Википедия kywiki https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Медиа Атайын Талкуу Колдонуучу Колдонуучунун баарлашуулары Википедия Википедияны талкуулоо Файл Файлды талкуулоо МедиаВики МедиаВикини талкуулоо Калып Калыпты талкуулоо Жардам Жардамды талкуулоо Категория Категорияны талкуулоо Макала долбоору Макала долбоорун талкуулоо TimedText TimedText talk Модуль Модулду талкуулоо Event Event talk 0 2851 652949 553472 2026-09-21T10:34:04Z Artelow 2286 652949 wikitext text/x-wiki [[Файл:Buenos Aires photomontage.jpg|thumb|Буэнос-Айрес.]] '''Буэнос-Айрес''' – [[Аргентина]] Республиканын [[борбор шаары]]. Администрациялык жактан Федерация округу катары өзүнчө бөлүнгөн. [[Ла-Плата булуңу|Ла-Плата эстуарийинин]] түштүк жээгинде жайгашкан. Калкы 2,7 млн (2006; Чоң Буэнос-Айрес жана шаар айланасы менен 13,5 млндон ашуун). Айланасындагы 18 шаарчаны бириктирип, Чоң Буэнос-Айрес деп аталат. Өлкөнүн өнөр жай продукциясынын 50%тен ашыгы чыгарылат. Өнөр жайынын негизги тармактары: машина куруу (анын ичинде электр-техникалык, автомобиль), [[Мунай|нефть]] ажыратуу, кийим тигүү, булгаары бут кийим, тамак-аш (айрыкча эт). Буэнос-Айрес өлкөнүн башкы темир жол тоому жана [[Латын Америкасы|Латын Америкасындагы]] ири деңиз порту (жылына 20 млн тоннадай жүк ташылат). Эсейса эл аралык аэропорту иштейт. 1536-ж. негизделген. 1541-ж. көтөрүлүшкө чыккан индейлерден чегинген испандар шаарды кыйратып, өрттөп кетишкен. 1580-ж. кайрадан калыбына келтирилген. 1776-ж. Рио-дела-Плата вице королдугунун, 1816–26-ж. Лаилата бириккен провинцияларынын, 1880-жылдан Аргентина Республикасынын борбору. Илимдер акажемиясы, университет, улуттук тарых, этнографиялык музейи, «Колон» опера театры (Латын Америкасындагы эң ири [[театр]]) жана башка; 18-кылымдын архитектура эстеликтери бар. Буенос-Айрес Түштүк жарым шардагы ири финансы борборунун бири. Шаарда Латын Америкасы менен Аргентинанын ири банктарынын штаб-квартиралары жайгашкан. == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4 {{Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Аргентина]] [[Категория:Шаарлар]] 9qqchv6otoh5bdt8t3jgvnmdgxod0t2 10 3956 652904 555252 2026-09-21T09:10:08Z Artelow 2286 652904 wikitext text/x-wiki {{Navbox with columns |name = Африканын борбор шаарлары |title= [[Африка|Африканын]] [[борбор шаар|борбор шаарлары]] |colwidth = |col1 = {{nowrap begin}} '''[[Абужа]]''', ''[[Нигер]]''<br/> '''[[Аккра]]''', ''[[Гана]]''<br/> '''[[Аддис-Абеба]]''', ''[[Эфиопия]]''<br/> '''[[Алжир шаары]]''', ''[[Алжир]]''<br/> '''[[Антананариву]]''', ''[[Мадагаскар]]''<br/> '''[[Асмара]]''', ''[[Эритрея]]''<br/> '''[[Бамако]]''', ''[[Мали]]''<br/> '''[[Банги]]''', ''[[Борбордук-Африка Республикасы]]''<br/> '''[[Банжул]]''', ''[[Гамбия]]''<br/> '''[[Бисау]]''', ''[[Гвинея-Бисау]]''<br/> '''[[Бломфонтейн]]''', ''[[ТАР]]'' 1<br/> '''[[Браззавиль]]''', ''[[Конго Республикасы|Конго Респ.]]''<br/> '''[[Бужумбура]]''', ''[[Бурунди]]''<br/> '''[[Каир]]''', ''[[Мысыр]]''<br/> '''[[Кейптаун]]''', ''[[ТАР]]'' 2<br/> {{nowrap end}} |col2 = {{nowrap begin}} '''[[Конакри]]''', ''[[Гвинея]]''<br/> '''[[Дакар]]''', ''[[Сенегал]]''<br/> '''[[Жибути шаары|Жибути]]''', ''[[Жибути]]''<br/> '''[[Додома]]''', ''[[Танзания]]''<br/> '''[[Фритаун]]''', ''[[Сьерра-Леоне]]''<br/> '''[[Габороне]]''', ''[[Ботсвана]]''<br/> '''[[Хараре]]''', ''[[Зимбабве]]''<br/> '''[[Jamestown, Saint Helena|Jamestown]]''', ''[[Saint Helena]]''<br/> '''[[Кампала]]''', ''[[Уганда]]''<br/> '''[[Хартум]]''', ''[[Судан]]''<br/> '''[[Кигали]]''', ''[[Руанда]]''<br/> '''[[Киншаса]]''', ''[[Конго Демократиялык Республикасы|Конго ДР]]''<br/> '''[[Либревил]]''', ''[[Габон]]''<br/> '''[[Лилонгве]]''', ''[[Малави]]''<br/> {{nowrap end}} |col3width=17em |col3 = {{nowrap begin}} '''[[Лобамда]]''', ''[[Свазиленд]]''<br/> '''[[Ломе]]''', ''[[Того]]''<br/> '''[[Луанда]]''', ''[[Ангола]]''<br/> '''[[Лусака]]''', ''[[Замбия]]''<br/> '''[[Малабо]]''', ''[[Экваториалдык Гвинея]]''<br/> '''[[Mamoudzou]]''', ''[[Mayotte]]''<br/> '''[[Мапуту]]''', ''[[Мозамбик]]''<br/> '''[[Масеру]]''', ''[[Лесото]]''<br/> '''[[Мбабане]]''', ''[[Свазиленд]]''<br/> '''[[Могадишо]]''', ''[[Сомали]]''<br/> '''[[Монровия]]''', ''[[Либерия]]''<br/> '''[[Морони]]''', ''[[Коморлор]]''<br/> '''[[Нуакшот]]''', ''[[Мавритания]]''<br/> '''[[Ниамей]]''', ''[[Нигер]]''<br/> '''[[Нжамена|Н' Жамена]]''', ''[[Чад]]''<br/> {{nowrap end}} |col4 = {{nowrap begin}} '''[[Найроби]]''', ''[[Кения]]''<br/> '''[[Уагадугу]]''', ''[[Буркина Фасо]]''<br/> '''[[Порт-Луи]]''', ''[[Маврикий]]''<br/> '''[[Порто-Ново]]''', ''[[Бенин]]''<br/> '''[[Прая]]''', ''[[Кабо-Верде]]''<br/> '''[[Претория]]''', ''[[ТАР]]'' 3<br/> '''[[Рабат]]''', ''[[Марокко]]''<br/> '''[[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]]''', ''[[Réunion]]''<br/> '''[[Сан-Томе]]''', ''[[Сан-Томе жана Принсипи]]''<br/> '''[[Триполи]]''', ''[[Ливия]]''<br/> '''[[Тунис шаары|Тунис]]''', ''[[Тунис]]''<br/> '''[[Виктория, Сейшелдер|Виктория]]''', ''[[Сейшелдер]]''<br/> '''[[Виндхук]]''', ''[[Намибия]]''<br/> '''[[Яунде]]''', ''[[Камерун]]''<br/> '''[[Ямусукро]]''', ''[[Кот-д'Ивуар]]'' {{nowrap end}} |below = 1: Сот. 2: Административдик. 3: аткаруу. }}<noinclude> [[Категория:Калыптар:Багыттоочу:Өлкөлөрдүн борборлору]] [[Категория:География калыптары‎|Африка мамлекеттеринин борборлору]] [[Категория:Африка мамлекеттеринин борборлору| ]] </noinclude> ey7ov50g3gfiopmo91pzxmfva82upx2 652905 652904 2026-09-21T09:19:55Z Artelow 2286 652905 wikitext text/x-wiki {{Navbox with columns |name = Африканын борбор шаарлары |title= [[Африка|Африканын]] [[борбор шаар|борбор шаарлары]] |colwidth = |col1 = {{nowrap begin}} '''[[Абужа]]''', ''[[Нигер]]''<br/> '''[[Аккра]]''', ''[[Гана]]''<br/> '''[[Аддис-Абеба]]''', ''[[Эфиопия]]''<br/> '''[[Алжир шаары]]''', ''[[Алжир]]''<br/> '''[[Антананариву]]''', ''[[Мадагаскар]]''<br/> '''[[Асмара]]''', ''[[Эритрея]]''<br/> '''[[Бамако]]''', ''[[Мали]]''<br/> '''[[Банги]]''', ''[[Борбордук-Африка Республикасы]]''<br/> '''[[Банжул]]''', ''[[Гамбия]]''<br/> '''[[Бисау]]''', ''[[Гвинея-Бисау]]''<br/> '''[[Бломфонтейн]]''', ''[[ТАР]]'' 1<br/> '''[[Браззавиль]]''', ''[[Конго Республикасы|Конго Респ.]]''<br/> '''[[Бужумбура]]''', ''[[Бурунди]]''<br/> '''[[Каир]]''', ''[[Мысыр]]''<br/> '''[[Кейптаун]]''', ''[[ТАР]]'' 2<br/> {{nowrap end}} |col2 = {{nowrap begin}} '''[[Конакри]]''', ''[[Гвинея]]''<br/> '''[[Дакар]]''', ''[[Сенегал]]''<br/> '''[[Жибути шаары|Жибути]]''', ''[[Жибути]]''<br/> '''[[Додома]]''', ''[[Танзания]]''<br/> '''[[Фритаун]]''', ''[[Сьерра-Леоне]]''<br/> '''[[Габороне]]''', ''[[Ботсвана]]''<br/> '''[[Хараре]]''', ''[[Зимбабве]]''<br/> '''[[Jamestown, Saint Helena|Jamestown]]''', ''[[Saint Helena]]''<br/> '''[[Кампала]]''', ''[[Уганда]]''<br/> '''[[Хартум]]''', ''[[Судан]]''<br/> '''[[Кигали]]''', ''[[Руанда]]''<br/> '''[[Киншаса]]''', ''[[Конго Демократиялык Республикасы|Конго ДР]]''<br/> '''[[Либревил]]''', ''[[Габон]]''<br/> '''[[Лилонгве]]''', ''[[Малави]]''<br/> {{nowrap end}} |col3width=17em |col3 = {{nowrap begin}} '''[[Лобамда]]''', ''[[Свазиленд]]''<br/> '''[[Ломе]]''', ''[[Того]]''<br/> '''[[Луанда]]''', ''[[Ангола]]''<br/> '''[[Лусака]]''', ''[[Замбия]]''<br/> '''[[Малабо]]''', ''[[Экваториалдык Гвинея]]''<br/> '''[[Mamoudzou]]''', ''[[Mayotte]]''<br/> '''[[Мапуту]]''', ''[[Мозамбик]]''<br/> '''[[Масеру]]''', ''[[Лесото]]''<br/> '''[[Мбабане]]''', ''[[Свазиленд]]''<br/> '''[[Могадишо]]''', ''[[Сомали]]''<br/> '''[[Монровия]]''', ''[[Либерия]]''<br/> '''[[Морони]]''', ''[[Коморлор]]''<br/> '''[[Нуакшот]]''', ''[[Мавритания]]''<br/> '''[[Ниамей]]''', ''[[Нигер]]''<br/> '''[[Нжамена|Н' Жамена]]''', ''[[Чад]]''<br/> {{nowrap end}} |col4 = {{nowrap begin}} '''[[Найроби]]''', ''[[Кения]]''<br/> '''[[Уагадугу]]''', ''[[Буркина Фасо]]''<br/> '''[[Порт-Луи]]''', ''[[Маврикий]]''<br/> '''[[Порто-Ново]]''', ''[[Бенин]]''<br/> '''[[Прая]]''', ''[[Кабо-Верде]]''<br/> '''[[Претория]]''', ''[[ТАР]]'' 3<br/> '''[[Рабат]]''', ''[[Марокко]]''<br/> '''[[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]]''', ''[[Réunion]]''<br/> '''[[Сан-Томе]]''', ''[[Сан-Томе жана Принсипи]]''<br/> '''[[Триполи]]''', ''[[Ливия]]''<br/> '''[[Тунис шаары|Тунис]]''', ''[[Тунис]]''<br/> '''[[Виктория, Сейшелдер|Виктория]]''', ''[[Сейшелдер]]''<br/> '''[[Виндхук]]''', ''[[Намибия]]''<br/> '''[[Яунде]]''', ''[[Камерун]]''<br/> '''[[Ямусукро]]''', ''[[Кот-д'Ивуар]]'' {{nowrap end}} |below = 1: Сот. 2: Административдик. 3: аткаруу. }}<noinclude> [[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин борборлору]] [[Категория:География калыптары‎|Африка мамлекеттеринин борборлору]] [[Категория:Африка мамлекеттеринин борборлору| ]] </noinclude> sn36082d2rm438gko4nc09cq7yfz5gy 652906 652905 2026-09-21T09:20:59Z Artelow 2286 652906 wikitext text/x-wiki {{Navbox with columns |name = Африканын борбор шаарлары |title= [[Африка|Африканын]] [[борбор шаар|борбор шаарлары]] |colwidth = |col1 = {{nowrap begin}} '''[[Абужа]]''', ''[[Нигер]]''<br/> '''[[Аккра]]''', ''[[Гана]]''<br/> '''[[Аддис-Абеба]]''', ''[[Эфиопия]]''<br/> '''[[Алжир шаары]]''', ''[[Алжир]]''<br/> '''[[Антананариву]]''', ''[[Мадагаскар]]''<br/> '''[[Асмара]]''', ''[[Эритрея]]''<br/> '''[[Бамако]]''', ''[[Мали]]''<br/> '''[[Банги]]''', ''[[Борбордук-Африка Республикасы]]''<br/> '''[[Банжул]]''', ''[[Гамбия]]''<br/> '''[[Бисау]]''', ''[[Гвинея-Бисау]]''<br/> '''[[Бломфонтейн]]''', ''[[ТАР]]'' 1<br/> '''[[Браззавиль]]''', ''[[Конго Республикасы|Конго Респ.]]''<br/> '''[[Бужумбура]]''', ''[[Бурунди]]''<br/> '''[[Каир]]''', ''[[Мысыр]]''<br/> '''[[Кейптаун]]''', ''[[ТАР]]'' 2<br/> {{nowrap end}} |col2 = {{nowrap begin}} '''[[Конакри]]''', ''[[Гвинея]]''<br/> '''[[Дакар]]''', ''[[Сенегал]]''<br/> '''[[Жибути шаары|Жибути]]''', ''[[Жибути]]''<br/> '''[[Додома]]''', ''[[Танзания]]''<br/> '''[[Фритаун]]''', ''[[Сьерра-Леоне]]''<br/> '''[[Габороне]]''', ''[[Ботсвана]]''<br/> '''[[Хараре]]''', ''[[Зимбабве]]''<br/> '''[[Jamestown, Saint Helena|Jamestown]]''', ''[[Saint Helena]]''<br/> '''[[Кампала]]''', ''[[Уганда]]''<br/> '''[[Хартум]]''', ''[[Судан]]''<br/> '''[[Кигали]]''', ''[[Руанда]]''<br/> '''[[Киншаса]]''', ''[[Конго Демократиялык Республикасы|Конго ДР]]''<br/> '''[[Либревил]]''', ''[[Габон]]''<br/> '''[[Лилонгве]]''', ''[[Малави]]''<br/> {{nowrap end}} |col3width=17em |col3 = {{nowrap begin}} '''[[Лобамда]]''', ''[[Свазиленд]]''<br/> '''[[Ломе]]''', ''[[Того]]''<br/> '''[[Луанда]]''', ''[[Ангола]]''<br/> '''[[Лусака]]''', ''[[Замбия]]''<br/> '''[[Малабо]]''', ''[[Экваториалдык Гвинея]]''<br/> '''[[Mamoudzou]]''', ''[[Mayotte]]''<br/> '''[[Мапуту]]''', ''[[Мозамбик]]''<br/> '''[[Масеру]]''', ''[[Лесото]]''<br/> '''[[Мбабане]]''', ''[[Свазиленд]]''<br/> '''[[Могадишо]]''', ''[[Сомали]]''<br/> '''[[Монровия]]''', ''[[Либерия]]''<br/> '''[[Морони]]''', ''[[Коморлор]]''<br/> '''[[Нуакшот]]''', ''[[Мавритания]]''<br/> '''[[Ниамей]]''', ''[[Нигер]]''<br/> '''[[Нжамена|Н' Жамена]]''', ''[[Чад]]''<br/> {{nowrap end}} |col4 = {{nowrap begin}} '''[[Найроби]]''', ''[[Кения]]''<br/> '''[[Уагадугу]]''', ''[[Буркина Фасо]]''<br/> '''[[Порт-Луи]]''', ''[[Маврикий]]''<br/> '''[[Порто-Ново]]''', ''[[Бенин]]''<br/> '''[[Прая]]''', ''[[Кабо-Верде]]''<br/> '''[[Претория]]''', ''[[ТАР]]'' 3<br/> '''[[Рабат]]''', ''[[Марокко]]''<br/> '''[[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]]''', ''[[Réunion]]''<br/> '''[[Сан-Томе]]''', ''[[Сан-Томе жана Принсипи]]''<br/> '''[[Триполи]]''', ''[[Ливия]]''<br/> '''[[Тунис шаары|Тунис]]''', ''[[Тунис]]''<br/> '''[[Виктория, Сейшелдер|Виктория]]''', ''[[Сейшелдер]]''<br/> '''[[Виндхук]]''', ''[[Намибия]]''<br/> '''[[Яунде]]''', ''[[Камерун]]''<br/> '''[[Ямусукро]]''', ''[[Кот-д'Ивуар]]'' {{nowrap end}} |below = 1: Сот. 2: Административдик. 3: аткаруу. }} <includeonly>[[Категория:Африка мамлекеттеринин борборлору]]/<includeonly> <noinclude> [[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин борборлору]] [[Категория:География калыптары‎|Африка мамлекеттеринин борборлору]] </noinclude> n4j1m4mtauvh9m7gagjxva4ez4lmvo2 652907 652906 2026-09-21T09:21:15Z Artelow 2286 652907 wikitext text/x-wiki {{Navbox with columns |name = Африканын борбор шаарлары |title= [[Африка|Африканын]] [[борбор шаар|борбор шаарлары]] |colwidth = |col1 = {{nowrap begin}} '''[[Абужа]]''', ''[[Нигер]]''<br/> '''[[Аккра]]''', ''[[Гана]]''<br/> '''[[Аддис-Абеба]]''', ''[[Эфиопия]]''<br/> '''[[Алжир шаары]]''', ''[[Алжир]]''<br/> '''[[Антананариву]]''', ''[[Мадагаскар]]''<br/> '''[[Асмара]]''', ''[[Эритрея]]''<br/> '''[[Бамако]]''', ''[[Мали]]''<br/> '''[[Банги]]''', ''[[Борбордук-Африка Республикасы]]''<br/> '''[[Банжул]]''', ''[[Гамбия]]''<br/> '''[[Бисау]]''', ''[[Гвинея-Бисау]]''<br/> '''[[Бломфонтейн]]''', ''[[ТАР]]'' 1<br/> '''[[Браззавиль]]''', ''[[Конго Республикасы|Конго Респ.]]''<br/> '''[[Бужумбура]]''', ''[[Бурунди]]''<br/> '''[[Каир]]''', ''[[Мысыр]]''<br/> '''[[Кейптаун]]''', ''[[ТАР]]'' 2<br/> {{nowrap end}} |col2 = {{nowrap begin}} '''[[Конакри]]''', ''[[Гвинея]]''<br/> '''[[Дакар]]''', ''[[Сенегал]]''<br/> '''[[Жибути шаары|Жибути]]''', ''[[Жибути]]''<br/> '''[[Додома]]''', ''[[Танзания]]''<br/> '''[[Фритаун]]''', ''[[Сьерра-Леоне]]''<br/> '''[[Габороне]]''', ''[[Ботсвана]]''<br/> '''[[Хараре]]''', ''[[Зимбабве]]''<br/> '''[[Jamestown, Saint Helena|Jamestown]]''', ''[[Saint Helena]]''<br/> '''[[Кампала]]''', ''[[Уганда]]''<br/> '''[[Хартум]]''', ''[[Судан]]''<br/> '''[[Кигали]]''', ''[[Руанда]]''<br/> '''[[Киншаса]]''', ''[[Конго Демократиялык Республикасы|Конго ДР]]''<br/> '''[[Либревил]]''', ''[[Габон]]''<br/> '''[[Лилонгве]]''', ''[[Малави]]''<br/> {{nowrap end}} |col3width=17em |col3 = {{nowrap begin}} '''[[Лобамда]]''', ''[[Свазиленд]]''<br/> '''[[Ломе]]''', ''[[Того]]''<br/> '''[[Луанда]]''', ''[[Ангола]]''<br/> '''[[Лусака]]''', ''[[Замбия]]''<br/> '''[[Малабо]]''', ''[[Экваториалдык Гвинея]]''<br/> '''[[Mamoudzou]]''', ''[[Mayotte]]''<br/> '''[[Мапуту]]''', ''[[Мозамбик]]''<br/> '''[[Масеру]]''', ''[[Лесото]]''<br/> '''[[Мбабане]]''', ''[[Свазиленд]]''<br/> '''[[Могадишо]]''', ''[[Сомали]]''<br/> '''[[Монровия]]''', ''[[Либерия]]''<br/> '''[[Морони]]''', ''[[Коморлор]]''<br/> '''[[Нуакшот]]''', ''[[Мавритания]]''<br/> '''[[Ниамей]]''', ''[[Нигер]]''<br/> '''[[Нжамена|Н' Жамена]]''', ''[[Чад]]''<br/> {{nowrap end}} |col4 = {{nowrap begin}} '''[[Найроби]]''', ''[[Кения]]''<br/> '''[[Уагадугу]]''', ''[[Буркина Фасо]]''<br/> '''[[Порт-Луи]]''', ''[[Маврикий]]''<br/> '''[[Порто-Ново]]''', ''[[Бенин]]''<br/> '''[[Прая]]''', ''[[Кабо-Верде]]''<br/> '''[[Претория]]''', ''[[ТАР]]'' 3<br/> '''[[Рабат]]''', ''[[Марокко]]''<br/> '''[[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]]''', ''[[Réunion]]''<br/> '''[[Сан-Томе]]''', ''[[Сан-Томе жана Принсипи]]''<br/> '''[[Триполи]]''', ''[[Ливия]]''<br/> '''[[Тунис шаары|Тунис]]''', ''[[Тунис]]''<br/> '''[[Виктория, Сейшелдер|Виктория]]''', ''[[Сейшелдер]]''<br/> '''[[Виндхук]]''', ''[[Намибия]]''<br/> '''[[Яунде]]''', ''[[Камерун]]''<br/> '''[[Ямусукро]]''', ''[[Кот-д'Ивуар]]'' {{nowrap end}} |below = 1: Сот. 2: Административдик. 3: аткаруу. }} <includeonly>[[Категория:Африка мамлекеттеринин борборлору]]</includeonly> <noinclude> [[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин борборлору]] [[Категория:География калыптары‎|Африка мамлекеттеринин борборлору]] </noinclude> cql3ae68ud0hucxciqpyvsmp1v98wxi 10 4430 652908 568404 2026-09-21T09:21:32Z Artelow 2286 652908 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Азия өлкөлөрүнүн борборлору |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff |стиль_башжазуу = background:#ccccff |башжазуу = [[Өлкөлөрдүн борбор шаарларынын тизмеси#Азия|Азия өлкөлөрүнүн борборлору]] |сүрөт = |башжазуу1 = Борбор Азия |тизмек1 = '''[[Бишкек]]''', [[Кыргызстан]]{{*}}'''[[Ашхабад]]''', [[Түркмөнстан]]{{*}}'''[[Астана]]''', [[Казакстан]]{{*}}'''[[Душанбе|Дүйшөмбү]]''', [[Тажикстан]]{{*}}'''[[Ташкен]]''', [[Өзбекстан]] |башжазуу2 = Чыгыш Азия |тизмек2 = '''[[Бээжин]]''', [[Кытай]]{{*}}'''[[Пхеньян]]''', [[Корей Эл-Демократиялык Республикасы|Түндүк Корея]]{{*}}'''[[Сеул]]''', [[Түштүк Корея]]{{*}}'''[[Тайбэй]]''', [[Тайвань]]{{*}}'''[[Токио]]''', [[Жапония]]{{*}}'''[[Улан-Баатыр]]''', [[Монголия]] |башжазуу3 = Түндүк Азия '''|тизмек3 = [[Москва]]''', [[Орусия]] |башжазуу4 = Түштүк Азия |тизмек4 = '''[[Диего-Гарсия]]''', [[Британиянын Инди океанындагы аймактары|БИОА]] ([[Улуу Британия|Британия]]){{*}}'''[[Дакка]]''', [[Бангладеш]]{{*}}'''[[Исламабад]]''', [[Пакистан]]{{*}}'''[[Кабул]]''', [[Ооганстан]]{{*}}'''[[Катманду]]''', [[Непал]]{{*}}'''[[Мале]]''', [[Мальдив]]{{*}}'''[[Нью-Дели]]''', [[Индия]]{{*}}'''[[Шри-Жаяварденепура-Котте]]''', [[Шри-Ланка]]{{*}}'''[[Тхимпху]]''', [[Бутан]] |башжазуу5 = Түштүк-Чыгыш Азия |тизмек5 = '''[[Бандар-Сери-Бегаван]]''', [[Бруней]]{{*}}'''[[Бангкок]]''', [[Таиланд]]{{*}}'''[[Дили]]''', [[Чыгыш Тимор]]{{*}}'''[[Флайинг-Фиш-Ков]]''', [[Рождество аралы]] ([[Австралия]]){{*}}'''[[Ханой]]''', [[Вьетнам]]{{*}}'''[[Жакарта]]''', [[Индонезия]]{{*}}'''[[Куала-Лумпур]]''', [[Малайзия]]{{*}}'''[[Манила]]''', [[Филиппиндер]]{{*}}'''[[Нейпьидо]]''', [[Мьянма]]{{*}}'''[[Пномпень]]''', [[Камбожа]]{{*}}[[Сингапур]]{{*}}'''[[Вьентьян]]''', [[Лаос]]{{*}}'''[[Уэст-Айленд]]''', [[Кокос аралдары]] ([[Австралия]]) |башжазуу6 = Батыш Азия |тизмек6 = '''[[Абу-Даби]]''', [[Бириккен Араб Эмирликтери|БАЭ]]{{*}}'''[[Амман]]''', [[Иордания]]{{*}}'''[[Анкара]]''', [[Түркия]]{{*}}'''[[Багдад]]''', [[Ирак]]{{*}}'''[[Баку]]''', [[Азербайжан]]{{*}}'''[[Бейрут]]''', [[Ливан]]{{*}}'''[[Дамаск]]''', [[Сирия]]{{*}}'''[[Доха]]''', [[Катар]]{{*}}'''[[Эпископи]]''', [[Акротири жана Декелия]] ([[Улуу Британия]]){{*}}'''[[Иерусалим]]''', [[Израиль]]{{*}}'''[[Эл-Кувейт]]''', [[Кувейт]]{{*}}'''[[Манама]]''', [[Бахрейн]]{{*}}'''[[Маскат]]''', [[Оман]]{{*}}'''[[Никосия]]''', [[Кипр]]{{*}}'''[[Түндүк Никосия]]''', [[Түндүк Кипр Түрк Республикасы]]{{*}}'''[[Рамалла]]''', [[Палестина мамлекети|Палестина]] (де-факто){{*}}'''[[Эр-Рияд]]''', [[Сауд Арабиясы]]{{*}}'''[[Сана]]''', [[Йемен]]{{*}}'''[[Сухум]]''', [[Абхазия]]{{*}}'''[[Тбилиси]]''', [[Грузия]]{{*}}'''[[Тегеран]]''', [[Иран]]{{*}}'''[[Цхинвал]]''', [[Түштүк Осетия]]{{*}}'''[[Ереван]]''', [[Армения]] }}<includeonly>[[Категория:Азия мамлекеттеринин борборлору]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин борборлору]]</noinclude> 2zjmbh0da00o6px6xlqtels4iuivglw 0 6784 652927 554018 2026-09-21T10:29:12Z Artelow 2286 652927 wikitext text/x-wiki [[Файл:DCmontage3.jpg|thumb|Вашингтон.]] '''Вашингтон''' — [[АКШ|АКШнын]] борбор шаары, же Колумбия ооданы ({{lang-en|District of Columbia}}) борбору. Колумбия федерация округу болуп бөлүнүп, өзгөчө административдик статуска ээ. Өлкөнүн башкы саясий, маданий, илимий борбору. Калкы 548,4 миң (2006; анын ичинен 60%тейи африка-америкалыктар); Чоң Вашингтондуку 5,1 млн (2003). [[Атлантика океаны|Атлантика океанынын]] жээгинде, [[Потомак]] дарыясынын төмөнкү агымынын боюнда, деңиз деңгээлинен 128 м бийиктикте жайгашкан. Ири жолдор тоому. Эл аралык аэропорттору (Ж. Ф. Даллес, Балтимор Вашингтон, Р. Рейган атындагы), метрополитен бар. Дарыя порту. АКШнын Конгрессинин чечими менен 1791-жылы негизделген. АКШнын 1-президенти Ж. Вашингтондун урматынан аталган. 1802-жылдан шаар статусуна ээ. Америка мамлекеттери уюмунун, [[Эл аралык валюта фонду|Эл аралык валюта фондунун]] туруктуу кеңештери, Бүткүл дүйнөлүк реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын башкармалыгы жайгашкан. Көптөгөн эл аралык конференциялар [анын ичиненВашингтон конференциясы (1921-22)], массалык коомдук-саясий иш-чаралар, марш, манифестация, митингдер өтүүчү жай. Шаардын алгачкы планын 1791-93-жылы архитектор П. Ш. Ланфан мамлекеттик ишмер Т. Жефферсондун катышуусунда түзгөн. Размери 10x10 миль болгон аянтта тик бурчтуу жыш көчөлөр тармагы («стрит»), диагональ проспектилери («авеню») чийилген. Башкы огу дөңсөөдөгү Капитолийди түздүктө жайгашкан Ак үй, Ж. Вашингтон, А. Линкольндун эстелик ансамблдери менен байланыштырат. Негизги композициялык түйүндөрү классицизм стилиндеги ири административдик имараттары. Эски ратуша, казына, патент агентчилиги жана башка менен өзгөчөлөнөт. 1870-90-жылдарда Монументалдык курулуштарынан мамлекеттик, деңиз департаменттери, кенен парк системасы, Ыйык Пётр жана Павел собору, Юнион-стейшен вокзалы, шаар куруу жана туракжай департаменттери бар. Жоржтаун турак-жай району байыркы аз кабаттуу үйлөрү менен тарыхый аймак катары коргоого алынган. Жефферсонго, Вьетнамда болуп өткөн согуштун ардагерлерине мемориалдык эстеликтер тургузулган. Потомак дарыясынын оң жээгинде Арлингтон шаар айланасы (Пентагон, 1940-41), Арлингтон улуттук көрүстөнү, Ф. Даллас аэропорту, аэровокзал жайгашкан. В-да өлкөнүн ири илимий борборлору Улуттук ИА (1863; Улуттук изилдөө кеңеши менен), Улуттук инж. академия (1964), медицина, Смитсон инттары, аскер-деңиз обсерваториясы (1930) жана башка иштейт. Ири Университеттери: Жоржтаун (1789), Ж. Вашингтон (1821), Колумбия округунун (1851), Галлаудет (1864), Гарвард (1867), Түштүк-Чыгыш (1879), Католик (1887), Америка (1879), Тринити-коллеж (1897). Ири китепканалары: АКШ Конгрессинин Сенаттын (1871), Колумбия округу калк (1896) жана башка Негизги музейлери: Улуттук искусство, Фрир сүрөт (1906), Хиршхорн (1966), Улуттук портрет жана Африка искусствосу гал-лары (1962), Абада сүзүү жана астронавтика улуттук (1946), тыңчылыктын эл аралык жана башка Кеннеди борбору бир нече театрларды жана концерт мекемелерин бириктирет. Театрлары: Улуттук, «Арена стейдж», Вашингтон балети, Вашингтон улуттук операсы; улуттук симфониялык оркестри иштейт. 1986-жылдан жыл сайын эл аралык жаз музыка конкурсу өткөрүлүп турат. Шаар калкынын 89% тейлөө чөйрөсүндө эмгектенет. Мамлекеттик аппаратты, эл аралык уюмдарды банккредит системасын, ишкерлер чөйрөсүн, камсыздандыруу бизнесин, инфраструктураны, телекоммуникация менен байланышты тейлейт. Вашингтондо ири компаниялар «Gannett» медиахолдингинин, «ХМ Satellite Radio» телерадио-компаниясынын, «Marriott» (бүткүл дүйнөлүк отеллдер тармагы) компаниясынын, финансы концернинин, штабквартиралары, ошондой эле АКШнын коргоо министрлиги, алдыңкы америкалык компаниялар, коомдук, менчик коммерциялык эмес, мамлекеттик уюмдары жайгашкан. Шаардын экономикасынын башкы тармагын туристтик бизнес (жылына 1 млндон ашык; Канада менен Мексикадан тышкары) түзөт. Полиграфиясы, тамак-аш өнөр жайлары өнүккөн. Мезгилдүү басылмалардан «Вашингтон пост», «Ю-Эс-Эй тудей» гезиттери чыгат. Дүйнөдөгү эң ири коргоо мекемеси (авиа жана космос техникалары), генетика тармагын изилдөөчү компаниялар жана башка бар. == Колдонулган адабияттар == * “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:АКШ шаарлары‎]] hedixm87hq32bmdksmsw6k0o4ciax9t 652962 652927 2026-09-21T11:05:20Z Artelow 2286 652962 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |макамы = борбор шаар |кыргызча аталышы = Вашингтон |сүрөт = {{Фотомонтаж | photo1a = Washington 260424 US Capitol 02.jpg|px300{{!}} | photo2a = Washington National Cathedral Looking SE.jpg{{!}} | photo2b = Aerial view of Lincoln Memorial - east side EDIT.jpeg{{!}} | photo3a = 12072012 Smithsonian Building 03.jpg{{!}} | photo3b = The Washington Monument, viewed from the Lincoln Memorial (50393597013).png{{!}} | photo4a = White House lawn (long tightly cropped).jpg{{!}} | photo4b = | photo5a = | photo5b = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = }} |сүрөт ачыктамасы = Капитолий, Ыйык Пётр менен Ыйык Павелдин собору, Линкольн мемориалы, Смитсон институту, Вашингтон монументи, Ак үй |герб = Seal of the District of Columbia.svg |желек = Flag of Washington, D.C.svg |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин туурасы = |гербдин туурасы = |өлкө = АКШ |аймактын түрү = Федералдык округ |таблицадагы аймак = Колумбия федералдык округу |баш ийгени = |облус = |облус түрү = |таблицадагы облус = |район = |район түрү = |таблицадагы район = |коом = |коомдун түрү = |таблицадагы коом = |lat_dir = N |lat_deg = 38 |lat_min = 53 |lat_sec = 42 |lon_dir = W |lon_deg = 77 |lon_min = 02 |lon_sec = 11 |CoordAddon = type:city(670000)_region:US-DC |CoordScale = 100000 |ички бөлүнүшү = 8 округ (wards) |башчысы = Мюриэл Баузер |башчысынын түрү = Мэр |борбору = |негизделген күнү = 1790 |биринчи белгиленген = 1790-жыл 16-июль |мурунку аталышы = |макамдын берилиши = 1791 |аймагы = 177 |ОЖ борборунун бийиктиги = 125 |бийиктиктин түрү = |климаты = Нымдуу субтропиктик |убакыт аралыгы = −05:00 |DST = |расмий тили = англис тили |калкы = 689 545 |элди каттоо жылы = 2020 |жыштыгы = 4355,39 |агломерация = 6 304 975 |улуттук курамы = афроамерикалыктар (45%), европалыктардын урпактары (37%), испандардын урпактары (11%), азиялыктар (4%) |диний курамы = христиандар (протестанттар, католиктер) |этнохороним = вашингтондук |телефон коду = +1 202 |почта индекси = 20001–20098, 20201–20599 |почта индекстери = |автоунаа коду = DC |сандык идентификатор = 11-50000 |сайты = https://dc.gov/ |сайтынын тили = en |сайтынын тили 2 = |сайтынын тили 3 = |сайтынын тили 4 = |сайтынын тили 5 = |сайты 2 = |сайттын аталышы 2 = |сайтынын тили 2_2 = |сайтынын тили 2_3 = |сайтынын тили 2_4 = |сайтынын тили 2_5 = |сайты 3 = |сайттын аталышы 3 = |сайтынын тили 3_2 = |сайтынын тили 3_3 = |сайтынын тили 3_4 = |сайтынын тили 3_5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |өлкө картасынын өлчөмү = |өлкө картасы = |облус картасынын өлчөмү = |облус картасы = |район картасынын өлчөмү = |район картасы = |Commons түрмөгүндө = Washington, D.C. }} [[Файл:DCmontage3.jpg|thumb|Вашингтон.]] '''Вашингтон''' — [[АКШ|АКШнын]] борбор шаары, же Колумбия ооданы ({{lang-en|District of Columbia}}) борбору. Колумбия федерация округу болуп бөлүнүп, өзгөчө административдик статуска ээ. Өлкөнүн башкы саясий, маданий, илимий борбору. Калкы 548,4 миң (2006; анын ичинен 60%тейи африка-америкалыктар); Чоң Вашингтондуку 5,1 млн (2003). [[Атлантика океаны|Атлантика океанынын]] жээгинде, [[Потомак]] дарыясынын төмөнкү агымынын боюнда, деңиз деңгээлинен 128 м бийиктикте жайгашкан. Ири жолдор тоому. Эл аралык аэропорттору (Ж. Ф. Даллес, Балтимор Вашингтон, Р. Рейган атындагы), метрополитен бар. Дарыя порту. АКШнын Конгрессинин чечими менен 1791-жылы негизделген. АКШнын 1-президенти Ж. Вашингтондун урматынан аталган. 1802-жылдан шаар статусуна ээ. Америка мамлекеттери уюмунун, [[Эл аралык валюта фонду|Эл аралык валюта фондунун]] туруктуу кеңештери, Бүткүл дүйнөлүк реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын башкармалыгы жайгашкан. Көптөгөн эл аралык конференциялар [анын ичиненВашингтон конференциясы (1921-22)], массалык коомдук-саясий иш-чаралар, марш, манифестация, митингдер өтүүчү жай. Шаардын алгачкы планын 1791-93-жылы архитектор П. Ш. Ланфан мамлекеттик ишмер Т. Жефферсондун катышуусунда түзгөн. Размери 10x10 миль болгон аянтта тик бурчтуу жыш көчөлөр тармагы («стрит»), диагональ проспектилери («авеню») чийилген. Башкы огу дөңсөөдөгү Капитолийди түздүктө жайгашкан Ак үй, Ж. Вашингтон, А. Линкольндун эстелик ансамблдери менен байланыштырат. Негизги композициялык түйүндөрү классицизм стилиндеги ири административдик имараттары. Эски ратуша, казына, патент агентчилиги жана башка менен өзгөчөлөнөт. 1870-90-жылдарда Монументалдык курулуштарынан мамлекеттик, деңиз департаменттери, кенен парк системасы, Ыйык Пётр жана Павел собору, Юнион-стейшен вокзалы, шаар куруу жана туракжай департаменттери бар. Жоржтаун турак-жай району байыркы аз кабаттуу үйлөрү менен тарыхый аймак катары коргоого алынган. Жефферсонго, Вьетнамда болуп өткөн согуштун ардагерлерине мемориалдык эстеликтер тургузулган. Потомак дарыясынын оң жээгинде Арлингтон шаар айланасы (Пентагон, 1940-41), Арлингтон улуттук көрүстөнү, Ф. Даллас аэропорту, аэровокзал жайгашкан. В-да өлкөнүн ири илимий борборлору Улуттук ИА (1863; Улуттук изилдөө кеңеши менен), Улуттук инж. академия (1964), медицина, Смитсон инттары, аскер-деңиз обсерваториясы (1930) жана башка иштейт. Ири Университеттери: Жоржтаун (1789), Ж. Вашингтон (1821), Колумбия округунун (1851), Галлаудет (1864), Гарвард (1867), Түштүк-Чыгыш (1879), Католик (1887), Америка (1879), Тринити-коллеж (1897). Ири китепканалары: АКШ Конгрессинин Сенаттын (1871), Колумбия округу калк (1896) жана башка Негизги музейлери: Улуттук искусство, Фрир сүрөт (1906), Хиршхорн (1966), Улуттук портрет жана Африка искусствосу гал-лары (1962), Абада сүзүү жана астронавтика улуттук (1946), тыңчылыктын эл аралык жана башка Кеннеди борбору бир нече театрларды жана концерт мекемелерин бириктирет. Театрлары: Улуттук, «Арена стейдж», Вашингтон балети, Вашингтон улуттук операсы; улуттук симфониялык оркестри иштейт. 1986-жылдан жыл сайын эл аралык жаз музыка конкурсу өткөрүлүп турат. Шаар калкынын 89% тейлөө чөйрөсүндө эмгектенет. Мамлекеттик аппаратты, эл аралык уюмдарды банккредит системасын, ишкерлер чөйрөсүн, камсыздандыруу бизнесин, инфраструктураны, телекоммуникация менен байланышты тейлейт. Вашингтондо ири компаниялар «Gannett» медиахолдингинин, «ХМ Satellite Radio» телерадио-компаниясынын, «Marriott» (бүткүл дүйнөлүк отеллдер тармагы) компаниясынын, финансы концернинин, штабквартиралары, ошондой эле АКШнын коргоо министрлиги, алдыңкы америкалык компаниялар, коомдук, менчик коммерциялык эмес, мамлекеттик уюмдары жайгашкан. Шаардын экономикасынын башкы тармагын туристтик бизнес (жылына 1 млндон ашык; Канада менен Мексикадан тышкары) түзөт. Полиграфиясы, тамак-аш өнөр жайлары өнүккөн. Мезгилдүү басылмалардан «Вашингтон пост», «Ю-Эс-Эй тудей» гезиттери чыгат. Дүйнөдөгү эң ири коргоо мекемеси (авиа жана космос техникалары), генетика тармагын изилдөөчү компаниялар жана башка бар. == Колдонулган адабияттар == * “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:АКШ шаарлары‎]] q783sfiehxtvfprev7cqt3c8c96tswg 652963 652962 2026-09-21T11:12:26Z Artelow 2286 652963 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |макамы = борбор шаар |кыргызча аталышы = Вашингтон |сүрөт = {{Фотомонтаж | photo1a = Washington 260424 US Capitol 02.jpg|px300{{!}} | photo2a = Washington National Cathedral Looking SE.jpg{{!}} | photo2b = Aerial view of Lincoln Memorial - east side EDIT.jpeg{{!}} | photo3a = 12072012 Smithsonian Building 03.jpg{{!}} | photo3b = The Washington Monument, viewed from the Lincoln Memorial (50393597013).png{{!}} | photo4a = White House lawn (long tightly cropped).jpg{{!}} | photo4b = | photo5a = | photo5b = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = }} |сүрөт ачыктамасы = Капитолий, Ыйык Пётр менен Ыйык Павелдин собору, Линкольн мемориалы, Смитсон институту, Вашингтон монументи, Ак үй |герб = Seal of the District of Columbia.svg |желек = Flag of Washington, D.C.svg |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин туурасы = |гербдин туурасы = |өлкө = АКШ |аймактын түрү = Федералдык округ |таблицадагы аймак = Колумбия федералдык округу |баш ийгени = |облус = |облус түрү = |таблицадагы облус = |район = |район түрү = |таблицадагы район = |коом = |коомдун түрү = |таблицадагы коом = |lat_dir = N |lat_deg = 38 |lat_min = 53 |lat_sec = 42 |lon_dir = W |lon_deg = 77 |lon_min = 02 |lon_sec = 11 |CoordAddon = type:city(670000)_region:US-DC |CoordScale = 100000 |ички бөлүнүшү = 8 округ (wards) |башчысы = Мюриэл Баузер |башчысынын түрү = Мэр |борбору = |негизделген күнү = 1790 |биринчи белгиленген = 1790-жыл 16-июль |мурунку аталышы = |макамдын берилиши = 1791 |аймагы = 177 |ОЖ борборунун бийиктиги = 125 |бийиктиктин түрү = |климаты = Нымдуу субтропиктик |убакыт аралыгы = −05:00 |DST = |расмий тили = англис тили |калкы = 689 545 |элди каттоо жылы = 2020 |жыштыгы = 4355,39 |агломерация = 6 304 975 |улуттук курамы = афроамерикалыктар (45%), европалыктардын урпактары (37%), испандардын урпактары (11%), азиялыктар (4%) |диний курамы = христиандар (протестанттар, католиктер) |этнохороним = вашингтондук |телефон коду = +1 202 |почта индекси = 20001–20098, 20201–20599 |почта индекстери = |автоунаа коду = DC |сандык идентификатор = 11-50000 |сайты = https://dc.gov/ |сайтынын тили = en |сайтынын тили 2 = |сайтынын тили 3 = |сайтынын тили 4 = |сайтынын тили 5 = |сайты 2 = |сайттын аталышы 2 = |сайтынын тили 2_2 = |сайтынын тили 2_3 = |сайтынын тили 2_4 = |сайтынын тили 2_5 = |сайты 3 = |сайттын аталышы 3 = |сайтынын тили 3_2 = |сайтынын тили 3_3 = |сайтынын тили 3_4 = |сайтынын тили 3_5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |өлкө картасынын өлчөмү = |өлкө картасы = |облус картасынын өлчөмү = |облус картасы = |район картасынын өлчөмү = |район картасы = |Commons түрмөгүндө = Washington, D.C. }} [[Файл:DCmontage3.jpg|thumb|Вашингтон.]] '''Вашингтон''' ({{lang-en|Washington, D.C.}}) — [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарынын]] борбор шаары, федералдык аймак. Расмий аталышы — Колумбия округу ({{lang-en|District of Columbia}}). Шаар [[Виргиния]] штатынын жанында, Потомак дарыясынын түндүк-чыгыш жээгинде жайгашып, түндүгүнөн, чыгышынан жана түштүгүнөн [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]] штаты менен курчалган. Округ америкалыктардын улуттун чагылдырган жана Кошмо Штаттарга адамдык келбет менен мүнөздөмөлөрдү берген Колумбия аял-символунун урматына аталган. "Вашингтон" аталышы шаардын жалпы аталышына кийинчерээк АКШнын биринчи президенти [[Жорж Вашингтон|Жорж Вашингтондун]] урматына берилген. Колумбия федерация округу болуп бөлүнүп, өзгөчө административдик статуска ээ. Өлкөнүн башкы саясий, маданий, илимий борбору. Калкы 548,4 миң (2006; анын ичинен 60%тейи африка-америкалыктар); Чоң Вашингтондуку 5,1 млн (2003). [[Атлантика океаны|Атлантика океанынын]] жээгинде, [[Потомак]] дарыясынын төмөнкү агымынын боюнда, деңиз деңгээлинен 128 м бийиктикте жайгашкан. Ири жолдор тоому. Эл аралык аэропорттору (Ж. Ф. Даллес, Балтимор Вашингтон, Р. Рейган атындагы), метрополитен бар. Дарыя порту. АКШнын Конгрессинин чечими менен 1791-жылы негизделген. АКШнын 1-президенти Ж. Вашингтондун урматынан аталган. 1802-жылдан шаар статусуна ээ. Америка мамлекеттери уюмунун, [[Эл аралык валюта фонду|Эл аралык валюта фондунун]] туруктуу кеңештери, Бүткүл дүйнөлүк реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын башкармалыгы жайгашкан. Көптөгөн эл аралык конференциялар [анын ичиненВашингтон конференциясы (1921-22)], массалык коомдук-саясий иш-чаралар, марш, манифестация, митингдер өтүүчү жай. Шаардын алгачкы планын 1791-93-жылы архитектор П. Ш. Ланфан мамлекеттик ишмер Т. Жефферсондун катышуусунда түзгөн. Размери 10x10 миль болгон аянтта тик бурчтуу жыш көчөлөр тармагы («стрит»), диагональ проспектилери («авеню») чийилген. Башкы огу дөңсөөдөгү Капитолийди түздүктө жайгашкан Ак үй, Ж. Вашингтон, А. Линкольндун эстелик ансамблдери менен байланыштырат. Негизги композициялык түйүндөрү классицизм стилиндеги ири административдик имараттары. Эски ратуша, казына, патент агентчилиги жана башка менен өзгөчөлөнөт. 1870-90-жылдарда Монументалдык курулуштарынан мамлекеттик, деңиз департаменттери, кенен парк системасы, Ыйык Пётр жана Павел собору, Юнион-стейшен вокзалы, шаар куруу жана туракжай департаменттери бар. Жоржтаун турак-жай району байыркы аз кабаттуу үйлөрү менен тарыхый аймак катары коргоого алынган. Жефферсонго, Вьетнамда болуп өткөн согуштун ардагерлерине мемориалдык эстеликтер тургузулган. Потомак дарыясынын оң жээгинде Арлингтон шаар айланасы (Пентагон, 1940-41), Арлингтон улуттук көрүстөнү, Ф. Даллас аэропорту, аэровокзал жайгашкан. В-да өлкөнүн ири илимий борборлору Улуттук ИА (1863; Улуттук изилдөө кеңеши менен), Улуттук инж. академия (1964), медицина, Смитсон инттары, аскер-деңиз обсерваториясы (1930) жана башка иштейт. Ири Университеттери: Жоржтаун (1789), Ж. Вашингтон (1821), Колумбия округунун (1851), Галлаудет (1864), Гарвард (1867), Түштүк-Чыгыш (1879), Католик (1887), Америка (1879), Тринити-коллеж (1897). Ири китепканалары: АКШ Конгрессинин Сенаттын (1871), Колумбия округу калк (1896) жана башка Негизги музейлери: Улуттук искусство, Фрир сүрөт (1906), Хиршхорн (1966), Улуттук портрет жана Африка искусствосу гал-лары (1962), Абада сүзүү жана астронавтика улуттук (1946), тыңчылыктын эл аралык жана башка Кеннеди борбору бир нече театрларды жана концерт мекемелерин бириктирет. Театрлары: Улуттук, «Арена стейдж», Вашингтон балети, Вашингтон улуттук операсы; улуттук симфониялык оркестри иштейт. 1986-жылдан жыл сайын эл аралык жаз музыка конкурсу өткөрүлүп турат. Шаар калкынын 89% тейлөө чөйрөсүндө эмгектенет. Мамлекеттик аппаратты, эл аралык уюмдарды банккредит системасын, ишкерлер чөйрөсүн, камсыздандыруу бизнесин, инфраструктураны, телекоммуникация менен байланышты тейлейт. Вашингтондо ири компаниялар «Gannett» медиахолдингинин, «ХМ Satellite Radio» телерадио-компаниясынын, «Marriott» (бүткүл дүйнөлүк отеллдер тармагы) компаниясынын, финансы концернинин, штабквартиралары, ошондой эле АКШнын коргоо министрлиги, алдыңкы америкалык компаниялар, коомдук, менчик коммерциялык эмес, мамлекеттик уюмдары жайгашкан. Шаардын экономикасынын башкы тармагын туристтик бизнес (жылына 1 млндон ашык; Канада менен Мексикадан тышкары) түзөт. Полиграфиясы, тамак-аш өнөр жайлары өнүккөн. Мезгилдүү басылмалардан «Вашингтон пост», «Ю-Эс-Эй тудей» гезиттери чыгат. Дүйнөдөгү эң ири коргоо мекемеси (авиа жана космос техникалары), генетика тармагын изилдөөчү компаниялар жана башка бар. == Колдонулган адабияттар == * “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:АКШ шаарлары‎]] 49jui0vt8p5otbkqs90adgx6xanci8t 652964 652963 2026-09-21T11:18:03Z Artelow 2286 652964 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |макамы = борбор шаар |кыргызча аталышы = Вашингтон |сүрөт = {{Фотомонтаж | photo1a = Washington 260424 US Capitol 02.jpg|px300{{!}} | photo2a = Washington National Cathedral Looking SE.jpg{{!}} | photo2b = Aerial view of Lincoln Memorial - east side EDIT.jpeg{{!}} | photo3a = 12072012 Smithsonian Building 03.jpg{{!}} | photo3b = The Washington Monument, viewed from the Lincoln Memorial (50393597013).png{{!}} | photo4a = White House lawn (long tightly cropped).jpg{{!}} | photo4b = | photo5a = | photo5b = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = }} |сүрөт ачыктамасы = Капитолий, Ыйык Пётр менен Ыйык Павелдин собору, Линкольн мемориалы, Смитсон институту, Вашингтон монументи, Ак үй |герб = Seal of the District of Columbia.svg |желек = Flag of Washington, D.C.svg |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин туурасы = |гербдин туурасы = |өлкө = АКШ |аймактын түрү = Федералдык округ |таблицадагы аймак = Колумбия федералдык округу |баш ийгени = |облус = |облус түрү = |таблицадагы облус = |район = |район түрү = |таблицадагы район = |коом = |коомдун түрү = |таблицадагы коом = |lat_dir = N |lat_deg = 38 |lat_min = 53 |lat_sec = 42 |lon_dir = W |lon_deg = 77 |lon_min = 02 |lon_sec = 11 |CoordAddon = type:city(670000)_region:US-DC |CoordScale = 100000 |ички бөлүнүшү = 8 округ (wards) |башчысы = Мюриэл Баузер |башчысынын түрү = Мэр |борбору = |негизделген күнү = 1790 |биринчи белгиленген = 1790-жыл 16-июль |мурунку аталышы = |макамдын берилиши = 1791 |аймагы = 177 |ОЖ борборунун бийиктиги = 125 |бийиктиктин түрү = |климаты = Нымдуу субтропиктик |убакыт аралыгы = −05:00 |DST = |расмий тили = англис тили |калкы = 689 545 |элди каттоо жылы = 2020 |жыштыгы = 4355,39 |агломерация = 6 304 975 |улуттук курамы = афроамерикалыктар (45%), европалыктардын урпактары (37%), испандардын урпактары (11%), азиялыктар (4%) |диний курамы = христиандар (протестанттар, католиктер) |этнохороним = вашингтондук |телефон коду = +1 202 |почта индекси = 20001–20098, 20201–20599 |почта индекстери = |автоунаа коду = DC |сандык идентификатор = 11-50000 |сайты = https://dc.gov/ |сайтынын тили = en |сайтынын тили 2 = |сайтынын тили 3 = |сайтынын тили 4 = |сайтынын тили 5 = |сайты 2 = |сайттын аталышы 2 = |сайтынын тили 2_2 = |сайтынын тили 2_3 = |сайтынын тили 2_4 = |сайтынын тили 2_5 = |сайты 3 = |сайттын аталышы 3 = |сайтынын тили 3_2 = |сайтынын тили 3_3 = |сайтынын тили 3_4 = |сайтынын тили 3_5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |өлкө картасынын өлчөмү = |өлкө картасы = |облус картасынын өлчөмү = |облус картасы = |район картасынын өлчөмү = |район картасы = |Commons түрмөгүндө = Washington, D.C. }} [[Файл:DCmontage3.jpg|thumb|Вашингтон.]] '''Вашингтон''' ({{lang-en|Washington, D.C.}}) — [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарынын]] борбор шаары, федералдык аймак. Расмий аталышы — Колумбия округу ({{lang-en|District of Columbia}}). Шаар [[Виргиния]] штатынын жанында, Потомак дарыясынын түндүк-чыгыш жээгинде жайгашып, түндүгүнөн, чыгышынан жана түштүгүнөн [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]] штаты менен курчалган. Округ америкалыктардын улуттун чагылдырган жана Кошмо Штаттарга адамдык келбет менен мүнөздөмөлөрдү берген Колумбия аял-символунун урматына аталган. "Вашингтон" аталышы шаардын жалпы аталышына кийинчерээк АКШнын биринчи президенти [[Жорж Вашингтон|Жорж Вашингтондун]] урматына берилген. 1789-жылдагы АКШ Конституциясы бир дагы штатка же аймакка кирбеген, АКШ Конгрессинин өзгөчө юрисдикциясындагы федералдык округду түзүү туралуу маалыматтарды камтыган. 1790-жылдын 16-июлунда кабыл алынган «Отурукташуу жөнүндөгү мыйзам» (Residence Act) Потомак дарыясынын боюнда борбордук округду түзүүнү бекиткен жана бул күн шаардын түптөлгөн күнү катары эсептелет. 1800-жылы борбор Филадельфиядан көчүрүлгөндө, 6-Конгресс ошол кездеги курулушу бүтө элек Капитолий имаратында чогула баштаган, ал эми экинчи президент [[Жон Адамс]] жаңыдан курулушу бүткөрүлгөн Ак үйгө көчүп келген. 1801-жылы мурда [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]] менен Вирджиниянын курамына кирген, курамында Жорджтаун жана Александрия калктуу конуштары камтыган Колумбия округу расмий түрдө федералдык округ болуп аталган. Адегенде шаар чоңураак округдун ичиндеги өзүнчө калктуу конуш болгон. 1846-жылы Конгресс Виргиния өткөрүп берген жерлерди, анын ичинде Александрия шаарын кайтарып берүү менен округдун аянтын кичирейткен. 1871-жылы ал бүткүл округду бирдиктүү муниципалитетке айландырган. 1880-жылдардан бери округду андан ары кичирейтип, калган бөлүгүн штат катары кабыл алуу боюнча бир нече ийгиликсиз аракеттер болгон, анын ичинде 2021-жылы Өкүлдөр палатасы тарабынан кабыл алынып, бирок АКШ Сенаты тарабынан четке кагылган штаттуулук жөнүндөгү мыйзам долбоору да бар. Колумбия федерация округу болуп бөлүнүп, өзгөчө административдик статуска ээ. Өлкөнүн башкы саясий, маданий, илимий борбору. Калкы 548,4 миң (2006; анын ичинен 60%тейи африка-америкалыктар); Чоң Вашингтондуку 5,1 млн (2003). [[Атлантика океаны|Атлантика океанынын]] жээгинде, [[Потомак]] дарыясынын төмөнкү агымынын боюнда, деңиз деңгээлинен 128 м бийиктикте жайгашкан. Ири жолдор тоому. Эл аралык аэропорттору (Ж. Ф. Даллес, Балтимор Вашингтон, Р. Рейган атындагы), метрополитен бар. Дарыя порту. АКШнын Конгрессинин чечими менен 1791-жылы негизделген. АКШнын 1-президенти Ж. Вашингтондун урматынан аталган. 1802-жылдан шаар статусуна ээ. Америка мамлекеттери уюмунун, [[Эл аралык валюта фонду|Эл аралык валюта фондунун]] туруктуу кеңештери, Бүткүл дүйнөлүк реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын башкармалыгы жайгашкан. Көптөгөн эл аралык конференциялар [анын ичиненВашингтон конференциясы (1921-22)], массалык коомдук-саясий иш-чаралар, марш, манифестация, митингдер өтүүчү жай. Шаардын алгачкы планын 1791-93-жылы архитектор П. Ш. Ланфан мамлекеттик ишмер Т. Жефферсондун катышуусунда түзгөн. Размери 10x10 миль болгон аянтта тик бурчтуу жыш көчөлөр тармагы («стрит»), диагональ проспектилери («авеню») чийилген. Башкы огу дөңсөөдөгү Капитолийди түздүктө жайгашкан Ак үй, Ж. Вашингтон, А. Линкольндун эстелик ансамблдери менен байланыштырат. Негизги композициялык түйүндөрү классицизм стилиндеги ири административдик имараттары. Эски ратуша, казына, патент агентчилиги жана башка менен өзгөчөлөнөт. 1870-90-жылдарда Монументалдык курулуштарынан мамлекеттик, деңиз департаменттери, кенен парк системасы, Ыйык Пётр жана Павел собору, Юнион-стейшен вокзалы, шаар куруу жана туракжай департаменттери бар. Жоржтаун турак-жай району байыркы аз кабаттуу үйлөрү менен тарыхый аймак катары коргоого алынган. Жефферсонго, Вьетнамда болуп өткөн согуштун ардагерлерине мемориалдык эстеликтер тургузулган. Потомак дарыясынын оң жээгинде Арлингтон шаар айланасы (Пентагон, 1940-41), Арлингтон улуттук көрүстөнү, Ф. Даллас аэропорту, аэровокзал жайгашкан. В-да өлкөнүн ири илимий борборлору Улуттук ИА (1863; Улуттук изилдөө кеңеши менен), Улуттук инж. академия (1964), медицина, Смитсон инттары, аскер-деңиз обсерваториясы (1930) жана башка иштейт. Ири Университеттери: Жоржтаун (1789), Ж. Вашингтон (1821), Колумбия округунун (1851), Галлаудет (1864), Гарвард (1867), Түштүк-Чыгыш (1879), Католик (1887), Америка (1879), Тринити-коллеж (1897). Ири китепканалары: АКШ Конгрессинин Сенаттын (1871), Колумбия округу калк (1896) жана башка Негизги музейлери: Улуттук искусство, Фрир сүрөт (1906), Хиршхорн (1966), Улуттук портрет жана Африка искусствосу гал-лары (1962), Абада сүзүү жана астронавтика улуттук (1946), тыңчылыктын эл аралык жана башка Кеннеди борбору бир нече театрларды жана концерт мекемелерин бириктирет. Театрлары: Улуттук, «Арена стейдж», Вашингтон балети, Вашингтон улуттук операсы; улуттук симфониялык оркестри иштейт. 1986-жылдан жыл сайын эл аралык жаз музыка конкурсу өткөрүлүп турат. Шаар калкынын 89% тейлөө чөйрөсүндө эмгектенет. Мамлекеттик аппаратты, эл аралык уюмдарды банккредит системасын, ишкерлер чөйрөсүн, камсыздандыруу бизнесин, инфраструктураны, телекоммуникация менен байланышты тейлейт. Вашингтондо ири компаниялар «Gannett» медиахолдингинин, «ХМ Satellite Radio» телерадио-компаниясынын, «Marriott» (бүткүл дүйнөлүк отеллдер тармагы) компаниясынын, финансы концернинин, штабквартиралары, ошондой эле АКШнын коргоо министрлиги, алдыңкы америкалык компаниялар, коомдук, менчик коммерциялык эмес, мамлекеттик уюмдары жайгашкан. Шаардын экономикасынын башкы тармагын туристтик бизнес (жылына 1 млндон ашык; Канада менен Мексикадан тышкары) түзөт. Полиграфиясы, тамак-аш өнөр жайлары өнүккөн. Мезгилдүү басылмалардан «Вашингтон пост», «Ю-Эс-Эй тудей» гезиттери чыгат. Дүйнөдөгү эң ири коргоо мекемеси (авиа жана космос техникалары), генетика тармагын изилдөөчү компаниялар жана башка бар. == Колдонулган адабияттар == * “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:АКШ шаарлары‎]] gu9jux8onjfbyolitfq8uypokgxdlsn 652965 652964 2026-09-21T11:21:06Z Artelow 2286 652965 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |макамы = борбор шаар |кыргызча аталышы = Вашингтон |сүрөт = {{Фотомонтаж | photo1a = Washington 260424 US Capitol 02.jpg|px300{{!}} | photo2a = Washington National Cathedral Looking SE.jpg{{!}} | photo2b = Aerial view of Lincoln Memorial - east side EDIT.jpeg{{!}} | photo3a = 12072012 Smithsonian Building 03.jpg{{!}} | photo3b = The Washington Monument, viewed from the Lincoln Memorial (50393597013).png{{!}} | photo4a = White House lawn (long tightly cropped).jpg{{!}} | photo4b = | photo5a = | photo5b = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = }} |сүрөт ачыктамасы = Капитолий, Ыйык Пётр менен Ыйык Павелдин собору, Линкольн мемориалы, Смитсон институту, Вашингтон монументи, Ак үй |герб = Seal of the District of Columbia.svg |желек = Flag of Washington, D.C.svg |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин туурасы = |гербдин туурасы = |өлкө = АКШ |аймактын түрү = Федералдык округ |таблицадагы аймак = Колумбия федералдык округу |баш ийгени = |облус = |облус түрү = |таблицадагы облус = |район = |район түрү = |таблицадагы район = |коом = |коомдун түрү = |таблицадагы коом = |lat_dir = N |lat_deg = 38 |lat_min = 53 |lat_sec = 42 |lon_dir = W |lon_deg = 77 |lon_min = 02 |lon_sec = 11 |CoordAddon = type:city(670000)_region:US-DC |CoordScale = 100000 |ички бөлүнүшү = 8 округ (wards) |башчысы = Мюриэл Баузер |башчысынын түрү = Мэр |борбору = |негизделген күнү = 1790 |биринчи белгиленген = 1790-жыл 16-июль |мурунку аталышы = |макамдын берилиши = 1791 |аймагы = 177 |ОЖ борборунун бийиктиги = 125 |бийиктиктин түрү = |климаты = Нымдуу субтропиктик |убакыт аралыгы = −05:00 |DST = |расмий тили = англис тили |калкы = 689 545 |элди каттоо жылы = 2020 |жыштыгы = 4355,39 |агломерация = 6 304 975 |улуттук курамы = афроамерикалыктар (45%), европалыктардын урпактары (37%), испандардын урпактары (11%), азиялыктар (4%) |диний курамы = христиандар (протестанттар, католиктер) |этнохороним = вашингтондук |телефон коду = +1 202 |почта индекси = 20001–20098, 20201–20599 |почта индекстери = |автоунаа коду = DC |сандык идентификатор = 11-50000 |сайты = https://dc.gov/ |сайтынын тили = en |сайтынын тили 2 = |сайтынын тили 3 = |сайтынын тили 4 = |сайтынын тили 5 = |сайты 2 = |сайттын аталышы 2 = |сайтынын тили 2_2 = |сайтынын тили 2_3 = |сайтынын тили 2_4 = |сайтынын тили 2_5 = |сайты 3 = |сайттын аталышы 3 = |сайтынын тили 3_2 = |сайтынын тили 3_3 = |сайтынын тили 3_4 = |сайтынын тили 3_5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |өлкө картасынын өлчөмү = |өлкө картасы = |облус картасынын өлчөмү = |облус картасы = |район картасынын өлчөмү = |район картасы = |Commons түрмөгүндө = Washington, D.C. }} [[Файл:DCmontage3.jpg|thumb|Вашингтон.]] '''Вашингтон''' ({{lang-en|Washington, D.C.}}) — [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарынын]] борбор шаары, федералдык аймак. Расмий аталышы — Колумбия округу ({{lang-en|District of Columbia}}). Шаар [[Виргиния]] штатынын жанында, Потомак дарыясынын түндүк-чыгыш жээгинде жайгашып, түндүгүнөн, чыгышынан жана түштүгүнөн [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]] штаты менен курчалган. Округ америкалыктардын улуттун чагылдырган жана Кошмо Штаттарга адамдык келбет менен мүнөздөмөлөрдү берген Колумбия аял-символунун урматына аталган. "Вашингтон" аталышы шаардын жалпы аталышына кийинчерээк АКШнын биринчи президенти [[Жорж Вашингтон|Жорж Вашингтондун]] урматына берилген. 1789-жылдагы АКШ Конституциясы бир дагы штатка же аймакка кирбеген, АКШ Конгрессинин өзгөчө юрисдикциясындагы федералдык округду түзүү туралуу маалыматтарды камтыган. 1790-жылдын 16-июлунда кабыл алынган «Отурукташуу жөнүндөгү мыйзам» (Residence Act) Потомак дарыясынын боюнда борбордук округду түзүүнү бекиткен жана бул күн шаардын түптөлгөн күнү катары эсептелет. 1800-жылы борбор Филадельфиядан көчүрүлгөндө, 6-Конгресс ошол кездеги курулушу бүтө элек Капитолий имаратында чогула баштаган, ал эми экинчи президент [[Жон Адамс]] жаңыдан курулушу бүткөрүлгөн Ак үйгө көчүп келген. 1801-жылы мурда [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]] менен Вирджиниянын курамына кирген, курамында Жорджтаун жана Александрия калктуу конуштары камтыган Колумбия округу расмий түрдө федералдык округ болуп аталган. Адегенде шаар чоңураак округдун ичиндеги өзүнчө калктуу конуш болгон. 1846-жылы Конгресс Виргиния өткөрүп берген жерлерди, анын ичинде Александрия шаарын кайтарып берүү менен округдун аянтын кичирейткен. 1871-жылы ал бүткүл округду бирдиктүү муниципалитетке айландырган. 1880-жылдардан бери округду андан ары кичирейтип, калган бөлүгүн штат катары кабыл алуу боюнча бир нече ийгиликсиз аракеттер болгон, анын ичинде 2021-жылы Өкүлдөр палатасы тарабынан кабыл алынып, бирок АКШ Сенаты тарабынан четке кагылган штаттуулук жөнүндөгү мыйзам долбоору да бар. 1791-жылы Пьер Шарль Ланфан тарабынан долбоорлонгон шаар Капитолий имаратынан кесилишкен төрт квадратка (квадрантка) бөлүнөт жана жалпысынан 131 микрорайондон (кварталдан) турат. 2020-жылдагы эл каттоо боюнча шаардын калкы 689 545 адамды түзгөн. Жумуш күндөрү Мэриленд жана Виргиния штаттарынын аймактарынан келген жумушчулар шаардын күндүзгү калкын бир миллиондон ашыкка көбөйтөт. Мэриленд, Виргиния жана Батыш Виргиниянын бөлүктөрүн камтыган Вашингтон агломерациясы 6,3 миллион (2023-жыл) калкы менен өлкөдөгү жетинчи эң ири агломерация болуп саналат. 1973-жылдан бери округду жергиликтүү шайланган мэр жана 13 мүчөдөн турган кеңеш башкарып келет, бирок Конгресс жергиликтүү мыйзамдарды жокко чыгаруу укугун сактап калат. Вашингтондун (Колумбия округу) жашоочулары Конгрессте добуш берүүчү өкүлчүлүккө ээ эмес, бирок АКШнын Өкүлдөр палатасына добуш берүү укугу жок бир конгресс делегатын шайлашат. Шаардын шайлоочулары 1961-жылы кабыл алынган Жыйырма үчүнчү оңдоого ылайык үч президенттик шайлоочуну тандашат. Колумбия федерация округу болуп бөлүнүп, өзгөчө административдик статуска ээ. Өлкөнүн башкы саясий, маданий, илимий борбору. Калкы 548,4 миң (2006; анын ичинен 60%тейи африка-америкалыктар); Чоң Вашингтондуку 5,1 млн (2003). [[Атлантика океаны|Атлантика океанынын]] жээгинде, [[Потомак]] дарыясынын төмөнкү агымынын боюнда, деңиз деңгээлинен 128 м бийиктикте жайгашкан. Ири жолдор тоому. Эл аралык аэропорттору (Ж. Ф. Даллес, Балтимор Вашингтон, Р. Рейган атындагы), метрополитен бар. Дарыя порту. АКШнын Конгрессинин чечими менен 1791-жылы негизделген. АКШнын 1-президенти Ж. Вашингтондун урматынан аталган. 1802-жылдан шаар статусуна ээ. Америка мамлекеттери уюмунун, [[Эл аралык валюта фонду|Эл аралык валюта фондунун]] туруктуу кеңештери, Бүткүл дүйнөлүк реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын башкармалыгы жайгашкан. Көптөгөн эл аралык конференциялар [анын ичиненВашингтон конференциясы (1921-22)], массалык коомдук-саясий иш-чаралар, марш, манифестация, митингдер өтүүчү жай. Шаардын алгачкы планын 1791-93-жылы архитектор П. Ш. Ланфан мамлекеттик ишмер Т. Жефферсондун катышуусунда түзгөн. Размери 10x10 миль болгон аянтта тик бурчтуу жыш көчөлөр тармагы («стрит»), диагональ проспектилери («авеню») чийилген. Башкы огу дөңсөөдөгү Капитолийди түздүктө жайгашкан Ак үй, Ж. Вашингтон, А. Линкольндун эстелик ансамблдери менен байланыштырат. Негизги композициялык түйүндөрү классицизм стилиндеги ири административдик имараттары. Эски ратуша, казына, патент агентчилиги жана башка менен өзгөчөлөнөт. 1870-90-жылдарда Монументалдык курулуштарынан мамлекеттик, деңиз департаменттери, кенен парк системасы, Ыйык Пётр жана Павел собору, Юнион-стейшен вокзалы, шаар куруу жана туракжай департаменттери бар. Жоржтаун турак-жай району байыркы аз кабаттуу үйлөрү менен тарыхый аймак катары коргоого алынган. Жефферсонго, Вьетнамда болуп өткөн согуштун ардагерлерине мемориалдык эстеликтер тургузулган. Потомак дарыясынын оң жээгинде Арлингтон шаар айланасы (Пентагон, 1940-41), Арлингтон улуттук көрүстөнү, Ф. Даллас аэропорту, аэровокзал жайгашкан. В-да өлкөнүн ири илимий борборлору Улуттук ИА (1863; Улуттук изилдөө кеңеши менен), Улуттук инж. академия (1964), медицина, Смитсон инттары, аскер-деңиз обсерваториясы (1930) жана башка иштейт. Ири Университеттери: Жоржтаун (1789), Ж. Вашингтон (1821), Колумбия округунун (1851), Галлаудет (1864), Гарвард (1867), Түштүк-Чыгыш (1879), Католик (1887), Америка (1879), Тринити-коллеж (1897). Ири китепканалары: АКШ Конгрессинин Сенаттын (1871), Колумбия округу калк (1896) жана башка Негизги музейлери: Улуттук искусство, Фрир сүрөт (1906), Хиршхорн (1966), Улуттук портрет жана Африка искусствосу гал-лары (1962), Абада сүзүү жана астронавтика улуттук (1946), тыңчылыктын эл аралык жана башка Кеннеди борбору бир нече театрларды жана концерт мекемелерин бириктирет. Театрлары: Улуттук, «Арена стейдж», Вашингтон балети, Вашингтон улуттук операсы; улуттук симфониялык оркестри иштейт. 1986-жылдан жыл сайын эл аралык жаз музыка конкурсу өткөрүлүп турат. Шаар калкынын 89% тейлөө чөйрөсүндө эмгектенет. Мамлекеттик аппаратты, эл аралык уюмдарды банккредит системасын, ишкерлер чөйрөсүн, камсыздандыруу бизнесин, инфраструктураны, телекоммуникация менен байланышты тейлейт. Вашингтондо ири компаниялар «Gannett» медиахолдингинин, «ХМ Satellite Radio» телерадио-компаниясынын, «Marriott» (бүткүл дүйнөлүк отеллдер тармагы) компаниясынын, финансы концернинин, штабквартиралары, ошондой эле АКШнын коргоо министрлиги, алдыңкы америкалык компаниялар, коомдук, менчик коммерциялык эмес, мамлекеттик уюмдары жайгашкан. Шаардын экономикасынын башкы тармагын туристтик бизнес (жылына 1 млндон ашык; Канада менен Мексикадан тышкары) түзөт. Полиграфиясы, тамак-аш өнөр жайлары өнүккөн. Мезгилдүү басылмалардан «Вашингтон пост», «Ю-Эс-Эй тудей» гезиттери чыгат. Дүйнөдөгү эң ири коргоо мекемеси (авиа жана космос техникалары), генетика тармагын изилдөөчү компаниялар жана башка бар. == Колдонулган адабияттар == * “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:АКШ шаарлары‎]] em766j8pjstopyxoarrwwwff9d3s0ym 652966 652965 2026-09-21T11:31:47Z Artelow 2286 652966 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |макамы = борбор шаар |кыргызча аталышы = Вашингтон |сүрөт = {{Фотомонтаж | photo1a = Washington 260424 US Capitol 02.jpg|px300{{!}} | photo2a = Washington National Cathedral Looking SE.jpg{{!}} | photo2b = Aerial view of Lincoln Memorial - east side EDIT.jpeg{{!}} | photo3a = 12072012 Smithsonian Building 03.jpg{{!}} | photo3b = The Washington Monument, viewed from the Lincoln Memorial (50393597013).png{{!}} | photo4a = White House lawn (long tightly cropped).jpg{{!}} | photo4b = | photo5a = | photo5b = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = }} |сүрөт ачыктамасы = Капитолий, Ыйык Пётр менен Ыйык Павелдин собору, Линкольн мемориалы, Смитсон институту, Вашингтон монументи, Ак үй |герб = Seal of the District of Columbia.svg |желек = Flag of Washington, D.C.svg |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин туурасы = |гербдин туурасы = |өлкө = АКШ |аймактын түрү = Федералдык округ |таблицадагы аймак = Колумбия федералдык округу |баш ийгени = |облус = |облус түрү = |таблицадагы облус = |район = |район түрү = |таблицадагы район = |коом = |коомдун түрү = |таблицадагы коом = |lat_dir = N |lat_deg = 38 |lat_min = 53 |lat_sec = 42 |lon_dir = W |lon_deg = 77 |lon_min = 02 |lon_sec = 11 |CoordAddon = type:city(670000)_region:US-DC |CoordScale = 100000 |ички бөлүнүшү = 8 округ (wards) |башчысы = Мюриэл Баузер |башчысынын түрү = Мэр |борбору = |негизделген күнү = 1790 |биринчи белгиленген = 1790-жыл 16-июль |мурунку аталышы = |макамдын берилиши = 1791 |аймагы = 177 |ОЖ борборунун бийиктиги = 125 |бийиктиктин түрү = |климаты = Нымдуу субтропиктик |убакыт аралыгы = −05:00 |DST = |расмий тили = англис тили |калкы = 689 545 |элди каттоо жылы = 2020 |жыштыгы = 4355,39 |агломерация = 6 304 975 |улуттук курамы = афроамерикалыктар (45%), европалыктардын урпактары (37%), испандардын урпактары (11%), азиялыктар (4%) |диний курамы = христиандар (протестанттар, католиктер) |этнохороним = вашингтондук |телефон коду = +1 202 |почта индекси = 20001–20098, 20201–20599 |почта индекстери = |автоунаа коду = DC |сандык идентификатор = 11-50000 |сайты = https://dc.gov/ |сайтынын тили = en |сайтынын тили 2 = |сайтынын тили 3 = |сайтынын тили 4 = |сайтынын тили 5 = |сайты 2 = |сайттын аталышы 2 = |сайтынын тили 2_2 = |сайтынын тили 2_3 = |сайтынын тили 2_4 = |сайтынын тили 2_5 = |сайты 3 = |сайттын аталышы 3 = |сайтынын тили 3_2 = |сайтынын тили 3_3 = |сайтынын тили 3_4 = |сайтынын тили 3_5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |өлкө картасынын өлчөмү = |өлкө картасы = |облус картасынын өлчөмү = |облус картасы = |район картасынын өлчөмү = |район картасы = |Commons түрмөгүндө = Washington, D.C. }} [[Файл:DCmontage3.jpg|thumb|Вашингтон.]] '''Вашингтон''' ({{lang-en|Washington, D.C.}}) — [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарынын]] борбор шаары, федералдык аймак. Расмий аталышы — Колумбия округу ({{lang-en|District of Columbia}}). Шаар [[Виргиния]] штатынын жанында, Потомак дарыясынын түндүк-чыгыш жээгинде жайгашып, түндүгүнөн, чыгышынан жана түштүгүнөн [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]] штаты менен курчалган. Округ америкалыктардын улуттун чагылдырган жана Кошмо Штаттарга адамдык келбет менен мүнөздөмөлөрдү берген Колумбия аял-символунун урматына аталган. "Вашингтон" аталышы шаардын жалпы аталышына кийинчерээк АКШнын биринчи президенти [[Жорж Вашингтон|Жорж Вашингтондун]] урматына берилген. 1789-жылдагы АКШ Конституциясы бир дагы штатка же аймакка кирбеген, АКШ Конгрессинин өзгөчө юрисдикциясындагы федералдык округду түзүү туралуу маалыматтарды камтыган. 1790-жылдын 16-июлунда кабыл алынган «Отурукташуу жөнүндөгү мыйзам» (Residence Act) Потомак дарыясынын боюнда борбордук округду түзүүнү бекиткен жана бул күн шаардын түптөлгөн күнү катары эсептелет. 1800-жылы борбор Филадельфиядан көчүрүлгөндө, 6-Конгресс ошол кездеги курулушу бүтө элек Капитолий имаратында чогула баштаган, ал эми экинчи президент [[Жон Адамс]] жаңыдан курулушу бүткөрүлгөн Ак үйгө көчүп келген. 1801-жылы мурда [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]] менен Вирджиниянын курамына кирген, курамында Жорджтаун жана Александрия калктуу конуштары камтыган Колумбия округу расмий түрдө федералдык округ болуп аталган. Адегенде шаар чоңураак округдун ичиндеги өзүнчө калктуу конуш болгон. 1846-жылы Конгресс Виргиния өткөрүп берген жерлерди, анын ичинде Александрия шаарын кайтарып берүү менен округдун аянтын кичирейткен. 1871-жылы ал бүткүл округду бирдиктүү муниципалитетке айландырган. 1880-жылдардан бери округду андан ары кичирейтип, калган бөлүгүн штат катары кабыл алуу боюнча бир нече ийгиликсиз аракеттер болгон, анын ичинде 2021-жылы Өкүлдөр палатасы тарабынан кабыл алынып, бирок АКШ Сенаты тарабынан четке кагылган штаттуулук жөнүндөгү мыйзам долбоору да бар. 1791-жылы Пьер Шарль Ланфан тарабынан долбоорлонгон шаар Капитолий имаратынан кесилишкен төрт квадратка (квадрантка) бөлүнөт жана жалпысынан 131 микрорайондон (кварталдан) турат. 2020-жылдагы эл каттоо боюнча шаардын калкы 689 545 адамды түзгөн<ref>[https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/washingtoncitydistrictofcolumbia/PST045222 United States Census Bureau. QuickFacts: Washington city, District of Columbia]</ref>. Жумуш күндөрү Мэриленд жана Виргиния штаттарынын аймактарынан келген жумушчулар шаардын күндүзгү калкын бир миллиондон ашыкка көбөйтөт. Мэриленд, Виргиния жана Батыш Виргиниянын бөлүктөрүн камтыган Вашингтон агломерациясы 6,3 миллион (2023-жыл) калкы менен өлкөдөгү жетинчи эң ири агломерация болуп саналат. 1973-жылдан бери округду жергиликтүү шайланган мэр жана 13 мүчөдөн турган кеңеш башкарып келет, бирок Конгресс жергиликтүү мыйзамдарды жокко чыгаруу укугун сактап калат. Вашингтондун (Колумбия округу) жашоочулары Конгрессте добуш берүүчү өкүлчүлүккө ээ эмес, бирок АКШнын Өкүлдөр палатасына добуш берүү укугу жок бир конгресс делегатын шайлашат. Шаардын шайлоочулары 1961-жылы кабыл алынган Жыйырма үчүнчү оңдоого ылайык үч президенттик шайлоочуну тандашат. АКШ федералдык өкмөтүнүн борбору катары шаар дүйнөлүк маанилүү саясий борбор болуп саналат. Шаарда федералдык өкмөттүн штаб-квартиралары жайгашкан имараттар, анын ичинде Ак үй, АКШ Капитолийи, Жогорку сот имараты жана бир катар федералдык департаменттер менен агенттиктер жайгашкан. Шаарда көптөгөн улуттук эстеликтер жана музейлер бар, алар негизинен Улуттук моллдо же анын айланасында жайгашкан, анын ичинде Жефферсон мемориалы, Линкольн мемориалы жана Вашингтон монументи бар. Шаарда 177 чет өлкөлөрдүн элчиликтери, ошондой эле [[Бүткүл дүйнөлүк банк|Бүткүл дүйнөлүк банктын]], [[Эл аралык валюта фонду|Эл аралык валюта фондунун]], [[Америка мамлекеттеринин уюму|Америка мамлекеттеринин уюмунун]] жана башка эл аралык уюмдардын глобалдык штаб-квартиралары жайгашкан. Өлкөнүн эң ири тармактык ассоциацияларынын, коммерциялык эмес уюмдарынын жана аналитикалык борборлорунун мекени болгон шаар К-стритте жана анын айланасында топтолгон лоббизм борбору катары белгилүү<ref>[https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/k-street-the-route-of-all-evil-or-just-the-main-drag/2012/01/26/gIQAAnKdsQ_story.html The Washington Post. K Street: The route of all evil, or just the main drag?]</ref>. Шаар өлкөнүн башкы туристтик багыттарынын бири болуп саналат, 2022-жылы болжол менен 20,7 миллион<ref>[https://washington.org/research/washington-dc-visitor-research Washington.org. Washington, DC Visitor Statistics]</ref> ички жана 1,2 миллион чет элдик коноктор жана туристтер келген<ref>[https://www.worldatlas.com/cities/america-s-10-most-visited-cities.html World Atlas. America's Most Visited Cities]</ref>, бул АКШ шаарларынын арасында жетинчи көрсөткүч. Колумбия федерация округу болуп бөлүнүп, өзгөчө административдик статуска ээ. Өлкөнүн башкы саясий, маданий, илимий борбору. Калкы 548,4 миң (2006; анын ичинен 60%тейи африка-америкалыктар); Чоң Вашингтондуку 5,1 млн (2003). [[Атлантика океаны|Атлантика океанынын]] жээгинде, [[Потомак]] дарыясынын төмөнкү агымынын боюнда, деңиз деңгээлинен 128 м бийиктикте жайгашкан. Ири жолдор тоому. Эл аралык аэропорттору (Ж. Ф. Даллес, Балтимор Вашингтон, Р. Рейган атындагы), метрополитен бар. Дарыя порту. АКШнын Конгрессинин чечими менен 1791-жылы негизделген. АКШнын 1-президенти Ж. Вашингтондун урматынан аталган. 1802-жылдан шаар статусуна ээ. Америка мамлекеттери уюмунун, [[Эл аралык валюта фонду|Эл аралык валюта фондунун]] туруктуу кеңештери, Бүткүл дүйнөлүк реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын башкармалыгы жайгашкан. Көптөгөн эл аралык конференциялар [анын ичиненВашингтон конференциясы (1921-22)], массалык коомдук-саясий иш-чаралар, марш, манифестация, митингдер өтүүчү жай. Шаардын алгачкы планын 1791-93-жылы архитектор П. Ш. Ланфан мамлекеттик ишмер Т. Жефферсондун катышуусунда түзгөн. Размери 10x10 миль болгон аянтта тик бурчтуу жыш көчөлөр тармагы («стрит»), диагональ проспектилери («авеню») чийилген. Башкы огу дөңсөөдөгү Капитолийди түздүктө жайгашкан Ак үй, Ж. Вашингтон, А. Линкольндун эстелик ансамблдери менен байланыштырат. Негизги композициялык түйүндөрү классицизм стилиндеги ири административдик имараттары. Эски ратуша, казына, патент агентчилиги жана башка менен өзгөчөлөнөт. 1870-90-жылдарда Монументалдык курулуштарынан мамлекеттик, деңиз департаменттери, кенен парк системасы, Ыйык Пётр жана Павел собору, Юнион-стейшен вокзалы, шаар куруу жана туракжай департаменттери бар. Жоржтаун турак-жай району байыркы аз кабаттуу үйлөрү менен тарыхый аймак катары коргоого алынган. Жефферсонго, Вьетнамда болуп өткөн согуштун ардагерлерине мемориалдык эстеликтер тургузулган. Потомак дарыясынын оң жээгинде Арлингтон шаар айланасы (Пентагон, 1940-41), Арлингтон улуттук көрүстөнү, Ф. Даллас аэропорту, аэровокзал жайгашкан. В-да өлкөнүн ири илимий борборлору Улуттук ИА (1863; Улуттук изилдөө кеңеши менен), Улуттук инж. академия (1964), медицина, Смитсон инттары, аскер-деңиз обсерваториясы (1930) жана башка иштейт. Ири Университеттери: Жоржтаун (1789), Ж. Вашингтон (1821), Колумбия округунун (1851), Галлаудет (1864), Гарвард (1867), Түштүк-Чыгыш (1879), Католик (1887), Америка (1879), Тринити-коллеж (1897). Ири китепканалары: АКШ Конгрессинин Сенаттын (1871), Колумбия округу калк (1896) жана башка Негизги музейлери: Улуттук искусство, Фрир сүрөт (1906), Хиршхорн (1966), Улуттук портрет жана Африка искусствосу гал-лары (1962), Абада сүзүү жана астронавтика улуттук (1946), тыңчылыктын эл аралык жана башка Кеннеди борбору бир нече театрларды жана концерт мекемелерин бириктирет. Театрлары: Улуттук, «Арена стейдж», Вашингтон балети, Вашингтон улуттук операсы; улуттук симфониялык оркестри иштейт. 1986-жылдан жыл сайын эл аралык жаз музыка конкурсу өткөрүлүп турат. Шаар калкынын 89% тейлөө чөйрөсүндө эмгектенет. Мамлекеттик аппаратты, эл аралык уюмдарды банккредит системасын, ишкерлер чөйрөсүн, камсыздандыруу бизнесин, инфраструктураны, телекоммуникация менен байланышты тейлейт. Вашингтондо ири компаниялар «Gannett» медиахолдингинин, «ХМ Satellite Radio» телерадио-компаниясынын, «Marriott» (бүткүл дүйнөлүк отеллдер тармагы) компаниясынын, финансы концернинин, штабквартиралары, ошондой эле АКШнын коргоо министрлиги, алдыңкы америкалык компаниялар, коомдук, менчик коммерциялык эмес, мамлекеттик уюмдары жайгашкан. Шаардын экономикасынын башкы тармагын туристтик бизнес (жылына 1 млндон ашык; Канада менен Мексикадан тышкары) түзөт. Полиграфиясы, тамак-аш өнөр жайлары өнүккөн. Мезгилдүү басылмалардан «Вашингтон пост», «Ю-Эс-Эй тудей» гезиттери чыгат. Дүйнөдөгү эң ири коргоо мекемеси (авиа жана космос техникалары), генетика тармагын изилдөөчү компаниялар жана башка бар. == Колдонулган адабияттар == * “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4 == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://dc.gov/ Расмий сайты] * [https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/search/names/1702382 U.S. Geological Survey Geographic Names Information System: District of Columbia] {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:АКШ шаарлары‎]] 40fyqzr11j9i8zpjiuuszud02k3slyn 652967 652966 2026-09-21T11:38:59Z Artelow 2286 652967 wikitext text/x-wiki {{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 11:38, 21 сентябрь 2026 (UTC)}} {{ОЖ |макамы = борбор шаар |кыргызча аталышы = Вашингтон |сүрөт = {{Фотомонтаж | photo1a = Washington 260424 US Capitol 02.jpg|px300{{!}} | photo2a = Washington National Cathedral Looking SE.jpg{{!}} | photo2b = Aerial view of Lincoln Memorial - east side EDIT.jpeg{{!}} | photo3a = 12072012 Smithsonian Building 03.jpg{{!}} | photo3b = The Washington Monument, viewed from the Lincoln Memorial (50393597013).png{{!}} | photo4a = White House lawn (long tightly cropped).jpg{{!}} | photo4b = | photo5a = | photo5b = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = }} |сүрөт ачыктамасы = Капитолий, Ыйык Пётр менен Ыйык Павелдин собору, Линкольн мемориалы, Смитсон институту, Вашингтон монументи, Ак үй |герб = Seal of the District of Columbia.svg |желек = Flag of Washington, D.C.svg |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин туурасы = |гербдин туурасы = |өлкө = АКШ |аймактын түрү = Федералдык округ |таблицадагы аймак = Колумбия федералдык округу |баш ийгени = |облус = |облус түрү = |таблицадагы облус = |район = |район түрү = |таблицадагы район = |коом = |коомдун түрү = |таблицадагы коом = |lat_dir = N |lat_deg = 38 |lat_min = 53 |lat_sec = 42 |lon_dir = W |lon_deg = 77 |lon_min = 02 |lon_sec = 11 |CoordAddon = type:city(670000)_region:US-DC |CoordScale = 100000 |ички бөлүнүшү = 8 округ (wards) |башчысы = Мюриэл Баузер |башчысынын түрү = Мэр |борбору = |негизделген күнү = 1790 |биринчи белгиленген = 1790-жыл 16-июль |мурунку аталышы = |макамдын берилиши = 1791 |аймагы = 177 |ОЖ борборунун бийиктиги = 125 |бийиктиктин түрү = |климаты = Нымдуу субтропиктик |убакыт аралыгы = −05:00 |DST = |расмий тили = англис тили |калкы = 689 545 |элди каттоо жылы = 2020 |жыштыгы = 4355,39 |агломерация = 6 304 975 |улуттук курамы = афроамерикалыктар (45%), европалыктардын урпактары (37%), испандардын урпактары (11%), азиялыктар (4%) |диний курамы = христиандар (протестанттар, католиктер) |этнохороним = вашингтондук |телефон коду = +1 202 |почта индекси = 20001–20098, 20201–20599 |почта индекстери = |автоунаа коду = DC |сандык идентификатор = 11-50000 |сайты = https://dc.gov/ |сайтынын тили = en |сайтынын тили 2 = |сайтынын тили 3 = |сайтынын тили 4 = |сайтынын тили 5 = |сайты 2 = |сайттын аталышы 2 = |сайтынын тили 2_2 = |сайтынын тили 2_3 = |сайтынын тили 2_4 = |сайтынын тили 2_5 = |сайты 3 = |сайттын аталышы 3 = |сайтынын тили 3_2 = |сайтынын тили 3_3 = |сайтынын тили 3_4 = |сайтынын тили 3_5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |өлкө картасынын өлчөмү = |өлкө картасы = |облус картасынын өлчөмү = |облус картасы = |район картасынын өлчөмү = |район картасы = DC neighborhoods map high res.png |Commons түрмөгүндө = Washington, D.C. }} [[Файл:DCmontage3.jpg|thumb|Вашингтон.]] '''Вашингтон''' ({{lang-en|Washington, D.C.}}) — [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарынын]] борбор шаары, федералдык аймак. Расмий аталышы — Колумбия округу ({{lang-en|District of Columbia}}). Шаар [[Виргиния]] штатынын жанында, Потомак дарыясынын түндүк-чыгыш жээгинде жайгашып, түндүгүнөн, чыгышынан жана түштүгүнөн [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]] штаты менен курчалган. Округ америкалыктардын улуттун чагылдырган жана Кошмо Штаттарга адамдык келбет менен мүнөздөмөлөрдү берген Колумбия аял-символунун урматына аталган. "Вашингтон" аталышы шаардын жалпы аталышына кийинчерээк АКШнын биринчи президенти [[Жорж Вашингтон|Жорж Вашингтондун]] урматына берилген. 1789-жылдагы АКШ Конституциясы бир дагы штатка же аймакка кирбеген, АКШ Конгрессинин өзгөчө юрисдикциясындагы федералдык округду түзүү туралуу маалыматтарды камтыган. 1790-жылдын 16-июлунда кабыл алынган «Отурукташуу жөнүндөгү мыйзам» (Residence Act) Потомак дарыясынын боюнда борбордук округду түзүүнү бекиткен жана бул күн шаардын түптөлгөн күнү катары эсептелет. 1800-жылы борбор Филадельфиядан көчүрүлгөндө, 6-Конгресс ошол кездеги курулушу бүтө элек Капитолий имаратында чогула баштаган, ал эми экинчи президент [[Жон Адамс]] жаңыдан курулушу бүткөрүлгөн Ак үйгө көчүп келген. 1801-жылы мурда [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]] менен Вирджиниянын курамына кирген, курамында Жорджтаун жана Александрия калктуу конуштары камтыган Колумбия округу расмий түрдө федералдык округ болуп аталган. Адегенде шаар чоңураак округдун ичиндеги өзүнчө калктуу конуш болгон. 1846-жылы Конгресс Виргиния өткөрүп берген жерлерди, анын ичинде Александрия шаарын кайтарып берүү менен округдун аянтын кичирейткен. 1871-жылы ал бүткүл округду бирдиктүү муниципалитетке айландырган. 1880-жылдардан бери округду андан ары кичирейтип, калган бөлүгүн штат катары кабыл алуу боюнча бир нече ийгиликсиз аракеттер болгон, анын ичинде 2021-жылы Өкүлдөр палатасы тарабынан кабыл алынып, бирок АКШ Сенаты тарабынан четке кагылган штаттуулук жөнүндөгү мыйзам долбоору да бар. 1791-жылы Пьер Шарль Ланфан тарабынан долбоорлонгон шаар Капитолий имаратынан кесилишкен төрт квадратка (квадрантка) бөлүнөт жана жалпысынан 131 микрорайондон (кварталдан) турат. 2020-жылдагы эл каттоо боюнча шаардын калкы 689 545 адамды түзгөн<ref>[https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/washingtoncitydistrictofcolumbia/PST045222 United States Census Bureau. QuickFacts: Washington city, District of Columbia]</ref>. Жумуш күндөрү Мэриленд жана Виргиния штаттарынын аймактарынан келген жумушчулар шаардын күндүзгү калкын бир миллиондон ашыкка көбөйтөт. Мэриленд, Виргиния жана Батыш Виргиниянын бөлүктөрүн камтыган Вашингтон агломерациясы 6,3 миллион (2023-жыл) калкы менен өлкөдөгү жетинчи эң ири агломерация болуп саналат. 1973-жылдан бери округду жергиликтүү шайланган мэр жана 13 мүчөдөн турган кеңеш башкарып келет, бирок Конгресс жергиликтүү мыйзамдарды жокко чыгаруу укугун сактап калат. Вашингтондун (Колумбия округу) жашоочулары Конгрессте добуш берүүчү өкүлчүлүккө ээ эмес, бирок АКШнын Өкүлдөр палатасына добуш берүү укугу жок бир конгресс делегатын шайлашат. Шаардын шайлоочулары 1961-жылы кабыл алынган Жыйырма үчүнчү оңдоого ылайык үч президенттик шайлоочуну тандашат. АКШ федералдык өкмөтүнүн борбору катары шаар дүйнөлүк маанилүү саясий борбор болуп саналат. Шаарда федералдык өкмөттүн штаб-квартиралары жайгашкан имараттар, анын ичинде Ак үй, АКШ Капитолийи, Жогорку сот имараты жана бир катар федералдык департаменттер менен агенттиктер жайгашкан. Шаарда көптөгөн улуттук эстеликтер жана музейлер бар, алар негизинен Улуттук моллдо же анын айланасында жайгашкан, анын ичинде Жефферсон мемориалы, Линкольн мемориалы жана Вашингтон монументи бар. Шаарда 177 чет өлкөлөрдүн элчиликтери, ошондой эле [[Бүткүл дүйнөлүк банк|Бүткүл дүйнөлүк банктын]], [[Эл аралык валюта фонду|Эл аралык валюта фондунун]], [[Америка мамлекеттеринин уюму|Америка мамлекеттеринин уюмунун]] жана башка эл аралык уюмдардын глобалдык штаб-квартиралары жайгашкан. Өлкөнүн эң ири тармактык ассоциацияларынын, коммерциялык эмес уюмдарынын жана аналитикалык борборлорунун мекени болгон шаар К-стритте жана анын айланасында топтолгон лоббизм борбору катары белгилүү<ref>[https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/k-street-the-route-of-all-evil-or-just-the-main-drag/2012/01/26/gIQAAnKdsQ_story.html The Washington Post. K Street: The route of all evil, or just the main drag?]</ref>. Шаар өлкөнүн башкы туристтик багыттарынын бири болуп саналат, 2022-жылы болжол менен 20,7 миллион<ref>[https://washington.org/research/washington-dc-visitor-research Washington.org. Washington, DC Visitor Statistics]</ref> ички жана 1,2 миллион чет элдик коноктор жана туристтер келген<ref>[https://www.worldatlas.com/cities/america-s-10-most-visited-cities.html World Atlas. America's Most Visited Cities]</ref>, бул АКШ шаарларынын арасында жетинчи көрсөткүч. == Этимологиясы == Шаар 1791-жылы түптөлүп, АКШнын биринчи президенти Жордж Вашингтондун урматына Вашингтон деп аталган. Шаарды курчап турган аймак америкалыктардын улуттун чагылдырган жана Кошмо Штаттарга адамдык келбет менен мүнөздөмөлөрдү берген Колумбия аял-символунун урматына аталган<ref>[https://books.google.kg/books?id=GgULOzNSafMC&printsec=frontcover&dq=%22Records+of+the+Columbia+Historical+Society+%22+%22Stewart%22&lr=&source=gbs_similarbooks_r&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Columbia Historical Society. Records of the Columbia Historical Society, Washington, D.C., 2-том]</ref><ref>[https://books.google.kg/books?id=5Q81AAAAIAAJ&printsec=titlepage&source=gbs_summary_r&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Harvey W. Crew. Centennial History of the City of Washington, D. C.]</ref>. Шаарды ушул эле аталыштагы штаттан айырмалоо үчүн америкалыктар оозеки сүйлөшүүдө шаарды адатта "Ди-Си" же "Вашингтон, Ди-Си" деп аташат. == Тарыхы == == Географиясы == == Бийлик органдары == == Калкы == == Экономикасы == == Транспорту == == Колдонулган адабияттар == * “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4 == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://dc.gov/ Расмий сайты] * [https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/search/names/1702382 U.S. Geological Survey Geographic Names Information System: District of Columbia] {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:АКШ шаарлары‎]] lsenkf4hd95g6dcodwgpp10hwp6je4e 0 8945 652902 652380 2026-09-21T08:59:18Z Artelow 2286 652902 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = шаар |кыргызча аталышы = Чолпон Ата |расмий аталышы = [[Файл:KyrgyzPetroglyphs.jpg||center|300px]] |баш ийгени = |өлкө = Кыргызстан |герб = Coat of arms of Cholpon-Ata.png |гербдин туурасы = 100 |желек = Flag of Cholpon-Ata.png |желектин туурасы = 100 |lat_deg= 42|lat_min= 39|lat_sec=0 |lon_deg= 77|lon_min= 05|lon_sec=0 |CoordAddon = type:city()_region:KG |CoordScale = |өлкө картасынын өлчөмү = 300 |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = облус |облус = Ысык-Көл облусу |таблицадагы облус = |район түрү = |район = Ысык-Көл (район) |таблицадагы район = |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = |башчысынын түру = мэр |башчысы = Арнабек уулу Азамат |негизделген күнү = |биринчи белгиленген = 1922 |мурунку аталышы = |берилген статусу = 1975 |аймагы = |бийиктиги = |ОЖ борборунун бийиктиги = |климаты = |расмий тили = кыргыз тили |расмий тили-ref = орус тили |калкы = {{Өсүү}} 14 237 |элди каттоо жылы = 2021-жыл |жыштыгы = 9,73 |агломерация = |улуттук курамы = кыргыздар, орустар, украин, татарлар, казактар, өзбектер, уйгурлар, дунгандар, тажиктер |диний курамы = ислам, христиан, атеистер |этнохороним = чолпонаталыктар |убакыт аралыгы = +6 |телефон коду = +996 |почта индекси = 722100 |Commons түрмөгүндө =Cholpon-Ata |сайты = http://www.cholpon-atacity.kg/index.php/kg/city-kg/maps-kg |сайтынын тили = кыргыз |сайтынын тили 2 = орус |сайтынын тили 3 = англис |макамы=Шаар}} '''Чолпон-Ата''' — [[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл облусундагы]] курорттук шаар. [[Ысык-Көл району|Ысык-Көл районунун]] административдик борбору. Ысык-Көлдүн түндүк жээгинде жайгашкан. [[Бишкек шаары|Бишкек шаарынан]] 240 км, облустун борбору [[Каракол шаары|Каракол шаарынан]] 135 км. аралыкта жайгашкан. Батышынан Кара-Ой айылы, чыгышынан [[Бостери]] айылы менен чектешет. Чолпон-Ата шаары Ысык-Көлдүн жээгинде, Күӊгөй Ала-Тоо тоо кыркасынын шлейфинде жайгашкан. Чолпон-Ата шаарынын аты 1975-жылы 4- ноябрда Кыргыз ССРинин Жогорку Кеӊешинин Президиумунун №217 Указы менен облусттук маанидеги шаар статусу ыйгарылган.1993-жылы статусу райондук маанидеги шаарга алмаштырылган. 1998-жылы 23-июндан тартып Кыргыз Республикасынын Президентинин №292 Указы менен Чолпон-Ата шаары жергиликтүү өз алдынча башкарууга өткөн. Шаардын жалпы аянты 1731га-1223га ны ээлейт. Калкы көп улуттуу: кыргыздар жана орустар жалпы калктын санынын 88,2 % түзөт, мындан тышкары украиндер, татарлар, казактар, өзбектер, уйгурлар, дунгандар, тажиктер ж.б. улуттун өкүлдөрү жашайт. Калктын жыштыгы салыштырмалуу төмөн (1га=9,73адам). == Этимологиясы == Азыркы Чолпон-Ата шаары турган жерде бир кедей адам жашаган экен. Ал байдын малын багып оокат кылуучу дейт. Көпкө чейин балалуу болбой, жашы улгайып бара жатканда бир кыздуу болот. Ал абдан сулуу, эстүү болуп бой тартат. Кызы чоңоюп келе жатканда, апасы дүйнөдөн көзү өтөт. Абышка менен кызы катуу кайгырат, бирок айла жок, тиричилик өтө берет, кызы Чолпон экөө тең күн өткөрүп оокат кечирет. Күндөрдүн биринде ошол тегеректеги бай адам Чолпондун сулуулугуна, акылдуулугуна суктанып, бой тартып келе жаткан кызга куда түшөт. Атасы да ага каршы болбойт. Кыязы, жетишпеген жашоодон өзү да кыйналса керек, кызым кыйналбаса деп ойлогон го. Кызы ары айтып, бери айтып, анан калса, жашы өтүп калган адамга баргысы келбегенин түшүндүрсө, атасы көшөрүп болбой коет. Ошентип, ата-баланын ортосу сууй түшөт. Күндөн-күн өтөт. Атасына түшүндүрө албаган кыз бир күнү атасы мал артынан кеткенде, тоого чыгып, көз жашын көлдөй төгүп, бул жашоодон аша кечип, тоодон боюн таштамакчы болот. Эңкейип секире берерде, ал ташка айланат да, калат. Кечинде атасы үйгө келсе кызынан дайын жок. Ана келет, мына келет менен бир топ убакыт өтөт. Айылдагылардан сураса, эртең менен тоого бет алганын айтышат. Атасы күйүгүп тоого чыкса, таш болуп катып калган Чолпон эңкейип турат. Картайганда көргөн кызынын абалын көргөн атасы сакалынан жаш агызып ыйлап турат. Же кемпири болбосо, кызынан тирүүлөй ажыраса, айласы куруган чал да секирип өлгүсү келет. Ошол учурда жалгыз кызынан ажыраган абышка да ташка айланат. Күн ачык турганда Чолпон-Ата шаарынын үстүндөгү тоонун кырында эңкейип турган кыз жана секирип келе жаткан сакалдуу адамдын элеси катып турат дейт. Байыркы заманда мына ушул жерди айылдагылар Чолпон жана атасынын элесинен Чолпон-Ата деп атаган экен. == Тарыхы == Чолпон-Ата аймагында адамдар коло доорунан тарта эле отурукташканы белгилүү. Мунун башкы далили — шаардын артындагы ачык асман алдындагы Петроглифтер музейи (таш бетиндеги сүрөттөр). Бул жерде б.з.ч. II миң жылдыктан баштап б.з. VIII кылымына чейин тартылган миңдеген сүрөттөр бар. Сүрөттөрдө эликтер, тоо текелер, аркарлар, карышкырлар, мергенчилик көрүнүштөрү жана байыркы күн кудайына сыйынуу элементтери чагылдырылган<ref name=":1">В.М. Плоских. [http://kronk.spb.ru/library/ploskih-vm-1981.htm Иссык-Куль: путешествие в историю]. // Фрунзе: «Кыргызстан». 1981. 76 с.</ref>. Б.з.ч. VIII–III кылымдарда аймакты сак жана усун уруулары мекендеген. Алардын калтырган кургандары (дөбө-көрлөрү) Чолпон-Атанын айланасында көп кездешет<ref>[http://kronk.spb.ru/library/1975-fr-appi.htm Археологические памятники Прииссыккулья]. // Фрунзе: «Илим». 1975. 176 с.</ref>. Орто кылымдарда Ысык-Көл өрөөнү, анын ичинде азыркы Чолпон-Ата шаарынын аймагы Чоң Жибек жолунун маанилүү тармагы болгон. Чолпон-Атага жакын жайгашкан Көлөрөк жана Чигу (Усун каганаттыгынын борбору) сыяктуу байыркы соода турак-жайларынын калдыктары кийин суунун деңгээли көтөрүлгөндүктөн көл түбүндө калган. Суу астынан табылган чопо идиштер, тыйындар жана темир буюмдар бул аймактын ири соода борбору болгонун тастыктайт<ref name=":1" />. Чолпон-Атанын азыркы инфраструктуралык тарыхы XIX кылымдын аягы — XX кылымдын башында өнүгө баштаган. 1926-жылы Чолпон-Атада жылкы заводу түзүлүп, аймакта асыл тукум жылкыларды өстүрүү колго алынган<ref>Урстанбеков Б. У., Чороев Т. К. «Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк» — Фрунзе, 1990.</ref>. 1930-жылдары аймактын дарылык касиети (туздуу көл суусу, минералдык булактар жана таза тоо абасы) илимий изилденип, алгачкы балдар санаторийлери жана эс алуу үйлөрү курула баштаган. 1975-жылдын 29-июлунда Чолпон-Ата айылына райондук маанидеги шаар макамы берилген<ref>Кыргыз ССРинин Тарыхы (4 томдук) — Фрунзе: «Кыргызстан», 1984–1986.</ref>. Совет заманында бул жер бүткүл союздук маанидеги эс алуу борборуна айланып, жылына жүздөгөн миңдеген туристтерди кабыл алып турган. Кыргызстан көз карандысыздык алгандан кийин Чолпон-Ата өлкөнүн туристтик жана эл аралык дипломатиялык борбору катары ролун бекемдеди.2002-жылы Чолпон-Атада Чыңгыз Айтматов атындагы "Рух Ордо" маданий борбору ачылып, ал түрдүү конфессиялардын жана маданияттардын биримдигин чагылдырган уникалдуу жайга айланган<ref>Кыргызстандын Географиясы / Энциклопедиялык окуу китеби — Бишкек, 2004. ISBN 9967-14-006-2</ref>. 2014, 2016, 2018 жана 2026-жылдары Чолпон-Ата шаарында жана ага жакын жайгашкан Кырчын жайлоосунда Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары өткөрүлүп, шаарды эл аралык деңгээлдеги спорттук борборлордун бирине айландырган. Шаарда саммиттер, Борбор Азия мамлекет башчыларынын жолугушуулары жана эл аралык экономикалык форумдар бат-баттан өткөрүлүп келет. === Чолпон-Ата аска бетиндеги сүрөттөр === Чолпон-Ата шаарынын түндүгүндө жайгашкан коло доорунан орто кылымга чейинки [[археология]]лык эстелик. Сүрөттөр чегилген таштар шаардын чет жакасынан Күнгөй Ала-Tоонун этегине чейинки аймакта кездешет. Буканын, иттин, жолборстун, камандын, жаачылардын, коёндордун, төөлөрдүн, жырткыч айбанаттардын, уруулук эн тамгалардын, тулку бою орнаменттештирилген эчкилердин, бугулардын, ошондой эле сактардын акинактын кыска кылыч куралы сүрөттөрү кездешет. Алар гранит таштардын капталдарына тартылган. [[Петроглифтер]] тууралуу эң алгачкы кабарды 19-кылымдын аягында В. В. Бартольд жана С. М. Дудин маалымдаган. Археолог Д. Ф. Винник, Г. А. Помаскина (1975), Я. А. Шер (1980) жана Кемеров университетинин аска бетиндеги сүрөттөрдү изилдөө экспедициясы (1987–88) тарабынан изилденген. 1990-жылдан немис изилдөөчүлөрү менен бирдикте сүрөттөрдү сактап калуу максатында реставрациялоо иши башталган. == Географиясы == === Климаты === {{Шаардын аба ырайы | Туурасы = 100% | Абалы = collapsed | Жер_илик = Чолпон-Атанын | Булак = Погода и климат<ref>[https://www.pogodaiklimat.ru/today/kyrgyzstan/cholpon-ata Погода и климат. Климат мира. Чолпон-Ата]</ref> | Үчт_ор = -2.5 | Үчт_ор_ж-ч = 64 | Бир_ор = -2.1 | Бир_ор_ж-ч = 62 | Жал_ор = 1.5 | Жал_ор_ж-ч = 58 | Чын_ор = 6.8 | Чын_ор_ж-ч = 54 | Буг_ор = 11.5 | Буг_ор_ж-ч = 52 | Кул_ор = 15.6 | Кул_ор_ж-ч = 53 | Тек_ор = 18.7 | Тек_ор_ж-ч = 52 | Баш_ор = 18.2 | Баш_ор_ж-ч = 50 | Аяк_ор = 13.9 | Аяк_ор_ж-ч = 50 | Тог_ор = 8.2 | Тог_ор_ж-ч = 53 | Жет_ор = 3.1 | Жет_ор_ж-ч = 58 | Беш_ор = -0.8 | Беш_ор_ж-ч = 63 | Жыл_ор = 7.7 | Жыл_ор_ж-ч = 56 | Үчт_ор_мин = -6.4 | Үчт_ор_макс = 1.4 | Бир_ор_мин = -5.8 | Бир_ор_макс = 1.6 | Жал_ор_мин = -2.2 | Жал_ор_макс = 5.2 | Чын_ор_мин = 2.8 | Чын_ор_макс = 10.8 | Буг_ор_мин = 7.1 | Буг_ор_макс = 15.9 | Кул_ор_мин = 11.0 | Кул_ор_макс = 20.2 | Тек_ор_мин = 14.1 | Тек_ор_макс = 23.3 | Баш_ор_мин = 13.6 | Баш_ор_макс = 22.8 | Аяк_ор_мин = 9.4 | Аяк_ор_макс = 18.4 | Тог_ор_мин = 4.1 | Тог_ор_макс = 12.3 | Жет_ор_мин = -0.7 | Жет_ор_макс = 6.9 | Беш_ор_мин = -4.5 | Беш_ор_макс = 2.9 | Жыл_ор_мин = 3.1 | Жыл_ор_макс = 12.2 | Үчт_а_мин = -21.0 | Үчт_а_макс = 12.0 | Бир_а_мин = -20.0 | Бир_а_макс = 13.5 | Жал_а_мин = -14.0 | Жал_а_макс = 18.5 | Чын_а_мин = -7.5 | Чын_а_макс = 23.0 | Буг_а_мин = -2.0 | Буг_а_макс = 27.0 | Кул_а_мин = 2.5 | Кул_а_макс = 31.0 | Тек_а_мин = 5.0 | Тек_а_макс = 33.0 | Баш_а_мин = 4.0 | Баш_а_макс = 32.0 | Аяк_а_мин = -1.5 | Аяк_а_макс = 28.0 | Тог_а_мин = -8.0 | Тог_а_макс = 23.5 | Жет_а_мин = -15.0 | Жет_а_макс = 18.0 | Беш_а_мин = -18.0 | Беш_а_макс = 14.0 | Жыл_а_мин = -21.0 | Жыл_а_макс = 33.0 | Үчт_суу = 10 | Бир_суу = 12 | Жал_суу = 16 | Чын_суу = 28 | Буг_суу = 36 | Кул_суу = 42 | Тек_суу = 48 | Баш_суу = 38 | Аяк_суу = 28 | Тог_суу = 24 | Жет_суу = 18 | Беш_суу = 12 | Жыл_суу = 312 }} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://kg.camera/ru/camera/Cholpon-Ata_Center_07_03_2022 Элкат. Онлайн камера. Чолпон-Атанын борбору] {{Ысык-Көл областы}} {{Ысык-Көл районунун калкконуштары}} {{Кыргызстандагы шаарлар}} [[Категория:Ысык-Көл облусу]] lpg3w5pbiwy6u79yl3hucwcw4jkvlfo 652903 652902 2026-09-21T09:05:56Z Artelow 2286 652903 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = шаар |кыргызча аталышы = Чолпон Ата |расмий аталышы = |сүрөт = Lake Issyk-Kul, Kyrgyzstan.jpg |баш ийгени = |өлкө = Кыргызстан |герб = Coat of arms of Cholpon-Ata.png |гербдин туурасы = 100 |желек = Flag of Cholpon-Ata.png |желектин туурасы = 100 |lat_deg= 42|lat_min= 39|lat_sec=0 |lon_deg= 77|lon_min= 05|lon_sec=0 |CoordAddon = type:city()_region:KG |CoordScale = |өлкө картасынын өлчөмү = 300 |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = облус |облус = Ысык-Көл облусу |таблицадагы облус = |район түрү = |район = Ысык-Көл (район) |таблицадагы район = |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = |башчысынын түру = мэр |башчысы = Арнабек уулу Азамат |негизделген күнү = |биринчи белгиленген = 1922 |мурунку аталышы = |берилген статусу = 1975 |аймагы = |бийиктиги = |ОЖ борборунун бийиктиги = |климаты = |расмий тили = кыргыз тили |расмий тили-ref = орус тили |калкы = {{Өсүү}} 14 237 |элди каттоо жылы = 2021-жыл |жыштыгы = 9,73 |агломерация = |улуттук курамы = кыргыздар, орустар, украин, татарлар, казактар, өзбектер, уйгурлар, дунгандар, тажиктер |диний курамы = ислам, христиан, атеистер |этнохороним = чолпонаталыктар |убакыт аралыгы = +6 |телефон коду = +996 |почта индекси = 722100 |Commons түрмөгүндө =Cholpon-Ata |сайты = http://www.cholpon-atacity.kg/index.php/kg/city-kg/maps-kg |сайтынын тили = кыргыз |сайтынын тили 2 = орус |сайтынын тили 3 = англис |макамы=Шаар}} '''Чолпон-Ата''' — [[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл облусундагы]] курорттук шаар. [[Ысык-Көл району|Ысык-Көл районунун]] административдик борбору. Ысык-Көлдүн түндүк жээгинде жайгашкан. [[Бишкек шаары|Бишкек шаарынан]] 240 км, облустун борбору [[Каракол шаары|Каракол шаарынан]] 135 км. аралыкта жайгашкан. Батышынан Кара-Ой айылы, чыгышынан [[Бостери]] айылы менен чектешет. Чолпон-Ата шаары Ысык-Көлдүн жээгинде, Күӊгөй Ала-Тоо тоо кыркасынын шлейфинде жайгашкан. Чолпон-Ата шаарынын аты 1975-жылы 4- ноябрда Кыргыз ССРинин Жогорку Кеӊешинин Президиумунун №217 Указы менен облусттук маанидеги шаар статусу ыйгарылган.1993-жылы статусу райондук маанидеги шаарга алмаштырылган. 1998-жылы 23-июндан тартып Кыргыз Республикасынын Президентинин №292 Указы менен Чолпон-Ата шаары жергиликтүү өз алдынча башкарууга өткөн. Шаардын жалпы аянты 1731га-1223га ны ээлейт. Калкы көп улуттуу: кыргыздар жана орустар жалпы калктын санынын 88,2 % түзөт, мындан тышкары украиндер, татарлар, казактар, өзбектер, уйгурлар, дунгандар, тажиктер ж.б. улуттун өкүлдөрү жашайт. Калктын жыштыгы салыштырмалуу төмөн (1га=9,73адам). == Этимологиясы == Азыркы Чолпон-Ата шаары турган жерде бир кедей адам жашаган экен. Ал байдын малын багып оокат кылуучу дейт. Көпкө чейин балалуу болбой, жашы улгайып бара жатканда бир кыздуу болот. Ал абдан сулуу, эстүү болуп бой тартат. Кызы чоңоюп келе жатканда, апасы дүйнөдөн көзү өтөт. Абышка менен кызы катуу кайгырат, бирок айла жок, тиричилик өтө берет, кызы Чолпон экөө тең күн өткөрүп оокат кечирет. Күндөрдүн биринде ошол тегеректеги бай адам Чолпондун сулуулугуна, акылдуулугуна суктанып, бой тартып келе жаткан кызга куда түшөт. Атасы да ага каршы болбойт. Кыязы, жетишпеген жашоодон өзү да кыйналса керек, кызым кыйналбаса деп ойлогон го. Кызы ары айтып, бери айтып, анан калса, жашы өтүп калган адамга баргысы келбегенин түшүндүрсө, атасы көшөрүп болбой коет. Ошентип, ата-баланын ортосу сууй түшөт. Күндөн-күн өтөт. Атасына түшүндүрө албаган кыз бир күнү атасы мал артынан кеткенде, тоого чыгып, көз жашын көлдөй төгүп, бул жашоодон аша кечип, тоодон боюн таштамакчы болот. Эңкейип секире берерде, ал ташка айланат да, калат. Кечинде атасы үйгө келсе кызынан дайын жок. Ана келет, мына келет менен бир топ убакыт өтөт. Айылдагылардан сураса, эртең менен тоого бет алганын айтышат. Атасы күйүгүп тоого чыкса, таш болуп катып калган Чолпон эңкейип турат. Картайганда көргөн кызынын абалын көргөн атасы сакалынан жаш агызып ыйлап турат. Же кемпири болбосо, кызынан тирүүлөй ажыраса, айласы куруган чал да секирип өлгүсү келет. Ошол учурда жалгыз кызынан ажыраган абышка да ташка айланат. Күн ачык турганда Чолпон-Ата шаарынын үстүндөгү тоонун кырында эңкейип турган кыз жана секирип келе жаткан сакалдуу адамдын элеси катып турат дейт. Байыркы заманда мына ушул жерди айылдагылар Чолпон жана атасынын элесинен Чолпон-Ата деп атаган экен. == Тарыхы == Чолпон-Ата аймагында адамдар коло доорунан тарта эле отурукташканы белгилүү. Мунун башкы далили — шаардын артындагы ачык асман алдындагы Петроглифтер музейи (таш бетиндеги сүрөттөр). Бул жерде б.з.ч. II миң жылдыктан баштап б.з. VIII кылымына чейин тартылган миңдеген сүрөттөр бар. Сүрөттөрдө эликтер, тоо текелер, аркарлар, карышкырлар, мергенчилик көрүнүштөрү жана байыркы күн кудайына сыйынуу элементтери чагылдырылган<ref name=":1">В.М. Плоских. [http://kronk.spb.ru/library/ploskih-vm-1981.htm Иссык-Куль: путешествие в историю]. // Фрунзе: «Кыргызстан». 1981. 76 с.</ref>. Б.з.ч. VIII–III кылымдарда аймакты сак жана усун уруулары мекендеген. Алардын калтырган кургандары (дөбө-көрлөрү) Чолпон-Атанын айланасында көп кездешет<ref>[http://kronk.spb.ru/library/1975-fr-appi.htm Археологические памятники Прииссыккулья]. // Фрунзе: «Илим». 1975. 176 с.</ref>. Орто кылымдарда Ысык-Көл өрөөнү, анын ичинде азыркы Чолпон-Ата шаарынын аймагы Чоң Жибек жолунун маанилүү тармагы болгон. Чолпон-Атага жакын жайгашкан Көлөрөк жана Чигу (Усун каганаттыгынын борбору) сыяктуу байыркы соода турак-жайларынын калдыктары кийин суунун деңгээли көтөрүлгөндүктөн көл түбүндө калган. Суу астынан табылган чопо идиштер, тыйындар жана темир буюмдар бул аймактын ири соода борбору болгонун тастыктайт<ref name=":1" />. Чолпон-Атанын азыркы инфраструктуралык тарыхы XIX кылымдын аягы — XX кылымдын башында өнүгө баштаган. 1926-жылы Чолпон-Атада жылкы заводу түзүлүп, аймакта асыл тукум жылкыларды өстүрүү колго алынган<ref>Урстанбеков Б. У., Чороев Т. К. «Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк» — Фрунзе, 1990.</ref>. 1930-жылдары аймактын дарылык касиети (туздуу көл суусу, минералдык булактар жана таза тоо абасы) илимий изилденип, алгачкы балдар санаторийлери жана эс алуу үйлөрү курула баштаган. 1975-жылдын 29-июлунда Чолпон-Ата айылына райондук маанидеги шаар макамы берилген<ref>Кыргыз ССРинин Тарыхы (4 томдук) — Фрунзе: «Кыргызстан», 1984–1986.</ref>. Совет заманында бул жер бүткүл союздук маанидеги эс алуу борборуна айланып, жылына жүздөгөн миңдеген туристтерди кабыл алып турган. Кыргызстан көз карандысыздык алгандан кийин Чолпон-Ата өлкөнүн туристтик жана эл аралык дипломатиялык борбору катары ролун бекемдеди.2002-жылы Чолпон-Атада Чыңгыз Айтматов атындагы "Рух Ордо" маданий борбору ачылып, ал түрдүү конфессиялардын жана маданияттардын биримдигин чагылдырган уникалдуу жайга айланган<ref>Кыргызстандын Географиясы / Энциклопедиялык окуу китеби — Бишкек, 2004. ISBN 9967-14-006-2</ref>. 2014, 2016, 2018 жана 2026-жылдары Чолпон-Ата шаарында жана ага жакын жайгашкан Кырчын жайлоосунда Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары өткөрүлүп, шаарды эл аралык деңгээлдеги спорттук борборлордун бирине айландырган. Шаарда саммиттер, Борбор Азия мамлекет башчыларынын жолугушуулары жана эл аралык экономикалык форумдар бат-баттан өткөрүлүп келет. === Чолпон-Ата аска бетиндеги сүрөттөр === Чолпон-Ата шаарынын түндүгүндө жайгашкан коло доорунан орто кылымга чейинки [[археология]]лык эстелик. Сүрөттөр чегилген таштар шаардын чет жакасынан Күнгөй Ала-Tоонун этегине чейинки аймакта кездешет. Буканын, иттин, жолборстун, камандын, жаачылардын, коёндордун, төөлөрдүн, жырткыч айбанаттардын, уруулук эн тамгалардын, тулку бою орнаменттештирилген эчкилердин, бугулардын, ошондой эле сактардын акинактын кыска кылыч куралы сүрөттөрү кездешет. Алар гранит таштардын капталдарына тартылган. [[Петроглифтер]] тууралуу эң алгачкы кабарды 19-кылымдын аягында В. В. Бартольд жана С. М. Дудин маалымдаган. Археолог Д. Ф. Винник, Г. А. Помаскина (1975), Я. А. Шер (1980) жана Кемеров университетинин аска бетиндеги сүрөттөрдү изилдөө экспедициясы (1987–88) тарабынан изилденген. 1990-жылдан немис изилдөөчүлөрү менен бирдикте сүрөттөрдү сактап калуу максатында реставрациялоо иши башталган. == Географиясы == === Климаты === {{Шаардын аба ырайы | Туурасы = 100% | Абалы = collapsed | Жер_илик = Чолпон-Атанын | Булак = Погода и климат<ref>[https://www.pogodaiklimat.ru/today/kyrgyzstan/cholpon-ata Погода и климат. Климат мира. Чолпон-Ата]</ref> | Үчт_ор = -2.5 | Үчт_ор_ж-ч = 64 | Бир_ор = -2.1 | Бир_ор_ж-ч = 62 | Жал_ор = 1.5 | Жал_ор_ж-ч = 58 | Чын_ор = 6.8 | Чын_ор_ж-ч = 54 | Буг_ор = 11.5 | Буг_ор_ж-ч = 52 | Кул_ор = 15.6 | Кул_ор_ж-ч = 53 | Тек_ор = 18.7 | Тек_ор_ж-ч = 52 | Баш_ор = 18.2 | Баш_ор_ж-ч = 50 | Аяк_ор = 13.9 | Аяк_ор_ж-ч = 50 | Тог_ор = 8.2 | Тог_ор_ж-ч = 53 | Жет_ор = 3.1 | Жет_ор_ж-ч = 58 | Беш_ор = -0.8 | Беш_ор_ж-ч = 63 | Жыл_ор = 7.7 | Жыл_ор_ж-ч = 56 | Үчт_ор_мин = -6.4 | Үчт_ор_макс = 1.4 | Бир_ор_мин = -5.8 | Бир_ор_макс = 1.6 | Жал_ор_мин = -2.2 | Жал_ор_макс = 5.2 | Чын_ор_мин = 2.8 | Чын_ор_макс = 10.8 | Буг_ор_мин = 7.1 | Буг_ор_макс = 15.9 | Кул_ор_мин = 11.0 | Кул_ор_макс = 20.2 | Тек_ор_мин = 14.1 | Тек_ор_макс = 23.3 | Баш_ор_мин = 13.6 | Баш_ор_макс = 22.8 | Аяк_ор_мин = 9.4 | Аяк_ор_макс = 18.4 | Тог_ор_мин = 4.1 | Тог_ор_макс = 12.3 | Жет_ор_мин = -0.7 | Жет_ор_макс = 6.9 | Беш_ор_мин = -4.5 | Беш_ор_макс = 2.9 | Жыл_ор_мин = 3.1 | Жыл_ор_макс = 12.2 | Үчт_а_мин = -21.0 | Үчт_а_макс = 12.0 | Бир_а_мин = -20.0 | Бир_а_макс = 13.5 | Жал_а_мин = -14.0 | Жал_а_макс = 18.5 | Чын_а_мин = -7.5 | Чын_а_макс = 23.0 | Буг_а_мин = -2.0 | Буг_а_макс = 27.0 | Кул_а_мин = 2.5 | Кул_а_макс = 31.0 | Тек_а_мин = 5.0 | Тек_а_макс = 33.0 | Баш_а_мин = 4.0 | Баш_а_макс = 32.0 | Аяк_а_мин = -1.5 | Аяк_а_макс = 28.0 | Тог_а_мин = -8.0 | Тог_а_макс = 23.5 | Жет_а_мин = -15.0 | Жет_а_макс = 18.0 | Беш_а_мин = -18.0 | Беш_а_макс = 14.0 | Жыл_а_мин = -21.0 | Жыл_а_макс = 33.0 | Үчт_суу = 10 | Бир_суу = 12 | Жал_суу = 16 | Чын_суу = 28 | Буг_суу = 36 | Кул_суу = 42 | Тек_суу = 48 | Баш_суу = 38 | Аяк_суу = 28 | Тог_суу = 24 | Жет_суу = 18 | Беш_суу = 12 | Жыл_суу = 312 }} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://kg.camera/ru/camera/Cholpon-Ata_Center_07_03_2022 Элкат. Онлайн камера. Чолпон-Атанын борбору] {{Ысык-Көл областы}} {{Ысык-Көл районунун калкконуштары}} {{Кыргызстандагы шаарлар}} [[Категория:Ысык-Көл облусу]] im9me1otjkyjidgoccdze4a93cn5gbs 0 9138 652862 554726 2026-09-20T22:28:37Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 652862 wikitext text/x-wiki '''Ала качуу''' – – жигит турмуш куруу үчүн кызды ала качкан, уурдаган көрүнүш. Кыз ала качууда [[куда]] түшкөн кызга калың төлөөгө каражат жетишпесе, бир аз [[калың]] төлөнгөндөн кийин жигит кыздын макулдугу менен кызды ала качкан. Жигиттин атасы урукташтарынан киши ээрчитип, кыздын атасынын алдына түшкөн. Эки тарап жарашкандан кийин никелешүүнүн салттуу ырымдары улантылган. Кыз ала качуунун дагы бир себеби, кыздын ата-энеси кыз каалаган жерине барууга каршы чыгышса жана келген [[жуучу]]ларга макулдугун беришпесе, жигит кыздын макулдугу менен ала качкан. Кудалар бири-бири менен жарашкандан кийин калың төлөнгөн.<br> Кыз ала качуунун мындай түрү оокаттуу, урук-туугандуу бүлөлөрдө жолуккан. Улуттук салтта кыздын макулдугусуз эч убакта кыз ала качуу болгон эмес. Эгерде кыздын макулдугу жок ала качуу жүргүзүлсө, [[урук]], [[уруулардын]] ортосунда жаңжал чыгып, [[кан]] төгүлгөн. Кыз ала качуу улуттук [[нике]]лешүүдө өтө сейрек кездешүүчү көрүнүш болгон. Азыркы учурда кыз ала качуу бул кыздын макулдугусуз болсо анда [[кылмыш]] болуп саналат, ала качкандар жоопко тартылат, бул боюнча жогорку кеңеште мыйзам кабыл алынып жатат. Кыз ала качуунун айынан көптөгөн үй-бүлөлөр кайра ажырашып, жашап кете албай жатышат. Ала качуу Бүгүнкү күндө [[Кавказ|Кавказда]], [[Кыргызстан|Кыргызстанда]], [[Казакстан|Казакстанда]], [[Африка]] континентиндеги бир катар өлкөлөрдө кездешет. Ала качуу 2 өңүттөн каралып келе жатат: Кызды эркинен тыш ала качуу жана кыздын өз каалоосу менен болочок күйөөсүнүн ала качып кетиши.<ref>E. Dugan, [https://www.independent.co.uk/news/world/politics/bridenapping-ndash-a-growing-hidden-crime-2367811.html "Bridenapping': a growing hidden crime"]. The Independent. (англ.) 9 October 2011. Кирүү күнү: бугу айынын 6, 2022.</ref> Эркинен тыш ала качуу – кыздын макулдугу жок, күчкө салып, кыйнап же басынтып жигиттин үйүнө алып кетүү. Мында кыздын (адамдын) фундаменталдык укугу тепселенип,<ref>[[Адам укуктарынын жалпы декларациясы]] — БУУнун Башкы Ассамблеясынын 1948-жылдын 10-декабрындагы 217 А (III) резолюциясы менен кабыл алынган. https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/declhr.shtml</ref> анын каалоосу, намысы, кыялдары, ал тургай бүтүндөй тагдыры талкаланышы толук мүмкүн. Ошондуктан заманбап дүйнө коомчулугу мындай ала качууну “кылмыш”, “жапайы жосун” деп таанып, жектеп келет. Ала качууга кабылган кыздардын 22-35 пайызы ала качкан жигитти мурда тааныбаган абалда болушарын изилдөөлөр көрсөткөн.<ref name=":0">[https://www.hrw.org/reports/2006/kyrgyzstan0906/kyrgyzstan0906webwcover.pdf Reconciled to Violence. State Failure to Stop Domestic Abuse and Abduction of Women in Kyrgyzstan] <small>(англ.)</small> // Human Rights Watch. — 2006. — Vol. 18, no. 9.</ref> Ала качуунун дээрлик баары бир нече адамдын, көбүнчө, үйлөнүүнү көздөгөн жигит жана анын досторунун катышуусу менен ишке ашырылат. Кызга күч колдонуп автоунаага салып кетишет же аны алдап болочок күйөөсүнүн үйүнө алып барышат.<ref name=":0" /> Кызды анын макулдугу менен ала качуу – формалдуу мүнөзгө ээ көрүнүш. Кыз ата-энесине айтпай (кээде ата-энелердин макулдугу менен) өз каалоосу менен жигиттин үйүнө “ала качылат”. Мындай ала качуу – көбүнчө компромисс менен аяктайт. Ата-энелер, кээде укук коргоо органдары да кыз-жигиттин ортосундагы сүйүүгө каршы чыгышпай, айрыкча кыздын тандоосуна көнүп, ага макул болгон учурлар кездешет. Ала качуу көпчүлүк өлкөлөрдө кылмыш – [[адам уурдоо]] деп саналат. == Тарыхы == Ала качуу тууралуу байыркы [[Рим|Римдин]] өнүгүү этабын камтыган тарыхый булактарда айтылат. Алардын бири – б.з.ч. 502-505-жылдардагы Сабинск согушу.<ref>Т. Ливий, История Рима от основания города, XXIII (орус.) http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1364002300 Кирүү күнү: бугу айынын 6, 2022.</ref> Алгач Римде жалаң эркектер жашаган, алар жакыр болгондуктан коңшу уруулар аларга кыздарын бергиси келчү эмес. Ошондо Ромул (Римдин түптөөчүсү) Консуалий майрамын уюштуруп, сабиндиктерди конокко чакырат. Так ушул майрам өтүп жаткан учурда римдиктер куралсыз сабиндиктерге чабуул коюп, кыздарын уурдап кетишет. Бул окуянын аягы Сабинск согушуна алып барганы тарыхта белгилүү. Ушул окуядан кийин ала качуу Римдин каадасына айланып кеткен дешет. Кийин христиан дининин келиши менен Римдеги бул көрүнүш айыптала баштайт. Христианчылыктын келгенине карабай ала качуу славян элдеринде көп жылдарга сакталуу кала берген. Польшада орто кылымга, Чехияда 16-кылымга чейин, Украинада 17-кылымга чейин бул көрүнүш сакталып турган.<ref>Гура А. В. [https://www.academia.edu/30507271/%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%BA_%D0%B8_%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D1%8C%D0%B1%D0%B0_%D0%B2_%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5_%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C_%D0%98%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D0%BA_2012_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_936_%D1%81 Брак и свадьба в славянской народной культуре: семантика и символика]. — М.: Индрик, 2012. — С. 936. — (Орус. ). </ref> == Дүйнөдө == 21-кылымда ала качуу [[Кавказ|Кавказда:]] [[Грузия]], [[Ингушетия]], [[Чеченстан]] жана [[Азербайжан|Азербайжанда]] кездешет. [[Орто Азия|Борбордук Азияда]] бул көрүнүштү [[Кыргызстан]], [[Казакстан]], [[Өзбекстан]] жана [[Тажикстан]], [[Африка]] континентинде [[Эфиопия]], [[Руанда]], [[Кения]] жана башка өлкөлөр практикалап жүрөт.<ref>UNICEF supports fight to end marriage by abduction in Ethiopia, 2004. (англ.) https://reliefweb.int/report/ethiopia/unicef-supports-fight-end-marriage-abduction-ethiopia Кирүү күнү: бугу айынын 6, 2022.</ref> Азербайжанда “гошлуб гачмаг” деген түшүнүк бар, чечмелениши: “бирге качуу”. Кыздын ата-энеси никеге каршы болушса, сүйүктүүсүнөн ажырагысы келбеген кыз болочок күйөөсүнүн үйүнө качып кетет. Бул көрүнүш ала качуу болуп жаткан өлкөлөрдүн баарында кездешет десе болот. Өз эрки менен “ала качылган” кыз арадан убакыт өткөндөн кийин күйөөсү экөө ата-энесинен бата, ыраазычылыгын алуу үчүн өз үйүнө кайтып келет, мындайда көбүнчө ата-эне түзүлгөн никени таанууга аргасыз болушат. Бул тажрыйба көбүнчө ата-эне кызды башка бирөөгө берүүнү көздөп, ал эми кыз өз жигитинен ажырагысы келбеген учурда колдонулат. [[Европа]] өлкөлөрүндө ала качуу жолу менен мажбурлап никеге туруу жосуну лөлүлөр арасында учурайт деп айтылат. Мындай фактылар заманбап жашоодо [[Ирландия|Ирландияда]], [[Англия|Англияда]], [[Чехия|Чехияда]], [[Нидерланд|Нидерландарда]], [[Болгария|Болгарияд]]а жана [[Словакия|Словакияда]] катталган.<ref>H. McDonald, Gardai hunt gang accused of seizing Roma child bride https://www.theguardian.com/world/2007/sep/23/ireland Кирүү күнү: бугу айынын 6, 2022.</ref> === Кыргызстанда === Ала качуу - [[кылмыш]] деп эсептелгенине карабай Кыргызстанда кеңири тараган [[Гендер|гендердик]] [[Зомбулук|зомбулуктун]] бир формасы. Аялдарга карата зордук көрсөтүү [[Адам укуктары|адам укугун]] одоно бузуу деп тааныгандыктан бул нерсе эл аралык актылар менен айыпталат. Кыргыз Республикасынын Кылмыш жаза кодексине ылайык, ала качууга айыпталгандар 5 жылдан 7,5 жылга чейин эркинен ажыратылат.<ref name=":1">[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112309 Кыргыз Республикасынын Кылмыш жаза кодекси], 172-берене.</ref> Эгер жашы жете элек кызды ала качса, ала качуучу 7,5 жылдан 10 жылга чейин эркиндигинен ажырашы мүмкүн. Катаал жазага, адам укугу үчүн күрөшкөн уюмдардын кескин сынына, каргашалуу окуяларга карабай ала качуу тыйылбай келет. Кыргызстандагы ала качуу боюнча ар кандай сандар берилүүдө: Дьюка университети изилдөө жүргүзүп, үй-бүлөлөрдүн 16-23 пайызы ала качуу менен түзүлөт деп жыйынтык чыгарган.<ref name=":2">A. Jones, [https://today.duke.edu/2017/08/babies-kidnapped-brides-suffer-too Babies of kidnapped brides suffer, too], 2017 // Кирүү күнү: бугу айынын 6, 2022.</ref> Ал эми кээ бир изилдөөлөргө карата макулдугу жок ала качуу 5 пайыз,<ref name=":2" /> ЮНИСЕФ өлкөдө 24 жашка чейинки аялдардын 13 пайызы мажбурлоо менен турмушка чыккан деп коңгуроо кагат.<ref name=":3">ЮНИСЕФ. [https://www.unicef.org/kyrgyzstan/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D1%8B/%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D0%BE%D0%BD-%D0%BE-%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%85 Заявление ООН о краже невест и детских браках] 2018. Кирүү күнү: бугу айынын 6, 2022.</ref> [[Бириккен Улуттар Уюму|БУУ]] реалдуулукта такыр башкача болушу мүмкүн, анткени ала качуунун курмандыктары “үй-бүлөмдү уят кылбайын” деп көбүнчө укук коргоо органдарына кайрылбайт деп эсептейт.<ref name=":3" /> 2019-жылы ИИМ ала качуулар боюнча 6 айда 118 кылмыш иши ачылганын билдирген. Бирок Кыргызстанда бул жаатта ачылган кылмыш иштеринин көбү сотко жетпейт. 2018-жылы укук коргоо органдарына ала качуу боюнча 895 арыз түшүп, болгону 168 кылмыш иши ачылган. Калган арыздарды арыз ээлери кайтарып алышкан. Ала качууга байланыштуу 2 чуулгандуу окуя бар. Биринчиси - 2018-жылы 20 жаштагы Бурулай Турдали кызын 29 жаштагы жигит ала качып баратканда кармалып, кыз жана аны ала качкан жигиттер милиция бөлүмүнө жеткирилет. Кыз милиция бөлүмүндө ала качууга шектелген жигит тарабынан бычакталып каза табат. Ала качкан жигит өзүнө да бычак сайып, бирок аман калган. Кийин ал “адам өлтүрүү”, “ала качуу” беренелери боюнча күнөөлүү деп табылып, 20 жылга эркинен ажыратылды.<ref>Кыргызстан: Нарастает давление на обеспечение безопасности женщин и девочек, 2019 (орус.) https://www.hrw.org/ru/news/2019/05/28/330476 Кирүү күнү: бугу айынын 6, 2022.</ref> Экинчи окуя – Айзада Канатбек кызынын ала качуунун курмандыгы болушу. 2021-жылы 26 жаштагы Айзаданы тааныш жигити ала качып, көп өтпөй экөөнүн жансыз денеси Бишкектин четинде унаадан табылган. Кылмышкер жигит алгач кызды өлтүрүп, андан кийин өз жанын кыйган. Ала качууга катышкан 5 жигит ар бири 6-7 жылга эркинен ажыратылды.<ref>С. Султаналиева, Еще одна женщина убита в случае «кражи невест» в Кыргызстане, 2014. https://www.hrw.org/ru/news/2021/04/12/378456 Кирүү күнү: бугу айынын 6, 2022.</ref> Ала качуунун себептеринин бири – жигиттин калың төлөөгө мүмкүнчүлүгүнүн жоктугу.<ref name=":4">[http://www.stat.kg/media/publicationarchive/7a5af7b6-fe45-4fd5-a760-0c527ab356c3.pdf Коомдун гендердик маселелерди кабыл алуусу (улуттук иликтөөнүн жыйынтыктары) 2016-жыл]. Кирүү күнү: бугу айынын 6, 2022.</ref> “Куда түшүү”, “сөйкө салуу”, “кыз узатуу” деген каадаларды өзүнө камтыган салттуу үйлөнүүгө аз эмес чыгым кеткендиктен колунда жок же ашыкча ысырапкорчулукту каалабаган жигиттер ала качуу аркылуу турмуш курууну туура көрүшөрүн сурамжылоолор көрсөткөн.<ref name=":4" /> Бул жол кээде кыз-жигиттин, алардын ата-энелеринин макулдашуусу менен да тандалышы мүмкүн. Бул – үлпөт тойду ашыкча шаан-шөкөтсүз, көп чыгымсыз өткөрүү менен аяктайт. Кыз менен мамиле түзүүнү билбөө, жигиттин уялчаактыгы, “кыз макулдук бербейт” деп коркушу, өтмүшүнүн жакшы эмес болушу (мурда соттолуп чыкса, баңги болсо), билимсиздик да кызды мажбурлап ала качууга себеп дешет адистер. Иликтөөлөр көрсөткөндөй, ала качылган кыздардын 30-50 пайызына чейинкилери ала качкан адам менен никелешүүгө мажбур болушат.<ref name=":4" /> Кыздарды никелешүү үчүн ала качуунун негизги себептери деп аялдар төмөнкүлөрдү эсептешет: ала качкан адам кыздын башка адамга күйөөгө чыгышын каалаган эмес (30 пайызы), ала качкан адам кыз макулдугун бербейт деп корккон (24 пайызы), ала качкан адам кыз менен таанышууга батынган эмес (21 пайызы) же калың берүү мүмкүнчүлүгү болбогон (18 пайызы), ата-энеси, туугандары кызды ала качууну туура көрүп, талап кылышкан (19 пайызы). Эркектер дагы ушул эле себептерди белгилешкен, бирок алар кыз менен таанышуудагы кыйынчылыктарды жана калың төлөөнүн мүмкүн болбогонун көбүрөөк көрсөтүшкөн (21 пайызы).<ref name=":4" /> Кыргызстанда ала качууга каршы “155” улуттук кампаниясы өткөрүлгөн. “155” улуттук кампаниясы – жазык мыйзамдарына сунуш киргизүү, кыз ала качкандарга байланыштуу сот процесстерине колдоо көрсөтүү, өлкөдө ала качууну түп тамырынан жоюуну көздөгөн жарандык демилге. Мажбурлап никеге тургузууну жектеп “Быйылкы жазда АЛАР жок” аттуу акциясы өткөрүлгөн. == Динде == [[Ислам|Исламда]] ала качуу деген түшүнүк жок, бул көрүнүш адам уурдоо катары бааланат. Ислам дининде “Мусулмандын каны, жаны, ар-намысы экинчи мусулман үчүн арам” деп айтылат.<ref>Муслим:2564</ref> Бул хадистин мазмуну Исламдын ала качууну колдобой турганын, адамдын ар-намысы кол тийгис экенин белгилеп турат. Дин аалымдары кыздын макулдугу жок нике жараксыз деп эсептелерин, анын эркинен тыш турмуш куруу чоң күнөө дешет: “[[Шарият|Шариятта]] кыз ала качуу күнөө болуп эсептелет. Адам уурдоо катары болуп калат. Бирөөнүн кызын уруксатсыз алып кетүүгө эч кимдин акысы жок”.<ref>Open Line. Мужчины об ала качуу (орус.) https://openline.kg/men_about/ Кирүү күнү: бугу айынын 6, 2022.</ref> Шариятка ылайык, турмуш курууда ата-энелер макулдашып, кыздын укугу тепселенбеши керек деп белгиленет. [[Христиан дини]] да ала качууну айыптайт.<ref>Халкидон соборунун 27-эрежеси. (Ап. 67; Трул. 92; Анкир. 11; Василия Вел. 22, 25, 26, 30, 36, 42).</ref> == Мыйзам == 1918-жылы 3-январда Совет бийлигинин “Эмгекчилердин жана эзилген элдердин укуктарынын декларациясынын” жарыяланышы аялдардын укуктарын эркектерге теңеген. Жеке, мүлктүк жана саясий мамилелерде аялдар көз карандысыз экенин жарыялаган. 1921-22-жылдары эркиндикке жолтоо болгон коомдук кооптуу адаттарга каршы күрөш күчөйт. 1921-жылы 14-июнда Туркестан борбордук аткаруу комитети “Көп аялдуулукка жана калыңга тыюу салуу жөнүндө” декрет чыгарган.<ref>Ж. Ч. Тегизбекова [http://lib.krsu.edu.kg/uploads/files/public/6136.pdf Регулирование брачно-семейных отношений кыргызов по обычному праву] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607205403/http://lib.krsu.edu.kg/uploads/files/public/6136.pdf |date=2023-06-07 }} 2015. Кирүү күнү: бугу айынын 6, 2022.</ref> Бул декреттер кийин күчүн жоготкон. Кыргыз ССРинде “Никеге туруу үчүн ала качуу” деген норма 1982-жылы киргизилип, 5 жылга чейин эркинен ажыратуу жазасы каралган. 2013-жылы ала качуунун жазасы 5 жылдан 10 жылга чейин деп узартылды. Күнөөлүү тарапка 180 миң сомдон 220 миң сомго чейин айып пул салуу нормасы да иштейт.<ref name=":1" /> Казакстанда 4 жылдан 12 жылга чейин, Өзбекстанда 15 күнгө коомдук иштерге тартуу, же 3 жылга чейин эркинен ажыратуу жаза мөөнөтү бар. Грузияда 8-16 күнгө коомдук ишке тартылат же 2 жылдан 4 жылга чейин эркинен ажыратылат. Азербайжанда 3 жылдан 5 жылга чейин,<ref>Азербайжан Республикасынын Кылмыш жаза кодекси, 144-берене. (орус.) http://continent-online.com/Document/?doc_id=30420353#pos=1641;-57 Кирүү күнү: бугу айынын 6, 2022.</ref> Түркмөнстанда 3 жылга чейин, Ингушетия жана Чеченстанда 5 жылга чейин эркинен ажыратылат. Кылмыштын бул түрүнө жаза Эфиопияда 3 жылдан 10 жылга чейин эркинен ажыратуу деп белгиленген. Эгер ала качуу кызды зордуктоо менен коштолсо, анда бардык өлкөдө кошумча жаза каралат. Мындан тышкары аталган өлкөлөрдө ала качуу кылмышын айып пул төлөтүү аркылуу жапкан учурлар кездешет. == Зордуктоо == Ала качуулар кээде кызды зордуктоо кылмышы менен коштолот. 2016-жылы Кыргызстанда өткөрүлгөн “Коомдун гендердик маселелерди кабыл алуусу” иликтөөсүндө, аялдардын 58 пайызы, эркектердин 53 пайызы кызды ала качууда сексуалдык зордук көрсөтүлгөн болсо кыз кетип калышы керек жана укук коргоо органдарына кайрылыш керек деп эсептегенине карабастан, аялдардын 39, эркектердин 26 гана пайызы алардын кызын, карындашын же сиңдисин ала качып кетсе үйүнө алып кетише турганын жана милицияга кайрылып арыз беришерин айтышкан.<ref name=":4" /> Кыргызстандын Кылмыш-жаза кодексине ылайык, жашы жете элек кызды зордуктагандар 15 жылдан 20 жылга чейин эркинен ажыратылат.<ref>[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/111527?cl=ky-kg Кылмыш жаза кодекси], 161-берене.</ref> Бул – жашы жете элек кызды ала качып, зордуктагандар 25-30 жылга чейин соттолушу мүмкүн дегенди билдирет. Кылмыштын бул түрүнүн эскирүү мөөнөтү жок. Зордуктоо боюнча соттолгондор мунапыска илинбейт жана шарттуу түрдө мөөнөтүнөн мурун эркиндикке чыгарылбайт. Деген менен ала качууга байланыштуу иштердин көбү сотко жетпей калат. БУУнун Өнүктүрүү программасынын изилдөөлөрү боюнча 2020-жылдын 9 айында Кыргызстанда “зордуктоо” беренеси боюнча 269 кылмыш иши ачылган. Анын 200ү сотко жетип, сотто 17 гана иш каралган. Көпчүлүк учурда жаштардын туугандары бири-бири менен өз ара келишип алып, арыздар түшсө дагы сот өндүрүш процессине жетпей калат.<ref name=":4" /> Кыздарды мажбурлап ала качуулар көбүнчө сексуалдык зордук менен коштолот, бирок ушундай болгондо да жапа чеккендердин өздөрү жана ата-энелери ала качкан адамды айыптоодон баш тарткан учурлар аз эмес.   == Кесепеттери == Ала качуунун башкы кесепети – кыздын тагдыры. Кээде уят болуудан, улуттук салттарды бузуудан жана ата-энесинен корккондуктан, экономикалык көз карандысыздыктын жоктугунан, укук коргоо органдарына кайрылууга мүмкүндүк бербеген туугандардын басымынан улам кыздар зордукка кабылгандан кийин аргасыз абалда калышат.<ref name=":4" /> Бул кээде алардын өзүнө кол салышына да жеткирет. Кызды көбүнчө “эл сөз кылат”, “кыз баш ийиши керек” жана “ата-энем уят болот” деген түшүнүктөр тушайт. Кыз психологиялык басымга кабылат, жигиттин үй-бүлөсү “кетип калсаң каргайбыз” деп коркутушу мүмкүн. Босогого улгайган аял жатып алат, аны аттап чыгып кетсе кыз бактысыз болот деген ырым-жырым бүгүн да актуалдуу. Кыргызда бул жосунду “кемпир өлдү” деп аташат. Кээде кыздын ата-энеси “отуруп кал, бизди уят кыласың” деп кыздын эркине каршы чечим кабыл алышы да ыктымал. Анткени ала качылып, бирок отурбай кетип калган кызда кайрадан турмуш курууга мүмкүнчүлүгү аз деген түшүнүк жашайт. Ала качылган кыздын кайра келип калышы ата-эненин намысын тепселейт деген эски түшүнүкү азыркы учурда деле карманган адамдар бар. Ошентип, ала качууга туш болгон кыз барган жеринде отуруп калса да, отурбай кетип калса да психологиялык травма алары анык. Demography журналынын изилдөөсү, ала качуу менен турмуш курган аялдардан төрөлгөн балдар, өз каалоосу менен күйөөгө чыккан аялдардын балдарына караганда 40-200 граммга кичине төрөлөрүн көрсөткөн. “Бул балдар эмнеге кичине төрөлөрү так эмес, бирок мажбурлап турмуш курган аялдын психологиялык травма алып калышынын кесепети болушу ыктымал” дейт Дьюка университетинин профессору жана изилдөөнүн авторлошу Чарльз Беккер.<ref>Чарльз М. Беккер Сюзан Штайнер // [https://www.ucentralasia.org/media/flpd0mvb/uca-ippa-wp45-forced-marriagesrus.pdf Чем отличаются браки по принуждению: данные о схожести в кыргызстанских браках] 2018. (орус.) Кирүү күнү: бугу айынын 6, 2022.</ref> == Колдонулган адабият == * “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. * “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” * “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” * “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. * “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков” == Интернеттик шилтемелер == [[Категория:Кыргызстан]] [[Категория:Феминизм]] [[Категория:Аял укуктары]] [[Категория:Адам укуктары]] [[Категория:Аялдар]] [[Категория:Кылмыштар]] <references responsive="" /> 12rzcts26ko6pzrmbt147ufcy6cjun2 0 34794 652860 652341 2026-09-20T22:18:15Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 652860 wikitext text/x-wiki {{Административдик бирдик |Түс1 = {{Түс|Кыргызстан}} |Кыргызча аталышы = Ак-Талаа району |Расмий аталышы = |Герб = Ак-Талаа району.svg |Желек = |Гербдин көлөмү = |Желектин көлөмү = |гербдин чечмелениши = |Желектин чечмелениши = |Өлкө = [[Кыргызстан]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгээл = |CoordScale = |Гимн = |Статус = район |Курамына кирет = [[Нарын облусу]] |Курамына алат = |Борбору = [[Баетов]] |Чоң шаар = |Ири шаарлары = |Негизделген = [[2-сентябрь]] [[1936-жыл]] |Жоюлушу = |Областка карайт = [[Нарын облусу]] |Башчысынын аталышы2 = Аким |Башчысы = Камчыбеков Мирлан Мамырбекович |ИДП = |ИДП жылы = |ИДП оруну = |ИДП киши баашына = |ИДП калк санынана жараша = |Тили =[[кыргыз тили]] |Тилдери = |Калкы = 34 141 адам<ref name="Калк"/> |Катталган жылы = 2021 |Калк боюнча пайызы = |Оруну = |Жыштыгы = |Калк боюнча орду = |улуттук курамы = 99,9% - [[кыргыздар]] |Диний курамы = 99,9% - [[ислам]] |Аянты = 7266 |Аянты боюнча пайызы = |Аянт боюнча орду = |Максималдык бийиктиги = |Орточо бийиктиги = |Минималдык бийиктиги = |Кеңдиги = |Узактыгы = |Карта = Kyrgyzstan_Ak-Talaa_Raion.png |Картанын көлөмү = |Адм. бирдиктин картасы = |Адм. б-тин картасынын көлөмү = |Саат поясы = [[UTC+06:00]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коду = 996 03537 |Интернет-домен = |Автомобилдик номерлердин коду = |Почта индекси = 722640 |Commonsтогу түрмөк = |Эскертүү = |Сайты=https://ak-talaa.gov.kg/}} '''Ак-Талаа району''' ― [[Нарын облусу|Нарын облусундагы]] район. Административдик борбору ― [[Баетов кыштагы|Баетов айылы]]. Райондо 13 [[айыл аймагы]] бар. Ак-Талаа району Нарын облусундагы административдик бирдик катары 1936-жылдын 2-сентябрында уюшулган<ref>{{Cite web|title=Enrin.grida.no|url=http://enrin.grida.no/htmls/kyrghiz/soe2/english/map/map3.htm|accessdate=2012-12-04|archivedate=2009-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090802180521/http://enrin.grida.no/htmls/kyrghiz/soe2/english/map/map3.htm}}</ref>. Район чыгышынан [[Нарын району]], түндүгүнөн [[Жумгал району]], түндүк-чыгышынан [[Кочкор району]], батышынан Чаар-Таш ([[Ак-Шыйрак тоо кыркасы|Ак-Шырак]] тоо кыркасы аркылуу [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад обласунун]] [[Тогуз-Торо району]], түштүгүнөн [[Байбиче-Тоо|Байбиче]] тоосу аркылуу [[Ат-Башы району]], түштүк-батышынан [[Ош облусу|Ош облусунун]] [[Өзгөн району]] менен чектешет. Райондун аянты 7266 км² түзүп, Нарын облусунун аянтынын 14,2% ээлейт. Райондун аймагы 13 айыл өкмөтүнө бөлүнгөн. Ак-Талаа районунун жана [[Баетов айыл аймагы|Баетов айыл аймагынын]] административдик борбору [[Баетов (Ак-Талаа району)|Баетов айылы]]. == Тарыхы == Район 1936-жылга чейин Ак-Талаа Тогуз-Торо райондору биригип, Тогуз-Булак району деп аталып, райондун борбору Дөрбөлжүн айылы болгон<ref name=":4">[https://ak-talaa.gov.kg/rajon-tuuraluu/rajondun-taryhy/ Ак-Талаа райондук мамлекеттик администрациясы. Райондун тарыхы]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Райондо Ак-Талаа, Тогуз-Торо, Мыкаачы айылдык кеңештери түзүлгөн<ref name=":4" />. Ак-Талаа айылдык кеңешине Байгөнчөк, Үгүт, Ак-Тал, Ак-Кыя, Көк-Жар, Жаңы-Талап, Тогуз-Булак, Кара-Булуң, Кызыл–Эмгек, Чоң-Арык, Көк-Ой, Көлмө, Жогорку-Май, Тилектеш, Кызыл-Жылдыз, Кайкалак айылдары  кирген. Мыкаачы  айылдык кеңешине Ичке-Суу, Кара-Суу, Терек, Дөрбөлжүн, Келте-Чап, Жаңы-Тилек, Ак-Чий, Кара-Бүргөн, Кара-Жар, Саз, Өзгөрүш, Коңорчок, Бел-Кырчын, Жерге-Тал, Съезд, Кош-Дөбө айылдары кирген<ref name=":4" />. Тогуз-Тороодогу айыл кыштактар Тогуз-Тороо айылдык кеңешине караган<ref name=":4" />. Ак-Талаа айылдык кеңешинин атынан Ак-Талаа району деген аталыш менен өз алдынча район катары 1936-жылы 2-сентябрда уюшулган<ref name=":4" />. === Тарыхый жерлери === Район тарыхый эстеликтерге бай. Алардын катарына б.з.ч. коргондор тобу, [[Шырдакбек чеби|«Шырдакбектин чеби»]]<ref>[https://kyrgyzmedia.kg/shyrdakbektin-chebi-zhogolup-ket-korkunuchunda-turgan-estelikterdin-biri/?ysclid=lxaf1604fc70905778 Шырдакбектин чеби жоголуп кетүү коркунучунда турган эстеликтердин бири.]</ref>, «Чолок-Коргон»,[[Куртка чеби|«Куртка чеби»]] , [[Тайлак баатырдын күмбөзү|«Тайлак баатырдын күмбөзү»]], «Арап өлгөн» бели,[[Тоголок Молдо|Тоголок молдонун мектеби]] жана XVI-IX кылымдарга таандык болгон күмбөздөрүнүн топтому кирет. Соң-Көлдөгү тарыхый эстеликтер - [[«Манастын» географиясы|«Манастын таштулгасы»]], [[Аккуланын мамысы|«Ак-куланын мамысы»]]<ref>[https://saat.kg/2016/04/18/kyrgyzstandy-d-jn-g-taanytkan-taryhyj-murastar/ Кыргызстанды дүйнөгө тааныткан тарыхый мурастар.]</ref>. == Географисы == === Географиялык абалы === Ак-Талаа району [[Ички Теңир-Тоо|Ички Теӊир-Тоо]], [[Ортоңку Нарын өрөөнү|Ортоӊку Нарын өрөөнүндө]] жайгашкан. Райондун түндүк тарабынан [[Молдо-Тоо]], түштүгүнөн Жаман-Тоо, түштүк батышынан [[Фергана тоо тизмеги]] менен курчалган. Деңиз деңгээлинен 1170-4737 м бийиктикте жайгашкан<ref>Ак-Талаа району: Энциклопедия.-Б.:"Учкун", 2006.-248 б. ISBN 9967-428-30-9 </ref>. [[Ак-Талаа (Нарын району)|Ак-Талаа району]] түндүктөн түштүккө кара 99 км, чыгыштан батышка карай 107 кмге созулат. === Рельефи === Ак-талаа району [[Ички Теңир-Тоо]], [[Ортоңку Нарын өрөөнү|Ортонку Нарын өрөөнүндө]] жайгашкан. Райондун аймагы тоолуу келип, түндүк тарабынан [[Молдо-Тоо]], түштүгүнөн Жаман-Тоо, түштүк батышынан [[Фергана тоо тизмеги]] менен курчалган. [[Нарын дарыясы|Нарын]] дарыясынын куймасы [[Ала-Буга суусу|Ала-Буга]] суусунун боюндагы түзөңдөрдө Орто-Терең сай жана адырлуу чаптар жатат. Ак-Талаа району түштүк бөлүгүнөн Сырт өрөөнү орун алган. Орто-Сырт өрөөнү Ак-Талаа районуна карайт. Өрөөндүн аймагы тоолуу, тоонун капталдары көптөгөн суу өрөөндөрү менен тилмеленген. Деңиз денгээлинен 2700-4500 м бийиктикте жайгашкан Орто-Сырт өрөөнү жайыт чарбасы жагынан мааниси чоң, аянты 121,7 миң гектарды түзөт жана анын ичинен жайытка жарактуу жерлер 54,1 миң гектар жерди ээлейт. Ошондуктан Ак-Талаа бийик тоолуу өрөөндөрү анын ичинен Орто-Сырт өрөөнү райондун субальпылык, альпылык зоналык жайлоо иретинде пайдаланылат. Райондун түндүгүндө [[Соң-Көл өрөөнү|Сон-Көл өрөөнү]] деңиз деңгээлинен 3016 м бийиктикте жайгашкан. Өрөөндүн айланасы жайлоо иретинде пайдаланылат. Тоо кыркаларды таянган бийик бөксөлөрдүн этек жактарында өтө тилмеленген майда дөбөлөр, чаптар жайгашкан. [[Нарын дарыясы|Нарын дарыясынын]] оң өйүзүндө жана сол өйүзүндө батышты карай чаптуу рельефти кездештирүүгө болот. Чаптардын капталдары тик, жыланач келет. === Климаты === [[Файл:2021-жыл.Кош-Дөбө_айылы_(Ак-Талаа_району)._Айылдын_төмөнкү_бөлүгүнүн_бийиктиктен_көрүнүшү.jpg|thumb|420x420px|[[Кош-Дөбө (Ак-Талаа району)|Кош-Дөбө]] айылындагы жаз]] Өрөөндүн климаттык шарттарынын өзгөчөлүктөрү: биринчиден, анын төмөнкү кеңдиктен алган географиялык ордуна; экинчиден анын түндүк жана түштүгүнөн бийик тоолор-климат бөлгүчтөр менен далдаланып турушу; үчүнчүдөн өрөөндүн таманынан деңиз деңгээлинен абсолюттук бийиктигин жогору б.а. 1500м-2300м бийиктикте жатышына карата шартталган. Климаты дээрлик катаал мүнөзгө ээ. [[Ортоңку Нарын өрөөнү|Ортонку Нарын өрөөнүндө]] кыш узакка созулуп (4-5 ай), кургак жана суук келет. Кыш мезгили аба ырайынын антициклондук тиби менен мүнөздөлөт. Бул мезгилдерде аймакта жогорку басымдагы аба массасы үстөмдүк кылат. Кышкы узак түндөр, туруктуу ачык, тынч аба ырайы жер бетинин өтө муздашына жана муздак абанын тоо арасындагы өрөөндө топтолуп туруп калышына көмөкчү болот. [[Январь|Январдын]] орточо температурасы -25°C — -30 С, [[Июль|июлдуку]] +20°C — + 25°C. Жылдык жаан-чачыны 200-500мм. Жылдын жылуу мезгилинде абал кескин өзгөрүп, аба ырайы туруксуз жаан-чачындуу боло баштайт. Жалпысынан Ички Тянь-Шань жаан-чачыны жетишсиз мелүүн климаттуу район. Жаан-чачындын көбөйгөн мезгили жаз айларынын аягы жана жай айларына туура келет. Ортонку Нарын ойдунунун вегатациалык мезгили апрель, май, июнь, июль, август, сентябрь айларын камтыйт. Көпчүлүк учурда бул мезгил май айынан, тоолордо июнь айынан башталат. Кээ бир жылдары бул айларда абанын температурасы 0°C дан өтө төмөн түшүп, үшүк жүрүшү байкалат. Өрөөндүн шамал режими туруксуз жана районда, сутка ичинде багытын өзгөртүп турган тоолуу өрөөндө согуучу шамал басымдуулук кылат. Жалпысынан алып караганда өрөөндү, кыш бою чыгыш шамалы көбүрөөк согот, андан кийинки орун батыш шамалына таандык. [[Ортоңку Нарын өрөөнү|Ортонку Нарын өрөөнүндө]] тоо кыркаларынын жана алардын арасындагы өрөөндөрдүн багыттарына жараша тоо-өрөөн шамалдары басымдуулук кылат. === Топурагы === Климатынын кургак болгондугуна байланыштуу чөл, жарым чөл жана талаа ландшафтары кеңири таралган. Боз жана күрөң топурактар басымдуу, топурагы таштактуу келет. === Суу ресурстары (гидрология) === ==== Дарыялары ==== Ири дарыялары [[Нарын дарыясы|Нарын]] жана [[Ала-Буга суусу|Ала-Буга]]. Майда суулары: [[Жерге-Тал (Ак-Талаа району)|Жерге-Тал]], [[Коңорчок|Коӊорчок]], [[Жаман-Даван агын суусу|Жаман-Даван]] [[Мазар-Суу, Токтогул району|Мазар]], [[Терек (Ак-Талаа району)|Терек]], [[Ак-Тал]], [[Куртка суусу|Куртка]] ж.б<ref>H. M. Прокопенко. [https://fmm.ru/images/7/74/TMM_1931_Prokopenko.pdf Молодые свинцоворудные процессы в хребте Ак-шийряк в центральном Тянь-Шане] // Труды минералогического института Академии Наук СССР. — 1931. — Т. I. — С. 69—89.</ref>. ==== Көлдөрү ==== ===== Соң-Көл ===== {{Негизги макала|Соң-Көл}}Соң-Көл — Ак-Талаа районунун ири көлү, ал райондун түндүгүндө, деңиз деңгээлинен 3016 метр бийиктикте жайгашкан. Аянты 278 км² узундугу 29 км туурасы 18 км ге барабар (Кыргызстанда аянты боюнча [[Ысык-Көл|Ысык -Көлдөн]] кийинки экинчи көл). Суунун көлөмү 2,64 км3, орточо тереӊдиги 9,2 метр, эң терең жери 13,2 метр, көлдүн чыгыш жагы тайыз 4—5 м болуп, түбү тегиз. Соң-Көлгө 18 суу куят. Эң ири куймалары [[Ак-Таш|Ак-Таш,]] [[Жаман-Эчки мөңгүлөрү|Жаман-Эчки]], Өзбек, [[Кара-Кече, агын суу|Кара-Кече]], [[Куртка суусу|Куртка]], [[Таш дөбө көрүстөнү|Таш-Дөбө]], [[Кум-Бел көмүр кени|Кум-Бел]], Кумдуу суулары. Соң-Көлдөн [[Кажырты|Кажырты суусу]] агып чыгат. Көлдүн пайда болушу орто эсеп менен 4000 жылга барабар. Суунун температурасы жайында 11°C — 12°C, кышында 3°C градустан ашпайт. Кышында көлдүн бетинде тоңгон муздун калыңдыгы 1 метрге чейин жетет. Суу агып чыгып тургандыктан суунун деңгээли анча өзгөрбөйт. Суунун тунуктугу 7 метр жана тузсуз гидрокарбанаттуу сульфаттуу-кальцийлүү суулардын түрүнө кирет<ref>[https://www.orexca.com/rus/kyrgyzstan/rivers_lakes.htm Кыргызстандын дарыялары жана көлдөрү.]</ref>. === Флорасы и фаунасы === [[Файл:Ак-Талаа_районундагы_жай.jpg|left|thumb|320x320px|Тоо өсүмдүктөрү. Ак-Талаа району.]] Боз топурактуу жерлеринде [[шыбак]], эрмен, кара бүргөн, тоолуу бөлүгүндө [[бетеге]] өсөт. Түзөңдөрдө жана чөл, жарым чөл тектирлерде шыбак-эфемер өсүмдүктөрү басымдуу келет. Топурагы агыш коңур жана бозомтук күрөң. Чаптуу жерлерде өсүмдүктөр өтө сейрек. Өрөөндүн батыш жагында жана [[Алабуга өрөөнү|Алабуга өрөөнүндө]] таш шагылдуу жерлеринде тикендүү куурай кезигет<ref name=":0">[https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/biom/lib/article/ionov-rastitelnyi-mir-kyrgystana.pdf Кыргызстандагы өсүмдүктөр дүйнөсү.] «Горы Кыргызстана». Бишкек: «Технология», 2001.- С.121-138.</ref>. Ойдуңдун рельефинин татаал болушу мындагы өсүмдүктөр дүйнөсүнүн ар түрдүүлүгүнө алып келген. Өсүмдүктөр климаттык, экологиялык факторлорго байланыштуу түрдүү абсолюттук бийиктиктерде, бийиктик жана алкактуулук закон ченемдүүлүгүнө ылайык жайгашкан. Ойдуңдун кескин кургак континенттик климаты чөл тибиндеги өсүмдүктөрдүн таралышына алып келген. Чөл өсүмдүктөрү өрөөндөрдө жана тоо этектеринде, ошондой эле бийик тоо беттеринде да өсөт. Чөл өсүмдүктөрүнүн ичинен кеңири тараганы шыбактуу чөптөр.Шыбак менен бирге жылтыркан, боз терескен жана көп жылдык бадал сымалдар кездешет<ref name=":0" /><ref name=":1">Лазьков Г.А., Султанова Б.А. [https://info.undp.org/docs/pdc/Documents/KGZ/00085844_Flora_Cadastre_Rus.pdf Кадастр флоры Кыргызстана]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Сосудистые растения. Б.:2014 - 126 стр. ISBN 978-9967-11-427-2</ref>. Кыртышты, нымды сактоо ролдору, капталдардагы ар кандай гравитациялык процесстерге туруштук берүү жана рекреациялык мааниси жагынан өзгөчө орунда турган өсүмдүктөрдүн түркүму токойлор болуп саналат. Райондун аймагында арчалуу токойлордун басымдуу бөлүгү Ички Тянь-Шандын бир далай аймактарында кездешет. 3000 метрге жакын бийик капталдарда, күнөстүү беттерде арчалардын жапалак формалары кездешет. Арча менен кошо токойлуу тилкелерге тиешелүү бадалдар (бөрү карагат, ит мурун, шилби, ж.б.) жана шалбаа өсүмдүктөрү өсөт. Шалбаалар жапалак ачалардын топтору менен аралаш таралган<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Өрөөндө карагай, [[арча]], сейрек арча, [[терек]], [[Талдар|талдан]] турган токойлор бар. Тоолу аймактарында карагай токойлору башка токойлорго караганда көбүрөөк кездешет. Райондун аймагында жаныбарлардын өтө сейрек кездешкен түрлөрү тоо текеси, [[илбирс]], [[Бөрү|карышкыр]], суур, кашкулак, майда кемирүүчүлөрдүн түрлөрү кездешет<ref name=":2">Челпакова Ж. М. [https://www.osce.org/files/f/documents/f/8/80510.pdf Животный мир Кыргызстана] (Кыргызстандагы жаныбарлар дүйнөсү) / Ж. М. Челпакова, А. Т. Давлетбаков, Л. А. Кустарёва. — Б.: «Аль салам», 2011. — 264 с. ISBN 978-9967-435-96-4</ref>. Ошондой эле көпөлөктөрдүн өтө сейрек кездешкен түрлөрү да бар<ref name=":2" />. Соң-Көлдө балыктардын ондон ашык түрү бар. Ошондой эле ар кандай маалыматтар боюнча көлдө канаттуулардын 41ден 69га чейин түрү байырлашат. Ошондой эле сууга жакын жашаган канаттуулардын 52 түрү аныкталган<ref name=":2" /><ref>[https://web.archive.org/web/20110818184143/http://iucnca.net/inforeserve588 Соң-Көлдүн фаунасы.]</ref>. === Жайлоолору === [[Арпа өрөөнү|Арпа]], [[Орто-Сырт өрөөнү|Орто-Сырт]], [[Бычан, суусу|Бычан]], [[Соң-Көл өрөөнү|Соӊ-Көл]], Ат-Кулак. === Кен байлыктары === [[Файл:Жерге-Тал_айылы._(Ак-Талаа_району)_2.jpg|thumb|320x320px|Чоң-Туздун [[Жерге-Тал (Ак-Талаа району)|Жерге-Тал]] айылы тараптан көрүнүшү]] Ак-Талаа районунун аймагында отун-энергетикалык ресурстардын ири жана түрдүү запастары бар. Алар: [[мунай]] жана жаратылыш газы, традициялык эмес кайрадан калыбына келүүчү энергия булактары. Бирок алардын колдонуу деңгээли өтө эле төмөн абалда калууда. Райондо Ак-Сай жана Турук аз күлдүү [[Ташкөмүр|таш көмүр]] кендери белгилүү. [[Фарфор]], [[фаянс]], [[Керамика|карапа]] буюмдарын жана [[Кыш (курулуш материалы)|кыш]] жасоого колдонулган [[Чопо|чопонун]] да кендери кездешет. Райондо мунай жана газ чыгуучу жерлер райондун [[Жерге-Тал (Ак-Талаа району)|Жерге-Тал]], [[Коңорчок]], Кайкалак аймактарында жайгашкан. Бирок нефть менен газ кендери бар жерлердин геологиялык, геофизикалык изилдөөлөрү начар жүргүзүлгөн. [[Жерге-Тал (Ак-Талаа району)|Жерге-Тал]] айылынын Май-Булак аймагында 1980-жыдарга чейин геологиялык чалгындоо иштери жүргүзүлүп турган, бирок СССРдин тарашы менен бул иштер аягына чыкпай токтоп калган. Асыл жана кооз таштар райондун Жаман-Даван аймагында кездешет. Алар [[циркон]], [[сапфир]], [[оникс]], [[яшма]], [[агат]], [[арагонит]], [[родонит]], [[берилл]] жана башка кооз таштар. Туздун кендери [[Үгүт (айыл)|Үгүт]], Бөйрөк-Туз аймактарында жана Кош-Дөбөнүн «Чоң-Туз» аймагында жайгашкан.Мында туздун катмары чопонун катмары менен аралышып, калыңдыгы 10-12 метрге чейин жетет. Райондун аймагында минералдуу жана ысык суулардын булак түрүндөгү өзү чыккан жерлери бар. Алардын катарына [[Үгүт (айыл)|Үгүт]], Бычан минералдык суусу кирет. Бул сууларды райондун жергиликтүү калкы дарылануу үчүн пайдаланат. == Калкы == Калктын саны ― 35 165 киши (2026-жылдын башына карата)<ref>[https://stat.gov.kg/kg/statistics/naselenie/ Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын туруктуу калкынын саны]</ref>, 30тан ашык уруулардын өкүлдөрү жашайт. Райондо Нарын облусунун калкынын 12,3% ти жашайт. Ак-Талаа районунун калкынын санынын өзгөрүшүнө миграциялык процесстер өтө чоң таасирин берип жатат. Акыркы он жылдыкта райондун калкы өтө жай темпте өскөн. === Жыныстык жана курактык түзүмү === Ак-Талаа районунун негизги өзгөчөлүгү болуп калктын курамындагы эркектердин көптүгү болуп саналат. Эркектердин саны аялдарга караганда (1000 аялга 1002 эркек туура келет) көп<ref name="Калк">[http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825 Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаарчаларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын калкынын саны (2021-ж. башында айыл өкмөттөрү берген маалымат боюнча)]</ref>. Жаш курагы боюнча эмгекке чейинки курактагылар (0-15) калктын жалпы санынын 37,5 % түзөт. Калктын эмгекке жарамдуу курамы 50,5% түзөт<ref name="Калк" />. === Этникалык курамы === Райондун калкы бир улутуу. Негизинен бул аймакта кыргыздар калктын жалпы санынын 99,9 % түзөт. Башка улуттардан өзбектер, тажиктер, орустар, татарлар, түрктөр жана башка улуттар аз санда же болбосо жокко эсе<ref name="Калк" />. == Экономикасы == Районудун экономикасы негизинен айыл чарбасына жана мал чарбасына негизделген. Ири өнөр-жай объектери жок, айылдарында кичи ишканалар жана эл аралык уюмдардын атайын долбоорлору аркылуу каржыланган чакан коммерциялык тама-аш азыктарын жана салттуу буюмдарды даярдаган чакан топтор бар. Акыркы жылдары туризм багыты да жандана баштады. === Мал чарбасы === [[Файл:2023-жыл._Кош-Дөбө_айылы_(Ак-Талаа_району)._Колдо_кармалган_малдардын_төл_учуру.jpg|thumb|428x428px|Колдо кармалган малдардын төл учуру.]] Райондун негизги чарбачылыгы мал чарбасы болуп саналат. Ак-Талаа району Нарын облусу гана эмес, республиканын ири мал чарба району болуп эсептелет<ref>[https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/721624 Кыргызстанда үй-чарбаларында мал-чарбачылыктын өнүгүүсү.]</ref>. Ак-Талаа районунун аймагында табигый жайыттардын, өзгөчө кургак талаалуу жана жарым чөлдүү жайыттардын кеңири болушу илгертеден бери эле айыл чарбасында кой чарбасынын басымдуу болушуна шарт түзгөн. Кой чарбачылыгында уяң жүндүү кой басымдуулук кылат. Жайкысын койдун көпчүлүгү жайлоолордо багылып келет. Табигый жайыттын негизги бөлүгүн Орто-Сырттын жана Жогорку Нарын сууларынын алабындагы Ала-Бел, Ак-Шыйрак, Тарагай, Кара-Сайдагы жана башка жайыттар түзөт. Ак-Талаа районунун малы Сон-Көл, Бычан, Орто-Сырт кыштоолорунда, Ак-Сай, Арпа өрөөндөрүндө кыштайт. Райондо «Орто-Сырт» асыл тукум мал өстүрү чарбасы, Терек үрѳнчүлүк чарбасы жана 2009-жылдын көрсөткүчү боюнча 781 фермердик дыйкан чарбалары катталган. Фермердик дыйкан чарбаларында 2009 жылы 103269 баш кой, 14269 баш мүйүздүү ири мал, 11790 баш жылкы, 60 топоз, 25846 миң үй канатуулары болгон. === Айыл чарбасы === Ак-Талаа районунун экономикасында айыл чарба тармагы негизги орунду ээлейт. Райондо айыл чарбага жарактуу жери 2009-жылдын башына 389,2 миң га (райондун аймагынын 60,6%) түзгөн. Ойдуңдун таманындагы түздүктүү жерлер дыйканчылыкта пайдаланылат. Анда негизинен тоют өсүмдүктөрү [[беде]], [[эспарцет]], тоюттук [[жүгөрү]], [[дан эгиндери]]: [[арпа]], [[буудай]], [[сулу]] жана жашылча жемиштер: [[Картөшкө|картошка]], [[пияз]], [[сабиз]], [[керем]] ж.б. эгилет. Тоо капталдарын айылдардагы малдарды кезүү менен кайтарууда колдонушат. Негизинен өрөөндүн рельефи өтө татаал, бийик тоолуу келип, табигый шарттарына да чарбачылыка да чоң таасир тийгизет. === Өнөр жайы === Өнөр жайынын өнүгүшү боюнча Ак-Талаа району азырынча республиканын ошондой эле Нарын облусунун калган бөлүктөрүнөн артта турат. Район облуста өндүрүлгөн өнөр жай продукциясынын 5,4 % берет<ref name=":3">{{Cite web |title=Производство основных видов продукции животноводства по территории Кыргызской Республики на 1 марта 2024 г. |url=https://stat.gov.kg/kg/statistics/download/operational/1768/ |accessdate=2024-06-11 |archivedate=2024-06-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240611141302/https://stat.gov.kg/kg/statistics/download/operational/1768/ }}</ref>. Өнөр жайынын негизги тармактары: отун-өнөр жайы, тамак-аш, ун жана жем тартып чыгаруу болуп саналат. Райондо Турук көмүр кени бар. Турук көмүр кени 10100 тонна көмүр өндүрөт. Көмүрдү казып алуунуну эң жогорку деңгээли 2000-жылга туура келип, ал жылы 206,5 миң тонна казылып алынган. Акыркы беш жылда жылына орточо 160,0 миң тоннадан көмүр казылып алынып жатат. === Жеңил өнөр жайы === Ак-Талаа районунун борбору Баетов айылында чакан кийим тигүү, турмуш-тиричилик комбинаттары, бут, кийим тигүүчү цехтер болгон. Азыркы учурда жеңил өнөр жай бат темп менен өнүгүп, райондун баардык айылдарында чакан тигүү цехтери ачылууда<ref>[https://stat.kg/media/files/a4c09cd7-d52e-4df9-8162-6895ac4e8b56.doc Объем промышленной продукции по видам экономической деятельности Ак-Талинского района за январь 2024 г.]</ref>. === Тамак аш өнөр жайы === Ак-Талаа районунда өнөр жайдын эң маанилүү жана жакшы өнүккөн тармагына тамак- аш өнөр жайы кирет. Райондун борбору Баетов айылында нан бышыруучу, сүт иштетүүчү майда ишканалар бар. Ак-Талаа районунда тамак-аш өнөр жайынын тармагы болуп саналган 70 тен ашкан тегирмен калкка кызмат көрсөтүүдө<ref name=":3" />. === Туризм === Райондо, экологиялык таза улуттук тамак- ашты, уникалдуу туристтик ресурстарды, кооз табияты көрүүгө болот. Аймактагы түбөлүк мөңгүлөр, тоо капчыгайлары, ашуулар, тарыхый эстеликтер, трекинг, атчан жана жөө жүрүштөр, этнографиялык жана тоо туризмин, тоо сууларында рафтинг менен агуу сыяктуу туризм түрлөрү жаңыдан жандана баштады. == Административдик-аймактык түзүлүшү == {{Кошумча караңыз|Кыргызстандын административдик-аймактык түзүлүшү}} {{Ак-Талаа районунун картасы}} Райондо 13 [[айыл аймагы]] жана алардын курамына кирген 19 айыл бар<ref name="Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору">[http://stat.kg/media/files/21f93e4d-9418-433e-aed9-ecb28d70ef5a.doc Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору, 11.05.2021]</ref>: * [[Ак-Тал айыл аймагы]]: [[Ак-Тал]] (борбору); * [[Ак-Чий айыл аймагы]]: [[Ак-Чий (Ак-Талаа району)|Ак-Чий]] (борбору), [[Жаңы-Тилек]]; * [[Баетов айыл аймагы]]: [[Баетов (Ак-Талаа району)|Баетов]] (борбору), [[Кайыңды-Булак (айыл)|Кайыңды-Булак]]; * [[Терек айыл аймагы]]: [[Терек (Ак-Талаа району)|Терек]] (борбору), [[Орто-Сырт]]; * [[Кара-Бүргөн айыл аймагы]]: [[Кара-Бүргөн]] (борбору); * [[Коңорчок айыл аймагы]]: [[Коңорчок]] (борбору); * [[Жерге-Тал айыл аймагы (Ак-Талаа району)|Жерге-Тал айыл аймагы]]: [[Чолок-Кайың]] (борбору), [[Жерге-Тал (Ак-Талаа району)|Жерге-Тал]]; * [[Кош-Дөбө айыл аймагы]]: [[Кош-Дөбө (Ак-Талаа району)|Кош-Дөбө]] (борбору); * [[Кызыл-Белес айыл аймагы]]: [[Кадыралы (айыл)|Кадыралы]] (борбору); * [[Жаңы-Талап айыл аймагы]]: [[Жаңы-Талап (Ак-Талаа району)|Жаңы-Талап]] (борбору); * [[Тоголок-Молдо айыл аймагы]]: [[Кара-Ой (Ак-Талаа району)|Кара-Ой]] (борбору); * [[Көк-Жар айыл аймагы (Ак-Талаа району)|Көк-Жар айыл аймагы]]: [[Ак-Кыя (Ак-Талаа району)|Ак-Кыя]] (борбору), [[Көк-Жар (Ак-Талаа району)|Көк-Жар]]; * [[Үгүт айыл аймагы]]: [[Үгүт (айыл)|Үгүт]] (борбору), [[Байгөнчөк]]. == Райондун атактуу инсандары == * [[Тоголок Молдо]] (1860—1942) — кыргыз акыны. * [[Калый Молдобасанов|Молдобасанов Калый Молдобасанович]] (1929—2006) — композитор. * [[Бейшеналиев Шүкүрбек]] (1928— 2000) — жазуучу. * [[Муса Баетов]] (1902— 1949) — ырчы, обончу. * [[Тайлак баатыр]] (1796-1838). * [[Нурак Абдыракманов]] (1947—2014) — комузчу, күүчү. * [[Жутакеев Абылкасым]] (1888—1931) — акын. == Булактар == {{Булактар}} {{Кыргызстандын райондору}} [[Категория:Ак-Талаа району| ]] 1syq6ibry325vmzox3ee46awnnlfleu 0 39765 652952 565776 2026-09-21T10:34:21Z Artelow 2286 652952 wikitext text/x-wiki [[Файл:Teleferico de quito23.JPG|thumb|Кито.]] [[Файл:Plaza de San Francisco en Centro histórico de Quito, Ecuador.JPG|thumb|Plaza de San Francisco, Кито.]] '''Кито''' — [[Эквадор]] Республикасынын борбору, шаар. Пичинча провинциясынын административдик борбору. Түштүк Американын түндүк-батыш бөлүгүндө, экватордон 25 км түштүктө, тоо аралык Сьерра-де-Эквадор дөбөлүү ойдуңунда, деңиз деңгээлинен 2818 м бийиктикте, аракеттеги (акыркы жолу 1999-жылы атылган) Пичинча жанартоосунун этегинде, Панамерика шоссесинин боюнда жайгашкан. Китого жакын 8 жанар тоо (Котопахи, Антисана, Каямбе ж. б.) бар. Шаардын экологиялык абалына жанар тоодон атылып чыккан күл тескери таасирин тийгизет. Калкы 1,6 млн (2008); калкынын саны боюнча өлкөдөгү 2-шаар. Эл аралык аэропорту бар. Темир жол аркылуу [[Тынч океан|Тынч океандын]] жээгиндеги Гуаякиль, Эсмеральдас порттору жана автострада аркылуу Лима ([[Перу]]), Санта-Фе-де-Богота (Колумбия) шаарлары менен байланышат. Метрополитен курулууда (2008). Испандар тарабынан 1534-жылы негизделген. Испаниянын ээлиги мезгилинде Кито областынын, 1830-жылдан Эквадордун борбору. Калкынын 76%и тейлөө чөйрөсүндө эмгектенет. Китодо чет өлкөлүк жана ири банктардын, [[Мунай|нефть]] компанияларынын штаб-квартиралары жайгашкан. Текстиль (жүн жип, кездеме), жеңил, машина куруу, металл иштетүү (цистерна, нефть жана газ сактоочу баллондор), химиялык (тиричилик химикаттары), жыгаччылык (паркет, жыгач эшиктер), тамак-аш—татымал, булгаары—бут кийим ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Эквадордун илимий жана маданий борбору. Эки университет, тил академиясы (1874), Аскер география институту (1950; алдында музей бар), аялдар колледжи жана педагогикалык институт, улуттук политехникалык мектеби, журналисттерди даярдоочу Латын Америка борбору, улуттук музыка академиясы, музейлер (тарых, археологиялык, этнографиялык ж. б.), мамлекеттик эмес жогорку окуу жайлар (анын ичинде католик ж. б.), театр, китепканалар, сүрөт галереясы, обсерватория бар. Өкмөт үйү жайгашкан. Чиркөөлөр, собор, монастрлар сакталган. Шаардын тарыхый бөлүгү Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Ботаникалык бак (Түштүк Американын экзотикалык флорасы өстүрүлөт) уюштурулган. Жер титирөөдөн (1660, 1797,1868, 1987, 2006) бир нече жолу жабыркаган. === Guápulo, Кито === <gallery> File:(Guápulo) Buena Vista black and white.JPG File:(Guápulo) Calle pic. z.JPG File:(Guápulo) Calle pic. e.JPG File:(Iglesia de Guápulo) vista to gonzalez suarez quito.JPG File:(Iglesia de Guápulo) pic. b.JPG File:(Guápulo) Calle pic. b.JPG File:(Guápulo) Calle pic. a.JPG </gallery> == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9 {{Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Эквадор]] [[Категория:Шаарлар]] 0wtnrlr9lxy61p8kscp231uvps8lvu8 0 39766 652950 565777 2026-09-21T10:34:10Z Artelow 2286 652950 wikitext text/x-wiki [[Файл:Parliament building, Guyana.jpg|thumb|Жоржтаун.]] '''Жоржтаун''' - [[Гайана]] Кооперация Республикасынын борбор [[Шаар|шаары]]. Демерара-Махайка регионунун административдик борбору. Өлкөнүн түндүк-чыгыш бөлүгүндө, [[Атлантика океаны|Атлантика океанынын]] жээгинде жайгашкан порточо Калкы 238,7 миң (2007). Өлкөнүн экономикалык борбору жана ири жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Шаардын экономикасында тейлөө чөйрөсү басымдуулук кылат. Өлкөдөгү эң ири кант корпорациясы, бир нече алдыңкы компаниялар (анын ичинен финансы жана башка), тамак-аш (анын ичинен кант, ром, пиво), тамеки, жыгаччылык өнөр жай. ишканалары иштейт. Унивеситет, тех. институт, коллеждер, Карнегинин экономикалык мектеби, калк китепканасы, музейлер (улуттук, антропология), театр («Гилд тиэтр»), улуттук маданий борбор бар. Шаарды 1781-жылы англичандар негиздеп, Георг Шнүн урматынан аташкан, 1784-жылы Голландиянын Түш. Америкадагы ээлигинин борбору болуп, алар тарабынан Стабрук (Таброк) деп аталган. 19-кылымдын башынан англичандардын ээлигине өткөн. 1812жылдан азыркы атында аталат. 1831-1966-жылы Британиялык [[Гвиана|Гвиананын]], 1966-жылдан Гайананын борбору. Ыйык Андрей (1811-18), жыгачтан салынган Сент-Жорж англичан (1889-94) жана католиктердин соборлору (1915-20), Улуттук ассамблеянын имараты (1829-34), ратуша (1887-89) жана башка сакталган. Ботан. бак, зоопарк уюштурулган. == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5 {{Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Гайана]] [[Категория:Шаарлар‎]] howb83fiw7yc55ifkpdsalbcvotqr7g 0 39794 652946 565733 2026-09-21T10:33:15Z Artelow 2286 652946 wikitext text/x-wiki [[Файл:Asuncion Montage.jpg|thumb|Асунсьон.]] '''Асунсьон''' - [[Парагвай]] Республикасынын борбор шаары. Борбордук округ өзүнчө административдик бирдикти түзөт. Калкы 508,8 миң ([[Агломерация|агломерациясы]] м-н 1,5 млн, 2005). [[Парагвай дарыясы|Парагвай дарыясындагы]] ири порт (ал аркылуу экспорттун 3/4, импорттун 9/10 өтөт). Суу жолу м-н [[Буэнос-Айрес]] ж-а [[Монтевидео]] шаары м-н байланышат. Жолдор тоому. Acyнcьондон трансулуттук автомобиль жолдору - [[Боливия|Боливияга]] (түндүк-батышка карай), [[Аргентина|Аргентинага]] (түштүккө), [[Бразилия|Бразилияга]] (чыгышка) тарайт; Парагвайдагы темир жолдун баштапкы пункту. Эл аралык аэропорту бар. 1537-ж. испан конкистадорлору тарабынан индейлер отурукташкан жерде негизделген. Архитектура эстеликтери: кафедра собору (1842-50), ратуша (1604), 17-кылымдагы турак жайлар ж. б. Опера театры (1860, учурда Конгресс сарайы), Улуттук клуб (1860-ж. ченде), Каса-Лопес (кийинчерээк өкмөт үйү), Эне Кудай Асунсьон сыйынуу жайы (1854; учурда Улуттук пантеон) курулган. Парагвай (1927), Гуарани тили ж-а маданияты (1975), Парагвай тарыхы, саясий ж-а социалдык илимдер академиялары, Асунсьон улуттук (1889), Католик (1960) университтери, Улуттук китепкана ж-а архив (1869), Улуттук асем өнөр (1887), карапа ж-а асем искусство (1938), [[Этнография|этнографиялык]] музейлери (1929) ж. б. бар. Асунсьон - өлкөнүн башкы экономикалык (а. и. өнөр жай, финансы) борбору. Өнөр жайынын башкы тармактары: тамак-аш (эт, ун, тартуу, кант, суумай, тоң май, тамеки, парагвай мате чайын өндүрүү), жеңил (пахта тазалоо, кебез-кездеме, булгаары-бут кийим), [[Мунай|нефть]] ажыратуу (Сан-Лоренсо), [[токой]] (а. и. ийлөө заттары), кеме куруу ж-а курулуш материалдар өндүрүшү. Тейлөө чөйрөсү өнүккөн. == Колдонулган адабияттар == * “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1 {{Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар]] [[Категория:Парагвай]] q30fasx61ni9yj3s5awi4lodq6vlq8q 652960 652946 2026-09-21T10:54:06Z Artelow 2286 652960 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |макамы = борбор шаар |кыргызча аталышы = Асунсьон |сүрөт = Asuncion Montage.jpg |сүрөт ачыктамасы = Лопес сарайы — Парагвайдын президенттик резиденциясы |герб = Escudo de Asunción (Paraguay).svg |желек = Flag of Asunción.svg |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин туурасы = |гербдин туурасы = |өлкө = Парагвай |аймактын түрү = Борбордук округ |таблицадагы аймак = Борбордук департмент |баш ийгени = |облус = |облус түрү = |таблицадагы облус = |район = |район түрү = |таблицадагы район = |коом = |коомдун түрү = |таблицадагы коом = |lat_dir = S |lat_deg = 25 |lat_min = 16 |lat_sec = 56 |lon_dir = W |lon_deg = 57 |lon_min = 38 |lon_sec = 06 |CoordAddon = type:city(520000)_region:PY-ASU |CoordScale = 100000 |ички бөлүнүшү = 68 район |башчысы = Оскар Родригес |башчысынын түрү = Интендант (мэр) |борбору = |негизделген күнү = 1537 |биринчи белгиленген = 1537-жыл 15-август |мурунку аталышы = Нуэстра-Сеньора-де-ла-Асунсьон |макамдын берилиши = 1541 |аймагы = 117 |ОЖ борборунун бийиктиги = 43 |бийиктиктин түрү = |климаты = Нымдуу субтропиктик |убакыт аралыгы = −04:00 |DST = бар |расмий тили = испан тили, гуарани тили |калкы = 521559 |элди каттоо жылы = 2022 |жыштыгы = 4457 |агломерация = 2700000 |улуттук курамы = парагвайлыктар (парагвайдык метистер, испан тектүүлөр) |диний курамы = христиандар (католиктер, протестанттар) |этнохороним = асунсьондук |телефон коду = +595 21 |почта индекси = 1001–1925 |почта индекстери = |автоунаа коду = |сандык идентификатор = |сайты = https://www.muniasuncion.gov.py/ |сайтынын тили = es |сайтынын тили 2 = |сайтынын тили 3 = |сайтынын тили 4 = |сайтынын тили 5 = |сайты 2 = |сайттын аталышы 2 = |сайтынын тили 2_2 = |сайтынын тили 2_3 = |сайтынын тили 2_4 = |сайтынын тили 2_5 = |сайты 3 = |сайттын аталышы 3 = |сайтынын тили 3_2 = |сайтынын тили 3_3 = |сайтынын тили 3_4 = |сайтынын тили 3_5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |өлкө картасынын өлчөмү = 280 |өлкө картасы = Paraguay location map.svg |облус картасынын өлчөмү = |облус картасы = |район картасынын өлчөмү = |район картасы = |Commons түрмөгүндө = Asunción }} '''Асунсьон''' - [[Парагвай]] Республикасынын борбор шаары. Борбордук округ өзүнчө административдик бирдикти түзөт. Калкы 508,8 миң ([[Агломерация|агломерациясы]] м-н 1,5 млн, 2005). [[Парагвай дарыясы|Парагвай дарыясындагы]] ири порт (ал аркылуу экспорттун 3/4, импорттун 9/10 өтөт). Суу жолу м-н [[Буэнос-Айрес]] ж-а [[Монтевидео]] шаары м-н байланышат. Жолдор тоому. Acyнcьондон трансулуттук автомобиль жолдору - [[Боливия|Боливияга]] (түндүк-батышка карай), [[Аргентина|Аргентинага]] (түштүккө), [[Бразилия|Бразилияга]] (чыгышка) тарайт; Парагвайдагы темир жолдун баштапкы пункту. Эл аралык аэропорту бар. 1537-ж. испан конкистадорлору тарабынан индейлер отурукташкан жерде негизделген. Архитектура эстеликтери: кафедра собору (1842-50), ратуша (1604), 17-кылымдагы турак жайлар ж. б. Опера театры (1860, учурда Конгресс сарайы), Улуттук клуб (1860-ж. ченде), Каса-Лопес (кийинчерээк өкмөт үйү), Эне Кудай Асунсьон сыйынуу жайы (1854; учурда Улуттук пантеон) курулган. Парагвай (1927), Гуарани тили ж-а маданияты (1975), Парагвай тарыхы, саясий ж-а социалдык илимдер академиялары, Асунсьон улуттук (1889), Католик (1960) университтери, Улуттук китепкана ж-а архив (1869), Улуттук асем өнөр (1887), карапа ж-а асем искусство (1938), [[Этнография|этнографиялык]] музейлери (1929) ж. б. бар. Асунсьон - өлкөнүн башкы экономикалык (а. и. өнөр жай, финансы) борбору. Өнөр жайынын башкы тармактары: тамак-аш (эт, ун, тартуу, кант, суумай, тоң май, тамеки, парагвай мате чайын өндүрүү), жеңил (пахта тазалоо, кебез-кездеме, булгаары-бут кийим), [[Мунай|нефть]] ажыратуу (Сан-Лоренсо), [[токой]] (а. и. ийлөө заттары), кеме куруу ж-а курулуш материалдар өндүрүшү. Тейлөө чөйрөсү өнүккөн. == Колдонулган адабияттар == * “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1 {{Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар]] [[Категория:Парагвай]] 3epavs2812mg6wvvb9reqczli6fikml 0 39798 652955 565734 2026-09-21T10:34:41Z Artelow 2286 652955 wikitext text/x-wiki [[Файл:Paramaribo-Waterkant.jpg|thumb|Парамарибо.]] '''Парамарибо''' – [[Суринам]] Республикасынын борбору. Өлкөдөгү эң ири шаар. Суринам дарыясынын [[Атлантика океаны|Атлантика океанына]] куя беришинен 20 км өйдөрөөк жайгашкан. Климаты субэкватордук, ысык жана нымдуу. Орточо температурасы жылдын бардык мезгилинде 23°Стан 31°Ске чейин. Жылдык жаан-чачыны 2300-3000 мм. Калкы 241,3 миң (2010). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Өлкөнүн башкы порту ([[боксит]], [[жыгач]], ром ташылат). Шаарды француздар 1640-ж. негиздеген. Тамак-аш (кокос майы сыгылат), тактай тилүүчү ишканалар иштейт. Дүйнөдөгү эң артта калган өлкө болгондуктан, маданий мекемелери өнүккөн эмес. Университет, музей, парк бар. Зеландия форту, цитадель (17-кылым) сакталган. Шаардын кууш көчөлөрүн мангр өсүмдүктөрү каптап, өзгөчө көрүнүшкө ээ. Туристтерди Парамарибонун чет жакасында жайгашкан Браунсберг улуттук паркы (дүйнөдөгү эң ири дайыма жашыл жапайы токой массиви) кызыктырат. Шаар Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9 {{Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Суринам]] [[Категория:Шаарлар‎]] 83qb9f21ncu5u3175kklseja1z49au7 0 39803 652954 565735 2026-09-21T10:34:32Z Artelow 2286 652954 wikitext text/x-wiki [[Файл:Montevideo collage.JPG|thumb|Монтевидео.]] '''Монтевидео''' – [[Уругвай]] Республикасынын борбору, шаар. Монтевидео департаментинин административдик борбору. [[Атлантика океаны|Атлантика океанындагы]] [[Ла-Плата булуңу|Ла-Плата булуңунун]] сол жээгинде, дениз деңгээлинен 500 м бийиктикте жайгашкан. Калкы 1,34 млн (2012; Уругвайдын калкынын 40% и). Жол тоому. Эл аралык аэропорту (Карраско) бар. Өлкөнүн маанилүү деңиз порту. Уругвай жана Парана дарыясы боюнча кеме катнашынын баштапкы пункту. Шаар 1726-жылы испандар тарабынан негизделген. 1816-28-жылы Бразилиянын курамында болгон. Эт тоңдуруучу, нефть ажыратуу, металл иштетүү, цемент, химия, текстиль, булгаары-бут кийим өнөр жайы ишканалары иштейт. Ун-ттер, География жана тарых институтуту, ИИИлер (адабият академиясы жана башка), техникалык коллеж, улуттук кооз искусство жана зоология музейлери бар. Планетарий жана эки зоопарк уюштурулган. Собор (18-кылым, өтө кооздолгон), ратуша (19-кылым), чеп жана башка сакталган. 1726-жылы негизделген. == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7 {{Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар‎]] [[Категория:Уругвай]] fzzfutc0nw2jze1e3ma53bs11eclhh6 0 40152 652878 640181 2026-09-21T06:40:15Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 652878 wikitext text/x-wiki '''Моңолдор''' – [[кыргыз|кыргыздын]], [[Оң канат|оң канатына]] таандык ири [[уруу|уруулардын]] бири. == Этимология == Моңолдордун теги жана [[Этимология|аталышынын келип чыгышы]] кыргыздын тарыхында терең из калтырган, кыргыздын Теңир Тоодо калыптанышына зор салым кошкон моголдорго такалат. [[Моголдор]] — [[Монгол империясы|моңгол]] жана [[Түрктөр|түрк]] тектүү көчмөн уруулардан куралган, [[Түрк тилдери|түрк]] тилинде сүйлөгөн, [[ислам]] динин туткан жана [[Моголстан]] мамлекетинде (1347–1570) үстөмдүк кылган эл болгон<ref>''Петров К. И.'' [https://st-0.akipress.org/st_bilimlib/7/3082eed621ec1834708bbcbf23f435f15ff57d3c.pdf К истории движения киргизов на Тянь-Шань и их взаимоотношений с ойратами в XIII—XV вв.] — Фрунзе: ИАН Кирг. ССР. Т. III, вып.2., 1961. — С. 175.</ref><ref>''Бартольд В.'' [https://historylib.org/historybooks/Vasiliy-Bartold_Dvenadtsat-lektsiy-po-istorii-turetskikh-narodov-Sredney-Azii/11 Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии.]</ref>. Жергиликтүү түрк жана [[Фарс тили|фарс]] тилдеринде сүйлөгөн калк, моңголдорду «моғол», «муғул», «моңол» деп аташчу. == Санжыра уламышы == Моңолдор уруусунун [[Этногенез|келип чыгышы]] тууралуу эл арасында айтылган [[санжыра]] уламыштар көптөн кезигет. Санжырачы Байгара уулу Муса калтырып кеткен варианты боюнча'''<ref name=":0">''Сапарбек Закиров''. [https://studylib.ru/doc/6241076/sanzhyra-s-zakirov Кыргыз санжырасы]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Бишкек, 2013. — С. 190. — 411 с.</ref>''': <blockquote> Байыркы убакта [[Кашкар]] тарапта [[Нойгут (уруу)|нойгуттардын]] Болот деген ханы болгон. Болот-хандан Кылыч-хан. Кылыч-хандын биринчи аялынан Дайыр жана Көкө деген эки уул болот. Балдар чоңоюп калганда энеси көз жумуп, Кылыч-хан экинчи аялга үйлөнөт. Жаш аялы балдарды өгөйсүтүп жек көргүзө баштайт. Дайыр менен Көкөнү амал менен жоготкусу келет. Хан, аялдын чагым кебин чын-жалганын териштирбей, желдетин чакырып, эки баланы талаага алып барып өлтүрүп ташта! - деп буйрат. Желдет балдардын ич кийимин улактын канына боёп, ханга алып барып берет. Эки бала ошондон качып отуруп Ат-Башы, Арпаны басып, ошол кезде Нарындын башын жайлап жүргөн [[Адигине-Тагай|Адыгине, Тагайга]] барат. Кыргыз бийлери Дайырга төө кайтартып, Көкөгө болсо уй бактырып коёт. Ошол мезгилде, кыргызга жанаша жашап турган [[Калмактар|калмак]] төрөсү Корун той берип: — Балбан күрөш кылам, кыргыздар балбанын алып келсин, шартым бар: кыргыз балбаны жеңсе жерин таштап кетем, балбаны жеңилсе [[Керме-Тоо|Керме-Тоону]] бүт мага берет! - деп, жардык кылат. Адыгине, Тагай колбашчылары менен кеңешип, калмактын бөкө балбаны Шарбоого тең келе турган балбан таба албай, же жерди кыйып таштап кете албай катуу кыйналат. Ошондо бойго жетип, толуп турган Көкө: — Мага ишенсеңер, балбанга түшөм. Элим үчүн башым садага, элдин тентигенин көргөндөн көрө, өлгөнүм артык! - дейт. Калмактын бөкө балбаны алачыктай неме экен, колуна тийсе мыжыгып коё турганын билип, Көкө, тийип-качып, ит урушун салып күрөшөт. Акыры, Шарбоо чарчап, кыймылдай албай калганда, Көкө, көтөрүп урат. Атайы коюлган желдет, Шарбоонун башын алат. Калмактар убада боюнча, кыргыз жеринен кетет. Көкө, Дайыр ошондон кадырга ээ болуп, эл көзүнө көрүнөт. Адыгине, Тагай кеңешип туруп, эжеси [[Наалы эже|Наалыны]] Көкөгө алып беришет. Наалыдан Моңол туулат. Көкө калмак төрөнүн кызынан токол алат. Андан туулган баласына Дор деп ат коёт. Моңол менен Дордун тукуму, кийин моңолдор уруусун түзөт. Ал эми, Көкөнүн бир тууганы Дайыр болсо, Наалыны мага алып бербей Көкөгө алып берет - деп, таарынып, [[:kk:Жалайыр|жалайыр]] казакка кирип кетет. Көкө, кыргыз ичинде, кадыр-баркка ээ болгондон кийин кол курап ары, нойгутта калган атасын чапмак болот. Барса, алар бул кабарды угуп бүткүл нойгутту көчүрүп, качып кеткен болот. Хандын ордосунда сырдалган кооз бешикке бөлөнгөн бала жатыптыр. Ал деген Кылыч-хандын токолунун баласы экен. Көкө аны алып келип, [[Наалы эже|Наалынын]] колуна тапшырат. Ал баланы черүүдөн табылды деп, атын Черик коюшат. Анын тукумунан [[Черик, уруу|черик]] уруусу тарайт. Моңолдор менен чериктин бири-бири менен жакындыгын да, ушундай түшүндүрөт. </blockquote> == Тарыхы == Тарыхчы [[Мухаммед Хайдар|Мухаммед Хайдардын]] жазгандарына караганда, моголдордун курамы көчмөн уруулары [[Баарын, уруу|баарын]], барлас, [[Бостон (уруу)|бостон]], [[Каңды (уруу)|каңды]], [[Кушчу (уруу)|кушчу]], [[Нойгут (уруу)|нойгут]], [[черик]], [[Чекир саяк|чоро]] жана башкалардан турган. Эң кызыгы, моголдордун эң ири канаты, болгондо да барандуу бөлүгү «кыргыздар» деп аталган. [[Мухаммед Хайдар|Мухаммед Хайдардын]] айтуусунда, моголдор менен кыргыздардын теги да бир, тили да бир (автор аны «могол тили» деп атайт), жашоо образы да бир. <blockquote> «''Кыргыздардын урку моголдордон болгону менен, хандарга каршы тынымсыз козголоң уюштура беришкенден улам, [моголдордон] бөлүнүп кетишти. Бардык моголдор мусулманчылыкты кабыл алышты, бирок кыргыздар алигиче каапыр бойдон калышты, ошол себептен улам алар моголдорду кас санап турушат.''»<ref name=":6" /> </blockquote> Тарыхчы Мырза Мухаммед Хайдардын соңку мүнөздөмөлөрү да кыргыздардын [[Моголстан|Моголстанды]] абалтадан мекендеген түпкү урууларынан болгондугун ырастайт. [[Моголстан|Могол]] хандарынын [[Теңир-Тоо]] менен [[Жети-Суу|Жети-Суудагы]] үстөмдүгү, [[Амир Темир|Амир Темирдин]] жортуулдарынын кесепетинен жана ич ара согуштардын натыйжасында, 16-кылымдын башында кыйрап, ээлеген аймактары [[Кыргыздар|кыргыз]] менен [[Казактар|казактарга]] өтүп баштайт. [[Теңир-Тоо|Теңир-Тоодо]] жайгашкан могол уруулары [[кыргыз уруулары]] менен биригишет<ref name=":2">''Юдин В. П.'' [https://www.studmed.ru/yudin-vp-o-rodoplemennom-sostave-mogulistana_27f5d4d399e.html# О родоплеменном составе могулов Могулистана и Могулии и их этнических связях с казахами и другими соседними народами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418111344/https://www.studmed.ru/yudin-vp-o-rodoplemennom-sostave-mogulistana_27f5d4d399e.html |date=2021-04-18 }} // Известия АН Каз. ССР. — 1965. — № 3. — С. 52—65.</ref><ref name=":12">''Абрамзон С. М.'' [http://www.literatura.kg/articles/?aid=697 Кыргызы и их этногенетические и историко-культурные связи]. — Кыргызстан. — Фрунзе, 1990. — С. 480.</ref>. Бул биригишүүнү [[Көкөтөйдүн керээзи|Көкөтөй-хандын керээзинде]] көрсөк болот: «Тели куш таптап куш салдым, тентиген жыйып эл кылдым, кулаалы таптап куш салдым, курама жыйып журт кылдым»<ref>''Валиханов Ч''. Избранные произведения // «[https://shoqan.kz/completed/works_kukotay-khan/ Смерть Кукотай-хана и его поминки]» (Отрывок из эпоса «Манас») — Алматы: 1958, с. 346-360.</ref>. [[Файл:Eastern Chagatai 1372.jpg|thumb|380x380px|Моголстан мамлекети 1372-жыл]] 16-кылымга таандык [[Мажму ат-Таварих]] аттуу кол жазмада [[Анка-төрө|Анка-төрөнүн]] урпактары моңолдордун түпкү аталарынын ысымдары жана уруктарынын аталышы менен дал келишин [[Саул Абрамзон]] биринчилерден болуп белгилеп кеткен<ref name=":12" />. Мажму ат-Таварихтин негизиндеги моңолдордун келип чыгышы<ref>16 кылымга таандык кол жазма фарс тилинде араб жазуусу менен жазылган. Бир нече жолу көчүрүлүп, анан орусчага которулуп, ысымдардын көбү бурмаланып кеткен. Бул жерде азыркы санжырадагы маалымат менен такталып оңдолгон.</ref><ref name=":3">''Сайф ад-Дин Аксыкендинин'' [https://new.bizdin.kg/media/books/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%8B%D0%B9_%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B._1-%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf ''Мажму ат-Таварихтен үзүндүлөр''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230212180421/https://new.bizdin.kg/media/books/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%8B%D0%B9_%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B._1-%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf |date=2023-02-12 }} // (ред.) Ромодин В.А., Мокеев А., (котор.) Кожобеков М., Абдиев Т. — Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхий булактары — Бишкек: 2002 — с. 370</ref>: <blockquote> [[Аналхак|Ана-л-Хакктан]] Лур-хан, андан [[Өгүзкан|Гуз-хан]], андан Арслан-бий, андан Ахмат-бек, андан Кули-бий, андан Турду-бий, андан Ак-Туг (Оң-хан), андан Мары-бий, андан Доуле-бий, андан Атан-бий, андан Кулжыгач-төрө, андан [[Анка-төрө]]. Анка-төрөнүн Ахмед-бек жана Мухаммед-бек (лакаб аты Көк Бука) деген уулдары болгон. Ахмед-бектен Лаклак-бий. Көк Букадан Мирак. Мирактан Кожомурат-ата, андан Атамтай, андан Кабай, андан Коңкош, андан Накаш, андан Тува-бий, андан Куусөөк, андан Сейитказы. Сейитказынын бир уулу болгон — Кабай Бакы Дават-бий. Атан-бийдин уулунан Чолок Туума, Кыйра, Бай Моңол, Согу тарайт. Лаклак-бийден Абажат. Бука-бийден Келегей, Сүйрүбаш, Олжо Кабужан. </blockquote> Зафар-намеде Анка-төрө [[Амир Темир|Амир Темирдин]] Моголстан элине жасаган жортуулдарына каршы чыккан [[Эмир|эмирлердин]] бири. [[Эңге Төрө|Анка-төрө]], эркенут<ref>Эрхэнууд — теңдештердин биринчиси деген наам болушу мүмкүн. Моңголчо ''эрхэ'' «баш бармак» жана «укукка ээ» деген маанилерди билдирет.</ref>Ажыбектин бир тууган агасынын уулу катары эскерилет. Ажыбек Моголстан мамлекетин негиздеген [[Тоглук-Темир|Тоглук-Темирдин]] башкы колбашчысы болгон. Ажыбек менен Анка-төрөнүн [[Ордо|ордосу]] [[:kk:Қаратал_(өзен,_Балқаш_алабы)|Каратал]] өрөөнүндө жайгашкан<ref>''Шараф ад-Дин Али Йездинин'' [https://new.bizdin.kg/media/books/Кыргыздардын_жана_Кыргызстандын_тарыхый_булактары._1-том.pdf Зафар-намесинен үзүндүлөр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230212180421/https://new.bizdin.kg/media/books/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%8B%D0%B9_%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B._1-%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf |date=2023-02-12 }} // Ромодин В.А., Мокеев А., котор. Кожобеков М., Абдиев Т. — Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхий булактары — Бишкек: 2002 — с. 370</ref><ref>''Караев О. К.'' [https://st-0.akipress.org/st_bilimlib/5/e6b5a62fcc5ff91fb3fe8e6724006380e46ccca1.pdf Чагатайский улус. Государство Хайду. Могулистан. Образование кыргызского народа.]. — Бишкек: Кыргызстан, 1995. — С. 123. — 160 с.</ref>. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Диндин]] Жами ат-Таварихинде кереит элинин ичинде «тумаут», «конкаит», «сакаит», «жиркин» жана «албат» аттуу негизги топтор эскерилет<ref>''Рашид ад-Дин''. [http://www.vostlit.info/Texts/rus16/Rasidaddin_2/kniga1/frametext3.html Сборник летописей (Джами ат-Таварих)]. Том 1. Книга 1. М.-Л. АН СССР. 1952. </ref>. [[Моңгол тилдери|Моңгол тилинде]] көптүк маанини «-ат», «-ит», «-ут» мүчөлөрү жасайт. Моңолдордун ичинде «туума», «коңкош» жана «согу» аттуу тукумдар бар экендиги анык. [[Чыңгыз хан|Чыңгыз-хандын]] доорунда Кереит хандыгын Оң-хан (Тоорул) бийлеген. Мажму ат-Таварихте Оң-хан Анка-төрөнүн түпкү аталарынын бири катары көргөзүлөт. [[Файл:Djengiz Khân et Toghril Ong Khan.jpeg|thumb|380x380px|Оң-хан менен Чыңгыз-хандын антташуусу. Жами ат-Таварих (15 кылым)]] [[Караев, Өмүркул|Өмүркул Караев]] [[Мухаммед кыргыз|Мухаммед-кыргызды]] Көк Бука менен салыштырып, бир адам болушу мүмкүн деген божомолду сунуштаган<ref>''Караев О. К.'' Исследования о взаимоотношениях енисейских и тяньшаньских киргизов // Вопросы этнической истории кыргызского народа. — Фрунзе, 1989. — С. 8-28.</ref>. [[Солтоноев Белек Солтонкелди уулу|Белек Солтоноев]] Көкөнү жоон баатыр болгону үчүн «Көк Бука» деген атка ээ болгонун айтып кеткен<ref name=":5">''Белек Солтоноев''. [https://new.bizdin.kg/media/books/Kyzyl-kyrgyz-tarykhy.pdf Кыргыз тарыхы: Тарыхый очерктер] — Б:1993 — 208 бет</ref>. [[Саул Абрамзон]] Дайырды Мухаммед-кыргыздан кийин Теңир-Тоолук кыргызды башкарган казактын [[:kk:Тахир_хан|Тахир-ханы]] менен байланыштырган<ref name=":1">''Абрамзон С. М.'' [http://www.literatura.kg/articles/?aid=697 Кыргызы и их этногенетические и историко-культурные связи]. — Кыргызстан. — Фрунзе, 1990. — С. 480. </ref>. [[Тарих-и Рашиди|Тарих-и Рашидиде]] Мухаммед-кыргыз жана Тахир-хан, [[Яркенд|Кашкар]] тарапты бийлеген Султан Сейит-ханга (1487–1533) жана [[Абдар-Рашид, хан|Абд ар-Рашид-ханга]] (1509–1559) каршы күрөшкөн<ref name=":6">''Мирза Мухаммад Хайдар''. [http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Tarich_Rashidi_II/frametext.htm Тарих-и Рашиди].</ref>. Мажму ат-Таварих боюнча Анка-төрө Көк Буканы кошууну менен Манаска жардамга жибергени маалым<ref>''Сайф ад-Дин Аксикенди.'' [https://manuscript.bizdin.kg/static/media/pdf/web-168-Sobranie-istorii-Mazhmu-atut-tovarikh.pdf Мажму ат-Таварих] / котор. А.Т. Тагирджанов. — <abbr>Л.</abbr>: Издательство Ленинградского университета, 1960. — 188 с.</ref>. [[Файл: 1517 Yarkent and Turpan.png |thumb|380x380px|16-кылымдын башында Моголстан эки мамлекетке ажырап кетет: Кашкар/Жаркент жана Турпан.]] [[Осмонаалы Сыдыков|Осмонаалы Сыдык уулу]] моңолдордун түпкү аталарынын бири Самансур бүт кыргызга хан болгондугун айтып кеткен<ref>''Кадыров Ысмайыл''. [http://www.literatura.kg/articles/?aid=605 Кыргыздын Гиннесс китеби] – Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2008 – 216 б. </ref>. Санжырада «Алач-хан» атагы менен калган, XV кылымдын экинчи жарымында калаа турмушун караманча жерип, көчмөн турмушту, көчмөндүктүн дөөлөттөрүн гана «адаштырбас ата жолу» деп туу туткан, аны жүрүм-турумдун, жашоонун эрежеси санаган өңчөй кыргыз менен моголдун башын бириктирип, өзүнчө хандык түптөгөн Султан Ахмад-хандын тун уулу Мансур-хан (Самансур-хан) эле. Мансур-хан (1484—1544) Турпан тарапты бийлеген [[Моголстан|Моголстандын]] акыркы жогорку ханы болгон. 1524-жылы Мансур-хан 20 миң кошуун курап [[Мин|Кытайга]] жортуул жасайт. Хами шаарын каратып алганы менен, кытайлардан жеңилүүгө учурайт<ref>''Jonathan D. Spence; John E. Wills, Jr.; Jerry B. Dennerline'' (1979). From Ming to Ch'ing: Conquest, Region, and Continuity in Seventeenth-Century China. Yale University Press. p. 177. ISBN [[Атайын:BookSources/0-300-02672-2|<bdi>0-300-02672-2</bdi>]].</ref>. Мансур-хандын [[Ойроттор|ойротторго]] каршы бир нече жолу жортуулдары ийгиликтүү аяктаган. Санжырада Самансур-хандын кыргызга биринчи нарк-мыйзамды келтиргени жөнүндө айтылган<ref name=":4">''Аттокуров С.'' Кыргыз санжырасы. – Бишкек: Кыргызстан, 1995</ref>. Кийин бул мыйзамдарды [[Ормон хан|Ормон-хан]] бир аз гана өзгөртүп кайтадан киргизет. Кыргыздар менен моголдордун жакындыгы ушунчалык болгон экен, Мухаммед Хайдар ири тарыхый окуяларда моголдордун бир бөлүгү кыргыздар менен такай чогуу болгондугун айтат. «Баланча хан кыргыздар менен моголдорго каршы жортуул уюштурду», «түкүнчө төбөл кыргыздар менен моголдорго бүлүк салды», деген маалыматтарды арбын жолуктурабыз. Ушундан улам белгилүү тарыхчы [[Анварбек Мокеев|Анварбек Мокеевдин]] орто кылымдык булактарда «кыргыздар бирде өз аталышы, бирде моголдор деп аталган»<ref>Анварбек Мокеев, ''Кыргызы на Алтае и на Тянь-Шане'', 2010 </ref> деп ырастайт. «Сиюй чжи» аттуу 1763-1770 жылдарга таандык [[Цин империясы|кытай]] тарыхий даректеринде моңолдор кыргыздын батыш ордосуна караштуу негизги уруулардын бири катары эскерилет<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVIII/1760-1780/Opis_zap_zemel/text1.htm ''Сиюй чжи (Описание западных земель)'']. Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана (Извлечения из китайских источников II в. до н. э. - XVIII в.) — Б: КТУ Манас, 2003. — Т. 2. — С. 202-210.</ref>. == Генетика == [[Генетика]] изилдөөлөр боюнча моңолдордо [[:ru:Гаплогруппа_C_(Y-ДНК)|С2]] аттуу Ү-хромосомалуу гаплогруппа көбүрөөк кездешет<ref>''Ж. Сабитов, Б. Даулет''. [https://www.academia.edu/13609610/Потомки_Адигине_и_Тагая_среди_киргизов_The_Russian_Journal_of_Genetic_Genealogy_Volume_4_No_2_2012_Volume_5_No_1_2013_C_48_51 Потомки Адигине и Тагая среди кыргызов] (рус.) // The Russian Journal of Genetic Genealogy. — 2013. — Т. 5, № 1. — С. 48-51.</ref>. Бул гаплогруппа эң акыркы изилдөөлөр боюнча кыргыздын 30%-ына таандык<ref>''Балаганская О.А.'' [https://www.dissercat.com/content/polimorfizm-y-khromosomy-u-tyurkoyazychnogo-naseleniya-altaya-sayan-tyan-shanya-i-pamira-v-k Полиморфизм Y-хромосомы у тюркоязычного населения Алтая, Саян, Тянь-Шаня и Памира в контексте взаимодействия генофондов Западной и Восточной Евразии]. // Учреждение Российской академии медицинских наук "Медико-генетический научный центр РАМН".. — 2011.</ref>. == География == Моңолдор [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] бардык аймактарында кездешет. Азыркы учурда Моңолдор негизинен [[Нарын облусу|Нарын]] ([[Ат-Башы району|Ат-Башы]], [[Ак-Талаа району|Ак-Талаа]], [[Кочкор району|Кочкор]] ж. б.), [[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл]] ([[Түп району|Түп]], [[Жети-Өгүз району|Жети-Өгүз]] ж. б.), [[Чүй облусу|Чүй]] ([[Кемин району|Кемин]], [[Сокулук району|Сокулук]], [[Панфилов району|Панфилов]] ж. б.), [[Талас облусу|Талас]] ([[Кара-Буура району|Кара-Буура]] ж. б.), [[Ош облусу|Ош]] ([[Кара-Кулжа району|Кара-Кулжа]] ж. б.), [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад]] ([[Тогуз-Торо району|Тогуз-Торо]], [[Токтогул району|Токтогул]], [[Чаткал району|Чаткал]], [[Ала-Бука району|Ала-Бука]], [[Айры-Там]] ж. б.) аймактарында турушат. [[Алтайлыктар|Алтайлыктардын]] курамына кирген «моодор» аттуу сөөгү (уруусу) моңолдор уруусу менен байланышы бар экендиги толук ыктымал. == Түзүлүшү == # Бөгөнөк #* Алагар (Маани, Назар, Чагыр, Чолок Туума, Эштек), Алаш, Арык, Кабай, Кара, Карга, Куу сөөк, Олжобай. # Бай моңол (Коной, Күнүкө, Эсен). # Бакы-бий #* Улуу кыйра (Бакы, Жакаш, Итийбас, Сарык, Самтыр, Тогуз уул, Тейит, Үч урук) #* Орто кыйра #* Меңдуулат (Бала кыйра) == Фольклор == 1. Макал-лакаптар: ''Моңолдор — журттун уюткусу.'' 2. Өзгөндөгү моңолдор тегерегиндеги урууларга үстөмдүк кылып турганы жөнүндө мындай элдик ыр сакталып калган<ref name=":0" />: ''Жаңгакты [[Басыз, уруу|басыз]] терчү эле,'' ''Жегенди моңол билчү эле.'' ''Ээрди басыз кылчу эле,'' ''Миңгенди моңол билчү эле.'' ''Жакшы чыгып [[Жаныбек казы|Жаныбек]],'' ''Басыздар элге теңелди.'' 3. Самансур-хан жөнүндө<ref name=":5" />: ''Көкүрөгүн аска бөлөдү'' ''Көчүгүн кишке жөлөдү'' ''Моңолдордун Самансур'' ''[[Кун|Кунун]] аргамжы менен төлөдү.'' == Адабият == <references responsive="" />{{Калып:Кыргыз уруулары}} fip9hapaywx85utqzc0p5ruzr4m8q2o 0 40462 652859 520635 2026-09-20T22:03:49Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 652859 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Салянова Аида Жеңишбековна |расмий ысымы = |сүрөтү = AidaSalyanova.jpg <!-- КЫЗМАТЫ ТУУРАЛУУ МААЛЫМАТТАР --> |кызматы = [[Кыргыз Республикасынын Генералдык прокурору]] |ысым менен = |желек = GenProkuratura KR (logo).jpg |желек2 = |иш баштоо убагы = [[14-апрель]] [[2011-жыл]] |иш аяктоо убагы = [[22-январь]] [[2015-жыл]] |башкарган убактысы = |андан мурунку инсан = [[Кубатбек Байболов]] |андан кийинки инсан = [[Индира Жолдубаева]] |премьер = |президент = [[Алмазбек Атамбаев]] <!-- ЖЕКЕ МААЛЫМАТТАР --> |туулган жылы = 6.08.1972 |туулган жери = [[Нарын (шаар)|Нарын шаары]] |балдары = уул жана эки кыз <!-- БАШКАЛАР --> |партиясы = [["Ата-Мекен" Социалисттик Партиясы|Ата-Мекен]] |билими = юридикалык жогорку, </br> * 1989-1991-жж. [[Фрунзелик советтик соода-сатык техникуму]], [[Укук таануу|укук таануу]] бөлүмү </br> * 1996-ж. [[Кыргыз мамлекеттик университети|Кыргыз Мамлекеттик Университети]], юриспруденция факультети, кесип - [[Юрист|юрист]], укук таануучу |илимий даражасы = 2000-ж. Юридика илиминин кандитаты |илимий наамы = <!-- инсандын илимий наамы --> |кесиби = [[Юрист|юрист]], укук таануучу |ишмердүүлүгү = Жогорку Кеңештин депутаты |дини = |сыйлыктары = {{2-даражадагы Манас Ордени}} [[Кыргыз Республикасынын Ардак Грамотасы|КР Ардак Грамотасы]], </br>[[Кыргыз Республикасынын Юстиция Министрлигинин Ардак Грамотасы|КР Юстиция Министрлигинин Ардак Грамотасы]], </br>КР юстициясынын мыктыманы, |кол тамгасы = <!-- инсандын кол тамгасы --> |монограммасы = <!-- монограммасы --> |монограммасынын туурасы = }} '''Салянова Аида Женишбековна''' ([[1972-жыл]], [[6-август]], [[Нарын (шаар)|Нарын шаары]]) — мамлекеттик жана саясый ишмер, [[Кыргыз Республикасы|КР]] [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңешинин]] депутаты, [[Кыргыз Республикасы|КР]] [[Кыргыз Республикасынын Генералдык прокурору|Генералдык прокурору]] ([[2011]]-[[2015]]), [[Кыргыз Республикасы|КР]] юстиция министри ([[2010]]), 3-класстагы мамлекеттик юстиция кеңешчиси. == Өмүр баяны == Салянова Аида Женишбековна [[1972|1972-]]жылы 6-августта [[Нарын]] шаарында, [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССРде]] туулган. [https://ky.m.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%83_%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B Кыргызстандын эгемендүүлүк жылында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728210118/https://ky.m.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%83_%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B |date=2021-07-28 }} ([[1991]]-жылы) [[Фрунзе|Фрунзелик]] советтик соода-сатык техникуму, укук таануу бөлүмүн бүтүргөндөн кийин [[1992]]-[[1996]]-жж. — Бишкектик коммерциялык колледжинде окутуучу болуп иштеген. Андан сон 1996-1997-жж. — [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университети|Кыргыз Улуттук университетинде]] мугалим болуп иштеген. Кийин 1997-2005-жж. — [[Кыргызстан|КР]] [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңеши]], эксперттик-юридикалык бөлүмдүн [[Эксперт|эксперти]] болгон.[https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Президентские_выборы_в_Киргизии_(2000) Президенттик шайлоо жылында] (2000-жылы) юридика илиминин кандидаты, [[доцент]] болду. [https://www.bbc.com/kyrgyz/kyrgyzstan/2015/03/150324_march_revolution Жоогазын революциасы] жылы 2005-2008- жылына чейин КР Жогорку Кеңеши, конституциялык мыйзам чыгаруучу, мамлекеттик-түзүлүш, мыйзамдык жана КР ЖК соттук-укуктук реформа бөлүмүнүн башчысы. Кийин 2008-2010 жж. — КР юстиция министрлиги, стат-катчы болгон. Кыргызстанда [[Апрель революциясы|Апрель революциясынан]] кийин 14-июль 2010-жыл - 20-декабрь 2010-жылдары — КР юстиция министри<ref>{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://minjust.gov.kg/ru/content/766 |accessdate=2022-03-01 |archivedate=2022-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220301180714/http://minjust.gov.kg/ru/content/766 }}</ref>. Андан кийин 20-декабрь 2010-жыл - 31-март 2011-жыл — КР [[Президент|Президентинин]], [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештеги]] ыйгарымдуу өкүлү.<ref>https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30951167</ref> 14-апрель 2011-жыл - 22-январь 2015-жыл — КР Генералдык прокурору.<ref>https://ru.sputnik.kg/20180411/genprokuratura-otstavka-indira-dzholdubaeva-kyrgyzstan-1038609698.html</ref> 4-октябрь 2015-жыл — КР Жогорку Кеңешинин депутаты. 2018-ж. «Аида Салянова менен инновациялык долбоорлор» компаниясын башкарат.<ref>https://www.azattyk.org/a/29417517.html</ref> <ref>https://ru.sputnik.kg/amp/20181028/aida-salyanova-intervyu-1041751131.html</ref> Күйөөдө, бир уул жана эки кыздын энеси.<ref>{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.kenesh.kg/ru/deputy/show-from/97/committee/9 |accessdate=2022-03-01 |archivedate=2022-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220301180711/http://www.kenesh.kg/ru/deputy/show-from/97/committee/9 }}</ref> <ref>https://24.kg/obschestvo/47629_deputat_jogorku_kenesha_aida_salyanova_vpervyie_pokazala_svoyu_doch/</ref> == Сыйлыктары== * [[Кыргыз Республикасынын Ардак Грамотасы|КР Ардак Грамотасы]] ([[2007]])<ref>{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.kenesh.kg/ru/deputy/show-from/97/committee/9 |accessdate=2022-03-01 |archivedate=2022-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220301180711/http://www.kenesh.kg/ru/deputy/show-from/97/committee/9 }}</ref> * [[Кыргыз Республикасынын Юстиция Министрлигинин Ардак Грамотасы|КР Юстиция Министрлигинин Ардак Грамотасы]] * КР юстициясынын [https://knews.kg/2011/07/15/salyanova-aida-jenishbekovna/ мыктыманы] * II-даражадагы [[Манас ордени|«Манас» ордени]] ([[2014]])<ref>https://ru.sputnik.kg/20150220/1014420954.html</ref> == ММКдагы чыгуулары == * [http://mirror24.24.kg/community/126219-.html Аида Салянова: «Для эффективной борьбы с коррупцией в Кыргызстане нужно изменить сознание людей». 11/04/12 16:45, Бишкек — ИА «24.kg», Ислам ДУВАНАЕВ]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://rus.azattyk.org/content/article/24298810.html Салянова: «Право превыше всего» Генеральный прокурор Кыргызстана Аида Салянова дала эксклюзивное интервью радио «Азаттык».Султан Жумагулов, Время публикации: 16.08.2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911161237/http://rus.azattyk.org/content/article/24298810.html |date=2011-09-11 }} * «Парламент — самый открытый институт власти», Специализированный ежемесячный журнал «ЮРИСТ» Март, № 3, 2011 г. Беседу ведет Торгын НУРСЕИТОВА * [http://prokuror.kg/index.php?option=com_content&view=article&id=658:intervyu-generalnogo-prokurora-kyrgyzskoj-respubliki-a-salyanovoj-informatsionnomu-agentstvu-chalkan-kg&catid=25&Itemid=114&lang=ru Интервью Генерального прокурора Кыргызской Республики А.Саляновой информационному агентству «Чалкан.KG». Лейла Саралаева. Дата публикации в ИА "Чалкан.KG": 20.07.2012]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Шилтемелер== * [http://who.ca-news.org/people/2561 Салянова Аида Женишбековна] * [http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1229456472 САЛЯНОВА Аида Женишбековна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229031340/http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1229456472 |date=2010-12-29 }} * [http://prokuror.kg/index.php?option=com_content&view=article&id=16&Itemid=114&lang=ru Салянова Аида Женишбековна - КР Генералдык прокуратурасынын расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615191234/https://www.prokuror.kg/index.php?option=com_content&view=article&id=16&Itemid=114&lang=ru |date=2020-06-15 }} [[Категория:Жогорку Кеңештин депутаттары]] [[Категория:Ата мекен партиясынын депутаттары]] [[Категория:Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин VI чакырылышынын депутаттары]] <references /> [[Категория:Кыргызстандын айымдары]] 4qmiphrl2w9c3wklyylxajq9gkr3rka 0 43994 652866 645727 2026-09-21T02:16:34Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 652866 wikitext text/x-wiki [[Файл:Europe_orthographic_Caucasus_Urals_boundary.svg|right|250px]] Бул тизмеде [[Европа|Европада]] жайгашкан суверендүү өлкөлөрдүн жана көз каранды аймактардын борборлору, тилдери, валюталары, калкынын саны, жер аянты көрсөтүлгөн. Жалпысынан Европада 65 мамлекет жайгашкан. Алардын ичинен 50 көз карандысыз мамлекет, 9 көз каранды аймак жана 6 таанылбаган республика. 14 мамлекет аралдарда, 19 мамлекет континенттин ичинде, 32 мамлекет океандардын жээгинде жайгашкан<ref>[https://learnertrip.com/geography/europe-countries/ Countries of Europe (list and map; 2025)]</ref>. Европанын саясий чек арасы жана мамлекеттердин саны ар кандай саясий уюмдар тарабынан колдонулган аныктамаларга жараша өзгөрөт: * [[Европа кеңеши|Европа Кеңеши]] жана Адам укуктары боюнча соту — 46 мамлекет. * Европалык жогорку билим берүү мейкиндиги — 48 мамлекет. * Европанын маданий конвенциясы жана Европанын Олимпиада комитети — 50 мамлекет. Төмөнкү мамлекеттер Европада жана Азияда да жайгашкан деп эсетелет<ref>[https://www.countryaah.com/european-countries/ List of Countries in Europe]</ref>: * {{Өлкө желеги|Орусия}} * {{Өлкө желеги|Казакстан}} * {{Өлкө желеги|Азербайжан}} * {{Өлкө желеги|Грузия}} * {{Өлкө желеги|Түркия}} == Мамлекеттердин жана аймактардын тизмеси == === Бириккен Улуттар Уюмуна мүчө жана байкоочу мамлекеттер === {| class="sortable wikitable" | style="background:lightcyan; border:1px solid #aaa; width:2em;" |* |= Европа Бирлигине мүчө өлкө<ref>{{cite web|url=http://europa.eu/abc/european_countries/eu_members/index_en.htm|title=Европа Бирлигине мүчө өлкөлөр|publisher=|access-date=17 February 2011}}</ref> |} {| class="wikitable sortable" style="width:100%" ! class="unsortable" |Желеги !Аталышы<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20070613002925/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html CIA. The World Factbook. Field Listing- Names]</ref><ref name=":1">[https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf UNGEGN List of Country Names]</ref> !Расмий аталышы<ref name=":0" /><ref name=":1" /> !ISO<ref name=":0" /><ref name=":1" /> !Борбору<ref name=":2">[https://web.archive.org/web/20070613003402/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html CIA. The World Factbook. Field Listing - Capital]</ref> !Аянты (км²)<ref name=":3">[https://web.archive.org/web/20070613003039/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html CIA. The World Factbook. Field Listing - Area]</ref> !Калкы<ref name=":4">[https://population.un.org/wpp/ UN. World Population Prospects 2024]</ref> !Тили !Акча бирдиги ! class="unsortable" |Карта |- |[[Файл:Flag_of_Albania.svg|link=Flag_of_Albania|alt=Flag of Albania|center|frameless|100x100px]] |[[Албания]] |Албания Республикасы |ALB |[[Тирана]] |28 748 км² |2 854 710 |[[Албан тили]] |Албания леки |[[Файл:Europe-Albania.svg|alt=Map showing Albania in Europe|center|frameless|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_Andorra.svg|link=Flag_of_Andorra|alt=Flag of Andorra|border|center|100x100px]] |[[Андорра]] | |AND |[[Андорра-Ла-Вилья]] |468 км² |79 034 |[[Каталан тили]] |[[Евро]] |[[Файл:Location_Andorra_Europe.png|alt=Map showing Andorra in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_Armenia.svg|link=Flag_of_Armenia|alt=Flag of Armenia|border|center|100x100px]] |[[Армения]] |Армения Республикасы |ARM |[[Ереван]] |29 743 км² |2 790 974 |[[Армян тили]] |[[Армения драмы]] |[[Файл:Europe-Armenia.svg|alt=Map showing Armenia in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Austria.svg|link=Flag_of_Austria|alt=Flag of Austria|border|center|100x100px]] |[[Австрия]]* |Австрия Республикасы |AUT |[[Вена]] |83 871 км² |8 922 082 |[[Немис тили]] |[[Евро]] |[[Файл:EU-Austria.svg|alt=Map showing Austria in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_Azerbaijan.svg|link=Flag_of_Azerbaijan|alt=Flag of Azerbaijan|border|center|100x100px]] |[[Азербайжан]] |Азербайжан Республикасы |AZE |[[Баку]] |86 600 км² |10 312 992 |[[Азербайжан тили]] |[[Азербайжан манаты]] |[[Файл:Europe-Azerbaijan.svg|alt=Map showing Azerbaijan in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_Belarus.svg|link=Flag_of_Belarus|alt=Flag of Belarus|border|center|100x100px]] |[[Беларусь]] |Беларусь Республикасы |BLR |[[Минск]] |207 600 км² |9 578 167 |[[Беларус тили]] |[[Беларусь рубли]] |[[Файл:Europe-Belarus.svg|alt=Map showing Belarus in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Belgium.svg|link=Flag_of_Belgium|alt=Flag of Belgium|border|center|100x100px]] |[[Бельгия]]* |Бельгия Падышалыгы |BEL |[[Брюссель]] |30 528 км² |11 611 419 |[[Немис тили]] |[[Евро]] |[[Файл:EU-Belgium.svg|alt=Map showing Belgium in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg|link=Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina|alt=Flag of Bosnia and Herzegovina|border|center|100x100px]] |[[Босния жана Герцеговина]] | |BIH |[[Сараево]] |51 197 км² |3 270 943 |[[Серб тили]], [[хорват тили]], [[босния тили]] |Босния жана Герцеговинанын конвертирленген маркасы |[[Файл:Map of Bosnia and Herzegovina in Europe.svg|alt=Map showing Bosnia and Herzegovina in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Bulgaria.svg|link=Flag_of_Bulgaria|alt=Flag of Bulgaria|border|center|100x100px]] |[[Болгария]]* |Болгария Республикасы |BGR |[[София]] |110 879 км² |6 885 868 |[[Болгар тили]] |[[Болгария леви]] |[[Файл:EU-Bulgaria.svg|alt=Map showing Bulgaria in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Croatia.svg|link=Flag_of_Croatia|alt=Flag of Croatia|border|center|100x100px]] |[[Хорватия]]* |Хорватия Республикасы |HRV |[[Загреб]] |56 594 км² |4 060 135 |[[Хорват тили]] |[[Евро]] |[[Файл:EU-Croatia.svg|alt=Map showing Croatia in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Cyprus.svg|link=Flag_of_Cyprus|alt=Flag of Cyprus|border|center|100x100px]] |[[Кипр]]* |Кипр Республикасы |CYP |[[Никосия]] |9 251 км² |1 244 188 | |[[Евро]] |[[Файл:EU-Cyprus.svg|alt=Map showing Cyprus in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|link=Flag_of_the_Czech_Republic|alt=Flag of the Czech Republic|border|center|100x100px]] |[[Чехия]]* |Чех Республикасы |CZE |[[Прага]] |78 867 км² |10 510 751 |[[Чех тили]] |[[Чехия кронасы]] |[[Файл:EU-Czechia.svg|alt=Map showing the Czech Republic in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Denmark.svg|link=Flag_of_Denmark|alt=Flag of Denmark|border|center|100x100px]] |[[Дания]]* |Дания Падышалыгы |DNK |[[Копенгаген]] |42 933 км² |5 854 240 |[[Дания тили|Дат тили]] |Дания кронасы |[[Файл:EU-Denmark.svg|alt=Map showing Denmark in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Estonia.svg|link=Flag_of_Estonia|alt=Flag of Estonia|border|center|100x100px]] |[[Эстония]]* |Эстония Республикасы |EST |[[Таллин]] |45 228 км² |1 328 701 |[[Эстон тили]] |[[Евро]] |[[Файл:EU-Estonia.svg|alt=Map showing Estonia in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Finland.svg|link=Flag_of_Finland|alt=Flag of Finland|border|center|100x100px]] |[[Финляндия]]* |Финляндия Республикасы |FIN |[[Хельсинки]] |338 145 км² |5 535 992 |[[Финн тили]] |[[Евро]] |[[Файл:EU-Finland.svg|alt=Map showing Finland in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_France.svg|link=Flag_of_France|alt=Flag of France|border|center|100x100px]] |[[Франция]]* |Франция Республикасы |FRA |[[Париж]] |643 427 км² |64 531 444 |[[Француз тили]] |[[Евро]] |[[Файл:EU-France.svg|alt=Map showing France in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_Georgia.svg|link=Flag_of_Georgia_(country)|alt=Flag of Georgia|border|center|100x100px]] |[[Грузия]] | |GEO |[[Тбилиси]] |69 700 км² |3 757 980 |[[Грузин тили]] |[[Грузия лариси]] |[[Файл:Europe-Georgia.svg|alt=Map showing Georgia in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Germany.svg|link=Flag_of_Germany|alt=Flag of Germany|border|center|100x100px]] |[[Германия]]* |Германия Федеративдик Республикасы |DEU |[[Берлин]] |357 022 км² |83 408 554 |[[Немис тили]] |[[Евро]] |[[Файл:EU-Germany.svg|alt=Map showing Germany in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Greece.svg|link=Flag_of_Greece|alt=Flag of Greece|border|center|100x100px]] |[[Греция]]* | |GRC |[[Афины]] |131 957 км² |10 445 365 |[[Грек тили]] |[[Евро]] |[[Файл:EU-Greece.svg|alt=Map showing Greece in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Hungary.svg|link=Flag_of_Hungary|alt=Flag of Hungary|border|center|100x100px]] |[[Мажарстан]]* | |HUN |[[Будапешт]] |93 028 км² |9 709 786 |[[Мажар тили]] |Мажарстан форинти |[[Файл:EU-Hungary.svg|alt=Map showing Hungary in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_Iceland.svg|link=Flag_of_Iceland|alt=Flag of Iceland|border|center|100x100px]] |[[Исландия]] | |ISL |[[Рейкьявик]] |103 000 км² |370 335 |[[Исланд тили]] |Исландия кронасы |[[Файл:Europe-Iceland.svg|alt=Map showing Iceland in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Ireland.svg|link=Flag_of_Ireland|alt=Flag of Ireland|border|center|100x100px]] |[[Ирландия]]* | |IRL |[[Дублин]] |70 273 км² |4 986 526 |[[Ирланд тили]] |[[Евро]] |[[Файл:EU-Ireland.svg|alt=Map showing Ireland in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Italy.svg|link=Flag_of_Italy|alt=Flag of Italy|border|center|100x100px]] |[[Италия]]* |Италия Республикасы |ITA |[[Рим]] |301 340 км² |59 240 329 |[[Италян тили]] |[[Евро]] |[[Файл:EU-Italy.svg|alt=Map showing Italy in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_Kazakhstan.svg|link=Flag_of_Kazakhstan|alt=Flag of Kazakhstan|border|center|100x100px]] |[[Казакстан]] |Казакстан Республикасы |KAZ |[[Астана]] |2 724 900 км² |19 196 465 |[[Казак тили]], [[орус тили]] |[[Казак теңгеси]] |[[Файл:Europe-Kazakhstan.svg|alt=Map showing Kazakhstan in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Latvia.svg|link=Flag_of_Latvia|alt=Flag of Latvia|border|center|100x100px]] |[[Латвия]]* |Латвия Республикасы |LVA |[[Рига]] |64 589 км² |1 873 919 |[[Латыш тили]] |[[Евро]] |[[Файл:EU-Latvia.svg|alt=Map showing Latvia in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_Liechtenstein.svg|link=Flag_of_Liechtenstein|alt=Flag of Liechtenstein|border|center|100x100px]] |[[Лихтенштейн]] |Лихтенштейн княздыгы |LIE |[[Вадуц]] |160 км² |39 039 |[[Немис тили]], [[француз тили]] |[[Швейцария франкы]] |[[Файл:Location_Liechtenstein_Europe.png|alt=Map showing Liechtenstein in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|link=Flag_of_Lithuania|alt=Flag of Lithuania|border|center|100x100px]] |[[Литва]]* |Литва Республикасы |LTU |[[Вильнюс|Вильньюс]] |65 300 км² |2 786 651 |[[Литов тили]] |[[Евро]] |[[Файл:EU-Lithuania.svg|alt=Map showing Lithuania in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Luxembourg.svg|link=Flag_of_Luxembourg|alt=Flag of Luxembourg|border|center|100x100px]] |[[Люксембург]]* |Люксембург Герцогствосу |LUX |[[Люксембург (шаар)|Люксембург]] |2 586 км² |639 321 |[[Немис тили|Немис тили,]] [[француз тили]], [[люксембург тили]] |[[Евро]] |[[Файл:EU-Luxembourg.svg|alt=Map showing Luxembourg in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Malta.svg|link=Flag_of_Malta|alt=Flag of Malta|border|center|100x100px]] |[[Мальта]]* |Мальта Республикасы |MLT |[[Валлетта]] |316 км² |526 748 |[[Мальта тили]], [[англис тили]] |[[Евро]] |[[Файл:EU-Malta.svg|alt=Map showing Malta in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_Moldova.svg|link=Flag_of_Moldova|alt=Flag of Moldova|border|center|100x100px]] |[[Молдова]] |Молдова Республикасы |MDA |[[Кишинёв|Кишенев]] |33 851 км² |3 061 506 |[[Румын тили]] |[[Молдова лейи]] |[[Файл:Location_Moldova_Europe.png|alt=Map showing Moldova in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_Monaco.svg|link=Flag_of_Monaco|alt=Flag of Monaco|border|center|100x100px]] |[[Монако]] |Монако Княздыгы |MCO |[[Монако (шаар)|Монако]] |2|2 км² |36 686 |[[Француз тили]] |[[Евро]] |[[Файл:Location_Monaco_Europe.png|alt=Map showing Monaco in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_Montenegro.svg|link=Flag_of_Montenegro|alt=Flag of Montenegro|border|center|100x100px]] |Черногория |Черногория Республикасы |MNE |[[Подгорица]] |13 812 км² |627 859 | |[[Евро]] |[[Файл:Europe-Montenegro.svg|alt=Map showing Montenegro in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|link=Flag_of_the_Kingdom_of_the_Netherlands|alt=Flag of the Netherlands|border|center|100x100px]] |[[Нидерланд]]* |Нидерланд Падышалыгы |NLD |[[Амстердам]] |41 543 км² |17 501 696 |[[Нидерланд тили]], батыш фриз тили |[[Евро]] |[[Файл:EU-Netherlands.svg|alt=Map showing the Netherlands in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_North_Macedonia.svg|link=Flag_of_North_Macedonia|alt=Flag of North Macedonia|border|center|100x100px]] |[[Түндүк Македония]] |Түндүк Македония Республикасы |MKD |[[Скопье]] |25 713 км² |2 103 330 |[[Македон тили]] |[[Македон денары]] |[[Файл:Europe-Macedonia.svg|alt=Map showing North Macedonia in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_Norway.svg|link=Flag_of_Norway|alt=Flag of Norway|border|center|100x100px]] |[[Норвегия]] |Норвегия Падышалыгы |NOR |[[Осло]] |323 802 км² |5 403 021 |[[Норвег тили]] |Норвегия кронасы |[[Файл:Europe-Norway.svg|alt=Map showing Norway in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Poland.svg|link=Flag_of_Poland|alt=Flag of Poland|border|center|100x100px]] |[[Польша]]* |Польша Республикасы |POL |[[Варшава]] |312 685 км² |38 307 726 |[[Поляк тили|Польша тили]] |[[Польша злотыйы]] |[[Файл:EU-Poland.svg|alt=Map showing Poland in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Portugal.svg|link=Flag_of_Portugal|alt=Flag of Portugal|border|center|100x100px]] |[[Португалия]]* |Португалия Республикасы |PRT |[[Лиссабон]] |92 090 км² |10 290 103 |[[Португал тили]] |[[Евро]] |[[Файл:EU-Portugal.svg|alt=Map showing Portugal in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Romania.svg|link=Flag_of_Romania|alt=Flag of Romania|border|center|100x100px]] |[[Румыния]]* | |ROU |[[Бухарест]] |238 391 км² |19 328 560 |[[Румын тили]] |[[Румын лейи]] |[[Файл:EU-Romania.svg|alt=Map showing Romania in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_Russia.svg|link=Flag_of_Russia|alt=Flag of Russia|border|center|100x100px]] |[[Орусия]] |Орусия Федерациясы |RUS |[[Москва]] |17 098 242 км² |145 102 755 |[[Орус тили]] |[[Орусия рубли]] |[[Файл:Europe-Russia.svg|alt=Map showing Russia in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_San_Marino.svg|link=Flag_of_San_Marino|alt=Flag of San Marino|border|center|100x100px]] |[[Сан-Марино]] |Сан-Марино Республикасы |SMR |[[Сан-Марино (шаар)|Сан-Марино]] |61 км² |33 745 |[[Италян тили]] |[[Евро]] |[[Файл:Location_San_Marino_Europe.png|alt=Map showing San Marino in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_Serbia.svg|link=Flag_of_Serbia|alt=Flag of Serbia|border|center|100x100px]] |[[Сербия]] |Сербия Республикасы |SRB |[[Белград]] |88 361 км² |7 296 769 |[[Серб тили]] |[[Сербия динары]] |[[Файл:Europe-Serbia.svg|alt=Map showing Serbia in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Slovakia.svg|link=Flag_of_Slovakia|alt=Flag of Slovakia|border|center|100x100px]] |[[Словакия]]* |Сан-Марино Республикасы |SVK |[[Братислава]] |49 035 км² |5 447 622 |[[Словак тили]] |[[Евро]] |[[Файл:EU-Slovakia.svg|alt=Map showing Slovakia in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Slovenia.svg|link=Flag_of_Slovenia|alt=Flag of Slovenia|border|center|100x100px]] |[[Словения]]* |Словения Республикасы |SVN |[[Любляна]] |20 273 км² |2 119 410 |[[Словен тили]] |[[Евро]] |[[Файл:EU-Slovenia.svg|alt=Map showing Slovenia in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Spain.svg|link=Flag_of_Spain|alt=Flag of Spain|border|center|100x100px]] |[[Испания]]* |Испания Падышалыгы |ESP |[[Мадрид]] |505 370 км² |47 486 935 |[[Испан тили]] |[[Евро]] |[[Файл:EU-Spain.svg|alt=Map showing Spain in Europe|border|center|150x150px]] |- style="background:lightcyan;" |[[Файл:Flag_of_Sweden.svg|link=Flag_of_Sweden|alt=Flag of Sweden|border|center|100x100px]] |[[Швеция]]* |Швеция Падышалыгы |SWE |[[Стокгольм]] |450 295 км² |10 467 097 |[[Швед тили]] |Швед кронасы |[[Файл:EU-Sweden.svg|alt=Map showing Sweden in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_Switzerland.svg|link=Flag_of_Switzerland|alt=Flag of Switzerland|border|center|100x100px]] |[[Швейцария]] |Швейцария Конфедерациясы |CHE |Берн |41 277 км² |8 691 406 |[[Немис тили]] |Швейцария франкы |[[Файл:Europe-Switzerland.svg|alt=Map showing Switzerland in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|link=Flag_of_Turkey|alt=Flag of Turkey|border|center|100x100px]] |[[Түркия]] ({{lang-tr|Türkiye}}) |Түркия Республикасы ({{lang-tr|Türkiye Cumhuriyeti}}) |TUR |[[Анкара]] |783 562 км² |84 775 404 |[[Түрк тили]] |[[Түрк лирасы]] |[[Файл:Europe-Turkey.svg|alt=Map showing Turkey in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|link=Flag_of_Ukraine|alt=Flag of Ukraine|border|center|100x100px]] |[[Украина]] | |UKR |[[Киев]] |603 550 км² |43 531 422 |[[Украин тили]] |[[Украина гривнасы]] |[[Файл:Europe-Ukraine_(1991-2014).svg|alt=Map showing Ukraine in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|link=Flag_of_the_United_Kingdom|alt=Flag of the United Kingdom|border|center|100x100px]] |[[Улуу Британия]] |Улуу Британия жана Түндүк Ирландия Бириккен Падышалыгы |GBR |[[Лондон]] |243 610 км² |67 281 039 |[[Англис тили]] |[[Фунт стерлинг]] |[[Файл:Europe-UK.svg|alt=Map showing the UK in Europe|border|center|150x150px]] |- |[[Файл:Flag_of_the_Vatican_City.svg|link=Flag_of_Vatican_City|alt=Flag of the Vatican City|border|center|100x100px]] |[[Ватикан]] |Ватикан шаар-мамлекети |VAT |[[Ватикан]] |0.49|0,49 км² |511 |[[Латын тили]] |[[Евро]] |[[Файл:Location_Vatican_City_Europe.png|alt=Map showing Vatican City in Europe|border|center|150x150px]] |} === Суверендүү жарым-жартылай таанылган мамлекеттер === {| class="wikitable sortable" style="width:100%" ! class="unsortable" | Желеги ! Аталышы<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ! Расмий аталышы<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ! Макамы ! Борбору<ref name=":2" /> ! Аянты (км²)<ref name=":3" /> ! Калкы<ref name=":4" /> !Акча бирдиги ! class="unsortable" | Карта |- | [[Файл:Flag of Abkhazia.svg|border|centre|100px|link=Flag of Abkhazia|alt=Flag of Abkhazia]] | [[Абхазия]] | Абхазия Республикасы | Грузия тарабынан курамындагы автономдуу республикасы деп саналат. БУУга мүчө беш мамлекет тарабынан таанылган.<ref name="ABKSO">{{cite web|url=http://www.rferl.org/content/tuvalu-georgia-retracts-abkhazia-ossetia-recognition/25315720.html|title=Tuvalu Retracts Recognition of Abkhazia, South Ossetia|date=|publisher=}}</ref> | [[Сухум]] | 8 660 км²<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/1358/Abkhazia |title=Abkhazia (autonomous republic, Georgia) |publisher=Britannica.com |access-date=3 March 2011}}</ref> | 250 000<ref name="Abkhazia">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3261059.stm |title=Regions and territories: Abkhazia |work=BBC News |date=8 February 2011 |access-date=17 February 2011}}</ref> |[[Орусия рубли]] | [[Файл:Europe-Abkhazia.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Abkhazia in Europe]] |- | [[Файл:Flag of Kosovo.svg|border|centre|100px|link=Flag of Kosovo|alt=Flag of Kosovo]] | [[Косово]] | Косово Республикасы | Сербия көз карандысыздыгы тааныбайт жана таанылышына каршу. БУУга мүчө 104 мамлекет тарабынан таанылган.<ref>{{Cite web|title=Najčešća pitanja - Kancelarija za Kosovo i Metohiju, Vlada Republike Srbije|url=http://www.kim.gov.rs/lat/np102.php|access-date=2022-02-22|website=www.kim.gov.rs|accessdate=2025-01-27|archivedate=2022-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812190948/https://kim.gov.rs/lat/np102.php}}</ref> | [[Приштина]] | 10 887 км² | 1 836 529<ref name="Population">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|title=Country Comparison :: Population|publisher=Central Intelligence Agency|date=|access-date=|archive-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|url-status=dead|accessdate=2025-01-27|archivedate=2011-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html}}</ref> |[[Евро]] | [[Файл:Europe-Kosovo.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Kosovo in Serbia]] |- | [[Файл:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|border|centre|100px|link=Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus|alt=Flag of Northern Cyprus]] | [[Түндүк Кипр Түрк Республикасы|Түндүк Кипр]] | Түндүк Кипр Түрк Республикасы | Кипр Республикасынын курамында деп санадат. Түркия тарабынан гана таанылган.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/148573/Cyprus|title=Cyprus|publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> | [[Түндүк Никосия]] | 3 355 км² | 294 906<ref>{{cite web|url=http://www.worldbulletin.net/?aType=haber&ArticleID=82777 |title=Turkish Cyprus announces population as 294,906 |publisher=World Bulletin |date=9 December 2011 |access-date=9 January 2014}}</ref> |[[Түрк лирасы]] | [[Файл:Europe-Northern Cyprus.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Northern Cyprus in Europe]] |- | [[Файл:Flag of South Ossetia.svg|border|centre|100px|link=Flag of South Ossetia|alt=Flag of South Ossetia]] | [[Түштүк Осетия]] | Түштүк Осетия Республикасы | Грузия тарабынан курамындагы аймак деп саналат. БУУга мүчө беш мамлекет тарабынан таанылган.<ref name="ABKSO" /> | [[Цхинвал]] | 3 900 км²<ref>{{cite web|url=http://www.hartford-hwp.com/archives/63/129.html |title=South Ossetia |website=Hartford-hwp.com |access-date=9 March 2011}}</ref> | 56 000<ref name="South Ossetia">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/3797729.stm|title=Regions and territories: South Ossetia|work=BBC News|date=|access-date=}}</ref> |[[Орусия рубли]] | [[Файл:Europe-South Ossetia.svg|border|centre|150px|alt=Map showing South Ossetia in Europe]] |- | [[Файл:Flag of Transnistria (state).svg|border|centre|100px|link=Flag of Transnistria|alt=Flag of Transnistria]] | [[Приднестров Молдова Республикасы]] | Приднестров Молдова Республикасы | Молдова тарабынан курамындагы аймак деп саналат. Де-факто көз карандысыз мамлекет, БУУга мүчө эмес эки мамлекет тарабынан таанылган.<ref name="countersecession">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|title=The Foreign Policy of Counter Secession: Preventing the Recognition of Contested States|last=Ker-Lindsay|first=James|publisher=|year=2012|isbn=9780199698394|pages=53|quote=}}.</ref> | [[Тирасполь]] | 3 500 км²<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/1003890/Transdniestria |title=Transdniestria (separatist enclave, Moldova) |publisher=Britannica.com |access-date=3 March 2011}}</ref> | 347 251 |Приднестров рубли | [[Файл:Transnistria in Europe (zoomed).svg|border|centre|150px|alt=Map showing Transnistria in Moldova]] |} === Көз каранды аймактар === {| class="wikitable sortable" style="width:100%" ! class="unsortable" | Желеги ! Аталышы<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ! Расмий аталышы<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ! Макамы ! Борбору<ref name=":2" /> ! Аянты (км²)<ref name=":3" /> ! Калкы<ref name=":4" /> !Акча бирдиги ! class="unsortable" | Карта |- | [[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|border|centre|100px|link=Flag of the United Kingdom|alt=Flag of the United Kingdom, as used in Akrotiri and Dhekelia]] | Акротири жана Декелия | Акротири жана Декелиянын эгемендүү базалык аймактары | Улуу Британиянын деңиздин ары жагындагы аймагы | Эпископи | 254 | 15 700 |[[Евро]] | [[Файл:Akrotiri and Dhekelia in United Kingdom.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Akrotiri and Dhekelia in Europe]] |- |[[Файл:Flag of the Faroe Islands.svg|border|centre|100px|link=Flag of the Faroe Islands|alt=Flag of the Faroe Islands]] |Фарер аралдары |Фарер аралдары |Дания Падышалыгынын курамына кирген аймак |Торсхавн |1 393 |54 000 |Фарер кронасы, Дания кронасы |[[Файл:Europe-Faroe Islands.svg|border|centre|150px|alt=Map showing the Faroe Islands in Europe]] |- |[[Файл:Flag of Gibraltar.svg|border|centre|100px|link=Flag of Gibraltar|alt=Flag of Gibraltar]] |[[Гибралтар]]<ref>{{cite web|author1=Mark Oliver|author2=Sally Bolton|author3=Jon Dennis|author4=Matthew Tempest|url=https://www.theguardian.com/world/2004/aug/04/qanda.foreignpolicy|title=Gibraltar; Politics|work=The Guardian|date=|access-date=}}</ref> | |Улуу Британиянын деңиздин ары жагындагы аймагы |[[Гибралтар]] |6,5 |29 185 |[[Фунт стерлинг]], гибралтар фунту |[[Файл:Gibraltar location in Europe.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Gibraltar in Europe]] |- |[[Файл:Flag of Guernsey.svg|border|centre|100px|link=Flag of Guernsey|alt=Flag of Guernsey]] |Гернси |Гернси аймагы |Улуу Британия Падышачылыгына таандык аймак<ref name="Supreme Court decision">{{Cite web|url=https://www.supremecourt.uk/decided-cases/docs/UKSC_2013_0155_Judgment.pdf|title=Supreme Court decision|access-date=16 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008031758/https://www.supremecourt.uk/decided-cases/docs/UKSC_2013_0155_Judgment.pdf|archive-date=8 October 2016|url-status=dead|accessdate=2025-01-27|archivedate=2016-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161008031758/https://www.supremecourt.uk/decided-cases/docs/UKSC_2013_0155_Judgment.pdf}}</ref><ref name="royal.gov.uk">{{Cite web |title=Queen and Crown dependencies page of the official website of the British Monarchy |url=http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/QueenandCrowndependencies/ChannelIslands.aspx |accessdate=2025-01-27 |archivedate=2012-09-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120921052748/http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/QueenandCrowndependencies/ChannelIslands.aspx }}</ref><ref name="gov.uk">[https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/361537/crown-dependencies.pdf Ministry of Justice's fact sheet on the UK's relationship with the Crown Dependencies]</ref> |Сент-Питер-Порт |78 |65 849 |[[Фунт стерлинг]], гернси фунту |[[Файл:Europe-Guernsey.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Guernsey in relation to the United Kingdom]] |- |[[Файл:Flag of the Isle of Mann.svg|border|centre|100px|link=Flag of the Isle of Man|alt=Flag of the Isle of Man]] |Мэн аралы |Мэн аралы |Улуу Британия Падышачылыгына таандык аймак<ref name="Supreme Court decision" /><ref name="royal.gov.uk" /><ref name="gov.uk" /> |Дуглас |572 |86 866 |[[Фунт стерлинг]], Мэн аралынын фунту |[[Файл:Europe-Isle of Man.svg|border|centre|150px|alt=Map showing the Isle of Man in Europe]] |- |[[Файл:Flag of Jersey.svg|border|centre|100px|link=Flag of Jersey|alt=Flag of Jersey]] |Жерси аралы |Жерси аралы |Улуу Британия Падышачылыгына таандык аймак<ref name="Supreme Court decision" /><ref name="royal.gov.uk" /><ref name="gov.uk" /> |Сент-Хелиер |118 |96 513 |[[Фунт стерлинг]], жерси фунту |[[Файл:Europe-Jersey.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Jersey in Europe]] |} === Өзгөчө макамы бар аймактар === {| |- | style="background:lightcyan; border:1px solid #aaa; width:2em;" | * | = Европа Бирлигинин бир бөлүгү, бирок айрым атайын өзгөчөлүктөрү болушу мүмкүн. |} {| class="wikitable sortable" style="width:100%" ! class="unsortable" | Желеги ! Аталышы<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ! Расмий аталышы<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ! Макамы ! Борбору<ref name=":2" /> ! Аянты (км²)<ref name=":3" /> ! Калкы<ref name=":4" /> !Акча бирдиги ! class="unsortable" | Карта |- style="background:lightcyan;" | [[Файл:Flag of Åland.svg|border|centre|100px|link=Flag of Åland|alt=Flag of Åland]] | [[Аланд аралдары|Аланд]] ^*<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TF5JDsGeJuUC|title=Local self-government, territorial integrity, and protection of minorities: proceedings of the UniDem Seminar organised in Lausanne on 25–27 April 1996, in co-operation with the Swiss Institute of Comparative Law|last=|publisher=Council of Europe|year=1996|isbn=92-871-3173-2|location=Strasbourg|pages=32–35|author-link=Venice Commission}}</ref> |Аланд аралдары | Финляндиянын өзүн-өзүн башкарган, кеңири автономияга ээ болгон аймак<ref>{{cite web|url=http://www.visitaland.com/en/facts/facts/independence|title=Independence|website=Visitaland.com|access-date=3 March 2011|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107082447/http://www.visitaland.com/en/good-to-know/history/|url-status=dead}}</ref> | Мариехамн<br /><br /> | 6 787 км²<ref name="Åland Islands">{{cite web|url=http://www.visitaland.com/en/facts|title=Åland Official Tourist Gateway - Facts|website=Visitaland.com|access-date=17 February 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110210150745/http://www.visitaland.com/en/facts|archive-date=10 February 2011}}</ref> | 27 500<ref name="Åland Islands" /> |[[Евро]] | [[Файл:Location of Åland within Finland and Europe.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Åland in Europe]] |- |[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|border|centre|100px|link=Flag of the United Kingdom|alt=Flag of the United Kingdom, as Northern Ireland hasn't had an official flag, since 1972]] |[[Түндүк Ирландия]] | |Улуу Британиянын бир бөлүгү<ref>{{cite web|title=Good Friday Agreement|url=https://www.britannica.com/topic/Good-Friday-Agreement|website=Encyclopædia Britannica|access-date=7 July 2015}}</ref> |[[Белфаст]]<ref name="ONS Countries">{{cite web|title=The Countries of the UK|url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/the-countries-of-the-uk/index.html|publisher=Office for National Statistics (United Kingdom)|access-date=7 July 2015|ref=ONS Countries|accessdate=2025-01-27|archivedate=2016-01-05|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/the-countries-of-the-uk/index.html}}</ref> |14 130 км² <ref name="ONS Countries" /> |1 810 863<ref name="Northern Ireland Statistics & Research Agency 2012">{{cite web|title=Census 2011 Key Statistics for Northern Ireland|url=http://www.nisra.gov.uk/Census/key_report_2011.pdf|access-date=14 January 2013|author=Northern Ireland Statistics & Research Agency|date=December 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224033625/http://www.nisra.gov.uk/Census/key_report_2011.pdf|archive-date=24 December 2012}}</ref> |[[Фунт стерлинг]] |[[Файл:Northern Ireland in the UK and Europe.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Northern Ireland in the United Kingdom and Europe]] |- |[[Файл:Flag of Norway.svg|border|centre|100px|link=Flag of Norway|alt=Flag of Norway, as used in Svalbard]] |Шпицберген | |Шпицберген келишими менен аныкталган Норвегиянын атайын аймагы<ref>{{cite web|url=http://www.sysselmannen.no/hovedEnkel.aspx?m=45301|title=The Svalbard Treaty|publisher=Governor of Svalbard|date=9 April 2008|access-date=3 March 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120506084337/http://www.sysselmannen.no/hovedEnkel.aspx?m=45301|archive-date=6 May 2012|accessdate=2025-01-27|archivedate=2012-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120506084337/http://www.sysselmannen.no/hovedEnkel.aspx?m=45301}}</ref> |Лонгйир <br /><br /> |2 045 км² |2 019<ref name="Population" /> |Норвегия кронасы |[[Файл:Norway-Svalbard.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Svalbard in Europe]] |} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [http://www.coe.int/ Европа Кеңешинин расмий сайты] * [http://europa.eu/ Европа биримдигинин расмий сайты] * [http://www.osce.org/ ЕККУнун расмий сайты] {{Континеттер боюнча мамлекеттер тизмеси}} {{Европа өлкөлөрү}} [[Категория:Мамлекеттер тизмеси]] [[Категория:Европа өлкөлөрү]] fcvg1byh6a9b1rks7l8mvkxdvkb7x44 0 44998 652929 566173 2026-09-21T10:29:31Z Artelow 2286 652929 wikitext text/x-wiki [[Файл:Guatemala (orthographic projection).svg|thumb|Гватемала.]] [[Файл:Flag of Guatemala.svg|thumb]] '''Гватемала''' - (Гватемала ля-Нуэва) Гватемала Республикасынын борбору, [[Борбордук Америка|Борбордук Америкадагы]] ири шаар. Калкы 1,1 млн (шаар айланасы менен 2,9 млн, 2006). Панамерика жолундагы ири жол тоому. Эл-аралык аэропорту бар. Метрополитен. Тамак-аш-татымал, текстиль, булгаары-буткийим, цемент өнөр жай ишканалары иштейт. Кафедралуу собор (1782-1815), Улуттук сарай, Плаза Майор аянты, Минерва паркы, унмверситеттер, инстититуттар, театр, филармония, улуттук опералык труппа, улуттук бий мектеби (бий балети менен), консерватория, искусство академиясы, музейлер (андан ичкери тарых жана асем өнөр, археол., этногр.) бар. 1524-ж. Сантьяго деген ат менен негизделген. Алаамат жер титирөөлөр (1917, 1918, 1976) болгон. == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Гватемала| ]] qamzskmy6svjgvvaeds9bkoujea4nrq 0 47937 652956 567175 2026-09-21T10:34:49Z Artelow 2286 652956 wikitext text/x-wiki [[Файл:La Paz Photomontage V1.jpg|thumb|Ла-Пас.]] '''Ла-Пас,''' толук аталышы '''Нуэ́стра-Сеньо́ра-де-Ла-Пас''' ([[Испан тили|исп]]. ''La Paz, Nuestra Señora de La Paz'', [[Аймара тили|айм]]. ''Chuqiyapu'') – [[Боливия|Боливиядагы ]]шаар, 1898-жылдан бери өлкөнүн расмий борбору жана [[Ла-Пас департамент|Ла-Пас департаментинин]] административдик борбору. Андыда, [[Кордильера-Реаль]] кырка тоосунун этегинде, Ла-Пас дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан. Калкы 755,732 (2024)<ref>[https://www.citypopulation.de/en/bolivia/admin/la_paz/020101__la_paz/ "La Paz (Municipality, Bolivia) - Population Statistics, Charts, Map and Location"]. ''www.citypopulation.de''. Retrieved 11 September 2024.</ref><ref>[https://www.ine.gob.bo/index.php/censos-y-proyecciones-de-poblacion-sociales/ "Bolivia: Proyecciones de Población según Departamento y Municipio, 2012–2020"] [Bolivia: Population Projections by Department and Municipality 2012–2020.]. ''INE Bolivia''. Instituto Nacional de Estadística, Estado Plurinacional de Bolivia (Bolivia's National Institute of Statistics). [https://web.archive.org/web/20200606191939/https://www.ine.gob.bo/index.php/censos-y-proyecciones-de-poblacion-sociales/ Archived] from the original on 6 June 2020. Retrieved 29 May 2020.</ref>. Эл аралык аэропорту бар. Шаар аркылуу Панамерика шоссеси өтөт. [[Испандар]] тарабынан 1548-ж. негизделген. Собор (1830), [[Сан-Агустин|Сан-Агусти]]н (1668), Санто-Доминго (1726), Сан-Франциско (3 нефтүү базиликасы менен; коңгуроолуу, 1885) жана башка чиркөөлөр сакталган. Боливиянын ири экономикалык чордону. Кайра иштеп чыгаруучу өнөр жай ишканасынын продукциясынын 2/3 бөлүгү чыгарылат. Текстиль, тамак-аш, булгаары-бут кийим, цемент жана башка өнөр жай ишканалары иштейт. Көркөм кол өнөрчүлүк (күмүш, алтын, карапа буюмдар жасалат) өнүккөн. Университеттер, ИА, китепканалар, музейлер (анын ичинде улуттук археологиялык, «Тиауанако» улуттук көркөм), театр жана башка бар. Шаарга жакын жерде дүйнөдөгү эң бийик Чакалтая тоо лыжа базасы (деңиз деңгээлинен 5400 м) жайгашкан жана шаардан 72 км батышта байыркы Тиауанако шаарынын калдыктары (Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген) бар. == Колдонулган адабияттар == * “[[Кыргызстан]]”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7 == Булактар == {{Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар‎]] [[Категория:Боливия]] 7pus3kwkz3tgu8vnzpyv54ne9jqd9uy 0 48065 652953 567306 2026-09-21T10:34:27Z Artelow 2286 652953 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lima2017 A.jpg|thumb|Лима (2017).]] '''Лима''' – [[Перу|Перу Республикасынын]] борбору. Лима департаментинин административдик борбору. [[Тынч океан|Тынч океандын]] жээгинде, Римак дарыясынын боюнда, Анд тоосунун этегинде жайгашкан. Калкы 7,4 млн (2010; шаар айланасы менен борбордук агломерациясын түзөт; калкы 8,3 млн). Өлкөнүн саясий, экономикалык жана маданий башкы шаары. Лима аркылуу Панамерика шоссе жолу өтөт. Эл аралык аэропорту, метрополитен бар. Жогорку ылдамдыктагы автобус системасы түзүлүүдө. 1535-ж. испандар тарабынан негизделип, алгач Сьюдад-де-лос-Рейес («королдор шаары») деп аталган. 1821-ж. чейин Перу вице-королдугунун, 1821-жылдын 28-июлунан Перу Республикасынын борбору. Машина куруу, тамакаш (балык кармалып, беленделет), текстиль, [[Мунай|нефть]] ажыратуу, нефть-химия, металл иштетүү, түстүү металлургия, эмерек, курулуш материалдар өнөр жай ишканалары иштейт. Фармацевтика (350дөн ашык тармактык ишканалары бар) өнүккөн. Лимадa алдынкы улуттук банктардын, компаниялардын жана алардын өкүлчүлүктөрүнүн штаб-квартиралары жайгашкан. Университеттер, музейлер (анын ичинде археология, Перу искусствосунун маданияты, улуттук антропология жана этнография жана башка), китепканалар, театрлар, улуттук консерватория, симфониялык оркестр, ак сарайлар, чиркөөлөр, монастырлар (16–18-к.) бар. Эл аралык көргөзмө-ярмаркалар, бизнес-конференциялар жана башка иш-чаралар өткөрүлүп турат. == Колдонулган адабияттар == * “[[Кыргызстан]]”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7 {{Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Перу]] [[Категория:Шаарлар‎]] 7pb4ph60m6d5iwz4wkr47p9zyd93sf3 0 49642 652921 575008 2026-09-21T09:50:43Z Artelow 2286 Artelow "[[Бас-тер]]" барагын "[[Бас-Тер]]" деп кайра атады: Аталыштарды бир стандартка келтирүү 575008 wikitext text/x-wiki {{Адаштырба|Бастер}} [[Файл:Rue Maurice Marie Claire - Basse-Terre.JPG|thumb|upright|Бас-тер.]] '''Бас-тер''' - Вест-Индиядагы [[Гваделупа]] аймагынын тобунун ([[Франция]] ээлиги) администрация борбору. Калкы 11,5 миң (2005), деңиз порту. Туризм өнүккөн. Архитектуралык эстеликтери Сен-Шарль форту, Эвеше собору, юстиция имараты. Сыртка кант, банан, какао, кофе, ваниль чыгарат. Кант өнөр жайы иштейт. 1643-ж. негизделген. Шаар ураган шамалынан көп жабыркайт. Бас-Терге жакын, Пижон аймагында Ж. И. Кусто уюштурган суу астында сүзүү борбору жайгашкан. == Колдонулган адабияттар == * «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4 [[Категория:Шаарлар‎]] [[Категория:Франция]] eggs80f5whpn78plywro6ru8yohfbji 652942 652921 2026-09-21T10:31:41Z Artelow 2286 652942 wikitext text/x-wiki {{Адаштырба|Бастер}} [[Файл:Rue Maurice Marie Claire - Basse-Terre.JPG|thumb|upright|Бас-тер.]] '''Бас-тер''' - Вест-Индиядагы [[Гваделупа]] аймагынын тобунун ([[Франция]] ээлиги) администрация борбору. Калкы 11,5 миң (2005), деңиз порту. Туризм өнүккөн. Архитектуралык эстеликтери Сен-Шарль форту, Эвеше собору, юстиция имараты. Сыртка кант, банан, какао, кофе, ваниль чыгарат. Кант өнөр жайы иштейт. 1643-ж. негизделген. Шаар ураган шамалынан көп жабыркайт. Бас-Терге жакын, Пижон аймагында Ж. И. Кусто уюштурган суу астында сүзүү борбору жайгашкан. == Колдонулган адабияттар == * «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар‎]] [[Категория:Франция]] d91f4corlni76li9yzgem0ldsfj3o1i 0 49643 652925 575029 2026-09-21T10:28:34Z Artelow 2286 652925 wikitext text/x-wiki {{Адаштырба|Бас-тер}} [[Файл:Basseterre.jpeg|thumb|Бастер.]] '''Бастер''' - [[Сент-Китс жана Невис|Сент-Китс жана Невис мамлекетинин]] борбору. Айдарым аралдар тобуна кирген Сент Кристофер (Сент-Китс) аймагынын түштүк жээгинде жайгашкан деңиз порту. Калкы 12,9 миң (2005). Эл аралык аэропорту бар. 1627-ж. Француздар негиздеген. 1867-ж. өрттөн кийин кайра курулган. 1983-жылдан көз карандысыз мамлекеттин борбору. Өкмөт үйү, собор, чиркөө, саат мунарасы, эки кабаттуу үйлөр, улуттук музей, ботаникалык бак, казино, кант заводу, суусундук өндүрүшү иштейт. Туризм өнүккөн. == Колдонулган адабияттар == * «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар]] [[Категория:Франция]] gf7r1fd8dhbqf3wq4nqgqhjdhbs6ig7 0 51074 652940 577977 2026-09-21T10:31:26Z Artelow 2286 652940 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wallblake House, The Valley.jpg|thumb|Валли.]] '''Валли''' - [[Улуу Британия]] ээлиги [[Ангилья|Ангильянын]] административдик борбору. Ангилья аралында жайгашкан. Калкы 1,4 миң (2006). Уоллблейк эл аралык аэропорту иштейт. Башкы финансы, соода, туристтик борбор. Теннис академиясы, калк китепканасы, тарых музейи, сүрөт галереясы бар. Жыл сайын августта карнавал өткөрүлөт. == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар‎]] a1tkn6r9topxky8afqcyhzxeve5cxkk 0 51220 652928 583653 2026-09-21T10:29:22Z Artelow 2286 652928 wikitext text/x-wiki [[Файл:CollageHavana2.jpg|thumb|Гавана.]] '''Гавана''' - (La Habana) [[Куба]] Республикасынын борбор шаары; өлкөнүн экономикалык, илимийжана маданий борбору. Өз алдынча административдик бирдикти провинцияны түзөт. Куба аралынын Түндүк-батыш бөлүгүндө жайгашкан. Калкы 2,2 млн (2006). Шаар аркылуу Альмендарес, Луяно жана Кохимар дарыялары агып өтөт. Өлкөнүн башкы порту (океан кемелери кире алат; контейнер терминалы). Хосе Марти эл-аралык аэропорту бар. Темир жана автомобиль жолдор тоому. Металлургия комбинаты, машина куруу (КамАЗ, темиржолу үчүн техникаларды), вагон жана кеме ремонттоо, [[Мунай|нефть]] ажыратуу, Химиялык, фармацевтика, тамак-аш-татымал (ром), текстиль, булгаары-буткийим, полигр. өнөр жай ишканалары иштейт. Балкамыш жана цитрус өсүмдүктөрү иштетилет. Университет, илимий - изилдөө институттары (андан ичкери тропика медицинасы, гигиена, эпидемиология жана микробиология, кибернетика жана башка), ИА, дүйнөлүк экономиканы, демографияны жана деңизди изилдөө борборлору бар. 1515-ж. аралдын Түштүк жээгинде негизделип, 1519-ж. азыркы ордуна көчүрүлгөн. 16-кылымдынаягынан Куба аралындагы Испания ээлигинин административдик борбору. 1762-63-ж. [[Улуу Британия]] тарабынан, 1898-ж. Испания-Америка согушунда АКШ тарабынан басып алынган. 1902-жылдан Куба Республикасынын борбору. Гавана индей-сибондордун тилинде «чоң жаа» дегенди түшүндүрөт. Батыш жарым шардагы эң кооз шаарлардын бири. Шаардын тарыхый борбордук бөлүгү Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Улуттук музей, Э. Хемингуэйдин үй-музейи, театрлар, чиркөөлөр, монастырлар, 16-18-кылымдынархитектуралык курулуштары, андан ичкери кафедралуу аянт собору менен (18-к.) сакталган. Эл-аралык кино (1979-жылдан жыл сайын), балет (1960), жаз музыка фестивалдары, карнавалдар (жыл сайын январда) өткөрүлүп турат. [[Ботаникалык бак]], улуттук зоология багы, Экспо-Куба көргөзмө комплекси уюштурулган. 2002-ж. Куба спортунун 1-олимпиадасы өткөрүлгөн. Туризм өнүккөн (75ке жакын мейманкана бар). ЖЭС иштейт. == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Куба]] [[Категория:Шаарлар‎]] rqb8b7yei13xz19hk6p8lgo21w80w45 0 51302 652941 583783 2026-09-21T10:31:34Z Artelow 2286 652941 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bermuda (UK) image number 288 view of office buildings.jpg|thumb|Гамильтон.]] '''Гамильтон''' — [[Улуу Британия]] ээлиги [[Бермуд аралдары|Бермуда аралдарынын]] административдик борбору (1815-жылдан). Калкы 0,9 миң (2006). Бермуда аралынын борбордук бөлүгүндө. Аралдагы башкы порт (негизинен туристтердин кемелери менен яхталарын тейлейт; контейнер терминалы). 1790-ж. негизделген. 1897-жылдан шаар статусуна ээ. Деңиз жээгин бойлой курулган курулуштар, ратуша, кафедралуу собор (1911), Ыйык Эндрю чиркөөсү (1846), Виндзор аксарайы, Гамильтон форту (19-кылымдын ортосу) сакталган. Музей, улуттук галерея, король яхта-клубу бар. Шаардын экономикасынын негизин тейлөө чөйрөсү түзөт. Чет өлкөлүк камсыздоо жана финансы компаниялары (салыктан жеңилдетилген) иштейт. Турист бизнеси жана чекене соода өнүккөн. == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар‎]] o5uwpyq67prv7saxuztcabyk7qoop7u 0 51463 652943 582496 2026-09-21T10:31:53Z Artelow 2286 652943 wikitext text/x-wiki [[Файл:Willemstad harbor.jpg|thumb|Виллемстад.]] '''Виллемстад''' - [[Антил аралдары (Нидерланддык)]] административдик борбору. Калкы 98,3 миң (2006). [[Кюрасао]] аралынын түштүк-батыш жээгинде. Кариб деңизинин түштүгүндөгү ири порт; Скоттегат табигый жабык гаванында жайгашкан; деңиз менен канал аркылуу (эки көпүрөсү бар) туташат. Океан кемелери да токтойт (Батыш жарым шардагы эң ири кургак док; нефть сактоочу жайы да бар). Эл аралык аэропорту бар. 1527-ж. испандар негиздеген, 1634-ж. нидерланддар басып алган. 17-18-к. Кариб деңизинин алабындагы кул соодалоонун башкы борборлорунун бири болгон. 18-кылымдагы черепица менен жабылган голландиялык үйлөр фонтандары менен, Амстердам форту (өкмөт резиденциясы; 1635), губернатор сарайы, ратуша, чиркөө (1769), кул соодалоочу эски базар, калкыма базар (тент менен жабылган кайыктар), Батыш Жарым шардагы байыркы Микве синагогасы (1732) сакталган. Шаардын тарыхый бөлүгү Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Университет (1732), музейлер (Кюрасао, нумизматика, почта, улуттук археологиялык, антропология, деңиз ж. б.) бар. Виллемстад офшор бизнесинин жана чет элдик туризмдин борбору. Нефть ажыратуучу завод (негизинен Венесуэладан алат) иштейт. == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Нидерланд шаарлары]] bwoyj9yt8ygb7wnrzxll0njhioufutj 0 51607 652948 488507 2026-09-21T10:33:53Z Artelow 2286 652948 wikitext text/x-wiki [[Файл:Montagem Brasília.jpg|thumb|Бразилиа шаары]] '''Бразилиа''' — [[Бразилия|Бразилиянын]] борбор шаары. 1960-ж. 21-апрелде Рио-де-Жанейро шаарынан расмий которулган. Бразилиа бөксө тоосунун борбордук бөлүгүндө, деңиз деңгээлинен 1000 м бийиктикте жайгашкан, чет жакасы менен Федерация борбордук округун түзөт. Калкы 2,0 млн (2015). Эл аралык аэропорту, метрополитен (2001), тамак-аш, жеңил өнөр жайы, университет бар. Шаар борбордун функциясын аткаруу үчүн атайын курулган; планда (1957-ж. архитектор Л. Коста иштеп чыккан) самолёттун сөлөкөтүн элестетет. «фюзеляжында» администрациялык жана коомдук имараттар, «канаттарында» турак жай кварталдары, «тумшугунда» үч бурчтуу аянтында улуттук конгресс сарайы, асман мелжиген секретариат, өкмөт жана юстиция сарайлары (архитектор О. Нимейер) жайгашкан. Аянттын тегерегине министрликтин 20 кабаттуу имараты курулган. Шаар Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. == Булактар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4 {{Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар]] [[Категория:Бразилия]] dosw8va5tx1gp69oiqscqb5sjeakmmc 0 51636 652926 488603 2026-09-21T10:28:59Z Artelow 2286 652926 wikitext text/x-wiki '''Бриджтаун''' — Барбадостун борбор шаары. Атлантика океанынын жээгинде, Барбадос аралынын түштүк-батышында жайгашкан. Өлкөнүн башкы порту. Калкы 98,7 миң (2006). Эл аралык аэропорту, тамак-аш, жеңил өнөр жайы бар. 17-кылымда негизделген. Илимий жана искусство колледжи (университеттин астында), калк китепканасы, галерея, музей иштейт. Өкмөт (18-кылымдын аягы) жана парламент үйү, Ж. Вашингтондун үйү (1751), Ыйык Михаил собору, театры менен Королдун паркы бар. Трафальгар гүлбак аянтында адмирал Г. Нельсонго эстелик тургузулган. Сыртка кант, патока, ром чыгарылат. Курорт. == Булактар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория: Шаарлар]] m4blzxhjavmsbomdd4mut2tt62k3dk5 0 52689 652957 600373 2026-09-21T10:34:56Z Artelow 2286 652957 wikitext text/x-wiki [[Файл:Cayenne city (8525272038).jpg|thumb|Кайенна (2012).]] '''Кайенна''' – [[Франция|Француздук]] [[Гвиана|Гвиананын]] административдик борбору, шаар. Кайенна дарыясынын [[Атлантика океаны|Атлантика океанына]] куйган жерде жайгашкан. Калкы 68,9 миң (2008; агломерациясында 100 миңден ашык). Деңиз порту [жылына 650 миң т (сыртка негизинен консерваланган креветка, ром, жыгач чыгарат; 2006) контейнер терминалы]. Эл аралык аэропорту бар. К. 1643-ж. француздар Ла-Равардье деген ат менен негиздеген. 1777-жылдан азыркыдай аталып, шаар статусуна ээ. 1817-ж. толугу менен Франциянын карамагына өткөн. 18-кылымдын аягы. 20-кылымдын 1-жарымынан саясий сүргүнгө айдалчу жер катары пайдаланып келди. Колониялык доордун курулуштары (креолдордун үйлөрү) сакталып калган. Институттар (анын ичиндеПастердин, Гвиана илимий-изилдөө), Гвиана Антил университетинин филиалы, китепканалар, музейлер бар. Шаардагы эмгекке жарамдуу калктын 85% тейлөө чөйрөсүндө эмгектенет. Ром өндүрүлөт. Тамак-аш (деңиз продуктуларын консервалоо), жыгаччылык өнөр-жай ишканалары иштейт. Жыл сайын январдан апрелге чейин дүйнөдөгү эң ири карнавалдардын бири өткөрүлөт. Кайеннадан 50 км алыстыкта Куру космос борбору жана [[Космодром|космодрому]] (1968; Франция юрисдикциясында турат) жайгашкан. == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5 {{Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар]] [[Категория:Франция]] ahnswi7bgzvvl3jyww0db5dijmnel84 652959 652957 2026-09-21T10:47:55Z Artelow 2286 652959 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |макамы = борбор шаар |кыргызча аталышы = Кайенна |сүрөт = Ancien beffroi Ceperou Cayenne.jpg |сүрөт ачыктамасы = |герб = Coat of arms of French Guyana.svg |желек = Flag of Cayenne.svg |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин туурасы = |гербдин туурасы = |өлкө = Франция |аймактын түрү = Департамент |таблицадагы аймак = Гвиана|Француз Гвианасы |баш ийгени = |облус = Кайенна |облус түрү = Кантон |таблицадагы облус = |район = Кайенна |район түрү = Округ |таблицадагы район = |коом = |коомдун түрү = |таблицадагы коом = |lat_dir = N |lat_deg = 4 |lat_min = 56 |lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 52 |lon_min = 20 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(65000)_region:GF |CoordScale = 100000 |ички бөлүнүшү = |башчысы = Сандра Трошимэ |башчысынын түрү = Мэр |борбору = |негизделген күнү = 1643 |биринчи белгиленген = |мурунку аталышы = Ла-Кайенн |макамдын берилиши = |аймагы = 23.6 |ОЖ борборунун бийиктиги = 15 |бийиктиктин түрү = |климаты = Тропиктик муссондук |убакыт аралыгы = −03:00 |DST = |расмий тили = француз тили |калкы = 63 468 |элди каттоо жылы = 2021 |жыштыгы = 2689 |агломерация = 150000 |улуттук курамы = гвиандыктар, креолдор, гаитиликтер, бразилиялыктар, суринамдыктар, француз экспаттар |диний курамы = христиандар (католиктер) |этнохороним = кайенналык |телефон коду = +594 |почта индекси = 97300 |почта индекстери = |автоунаа коду = 973 |сандык идентификатор = 97302 |сайты = https://www.cayenne.fr/ |сайтынын тили = fr |сайтынын тили 2 = |сайтынын тили 3 = |сайтынын тили 4 = |сайтынын тили 5 = |сайты 2 = |сайттын аталышы 2 = |сайтынын тили 2_2 = |сайтынын тили 2_3 = |сайтынын тили 2_4 = |сайтынын тили 2_5 = |сайты 3 = |сайттын аталышы 3 = |сайтынын тили 3_2 = |сайтынын тили 3_3 = |сайтынын тили 3_4 = |сайтынын тили 3_5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |өлкө картасынын өлчөмү = 280 |өлкө картасы = Guyane department location map.svg |облус картасынын өлчөмү = |облус картасы = |район картасынын өлчөмү = |район картасы = |Commons түрмөгүндө = Cayenne }} [[Файл:Cayenne city (8525272038).jpg|thumb|Кайенна (2012).]] '''Кайенна''' ({{lang-fr|Cayenne}}) – [[Франция|Француздук]] [[Гвиана|Гвиананын]] административдик борбору, шаар. Кайенна дарыясынын [[Атлантика океаны|Атлантика океанына]] куйган жерде жайгашкан. Калкы 68,9 миң (2008; агломерациясында 100 миңден ашык). Деңиз порту [жылына 650 миң т (сыртка негизинен консерваланган креветка, ром, жыгач чыгарат; 2006) контейнер терминалы]. Эл аралык аэропорту бар. К. 1643-ж. француздар Ла-Равардье деген ат менен негиздеген. 1777-жылдан азыркыдай аталып, шаар статусуна ээ. 1817-ж. толугу менен Франциянын карамагына өткөн. 18-кылымдын аягы. 20-кылымдын 1-жарымынан саясий сүргүнгө айдалчу жер катары пайдаланып келди. Колониялык доордун курулуштары (креолдордун үйлөрү) сакталып калган. Институттар (анын ичиндеПастердин, Гвиана илимий-изилдөө), Гвиана Антил университетинин филиалы, китепканалар, музейлер бар. Шаардагы эмгекке жарамдуу калктын 85% тейлөө чөйрөсүндө эмгектенет. Ром өндүрүлөт. Тамак-аш (деңиз продуктуларын консервалоо), жыгаччылык өнөр-жай ишканалары иштейт. Жыл сайын январдан апрелге чейин дүйнөдөгү эң ири карнавалдардын бири өткөрүлөт. Кайеннадан 50 км алыстыкта Куру космос борбору жана [[Космодром|космодрому]] (1968; Франция юрисдикциясында турат) жайгашкан. == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5 {{Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар]] [[Категория:Франция]] fe1oqgjcl4u78ajpx7x2czlq14zj70m 0 54398 652951 601940 2026-09-21T10:34:15Z Artelow 2286 652951 wikitext text/x-wiki [[Файл:Avila view 2.jpg|thumb|Каракас.]] '''Каракас''' – [[Венесуэла]] Республикасынын [[Борбор|борбору]]. Өз алдынча Федерация округу административдик бирдикти түзөт. Өлкөнүн түндүгүндө, Каракас өрөөнүндө, Кариб [[Анды|Анд тоолорунун]] ички бөлүгүндө, деңиз деңгээлинен 900 м бийиктикте, [[Кариб деңизи|Кариб деңизинин]] жээгинен 13–14 км алыстыкта жайгашкан. Калкы 2,0 млн (2009; шаар агломерациясында 4,2 млн). Маанилүү жолдор тоому. Каракаска жакын Майкетия эл аралык аэропорту орун алган. Метрополитен иштейт. Автомобиль жолдору аркылуу өлкөнүн ири шаарлары (Сьюдад-Боливар жана башка), Панамерика шоссесинин бир тармагы аркылуу Колумбиянын борбору (Санта-Фе-де-Богота), темир жол түйүндөрү аркылуу Ла-Гуайра порту менен байланышат. Климаты нымдуу, субэкватордук. Январдын Орточо температурасы 19°C, июлдук жаан-чачыны 820 мм. Испандар тарабынан 1567-жылы негизделген. 1770-жылдан Венесуэла генерал-капитандыгынын, 1830-жылдан көз каранды эмес Венесуэланын борбору. Шаардын архитектурасында заманбап курулуштар басымдуу. Борбордук П. Боливар аян тында кафедралуу собор (1664–74), Ыйык Роза саат мунарасы, Ыйык Франсиско чиркөөсү алтары менен, улуттук пантеон (1720) жана капитолий (1872–75) сакталган. Университет шаарчасы (архитектор К. Вильянуев) Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Каракас – өлкөнүн башкы финансы борборлорунун бири. Ири банктардын штаб-квартиралары, фонд биржасы, чет өлкөлүк компаниялардын өкүлчүлүктөрү (анын ичинде ЛУКОЙЛдун жана башка) жайгашкан. NIVEA маркасындагы парфюмерия-косметика каражаттары чыгарылат. Жыгаччылык, целлюлоза-кагаз, тамак-аш, текстиль, булгаарыбут кийим өнөр жай өнүккөн. Шаардын четинде автомобиль чогултуучу италиялык FIAT компаниясы иштейт. Илимдер академиялары (Венесуэла тил, 1883; улуттук тарых, 1888; медицина, 1904; физика, математика жана табигый, 1917; саясат жана социалдык), Илим изилдөө институттары, ири жогорку окуу жайлар (анын ичинде Венесуэла жана С. Боливар атындагы университеттер, Жогорку медицина мектеби, педагогикалык институт жана башка), музыка жана искусство колледждери, улуттук (1883) жана калк китепканалары, улуттук архив (1910), музейлер (анын ичинде илим, археология, Венесуэла куштарынын коллекциясы жана башка), С. Боливардын үй-музейи, сүрөт галереясы, театрлар («Антенео», драма, балет), филармония, цирк бар. Каракаста Клавишалуу музыкалык аспаптардын ири коллекциясы сакталган. Жыл сайын заманбап жана көөнө (1954-жылдан) латын америкалык музыка фестивалдары өткөрүлөт. == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9 {{Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар]] [[Категория:Венесуэла]] 7vmw9ngjcq9f411x8q8u5pwc9025k2g 0 54603 652930 602569 2026-09-21T10:29:46Z Artelow 2286 652930 wikitext text/x-wiki [[Файл:CastriesStLucia.JPG|thumb|Кастри]] '''Кастри''' – Сент-Люсия мамлекетинин борбору, шаар. Кастри округунун административдик борбору. Сент-Люсия аралынын түндүк-батыш бөлүгүндө, Кариб деңизинин жээгинде жабык бухтада жайгашкан. Калкы 9,9 миң (2008). Эл аралык аэропорту бар. Деңиз порту (жылына бир миң, анын ичинде круиздик кемелер тейленет). Кастри 19-кылымдын башында англичандар тарабынан негизделген. 1814-жылдан Улуу Британия ээлигинин аймагында болгон (бул мезгилде Сент-Люсия расмий түрдө Британия ээлиги деп жарыяланган). 1979-жылга чейин формалдуу түрдө гана административдик борбор деп эсептелген. 1979-жылы Сент-Люсия көз каранды эместикке ээ болгондон анын борбору. Собор (1894–1931), Ыйык Троица чиркөөсү, Вест-Индия университетинин филиалы бар. Соода кылуунун ири борбору. Айыл чарба азыктарын белендөөчү (лимон ширеси, ром, кант жана башка) жана алкоголсуз суусундуктарды чыгаруучу ишканалары иштейт. Кустардык жол менен белек-бечкектер даярдалат. Жыл сайын жаз музыкасы фестивалы өткөрүлөт. Туризм (яхтинг, виндсёрфинг жана дайвинг) өнүккөн. == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар]] 59no66pbvbgqwflruynwkzo57jomeq1 0 55306 652916 640352 2026-09-21T09:36:10Z Artelow 2286 Artelow "[[Кингстон (Ямайка)]]" барагын "[[Кингстон (Жамайка)]]" деп кайра атады: Аталыштарды бир стандартка келтирүү 640352 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |макамы = Борбор |кыргызча аталышы = Кингстон |расмий аталышы = {{lang-en|Kingston}} |сүрөт =[[Файл:View of Kingston.jpg|250px]] [[Файл:PortofKingston.jpg|250px]] |сүрөт ачыктамасы = |баш ийгени = |өлкө = Жамайка |герб = |желек = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин туурасы = |желектин туурасы = |lat_dir = N |lat_deg = 17 |lat_min = 59 |lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 76 |lon_min = 48 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |өлкө картасынын өлчөмү = |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = |облус = |таблицадагы облус = |район түрү = |район = |таблицадагы район = |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = Мэр |башчысы = Эндрю Сваби<ref>[https://www.jamaicaobserver.com/2014/10/13/kingston-deputy-mayor-says-crimes-against-children-on-the-increase/ Jamaica Observer. Williams as Kingston Mayor, Ennis his deputy]</ref> |негизделген күнү = |биринчи белгиленген = |мурунку аталышы = |макамдын берилиши = |аймагы = 480 |бийиктиктин түрү = Деңиз деңгээлинен |ОЖ борборунун бийиктиги = 9 |климаты = |расмий тили = |расмий тили2 = |калкы = 662 435<ref>[https://statinja.gov.jm/Census/PopCensus/PopulationUsuallyResidentinJamaicabyParish.aspx Statistical Institute of Jamaica. Population Usually Resident in Jamaica, by Parish: 2011]</ref> |элди каттоо жылы = 2011 |жыштыгы = 1346,1 |агломерация = |улуттук курамы = 79,2% Афрожамайкалыктар<br>12,8% Аралаш улуттар<br>5,2% Азиялыктар<br>3,4% Европалыктар |диний курамы = |этнохороним = кингстоундук, кингстоундуктар |убакыт аралыгы = −05:00 |DST = |телефон коду = 1 876, 658<ref>[https://www-worldometers-info.translate.goog/country-codes/jamaica-country-code/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=ru&_x_tr_hl=ru&_x_tr_pto=sge#:~:text=Jamaica%20Country%20Code%201%2D876%20%2D%20Worldometer Worldometer. Jamaica Country Code]</ref> |почта индекси = JMAKN02<ref>[https://jam.postcodebase.com/taxonomy/term/3 Jamaica Postcode]</ref> |почта индекстери = |автоунаа коду = |идентификатордун түрү = |цифралык идентификатор = |Commons түрмөгүндө = Category:Kingston,_Jamaica |сайты = https://www.ksamc.gov.jm |сайтынын тили = en }} '''Кингстон (Ямайка)''' — Ямайка мамлекетинин борбору, шаар. Ямайка аралынын түштүк-батыш бөлүгүндө, дөңсөөлүү түздүктө, Кариб деңизинин жээгинде жайгашкан. Калкы 578,5 миң (2008, Чоң Кингстон шаар агломерациясында 941 миң). Эл аралык аэропорту бар. Деңиз порту (жылына 18 млн тонна жүк ташылат). Жыл сайын август—октябрда ураган болуп турат. Өлкөнүн маанилүү соода экономикалык борбору жана [[Кариб деңизи|Кариб деңизиндеги]] ири порт. Британиялык келгиндер тарабынан 1693-жылы негизделген. 1703-жылы өрттөн жапа чеккен. 1872-жылы Ямайканын административдик борбору статусуна ээ болгон. 1944-жылы Кингстондо Ямайканын жаңы конституциясы кабыл алынып, 1950-жылдардын аяк ченинде Вест-Индия федерациясынын курамына киргизилип, арал өзүн-өзү башкаруу укугуна ээ болгон. 1962-жылы августта Ямайка көз каранды эместикке ээ болгондон анын борбору. Кингстондун борборунда заманбап курулуштар курулган. Чыгышында Рокфорт чеби (17-кылым), Сент-Томас чиркөөсү, парламент үйү (18-кылым) ж. б. бар. Өлкөнүн ишкер, ири экономикалык жана финансы борбору. Ири компаниялардын штаб-квартиралары жайгашкан. [[Мунай|Нефть]] ажыратуу (суткасына 35 миң баррель; Венесуэла менен Мексикадан алат),айыл чарба продуктуларын кайра иштетүүчү, тамеки, жеңил, тамак-аш (пиво, ром, кофе) өнөр жай ишканалары, бал камыштан этил спиртин алуучу 2 завод (жылына 220 млн л; үчүнчүсү курулууда) иштейт. Кустардык кол өнөрчүлүгү (белек-бечкектерди даярдайт) өнүккөн. Кингстон — баңгизаттарды (марихуана, кокаин, героин) жашыруун өндүрүүнүн ири борбору. Институттар [анын ичинде Ямайка институту (1879)], технологиялык [[университет]] (1958), музейлер (анын ичинде аскер, Боба Марли), улуттук галерея бар. Ботаникалык бак уюштурулган. Кариб деңизинин бассейниндеги өнүккөн туризмдин ири борборлорунун бири (негизинен АКШдан келет; 65%). == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9 == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.ksamc.gov.jm/ Расмий сайты] {{stub}} [[Категория:Шаарлар]] cg5ar1694ju5wvzyn511ttpufdr147g 652918 652916 2026-09-21T09:36:38Z Artelow 2286 652918 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |макамы = Борбор |кыргызча аталышы = Кингстон |расмий аталышы = {{lang-en|Kingston}} |сүрөт =[[Файл:View of Kingston.jpg|250px]] [[Файл:PortofKingston.jpg|250px]] |сүрөт ачыктамасы = |баш ийгени = |өлкө = Жамайка |герб = |желек = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин туурасы = |желектин туурасы = |lat_dir = N |lat_deg = 17 |lat_min = 59 |lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 76 |lon_min = 48 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |өлкө картасынын өлчөмү = |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = |облус = |таблицадагы облус = |район түрү = |район = |таблицадагы район = |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = Мэр |башчысы = Эндрю Сваби<ref>[https://www.jamaicaobserver.com/2014/10/13/kingston-deputy-mayor-says-crimes-against-children-on-the-increase/ Jamaica Observer. Williams as Kingston Mayor, Ennis his deputy]</ref> |негизделген күнү = |биринчи белгиленген = |мурунку аталышы = |макамдын берилиши = |аймагы = 480 |бийиктиктин түрү = Деңиз деңгээлинен |ОЖ борборунун бийиктиги = 9 |климаты = |расмий тили = |расмий тили2 = |калкы = 662 435<ref>[https://statinja.gov.jm/Census/PopCensus/PopulationUsuallyResidentinJamaicabyParish.aspx Statistical Institute of Jamaica. Population Usually Resident in Jamaica, by Parish: 2011]</ref> |элди каттоо жылы = 2011 |жыштыгы = 1346,1 |агломерация = |улуттук курамы = 79,2% Афрожамайкалыктар<br>12,8% Аралаш улуттар<br>5,2% Азиялыктар<br>3,4% Европалыктар |диний курамы = |этнохороним = кингстоундук, кингстоундуктар |убакыт аралыгы = −05:00 |DST = |телефон коду = 1 876, 658<ref>[https://www-worldometers-info.translate.goog/country-codes/jamaica-country-code/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=ru&_x_tr_hl=ru&_x_tr_pto=sge#:~:text=Jamaica%20Country%20Code%201%2D876%20%2D%20Worldometer Worldometer. Jamaica Country Code]</ref> |почта индекси = JMAKN02<ref>[https://jam.postcodebase.com/taxonomy/term/3 Jamaica Postcode]</ref> |почта индекстери = |автоунаа коду = |идентификатордун түрү = |цифралык идентификатор = |Commons түрмөгүндө = Category:Kingston,_Jamaica |сайты = https://www.ksamc.gov.jm |сайтынын тили = en }} '''Кингстон (Жамайка)''' — [[Жамайка]] мамлекетинин борбору, шаар. Жамайка аралынын түштүк-батыш бөлүгүндө, дөңсөөлүү түздүктө, Кариб деңизинин жээгинде жайгашкан. Калкы 578,5 миң (2008, Чоң Кингстон шаар агломерациясында 941 миң). Эл аралык аэропорту бар. Деңиз порту (жылына 18 млн тонна жүк ташылат). Жыл сайын август—октябрда ураган болуп турат. Өлкөнүн маанилүү соода экономикалык борбору жана [[Кариб деңизи|Кариб деңизиндеги]] ири порт. Британиялык келгиндер тарабынан 1693-жылы негизделген. 1703-жылы өрттөн жапа чеккен. 1872-жылы Ямайканын административдик борбору статусуна ээ болгон. 1944-жылы Кингстондо Ямайканын жаңы конституциясы кабыл алынып, 1950-жылдардын аяк ченинде Вест-Индия федерациясынын курамына киргизилип, арал өзүн-өзү башкаруу укугуна ээ болгон. 1962-жылы августта Ямайка көз каранды эместикке ээ болгондон анын борбору. Кингстондун борборунда заманбап курулуштар курулган. Чыгышында Рокфорт чеби (17-кылым), Сент-Томас чиркөөсү, парламент үйү (18-кылым) ж. б. бар. Өлкөнүн ишкер, ири экономикалык жана финансы борбору. Ири компаниялардын штаб-квартиралары жайгашкан. [[Мунай|Нефть]] ажыратуу (суткасына 35 миң баррель; Венесуэла менен Мексикадан алат),айыл чарба продуктуларын кайра иштетүүчү, тамеки, жеңил, тамак-аш (пиво, ром, кофе) өнөр жай ишканалары, бал камыштан этил спиртин алуучу 2 завод (жылына 220 млн л; үчүнчүсү курулууда) иштейт. Кустардык кол өнөрчүлүгү (белек-бечкектерди даярдайт) өнүккөн. Кингстон — баңгизаттарды (марихуана, кокаин, героин) жашыруун өндүрүүнүн ири борбору. Институттар [анын ичинде Ямайка институту (1879)], технологиялык [[университет]] (1958), музейлер (анын ичинде аскер, Боба Марли), улуттук галерея бар. Ботаникалык бак уюштурулган. Кариб деңизинин бассейниндеги өнүккөн туризмдин ири борборлорунун бири (негизинен АКШдан келет; 65%). == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9 == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.ksamc.gov.jm/ Расмий сайты] {{stub}} [[Категория:Шаарлар]] slnl1s8b1robfnwql3zaqqhi2ci485b 652931 652918 2026-09-21T10:30:01Z Artelow 2286 652931 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |макамы = Борбор |кыргызча аталышы = Кингстон |расмий аталышы = {{lang-en|Kingston}} |сүрөт =[[Файл:View of Kingston.jpg|250px]] [[Файл:PortofKingston.jpg|250px]] |сүрөт ачыктамасы = |баш ийгени = |өлкө = Жамайка |герб = |желек = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин туурасы = |желектин туурасы = |lat_dir = N |lat_deg = 17 |lat_min = 59 |lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 76 |lon_min = 48 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |өлкө картасынын өлчөмү = |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = |облус = |таблицадагы облус = |район түрү = |район = |таблицадагы район = |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = Мэр |башчысы = Эндрю Сваби<ref>[https://www.jamaicaobserver.com/2014/10/13/kingston-deputy-mayor-says-crimes-against-children-on-the-increase/ Jamaica Observer. Williams as Kingston Mayor, Ennis his deputy]</ref> |негизделген күнү = |биринчи белгиленген = |мурунку аталышы = |макамдын берилиши = |аймагы = 480 |бийиктиктин түрү = Деңиз деңгээлинен |ОЖ борборунун бийиктиги = 9 |климаты = |расмий тили = |расмий тили2 = |калкы = 662 435<ref>[https://statinja.gov.jm/Census/PopCensus/PopulationUsuallyResidentinJamaicabyParish.aspx Statistical Institute of Jamaica. Population Usually Resident in Jamaica, by Parish: 2011]</ref> |элди каттоо жылы = 2011 |жыштыгы = 1346,1 |агломерация = |улуттук курамы = 79,2% Афрожамайкалыктар<br>12,8% Аралаш улуттар<br>5,2% Азиялыктар<br>3,4% Европалыктар |диний курамы = |этнохороним = кингстоундук, кингстоундуктар |убакыт аралыгы = −05:00 |DST = |телефон коду = 1 876, 658<ref>[https://www-worldometers-info.translate.goog/country-codes/jamaica-country-code/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=ru&_x_tr_hl=ru&_x_tr_pto=sge#:~:text=Jamaica%20Country%20Code%201%2D876%20%2D%20Worldometer Worldometer. Jamaica Country Code]</ref> |почта индекси = JMAKN02<ref>[https://jam.postcodebase.com/taxonomy/term/3 Jamaica Postcode]</ref> |почта индекстери = |автоунаа коду = |идентификатордун түрү = |цифралык идентификатор = |Commons түрмөгүндө = Category:Kingston,_Jamaica |сайты = https://www.ksamc.gov.jm |сайтынын тили = en }} '''Кингстон (Жамайка)''' — [[Жамайка]] мамлекетинин борбору, шаар. Жамайка аралынын түштүк-батыш бөлүгүндө, дөңсөөлүү түздүктө, Кариб деңизинин жээгинде жайгашкан. Калкы 578,5 миң (2008, Чоң Кингстон шаар агломерациясында 941 миң). Эл аралык аэропорту бар. Деңиз порту (жылына 18 млн тонна жүк ташылат). Жыл сайын август—октябрда ураган болуп турат. Өлкөнүн маанилүү соода экономикалык борбору жана [[Кариб деңизи|Кариб деңизиндеги]] ири порт. Британиялык келгиндер тарабынан 1693-жылы негизделген. 1703-жылы өрттөн жапа чеккен. 1872-жылы Ямайканын административдик борбору статусуна ээ болгон. 1944-жылы Кингстондо Ямайканын жаңы конституциясы кабыл алынып, 1950-жылдардын аяк ченинде Вест-Индия федерациясынын курамына киргизилип, арал өзүн-өзү башкаруу укугуна ээ болгон. 1962-жылы августта Ямайка көз каранды эместикке ээ болгондон анын борбору. Кингстондун борборунда заманбап курулуштар курулган. Чыгышында Рокфорт чеби (17-кылым), Сент-Томас чиркөөсү, парламент үйү (18-кылым) ж. б. бар. Өлкөнүн ишкер, ири экономикалык жана финансы борбору. Ири компаниялардын штаб-квартиралары жайгашкан. [[Мунай|Нефть]] ажыратуу (суткасына 35 миң баррель; Венесуэла менен Мексикадан алат),айыл чарба продуктуларын кайра иштетүүчү, тамеки, жеңил, тамак-аш (пиво, ром, кофе) өнөр жай ишканалары, бал камыштан этил спиртин алуучу 2 завод (жылына 220 млн л; үчүнчүсү курулууда) иштейт. Кустардык кол өнөрчүлүгү (белек-бечкектерди даярдайт) өнүккөн. Кингстон — баңгизаттарды (марихуана, кокаин, героин) жашыруун өндүрүүнүн ири борбору. Институттар [анын ичинде Ямайка институту (1879)], технологиялык [[университет]] (1958), музейлер (анын ичинде аскер, Боба Марли), улуттук галерея бар. Ботаникалык бак уюштурулган. Кариб деңизинин бассейниндеги өнүккөн туризмдин ири борборлорунун бири (негизинен АКШдан келет; 65%). == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9 == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.ksamc.gov.jm/ Расмий сайты] {{stub}} {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар]] r2dhlsnfyj7brwr7jc8a7k50u0puug4 0 56176 652945 538212 2026-09-21T10:32:32Z Artelow 2286 652945 wikitext text/x-wiki [[Файл:Centrum Oranjestad.jpg|thumb|Ораньестад.]] '''Ораньестад''' – [[Аруба]] мамлекетинин борбору жана ири шаары. Аруба аралынын түштүк жээгинде, деңиз деңгээлинен 18 м бийиктикте жайгашкан. 1796-ж. форттун курулушуна байланыштуу пайда болгон. Калкы 35,3 миң (2010). Жолдор тоому. Эл аралык (королева Беатрикс атындагы) аэропорту бар. Гаванына көптөгөн круиздик кемелер кирет. [[Түштүк Америка|Түштүк Америкадан]], [[АКШ|АКШдан]], [[Европа|Европадан]] керектүү товарларды, азык-түлүк алат. Шаар арх-расы голландиялык курулушка окшош болгону менен жергиликтүү өзгөчөлүктөр менен коштолот. Соода борборлору, дүр-дүйнө дүкөндөрү иштейт. ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Нидерланд шаарлары]] jot2rc315i19ox5d2bjwoqn6wn6q8ya 0 56304 652935 264971 2026-09-21T10:30:45Z Artelow 2286 652935 wikitext text/x-wiki [[Файл:OttawaCollage.png|thumb|Оттава.]] '''Оттава''', Байтаун (1827–54) – [[Канада|Канаданын]] борбор шаары. Өлкөнүн Түштүк-чыгышында Оттава дарыясынын боюнда, Ридо каналынын жээгинде (шаарды Онтарио көлү менен байланыштырат) жайгашкан. Климаты мелүүн континенттик. Январдын орточо температурасы –11°С, июлдуку 20,3°С. Жылдык жаан-чачыны 873 мм. Калкы 1,1 млн (2010). Аянты 4662 км2 (өлкөдө аянты боюнча Торонто, Монреал жана Ванкуверден кийинки 4орунда). Башка шаарлардан өзгөчөлүгү, эки провинцияда – Квебек жана Онтариодо жайгашкандыгы. Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен иштейт. 20-кылымдын акыркы 10 жылында архитектуралык ири комплекстер курулуп, Оттава Канададагы, ошондой эле Түндүк Америкадагы эң кооз шаарлардын бирине айланды. Гүл өстүрүүчүлүк (жоогазын) өнүккөн. Оттавада өлкөдөгү алдынкы 3 саясий партиялардын штаб-квартиралары, өкмөттүк жана мамлекеттик уюмдар, ири банктар жана алардын филиалдары ж. б. жайгашкан. Целлюлоза-кагаз, полиграфия, радиоэлектроника, прибор куруу өнөр жай ишканалары иштейт. Оттаваны «Түндүк силикон өрөөнү» деп аташат, анткени шаарда гигант электрон индустриясы (Nortel, Corel, JDS) түзүлгөн. Үч университет, Канада королдук илимий коому, Атом энергетикасы илимий институту, коллеждер, Калк китепканасы, улуттук галерея, улуттук музей, неоготика стилиндеги парламент комплекси (1916), айыл чарба тажрыйба станциясы ж. б. бар. «Дүйнө мунарасы» (бийиктиги 96 м; курмандык алтары жана эстелик китеби менен), анда Оттава карильону (татаал музыкалык композициялар менен П. Чайковскийдин чыгармаларынан үзүндүлөр уктурулуп турат) орнотулган. 1858–67-ж. англиялык ээликтин (провинция), 1867-жылдан Канаданын борбору. ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар]] [[Категория:Канада]] ncj5yje8ox4a8lg0d3n6ex4awdffrfl 0 56796 652932 318822 2026-09-21T10:30:16Z Artelow 2286 652932 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vue sur Managua et le lagon.JPG|thumb|Манагуа.]] '''Манагуа''' – [[Никарагуа]] Республикасынын борбору, шаар. Шаар айланасы менен өзүнчө административдик бирдикти – Манагуа улуттук округун түзөт (калкы 1,8&nbsp;млн). [[Тынч океан|Тынч океандан]] 45 км аралыкта, [[Деңиз деңгээли|деңиз деңгээлинен]] 60 м бийиктикте. Манагуа көлүнүн жээгинде, тектоникалык депрессия зонасында (катуу жер титирөөлөр болуп турат) жайгашкан. Калкы 927,2 миң (2010). Панамерика шоссесиндеги ири жол тоому. Эл аралык аэропорту бар. Текстиль, тамак-аш, химиялык, булгаары–бут кийим, цемент, нефть ажыратуу өнөр жай ишканалары иштейт. Манагуа [[Борбордук Америка|Борбордук Америкадагы]] илим менен билимдин түштүк борбору. [[Университет|Университеттер]], Философия улуттук, География жана тарых академиялары, илимий коомдор, [[Музей|музейлер]] (анын ичинде улуттук, революция ж. б.), улуттук архив жана парк бар. Барокко стилиндеги Эстелик ак сарайы, муниципалдык собор сакталган. Калган курулуштары соңку мезгилге туура келип, бир кабаттуу; жер титирөөгө туруктуу имараттар салынган. Манагуа испандар тарабынан 16-кылымда негизделген. 1823-жылдан 1838-жылга чейин Борбордук Америка кошмо провинциясынын федерация курамына кирген. 1846-жылы шаар статусун алган. 1858-жылдан Никарагуанын борбору. Шаар бир нече жолу табигый кырсыктарга (1972-жылы жер титирөөдөн, 1998-жылы Митч ураганынан) учурап, кайра калыбына келтирилген. ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар]] [[Категория:Никарагуа]] 25t2pfsiwo8b9whxqx3og3i0k4qxup4 0 57011 652934 319927 2026-09-21T10:30:30Z Artelow 2286 652934 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nassau Harbor (2005).jpg|thumb|Нассау.]] '''Нассау''', Нассо – [[Багама аралдары|Багама Аралдар]] Шериктештигинин борбору (1973). Нассау архипелагдын талер менен мулаттар). Эл аралык аэропорту бар. Порт круиз кемелерин кабыл алат. Эл аралык финансы борбору. Климаты тропиктик пассаттык. Урагандар болуп турат. Жылдык орточо темпрасы 21˚Сден 25˚Сге чейин, жаан-чачыны 1400 мм. Нассау 1670-жылы негизделген. Нассаунун герцогу Оранский Вильгельм IIIнүн урматына аталган. 18-кылымда деңиз каракчылары үчүн эң ыңгайлуу бухта болуп келген. Университет бар. Шаар статусун 1973-жылы 10-июлда алган. Шаардын борбордук бөлүгүндө королева Викториянын айкели, Шарлотта форту (1788; учурда музей) сакталган. «Адастра Гарденз» ботаникалык багы уюштурулган (көптөгөн тропиктик, субтропиктик өсүмдүктөр өстүрүлөт). Сыртка былпылдактар, цитрус мөмөлөрүн чыгарат. Инфраструктурасы жогорку деңгээлде өнүккөн дүйнөлүк курорт катары кабыл алынган. Туризм өнүккөн. ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар]] [[Категория:1670-жыл]] 3n4ryowga149wo6rb7mxjz7953g0uno 0 59932 652919 307800 2026-09-21T09:37:34Z Artelow 2286 Artelow "[[Панама шаары]]" барагын "[[Панама (шаар)]]" деп кайра атады: Аталыштарды бир стандартка келтирүү 307800 wikitext text/x-wiki [[Файл:CintaCosteraPanama.jpg|thumb|Панама.]] '''Панама шаары''' – [[Панама]] Республикасынын [[Борбор|борбору]]. Панама булуңунун жээгинде жайгашкан. Климаты тропиктик. Жылдык жаан-чачыны 1750 мм (май-декабрь) жана жылдык орточо температурасы 23°Стан 28°Ска чейин. Панамерика жолунда. [[Тынч океан|Тынч океандан]] Панама каналына кире бериштеги ири порт. Калкы 440 миң (2011; агломерациясы менен 1,3 млн); негизинен калкы Панама каналы аркылуу өткөн кемелерди тейлейт. Эл аралык аэропорту бар. Тамак-аш, текстиль, электроника, электр-техникалык, цемент өнөр-жай ишканалары иштейт. Эки университет, улуттук музей, китепкана, консерватория, театрлар бар. Испандар тарабынан 1519-ж. негизделген. 1990-ж. Панамада саясий кырдаал турукташкандан экономикалык жактан өнүгүү башталды. 17–18-кылымдарга таандык соборлор жана чиркөөлөр, Эски Панамада (каракчылар тарабынан 1671-ж. өрттөлгөн) 16–17-кылымдардын курулуштары сакталган. Шаар туристтерди анча кызыктырбаганы менен дүйнөдөгү белгилүү энтомологдор (миңдеген көпөлөктөрдүн сейрек кездешкен түрүн изилдөө үчүн) жыл сайын келип турушат. Шаар бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9 [[Категория:Панама]] [[Категория:Шаарлар‎]] nngqnlb1lubvune83w8ww8zc5jey5hs 652936 652919 2026-09-21T10:30:53Z Artelow 2286 652936 wikitext text/x-wiki [[Файл:CintaCosteraPanama.jpg|thumb|Панама.]] '''Панама шаары''' – [[Панама]] Республикасынын [[Борбор|борбору]]. Панама булуңунун жээгинде жайгашкан. Климаты тропиктик. Жылдык жаан-чачыны 1750 мм (май-декабрь) жана жылдык орточо температурасы 23°Стан 28°Ска чейин. Панамерика жолунда. [[Тынч океан|Тынч океандан]] Панама каналына кире бериштеги ири порт. Калкы 440 миң (2011; агломерациясы менен 1,3 млн); негизинен калкы Панама каналы аркылуу өткөн кемелерди тейлейт. Эл аралык аэропорту бар. Тамак-аш, текстиль, электроника, электр-техникалык, цемент өнөр-жай ишканалары иштейт. Эки университет, улуттук музей, китепкана, консерватория, театрлар бар. Испандар тарабынан 1519-ж. негизделген. 1990-ж. Панамада саясий кырдаал турукташкандан экономикалык жактан өнүгүү башталды. 17–18-кылымдарга таандык соборлор жана чиркөөлөр, Эски Панамада (каракчылар тарабынан 1671-ж. өрттөлгөн) 16–17-кылымдардын курулуштары сакталган. Шаар туристтерди анча кызыктырбаганы менен дүйнөдөгү белгилүү энтомологдор (миңдеген көпөлөктөрдүн сейрек кездешкен түрүн изилдөө үчүн) жыл сайын келип турушат. Шаар бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Панама]] [[Категория:Шаарлар‎]] ei8itlaqul1s8sp0grfohscrav6zaag 0 60344 652937 317252 2026-09-21T10:31:02Z Artelow 2286 652937 wikitext text/x-wiki [[Файл:Port au prince-haiti.JPG|thumb|Порт-о-Пренс.]] '''Порт-о-Пренс''' (''Pòtoprens'') – [[Гаити|Гаити Республикасынын]] борбору. [[Кариб деңизи|Кариб деңизиндеги]] [[Гонаив булуңу|Гонаив булуңунун]] түштүк жээгинде, Гаити аралынын батышындагы ыңгайлуу бухтада жайгашкан. Климаты тропиктик пассаттык. Жыл бою температурасы 25°Сден 28°Сге чейин. Жылдык орточо жаан-чачыны 1500 мм. Калкы 785,2 миң (2010; агломерациясы менен 1,8 млн). Эл аралык аэропорту, аскер аэродрому бар. Шаар француздар тарабынан порт катары 1749-жылы негизделген. 1770-жылдан Сан-Доминго француз ээлигинин, 1804-жылдан Гаитинин борбору. Шаар 1990-жылдан кризиске кабылган. Өлкөнүн ички саясий абалы борбордун өнүгүшүнө тоскоолдук кылып келүүдө. Учурда өлкөдөгү курч абалды ВУУнун жарандык полициясы жөнгө салат. Тамак-аш–татымал (кант, ром), текстиль, цемент өнөр жай ишканалары иштейт. Шаар амфитеатр формасында салынган. Ыйык Троица протестант собору, улуттук ак сарай, Нотр-Дам базиликасы, причал (француздар тарабынан курулган, 1780) сакталган. Университет, бир нече колледждер, сүрөт борбору (1944), театр, музейлер (анын ичинде улуттук пантеон, гаити элинин) бар. Шаардын четинде Ла-Сигадаль улуттук паркы жайгашкан. Туризм өнүккөн. Шаар 2010-жылкы жер титирөөдөн катуу талкаланган. ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Гаити]] [[Категория:Шаарлар‎]] jv2y0kampnmb54u2v9u0kvm32ardyp7 0 62216 652938 467351 2026-09-21T10:31:10Z Artelow 2286 652938 wikitext text/x-wiki [[Файл:RoseauWide..jpg|thumb]] '''Розо''' {{lang-fr|Roseau}}) – [[Доминика]] мамлекетинин борбору жана анын негизги шаары. Розо дарыясынын чатында жайгашкан. Калкы 19,7 миң (2004). Эл аралык аэропорту бар. Тропика мөмө-жемиштери беленделет. Тамак-аш, текстиль ж. б. өнөр-жай ишканалары иштейт. ЖОЖ, ботан. бакча, музей, католик собору, англикан чиркөөсү ж. б. бар. Шаар 18-кылымдын ортосунда француздар тарабынан Шарлот деген ат менен негизделген. Розо 1763-ж. Улуу Британияга баш ийген. Ал 1781-ж. өрттөн катуу жапа чеккен. 1958–62-жылдары [[Вест-Индия]] федерациясынын, 1967-ж. [[Улуу Британия]] менен ассоциациялашкан өлкөнүн карамагында болгон. 1978-ж. Доминика көз карандысыздыкка ээ болгондон анын борбору. 1995-ж. Льюис жана Мерилин урагандарынан катуу жабыркаган. Туризм өнүккөн. ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар‎]] 7faceibe866k3202xwuz9yr8lch88jw 0 62361 652939 356298 2026-09-21T10:31:17Z Artelow 2286 652939 wikitext text/x-wiki '''Тегусигальпа''' ({{lang-es|Tegucigalpa}}) – [[Гондурас]] Республикасынын борбору. Гондурастын борбордук бөлүгүндө, Чолутека дарыясынын өрөөнүндө, деңиз деңгээлинен 1000 м бийиктикте жайгашкан. Климаты тропиктик пассаттык. Январдын орт температурасы 19,6°С, июлдуку 22,6°Ска жакын. Жылдык жаан-чачыны 1047 мм. Калкы 1,1 млн (2010; агломерациясы менен 2,3 млндон ашык). Эл аралык аэропорту бар. Өлкөнүн башкы экономикалык борбору. Тамак-аш, текстиль, тигүү, булгаары-бут кийим, жыгаччылык, эмерек, химиялык өнөр-жай ишканалары иштейт. География жана тарых академиялары, университет, улуттук музей бар. 1978-ж. негизделген. ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар‎]] [[Категория:Гондурас]] ttv88anghcc06dtxlao7loxbjcgeaw2 0 62778 652933 474248 2026-09-21T10:30:23Z Artelow 2286 652933 wikitext text/x-wiki [[Файл:Montaje de CDMX.jpg|thumb|Мехико.]] '''Мехико''' (Mejico, Mexico), Мехико-Сити – Мексиканын борбору (1821-жылдан), шаар. Өлкөнүн борбордук бөлүгүндө, [[Мексика]] тайпак тоосунун түштүгүндө, тоо арасындагы өрөөндө, деңиз деңгээлинен 2234 м бийикте чачыранды жайгашкан. Мехикону бардык жагынан тоо курчап турат. Өзүнчө административдик бирдикти (федерация округун) түзөт. Калкы 8,5 млн (2010; Чоң Мехико шаар агломерациясында 23,6 млн). Калкынын саны боюнча дүйнөдө алдынкы орунда. Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен иштейт. Жолдор тоому. Климаты [[Субтропик климаты|субтропиктик]]. Январдын орточо температурасы 11,5°С, июлдуку 16°С. Жылдык жаан-чачыны 750 мм. Абанын өтө булгангандыгына байланыштуу шаардын үстүндө дайыма боз түшүп турат. Шаардын экологиялык абалы жылдан-жылга тездик менен начарлоодо. Жер титирөө жана чаңдуу бороон (1985-жылы эң катуу бүлгүнгө учураткан) тез-тез болуп турат. Мехико испаниялык баскынчылар талкалаган Теночтитлан шаарынын ордуна испандар тарабынан 1521-жылы негиздеген. 1821-жылдан көз карандысыз Мексиканын борбору. 1847–48-жылдары [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]], 1863–67-жылдары француздар, 1910–17-жылдары Мексика революциясынын учурунда дыйкандардын партизан отряддары ээлеген. 20-кылымдан Мексика мамлекетинин эң маанилүү саясий жана экономикалык борбору. 2-дүйнөлүк согуштан (1939–45) кийин өнөр жай тармагынын пайда болушу Мехиконун тездик менен өнүгүшүн шарттаган. Мехиконун тарыхый борборун Пласа де ла Конститусьон же Сокало аянты, Чапультепек паркы түзөт. Тамак-аш–татымал, текстиль, тигүү, бут кийим, фармацевтика, полиграфиялык, электр-техникалык, автомобиль кураштыруу, металл иштетүү жана цемент өнөр жай ишканалары иштейт. Улуттук Илимдер академиясынын, университеттер (анын ичинде Латын Америкасындагы эң ири автономия университети; 1551), китепканалар, консерватория, театрлар (анын ичинде опера жана балет), комедия үйү (1597), алгачкы «Колисео» туруктуу калк театры (1673)], 150дөн ашык музей (улуттук антропология, маданият, «Полифорум Сикейрос», заманбап искусство ж. б.), обсерватория бар. Мехико – архитектуралык эстеликтер менен музейлер шаары. Шаарда 10 архитектуралык парк, байыркы пирамидалар (биздин заманга чейинки 450-жыл чен), улуттук кафедралуу собор (15–16-кылым), көптөгөн коомдук курулуштар, чиркөөлөр, монастрлар (16–19-кылым) сакталган. Ацтектердин байыркы курулмалары өзгөчө кызыгууну туудурат. Заманбап архитектуралык комплекстер (Д. Риверанын, Х. К. Оросконун, Сикейростун сүрөттөрү жана мозаикалары менен кооздолгон), университет шаарчасы (1949–54), [[Олимпиялык оюндар|олимпия оюндары]] өткөрүлчү стадиондор 1951–53; 20дан ашык, анын ичинде «Ацтека» (1968) курулган. [[Мехико 1968|1968-жылы Олимпия]] оюндары өткөрүлгөн. Жер астындагы сууну көп пайдалангандыктан, Мехиконун айрым бөлүктөрү чөгүүдө. Жыл сайын фестивалдар (кино, театр, бий) жана карнавалдар өткөрүлүп турат. Туризм (күнүнө 10296 киши түнөп өтөт) өнүккөн. ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7 {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Шаарлар]] [[Категория:Мексика]] rt2u2zqisvd27c084mvlqxw0u7hz70k 10 72971 652909 648474 2026-09-21T09:21:58Z Artelow 2286 652909 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|expanded}}}</includeonly> |аталышы = [[Европа өлкөлөрүнүн борборлору]] |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff |стиль_башжазуу = background:#ccccff |башжазуу = [[Европа]] өлкөлөрүнүн [[Борбор шаар|борборлору]] |сүрөт = |башжазуу1 = [[БУУ]]га мүчө өлкөлөр |тизмек1 = [[Амстердам]]{{*}} [[Андорра-Ла-Вилья]]{{*}} [[Анкара]]{{*}} [[Афины]]{{*}} [[Белград]]{{*}} [[Берлин]]{{*}} [[Берн]]{{*}} [[Братислава]]{{*}} [[Брюссель]]{{*}} [[Будапешт]]{{*}} [[Бухарест]]{{*}} [[Вадуц]]{{*}} [[Валлетта]]{{*}} [[Варшава]]{{*}} [[Ватикан]]{{*}} [[Вена]]{{*}} [[Вильнюс]]{{*}} [[Дублин]]{{*}} [[Загреб]]{{*}} [[Киев]]{{*}} [[Кишинёв]]{{*}} [[Копенгаген]]{{*}} [[Лиссабон]]{{*}} [[Лондон]]{{*}} [[Любляна]]{{*}} [[Люксембург (шаар)|Люксембург]]{{*}} [[Мадрид]]{{*}} [[Минск]]{{*}} [[Монако (шаар)|Монако]]{{*}} [[Москва]]{{*}} [[Осло]]{{*}} [[Париж]]{{*}} [[Прага]]{{*}} [[Рейкьявик]]{{*}} [[Рига]]{{*}} [[Рим]]{{*}} [[Сан-Марино (шаар)|Сан-Марино]]{{*}} [[Сараево]]{{*}} [[Скопье]]{{*}} [[София]]{{*}} [[Стокгольм]]{{*}} [[Таллинн]]{{*}} [[Тирана]]{{*}} [[Хельсинки]]{{*}} [[Цетине]] |башжазуу2 = Башка аймактардын борборлору |тизмек2 = [[Гибралтар]]{{*}} [[Дуглас (Мэн аралы)|Дуглас]]{{*}} [[Лонгйир]]{{*}} [[Мальта сарайы]]{{*}} [[Мариехамн]]{{*}} [[Сент-Питер-Порт]]{{*}} [[Сент-Хелиер]]{{*}} [[Торсхавн]]{{*}} [[Эпископи]] |башжазуу3 = Расмий таанылбаган<br>өлкөлөрдүн борборлору |тизмек3 = [[Донецк]]{{*}}[[Луганск]]{{*}}[[Приштина]]{{*}}[[Тирасполь]] }} <noinclude> <includeonly>[[Категория:Европа мамлекеттеринин борборлору]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин борборлору]]</noinclude> </noinclude> c1i0qdozwntex12zs0gdk8yklu5g4ym 652911 652909 2026-09-21T09:24:35Z Artelow 2286 652911 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|expanded}}}</includeonly> |аталышы = Европа өлкөлөрүнүн борборлору |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff |стиль_башжазуу = background:#ccccff |башжазуу = [[Европа]] өлкөлөрүнүн [[Борбор шаар|борборлору]] |сүрөт = |башжазуу1 = [[БУУ]]га мүчө өлкөлөр |тизмек1 = [[Амстердам]]{{*}} [[Андорра-Ла-Вилья]]{{*}} [[Анкара]]{{*}} [[Афины]]{{*}} [[Белград]]{{*}} [[Берлин]]{{*}} [[Берн]]{{*}} [[Братислава]]{{*}} [[Брюссель]]{{*}} [[Будапешт]]{{*}} [[Бухарест]]{{*}} [[Вадуц]]{{*}} [[Валлетта]]{{*}} [[Варшава]]{{*}} [[Ватикан]]{{*}} [[Вена]]{{*}} [[Вильнюс]]{{*}} [[Дублин]]{{*}} [[Загреб]]{{*}} [[Киев]]{{*}} [[Кишинёв]]{{*}} [[Копенгаген]]{{*}} [[Лиссабон]]{{*}} [[Лондон]]{{*}} [[Любляна]]{{*}} [[Люксембург (шаар)|Люксембург]]{{*}} [[Мадрид]]{{*}} [[Минск]]{{*}} [[Монако (шаар)|Монако]]{{*}} [[Москва]]{{*}} [[Осло]]{{*}} [[Париж]]{{*}} [[Прага]]{{*}} [[Рейкьявик]]{{*}} [[Рига]]{{*}} [[Рим]]{{*}} [[Сан-Марино (шаар)|Сан-Марино]]{{*}} [[Сараево]]{{*}} [[Скопье]]{{*}} [[София]]{{*}} [[Стокгольм]]{{*}} [[Таллинн]]{{*}} [[Тирана]]{{*}} [[Хельсинки]]{{*}} [[Цетине]] |башжазуу2 = Башка аймактардын борборлору |тизмек2 = [[Гибралтар]]{{*}} [[Дуглас (Мэн аралы)|Дуглас]]{{*}} [[Лонгйир]]{{*}} [[Мальта сарайы]]{{*}} [[Мариехамн]]{{*}} [[Сент-Питер-Порт]]{{*}} [[Сент-Хелиер]]{{*}} [[Торсхавн]]{{*}} [[Эпископи]] |башжазуу3 = Расмий таанылбаган<br>өлкөлөрдүн борборлору |тизмек3 = [[Донецк]]{{*}}[[Луганск]]{{*}}[[Приштина]]{{*}}[[Тирасполь]] }} <noinclude> <includeonly>[[Категория:Европа мамлекеттеринин борборлору]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин борборлору]]</noinclude> </noinclude> 49t3yhe8rcfhudpse750o9rohj2lizn 0 120583 652867 651479 2026-09-21T03:51:08Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 652867 wikitext text/x-wiki [[Файл:Global population cartogram.png|thumb|upright=2|2018-жылдагы дүйнө калкынын картограммасы (ар бир тик бурчтук 500 000 кишини билдирет)]] Бул калкынын саны боюнча өлкөлөрдүн жана көз каранды аймактардын тизмеси. ISO 3166-1 стандартына негизделген тизме эгемендүү мамлекеттерди, эл жашаган көз каранды аймактарды жана эгемендүү мамлекеттердин курамына кирген башка өлкөлөрдү камтыйт. Мисалы, Улуу Британия бир бүтүндүк катары каралса, Нидерланддын курамына кирген башка өлкөлөр өзүнчө каралат. Мындан тышкары, бул тизмеде ISO 3166-1 стандартында жок жарым-жартылай таанылган айрым мамлекеттер дагы кирген. 2024-жылга карата Бириккен Улуттар уюмунун эсеби боюнча, дүйнө калкынын саны 8,119 миллиард адамга жеткен<ref name=":0">[https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard United Nations Population Fund. UNFPA. 2024. World Population Dashboard]</ref>. == Эгемендүү мамлекеттердин жана көз каранды аймактардын калкынын саны == Эскертүү: Бул тизмеде көрсөтүлгөн Бириккен Улуттар Уюмуна мүчө болгон 193 мамлекетке жана Бириккен Улуттар Уюмунун Башкы Ассамблеясына байкоочу болгон эки мамлекетке «№» мамычасында номер берилген. Көз каранды аймактарга жана эгемендүү мамлекеттердин курамына кирген башка өлкөлөргө жана эгемендүүлүгү жарым-жартылай же толугу менен таанылбаган мамлекеттерге «№» мамычасында номер берилген эмес. {| class="wikitable sortable" !№ !Өлкө (же көз каранды аймак) !Калкынын саны !Дүйнө калкынын% !Дата !Булактар !Кошумча маалымат |- |– |'''Дүйнө''' |8 119 000 000 |100% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУнун божомолдоосу<ref name=":0" /><ref>[https://web.archive.org/web/20190205234912/https://population.un.org/wpp/ United Nations. World Population Prospects 2022]</ref> | |- | rowspan="2" |1/2 |{{Өлкө желеги|Кытай}} |1 408 280 000 |17.3% |[[31-декабрь]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>[https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202501/t20250117_1958330.html National Economy Witnessed Steady Progress amidst Stability with Major Development Targets Achieved Successfully in 2024]</ref> | |- |{{Өлкө желеги|Индия}} |1 402 737 000 |17.2% |[[1-июль]] [[2024]] |Расмий божомолдор<ref>[https://geographicinsights.iq.harvard.edu/files/geographicinsights2/files/report_population_projection_2019.pdf Ministry of Health and Family Welfare. Projected total Population by sex as on 1st July, 2011–2036: India, States and Union Territories]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |- |3 |{{Өлкө желеги|Америка Кошмо Штаттары}} |340 110 988 |4.2% |[[1-июль]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>[https://www.census.gov/ United States Census Bureau. National Population Totals and Components of Change: April 1, 2020 to July 1, 2024]</ref> | |- |4 |{{Өлкө желеги|Индонезия}} |282 477 584 |3.5% |[[30-июнь]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[https://dispendukcapil.acehtimurkab.go.id/berita/kategori/berita-nasional/rilis-data-kependudukan-semester-i-tahun-2024-potret-demografi-dan-implikasinya-bagi-pembangunan-nasional Ministry of Home Affairs (Indonesia). Indonesian Population June 2024]</ref> | |- |5 |{{Өлкө желеги|Пакистан}} |241 499 431 |3.0% |[[1-март]] [[2023]] |2023 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>[https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Pakistan.pdf Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023]</ref> | |- |6 |{{Өлкө желеги|Нигерия}} |223 800 000 |2.7% |[[1-июль]] [[2023]] |Расмий божомолдор<ref>[https://cdn.sanity.io/files/5otlgtiz/production/d7fb94a5c16220cd7559ac066f95f9d53a433ac8.pdf National Population Commission – NPC Nigeria. The annual population lecture series – APLS]</ref> | |- |7 |{{Өлкө желеги|Бразилия}} |212 583 750 |2.6% |[[1-июль]] [[2024]] |Расмий божомолдор<ref>[https://www.ibge.gov.br/en/statistics/social/population/18176-population-projection.html?lang=en-GB&t=resultados Population Projection]</ref> | |- |8 |{{Өлкө желеги|Бангладеш}} |169 828 911 |2.1% |[[14-июнь]] [[2022]] |2022 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>[https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf Bangladesh Bureau of Statistics. Population & Housing Census 2022 – Post Enumeration Check (PEC) Adjusted Population]</ref> | |- |9 |{{Өлкө желеги|Орусия}} |146 150 789 |1.8% |[[1-январь]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>{{Cite web |title=Оценка численности постоянного населения на 1 января 2024 г. и в среднем за 2023 |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/OkPopul_Comp2024_Site.xlsx |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2024-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240406215805/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/OkPopul_Comp2024_Site.xlsx }}</ref> | |- |10 |{{Өлкө желеги|Мексика}} |130 154 247 |1.6% |[[30-сентябрь]] [[2024]] |Улуттук кварталдык баалоо<ref>[https://www.economy.com/mexico/population/not-seasonally-adjusted National quarterly estimate. Mexico Population]</ref> | |- |11 |{{Өлкө желеги|Жапония}} |123 740 000 |1.5% |[[1-декабрь]] [[2024]] |Улуттук айлык баалоо<ref>[https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Statistics Bureau of Japan. Population Estimates by Age (Five-Year Groups) and Sex]</ref> | |- |12 |{{Өлкө желеги|Филиппин}} |114 163 719 |1.4% |[[1-июль]] [[2024]] |Расмий божомолдор<ref>[https://psa.gov.ph/sites/default/files/dhsd/Statistical%20Tables%20CBPP_0.pdf Philippine Statistics Authority. Projected Population, by Age group, Sex, and single-Year interval, Philippines: 2020 - 2030]</ref> | |- |13 |{{Өлкө желеги|Эфиопия}} |109 499 000 |1.3% |[[1-июль]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>{{Cite web |title=Population Size by Sex, Area and Density by Region, Zone and Wereda: July 2024 |url=https://www.statsethiopia.gov.et/wp-content/uploads/2024/07/Projected_Population-2024.pdf |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2024-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240707022122/https://www.statsethiopia.gov.et/wp-content/uploads/2024/07/Projected_Population-2024.pdf }}</ref> | |- |14 |{{Өлкө желеги|Конго Демократиялык Республикасы}} |109 276 000 |1.3% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУнун баалоосу<ref name=":1" /> | |- |15 |{{Өлкө желеги|Египет}} |105 914 499 |1.3% |[[1-январь]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>[https://www.capmas.gov.eg/Admin/Pages%20Files/20245121324361-%20pop_new.pdf Egypt in Figures 2024 – Population Estimates By Sex & Governorate]</ref> | |- |16 |{{Өлкө желеги|Вьетнам}} |101 300 000 |1.2% |[[1-июль]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>[https://www.gso.gov.vn/en/px-web/?pxid=E0201&theme=Population%20and%20Employment General Statistics Office of Vietnam. Population]</ref> | |- |17 |{{Өлкө желеги|Иран}} |85 961 000 |1.1% |[[20-март]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>{{Cite web |title=Iran Open Data (IOD). Estimated population in Iran by province in 2024 |url=https://iranopendata.org/en/dataset/iod-06124-estimated-population-iran-province-2024/ |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2025-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250508011504/https://iranopendata.org/en/dataset/iod-06124-estimated-population-iran-province-2024/ }}</ref> | |- |18 |{{Өлкө желеги|Түркия}} |85 372 377 |1.0% |[[31-декабрь]] [[2023]] |Расмий баалоо<ref>[https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2023-49684&dil=2 Turkish Statistical Institute. The Results of Address Based Population Registration System, 2023]</ref> | |- |19 |{{Өлкө желеги|Германия}} |83 465 411 |1.0% |[[31-март]] [[2024]] |Улуттук кварталдык баалоо<ref>[https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/Tables/liste-current-population-basis-2022.html Federal Statistical Office of Germany. Population by nationality and sex (quarterly figures)]</ref> | |- |20 |{{Өлкө желеги|Франция}} |68 567 000 |0.8% |[[1-декабрь]] [[2024]] |Улуттук айлык баалоо | |- |21 |{{Өлкө желеги|Улуу Британия}} |68 265 209 |0.8% |[[1-июль]] [[2023]] |Расмий баалоо | |- |22 |{{Өлкө желеги|Таиланд}} |65 960 724 |0.8% |[[1-ноябрь]] [[2024]] |Улуттук айлык баалоо<ref>{{Cite web |title=The Bureau of Registration Administration (BORA). สถิติประชากรทางการทะเบียนราษฎร(รายเดือน) |url=https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2025-02-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250224093538/https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage }}</ref> | |- |23 |{{Өлкө желеги|ТАР}} |63 015 904 |0.8% |[[30-июль]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>[https://www.gov.za/sites/default/files/P03014_Census_2022_Statistical_Release.pdf Government of South Africa. Census 2022 – Statistical Release]</ref> | |- |24 |{{Өлкө желеги|Танзания}} |61 741 120 |0.8% |[[23-август]] [[2022]] |2022 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>{{Cite web |title=National Bureau of Statistics. Population Size in Tanzania |url=https://sensa.nbs.go.tz/ |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2022-10-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221031164518/https://sensa.nbs.go.tz/ }}</ref> | |- |25 |{{Өлкө желеги|Италия}} |58 958 131 |0.7% |[[31-октябрь]] [[2024]] |Улуттук айлык баалоо<ref>[https://demo.istat.it/app/?i=D7B Istituto Nazionale di Statistica. ISTAT – Bilancio Demografico Mensile]</ref> | |- |26 |{{Өлкө желеги|Колумбия}} |52 695 952 |0.6% |[[1-январь]] [[2024]] |Расмий божомолдор<ref>[https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/Nacional/DCD-area-proypoblacion-Nac-2020-2070.xlsx Proyecciones de Población DANE]</ref> | |- |27 |{{Өлкө желеги|Кения}} |52 428 290 |0.6% |[[1-январь]] [[2024]] |Расмий божомолдор<ref>[https://www.knbs.or.ke/download/2019-kphc-analytical-report-on-population-projections-vol-xvi/ 2019 Kenya Population and Housing Census Results: Analytical Report on Population Projections]</ref> | |- |28 |{{Өлкө желеги|Мьянма}} |51 316 756 |0.6% |[[15-октябрь]] [[2024]] |2024 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>[https://www.moi.gov.mm/moi:eng/news/16583 Myanmar Ministry of Information. Myanmar's 2024 Census Provisional Results: Population]</ref> | |- |29 |{{Өлкө желеги|Корея Республикасы}} |51 248 233 |0.6% |[[30-сентябрь]] [[2024]] |Улуттук айлык баалоо<ref>[https://kosis.kr/statHtml/statHtml.do?orgId=101&tblId=DT_1B040A3&conn_path=I2&language=en Statistics Korea (KOSTAT). Resident population by City, County, and District]</ref> | |- |30 |{{Өлкө желеги|Судан}} |50 448 963 |0.6% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУнун божомолдоосу<ref name=":1">United Nations. [https://population.un.org/wpp/ Department of Economic and Social Affairs. Population Division. World Population Prospects 2024]</ref> | |- |31 |{{Өлкө желеги|Испания}} |48 946 035 |0.6% |[[1-октябрь]] [[2024]] |Улуттук кварталдык баалоо<ref>[https://www.ine.es/dyngs/INEbase/en/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177095&menu=ultiDatos&idp=1254735572981 Continuous Population Statistics (CPS). 1st october 2024. Provisional data]</ref> | |- |32 |{{Өлкө желеги|Алжир}} |47 400 000 |0.6% |[[1-январь]] [[2025]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[https://www.ons.dz/IMG/pdf/Demographie_Algerienne2020_2023.pdf National Office of Statistics. DEMOGRAPHIE ALGERIENNE 2020 à 2025]</ref> | |- |33 |{{Өлкө желеги|Аргентина}} |47 067 641 |0.6% |[[1-июль]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[https://www.indec.gob.ar/indec/web/Nivel3-Tema-2-24 National Institute of Statistics and Census of Argentina. Proyecciones y estimaciones |publisher]</ref> | |- |34 |{{Өлкө желеги|Уганда}} |45 935 046 |0.6% |[[10-май]] [[2024]] |2024 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>[https://www.ubos.org/wp-content/uploads/publications/National-Population-and-Housing-Census-2024-Preliminary-Report.pdf NPHC 2024 – Preliminary Results. 2024 census result]</ref> | |- |35 |{{Өлкө желеги|Ирак}} |44 414 800 |0.5% |[[1-июль]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>[http://cosit.gov.iq/ar/2013-01-31-08-43-38 Estimated population of Iraq for the period (2015–2030)]</ref> | |- |36 |{{Өлкө желеги|Канада}} |41 465 298 |0.5% |[[1-октябрь]] [[2024]] |Улуттук кварталдык баалоо<ref>[https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 National quarterly estimate.Population estimates, quarterly]</ref> | |- |37 |{{Өлкө желеги|Өзбекстан}} |37 543 167 |0.5% |[[1-январь]] [[2025]] |Улуттук кварталдык баалоо<ref>[https://stat.uz/en/ Uzbekistan by the Numbers]</ref> | |- |38 |{{Өлкө желеги|Польша}} |37 519 000 |0.5% |[[31-октябрь]] [[2024]] |Улуттук айлык баалоо<ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/other-studies/informations-on-socio-economic-situation/statistical-bulletin-no-112024,4,169.html Statistical Bulletin No 11/2024 → Population]</ref> | |- |39 |{{Өлкө желеги|Марокко}} |36 828 330 |0.5% |[[1-сентябрь]] [[2024]] |2024 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>[https://www.hcp.ma/Population-legale-du-Royaume-du-Maroc-repartie-par-regions-provinces-et-prefectures-et-communes-selon-les-resultats-du_a3974.html Recensement général de la population et de l'habitat 2024]</ref> | |- |40 |{{Өлкө желеги|Ооганстан}} |35 695 527 |0.4% |[[1-июль]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>{{Cite web |title=National Statistics and Information Authority. Estimated population of Afghanistan by provinces and districts (July 2024) |url=https://nsia.gov.af/library |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2022-03-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220323031521/https://nsia.gov.af/library }}</ref> | |- |41 |{{Өлкө желеги|Ангола}} |35 121 734 |0.4% |[[1-июнь]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[https://www.ine.gov.ao Início. National annual projection]</ref> | |- |42 |{{Өлкө желеги|Малайзия}} |34 112 400 |0.4% |[[30-сентябрь]] [[2024]] |Улуттук кварталдык баалоо<ref>[https://www.dosm.gov.my/portal-main/release-content/demographic-statistics-third-quarter-2024 Demographic Statistics, Third Quarter 2024]</ref> | |- |43 |{{Өлкө желеги|Перу}} |34 038 457 |0.4% |[[1-июль]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1665/index.html Instituto Nacional de Estadística e Informática. Estimaciones y Proyecciones de la Población Nacional]</ref> | |- |44 |{{Өлкө желеги|Украина}} |33 443 000 |0.4% |[[1-январь]] [[2024]] |IMF баалоосу<ref>[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=926,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LP,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 Population of Ukraine – Population (by estimate) as of 2024]</ref> | |- |45 |{{Өлкө желеги|Мозамбик}} |33 244 414 |0.4% |[[1-июль]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[http://www.ine.gov.mz National annual projection. População 2024]</ref> | |- |46 |{{Өлкө желеги|Гана}} |33 007 618 |0.4% |[[1-июль]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[https://statsghana.gov.gh/ Ghana Statistical Service. Population Projection 2021 – 2050]</ref> | |- |47 |{{Өлкө желеги|Йемен}} |32 305 264 |0.4% |[[1-июль]] [[2022]] |Расмий баалоо<ref>{{Cite web |title=Yemeni Ministry Of Health. Annual Statistical Health Report 2022 |url=https://moh.gov.ye/storage/1900/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A-2022_%D9%A0%D9%A5%D9%A3%D9%A5%D9%A3%D9%A9.pdf |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2024-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241203112119/https://moh.gov.ye/storage/1900/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A-2022_%D9%A0%D9%A5%D9%A3%D9%A5%D9%A3%D9%A9.pdf }}</ref> | |- |48 |{{Өлкө желеги|Сауд Арабиясы}} |32 175 224 |0.4% |[[10-май]] [[2022]] |2022 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>{{Cite web |title=General Statistics Authority – Kingdom of Saudi Arabia. Overall count of population |url=https://portal.saudicensus.sa/portal |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2023-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230728002753/https://portal.saudicensus.sa/portal }}</ref> | |- |49 |{{Өлкө желеги|Мадагаскар}} |30 811 969 |0.4% |[[1-июль]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_Projectionsdemographiques.pdf Projections démographiques]</ref> | |- |50 |{{Өлкө желеги|Кот-д’Ивуар}} |29 389 150 |0.4% |[[14-декабрь]] [[2021]] |2021 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>[http://www.ins.ci/ Institut National de la Statistique (INS) – RGPH-2021 Résultats globaux]</ref> | |- |51 |{{Өлкө желеги|Непал}} |29 164 578 |0.4% |[[25-ноябрь]] [[2021]] |2021 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>[https://censusnepal.cbs.gov.np/results National Population and Housing Census 2021]</ref> | |- |52 |{{Өлкө желеги|Камерун}} |28 758 503 |0.4% |[[1-июль]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[https://ins-cameroun.cm/document/projections-demographiques-et-estimations-des-cibles-prioritaires-des-differents-programmes-et-interventions-de-sante/ Projections demographiques et estimations des cibles prioritaires des differents programmes et interventions de sante]</ref> | |- |53 |{{Өлкө желеги|Венесуэла}} |28 405 543 |0.3% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУнун божомолдоосу<ref name=":1" /> | |- |54 |{{Өлкө желеги|Австралия}} |27 204 800 |0.3% |[[30-июнь]] [[2024]] |Расмий божомолдор<ref>[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0 National, state and territory population]</ref> | |- |55 |{{Өлкө желеги|Нигер}} |26 312 034 |0.3% |[[1-июль]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[https://www.stat-niger.org/projections/ Projections démographiques du Niger Horizon 2012–2024 (extraction de donnees)]</ref> | |- |56 |{{Өлкө желеги|КЭДР}} |25 950 000 |0.3% |[[1-июль]] [[2021]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf Democratic People's Republic of Korea Population Projection (2014–2050)]</ref> | |- |57 |{{Өлкө желеги|Сирия}} |24 672 760 |0.3% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУнун божомолдоосу<ref name=":1" /> | |- |58 |{{Өлкө желеги|Буркина-Фасо}} |23 409 015 |0.3% |[[1-июль]] [[2024]] |Улуттук божомолдоо<ref>[https://www.insd.bf/sites/default/files/2023-02/VOLUME%204%20PROJECTIONS%20DEMOGRAPHIQUES%202020%202035%20RGPH%20%C3%A9dition%202-%2006-02-2023.pdf PROJECTIONS DEMOGRAPHIQUES 2020–2035]</ref> | |- |– |{{Өлкө желеги|Тайвань}} |23 400 220 |0.3% |[[31-декабрь]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>{{Cite web |title=National Statistics, Taiwan |url=https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2020-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200131125043/https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 }}</ref> | |- |59 |{{Өлкө желеги|Мали}} |22 395 489 |0.3% |[[15-июнь]] [[2022]] |2022 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>[https://instat-mali.org/fr TAILLE DE LA POPULATION EN 2022 (HBTS) (SOURCE RÉSULTATS RGPH5)]</ref> | |- |60 |{{Өлкө желеги|Шри-Ланка}} |21 916 000 |0.3% |[[1-июль]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>[http://www.statistics.gov.lk/Population/StaticalInformation/VitalStatistics/ByDistrictandSex2024 Mid-year Population Estimates by District & Sex, 2014 – 2024]</ref> | |- |61 |{{Өлкө желеги|Малави}} |20 270 568 |0.2% |[[1-июль]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>{{Cite web |title=Population Projections 2018–2050 |url=https://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2024-02-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240214154949/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf }}</ref> | |- |62 |{{Өлкө желеги|Казакстан}} |20 265 320 |0.2% |[[1-декабрь]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>[https://stat.gov.kz/en/ QAZSTAT. Population]</ref> | |- |63 |{{Өлкө желеги|Чили}} |20 086 377 |0.2% |[[30-июнь]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[https://www.ine.cl/estadisticas/sociales/demografia-y-vitales/proyecciones-de-poblacion Proyecciones de población]</ref> | |- |64 |{{Өлкө желеги|Замбия}} |19 610 769 |0.2% |[[14-сентябрь]] [[2022]] |2022 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>[https://www.lusakatimes.com/2022/12/24/preliminary-data-shows-population-grew-from-13-1-million-in-2010-to-19-6-million-in-2022/ Preliminary data shows Population grew from 13.1 million in 2010 to 19.6 million in 2022]</ref> | |- |65 |{{Өлкө желеги|Румыния}} |19 064 409 |0.2% |[[1-январь]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>[https://insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2024e.pdf On 1st January 2024, the usually resident population amounted to 19064409 persons, a growth of 9.9 thousand persons compared to 1st January 2023]</ref> | |- |66 |{{Өлкө желеги|Сомали}} |19 009 151 |0.2% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУнун божомолдоосу<ref name=":1" /> | |- |67 |{{Өлкө желеги|Чад}} |18 675 547 |0.2% |[[1-июль]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[https://www.inseed.td/ Institut National de la Statistique, des Etudes Economiques et Démographiques. Population 2024]</ref> | |- |68 |{{Өлкө желеги|Сенегал}} |18 126 390 |0.2% |[[15-май]] [[2023]] |2023 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>[https://www.ansd.sn/sites/default/files/recensements/rapport/rapport_national/RGPH-5_Rapport%20global-Prov-juillet2024_0.pdf RAPPORT PROVISOIRE, PGPH-5, 2023]</ref> | |- |69 |{{Өлкө желеги|Нидерланд}} |18 045 683 |0.2% |[[30-ноябрь]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>[https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/83474ENG/table?ts=1712804860730 Centraal Bureau voor de Statistiek. Population dynamics – month and year]</ref> | |- |70 |{{Өлкө желеги|Гватемала}} |17 843 132 |0.2% |[[1-июль]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[https://www.censopoblacion.gt/archivos/Estimaciones_y_proyecciones_nacionales_de_poblacion.pdf Instituto Nacional de Estadística Guatemala]</ref> | |- |71 |{{Өлкө желеги|Камбоджа}} |17 336 307 |0.2% |[[1-июль]] [[2024]] |Расмий божомолдор<ref>[https://www.nis.gov.kh/nis/Census2019/Population%20Projection.pdf National Institute of Statistics. Population Projection]</ref> | |- |72 |{{Өлкө желеги|Эквадор}} |16 938 986 |0.2% |[[1-октябрь]] [[2022]] |2022 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>[https://www.censoecuador.gob.ec/ Inicio – Censo Ecuador. 2022 census result]</ref> | |- |73 |{{Өлкө желеги|Зимбабве}} |16 751 469 |0.2% |[[1-июль]] [[2024]] |Расмий божомолдор<ref>[http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf Zimbabwe National Statistics Agency. Population Projections Thematic Report]</ref> | |- |74 |{{Өлкө желеги|Түштүк Судан}} |15 254 268 |0.2% |[[1-июль]] [[2023]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>{{Cite web |title=National Bureau of Statistics – South Sudan (NBSS). South Sudan Population Projections, 2020–2040 |url=https://nbs.gov.ss/wp-content/uploads/2022/05/Population-projections-for-South-Sudan-2020-2040-1.pdf |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2025-04-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250416211927/https://nbs.gov.ss/wp-content/uploads/2022/05/Population-projections-for-South-Sudan-2020-2040-1.pdf }}</ref> | |- |75 |{{Өлкө желеги|Руанда}} |13 798 561 |0.2% |[[1-июль]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>{{Cite web |title=National annual projection. Size of the resident population |url=http://statistics.gov.rw/publication/size-resident-population |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2024-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240515193613/https://statistics.gov.rw/publication/size-resident-population }}</ref> | |- |76 |{{Өлкө желеги|Гвинея}} |13 261 638 |0.2% |[[1-июль]] [[2022]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[http://www.stat-guinee.org/ Institut National de la Statistique. National annual projection]</ref> | |- |77 |{{Өлкө желеги|Бенин}} |12 910 087 |0.2% |[[1-июль]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[https://instad.bj/images/docs/Actualit%C3%A9s/Projection%20r%C3%A9vis%C3%A9e.pdf PROJECTIONS DEMOGRAPHIQUES DE 2014 A 2063 ET PERSPECTIVES DE LA DEMANDE SOCIALE DE 2014 A 2030 AU BENIN]</ref> | |- |78 |{{Өлкө желеги|Бурунди}} |12 837 740 |0.2% |[[1-июль]] [[2022]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>{{Cite web |title=Projections de la population au Burundi |url=https://isteebu.bi/projection-de-la-population/ |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2023-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525150948/https://isteebu.bi/projection-de-la-population/ }}</ref> | |- |79 |{{Өлкө желеги|Гаити}} |12 394 537 |0.2% |[[1-июль]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[https://ihsi.gouv.ht/public/statistiques/statistiques_demographiques_et_sociales/projections_et_estimations_de_la_population Projections et estimations de la population 2024]</ref> | |- |80 |{{Өлкө желеги|Тунис}} |11 887 412 |0.1% |[[1-январь]] [[2024]] |Улуттук баалоо<ref>[https://www.ins.tn/en/statistiques/111 National estimate. Population]</ref> | |- |81 |{{Өлкө желеги|Бельгия}} |11 872 024 |0.1% |[[1-ноябрь]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>[https://www.ibz.rrn.fgov.be/fr/population/statistiques-de-population/ Federal Public Service Interior. Statistiques de population]</ref> | |- |82 |{{Өлкө желеги|Папуа — Жаңы Гвинея}} |11 781 559 |0.1% |[[1-июль]] [[2021]] |Улуттук баалоо<ref>[https://www.nso.gov.pg/statistics/population/ Population Estimates 2021]</ref> | |- |83 |{{Өлкө желеги|Иордания}} |11 516 000 |0.1% |[[31-декабрь]] [[2023]] |Улуттук баалоо<ref>[https://dosweb.dos.gov.jo/DataBank/Population/Population_Estimares/PopulationEstimates.pdf Department of Statistics (DOS). Estimated population of 2023 and some of selected data]</ref> | |- |84 |{{Өлкө желеги|Боливия}} |11 312 620 |0.1% |[[23-март]] [[2024]] |2024 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>[https://censo.ine.gob.bo/ National Institute of Statistics of Bolivia. 2024 census result]</ref> | |- |85 |{{Өлкө желеги|Куба}} |11 089 511 |0.1% |[[31-декабрь]] [[2022]] |Расмий баалоо<ref>[http://www.onei.gob.cu/node/13815 Indicadores Demográficos por provincias y municipios 2022]</ref> | |- |86 |{{Өлкө желеги|Чехия}} |10 897 237 |0.1% |[[30-сентябрь]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>[https://csu.gov.cz/home Czech Statistical Office. Official estimate. Population]</ref> | |- |87 |{{Өлкө желеги|Доминика Республикасы}} |10 771 504 |0.1% |[[10-ноябрь]] [[2022]] |2022 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>[https://www.one.gob.do/datos-y-estadisticas/temas/censos/poblacion-y-vivienda/2022/ Oficina Nacional de Estadística (ONE). Población por sexo, según provincia de residencia]</ref> | |- |88 |{{Өлкө желеги|Бириккен Араб Эмирликтери}} |10 678 556 |0.1% |[[31-декабрь]] [[2023]] |Расмий баалоо<ref>[https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx#/%3Fyear=&folder=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9&subject=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9 بيانات متعلقة بالسكان والتعليم والصحة والأحوال المدنية وغيرها من المؤشرات الاجتماعية]</ref> | |- |89 |{{Өлкө желеги|Португалия}} |10 639 726 |0.1% |[[31-декабрь]] [[2023]] |2023 баалоо<ref>[https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=645507713&DESTAQUESmodo=2 Instituto Nacional de Estatística (Portugal)]</ref> | |- |90 |{{Өлкө желеги|Швеция}} |10 588 230 |0.1% |[[30-ноябрь]] [[2024]] |Улуттук айлык баалоо<ref>[http://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/population/population-composition/population-statistics Population statistics Sweden]</ref> | |- |91 |{{Өлкө желеги|Греция}} |10 400 720 |0.1% |[[1-январь]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>[https://www.statistics.gr/documents/20181/b248e72c-2917-bdae-1d15-98d22787adb7 Estimated Population and Migration Flows, 2024]</ref> | |- |92 |{{Өлкө желеги|Тажикстан}} |10 277 100 |0.1% |[[1-январь]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>[https://www.stat.tj/ Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]</ref> | |- |93 |{{Өлкө желеги|Азербайжан}} |10 214 441 |0.1% |[[1-октябрь]] [[2024]] |Улуттук айлык баалоо<ref>[https://www.azstat.gov.az/portal/?lang=en State Statistics Committee|Azerbaijan Statistical Information Service (ASIS)]</ref> | |- |94 |{{Өлкө желеги|Израиль}} |10 027 000 |0.1% |[[31-декабрь]] [[2024]] |Улуттук айлык баалоо<ref>[https://www.cbs.gov.il/en/Statistics/Pages/Generators/Time-Series-DataBank.aspx?r=ea3bd53b-b8ef-4c4a-8f6f-8eb5e8cdb84f&uptodate=1 Time Series DataBank]</ref> | |- |95 |{{Өлкө желеги|Гондурас}} |9 892 632 |0.1% |[[1-июль]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[https://www.ine.gob.hn/publicaciones/Censos/Censo_2013/09Tomo-IX-Proyecciones-de-Poblacion/Cuadros%20xls/1.pdf TOMO: HONDURAS: PROYECCIONES DE POBLACIÓN 2013–2050]</ref> | |- |96 |{{Өлкө желеги|Венгрия}} |9 584 627 |0.1% |[[1-январь]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>[https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0001.html Hungarian Central Statistical Office (KSH)]</ref> | |- |97 |{{Өлкө желеги|Австрия}} |9 198 124 |0.1% |[[1-октябрь]] [[2024]] |Улуттук кварталдык баалоо<ref>[https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/bevoelkerungsstand/bevoelkerung-zu-jahres-/-quartalsanfang Statistik Austria. Bevölkerung am 01.01.2024]</ref> | |- |98 |{{Өлкө желеги|Беларусь}} |9 155 978 |0.1% |[[1-январь]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>[https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/ Национальный статистический комитет Республики Беларусь.]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/ Население]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |- |99 |{{Өлкө желеги|Швейцария}} |9 027 859 |0.1% |[[30-сентябрь]] [[2024]] |Улуттук кварталдык баалоо<ref>[https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung.gnpdetail.2024-0542.html Bundesamt für Statistik. Bevölkerungsstand am Ende des 3. Quartals 2024]</ref> | |- |100 |{{Өлкө желеги|Сьерра-Леоне}} |8 884 032 |0.1% |[[1-июль]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf Sierra Leone 2015 Population and Housing Census – Thematic Report on Population Projections]</ref> | |- |101 |{{Өлкө желеги|Того}} |8 095 498 |0.10% |[[8-ноябрь]] [[2022]] |2022 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>[https://inseed.tg/wp-content/uploads/2023/04/Communique_de_presse_Resultats_RGPH5_20230404.pdf Resultats RGPH5]</ref> | |- |102 |{{Өлкө желеги|Лаос}} |7 546 000 |0.09% |[[1-июль]] [[2023]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[https://laosis.lsb.gov.la/majorIndicators.do?paramGrpId=all LAOSIS. Distribution of citizens by gender and age group]</ref> | |- |– |{{Өлкө желеги|Гонконг}} |7 531 800 |0.09% |[[30-июнь]] [[2024]] |Улуттук баалоо<ref>[https://www.censtatd.gov.hk/sc/page_8000.html 统计数字 - 按主题. Population and Households]</ref> | |- |103 |{{Өлкө желеги|Ливия}} |7 381 023 |0.09% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУнун божомолдоосу<ref name=":1" /> | |- |104 |{{Өлкө желеги|Кыргызстан}} |7 161 900 |0.09% |[[1-январь]] [[2024]] |Улуттук расмий баалоо<ref>[https://stat.gov.kg/kg/statistics/download/operational/769/ Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. 2024-жылдын 1 январына карата Кыргыз Республикасынын калкынын саны]</ref> | |- |105 |{{Өлкө желеги|Түркмөнстан}} |7 057 841 |0.09% |[[17-декабрь]] [[2022]] |2022 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>[https://www.stat.gov.tm/ Итоги сплошной переписи населения и жилищного фонда Туркменистана 2022 года]</ref> | |- |106 |{{Өлкө желеги|Никарагуа}} |6 803 886 |0.08% |[[30-июнь]] [[2023]] |Расмий баалоо<ref>[https://www.inide.gob.ni/docs/Anuarios/Anuario2022/ANUARIO_ESTADISTICO2022.pdf Instituto Nacional de Información de Desarrollo - INIDE. Anuario Estadístico 2022]</ref> | |- |107 |{{Өлкө желеги|Сербия}} |6 605 168 |0.08% |[[1-январь]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>[https://stat.gov.rs/en-US Statistical Office of the Republic of Serbia (РЗС)]</ref> | |- |108 |{{Өлкө желеги|БАР}} |6 470 307 |0.08% |[[1-июль]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>{{Cite web |title=Population of the central African Republic in 2021 and 2024 |url=https://www.icasees.org/index.php/actualites/population-de-la-republique-centrafricaine-en-2021-et-2024 |accessdate=2025-01-22 |archivedate=2024-05-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240529142921/https://www.icasees.org/index.php/actualites/population-de-la-republique-centrafricaine-en-2021-et-2024 }}</ref> | |- |109 |{{Өлкө желеги|Болгария}} |6 445 481 |0.08% |[[31-декабрь]] [[2023]] |Расмий жылдык баалоо<ref>[https://www.nsi.bg/bg/content/19806/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%8A%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D1%8A%D0%BC-7-%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B2%D1%80%D0%B8-2021-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 Република България. Национален статистически институт]</ref> | |- |110 |{{Өлкө желеги|Сальвадор}} |6 351 000 |0.08% |[[30-июнь]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion El Salvador: Estimatciones y proyecciones de población nacional 2005–2050 departamental 2005–2025]</ref> | |- |111 |{{Өлкө желеги|Конго Республикасы}} |6 142 180 |0.08% |[[17-май]] [[2023]] |2023 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>{{Cite web |title=Le cinquième Recensement Général de la Population et de l'habitation du Congo (RGPH-5) |url=https://ins-congo.cg/download/resultats-preliminaires/?wpdmdl=4068&refresh=65af84d0d8a631706001616 |accessdate=2026-08-22 |archivedate=2025-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251228082210/https://ins-congo.cg/download/resultats-preliminaires/?wpdmdl=4068&refresh=65af84d0d8a631706001616 }}</ref> | |- |112 |{{Өлкө желеги|Парагвай}} |6 109 644 |0.07% |[[10-ноябрь]] [[2022]] |Эл каттоонун алдын ала жыйынтыгы<ref>[https://www.abc.com.py/nacionales/2023/08/31/paraguay-tiene-6109644-de-habitantes-segun-el-ultimo-censo-de-poblacion-y-viviendas/ Paraguay has 6,109,644 inhabitants, according to the last Census]</ref> | |- |113 |{{Өлкө желеги|Сингапур}} |6 036 900 |0.07% |[[30-июнь]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>{{Cite web |title=Singapore Department of Statistics (DOS) |url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data |accessdate=2025-01-22 |archivedate=2018-05-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180512142010/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data }}</ref> | |- |114 |{{Өлкө желеги|Дания}} |5 989 985 |0.07% |[[1-октябрь]] [[2024]] |Улуттук кварталдык баалоо<ref>[https://www.dst.dk/da/Statistik/emner/borgere/befolkning/befolkningstal Danmarks Statistik. Befolkningstal]</ref> | |- |115 |{{Өлкө желеги|Финляндия}} |5 636 521 |0.07% |[[30-ноябрь]] [[2024]] |Улуттук айлык баалоо<ref>{{Cite web |title=Statistics Finland – Population – Preliminary population statistics |url=https://pxdata.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px |accessdate=2025-01-22 |archivedate=2025-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250522153952/https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px/ }}</ref> | |- |116 |{{Өлкө желеги|Норвегия}} |5 585 044 |0.07% |[[30-сентябрь]] [[2024]] |Улуттук кварталдык баалоо<ref>[https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning Statistics Norway. Population in Norway]</ref> | |- |117 |{{Өлкө желеги|Ливан}} |5 490 000 |0.07% |[[1-июль]] [[2021]] |Расмий баалоо<ref>[https://www.citypopulation.de/en/lebanon/cities/ The population of the governorates of Lebanon]</ref> | |- |118 |{{Өлкө желеги|Палестина}} |5 483 450 |0.07% |[[1-январь]] [[2023]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[https://pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=ar&table_id=676 دد السكان المقدر في فلسطين منتصف العام حسب المحافظة، 1997–2026]</ref> | |- |119 |{{Өлкө желеги|Словакия}} |5 421 272 |0.07% |[[30-сентябрь]] [[2024]] |Улуттук кварталдык баалоо<ref>{{Cite web |title=Statistical Office of the SR. Stock of population in the SR on 30 September 2024 |url=https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/!ut/p/z1/tVLLktowEPyWHHyUNbYkS-RmtoIxUFQM2IAuKT8EKIDsNY7J5utjJ1uVyiYLm0PmMjp0q6dnGku8wdKkrd6njS5NesITLHV2tq_52QabCw6Ec0FdOvAYIR1665uMiD2WtdqpWtX2obw0eKOMfdVHXalCp3ZZ7_-G_FKf8ObQNNXlvQUWvKRY0ItL71PEQzEcOj7AcEYgnEyX8_HDyA1i1v-qPz8-Sh_LvDSN-tpJl9klPSBlkDY7lB4bC7pHWZ87R61R6FLVaftkQXtRzbHrRKUuLTKBGM89RBXNUMYIQ8Cg6DopKBd4i7eSvzqIw_ESSyyrXBd4W-x24KjCQ4OCCkRdUqBUMIJcjw-YGrhOLgCvW62uODb9XCe8VKa3ctvr-h6g3xW8Uj685Ith4kLI5wtnGkXB1KE_-H4URctZkkCQuCMIiRPAPI47Me-Zf0PgTfyHwB9TPgMQs4BB6I_jxSAiBHzyNv6v-eeLDxCu_I_BYkIdoOz3rPxp7yf_hsCdrCX9iXPTVM0Bb_9HyP4xQT3-hqGV9wy4tfF7mRkDrs5r0Ygn8m21Gx9Oo74m7RwdF8J_9x2gbZaf/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ |accessdate=2025-01-22 |archivedate=2025-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250304062241/https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/!ut/p/z1/tVLLktowEPyWHHyUNbYkS-RmtoIxUFQM2IAuKT8EKIDsNY7J5utjJ1uVyiYLm0PmMjp0q6dnGku8wdKkrd6njS5NesITLHV2tq_52QabCw6Ec0FdOvAYIR1665uMiD2WtdqpWtX2obw0eKOMfdVHXalCp3ZZ7_-G_FKf8ObQNNXlvQUWvKRY0ItL71PEQzEcOj7AcEYgnEyX8_HDyA1i1v-qPz8-Sh_LvDSN-tpJl9klPSBlkDY7lB4bC7pHWZ87R61R6FLVaftkQXtRzbHrRKUuLTKBGM89RBXNUMYIQ8Cg6DopKBd4i7eSvzqIw_ESSyyrXBd4W-x24KjCQ4OCCkRdUqBUMIJcjw-YGrhOLgCvW62uODb9XCe8VKa3ctvr-h6g3xW8Uj685Ith4kLI5wtnGkXB1KE_-H4URctZkkCQuCMIiRPAPI47Me-Zf0PgTfyHwB9TPgMQs4BB6I_jxSAiBHzyNv6v-eeLDxCu_I_BYkIdoOz3rPxp7yf_hsCdrCX9iXPTVM0Bb_9HyP4xQT3-hqGV9wy4tfF7mRkDrs5r0Ygn8m21Gx9Oo74m7RwdF8J_9x2gbZaf/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ }}</ref> | |- |120 |{{Өлкө желеги|Ирландия}} |5 380 300 |0.07% |[[1-апрель]] [[2024]] |Улуттук баалоо<ref>[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2024/ Central Statistics Office. Population and Migration Estimates, April 2024]</ref> | |- |121 |{{Өлкө желеги|Жаңы Зеландия}} |5 348 600 |0.07% |[[30-сентябрь]] [[2024]] |Улуттук кварталдык баалоо<ref>[https://www.stats.govt.nz/indicators/population-of-nz/ Estimated population of NZ]</ref> | |- |122 |{{Өлкө желеги|Коста-Рика}} |5 309 625 |0.07% |[[30-июнь]] [[2024]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>{{Cite web |title=Estadísticas demográficas. 2011 – 2025. Proyecciones nacionales. Población total proyectada al 30 de junio por grupos de edades, según región de planificación y sexo |url=https://inec.cr/es/tematicas/listado?topics=91%252C646 |accessdate=2025-01-23 |archivedate=2023-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230920124541/https://inec.cr/es/tematicas/listado?topics=91%252C646 }}</ref> | |- |125 |{{Өлкө желеги|Оман}} |5 259 612 |0.06% |[[30-ноябрь]] [[2024]] |Улуттук айлык баалоо<ref>{{Cite web |title=Monthly Statistical Bulletin: December 2024 |url=https://www.ncsi.gov.om/Elibrary/LibraryContentDoc/bar_24-11-2024%20indd-Final_2eaa78d5-e5c8-4338-a9d6-b8989665769c.pdf |accessdate=2025-01-23 |archivedate=2024-12-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241225114324/https://www.ncsi.gov.om/Elibrary/LibraryContentDoc/bar_24-11-2024%20indd-Final_2eaa78d5-e5c8-4338-a9d6-b8989665769c.pdf }}</ref> | |- |124 |{{Өлкө желеги|Либерия}} |5 248 621 |0.06% |[[10-ноябрь]] [[2022]] |2022 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>{{Cite web |title=Liberia announces provisional results of its 5th National Population and Housing Census |url=https://liberia.un.org/en/220493-liberia-announces-provisional-results-its-5th-national-population-and-housing-census |accessdate=2025-01-23 |archivedate=2023-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230324043346/https://liberia.un.org/en/220493-liberia-announces-provisional-results-its-5th-national-population-and-housing-census }}</ref> | |- |125 |{{Өлкө желеги|Мавритания}} |4 927 532 |0.06% |[[25-декабрь]] [[2023]] |2023 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>[https://ansade.mr/wp-content/uploads/2024/09/Depliant-RGPH5-1.pdf Recensement Général de la Population et de l'Habitat (RGPH-5 2023)]</ref> | |- |126 |{{Өлкө желеги|Кувейт}} |4 913 271 |0.06% |[[1-январь]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>[https://www.csb.gov.kw/Default_EN Population Estimates at the beginning of 2024]</ref> | |- |127 |{{Өлкө желеги|Панама}} |4 064 780 |0.05% |[[8-январь]] [[2023]] |2023 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>[https://www.inec.gob.pa/archivos/P053342420231009161532Comentarios_Poblacion%20RFB%202023%20VF.pdf Instituto Nacional de Estadística y Censo (Panamá). Censos década – 2023]</ref> | |- |128 |{{Өлкө желеги|Хорватия}} |3 859 686 |0.05% |[[1-июль]] [[2023]] |Расмий баалоо<ref>[https://podaci.dzs.hr/2024/en/76805 POPULATION ESTIMATE OF THE REPUBLIC OF CROATIA, 2023]</ref> | |- |129 |{{Өлкө желеги|Грузия}} |3 694 600 |0.05% |[[1-январь]] [[2024]] |Расмий баалоо<ref>[http://geostat.ge/en National Statistics Office of Georgia]</ref> | |- |130 |{{Өлкө желеги|Эритрея}} |3 535 603 |0.04% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУнун божомолдоосу<ref name=":1" /> | |- |131 |{{Өлкө желеги|Монголия}} |3 504 741 |0.04% |[[31-декабрь]] [[2023]] |Улуттук жылдык божомолдоо<ref>[http://www.nso.mn/ Unified Database of Statistics]</ref> | |- |132 |{{Өлкө желеги|Уругвай}} |3 444 263 |0.04% |[[27-ноябрь]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2">[https://population.un.org/wpp/ БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл]</ref><ref name=":3">[https://population.un.org/dataportal/home?df=6e5e64be-98a3-4483-9901-30d9e5aca7a2 БУУнун калк бөлүмүнүн маалымат порталы. Дүйнөлүк демографиялык көрсөткүчтөргө интерактивдүү индикаторлору]</ref> | |- |133 |{{Өлкө желеги|Босния жана Герцеговина}} |3 264 873 |0.04% |[[1-июль]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Пуэрто-Рико}} |3 203 295 |0.04% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |134 |{{Өлкө желеги|Армения}} |3 067 400 |0.04% |[[1-январь]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |135 |{{Өлкө желеги|Намибия}} |3 022 401 |0.04% |[[24-сентябрь]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |136 |{{Өлкө желеги|Литва}} |2 897 430 |0.04% |[[1-январь]] [[2025]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |137 |{{Өлкө желеги|Катар}} |2 857 822 |0.04% |[[30-июнь]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |138 |{{Өлкө желеги|Ямайка}} |2 825 544 |0.03% |[[1-июль]] [[2019]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |139 |{{Өлкө желеги|Молдова}} |2 423 300 |0.03% |[[1-январь]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |140 |{{Өлкө желеги|Гамбия}} |2 417 471 |0.03% |[[1-июль]] [[2022]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |141 |{{Өлкө желеги|Ботсвана}} |2 410 338 |0.03% |[[1-июль]] [[2021]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |142 |{{Өлкө желеги|Габон}} |2 408 586 |0.03% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |143 |{{Өлкө желеги|Албания}} |2 402 113 |0.03% |[[18-сентябрь]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |144 |{{Өлкө желеги|Лесото}} |2 306 000 |0.03% |[[1-июль]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |145 |{{Өлкө желеги|Словения}} |2 126 324 |0.03% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |146 |{{Өлкө желеги|Латвия}} |1 854 900 |0.02% |[[1-ноябрь]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |147 |{{Өлкө желеги|Түндүк Македония}} |1 826 247 |0.02% |[[31-декабрь]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |148 |{{Өлкө желеги|Гвинея-Бисау}} |1 781 308 |0.02% |[[1-июль]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |149 |{{Өлкө желеги|Бахрейн}} |1 588 670 |0.02% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Косово}} |1 585 566 |0.02% |[[4-апрель]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |150 |{{Өлкө желеги|Экваториалдык Гвинея}} |1 558 160 |0.02% |[[1-июль]] [[2022]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |151 |{{Өлкө желеги|Эстония}} |1 374 687 |0.02% |[[1-январь]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |152 |{{Өлкө желеги|Чыгыш Тимор}} |1 373 024 |0.02% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |153 |{{Өлкө желеги|Тринидад жана Тобаго}} |1 368 333 |0.02% |[[30-июнь]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |154 |{{Өлкө желеги|Маврикий}} |1 259 509 |0.02% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |155 |{{Өлкө желеги|Эсватини}} |1 235 549 |0.02% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |156 |{{Өлкө желеги|Жибути}} |1 066 809 |0.01% |[[20-май]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |157 |{{Өлкө желеги|Кипр}} |918 100 |0.01% |[[1-октябрь]] [[2021]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |158 |{{Өлкө желеги|Фижи}} |900 869 |0.01% |[[1-январь]] [[2025]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |159 |{{Өлкө желеги|Комор Аралдары}} |900 141 |0.01% |[[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |160 |{{Өлкө желеги|Бутан}} |777 224 |0.010% |[[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |161 |{{Өлкө желеги|Гайана}} |772 975 |0.009% |[[1-июль]] [[2021]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |162 |{{Өлкө желеги|Соломон Аралдары}} |750 325 |0.009% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Макао}} |686 600 |0.008% |[[30-сентябрь]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |163 |{{Өлкө желеги|Люксембург}} |672 050 |0.008% |[[1-январь]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |164 |{{Өлкө желеги|Черногория}} |623 633 |0.008% |[[31-октябрь]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |165 |{{Өлкө желеги|Суринам}} |616 500 |0.008% |[[1-июль]] [[2021]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Сахара Араб Демократиялык Республикасы}} |590 506 |0.007% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУнун божомолдоосу<ref name=":1" /> | |- |166 |{{Өлкө желеги|Мальта}} |542 051 |0.007% |[[31-декабрь]] [[2022]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |167 |{{Өлкө желеги|Мальдивдер}} |515 132 |0.006% |[[13-сентябрь]] [[2022]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |168 |{{Өлкө желеги|Кабо-Верде}} |491 233 |0.006% |[[16-июнь]] [[2021]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Түндүк Кипр}} |476 214 |0.006% |[[31-декабрь]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |169 |{{Өлкө желеги|Бруней}} |450 500 |0.006% |[[1-июль]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |170 |{{Өлкө желеги|Белиз}} |410 919 |0.005% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |171 |{{Өлкө желеги|Багам Аралдары}} |398 165 |0.005% |[[4-апрель]] [[2022]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |172 |{{Өлкө желеги|Исландия}} |388 790 |0.005% |[[1-октябрь]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Приднестров Молдова Республикасы}} |360 938 |0.004% |[[31-декабрь]] [[2022]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |173 |{{Өлкө желеги|Вануату}} |321 409 |0.004% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Француз Полинезиясы}} |279 890 |0.003% |[[1-июль]] [[2021]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Жаңы Каледония}} |268 510 |0.003% |[[1-январь]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |174 |{{Өлкө желеги|Барбадос}} |267 800 |0.003% |[[31-декабрь]] [[2022]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Абхазия}} |244 236 |0.003% |[[1-январь]] [[2022]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |175 |{{Өлкө желеги|Сан-Томе жана Принсипи}} |228 319 |0.003% |[[1-июль]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |176 |{{Өлкө желеги|Самоа}} |205 557 |0.003% |[[6-ноябрь]] [[2021]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |177 |{{Өлкө желеги|Сент-Люсия}} |184 100 |0.002% |[[1-июль]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Кюрасао}} |155 826 |0.002% |[[2-сентябрь]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Гуам}} |153 836 |0.002% |[[1-апрель]] [[2020]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |178 |{{Өлкө желеги|Сейшел аралдары}} |121 355 |0.001% |[[30-июнь]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |179 |{{Өлкө желеги|Кирибати}} |120 740 |0.001% |[[1-июль]] [[2021]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |180 |{{Өлкө желеги|Гренада}} |112 579 |0.001% |[[1-июль]] [[2019]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |181 |{{Өлкө желеги|Сент-Винсент жана Гренадиндер}} |110 872 |0.001% |[[1-июль]] [[2022]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Аруба}} |107 566 |0.001% |[[31-декабрь]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |182 |{{Өлкө желеги|Микронезия}} |105 754 |0.001% |[[1-июль]] [[2021]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |183 |{{Өлкө желеги|Антигуа жана Барбуда}} |103 603 |0.001% |[[1-январь]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Жерси}} |103 267 |0.001% |[[21-март]] [[2021]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |184 |{{Өлкө желеги|Тонга}} |100 179 |0.001% |[[1-январь]] [[2022]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Америкалык Виржин аралдары}} |87 146 |0.001% |[[1-апрель]] [[2020]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |185 |{{Өлкө желеги|Андорра}} |86 931 |0.001% |[[30-ноябрь]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Кайман аралдары}} |84 738 |0.001% |[[31-декабрь]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Мэн аралы}} |84 530 |0.001% |[[1-апрель]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |186 |{{Өлкө желеги|Доминика}} |67 408 |0.0008% |[[31-декабрь]] [[2017]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Гернси}} |64 781 |0.0008% |[[31-декабрь]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Бермуд аралдары}} |64 055 |0.0008% |[[1-июль]] [[2021]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Гренландия}} |56 865 |0.0007% |[[1-июль]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Түштүк Осетия}} |56 520 |0.0007% |[[31-декабрь]] [[2021]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Фарер аралдары}} |54 675 |0.0007% |[[1-декабрь]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |187 |{{Өлкө желеги|Сент-Китс жана Невис}} |51 320 |0.0006% |[[2022]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Америка Самоасы}} |49 710 |0.0006% |[[1-апрель]] [[2020]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Теркс жана Кайкос}} |49 309 |0.0006% |[[1-июль]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Түндүк Мариана аралдары}} |47 329 |0.0006% |[[1-апрель]] [[2020]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |188 |{{Өлкө желеги|Маршалл аралдары}} |42 418 |0.0005% |[[30-сентябрь]] [[2021]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Синт-Мартен}} |41 349 |0.0005% |[[1-январь]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |189 |{{Өлкө желеги|Лихтенштейн}} |40 232 |0.0005% |[[30-июнь]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |190 |{{Өлкө желеги|Монако}} |38 367 |0.0005% |[[31-декабрь]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Гибралтар}} |38 |0.0005% |[[14-ноябрь]] [[2022]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |191 |{{Өлкө желеги|Сан-Марино}} |33 987 |0.0004% |[[31-октябрь]] [[2024]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Сен-Мартен}} |32 358 |0.0004% |[[1-январь]] [[2020]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Британия Виржин аралдары}} |31 538 |0.0004% |[[1-июль]] [[2023]] |БУУнун божомолдоосу<ref name=":1" /> | |- |192 |{{Өлкө желеги|Палау}} |16 733 |0.0002% |[[1-июль]] [[2021]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Ангилья}} |15 931 |0.0002% |[[31-декабрь]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Кук аралдары}} |15 04 |0.0002% |[[1-июль]] [[2021]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |193 |{{Өлкө желеги|Науру}} |11 68 |0.0001% |[[30-октябрь]] [[2021]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Уоллис жана Футуна}} |11 62 |0.0001% |[[24-июль]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |194 |{{Өлкө желеги|Тувалу}} |10 679 |0.0001% |[[1-июль]] [[2021]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Сен-Бартелеми}} |10 585 |0.0001% |[[1-январь]] [[2020]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Сенпьер жана Микелон}} |6 092 |0% |[[1-январь]] [[2020]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Ыйык Елена, Асенсьон жана Тристан-да-Кунья аралдары}} |5 651 |0% |[[1-июль]] [[2021]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Монтсеррат}} |4 386 |0% |[[23-сентябрь]] [[2023]] |БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл<ref name=":2" /><ref name=":3" /> | |- |– |{{Өлкө желеги|Фолкленд (Мальвина) аралдары}} |3 662 |0% |[[10-октябрь]] [[2021]] |2021 эл каттоонун жыйынтыгы<ref>[https://www.falklands.gov.fk/policy/2021-census/census Falkland Islands 2021 Census Report]</ref> | |- |– |{{Өлкө желеги|Норфолк аралы}} |2 188 |0% |[[1-январь]] [[2021]] |2021 Эл каттоо<ref>[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/SAL90004 2021 Norfolk Island, Census All persons QuickStats]</ref> | |- |– |{{Өлкө желеги|Рождество аралы}} |1 692 |0% |[[1-январь]] [[2021]] |2021 Эл каттоо<ref>[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51710 2021 Christmas Island, Census All persons QuickStats]</ref> | |- |– |{{Өлкө желеги|Ниуэ }} |1 681 |0% |[[11-ноябрь]] [[2022]] |2022 Эл каттоо<ref>[https://niuestatistics.nu/population/niue-census-of-population-and-housing-2022/ Niue Census of Population and Housing, 2022]</ref> | |- |– |{{Өлкө желеги|Токелау}} |1 647 |0% |[[1-январь]] [[2019]] |2019 Эл каттоо<ref>{{Cite web |title=Tokelau National Statistics Office. Census |url=https://www.tokelau.org.nz/Stats.html |accessdate=2025-01-22 |archivedate=2019-08-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190830214712/https://www.tokelau.org.nz/Stats.html }}</ref> | |- |195 |{{Өлкө желеги|Ватикан}} |764 |0% |[[26-июнь]] [[2023]] |Расмий маалымат<ref>[https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html Vatican City State. Popolazione]</ref> | |- |– |{{Өлкө желеги|Кокос аралдары}} |593 |0% |[[30-июнь]] [[2020]] |2021 Эл каттоо<ref>[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51860 2021 Cocos Islands, Census All persons QuickStats]</ref> | |- |– |{{Өлкө желеги|Питкэрн аралы}} |35 |0% |[[1-июль]] [[2023]] |Расмий баалоо<ref>{{Cite web |title=Government of the Pitcairn Islands. Life on Pitcairn — Pitcairn Island Immigration |url=https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2024-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241227154807/https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island }}</ref> | |} == Дагы окуңуз == * [[Аянты боюнча көз карандысыз мамлекеттердин тизмеси]] * [[Өлкөлөрдүн борбор шаарларынын тизмеси]] * [[Мамлекеттердин тизмеси]] == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard Бириккен Улуттар Уюмунун калк фонду] * [https://population.un.org/wpp/ Бириккен Улуттар Уюмунун экономикалык жана социалдык иштер департаменти] [[Категория:Калк]] ayzt6n6sp3bb66c8tpe089gcvm1bclg 0 122766 652848 449189 2026-09-20T13:37:28Z ~2026-50818-79 49050 нерсенин деген баяндоо туура эмес болуп эсептеленет , ошол эле (нерсенин) деген созду ( затты ) деп алмаштырып койсок болот. 652848 wikitext text/x-wiki '''Оп майда''' — [[адабият]] таанууда жана [[тил илими]]нде объектилерди же кубулуштарды кеңири сүрөттөө үчүн колдонулган композициялык форма.<br> Бул композициялык форма объектилерди сүрөттөө, процесстерди сүрөттөө, тажрыйбаны сүрөттөө же адамдын жашоосун жана мүнөздөмөлөрүн сүрөттөө болуп бөлүнөт.<br> Татаал предмет объекттерди сүрөттөө үчүн колдонулган абстракттуу семантикалык типти түзөт. Ушул композициялык форма үчүн объектинин элементтеринин мейкиндик мамилеси да чагылдырылган мейкиндик мамилелеринин сүрөтү мүнөздүү. Дал ушул элементтер тексттин тактыгын берет, ал космостук каражаттарды - орун же мейкиндик белгилөөлөрүн, берилген багыттарды, аралыкты жана форманы, ошондой эле атоочтордун тиешелүү багыттарын колдонуу аркылуу ишке ашат. Сыпаттама ошондой эле объектини же объектини байкоо убактысына сүрөттөө убактысына дал келет.<br> Тема өткөн чакка мүнөздүү болгон бардык лингвистикалык каражаттарды колдонуу менен өткөн чакта көрсөтүлүшү мүмкүн. Көбүнчө, ушул композициялык формадагы буюмдар эскерүү катары сүрөттөлөт.<br> Тил илиминин көз карашынан алганда, сүрөттөө — бул белгилүү бир заттын же кубулуштун касиеттери жана өзгөчөлүктөрү жөнүндө баяндама, кеп түрлөрүнүн бири. [[Категория:Адабият]] 58ehkxaia1budrh3p01ysl3zfcrxmxl 0 128087 652871 551741 2026-09-21T05:18:34Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 652871 wikitext text/x-wiki Кыргыз Республикасында аялдардын укуктук абалы акыркы бир нече миң жылдыкта көптөгөн олуттуу өзгөрүүлөргө дуушар болгон. Кыргызстан аялдардын тынчтык жана коопсуздук боюнча глобалдык индексинде (WPS Index) 97-орунду ээлеп, Борбор Азия өлкөлөрүнүн ичинен акыркы орунга чыкты. Кыргыз коому патриархалдык, анда үй-бүлөнү башкаруу жана оокат табуу эркекке, ал эми үй иштери аялга жүктөлгөн, балдардын фамилиясы атадан балага өтөт, аялдар үйлөнгөндөн кийин эркектин үйүнө көчүшү көп кездешет. 20-кылымдан баштап абал өзгөрүп келатат, аялдардын көбү иштешет, аял-политиктер жана жетекчилер бар бирок тең укуктуулукка жетүү үчүн дагы тоскоолдуктар бар.  Аялдар эркектерге караганда 25% аз маяна алышат, 400гө жакын професия аялдарга тыйуу салынган, аялдарды жана кыздарды мажбурлап никеге туруу үчүн ала качуу фактылары дээрлик күн сайын белгилүү болууда. Кыргызстанда кыз ала качуу боюнча чуулгандуу окуялардын бири 27 жаштагы Айзада Канатбекова менен 19 жаштагы Бурулай Турдала кызынын барымтага алынышы болду. == Тарыхы == === Адат мыйзамы === Кыргызстан Оруссиянын курамына киргенге чейин (19-кылымдын 2-жарымы) кыргыздардын коомдук мамилелери көбүнчө үрп-адат менен жөнгө салынган. Орусиянын курамына киргенден кийин Орусия империясынын мыйзамдары, 1917-жылдагы революциядан кийин Совет мамлекетинин мыйзамдары каада-салттар менен бирге күчүндө болгон.<ref>Д.М. Байгазиева, [https://cyberleninka.ru/article/n/aktualnye-problemy-razvitiya-semeyno-imuschestvennyh-otnosheniy-po-obychnomu-pravu-kyrgyzov-v-kontse-xix-nachale-xx-vv Актуальные проблемы развития семейно-имущественных отношений по обычному праву кыргызов в конце XIX – начале XX вв]. <small>(орус.)</small> Вестник Сибирского института бизнеса и информационных технологий. 2014. № 3 (11).</ref> Кыргыздардын коомдук мамилелеринин патриархалдык жолу аялдардын укуктарын азайткан. Тил албаган кыздарды өлтүрүүгө жол берилген, көбүнчө аялдар менен балдар «баримта» менен «кунанын» объектисине айланган. Эркек жана аялдарды өлтүрүү үчүн жоопкерчиликтин өзгөчөлүктөрү бар болчу. Аял киши өлтүргөндүгү үчүн кун 150 баш мал болсо, эркек киши өлтүргөндүгү үчүн 300 баш бодо мал төлөнөт.<ref>Турсунбаева Чолпон Манасовна, Жусупов Болотбек Асанович, [https://cyberleninka.ru/article/n/polozhenie-zhenschin-v-obychnom-prave-kyrgyzov Положение женщин в обычном праве кыргызов] <small>(орус.).</small> -- Вопросы современной юриспруденции № 8-9 (59), 2016 г. </ref> Үй-бүлөлүк мүлккө карата аялдын ээлик кылуу жана пайдалануу укугу болгон, бирок тескөө укугу толугу менен күйөөсүнө таандык болгон: «Күйөө өз каалоосу боюнча аялынын мүлкүн тескөөгө укуктуу; бирок ажырашкандан кийин баарын кайтарып бериши керек.<ref>Загряжский, Г. [https://www.academia.edu/37694428/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8F%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%93_%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7_%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%B8_%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%85_%D0%B8%D0%BC_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B4%D0%BB%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F_%D0%92%D1%8B%D0%BF_IV_%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82_1876 Юридический обычай киргиз] <small>(орус.)</small> // Материалы для статистики Туркестанского края, 1876. – вып. IV. – С. 33</ref> Күйөөсү жокто үй мүлкүн башкарып, бирок ээликтен ажыратып, эч кандай келишим түзүп, бүтүм жасай алган эмес. Күйөөсүнүн күнөөсү же керээзи боюнча ажырашкан учурда гана аял белгилүү бир мүлктүк көз карандысыздыкка ээ болгон, анткени күйөөсү анын бардык себин кайтарып берүүгө милдеттүү жана ал тургай аны багууга милдеттүү болгон.<ref>[http://lib.krsu.edu.kg/uploads/files/public/6113.pdf Хрестоматия по истории государства и права Кыргызстана: учебное пособие]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / Сост. Б.И. Борубашов. – Том 1. – Бишкек, 2008. – 460</ref> === Советтик мезгил === [[Файл:Soviet_feminism.jpg|thumb|Алгачкы СССРде күчтүү жана тең укуктуу аялдардын образы даңазаланган. 1931 жыл.]] Большевиктер коммунисттик коомду куруудагы эн биринчи кезектеги милдеттердин бири калктын бардык катмарларынын укуктарын абсолюттук теңдетүү болуп саналат деп айтышкан.<ref name=":4">Айвазова С. Г., [http://www.owl.ru/win/books/rw/o2_1.htm Идеология «новой женщины»: Смена вех // Русские женщины в лабиринте равноправия] (Очерки политической теории и истории. Документальные материалы). <small>(орус.)</small> — М.: РИК Русанова, 1998. — 408 с.</ref> 1917-жылы кабыл алынган декрет аялдар менен эркектердин мыйзам алдында бирдей экендигин билдирген.<ref name=":4" /> 1918-жылы [[Орусия Советтик Федеративдик Социалисттик Республикасы|РСФСР]]дин конституциясы кабыл алынгандан кийин аялдар официалдуу турдө кенири укуктарга ээ болушту.<ref name=":5">Н. Пушкарева, Энциклопедия Кругосвет // Феминизм в России (орус.). https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/FEMINIZM_V_ROSSII.html{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Аборт жасоо укугу жарыяланып, ажырашуу процесси мүмкүн болушунча жөнөкөйлөштүрүлдү.<ref name=":5" /> [[Борбордук Азия]] өлкөлөрүндө аялдардын эркиндикке чыгышы [[Худжум («Чабуул»)|Хужум]] деп аталып, эркектердин агрессиясына жана катуу каршылыгына дуушар болгон. 1918-жылы Пишпек шаарында эски үй-бүлөлүк турмуштун калдыктарын жоюу үчүн [[Мусулман аялдар союзу]] уюштурулуп, 1918-жылы аялдар бөлүмү аялдарды мамлекеттик жана коомдук иштерге даярдоого тийиш,<ref>100 лет освобождению женщин Советской Средней Азии, а также регресс и закабаление в период установления капитализма (орус.), 2018. https://www.iccr.gr/ru/news/100-/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526004833/https://www.iccr.gr/ru/news/100-/ |date=2022-05-26 }}</ref> 1921-жылы көп аял алууга, калыңга тыюу салуу жөнүндө мыйзам кабыл алынган, нике курагы аялдар үчүн 16 жашка, эркектер үчүн 18 жашка чейин көтөрүлгөн. Чыгыш аялын үй-бүлөлүк жана энелик милдеттерден бошотуунун советтик идеологиясы мыкаачылык менен өлтүрүүлөр жана репрессиялар менен коштолгон. 1920-жылдары коллективдештирүү жана индустриялаштыруу доорунда аялдар социалдык инфраструктураны өнүктүрүү ишине массалык түрдө тартыла баштаган. Бул трансформациялар 30 жашка чейин орточо аялдын 1ден аз балалуу болушуна алып келди. Ушуга байланыштуу 1935-жылы бойго бүтүрбөөчү каражаттарды чыгаруу токтотулуп, 1936-жылы бойдон алдырууга тыюу салынган,<ref name=":5" /> төрөт учурундагы аялдарга материалдык жардам да көбөйтүлгөн, көп балалуу үй-бүлөлөргө мамлекеттик жардам уюштурулуп, төрөт үйлөрүнүн тармагы кеңейтилген.<ref name=":4" /> Энелик аялдын социалисттик милдети катары каралып, ал эркек менен бирдей иштөө милдети менен толукталып, аялга эки эселенген жүк жүктөлгөн.<ref name=":5" /> Согуш маалында аялдар цехтин начальниги, ишканалардын начальниктери сыяктуу кызматтарды ээлее башташкан, бирок алар согуштан кийин мамлекет тарабынан кайрадан айдалып, аялдарда негизинен жумушчулар жана энелер болгон.<ref name=":5" /> Эрүү доорунда жана андан ары 60-80-жылдары советтик жетекчилик аялдардын жашоосун жана мамилелерин катуу көзөмөлгө алуу жана жөнгө салуу аракеттеринен четтеп кетти. 1955-жылы кайрадан бойдон алдырууга уруксат берилген. 1965-жылы ажырашуу процедурасы кайрадан жеңилдетилген. 1968-жылы кош бойлуулук жана төрөт боюнча акы төлөнүүчү өргүү, жалгыз бой энелерге жана ажырашкан аялдарга балдарга жөлөкпул киргизилди. Жаңы мыйзамдар жалпысынан аялдардын абалын бир топ жакшыртты, бирок үй-бүлөлүк теңсиздик, кесипкөйлүк өсүү үчүн татаал мүмкүнчүлүктөр, мамлекет тарабынан кылдаттык менен жабылган маяналардын төмөндөшү проблемасын чечкен жок. Ошол кездеги идеология идеалдуу аялды иштеген эне катары позициялап, анын образы күйөөсүн үйдө кароо жана анын ден соолугуна кам көрүү милдети менен толукталып, аял үчүн “үч эселенген жүктү” жараткан. Бул көйгөйдү түшүнүү жетекчиликти аялдарга жана алардын үй-бүлөгө кайтып келишине карата жаңы «неопатриархалдык» саясатка барууга түрттү. Бул аялдардын лидерликтен жана престиждүү кесиптерден акырындап сүрүлүп чыгышына алып келди.<ref name=":5" /> === Эгемен Кыргызстан === 1991-жылдан бери көз карандысыз Кыргызстан адам укуктары жаатында 50дөн ашык эл аралык пактка кошулуп,<ref>UN Women. Кыргызстан // https://eca.unwomen.org/ru/where-we-are/kyrgyzstan</ref> мамлекеттик түзүмдөрдүн жана жарандык коомдун деңгээлинде адам укуктарынын, аны менен бирге аял укуктарынын концепциясын тааныды. 1995-жылы 4-15-сентябрда биринчи жолу Кыргыз Республикасынын аялдар делегациясы [[Бейжин|Бейжинде]] өткөн Аялдардын абалы боюнча бүткүл дүйнөлүк IV конференцияга катышкан.<ref>UN. Доклад четвёртой Всемирной конференции по положению женщин. Нью Йорк,1996. https://www.un.org/womenwatch/daw/beijing/pdf/Beijing%20full%20report%20R.pdf</ref> 1996-жылы Жогорку Кеңеш Аялдардын укугу боюнча Конвенцияны ратификациядан өткөргөн. 1996-жыл өлкөдө Аялдар жылы деп жарыяланып, Үй-бүлө, аялдар жана жаштар иштери боюнча мамлекеттик комиссия түзүлөт.<ref name=":0">Центр помощи женщинам. Хронология: История женского движения в Кыргызстане. (орус.). http://wsc.kg/istoriya-zhenskogo-dvizheniya-v-kyrgyzst/{{Жеткиликсиз шилтеме|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1996-2000-жылдары Кыргызстанда аялдардын абалын жакшыртуу үчүн “Аялзат” улуттук программасы ишке киргизилген. 1999-жылы CEDAW комитетине биринчи жолу улуттук отчёт берилген. CEDAW – Аялдарга карата дискриминациянын бардык түрүн жоюу жөнүндө конвенция, БУУнун Башкы ассамблеясы тарабынан 1979-жылы 18-декабрда кабыл алынган.<ref>UN. Overview of the Convention. https://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/</ref>   2000-жылы улуттук саясаттын бардык аспектине гендердик компонентти кошуу үчүн Кыргыз Республикасынын президентинин алдында Аялдар, үй-бүлө маселелери жана гендердик өнүгүү боюнча улуттук кеңеш түзүлөт. “Кыргызстан аялдары кылымдар кыйырында” аттуу улуттук конференция өтүп, анда “Аялзат” программасынын аткарылышы, Кыргызстанда 2002-2006-жылдары гендердик теңчиликке жетишүү планы талкууланган. Ушул эле жылы өлкөдө “Жарандардын репродуктивдик укуктары жөнүндө” мыйзам кабыл алынганы белгилүү.   2002-2005-жылдары лидер-аялдарды мамлекеттик башкарууга тартуу тууралуу Кыргыз Республикасынын президентинин жарлыгы чыккан. Бир жылдан кийин Жогорку Кеңеш үй-бүлөлүк зомбулук жана аялдардын тең укуктуулугу жана мүмкүнчүлүктөрү жаатында 2 мыйзамды кабыл алган. Аялдар уюмдары парламентте гендердик маселелер боюнча президенттин өкүлү болушу керек деген идеяны көтөрүп чыгып, максатына жетти. Гендердик өнүгүү боюнча президенттин Жогорку Кеңештеги атайын өкүлү деген институт түзүлүп, бул кызматка 2005-жылы Анара Ниязова дайындалат.<ref>https://centrasia.org/person2.php?st=1122363236</ref> [[Файл:Фемицидке каршы активисттик акция.jpg|thumb|Бишкекте фемицидке каршы активисттик акция. 12.12.2020.|300x300px]] 2006-жылы “Гендердик саясатты өркүндөтүү чаралары жөнүндө” президенттин жарлыгы чыгып,<ref>КР президентинин гендердик саясатты өркүндөтүү боюнча чаралар жөнүндө жарлыгы. Бишкек шаары, Өкмөт үйү, жалган курандын 20, 2006. ПЖ № 136 http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/4434/10?cl=ky-kg&mode=tekst</ref> 2007-жылы Кыргыз Республикасынын Конституциясынын жаңы редакциясында аялдар менен эркектердин бирдей укук жана мүмкүнчүлүктөрү принциби бекитилди. “Саясий партиялар тууралуу” мыйзамга гендердик квота деген түшүнүк кирди. 2008-жылы – Аялдардын мыйзамдык демилгелеринин альянсы түзүлгөн. Максаты – гендердик демилгелерди көтөрүү жана гендердик саясатка мониторинг жүргүзүү аркылуу саясатта аялдардын үнүн жана таасирин күчөтүү. Альянска Ишкер аялдар ассоциациясы, “Сезим” кризистик борбору, Гендердик изилдөөлөр борбору жана башка уюмдар кирип, өлкөдө аялдардын укугу үчүн күрөш активдешкен. Гендердик теңдикти алдыга сүрөгөн жогорудагы чечимдердин көпчүлүгү аялдар уюмдарынын лоббиси астында кабыл алынган. Айрыкча саясаттагы тең укуктуулук маселеси күн тартибине чыккан. Аялдар уюмдарынын активисттери жалаң бир жыныстын өкүлдөрү отурган парламентке каршы чыгып, буга эркек депутаттардын көңүлүн буруу жолун издешти. Мисалы, эркек депутаттарга 8-Мартта гүл белек кылышканы белгилүү. Жылдарга созулган күрөштүн жыйынтыгында гендердик теңдик, зомбулукка каршы, аялдарды саясатта колдоонун атайын чаралары, парламентте аялдарга 30 пайыздык квота берүү боюнча мыйзамдарды кабыл алууда, Конституцияда “светтик” деген түшүнүктү, [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңеш]] кабыл алган мыйзамдарга гендердик экспертиза жүргүзүүнү сактап калууда аялдар кыймылдары зор роль ээледи. Ошол эле учурда СССР тарагандан кийин идеологиялык вакуум учурунда мамлекет тарабынан кабыл алынган салттуулукка карай багыт дароо эле өз натыйжасын көрсөттү – 1991-жылдын башынан бери Кыргызстандын экономика тармагында аялдардын өкүлчүлүгүнүн көрсөткүчү төмөндөп: 1991-жылдан 2007-жылга чейин эмгек рыногунда кыргызстандык аялдардын иш менен камсыз болушу 81,6%дан 42,3%ке чейин төмөндөгөн.<ref name=":1">А. Ибраева, [https://kloop.kg/blog/2021/03/08/hudzhum-ostatki-burzhuazii-i-truzhenitsy-vostoka-kak-razvivalsya-feminizm-v-kyrgyzstane-i-sssr/ Худжум, «остатки буржуазии» и труженицы Востока. Как развивался феминизм в Кыргызстане и СССР.] <small>(орус.)</small> Жалган курандын 8, 2021.</ref> 2010-жылы «Кырк Чоро» улуттук-патриоттук кыймылы түзүлүп, кыргыз кыздарынын адеп-ахлакка каршы мыйзамсыз «күрөшүнүн» аркасында атактуу болгон жигиттер тобу түзүлгөн. Кыймылдын мүчөлөрү түнкү клубдарда жергиликтүү кыргыз кыздарынын чет элдиктер менен жүргөнүн текшерүү үчүн “рейддерди” жүргүзүп, украиналык “Казактар” тобунун шоусун үзгүлтүккө учуратып, улуттук баш кийимди итке кийгизген кызды муунтуп өлтүрөбүз деп коркутушкан.<ref name=":1" /> 2020-жылы “Кырк чоро” кыймылынын мүчөлөрү аялдардын укугу үчүн тынч жүрүшүн үзгүлтүккө учуратанына тиешеси болбогонун айтып чыгышкан. == Мыйзамдык база == Гендердик саясат – ар башка жыныстагы адамдардын ортосундагы өз ара мамилелерде теңдикти орнотууга багытталган мамлекеттик, коомдук иш. [[Гендер|Гендердик]] тең укуктуулук – Кыргыз Республикасынын [[Мыйзам|мыйзамдарында]] белгиленген жеңилдетүүчү жагдайлардан (атайын чаралар) тышкары ар башка жыныстагы адамдардын мыйзам алдында укуктарынын, милдеттеринин жана жоопкерчиликтеринин теңдиги.<ref name=":2">КРнын [http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/202398?cl=ky-kg “Эркектер менен аялдар үчүн бирдей укуктар менен бирдей мүмкүнчүлүктөрдүн мамлекеттик кепилдиктери жөнүндө”] мыйзамы. 2008-жылдын 4-августу № 184.</ref> Кыргыз Республикасынын гендердик мыйзамдары – гендердик саясатты ишке ашыруу тартибин жөнгө салган принциптерди белгилеген укуктук-нормативдик актылардын жыйындысы: Конституциянын нормалары, эл аралык конвенциялар, гендердик теңдик жаатындагы атайын мыйзамдар, ошондой эле тармактык укуктук-нормативдик актылардагы гендердик нормалар (билим берүү, эмгек, жумуш менен камсыз болуу, саламаттыкты сактоо жана башка чөйрөлөрдө). [[Кыргызстандын Конституциясы|Кыргыз Республикасынын Конституциясында]] Адам укуктарынын жалпы декларациясынын принциптери толук чагылдырылган. [[Конституция|Конституциянын]] 1-беренесинде “Кыргыз Республикасы – көз карандысыз, эгемен, демократиялык, унитардык, укуктук, светтик жана социалдык мамлекет” деп жазылуу. Конституциянын 24-беренесинде “Кыргыз Республикасында эркектер жана аялдар бирдей укуктарга жана эркиндиктерге, аларды ишке ашыруу үчүн бирдей мүмкүнчүлүктөргө ээ” деп айтылат. Ал эми 37-беренеде кызматка орношуудагы тең укуктуулук так жазылган: “Кыргыз Республикасынын жарандары мамлекеттик жарандык жана муниципалдык кызматка мыйзамда белгиленген тартипте кирүүдө, кызмат боюнча көтөрүлүүдө бирдей укуктарга жана бирдей мүмкүнчүлүктөргө ээ”. Адам укуктарынын негизги принциптерин Конституцияда бекитүү менен Кыргызстан адам укуктарын коргоо жана камсыз кылуунун юридикалык жана институтташтырылган негиздерин, жыныстык айырмачылыгына карабастан укуктар менен мүмкүнчүлүктөрдүн бирдейлиги принцибин бекемдей алды. Бул жаатта олуттуу кадамдардын бири деп 2008-жылдын 4-августунда “Эркектер менен аялдар үчүн бирдей укуктар менен бирдей мүмкүнчүлүктөрдүн мамлекеттик кепилдиктери жөнүндө” мыйзамдын кабыл алынышын айтсак болот. 2013-жылы өкмөт [[Ала качуу|“ала качуу”]] – аялдарды мажбурлап никеге туруу үчүн жазаны күчөткөн. Эркинен ажыратуу мөөнөтү беш жылдан жети жылга чейин эркинен ажыратуу менен, он жетиге толо элек кызды ала качуу үчүн он жылга чейин күчөтүлдү.<ref>КР мыйзамы, үчтүн айынын 25, 2013 № 9, http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/203816/20?cl=ky-kg&mode=tekst</ref> Ал эми 2019-жылы кабыл алынган жазык кодексине карата 5-жылдан 7,5 жылга чейин жана 18-чыга элек жараанды урдоо үчүн 7,5-жылдан 10-жылкга чейин эркинен ажыратуу менен жазаланат.<ref>КР жазык кодекси, бирдин айынын 2, 2017, № 19<nowiki/>http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/111527/80?cl=ky-kg&mode=tekst</ref> Кыргызстанда никелердин бештен бири ала качуу жолу менен (макулдугу менен же макулдугу жок) кыйылган. Аялдарды алардын макулдугусуз ала качуу жолу менен түзүлгөн нике аздыр-көптүр республикада бардык жерде белгиленет: Бишкек шаарында 2 пайыздан Нарын облусунда 21 пайызга чейин. Көбүнчө башталгыч билими бар же билими жок, ошондой эле эң жакыр үй-бүлөлөрдүн кыздары уурдалат.<ref>UNFPA. Гендер в восприятии общества, 2016. <small>(орус.)</small>http://www.stat.kg/media/publicationarchive/04b5b8ac-3016-46ed-a7ec-750398c1aeb4.pdf</ref> 2016-жылдын 5-октябрында өкмөт жашы жете электерге никеге тыюу салды. Баланын ата-энеси жана дин кызматкерлери үчүн кылмыш жазасы үч жылдан беш жылга чейин эркинен ажыратуу түрүндө каралган<ref>''Алтынай Айбек кызы,'' Молдо уже боятся совершать обряд «нике» с несовершеннолетними. Бирдин айынын 13, 2018. https://vesti.kg/obshchestvo/item/50198-moldo-uzhe-boyatsya-sovershat-obryad-nike-s-nesovershennoletnimi.html</ref>. Мыйзам жашы жете электерге эрте турмушка чыгууда сексуалдык, физикалык жана психикалык зомбулуктун алдын алуу жана кыздардын толук орто жана жогорку билим алуусу менен негизделет. == Кыргызстанда аял укуктарындагы жетишкендиктер == Гендердик теңдик принциптерин ишке ашырууда мыйзамда каралган атайын чаралар жөнүндө нормалар маанилүү ролду ээлейт. Атайын чаралар – жашоо турмуштун бир кыйла басмырланган чөйрөсүндөгү жыныстардын бириндеги адамдарды колдоого багытталган уюштуруучулук, мыйзамдык, институционалдык мүнөздөгү чаралар.<ref name=":2" /> Атайын чаралар убактылуу мүнөздө болушу мүмкүн. Мисалы, Жогорку Кеңешке жана жергиликтүү депутаттарды [[Шайлоо|шайлоодо]] аялдарга 30 пайыздык квотанын берилиши. Саясий институттарда: мамлекеттик жана жергиликтүү бийлик органдарында аялдардын жана эркектердин өкүлчүлүгүнүн теңдештигине жетишилген соң бул чаралар жокко чыгарылышы мүмкүн. Өлкөдө кыз ала качууга жазанын катаалдатылышы да аялдардын укугун коргоо жаатында маанилүү чечимдердин бири болуп калды. Учурда кыз ала качкандар 5 жылдан 10 жылга чейин эркинен ажыратылат.<ref>КРнын Кылмыш жаза кодекси, 155-берене.  http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112309</ref> 2007-жылга чейин бир дагы аял [[губернатор]] же [[Айыл өкмөтү|айыл өкмөт]] башчысы болгон эмес. 2007-жылы президент [[Курманбек Бакиев]] 2007-2010-жылдары гендердик баланска жетишүү боюнча иш-аракеттер планына кол койгон. Ушул эле жылы парламенттик шайлоодо 3 саясий партиядан 23 аял-депутат шайланган. Бул аял-депутаттар 2010-жылга чейин 148 мыйзам долбоорун сунушташат: баланы эмизүү укугун коргоодон тарта гендердик теңдикти камсыздоону кепилдеген мыйзамды кабыл алууга чейин.<ref>United Nations Development Programme, August 11, 2010 «Widening women’s political representation in Kyrgyzstan».</ref> Бүгүнкү күндө депутаттардын 30 пайызы аялдар шайланууда деген формалдуу көрүнүш. Анткени башка кызматка которулган аял-депутаттын орду дайыма эле кайра аял-депутат менен толуктала бербейт. == Кыргызстанда аял укуктарына тоскоолдуктар == Башка өлкөлөрдөй эле Кыргызстан гендердик теңдикти толук камсыз кылууга жетише элек. Айрым чөйрөлөрдө статистика аялдардын ордун баса белгилеп көрсөтүүдө. Кыргызстанда аялдар эркектерге караганда [[Миграция|миграциялык]] процесстерге активдүүрөөк катышат. 2016-жылкы изилдөөлөргө таянсак, 7,1 эмигранттын 4,5 миңин же 61 пайызын аялдар түзгөн.<ref name=":3">Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. Кыргызстандагы аялдар: цифралар жана фактылар, 2017. http://www.stat.kg/kg/news/8-marta-kyrgyzstan-otmechaet-mezhdunarodnyj-zhenskij-den/</ref> Облустар аралык жер которууда 21,3 миң адамдын 14,2 миңи же 67 пайызы аялдар болгон. Аялдар тең маяна алуу укугуна жетише элек. Бишкек шаарында эркектер аялдарга караганда 1,5 эсе көп айлык аларын изилдөө көрсөттү. Айлык акылардын эң кичине ажырымы [[Нарын облусу|Нарын]] (20 пайыз) жана Ысык-Көл облустарында (16,2 пайыз) катталган.<ref name=":3" /> Жергиликтүү кеңештерде аял-депутаттардын саны 16 пайызды гана түзөт. 2018-жылы Human Rights Watch уюму Кыргызстанда аялдардын укугун коргоо жакшырбай жатат деп жарыялаган. Уюм өлкөдөгү ала качууларды жана кыйноолорду баса белгилеп көрсөткөн.<ref>Б. Токтоноев, Кыргыз өлкөсүндө аялдардын укугу жакшырбай жатат, 2019 // https://www.super.kg/kabar/news/259927/</ref> 2021-жылы Кыргызстан аялдардын коопсуздугу боюнча глобалдык индексте (WPS Index) 170 өлкөнүн ичинен 97 орунду ээледи. Бул Борбордук Азия өлкөлөрүнүн ичинен акыркы орун. Кыргызстандын “Аялдардын коммерциялык эмес уюмдары” форуму аялдардын укугуна тоскоолдук жараткан фактор деп буларды атады: * Аялдардын саясий турмушка жана бардык чөйрөдө чечимдерди кабыл алуу процессине катышуусунун төмөндүгү; * Улуттук жана жергиликтүү деңгээлде гендердик-ориентацияланган бюджетти түзүүнүн төмөн деңгээли; * Гендердик теңдик жана аялдардын укугу маселесинде негативдүү жана гендердик стереотиптердин күчөшү; * Аялдардын укуктары жана мүмкүнчүлүктөрүнө карата диний фундаментализмдин терс таасиринин күчөшү.   == Кыргызстандагы аял укуктарын коргогон уюмдар == Учурда Кыргызстанда 85тен ашык аялдар уюму бар. Алардын иши  1999-жылы 15-октябрда кабыл алынган “Коммерциялык эмес уюмдар жөнүндө” мыйзам менен тескелет. 2021-жылы 26-июнда мыйзамга өзгөртүү киргизилди. Жаңы нормага ылайык, эми [[бейөкмөт уюмдар]] жыл сайын каржылык отчёт берүүгө милдеттүү.<ref>К. Рахманкулов, Мамлекет коомдук уюмдарды тескегиси келет, 2020. https://www.azattyk.org/a/kyrgyzstan-ngo-government-low/30396410.html</ref> === “БУУ-аялдар” түзүмү === 2010-жылы 2-июлда БУУнун Башкы ассамблеясы [https://eca.unwomen.org/ru/where-we-are/kyrgyzstan БУУ-аялдар] түзүмүн түзүүнү бир добуштан колдогон. Гендердик теңдик, аялдардын укуктары жана мүмкүнчүлүктөрү үчүн күрөшкөн түзүм Кыргызстанда толук кандуу 2012-жылдан бери иштейт. Кыргызстандык аялдардын жана кыздардын жашоосун жакшыртуунун активдүү тарапташы. Аялдардын лидерлигин жогорулатуу, аларга зомбулукту жоюу, чечим кабыл алуунун бардык аспектине аялдарды тартуу, алардын экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүнүн үстүндө иштеп келе жатат. Түзүм 2020-жылы Кыргызстандын аймактарындагы аяр катмардагы 700 аялга гигиеналык каражат түрүндө [[гуманитардык жардам]] берген. 2015-жылдан бери БУУ-аялдар түзүмүнүн колдоосунда 20 000 үй-бүлө таза сууга жеткен.<ref>БУУ аялдар: Кыргызстан. https://eca.unwomen.org/ru/where-we-are/kyrgyzstan Кирүү күнү: бугу айынын, 2022.</ref> === “Социалдык технологиялар агенттиги” коомдук уюму === Жарандардын социалдык активдүүлүгүн колдогон уюм. Кыргызстанда шайлоолорго көз карандысыз байкоочу катары катышып келет.<ref>ЦИК: ОО «Агентство социальных технологий» будет осуществлять наблюдение на выборах депутатов местных кенешей. 2021.  https://shailoo.gov.kg/ru/news/4599/</ref> 2021-жылы өткөн парламенттик шайлоого гендердик мониторинг жүргүзгөн – аял талапкерлерге эркектердей эле мүмкүнчүлүк түзүү, саясий атаандаштыкта гендердик дискриминацияга жол бербөөнү караган.   === “Сезим” кризистик борбору === [http://sezim.org/ “Сезим”] кризистик борбору 1998-жылы түзүлгөн, Кыргызстандагы алгачкы кризистик борборлордун жана өкмөттүк эмес уюмдардын бири. 3 негизги багыт боюнча иш жүргүзөт. ·   Гендердик, үй-бүлөлүк зомбулук, адам сатуудан жабыркагандарга шарт түзүү жана укуктук, психологиялык жана социалдык колдоо көрсөтүү. ·   Кыргызстанда үй-бүлөлүк зомбулукту азайтуу боюнча мыйзамдардын аткарылышы жаатында чараларды демилгелөө, колдоо. ·   Гендердик, үй-бүлөлүк зомбулук жана адам сатуунун деңгээлин азайтуу үчүн превентивдүү чараларды сунуштоо. Уюмдун маалыматына таянсак, “Сезимге” 1998-2020-жылдары 44 907 түз байланышуу болгон. Борбор 34 925 юридикалык жана психологиялык консультация берди. Сот процесстеринде 1864 адамга адвокаттык коргоо көрсөттү. 2003-жылдан бери Шелтер кызматын 3934 жаран алган.  === Бишкек Феминисттик Демилгелери === [https://bishkekfeminists.org/ Бишкек Феминисттик Демилгелери коомдук бирикмеси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529112222/https://bishkekfeminists.org/ |date=2022-05-29 }} жамааттык эмансипация, тилектештик, өз ара колдоо, бирдей чечим кабыл алуу жана зордук-зомбулукка жол бербөө принциптерине негизделген феминисттик активисттердин тобу, Кыргызстандын Бишкек шаарында жайгашкан. БФД 2009-жылы феминисттердин жана жарандык активисттердин тобу катары уюшулуп, 2012-жылы расмий түрдө каттоодон өткөн. БФД 4 жыл катары менен 8-Март тилектештик жана аялдардын укуктары үчүн тынчтык маршынын куратору болуп, андан кийин 8/365 маршын кураторлук кылган көз карандысыз феминисттик кыймылды уюштурду. === The GRACE уюму === Лесбиян аялдарга карата гомофобияга жана дискриминацияга каршы иш жүргүзгөн өкмөттүк эмес уюм. 2013-жылы түзүлүп, каттоодон өткөн. Уюмга ЛБК, гендер, ВИЧ-СПИДдин алдын алуу жаатында тажрыйбасы бар активисттер, психологдор жана башкалар мүчө. Уюм коомчулукка туура маалымат жеткирүүгө, бурмаланган маалыматтын негизинде дискриминацияга жол берөөгө умтулат. Долбоорлорунун бири – “Күүгүмдөгү бий” спектакли. Бул – аялдардын көмүскөдөгү жашоосун ачыкка чыгарган, тетралдаштырылган перформанс.   === “Women’s forum Kurak” коомдук уюму === [http://kurak.kg/ “Women’s forum Kurak” коомдук уюму] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220518024854/http://kurak.kg/ |date=2022-05-18 }} түрдүү чөйрөдөгү аялдарды бириктирген Бишкек шаарындагы коммерциялык эмес уюм. Ишкерликте аялдарга колдоо көрсөтүүнү (окутуу, үйрөтүү жана башка) максат кылат. Долбоорлорунун бири – 2022-жылдын 12-17-март күндөрү өлкөнүн 5 облус-районунда өткөн “Ишкер айымдар – Айылдан ааламга” форуму.   === Аялдарга жардам берүү борбору === [[Аялдарга жардам берүү борбору]] адам укугун коргоо аркылуу гендердик теңдикти өркүндөтүү жана Кыргызстандын демократиялык реформаларына активдүү катышуу максатын коёт. Негизги багыттарынын бири – гендердик маселелерди чечүүдө жарандык коомдун потенциалын жогорулатууга көмөктөшүү. Гендердик окутуу, мониторинг жүргүзүү жана жарандык коомдун гендердик маселелер боюнча маалыматка ээ болуусун камсыздоо аркылуу жыйынтыкка жетишүүнү көздөйт. 2021-жылы ОБСЕ менен биргеликте “Аялдардын саясаттагы лидерлиги” деген темада онлайн окуу курсун өткөн.  === “Аялдардын өкмөттүк эмес уюмдары” форуму === [https://forumofwomenngos.kg/ “Аялдардын өкмөттүк эмес уюмдары” форуму]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 1994-жылы түзүлүп, 1996-жылы каттоого алынган. Форумдун максаты – гендердик теңдик, коомдо аялдардын ролун күчөтүү, Кыргызстанда, Борбордук Азияда аялдар кыймылдарын консалидациялоо. == Колдонулган адабият жана шилтемелер == <references responsive="" /> [[Категория:Аял укуктары]] [[Категория:Кыргызстан]] [[Категория:Аялдар]] [[Категория:Феминизм]] pukiaswkv528dtqw2u22c4j3hx4v5f8 0 128316 652863 648608 2026-09-20T23:14:40Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 652863 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oprah Winfrey receives 2013 Presidential Medal of Freedom.jpg|thumb|right|200px|Америкалык ишкер, телеалпаруучу жана медиа жетекчи [[Опра Уинфри]] 2013-жылы АКШнын президенти [[Барак Обама|Барак Обамадан]] "Президенттик Эркиндик медалын" алууда.]] [[Файл:Armi-Ratia-1959.jpg|thumb|right|200px|Финдик ишкер [[Арми Ратиа]] (1912–1979), [[Маримекко]] текстиль жана үй жасалгалоо компаниясынын негиздөөчүсү]] '''Аял ишкерлер''' — [[Ишкана|Ишкананы]] башкарган жана өзгөчө [[Бизнес|бизнести]] уюштурган аялдар<ref>{{Cite web|url=https://definitions.uslegal.com/w/women-entrepreneurs/|title=Women Entrepreneurs Law and Legal Definition {{!}} USLegal, Inc.|website=definitions.uslegal.com|access-date=2019-06-17}}</ref>.[[АКШ|Америка Кошмо Штаттарында]] 20-жана 21-кылымдын ичинде аялдардын ишкердиги тынымсыз өсүп, 1997-жылдан бери аялдардын бизнеси 5% га өскөн <ref>{{Cite web|url=https://www.become.co/blog/women-owned-businesses-statistics/|title=Women-Owned Business: Statistics & Trends [2019]|date=2019-10-24|website=Become|language=en|access-date=2020-04-11}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.census.gov/library/visualizations/2017/comm/women_owned_businesses.html|title=Women-Owned Businesses|last=Bureau|first=US Census|website=www.census.gov|language=EN-US|access-date=2019-06-17}}</ref>.Бул өсүш Коко Шанель, Дайан Хендрикс, Мег Уитман жана Опра Уинфри сыяктуу өз алдынча бай аялдардын пайда болушуна шарт түзгөн<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/self-made-women/|title=America's Richest Self-Made Women 2019|website=Forbes|language=en|access-date=2019-06-17}}</ref>. Бизнестеги аялдар (women in business) деген сөз айкаштары, соода, бизнес жана ишкердик чөйрөсүндө лидерлик ролдордогу аялдардын тарыхый четтетилишине көңүл бурат. Бүгүнкү күндө бул фраза аялдардын бизнеске катышуусун жогорулатууну жактап, жумушчу күчүн жана идеялардын өнүгүшүнө салым кошкондорду диверсификациялоону көздөйт. Мурдагыга салыштырмалуу аялдардын корпоративдик лидерлик жана ишкердик ролдорунда адилеттүү бөлүштүрүлүшү байкалууда. Аялдардын бизнеске катышуусун жогорулатуу бизнести өнүктүрүүдө, идеяларда жана өнүмдөрдү диверсификациялоо үчүн маанилүү. Катышуу ошондой эле аялдарга жана алардын социалдык чөйрөсүнө оң таасирин тийгизген социалдык тармактарды жана колдоону өнүктүрүүгө түрткү берет.<ref>Kitching, Beverley M.; Jackson, Pamela A. (2002). [https://journals.sagepub.com/doi/10.5367/000000002101299132 "Female Entrepreneurs in a Transitional Economy: Businesswomen in China"]. (англ.) ''The International Journal of Entrepreneurship and Innovation''. '''3''' (2): 145–155. doi:10.5367/000000002101299132. ISSN 1465-7503.</ref> Бизнестеги аялдардын абалы дүйнө жүзү боюнча бир топ айырмаланат. American Express тапшырган "Аялдарга таандык ишканалардын 2018-жылдагы абалы боюнча отчетуна" ылайык, аялдарга таандык ишканалардын саны 1972-жылдан бери дээрлик 3000% га өскөн.<ref>Castrillon, Caroline. [https://www.forbes.com/sites/carolinecastrillon/2019/02/04/why-more-women-are-turning-to-entrepreneurship/?sh=55046eed542a "Why More Women Are Turning To Entrepreneurship".] Текшерилген күн: бугу айынын 24, 2022.</ref> Коом аялдарды бизнесте алдыга жылдыруу үчүн олуттуу ийгиликтерге жетишкенине карабастан, дагы эле карьералык багыт берүү, үй-бүлөгө берилгендик, сексуалдык дискриминация, адекваттуу капиталдын жетишсиздиги, адекваттуу билимдин жоктугу жана технологияларды колдонуу боюнча окутуунун жетишсиздиги бар. Аялдар эркектерге караганда өздөрүнүн социалдык жана саясий чөйрөсүнөн көбүрөөк чектелет. Өнүккөн өлкөлөрдө да, өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө да ишкер катары аялдардын саны өсүүдө жана улуттук өкмөттөр бул практикага барган сайын көбүрөөк көңүл буруп жатышат. == Корпоративдик жетекчиликте аялдар == 2014-жылга карата абал боюнча, 22 000 дүйнөлүк фирманын дээрлик 60%да директорлор кеңешинин бир да аял мүчөсү болгон эмес, жарымынан бир аз көбүндө C-Suite менеджери аял болгон жана 5%дан азында башкы директор аял болгон.<ref>Moran, Tyler; Noland, Marcus. [https://hbr.org/2016/02/study-firms-with-more-women-in-the-c-suite-are-more-profitable "Study: Firms with More Women in the C-Suite Are More Profitable"] (англ.)/ ''Harvard Business Review''. Harvard Business Review.</ref> Бирок, ар кайсы өлкөлөрдө олуттуу айырмачылыктар бар: Норвегия, [[Латвия]], Болгария жана Словенияда жогорку даражалуу жетекчилерде жана директорлор кеңешинин мүчөлөрүндө кеминде 20% аялдар өкүлчүлүккө ээ болсо, Японияда директорлор кеңешинин мүчөлөрүндө 2% гана аял өкүлү болгон. == Ишкер аялдар == Аял ишкерлер планетадагы эң тез өнүгүп келе жаткан бизнес адамы болуп саналат. Аялдардын ишкердиги Global Entrepreneurship Monitor изилдөө долбооруна кирген 59 экономикада бойго жеткен аялдардын 1,5 пайызынан 45,4 пайызына чейин өзгөрөт.<ref>Global Entrepreneurship Monitor.[https://www.microbiz.org/wp-content/uploads/2012/02/2010_WomenEntrepreneursWorldwide-GEM_AnnualReport.pdf "GEM 2010 Womens Report"] Текшерилген күн: бугу айынын 24, 2022.</ref> Өнүгүп келе жаткан экономикаларда аялдардын ишкердик активдүүлүгү эң жогору болгонуна карабастан (45,5 пайыз), бардык ишкер аялдардын үлүшү экономикалар арасында олуттуу айырмаланат: Корея Республикасындагы 16 пайыздан Ганадагы 55 пайызга чейин. Анын үстүнө, көптөгөн өнүгүп келе жаткан экономикаларда аялдар эркектерге караганда бизнести тезирээк баштап, жумуш орундарын түзүүгө жана экономикалык өсүшкө олуттуу салым кошуп жатышат. Аялдар туруктуулукка басым жасаган бизнести башташат.<ref>[https://www.theguardian.com/sustainable-business/2015/apr/27/women-top-better-business-environment-sustainable Women at the top is better for business and the environment], 2015. (англ.). Текшерилген күн: бугу айынын 24, 2022.</ref> == Аял ишкерлер туш болгон тоскоолдуктар == Ишкер аялдардын экономикалык өсүшкө, жумуштуулуктун өсүшүнө жана социалдык чыңалуунун басаңдашына оң таасирин көрсөтүшөт. Ишкер аялдардын потенциалын жакшыраак пайдалануу (алардын бизнеске эркектерге салыштырмалуу деңгээлде катышуусу тууралуу) көпчүлүк өлкөлөрдө ички дүң продукцияны 20%дан ашык көбөйтүүгө мүмкүндүк берет.  Аялдар тарабынан түзүлгөн ишканалар тарабынан жүзөгө ашырылуучу товарларды өндүрүүнү жана кызмат көрсөтүүлөрдү олуттуу көбөйтүү маселеси мындай ишмердүүлүктүн өзгөчөлүктөрүн жана алардын эркектердин ишкердигинен айырмасын түшүнүүнү талап кылат. Аялдардын ички дүң продукцияга кошкон салымын жогорулатуу боюнча чараларды иштеп чыгуу жана аялдар менен эркектерге таандык ишканалардын санындагы айырманы (гендердик ажырым) азайтуу үчүн аялдардын ишмердүүлүгүнө байланышкан маселелердин кеңири чөйрөсүн изилдөө зарыл. Ишкер аялдар өз бизнесин ачууда жана жүргүзүүдө эркек ишкерлерге караганда көбүрөөк кыйынчылыктарга туш болушат. Мындай көйгөйлөр көпчүлүк өлкөлөр үчүн мүнөздүү, бул өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө да, экономикалык жактан өнүккөн өлкөлөрдө да айтылат. Ишкер аялдардын көйгөйлөрүнүн арасында объективдүү жана субъективдүү көйгөйлөр бар. Объективдүү көйгөйлөр ишкердик менен жеке жашоонун, анын ичинде бала багуу, үй-бүлөлүк жана үй тиричилик милдеттердин ортосундагы тең салмактуулукка жетишүүдөгү кыйынчылыктардан келип чыгат. Ишкер аялдардын өз бизнесин ачууда туш болгон негизги көйгөйлөрү каржы, маалыматтын жетишсиздиги, бизнести жүргүзүү жана башкаруу боюнча билиминин жетишсиздиги, ошондой эле үй-бүлөдөгү жана жумуштагы күнүмдүк иштерди координациялоо көйгөйү болгон. Күнүмдүк ишмердүүлүгүндө ишкер аялдар жумуш менен жеке жашоонун ортосундагы тең салмактуулукту, ошондой эле жеке өсүү жана кесиптик өнүгүү үчүн убакыттын жетишсиздигинен жапа чегип, аны баланстоого умтулушат. Өз кезегинде финансылык, укуктук сабаттуулуктун төмөндүгү жана ишкердик көндүмдөрдүн жетишсиздиги өзүн төмөн баалоо менен айкалышып, ошондой эле аялдардын ишкердигин өнүктүрүүнү колдоонун комплекстүү тутумунун жоктугу аялдардын ишкердигинин сандык, сапаттык өсүшүнө жана мамлекеттик органдар, финансы институттары менен өз ара аракеттенүүгө тоскоол болууда. Европа реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкы изилдөөсүнө ылайык, лидер аялдардын көбү кесипкөй консультанттар менен насаатчылардын жетишсиздигин айтышат, бул алардын компанияларынын өсүшүн чектейт.<ref name=":1">World  Economic Forum  Global Gender Gap 2020 (англ.). http://www3.weforum.org/docs/WEF_GGGR_2020.pdf </ref> Мындан тышкары бизнести жаңы баштаган ишканалар үчүн кеңештердин, насаатчылыктын жана окутуунун болушу дагы эле региондор боюнча бирдей эмес бөлүштүрүлгөн, бирок кошумча нарк жогору болгон ишканалар чөйрөсүндө да жетишсиз. Ошону менен бирге аялдардын ишкердигин өнүктүрүүнүн негизги көйгөйлөрүн төмөнкүчө бөлүп көрсөтүүгө болот: # Аялдардын ишкердигинин бирдиктүү аныктамасынын жоктугу; # Аялдардын ишкердигинин экономикага кошкон салымы боюнча гендердик бөлүштүрүлгөн маалыматтардын жоктугу; # Бизнестин инфраструктурасы жетишсиз өнүккөн; # Кызыкдар тараптардын ортосунда чакан жана орто бизнес саясатын баалоо жана мониторинг жүргүзүү үчүн расмий координациялоо платформасынын жоктугу; # Рынокко кирүүгө жана кошумча нарк чынжырларына кирүү үчүн стимулдардын жана мамлекеттик колдоонун жоктугу. === '''Гендердик стереотиптер''' === Бүгүнкү күндө аялдардын ишкердигин өнүктүрүүдөгү негизги тоскоолдук – бул аялдар дайыма жеңүүгө тийиш болгон [[гендердик стереотиптер]] деп аташат. Мындан тышкары бардык сурамжыланган аялдардын пикири боюнча, аялдардын бизнесинин өнүгүшүнө «объективдүү кыйынчылыктар» тоскоолдук кылат, бул аялдарга ишкердикте эркектер менен атаандашууга эки эселенген жүк: үй-бүлө жана жумушту бирге алып кетүү тоскоол болууда. Кыргыз Республикасынын Улуттук статистикалык комитетинин маалыматы боюнча, аялдар күнүнө орто эсеп менен 4 саат 30 мүнөттү үй жумуштарына арнап, убактысынын 18,8%ын жумшашат. Эркектер үчүн бул нерсе 6,5%дан ашпайт. Натыйжада аялдар эркектерге салыштырмалуу үй жумуштарына 3 эсе, балдарды тарбиялоого 2 эсе көп убакыт коротушат. Бул эки эселенген абал аялдарды эс алуу мүмкүнчүлүгүнөн ажыратып, ден соолугуна коркунуч келтирет. Ишкердик менен алектенген аялдар күйөөсүнөн, балдарынан, жакындарынан керектүү колдоону ала алышпайт. Микроишкерлик – бул аялдар үчүн кошумча киреше табуу мүмкүнчүлүгү болуп саналат жана аны мезгил-мезгили менен колдонот. Аялдар бизнести жүргүзүүгө убакыттын жоктугунан (24%), ошондой эле үй-бүлөгө жана балдарга кам көрүү муктаждыгынан (14%) бизнесин жабууга мажбур болушат, бул эркектерге караганда 1,7 эсе көп. === '''Баштапкы капитал жетишсиздиги''' === Баштапкы капиталдын жетишсиздиги бизнес ачкан аялдар үчүн негизги тоскоолдук болуп саналат. Ошол эле учурда коммерциялык банктар өздөрү жалпысынан чакан жана орто бизнести насыялоого жетиштүү көңүл бурбай жатышат, бул микрофинансылык уюмдарга ишкер аялдардын кайрылууларынын көбөйүшүнө алып келүүдө. Микрофинансы уюмдары насыя алуу үчүн чогултулууга тийиш болгон документтердин пакетине төмөнкү талаптарды коюшат. Аялдарга берилген микрокредиттердин басымдуу бөлүгү ишкердик үчүн пайдаланылган: айыл чарбасын (28,72%), соода жана коммерцияны (15,38%) жана тейлөө чөйрөсүн (10,2%) өнүктүрүүгө багытталган. Бирок микрофинансылык уюмдар аялдардын ишкердигинин өнүгүшүнө жана өсүшүнө жалпысынан зыянын тийгизе турган жогору пайыздык чендерди коюшат. Жогорку пайыздык үстөктөр ишкерлерди каржылоонун башка булактарын издөөгө мажбурлайт, натыйжада 31,8%ы жакындарына, 15,8%ы досторуна жана 6,9%ы кредиторлорго кайрылышкан.<ref name=":2">Экономика министирлиги. 2022-2026-жылдарга аялдар ишкердигин колдоо жана өнүктүрүү боюнча программа'''.''' http://mineconom.gov.kg/ky/post/6827 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524125231/http://mineconom.gov.kg/ky/post/6827 |date=2022-05-24 }}</ref> Бир катар изилдөөлөргө ылайык, Кыргыз Республикасындагы эл аралык уюмдар каржы тармагында аялдардын мүмкүнчүлүктөрү чектелгендигин белгилешет. Бул жагдай биринчи кезекте банктар тарабынан ишкер аялдардын муктаждыктарын жана алардын жагымдуу кардар сегменти катары потенциалын түшүнбөгөндүктөн, ошондой эле рынокто «аялдардын банк иши» негизинен микрофинансылоо жолу менен чечилиши керек деген жаңылыш түшүнүк менен шартталган.<ref name=":2" /> Каржылык чектөөлөр көбүнчө күрөөгө негизделген кредиттөөнүн салттуу мамилеси менен көбүрөөк байкалат. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан күрөөгө коюлган жогорку талаптар белгиленген. Анда кредиттик портфелдерди тобокелдиктин деңгээли боюнча “жөнөкөй” активдер катары классификациялоо үчүн кредиттик каражаттар кредиттин суммасынын 120%дан кем эмес күрөө менен камсыз болушун талап кылат. Бирок, чындыгында, коммерциялык банктардын күрөөгө койгон талаптары бир топ жогору. Европа реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын изилдөөсүнө ылайык, чакан жана орто ишкердиктин 40%-50%га жакыны күрөөгө өтө жогору талаптардан улам каржылоого мүмкүнчүлүгү жок.<ref name=":1" /> [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] кыймылсыз мүлктүн 29%ы гана аялдарга катталган.<ref>Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. Коомдун гендердик маселелерди кабыл алуусу'''.''' http://www.stat.kg/kg/publications/gender-v-vospriyatii-obshestva/</ref> Активдердин басымдуу бөлүгү үй-бүлөнүн эркек мүчөлөрүнө катталган жана аялдардын үй-бүлөлүк мүлктү пайдалануу укуктарынын жалпы чектелишинен улам аялдардын насыя алуу мүмкүнчүлүгүнүн да чектелишине алып келет. Муну аялдардын жерди пайдаланууга жана жерге кирбеген активдерге, көзөмөлгө жана менчикке мүмкүнчүлүгү чектелгендиги боюнча Дүйнөлүк экономикалык форумдун рейтингинин жыйынтыктары тастыктайт.<ref name=":1" /> Аялдардын экономиканын өндүрүмдүүлүгү төмөн сегменттеринде көбүрөөк тартылгандыгынан, жерге жана мүлккө болгон укуктун жоктугу, күрөөнү камсыздай албагандыктан, ошондой эле күрөөнүн, кепилдиктердин, камсыздандыруунун альтернативдик түрлөрүн колдонууга мүмкүндүк берүүчү өзгөчө шарттары бар атайын финансылык продуктулардын жоктугу аялдардын бизнесин каржылоонун чектелүү болушуна алып келет. Күрөөгө коюлган чектөөлөрдү жеңилдетүү максатында «Гарантийный фонд» ААКсы түзүлүп, 2019-жылдын жыйынтыгы боюнча, 921 миллион сом суммасында 946 кепилдик берилген, анын ичинен 55%ы сандык жана 26%ы ишкер аялдарга бөлүнгөн. Анын кредиттик портфели акыркы 1-2 жылдын ичинде өскөнүнө карабастан, чакан жана орто бизнестин каржылоого жеткиликтүүлүгүн камсыздоого чоң таасирин тийгизүү үчүн ал дагы деле анча деле мааанилүү эмес бойдон калууда. == Кыргызстанда аял ишкердиги == === Аял ишкердигинин экономикалык таасири === Кыргыз Республикасында ишкер аялдар өлкөдөгү кичи жана орто бизнестердин кыймылдаткыч күчү экенин адистер баса белгилеп келишет. Чоң бизнес чөйрөсүндө алардын саны дале аз. Алсак, текстиль тармагында жүз элүү миңге жакын аял эмгектенет.<ref name=":0">С. Абдинабиева, [https://www.bbc.com/kyrgyz/kyrgyzstan/2014/10/141029_kyrgyzstan_business_woman 100 айым: Кыргызстанда ишкер аялдар көбөйдү] 2014. Текшерилген күн: бугу айынын 24, 2022.</ref> Байкоочулардын айтымында, аялдардын бизнестеги орду чоң. [[Кеңештер Бирлиги|Советтер Союзу]] урагандан кийин өлкөдөгү кризис учурунда алгач аялдар баш көтөрүп, бизнес тармагында соода-сатык иштерин баштаган. Ал эми дүйнөлүк практикада, 2008-жылы болгон дүйнөлүк кризис учурунда аялдар жетектеген бизнестер кризиске оңой туруштук бере алгандыгы айтылат.<ref name=":0" /> Кыргыз Республикасында аял ишкерлердин экономикага тийгизген таасирин бөлүп изилдегенге мүмкүнчүлүк жок, андыктан канча пайыз таасири тийгендиги боюнча так маалымат табуу кыйын. Жалпысынан, Улуттук статистика комитетинин маалыматтарына караганда, 2018-жылы республикада 15 миңге жакын ишкана иштеп, алардын 93 пайызы чакан ишканаларга туура келсе, 5 пайызы орто ишканалар. Анын төрттөн бири соода-сатыкта, 15 пайызга жакыны өнөр жайында жана 12 пайызы курулуш тармагында.<ref>Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. [http://www.stat.kg/kg/news/cifry-i-fakty-den-predprinimatelya-v-kyrgyzskoj-respublike/ Цифралар жана фактылар. Кыргыз Республикасында ишкерлер күнү] 19.09.2019</ref> === Кыргыз Республикасындагы ишкер аялдарды колдоо === Кыргызстандын улуттук мыйзамдары ишкерлерди (эркек, аял) коргоону кепилдейт.<ref>КР Юстиция министрлиги. [http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/397 Ишкерлердин укуктарын коргоо жөнүндө КР-нын мыйзамы.]</ref> 2012-2015-жылдары Кыргызстанда USAIDдин колдоосу астында “Орто жана чакан бизнестеги аялдардын лидерлиги” программасы (WLSME) иштеди. 3 жыл аралыгында 750 ишкер аялдын бизнесин өстүрүүгө көмөктөшүүнү максат кылган.<ref>USAID. [https://www.usaid.gov/node/122306 Программа женское лидерство в малом и среднем бизнесе]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Текшерилген күн: бугу айынын 24, 2022.</ref> Бизнести башкаруу: маркетинг, бизнес план, каржыны жана персоналды башкаруу боюнча тренингдер программанын негизин түздү. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү 2019-жылы «Гарантиялык фонд» ААКсынын каржылык ресурстарынын 40%ын ишкер аялдарга берүү маселесин карап, бул максаттар үчүн «РСК Банк» ААКсынан «Ишкер-Айым» жана «Айыл Банк» ААКсынан «Айым-Кредит»<ref>Айыл банк. "Айым-кредит" https://ab.kg/credits/32 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230324163310/https://www.ab.kg/credits/32 |date=2023-03-24 }} Текшерилген күн: бугу айынын 24, 2022.</ref> сыяктуу атайын жеңилдетилген финансылык продуктулар ишке киргизилген. Бул продукциялар аймактардагы ишкер аялдардын долбоорлорун каржылоону камсыздайт.<ref>КР Министрлер кабинети. [https://www.gov.kg/ru/post/s/premer-ministr-mukhammedkalyy-abylgaziev-v-gosudarstvennykh-bankakh-dlya-podderzhki-zhenskogo-predprinimatelstva-spetsialno-sozdany-kreditnye-produkty-ishker-ayym-i-ayym-kredit Премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев: Мамлекеттик банктарда аялдарды колдоо үчүн «Ишкер – Айым» жана «Айым – Кредит» атайын насыялык продуктулары түзүлгөн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404165022/https://www.gov.kg/ru/post/s/premer-ministr-mukhammedkalyy-abylgaziev-v-gosudarstvennykh-bankakh-dlya-podderzhki-zhenskogo-predprinimatelstva-spetsialno-sozdany-kreditnye-produkty-ishker-ayym-i-ayym-kredit |date=2023-04-04 }}</ref> 2021-жылы март айында аймактардагы аялдардын ишкерлигине коомчулуктун көңүлүн буруу, колдоо жана алар өндүргөн товарларды сатып алууга чакырган 2 айлык акция өткөрүлгөн. Акциянын алкагында аял ишкерлер өндүргөн товарын сатууга шарт түзүү үчүн айыл-кыштактарда бир катар иш-чаралар болгон. Социалдык тармактарда “Ишкер аялды колдоо” аталышында флешмоб уюштурулган. Анда айылдагы аялдар өндүргөн товары жөнүндө видео менен бөлүшүп башкаларга эстафета катары жөнөтүлмөк. “Ишкер аялды колдоо” акциясын “Айым баштайт” коомдук уюму уюштурган. 7-март күнү акциянын расмий башталышына арналган иш-чара өтүп, ага өлкөнүн айыл чарба, суу чарба жана региондорду өнүктүү министри Аскарбек Жаныбеков, Бириккен Улуттар Уюмунун Кыргызстандагы туруктуу координатору Озонниа Ожиело жана башка эл аралык уюмдун өкүлдөрү катышкан.<ref>[https://www.azattyk.org/a/31139041.html Кыргызстанда “Ишкер аялдарды колдоо” акциясы башталды] Текшерилген күн: бугу айынын 24, 2022.</ref> “БУУ Аялдар” уюму аймактардагы аялдарды кыска убакыттын ичинде атайын кесипке окутуу, аймактарда жашаган ишкер аялдарды колдоо жана бизнесин өнүктүрүү максатында “Ишкер аялды колдоо” аттуу жарманкелерди жана башка иш-чараларды уюштуруп келет. 2021-жылдын 27-29-апрелинде «БУУ Аялдар» түзүмү 12 өлкөнүн 900дөн ашуун ишкер аялдарынын катышуусундагы Европа жана Борбордук Азиядагы биринчи регионалдык “Аялдардын ишкердүүлүгү көргөзмөсү" өткөрүлгөн. Кыргызстандан бул иш-чарага 70 аял катталып, анын отузу өлкөнүн ар бир регионунан келип, Бишкек шаарында көргөзмөгө катышкан.<ref>[https://kyrgyzstan.un.org/ky/125823-kyrgyzstandyk-ishker-ayymdar-el-aralyk-investorlor-menen-baarlashat Кыргызстандык ишкер айымдар эл аралык инвесторлор менен баарлашат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220116185825/https://kyrgyzstan.un.org/ky/125823-kyrgyzstandyk-ishker-ayymdar-el-aralyk-investorlor-menen-baarlashat |date=2022-01-16 }} 28.04.2021.</ref> Кыргызстанда 2022-2026-жылдары аялдар ишкерлигин өнүктүрүү жана колдоо боюнча программа бекитилди.<ref>ИА 24.kg [https://24.kg/vlast/216513_vkyirgyizstane_utverjdena_programma_popodderjke_jenskogo_predprinimatelstva/ “В Кыргызстане утверждена программа по поддержке женского предпринимательства”]. 2021. </ref> == Ишкер аялдарды колдоо уюмдары == === '''"Аялдардын ишкердигин өнүктүрүү фонду" коомдук бирикмеси''' === “Аялдардын ишкердигин өнүктүрүү фонду” (Айым баштайт) коомдук бирикмеси – бул аялдар тарабынан түзүлгөн, гендердик теңчиликке жетишүү жана жаш кыздар менен аялдардын, өзгөчө аялуу топтордун экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн жана укуктарын кеңейтүү үчүн бизнести ачууда жана өнүктүрүүдө колдоо көрсөтөт. Уюм негизделгенден бери аялдардын жана жаш кыздардын экономикалык укуктарын жана мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүгө багытталган бир катар долбоорлорду ишке ашырып келет. Алардын бири "Аялдардан сатып ал" долбоору. === "Курак" коомдук бирикмеси === [http://kurak.kg/ Курак аялдар форуму коомдук уюму] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220518024854/http://kurak.kg/ |date=2022-05-18 }} түрдүү чөйрөдөгү аялдарды бириктирген Бишкек шаарындагы коммерциялык эмес уюм. Ишкерликте аялдарга колдоо көрсөтүүнү (окутуу, үйрөтүү жана башка) максат кылат. Долбоорлорунун бири – 2022-жылдын 12-17-март күндөрү өлкөнүн 5 облус-районунда өткөн “Ишкер айымдар – Айылдан ааламга” форуму. == Кыргыз Республикасындагы ишкер аялдар == Учурда юридикалык жак катары катталган чакан жана орто ишканалардын жетекчилеринин арасында аялдардын үлүшү чакан ишканалар үчүн 30%ды, орто ишканалар үчүн 43,5%ды түзөт. Жеке ишкерлердин арасында аялдардын үлүшү 35%ды, дыйкан чарба жетекчилеринин арасында 19,6%ды түзөт.<ref>Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. [http://www.stat.kg/kg/publications/sbornik-zhenshiny-i-muzhchiny-kyrgyzskoj-respubliki/ Кыргыз Республикасынын аялдары жана эркектери]</ref> Эң көп ишкер аялдар Бишкек шаары жана Чуй облусунда (54% жана 41,4%), эң аз Ош жана Баткен облустарында (28,5% жана 29%). Аялдар эң көп соода-сатык, мейманкана жана ресторандар, өнөр-жай өндүрүшүндө жетекчилик ролдорун аткарышат, анын ичинде соода-сатыкта эркектерге караганда 5% көп (аялдар 42,5%, эркектер 47,5%). Эң аз аялдар курулуш, транспорт жана байланыш, газ жана электр энергиясын өндүрүү жана бөлүштүрүү тармактарында. Транспорт ана байланыш тармагында аялдар 2012-жылы жтекчилердин 3,7% түздү.<ref>Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. Жынысы жана экономикалык иштин түрлөрү боюнча чарба жүргүзүүчү субъекттердин жетекчилери 2006-2012. http://www.stat.kg/kg/gendernaya-statistika/zanyatost-i-bezrabotica/dejstvuyushie-hozyajstvuyushie-subekty/</ref> Кыргыз Республикасындагы типтүү ишкер аял орто билимге ээ, 40-50 жаштардагы, чакан же орто бизнес менен алектенет, үй-бүлөлүү, балалуу, жумуш менен күнүмдүк тиричиликти тең салмактай албай кыйналат.<ref>[https://www.academia.edu/40185987/%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB Микрофинансирование женского предпринимательства]</ref> . '''Жаңылсынзат Турганбаева''' [[Жаңылсынзат Турганбаева]] ишкер, “Супара” этнокомплексинин кош-негиздөөчүсү жана башкы директору, “Супара” компаниясынын башкаруучу акционери. Улуттук, экологиялык таза азыктарды өндүрүүдө лидерлик саптагы компанияны жетектейт. Жаңылсынзат Турганбаева туризмди өнүктүрүү үчүн жаратылышка тийбестен эле шарттарды түзүп, тейлөөнү уюштурса болот деп эсептейт. Мисалы, жетүүгө кыйын болгон табигый кооз жерлерге жакшы жолдор салынып, жашоо үчүн ыңгайлуу шарттар түзүлсө,калган ишти табият жана жергиликтүү тургундар колго алат. Этнокомплекс бардык сүт азыктарын жергиликтүү тургундардан гана сатып алат: бул кымбатка турганы менен, Кыргызстандын жарандарына ушундай жол менен колдоо көрсөтүлүп келет. '''Айнура Сагынбаева''' Бишкек бизнес клубунун мүчөсү. SIAR консультациясынын негиздөөчүсү жана директору. Компания изилдөө жана консалтинг кызматтарын көрсөтөт. Айнура Сагынбаева ошондой эле DynEd системасын колдонуу менен окутуунун жаңы методикасын сунуштаган Steppe Learning тил мектебинин директору. '''Гульнара Асымбекова''' Медицина илимдеринин доктору, КРСУнун акушердик жана гинекология кафедрасынын профессору, хирург, репродуктолог, уюштуруучу жана профессор Асымбекованын клиникасынын жетекчиси. Анын жетекчилиги астында республикада биринчи жолу коопсуз эне болуу жана коопсуз бойдон алдыруу принциптери жана методдору практикага киргизилди, өзгөчө кырдаалдар программасы уюштурулду жана ишке ашырылды, бул 1999-2001 жылдары республикада энелердин өлүмүнүн деңгээлин төмөндөтүүгө мүмкүндүк берди. '''Дильбар Ашимбаева''' 2000-жылы [[Дильбар Ашимбаева|Дилбар Ашимбаева]] өзүнүн көркөм бюросун ачып, 2004-жылга чейин DILBAR мода үйүн түзгөн. Ал эми 2004-жылдын июнь айында ушул эле аталыштагы аялдардын кийимдеринин бренди пайда болгон. Бүгүнкү күндө DILBAR үйү мамлекет башчысынын расмий иш сапарлары жана кабыл алуулары үчүн элиталык белектердин негизги өндүрүүчүлөрүнүн бири болуп саналат. Дилбар Ашымбаева жасаган кийимдер бир нече ирет мамлекеттердин биринчи айымдарына белек катары берилген. '''Елена Фетисова''' BUK MS компаниясынын каржы директору, Logic окуу борборунун негиздөөчүсү жана Libro-нун тең негиздөөчүсү. Бизнес боюнча билим берет жана эксклюзивдүү келишимдер менен Кыргызстанга топ-тренерлерди, атап айтканда, Радислав Гандапас, Игорь Рызов, Игорь Манн жана башкаларды алып келди. '''Азиза Юлдашева''' Азиза Юлдашева – “Жер азыгы” агробизнесмендер ассоциациясынын президенти. Органикалык айыл чарбасын өнүктүрүү керек деп демилге көтөргөндөрдүн бири.<ref>Форум [http://mineconom.gov.kg/ru/post/7082 “Женщины в цифровом предпринимательстве: новые рынки – новые социальные и экономические возможности для устойчивого развития”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807085535/https://mineconom.gov.kg/ru/post/7082 |date=2022-08-07 }}. Бишкек, 2021.</ref> == Колдонулган маалымат булактары == <references /> [[Категория:Аялдар]] [[Категория:Феминизм]] [[Категория:Аял укуктары]] [[Категория:Ишкер айымдар]] [[Категория:Ишкерлер]] 3jycqkqyz3ap907nw3l0v5dnrkbli7g 0 133350 652856 643065 2026-09-20T21:24:40Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 652856 wikitext text/x-wiki {{Сайт маалыматты|аталышы=Egov.Press|логотип=EPSVG.svg|URL={{URL|https://polites.news}}|коммерциялыкпы=Жок|тилдери=[[Казак_тили|Казак]], [[Орус_тили|Орус]], [[Англис_тили|Англис]]|Программалык тилдер=[[PHP|PHP]], [[JavaScript|JavaScript]], [[HTML|HTML]]|ачылган күнү=[[2020|2020]]|жайгашкан жери={{желек|Казакстан}} [[Казакстан|Казакстан]]|сайттын түрү=Петиция сайты|автору=Казакстан Республикасынын белгисиз жарандары}} '''Egov.Press''' (''егов пресс'') – 2020-жылы ачылган казакстандык өкмөттүк эмес [[Петитция|петиция]] сайты. Долбоорду мамлекетте петиция институтун өнүктүрүү максатында [[Казакстан|Казакстандын]] беш жараны өз каражаты менен түзүшкөн. Алар коопсуздук үчүн аты-жөнүн ачык көргүсү келбейт. Казакстанда egov.press сайтындагы петициялар коомчулуктун нааразычылыгын пайда кылуу үчүн колдонулат, анткени көтөрүлгөн демилгелер юридикалык күчкө ээ эмес.<ref>[https://alash.online/uploads/rules.html Сайт жөнүндө маалымат]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://spik.kz/1775-peticii-na-sajte-alash-online-prakticheski-ni-na-chto-ne-vlijajut-tak-li-jeto.html Петиции на сайте ALASH online практически ни на что не влияют. Так ли это?]</ref><ref>[https://liter.kz/petitsii-v-kazakhstane-rabotaiut-no-ne-tak-kak-my-schitaem-1643696504/ Создают все, кому не лень: стоит ли верить петициям в Казахстане?]</ref> Сайттагы биринчи петиция 2021-жылдын октябрында жарыяланган. 2022-жылдын 25-июлунан 8-ноябрына чейин сайтка 539,7 миңден ашык адам кирген.<ref>[https://informburo.kz/kaz/elaynasy/qazaqstanda-onlain-peticiya-nege-natize-bermeidi Қазақстанда онлайн-петиция неге нәтиже бермейді?]</ref><ref>{{Cite web |title=Proceedings of the 12th International Scientific and Practical Conference «Science and Practice: Implementation to Modern Society» |url=https://archive.interconf.center/index.php/conference-proceeding/issue/view/6-8.05.2022 |accessdate=2024-02-19 |archivedate=2024-02-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240218142210/https://archive.interconf.center/index.php/conference-proceeding/issue/view/6-8.05.2022 }}</ref><ref>[https://aikyn.kz/181297/petitsiya-aytar-datym-bar Петиция: айтар датым бар!]</ref><ref>[https://zhanaqorgan-tynysy.kz/pdf/19612-14-8518-19-apan-2022-zhyl.html №14 (8518) 19 ақпан 2022 жыл]</ref> Бул аралыкта бийлик сайтта жарыяланган социалдык маанидеги он кайрылуунун бешөөнү жарым-жартылай канааттандырган.<ref name=":02">[http://rmebrk.kz/assets/pdfjs2/web/viewer.html?file=/journals/7972/2619.pdf Казахстан-спектр. Научный журнал]</ref> egov.press жана alash.online сайттарында Казакстандын [[Жаматтык коопсуздук жөнүндө келишим уюму|ЖККУдан]] чыгышы,<ref>[https://asia.nikkei.com/Politics/Kazakhstan-reforms-meet-skepticism-in-shadow-of-Russia-s-war Kazakhstan reforms meet skepticism in shadow of Russia's war]</ref><ref>[https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-43440-2_6 The Shift in Kazakhstan Citizens’ Political Participation: Pre and Post the 2019 Political Transition]</ref> баңгилерди «Метадон» менен дарылоого каршы,<ref>[https://jied.lse.ac.uk/articles/10.31389/jied.208 Stalled Scale-Up of Opioid Agonist Therapies for HIV Prevention in Kazakhstan: History, Policy, and Recommendations for Change]</ref> майыптарга жөлөк пулдун көлөмүн көбөйтүү, казак тили борборлорун ачуу тууралуу петициялар<ref>[https://journalsr.kubsu.ru/article/view/183 Языковая политика Республики Казахстан как механизм конструирования новой национальной идентичности {{!}} Южно-российский журнал социальных наук]</ref> дагы эле журналдарда, китептерде талкууланууда.<ref>[https://books.google.kz/books?id=uQvjEAAAQBAJ&newbks=0&hl=ru&redir_esc=y Producing Cultural Change in Political Communities: The Impact of Populism and Extremism on the International Security Environment]</ref> 2022-жылы петиция сайты Казакстандын аймагында соттун чечими менен жабылып, андан кийин egov.press сайты alash.online жаңы доменине өткөн.<ref name=":1">[https://www.gov.kz/memleket/entities/mam/report-internet-content?lang=kk Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі]</ref> Massaget.kz версиясы боюнча alash.online сайтында жарыяланган петициялар Казакстандагы эң популярдуу бешөөнүн катарына кирди.<ref>[https://massaget.kz/basty-zhaalytar-438/87994/ Ең көп дауыс жинаған петициялар және олар мәселенің шешімі бола алды ма?]</ref> 2022-жылдын 22-январында сайтта Казакстанда окуучу кыздарга жоолук салынууга уруксат берүүнү талап кылган петиция пайда болгон. Бир күндө бул демилгеге 20 250 кол топтолуп, 2 күндөн кийин белгисиз себептер менен сайттан өчүрүлгөн.<ref>{{Cite web |title=ПЕТИЦИЯ! КҮН САЙЫН БІР ШАҒЫМ ЖАЗЫЛАДЫ |url=https://adilet-gazeti.kz/%d0%bf%d0%b5%d1%82%d0%b8%d1%86%d0%b8%d1%8f-%d0%ba%d2%af%d0%bd-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d1%8b%d0%bd-%d0%b1%d1%96%d1%80-%d1%88%d0%b0%d2%93%d1%8b%d0%bc-%d0%b6%d0%b0%d0%b7%d1%8b%d0%bb%d0%b0%d0%b4%d1%8b/ |accessdate=2024-02-19 |archivedate=2024-02-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240218215329/https://adilet-gazeti.kz/%d0%bf%d0%b5%d1%82%d0%b8%d1%86%d0%b8%d1%8f-%d0%ba%d2%af%d0%bd-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d1%8b%d0%bd-%d0%b1%d1%96%d1%80-%d1%88%d0%b0%d2%93%d1%8b%d0%bc-%d0%b6%d0%b0%d0%b7%d1%8b%d0%bb%d0%b0%d0%b4%d1%8b/ }}</ref> == Петициялар == === Казакстандын борбору жөнүндө === Казакстандын борбору Нур-Султанды [[Астана|Астанага]] өзгөртүү боюнча петицияга 223 101 адам кол койду.<ref>[https://drfl.kz/assets/pdf/ru-presentation-final_compressed.pdf Специальный отчет «Qazaqstan Shutdown 2022»]</ref><ref>[https://iwpr.net/global-voices/kazakstan-will-nur-sultan-city-be-renamed Kazakstan: Will Nur-Sultan City Be Renamed?]</ref><ref>[https://cabar.asia/en/nur-sultan-and-nazarbayev-avenues-doubtful-intangible-heritage-of-the-first-president Nur-Sultan and Nazarbayev Avenues. Doubtful Intangible Heritage of the First President]</ref> Кайрылуудан кийин 2022-жылдын 15-сентябрында шаардык кеңеш бул сунушту колдоп, депутаттар атын өзгөртүү боюнча добуш беришкен. 2022-жылдын 17-сентябрында президент борбордун атын өзгөртүү боюнча мыйзам долбооруна кол койгон. Сураныч толугу менен канааттандырылды.<ref>[https://www.rbc.ru/politics/13/09/2022/63204b199a79476d21128e58 Токаев согласился переименовать столицу Казахстана обратно в Астану]</ref><ref>[https://akorda.kz/ru/o-pereimenovanii-goroda-nur-sultana-stolicy-respubliki-kazahstan-v-gorod-astanu-stolicu-respubliki-kazahstan-1782457 О переименовании города Нур-Султана – столицы Республики Казахстан в город Астану – столицу Республики Казахстан]</ref><ref name=":02" /> === Аялдардын пенсия курагы жөнүндө === 2021-жылдын 30-октябрында Казакстандын жарандары аялдардын пенсияга чыгуу курагын 55-58 жашка чейин кыскартуу өтүнүчү менен кайрылышкан.<ref>[https://alash.online/942-pensiya.html Инициатива за снижение пенсионного возраста женщин до 55-58 лет в Казахстане]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Демилгеге 863 миңден ашуун кол топтолуп, аялдар кыймылы түзүлүп, пенсия [[Реформа|реформасын]] талап кылган бир нече митингдер өткөрүлдү.<ref>[https://vlast.kz/obsshestvo/51687-vlasti-dovodat-zensin-do-gneva.html «Власти доводят женщин до гнева»]</ref> Петициядан кийин 2022-жылдын 1-сентябрында президент [[Касым-Жоомарт Токоев|Касым-Жомарт Токаев]] аялдардын пенсияга чыгуу курагы 2028-жылга чейин 61 жаш деп белгилене турганын билдирген.<ref name=":02" /> === Экс-президенттин кол тийбестиги === [[Файл:Nursultan Nazarbayev (2020-03-10).jpg|thumb|Казакстандын экс-президенти Нурсултан Назарбаев.]]2022-жылдын 18-январында egov.press сайтында Казакстандын биринчи президенти [[Нурсултан Назарбаев|Нурсултан Назарбаевди]] кол тийбестиктен ажыратууну талап кылган петиция жарыяланган.<ref>[https://eurasianet.org/kazakhstan-parliament-strips-nazarbayev-of-lifetime-sinecures Kazakhstan: Parliament strips Nazarbayev of lifetime sinecures]</ref><ref>[https://ria.ru/20220119/nazarbaev-1768518054.html В Казахстане создали петицию о лишении Назарбаева неприкосновенности]</ref> Петициядан кийин 2023-жылдын 15-февралында президент [[Касым-Жоомарт Токоев|Касым-Жомарт Токаев]] Казакстандын биринчи президентин кол тийбестиктен ажыратуу боюнча конституциялык мыйзамга кол койгон.<ref>[https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2022-01-21/kazakhstan-work-starts-dismantling-nazarbayev-system Kazakhstan: work starts on dismantling the Nazarbayev system]</ref> === Алматынын мэринин отставкага кетиши жөнүндө === [[Файл:Erbolat Dosaev (2018-05-10).jpg|thumb|Алматынын акими Ерболат Досаев.]]2023-жылдын 6-июлунда шаар тургундары Ерболат Досаевди сындап, анын кызматтан кетүүсүн талап кылган петицияны сайтка жарыялашкан. Петицияны 12 556 адам колдосо, 9 947 адам каршы чыкты. Бир мүнөттүн ичинде кызматтан кетүүнү колдогондордун саны азайып, 10 017 адам каршы кол койгон. egov.press авторлору [[Орусия|Орусиядан]] атайын бот чабуулу болгонун кабарлашты.<ref>{{Cite web |title=«Поток ботов из России»: вокруг акима Алматы Досаева разгорелся скандал |url=https://press.kz/novosti/potok-botov-iz-rossii-vokrug-akima-almaty-dosaeva-razgorelsya-skandal |accessdate=2024-02-19 |archivedate=2023-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230713140802/https://press.kz/novosti/potok-botov-iz-rossii-vokrug-akima-almaty-dosaeva-razgorelsya-skandal }}</ref><ref>[https://www.ktk.kz/ru/news/video/2023/07/26/248070/ Досаев предположил, что за его отставку голосовали боты]</ref> Казак саясат таануучусу Антон Морозов петицияны колдогон адамдарды «боттор» деп атады. Анын айтымында, эки адам он миңдеген колдонуучулардын активдүү көрүнүшүн оңой түзө алат.<ref>[https://www.zakon.kz/obshestvo/6401438-57-tysyach-onlaynbotov-v-stroyu-ili-tekhnologii-na-sluzhbe-u-provokatorov.html 57 тысяч онлайн-ботов в строю, или технологии на службе у провокаторов]</ref> === Майыптыгы боюнча жөлөкпулдар жөнүндө === Жамбыл облусунун 47 жаштагы тургуну egov.press сайтына Казакстандын президентинен майыптыгы боюнча жөлөк пулду 100 пайызга көтөрүүнү суранган петиция жарыялады.<ref>{{Cite web |title=Тысячи подписей собрала петиция с требованием повысить пособия по инвалидности в Казахстане |url=https://kaztag.info/ru/news/tysyachi-podpisey-sobrala-petitsiya-s-trebovaniem-povysit-posobiya-po-invalidnosti-v-kazakhstane |accessdate=2024-02-19 |archivedate=2024-02-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240218090803/https://kaztag.info/ru/news/tysyachi-podpisey-sobrala-petitsiya-s-trebovaniem-povysit-posobiya-po-invalidnosti-v-kazakhstane }}</ref><ref>[https://bullaw.enu.kz/index.php/main/article/view/121 Проблемы правового регулирования индексации пособий лицам с ограниченными возможностями в Казахстане]</ref> Петицияга 7 миңдей кол топтолду. Бир нече убакыттан кийин Казакстандын президенти [[Касым-Жоомарт Токоев|Касым-Жомарт Токаев]] 2023-жылдын 1-сентябрынан тарта өзгөчө муктаждыктары бар адамдарга жөлөкпулдарды 14,5 пайызга көтөрүүнү буйруган.<ref>{{Cite web |title=Токаев поручил с 1 сентября на 14,5% повысить пособия для лиц с особыми потребностями |url=https://kaztag.info/ru/news/tokaev-poruchil-s-1-sentyabrya-na-14-5-povysit-posobiya-dlya-lits-s-osobymi-potrebnostyami |accessdate=2024-02-19 |archivedate=2024-02-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240218000150/https://kaztag.info/ru/news/tokaev-poruchil-s-1-sentyabrya-na-14-5-povysit-posobiya-dlya-lits-s-osobymi-potrebnostyami }}</ref> === Таштанды үчүн төлөм жөнүндө === 2021-жылдын 31-октябрында башталган таштандыдан алынуучу салыкты толугу менен алып салуу боюнча петицияга 130 000 кол чогултулду.<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/vopros-petitsii-kazahstantsev-utilsboru-otvetil-ministr-454331/ На вопрос о петиции казахстанцев по утильсбору ответил министр экологии]</ref> Петициядан кийин 2022-жылдын 11-январында Казакстандын президенти «Оператор РОП» компаниясын сынга алган. 2022-жылдын октябрында Парламент «Оператор РОП» компаниясын коммуналдык төлөм алуу укугун жокко чыгарган мыйзамды кабыл алган.<ref name=":02" /> === Украинанын Казакстандагы элчиси жөнүндө === 2022-жылдын 22-августунда [[Украина|Украинанын]] элчиси Петр Врублевскийди чуулгандуу билдирүүлөрү үчүн депортациялоо боюнча петицияга 42 миң кол топтолгон.<ref>[https://esquire.kz/ubit-kak-mozhno-bolshe-russkih-posla-ukraina-v-kazahstane-obvinjajut-v-razzhiganii-mezhnacionalnoj-rozni/ «Убить как можно больше русских». Посла Украины в Казахстане обвиняют в разжигании межнациональной розни]</ref> Арыздан кийин украин тарап менен түзүлгөн келишимге ылайык, Петр Врублевский өз каалоосу менен Казакстандан Украинанын Казакстандагы элчиси кызматын токтотуп, кайра чакыртылды.<ref name=":02" /> === Баланы багуу боюнча жөлөкпул жөнүндө === 2022-жылдын 18-январында бала багуу боюнча жөлөкпулдарды үч жылга чейин узартуу боюнча петицияга 125 миң кол чогултулган.<ref>[https://el.kz/ru/kakie-petitsii-kazahstantsev-izmenili-resheniya-vlastey_100045/ Какие петиции казахстанцев изменили решения властей]</ref> Кайрылуудан кийин 2022-жылдын 1-сентябрында президент [[Касым-Жоомарт Токоев|Касым-Жомарт Токаев]] 2023-жылдын 1-январынан тарта бала багуу боюнча жөлөкпул бир жарым жылга чейин узартыла турганын билдирген.<ref name=":02" /> == Сын жана цензура == Astana TV egov.press сайтында жарыяланган «жасалма петициялар» тууралуу репортаж жасап, ата мекендик платформа түзүүгө чакырды.<ref>[https://astanatv.kz/ru/news/66308/ Липовые петиции запускают в Казахстане - журналисты]</ref> 2022-жылы казак журналисти Юрий Масанов egov.press петиция сайтын фейк деп атаган макала жазган.<ref>[https://www.inform.kz/ru/pora-sdelat-oficial-nuyu-ploschadku-dlya-peticiy-grazhdan-zhurnalist-yuriy-masanov_a3893841 Пора сделать официальную площадку для петиций граждан - журналист Юрий Масанов]</ref><ref>{{Cite web |title=Казахстанский журналист обвинил сайт петиций в накрутке |url=https://baigenews.kz/kazakhstanskiy_zhurnalist_obvinil_sayt_petitsiy_v_nakrutke_126317/ |accessdate=2024-02-17 |archivedate=2024-02-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240213194358/https://baigenews.kz/kazakhstanskiy_zhurnalist_obvinil_sayt_petitsiy_v_nakrutke_126317/ }}</ref> Журналисттин макаласы жарыялангандан кийин egov.press сайты Казакстандын сотунун чечими менен 2022-жылдын 20-июнунда жабылган.<ref name=":1" /> Тыюу салынгандан кийин egov.press петиция сайты жаңы alash.online доменине өттү. 2023-жылдын июнь айында сөз эркиндигин коргоо боюнча эл аралык «Адилет сөз» фонду egov.press сайтын Казакстандагы сөз эркиндигин бузгандардын тизмесине киргизген.<ref>[https://adilsoz.kz/monthly-monitoring/narusheniya-svobody-slova-v-kazahstane-iyun-2023-goda.html Нарушения свободы слова в Казахстане. Июнь 2023 года]</ref> == Булактар == {{Булактар}} == Шилтемелер == * [https://egov.press Расмий сайт] == Расмий баракчалар == * [https://t.me/egovpress Telegram каналы] * [https://instagram.com/egovpress Instagram баракчасы] * [https://tiktok.com/@egovpress TikTok баракчасы] [[Категория:Сайттар]] 3gabm3g3hs5n672w0m22billbshljan 118 133661 652879 504836 2026-09-21T07:05:04Z Аманбаева Гулнара 42979 652879 wikitext text/x-wiki {{Персона |ысымы = Гулнара Аманбаева |нукура ысымы = |сүрөт = |туурасы = 230px |сүрөткө баяндама = |төрөлгөндөгү аты = |ишмердүүлүк тармагы = илимпоз |туулган датасы = 12.01.1968 |туулган жери = [[Айры-Там]], [[Ала-Бука району]], [[Жалал-Абад облусу]], [[Кыргыз ССРи]] |жарандыгы = {{СССР желеги}} [[СССР]] → {{Өлкө желеги|Кыргызстан}} |өлгөн датасы = |өлгөн жери = |сыйлыктары = |сайт = }}'''Аманбаева Гулнара Муктаровна''' (1968) — кыргызстандык физик-окутуучу, физика-математика илимдеринин кандидаты,<ref>https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/Amanbaeva.pdf.pdf</ref><ref>https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/Amanbaeva.pdf.pdf</ref> [[Эл аралык жогорку медициналык мектебинин]] Дарылоо факультетинин Табигый-илимдердин сабактары (ТИС) кафедрасынын доцентти. ==Өмүр баяны == Аманбаева Гулнара Муктаровна 1968-жылы 12-январда Кыргызстандын Жалал-Абад облусунуна караштуу Ала-Бука районунун Айры-Там айылында жөнөкөй колхозчунун үй бүлөсүндө туулган. [[Кыргыз кагандыгы|Улуту – кыргыз]]. Бабалары кытай уруусунан. * 1985-жылы Айры-Там айылындагы 1-Май орто мектебин бүтүргөн. * 1986-жылы Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарындагы [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети|СССР дин 50-жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин]] физика факультетине кирип, 1991-жылы «Физик-окутуучу» адистигин алган. * 1991-жылдан 1993-жылга чейин Айры-Там айылындагы 1-Май орто мектебинде физика-информатика мугалими болуп эмгектенген. * 1993-жылдан 1995- жылга чейин Майлуу-Суу шаарындагы №9 орто мектепте математика мугалими жана окуу бөлүмү боюнча директордун орун басарлыгы кызматтарында эмгектенген. * 1995-жылдан 1998-жылга чейинки убактарда Ош шаарындагы №38 орто мектебинде информатика мугалими болуп иштеген. * 1998-жылдан 2004-жылдар аралыгында ага лаборант, окутуучу, ага окутуучу болуп [[Ош мамлекеттик университети|ОшМУнун]] Физика-математика жана компьютердик технологиялар факультетинин «Эксперименталдык жана теориялык физика» кафедрасында эмгектеннген. * 2004-жылдан 2012-жылга чейин Бишкек шаарындагы [[Кыргыз мамлекеттик техникалык университети|И. Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетинин (КМТУ)]] энергетика факультетинде «Физика» кафедрасында окутуучу, ага окутуучу жана доценттик орундарда үзүрлүү эмгектеннген. * ''2004-жылдан 2011-жылдары физика предмети боюнча шаардык (Бишкек), областык (Чүй), Республикалык олимпиадаларды өткөрүүгө өз салымын кошкон.'' * ''2005-2007жылдары Б.Н. Ельцин атындагы Кыргыз - Россиялык славян университетинен (КРСУ) аспирантураны бүтүргөн.'' * ''2006-2008-жылдары Кыргыз Республикасынын билим жана илим министрлигинин проектисинин рамкасында КРСУти иштеп чыккан ОФГН-035 «Жогорку ийкемдүүлүк режиминдеги басымды жогорку эффективдүү технологиялык процессте текшерип жана иштеп чыгуу»  чарбалык келишим темасында илимий кызматкер болуп эмгектенген.'' * ''2008-жылы физика-матеметика илимдеринин кандидаты окумуштуулук даражасын алуу үчүн «Өнөр жай алюминий куймаларынын жогорку ийкемдүүлүгүнүн макрокинетикасы» деген темада кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү коргогон.'' * Учурда Эл аралык жогорку медициналык мектебинин Дарылоо факультетинин «Табигый-илимдердин сабактары» кафедрасында   доценттик кызматарда эмгектенүүдө.. ==Илимий даражасы жана наамы== * 2008-ж. физика-математика илимдеринин кандидаты окумуштуулук даражасын алган. * 2019-ж. доцент наамын алган. ==Үй-бүлөсү тууралуу маалымат== Үй-бүлөлүү, үч балалуу (эки кыз, бир уулу бар). Жубайы – Ташполотов Байышбек Турапович. Врач-реаниматолог. Уулу Айтмырза жана кыздары – Зулайка, Айыке. * Тун уулу Айтмырза учурда Германиянын Берлин шаарындагы Бойта атындагы Прикладдык илимдер университеттин Электр энергиянын альтернативдүү булактары бөлүмүнүн (альтернативные источники электроэнергии) магистрантын артыкчылык диплом менен аяктап, Гамбург шаарында Кун энергиясы боюнча ийри компаниялардын биринде инженер болуп узурлуу эмгектенуудо. * Кызы Зулайка Кыргыз-Россиялык славян университетинин (КРСУ) медициналык факультетинин педиатрия бөлүмүнүн ийгиликтуу аяктап Кыргызстандагы эл аралык университетинде студент-медик балдарга билим берип келуудо. * Кенже кызы Айыке И.Ахунбаев атындагы Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясынын (КММА) стоматология бөлүмүн артыкчылык диплом менен аяктап учурда практикасын өтүүдө. Сегиз бир туугандын үчүнчүсү. ==Илимий ишмердиги== 2008-жылы жактаган илимдин кандидаты диссертациясынын темасы: «Өнөр жай алюминий куймаларынын жогорку ийкемдүүлүгүнүн макрокинетикасы». Илимий изилдөө иштеринин жыйынтыктары Москва, Пермь, Петербург, Алмата, Уфа, Махачкала, Бишкек жана Ош шаарларындагы басмаканалардан жарык көргөн. 50 дан ашык илимий- методикалык эмгектердин автору. Усулдук-методикалык иштери үч тилде: кыргыз, орус жана англис тилдеринде басылып чыгарылган. Жыл сайын студенттер менен тѳмѳнкү темалар боюнча: электромагниттик толкундардын ден соолукка болгон таасирин изилдѳѳ, экзамен алдындагы медик-студенттердин кан басымынын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ, энтропиянын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ илимий изденүүлѳрдү жүргүзүп жыйынтыгында даярдаган студенттери Кыргызстандан жана Россияда байгелүү орундарды ээлеп жана студенттердин илимий макалалары Кыргызстандагы жана Россиядагы илимий журналдардан басылып чыгарылып келет. == Мамлекеттик жана ведомстволук сыйлыктары: == *2007 – жылы Бишкекте И. Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетининде  өткөрүлгөн  конкурстун жыйынтыгы боюнча «2007-жылдын мыкты окутуучусу» наамы ыйгарылган; *2010 – жылы И. Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетининдеги Москва-энергетика факультетинин студенттеринин билимин жогорулатууга кошкон салымы үчүн аталган окуу жайдын Ардак грамотасы менен сыйланган; *2019-жылы ак ниет эмгеги, жогорку кесипкөйлүгү жана ишинде жетишкен ийгиликтери үчүн IHSM Ардак грамотасы менен сыйланган; * 2019-жылы «Кыргызстан аялдары» энциклопедиясына кирип, ошондой эле Кыргызстан Аялдар Конгрессинин мүчөсү болуп дайындалган<ref>https://www.facebook.com/CongressWomenKR/photos/%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0100%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F-%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0-2019%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BA-%D0%B7-%D0%B0%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D1%88%D0%B5/3023580057717132/</ref>; *2020-жылы Россиянын Табигый илимдер академиясынан «Белгилүү окумуштуулар»  энциклопедиясынын мүчөсү; * 2020-жылы Россиянын Табигый илимдер академиясынын президиумунун чечими менен «Илимге жана билимге эмгек сиңирген ишмер» ардактуу наамы ыйгарылган (күбөлүк, медаль жана күбөлүк №02872); *2020-жылы студенттерди «Медицина илими жана билим берүү чөйрөсүндөгү инновациялар» аттуу Эл аралык университеттер аралык илимий-практикалык конференцияга катышууга даярдоо жана координациялоо үчүн IHSMнын Ыраазычылык каты менен сыйланган; *2021-жылы «КМШнын мыкты мугалими - 2021» наамы менен сыйланган, ошондой эле Казакстандын ««Бобек» жалпы улуттар кыймылы» ассоциациясынын 2-даражадагы диплому жана төш белгиси менен сыйланган; *2022-жылы Кыргыз Мамлекетинин эгемендүүлүгүнүн  31 жылдыгына карата республикалык көп тармактуу «Жетиген» коомдук журналынын 11 жылдык маарекесине карата «ЭГЕМЕНДИК КААРМАНЫ» төш белгиси жана диплому менен сыйланган; *2023-жылы КР Билим берүү   жана илим министрлигинин Ардак грамотасы менен сыйланган. == Ал изилдеген негизги илимий көйгөйлөр == * Өнөр жай алюминий куймаларынын жогорку ийкемдүүлүгүнүн физикасы; * Электромагниттик толкундардын ден соолукка болгон таасирин изилдѳѳ, экзамен алдындагы медик-студенттердин кан басымынын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ, энтропиянын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ; * Физиканы техникалык ЖОЖдордо, медициналык ЖОЖдордо окутуунун мазмууну, формалары жана азыркы учурдагы актуалдуу проблемалары; окуу пландарынын, окуу программаларынын жана окуу китептеринин мазмундук, структуралык табияты; окутуунун жана тарбиялоонун теориясы менен инновациялык технологиялары ж.б. ==Негизги илимий–методикалык эмгектери== === '''Басылмалар жонундо маалымат''' === * Плазмохимический пиролиз углеводородных отходов Статья Ж. Вестник ОшГУ, – Ош, 2003.–№6. – С.74 – 76 * К теории идеальной пластичности с учетом процессов старения Статья Ж. «Прочность и разрушение материалов и конструкций», Оренбург, 2005.–№1. – С.22 – 25 * О термокинетике при динамической сверхпластичности Статья Ж. «Актуальные проблемы механики и машиностроения», – Алматы, 2005. –Т.1. – С.89 – 93 * К анализу удельной теплоемкости при динамической сверхпластичности Статья Ж. Вестник ОшГУ, – Ош, 2005.–№3. – С.180 – 184 * Термокинетика флуктуирующих параметров динамической сверхпластичности Статья Ж. «Инновации в образовании, науке и технике», –Бишкек, 2006. – Т.2.– №9.– С.235 – 240 * Termokinetics fluctuating parameters of dynamic superplasticity. Тезис Ж. XXXIV – Summer School – Conference «Advanced Problems in Mechanics», – Peters-burg * Термокинетика флуктуирующих параметров динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов Статья Ж. Вестник ОшГУ, – Ош, 2006. – №4. – С.146 – 150 * Термокинетический анализ параметров динамической сверхпластичности Статья Ж. «Математическое моделирование систем и процессов», ПермГТУ,– Перм, 2006. – №14. –С. 6 – 10 * О макрокинетике динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов Статья Ж. ВЕСТНИК КРСУ, –Бишкек, 2007. – Т.7. –– №4. С .120-126 * Электр жана магнетизм болумун окутуудагы кээ бир педагогикалык ыкмалар Статья Ж. ИЗВЕСТИЯ КГТУ им. И.Раззакова, –Бишкек, 2007.–№12.–С.378–379 * Энтропийная оценка модели динамической сверхпластичности Статья Ж.Вестник КазНУ, – Алма-ты, 2007. – №1. – С. 125-130 * Удельная теплоемкость алюминиевых сплавов при динамической сверхпластичности Статья Ж. ИЗВЕСТИЯ КГТУ им. И.Раззакова, –Бишкек, 2009.–№17.–С.266–270 * Физические параметры динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов Статья Ж.Вестник ОшГУ, –Ош, 2016. – №1. – С.17 – 21 * Электромагниттик нурдануунун таасири (Статья) Дарыгер, №3 (45), июль, Бишкек, 2016 * Термокинетический анализ параметров динамической сверхпластичности промышленных алюминиевых сплавов Статья Ж. ИЗВЕСТИЯ ВУЗОВ КЫРГЫЗСТАНА, – Бишкек, 2016.–№11. – С.77 – 83 * Электромагниттик толкундардан коргонуунун жолдору (Статья) Дарыгер, №1 (48), январь, Бишкек, 2017 * Удельная теплоемкости и энтропии при динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов. Статья Ж. ООО Апробация, Перспективы развития научных исследований в 21 веке: сборник материалов 13-й международной науч.-практ. конф., – Махачкала,–2017.С. – 16-23 * «Исследование влияния электромагнитного излучения на живой организм» Статья Ж. Проблемы современной науки и образования, – Москва, 2018. № 13 (133). – С. 6-9. * Влияние искусственного электромагнитного излучения на растения и животных. Статья Ж. СОВРЕМЕННАЯ НАУКА: АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕОРИИ И ПРАКТИКИ ЕСТЕСТВЕННЫЕ И ТЕХНИЧЕСКИЕ НАУКИ,– Москва, 2019. № 2 (ФЕВРАЛЬ). – С.5-8 * АНАЛИЗ ПАРАМЕТРОВ ДИНАМИЧЕСКОЙ СВЕРХПЛАСТИЧНОСТИ ПРОМЫШЛЕННЫХ АЛЮМИНИЕВЫХ СПЛАВОВ. Статья Ж. ЕВРАЗИЙСКИЙ СОЮЗ УЧЕНЫХ.СЕРИЯ: ТЕХНИЧЕСКИЕ И ФИЗИКО-МАТЕМАТИЧЕСКИЕ НАУКИ, -  Санкт Петербург, 2021. ТОМ 1 №4 (85), С. 49-54. == Ал даярдаган студенттеринин илим изилдөөлөрүнүн ийгиликтери: == * Сайдаматов Э., Долгоульский А. "I даражадагы диплому менен сыйланышган", 2007ж., Бишкек * Медетов А.Ш., Джумалиев К. "I даражадагы диплому менен сыйланышган", 2009ж., Бишкек * Нурдинов Байгелди "I даражадагы диплому менен сыйланышган", 2015ж., Бишкек * Каримов И.А., Разаков А.А. "II даражадагы диплому менен сыйланышган", 2017ж., Бишкек * Каримов И.А., Разаков А.А. "III даражадагы диплому менен сыйланышган", 2017ж., Алматы * Малик Сайфулах "III даражадагы диплому менен сыйланган", 2018ж, Бишкек * Наср Уллах Хан (Nasr Ullah Khan)"II даражадагы диплому менен сыйланган", 2018ж., Бишкек * Наср Уллах Хан (Nasr Ullah Khan)"III даражадагы диплому менен сыйланган", 2018ж, Бишкек * Гоурав "Эң жакшы макала дипломы, Эл аралык студенттик илим жарчысы, 2020. – № 3", 2020ж. Москва * Абдулаx бин Музафар , Турапова З.Б. "Эң жакшы макала дипломы, Эл аралык студенттик илим жарчысы. 2020. – № 2", 2020ж. Москва * Vaibhav Vinod Raut "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2020ж., Бишкек * Mohammad Omer "II даражадагы диплому менен сыйланган", 2020ж., Бишкек * Khan Pashtana "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Neha "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Prajwal Patra "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Gaurang Agrawal "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Aman Guleria "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Кант * Prashant "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Кант * Ризван Уллах "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Ысык-Көл * Ваибхав Винод Раут "Iдаражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Ысык-Көл * Ризван Уллах "XIV Эл аралык илимий-изилдөө конкурсу ЭҢ ЖАКШЫ СТУДЕНТТИК МАКАЛА 2024", Россия, Пенза * Ризван Уллах "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2024ж., Бишкек == Студенттер менен биргеликте жарыкка чыгарган илимий макалалар == * Сайдаматов Э., Долгоульский А. Альтернативные источники энергии- Научная конференция студентов и молодых аспирантов, КГТУ им.И.Раззакова, 2007г. * Медетов А.Ш., Джумалиев К. 1-курс Московского энергетического факультета КГТУ им. И.Раззакова, * Функции и принцип работы полупроводниковых приборов- Научная конференция студентов и молодых аспирантов, КГТУ им.И.Раззакова, 2009г. * Бытовой вред электромагнитного излучения– IV МЕЖДУНАРОДНОЙ НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКОЙ КОНФЕРЕНЦИИ СТУДЕНТОВ и МОЛОДЫХ УЧЕННЫХ «НАУКА И МЕДИЦИНА СОВРЕМЕННЫЙ ВЗГЛЯД МОЛОДЕЖИ», Алматы , 20-21 апреля 2017г. * Мохаммед Шаур Кхалид (Mohammad Shaour Khalid) Студент лечебного факультета, 3 курс, Международная высшая школа медицины (награждены сертификат, рекомендовано к публикации в Евразийский Медицинский журнал) “Electromagnetic radiation on Bio-objects” – Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", 2019 * Турапова А.Б. , Каримов И.А. 1-курс лечебного факультета КГМА им.И.К.Ахунбаев(опубликована статья в журнале "European Journal of Natural History") «ВОЗДЕЙСТВИЕ ЭЛЕКТРОМАГНИТНОГО ИЗЛУЧЕНИЯ ОТ АНТРОПОГЕННЫХ ИСТОЧНИКОВ НА БИООБЪЕКТЫ» - Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020", Москва * Гоурав .., Аманбаева Г.М. (опубликована статья в журнале “Международный научный студенческий вестник”) ВЛИЯНИЕ ПРЕДЭКЗАМЕНАЦИОННОГО СТРЕССА НА АРТЕРИАЛЬНОЕ ДАВЛЕНИЕ СТУДЕНТОВ МЕДИЦИНСКИХ ВУЗОВ- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" '''//''' Международный студенческий научный вестник. – 2020. – № 3 * Иман Аймал, Турапова А.Б., Аманбаева Г.М. (опубликована статья в журнале “Международный научный студенческий вестник”) ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ИЗЛУЧЕНИЕ И ЗДОРОВЬЕ ЧЕЛОВЕКА- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" '''//''' Материалы МСНК "Студенческий научный форум 2020". – 2020. – № 6 – С. 23-25    <nowiki>http://publish2020.scienceforum.ru/ru/article/view?id=333</nowiki> * Ваибхав Винод Раут, Аманбаева Г.М. (опубликована статья в  журнале “Международный научный студенческий вестник”) ПРИРАЩЕНИЯ ЭНТРОПИИ В ОРГАНИЗМЕ ЧЕЛОВЕК- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" * Абдулаx бин Музафар , Турапова З.Б., Аманбаева Гулнара Муктаровна ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ИЗЛУЧЕНИЕ И ЕГО ВОЗДЕЙСТВИЕ НА БИООБЪЕКТЫ- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" (Статья опубликована в  журнале “Международный научный студенческий вестник” и награждены дипломами в номинации «Лучшая статья») // Международный студенческий научный вестник. – 2020. – № 2. * Rumaisa Jan -1^st year student of  Medical Faculty of  International  School of Medicine (награждена сертификатом и опубликована статья в Евразийском Медицинском журнале) Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", Статья "ELECTROMAGNETIC WAVES AND HUMAN HEALTH"  -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 33-36 * Sharma Puneet Kumar - 2^nd year student of  Medical Faculty  of  International  School of Medicine, Turapova A.B. - 3^rd year student of Dentistry faculty of  Kyrgyz State Medical Academy named I.K.Akhunbaev  (награждены сертификатами и опубликована статья в Евразийском Медицинском журнале) «THE EFFECT OF ELECTROMAGNETIC RADIATION FROM A MOBILE PHONE ON HUMAN HEALTH» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", * Статья «THE EFFECT OF ELECTROMAGNETIC RADIATION FROM A MOBILE PHONE ON HUMAN HEALTH» -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 37-39                                                           * Kaushik Mahesh - 2^nd year student of  Medical Faculty of  International  School of Medicine (награжден сертификатом и опубликована статья в Евразийском Медицинском журнале)  «INFLUENCE OF EXAM STRESS ON BLOOD PRESSURE OF ISM STUDENTS» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", * Статья «INFLUENCE OF EXAM STRESS ON BLOOD PRESSURE OF ISM STUDENTS»  -  Ж. Евразийский медицинский журнал. –Бишкек, 2020. - №2, - С. 20-22                                                           * Vaibhav Vinod Raut - 2^nd year student of  Medical Faculty of  International School of  Medicine (награжден сертификатом и дипломом III степени, статья опубликована в Евразийском Медицинском журнале) «THE INCREMENT OF ENTROPY IN THE HUMAN BODY» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", * Статья «THE INCREMENT OF ENTROPY IN THE HUMAN BODY» -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 40-42  * Mohammad Omer -1^st year student of  Medical Faculty of  ERPC  ”International University of Kyrgyzstan”  International School of  Medicine (награжден сертификатом и дипломом III степени, статья опубликована в Евразийском Медицинском журнале) “ENTROPY MONITORING IN MEDICINE» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования",Статья « ENTROPY MONITORING IN MEDICINE »  -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 28-32 * Rumaisa Jan -1^st year student of  Medical Faculty of  International  School of Medicine (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”, №10, 2021) «ELECTROMAGNETIC RADIATION AND HUMAN HEALTH» - Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Сайфуллах М.С., Мусадик М.М. – 5^th year student of Kyrgyz State Medical Academy named after I.K. Akhunbaev (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”,  №10, 2021)«EFFECTS ON SYSTEMIC BLOOD PRESSURE DUE TO EXAMINATION STRESS» – Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Мохаммад Омер – 2^nd year student of  Medical Faculty of  ERPC  ”International University of Kyrgyzstan”  International School of  Medicine (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”, №10, 2021) «BISPECTRAL INDEX (BIS) MONITORING IN ANESTHESIOLOGY» - Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Каримов И.А., Турапова А.Б. студенты Кыргызской Государственной Медицинской Академии, им. И.К. Ахунбаева Бишкек, Кыргызская Республика (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”, №10, 2021)«ВОЗДЕЙСТВИЕ ЭЛЕКТРОМАГНИТНЫХ ПОЛЕЙ НА БИООБЪЕКТЫ» – Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Shifa Ali (student ISM) Clean water is a source of human health (Чистая вода - источник здоровья человека) (тезисы опубликовано в журнале) Сборник материалов международной научно-практической конференции молодых ученных и  студентов. «ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ УСТОЙЧИВОСТЬ И ЗДОРОВЬЕ НАСЕЛЕНИЯ» С МЕЖДУНАРОДНЫМ УЧАСТИЕМ – Кыргызстан, г. Бишкек, 2022. * Touqeer Zahid (student ISM)Effects of ozone depletion for humans and the environment (Последствия разрушения озонового слоя для человека и окружающей среды), (тезисы опубликовано в журнале) Сборник материалов международной научно-практической конференции молодых ученных и  студентов. РЕСПУБЛИКАНСКОЙ НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКОЙ КОНФЕРЕНЦИИ. * «ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ УСТОЙЧИВОСТЬ И ЗДОРОВЬЕ НАСЕЛЕНИЯ»  С МЕЖДУНАРОДНЫМ УЧАСТИЕМ, – Кыргызстан, г. Бишкек,2022. * Hadia Akram, Tuba (students ISM)Mathematical modeling in ecology (Математическое моделирование в экологии), (тезисы опубликовано в журнале) Сборник материалов международной научно-практической конференции молодых ученных и  студентов. РЕСПУБЛИКАНСКОЙ НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКОЙ КОНФЕРЕНЦИИ. «ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ УСТОЙЧИВОСТЬ И ЗДОРОВЬЕ НАСЕЛЕНИЯ» С МЕЖДУНАРОДНЫМ УЧАСТИЕМ, – Кыргызстан, г. Бишкек,2022. * Vaibhav Vinod Raut – 5^th year student of  Medical Faculty of  International School of  Medicine «MONITORING ENTROPY IN HUMAN BODY AND IT’S APPLICATION IN MEDICINE» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", Бишкек, 2023. * Rizwan ullah, 2^nd year  student of Medical Faculty of  International School of  Medicine (награжден сертификатом и дипломом II степени, статья опубликована в Евразийском Медицинском журнале) «EXCESSIVE USE OF MOBILE PHONE  AND ITS  EFFECT ON BEHAVIOR AND HEALTH OF MEDICAL STUDENTS» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", Бишкек, 2023. * Ризван Уллах, МОБИЛДИК ТЕЛЕФОНДОРДУН АРТЫКЧА ПАЙДАЛАНЫЛУУ ЖАНА АНЫН МЕДИЦИНА СТУДЕНТТЕРИНИН САЛАМАТТЫКТАРЫНА ТИГИЗГЕН ТАССИРИ-'''Эң жакшы студенттик макала 2024''' — XIV Эл аралык илимий-изилдөө конкурсуна сунушталган макалалар жыйнагы, "Илим жана Билим берүү",Россия, Пенза шаары, 25-Октябрь, 2024-жыл. '''Эң жакшы студенттик макала 2024''' — XIV Эл аралык илимий-изилдөө конкурсуна сунушталган макалалар жыйнагы, ===Методикалык колдонмолорду жана окуу китептерин иштеп чыгуу=== * «МЕХАНИКА» (Учебное пособие) КГТУ,– Бишкек, 2010–107с. (Тираж 100шт.) * Курс элементарной физики (Учебное пособие), КГТУ,– Бишкек, 2008–104с. (Тираж 100шт.) * «Термодинамика жана молекулалык физика» (Окуу куралы) КМТУ,– Бишкек, 2012–70с. (Тираж 100шт.) * Человек, общество и здоровья (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2014–37с. (Тираж 100шт.) * От молекулы к клетке (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2014–40с. (Тираж 200шт) * От клетки к органу (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2015–46с. (Тираж 200шт) * Медицинская и биологическая физика (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2015–62с(Тираж 100шт) * Medical and biological physics (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2016–37с(Тираж 100шт) * Higher mathematics (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2016–22с(Тираж 100шт) * Higher mathematics (учебное пособие) МВШМ, – Бишкек, 2016–103с(Тираж 200шт) * Amanbaeva G.M., Abdybalieva K..A. MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS on the «From cell to the organs»- Бишкек.: КГМА, 2018–41с. (Тираж 100шт.) * Аманбаева Г.М.,Абдыбалиева К.А. «Нанотехнологии в медицине» (Методические рекомендации по элективному курсу для студентов всех факультетов I курса медицинской академии) – Бишкек.: КГМА,2018-20 с. (Тираж 100шт.) * Аmanbaeva G.M., Abdybalieva K..A. MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS «NEUROBIOPHYS-ICS»- Бишкек.: КГМА, 2018–29р. (Тираж 100шт.) * Аманбаева Г.М. «Медициналык жана биологиялык физика: Адам, коом, ден соолук модулу» – Бишкек.: КГМА,2018-47б. (Тираж 100шт.) * Аманбаева Г.М., Исмаилова Ч.С. “MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS” Laboratory works, I Part, Educational methods development for the 1st – year students МВШМ, 2023(Тираж 200шт.),143Р. * Аманбаева Г.М., Исмаилова Ч.С. “MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS” Laboratory works, I I Part, Educational methods development for the 1st – year students МВШМ, 2023(Тираж 200шт.),140Р. ==Шилтемелер == * https://arch.kyrlibnet.kg/?&npage=view&nadd=17 *https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/Amanbaeva.pdf.pdf *https://famous-scientists.ru/anketa/amanbaeva-gulnara-muktarovna-17018 * https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-k-prirascheniyu-udelnoy-teploemkosti-pri-dinamicheskoy-sverhplastichnosti * https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-k-prirascheniyu-udelnoy-teploemkosti-pri-dinamicheskoy-sverhplastichnosti * https://fizmat-tech.euroasia-science.ru/index.php/Euroasia/article/view/718 * https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-k-prirascheniyu-udelnoy-teploemkosti-pri-dinamicheskoy-sverhplastichnosti * https://www.facebook.com/CongressWomenKR/photos/%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0100%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F-%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0-2019%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BA-%D0%B7-%D0%B0%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D1%88%D0%B5/3023580057717132/ [[Категория:Физиктер]] [[Категория:Кыргыз физиктери]] kqnm6job5cg0xvkhoy80e2yfj2fb4oq 652880 652879 2026-09-21T07:14:37Z Аманбаева Гулнара 42979 Аманбаева Гулнара "[[Макала долбоору:Аманбаева Гулнара Муктаровна]]" барагын "[[Википедия:Аманбаева Гулнара Муктаровна]]" деп кайра атады 652879 wikitext text/x-wiki {{Персона |ысымы = Гулнара Аманбаева |нукура ысымы = |сүрөт = |туурасы = 230px |сүрөткө баяндама = |төрөлгөндөгү аты = |ишмердүүлүк тармагы = илимпоз |туулган датасы = 12.01.1968 |туулган жери = [[Айры-Там]], [[Ала-Бука району]], [[Жалал-Абад облусу]], [[Кыргыз ССРи]] |жарандыгы = {{СССР желеги}} [[СССР]] → {{Өлкө желеги|Кыргызстан}} |өлгөн датасы = |өлгөн жери = |сыйлыктары = |сайт = }}'''Аманбаева Гулнара Муктаровна''' (1968) — кыргызстандык физик-окутуучу, физика-математика илимдеринин кандидаты,<ref>https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/Amanbaeva.pdf.pdf</ref><ref>https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/Amanbaeva.pdf.pdf</ref> [[Эл аралык жогорку медициналык мектебинин]] Дарылоо факультетинин Табигый-илимдердин сабактары (ТИС) кафедрасынын доцентти. ==Өмүр баяны == Аманбаева Гулнара Муктаровна 1968-жылы 12-январда Кыргызстандын Жалал-Абад облусунуна караштуу Ала-Бука районунун Айры-Там айылында жөнөкөй колхозчунун үй бүлөсүндө туулган. [[Кыргыз кагандыгы|Улуту – кыргыз]]. Бабалары кытай уруусунан. * 1985-жылы Айры-Там айылындагы 1-Май орто мектебин бүтүргөн. * 1986-жылы Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарындагы [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети|СССР дин 50-жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин]] физика факультетине кирип, 1991-жылы «Физик-окутуучу» адистигин алган. * 1991-жылдан 1993-жылга чейин Айры-Там айылындагы 1-Май орто мектебинде физика-информатика мугалими болуп эмгектенген. * 1993-жылдан 1995- жылга чейин Майлуу-Суу шаарындагы №9 орто мектепте математика мугалими жана окуу бөлүмү боюнча директордун орун басарлыгы кызматтарында эмгектенген. * 1995-жылдан 1998-жылга чейинки убактарда Ош шаарындагы №38 орто мектебинде информатика мугалими болуп иштеген. * 1998-жылдан 2004-жылдар аралыгында ага лаборант, окутуучу, ага окутуучу болуп [[Ош мамлекеттик университети|ОшМУнун]] Физика-математика жана компьютердик технологиялар факультетинин «Эксперименталдык жана теориялык физика» кафедрасында эмгектеннген. * 2004-жылдан 2012-жылга чейин Бишкек шаарындагы [[Кыргыз мамлекеттик техникалык университети|И. Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетинин (КМТУ)]] энергетика факультетинде «Физика» кафедрасында окутуучу, ага окутуучу жана доценттик орундарда үзүрлүү эмгектеннген. * ''2004-жылдан 2011-жылдары физика предмети боюнча шаардык (Бишкек), областык (Чүй), Республикалык олимпиадаларды өткөрүүгө өз салымын кошкон.'' * ''2005-2007жылдары Б.Н. Ельцин атындагы Кыргыз - Россиялык славян университетинен (КРСУ) аспирантураны бүтүргөн.'' * ''2006-2008-жылдары Кыргыз Республикасынын билим жана илим министрлигинин проектисинин рамкасында КРСУти иштеп чыккан ОФГН-035 «Жогорку ийкемдүүлүк режиминдеги басымды жогорку эффективдүү технологиялык процессте текшерип жана иштеп чыгуу»  чарбалык келишим темасында илимий кызматкер болуп эмгектенген.'' * ''2008-жылы физика-матеметика илимдеринин кандидаты окумуштуулук даражасын алуу үчүн «Өнөр жай алюминий куймаларынын жогорку ийкемдүүлүгүнүн макрокинетикасы» деген темада кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү коргогон.'' * Учурда Эл аралык жогорку медициналык мектебинин Дарылоо факультетинин «Табигый-илимдердин сабактары» кафедрасында   доценттик кызматарда эмгектенүүдө.. ==Илимий даражасы жана наамы== * 2008-ж. физика-математика илимдеринин кандидаты окумуштуулук даражасын алган. * 2019-ж. доцент наамын алган. ==Үй-бүлөсү тууралуу маалымат== Үй-бүлөлүү, үч балалуу (эки кыз, бир уулу бар). Жубайы – Ташполотов Байышбек Турапович. Врач-реаниматолог. Уулу Айтмырза жана кыздары – Зулайка, Айыке. * Тун уулу Айтмырза учурда Германиянын Берлин шаарындагы Бойта атындагы Прикладдык илимдер университеттин Электр энергиянын альтернативдүү булактары бөлүмүнүн (альтернативные источники электроэнергии) магистрантын артыкчылык диплом менен аяктап, Гамбург шаарында Кун энергиясы боюнча ийри компаниялардын биринде инженер болуп узурлуу эмгектенуудо. * Кызы Зулайка Кыргыз-Россиялык славян университетинин (КРСУ) медициналык факультетинин педиатрия бөлүмүнүн ийгиликтуу аяктап Кыргызстандагы эл аралык университетинде студент-медик балдарга билим берип келуудо. * Кенже кызы Айыке И.Ахунбаев атындагы Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясынын (КММА) стоматология бөлүмүн артыкчылык диплом менен аяктап учурда практикасын өтүүдө. Сегиз бир туугандын үчүнчүсү. ==Илимий ишмердиги== 2008-жылы жактаган илимдин кандидаты диссертациясынын темасы: «Өнөр жай алюминий куймаларынын жогорку ийкемдүүлүгүнүн макрокинетикасы». Илимий изилдөө иштеринин жыйынтыктары Москва, Пермь, Петербург, Алмата, Уфа, Махачкала, Бишкек жана Ош шаарларындагы басмаканалардан жарык көргөн. 50 дан ашык илимий- методикалык эмгектердин автору. Усулдук-методикалык иштери үч тилде: кыргыз, орус жана англис тилдеринде басылып чыгарылган. Жыл сайын студенттер менен тѳмѳнкү темалар боюнча: электромагниттик толкундардын ден соолукка болгон таасирин изилдѳѳ, экзамен алдындагы медик-студенттердин кан басымынын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ, энтропиянын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ илимий изденүүлѳрдү жүргүзүп жыйынтыгында даярдаган студенттери Кыргызстандан жана Россияда байгелүү орундарды ээлеп жана студенттердин илимий макалалары Кыргызстандагы жана Россиядагы илимий журналдардан басылып чыгарылып келет. == Мамлекеттик жана ведомстволук сыйлыктары: == *2007 – жылы Бишкекте И. Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетининде  өткөрүлгөн  конкурстун жыйынтыгы боюнча «2007-жылдын мыкты окутуучусу» наамы ыйгарылган; *2010 – жылы И. Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетининдеги Москва-энергетика факультетинин студенттеринин билимин жогорулатууга кошкон салымы үчүн аталган окуу жайдын Ардак грамотасы менен сыйланган; *2019-жылы ак ниет эмгеги, жогорку кесипкөйлүгү жана ишинде жетишкен ийгиликтери үчүн IHSM Ардак грамотасы менен сыйланган; * 2019-жылы «Кыргызстан аялдары» энциклопедиясына кирип, ошондой эле Кыргызстан Аялдар Конгрессинин мүчөсү болуп дайындалган<ref>https://www.facebook.com/CongressWomenKR/photos/%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0100%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F-%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0-2019%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BA-%D0%B7-%D0%B0%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D1%88%D0%B5/3023580057717132/</ref>; *2020-жылы Россиянын Табигый илимдер академиясынан «Белгилүү окумуштуулар»  энциклопедиясынын мүчөсү; * 2020-жылы Россиянын Табигый илимдер академиясынын президиумунун чечими менен «Илимге жана билимге эмгек сиңирген ишмер» ардактуу наамы ыйгарылган (күбөлүк, медаль жана күбөлүк №02872); *2020-жылы студенттерди «Медицина илими жана билим берүү чөйрөсүндөгү инновациялар» аттуу Эл аралык университеттер аралык илимий-практикалык конференцияга катышууга даярдоо жана координациялоо үчүн IHSMнын Ыраазычылык каты менен сыйланган; *2021-жылы «КМШнын мыкты мугалими - 2021» наамы менен сыйланган, ошондой эле Казакстандын ««Бобек» жалпы улуттар кыймылы» ассоциациясынын 2-даражадагы диплому жана төш белгиси менен сыйланган; *2022-жылы Кыргыз Мамлекетинин эгемендүүлүгүнүн  31 жылдыгына карата республикалык көп тармактуу «Жетиген» коомдук журналынын 11 жылдык маарекесине карата «ЭГЕМЕНДИК КААРМАНЫ» төш белгиси жана диплому менен сыйланган; *2023-жылы КР Билим берүү   жана илим министрлигинин Ардак грамотасы менен сыйланган. == Ал изилдеген негизги илимий көйгөйлөр == * Өнөр жай алюминий куймаларынын жогорку ийкемдүүлүгүнүн физикасы; * Электромагниттик толкундардын ден соолукка болгон таасирин изилдѳѳ, экзамен алдындагы медик-студенттердин кан басымынын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ, энтропиянын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ; * Физиканы техникалык ЖОЖдордо, медициналык ЖОЖдордо окутуунун мазмууну, формалары жана азыркы учурдагы актуалдуу проблемалары; окуу пландарынын, окуу программаларынын жана окуу китептеринин мазмундук, структуралык табияты; окутуунун жана тарбиялоонун теориясы менен инновациялык технологиялары ж.б. ==Негизги илимий–методикалык эмгектери== === '''Басылмалар жонундо маалымат''' === * Плазмохимический пиролиз углеводородных отходов Статья Ж. Вестник ОшГУ, – Ош, 2003.–№6. – С.74 – 76 * К теории идеальной пластичности с учетом процессов старения Статья Ж. «Прочность и разрушение материалов и конструкций», Оренбург, 2005.–№1. – С.22 – 25 * О термокинетике при динамической сверхпластичности Статья Ж. «Актуальные проблемы механики и машиностроения», – Алматы, 2005. –Т.1. – С.89 – 93 * К анализу удельной теплоемкости при динамической сверхпластичности Статья Ж. Вестник ОшГУ, – Ош, 2005.–№3. – С.180 – 184 * Термокинетика флуктуирующих параметров динамической сверхпластичности Статья Ж. «Инновации в образовании, науке и технике», –Бишкек, 2006. – Т.2.– №9.– С.235 – 240 * Termokinetics fluctuating parameters of dynamic superplasticity. Тезис Ж. XXXIV – Summer School – Conference «Advanced Problems in Mechanics», – Peters-burg * Термокинетика флуктуирующих параметров динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов Статья Ж. Вестник ОшГУ, – Ош, 2006. – №4. – С.146 – 150 * Термокинетический анализ параметров динамической сверхпластичности Статья Ж. «Математическое моделирование систем и процессов», ПермГТУ,– Перм, 2006. – №14. –С. 6 – 10 * О макрокинетике динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов Статья Ж. ВЕСТНИК КРСУ, –Бишкек, 2007. – Т.7. –– №4. С .120-126 * Электр жана магнетизм болумун окутуудагы кээ бир педагогикалык ыкмалар Статья Ж. ИЗВЕСТИЯ КГТУ им. И.Раззакова, –Бишкек, 2007.–№12.–С.378–379 * Энтропийная оценка модели динамической сверхпластичности Статья Ж.Вестник КазНУ, – Алма-ты, 2007. – №1. – С. 125-130 * Удельная теплоемкость алюминиевых сплавов при динамической сверхпластичности Статья Ж. ИЗВЕСТИЯ КГТУ им. И.Раззакова, –Бишкек, 2009.–№17.–С.266–270 * Физические параметры динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов Статья Ж.Вестник ОшГУ, –Ош, 2016. – №1. – С.17 – 21 * Электромагниттик нурдануунун таасири (Статья) Дарыгер, №3 (45), июль, Бишкек, 2016 * Термокинетический анализ параметров динамической сверхпластичности промышленных алюминиевых сплавов Статья Ж. ИЗВЕСТИЯ ВУЗОВ КЫРГЫЗСТАНА, – Бишкек, 2016.–№11. – С.77 – 83 * Электромагниттик толкундардан коргонуунун жолдору (Статья) Дарыгер, №1 (48), январь, Бишкек, 2017 * Удельная теплоемкости и энтропии при динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов. Статья Ж. ООО Апробация, Перспективы развития научных исследований в 21 веке: сборник материалов 13-й международной науч.-практ. конф., – Махачкала,–2017.С. – 16-23 * «Исследование влияния электромагнитного излучения на живой организм» Статья Ж. Проблемы современной науки и образования, – Москва, 2018. № 13 (133). – С. 6-9. * Влияние искусственного электромагнитного излучения на растения и животных. Статья Ж. СОВРЕМЕННАЯ НАУКА: АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕОРИИ И ПРАКТИКИ ЕСТЕСТВЕННЫЕ И ТЕХНИЧЕСКИЕ НАУКИ,– Москва, 2019. № 2 (ФЕВРАЛЬ). – С.5-8 * АНАЛИЗ ПАРАМЕТРОВ ДИНАМИЧЕСКОЙ СВЕРХПЛАСТИЧНОСТИ ПРОМЫШЛЕННЫХ АЛЮМИНИЕВЫХ СПЛАВОВ. Статья Ж. ЕВРАЗИЙСКИЙ СОЮЗ УЧЕНЫХ.СЕРИЯ: ТЕХНИЧЕСКИЕ И ФИЗИКО-МАТЕМАТИЧЕСКИЕ НАУКИ, -  Санкт Петербург, 2021. ТОМ 1 №4 (85), С. 49-54. == Ал даярдаган студенттеринин илим изилдөөлөрүнүн ийгиликтери: == * Сайдаматов Э., Долгоульский А. "I даражадагы диплому менен сыйланышган", 2007ж., Бишкек * Медетов А.Ш., Джумалиев К. "I даражадагы диплому менен сыйланышган", 2009ж., Бишкек * Нурдинов Байгелди "I даражадагы диплому менен сыйланышган", 2015ж., Бишкек * Каримов И.А., Разаков А.А. "II даражадагы диплому менен сыйланышган", 2017ж., Бишкек * Каримов И.А., Разаков А.А. "III даражадагы диплому менен сыйланышган", 2017ж., Алматы * Малик Сайфулах "III даражадагы диплому менен сыйланган", 2018ж, Бишкек * Наср Уллах Хан (Nasr Ullah Khan)"II даражадагы диплому менен сыйланган", 2018ж., Бишкек * Наср Уллах Хан (Nasr Ullah Khan)"III даражадагы диплому менен сыйланган", 2018ж, Бишкек * Гоурав "Эң жакшы макала дипломы, Эл аралык студенттик илим жарчысы, 2020. – № 3", 2020ж. Москва * Абдулаx бин Музафар , Турапова З.Б. "Эң жакшы макала дипломы, Эл аралык студенттик илим жарчысы. 2020. – № 2", 2020ж. Москва * Vaibhav Vinod Raut "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2020ж., Бишкек * Mohammad Omer "II даражадагы диплому менен сыйланган", 2020ж., Бишкек * Khan Pashtana "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Neha "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Prajwal Patra "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Gaurang Agrawal "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Aman Guleria "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Кант * Prashant "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Кант * Ризван Уллах "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Ысык-Көл * Ваибхав Винод Раут "Iдаражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Ысык-Көл * Ризван Уллах "XIV Эл аралык илимий-изилдөө конкурсу ЭҢ ЖАКШЫ СТУДЕНТТИК МАКАЛА 2024", Россия, Пенза * Ризван Уллах "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2024ж., Бишкек == Студенттер менен биргеликте жарыкка чыгарган илимий макалалар == * Сайдаматов Э., Долгоульский А. Альтернативные источники энергии- Научная конференция студентов и молодых аспирантов, КГТУ им.И.Раззакова, 2007г. * Медетов А.Ш., Джумалиев К. 1-курс Московского энергетического факультета КГТУ им. И.Раззакова, * Функции и принцип работы полупроводниковых приборов- Научная конференция студентов и молодых аспирантов, КГТУ им.И.Раззакова, 2009г. * Бытовой вред электромагнитного излучения– IV МЕЖДУНАРОДНОЙ НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКОЙ КОНФЕРЕНЦИИ СТУДЕНТОВ и МОЛОДЫХ УЧЕННЫХ «НАУКА И МЕДИЦИНА СОВРЕМЕННЫЙ ВЗГЛЯД МОЛОДЕЖИ», Алматы , 20-21 апреля 2017г. * Мохаммед Шаур Кхалид (Mohammad Shaour Khalid) Студент лечебного факультета, 3 курс, Международная высшая школа медицины (награждены сертификат, рекомендовано к публикации в Евразийский Медицинский журнал) “Electromagnetic radiation on Bio-objects” – Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", 2019 * Турапова А.Б. , Каримов И.А. 1-курс лечебного факультета КГМА им.И.К.Ахунбаев(опубликована статья в журнале "European Journal of Natural History") «ВОЗДЕЙСТВИЕ ЭЛЕКТРОМАГНИТНОГО ИЗЛУЧЕНИЯ ОТ АНТРОПОГЕННЫХ ИСТОЧНИКОВ НА БИООБЪЕКТЫ» - Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020", Москва * Гоурав .., Аманбаева Г.М. (опубликована статья в журнале “Международный научный студенческий вестник”) ВЛИЯНИЕ ПРЕДЭКЗАМЕНАЦИОННОГО СТРЕССА НА АРТЕРИАЛЬНОЕ ДАВЛЕНИЕ СТУДЕНТОВ МЕДИЦИНСКИХ ВУЗОВ- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" '''//''' Международный студенческий научный вестник. – 2020. – № 3 * Иман Аймал, Турапова А.Б., Аманбаева Г.М. (опубликована статья в журнале “Международный научный студенческий вестник”) ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ИЗЛУЧЕНИЕ И ЗДОРОВЬЕ ЧЕЛОВЕКА- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" '''//''' Материалы МСНК "Студенческий научный форум 2020". – 2020. – № 6 – С. 23-25    <nowiki>http://publish2020.scienceforum.ru/ru/article/view?id=333</nowiki> * Ваибхав Винод Раут, Аманбаева Г.М. (опубликована статья в  журнале “Международный научный студенческий вестник”) ПРИРАЩЕНИЯ ЭНТРОПИИ В ОРГАНИЗМЕ ЧЕЛОВЕК- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" * Абдулаx бин Музафар , Турапова З.Б., Аманбаева Гулнара Муктаровна ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ИЗЛУЧЕНИЕ И ЕГО ВОЗДЕЙСТВИЕ НА БИООБЪЕКТЫ- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" (Статья опубликована в  журнале “Международный научный студенческий вестник” и награждены дипломами в номинации «Лучшая статья») // Международный студенческий научный вестник. – 2020. – № 2. * Rumaisa Jan -1^st year student of  Medical Faculty of  International  School of Medicine (награждена сертификатом и опубликована статья в Евразийском Медицинском журнале) Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", Статья "ELECTROMAGNETIC WAVES AND HUMAN HEALTH"  -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 33-36 * Sharma Puneet Kumar - 2^nd year student of  Medical Faculty  of  International  School of Medicine, Turapova A.B. - 3^rd year student of Dentistry faculty of  Kyrgyz State Medical Academy named I.K.Akhunbaev  (награждены сертификатами и опубликована статья в Евразийском Медицинском журнале) «THE EFFECT OF ELECTROMAGNETIC RADIATION FROM A MOBILE PHONE ON HUMAN HEALTH» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", * Статья «THE EFFECT OF ELECTROMAGNETIC RADIATION FROM A MOBILE PHONE ON HUMAN HEALTH» -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 37-39                                                           * Kaushik Mahesh - 2^nd year student of  Medical Faculty of  International  School of Medicine (награжден сертификатом и опубликована статья в Евразийском Медицинском журнале)  «INFLUENCE OF EXAM STRESS ON BLOOD PRESSURE OF ISM STUDENTS» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", * Статья «INFLUENCE OF EXAM STRESS ON BLOOD PRESSURE OF ISM STUDENTS»  -  Ж. Евразийский медицинский журнал. –Бишкек, 2020. - №2, - С. 20-22                                                           * Vaibhav Vinod Raut - 2^nd year student of  Medical Faculty of  International School of  Medicine (награжден сертификатом и дипломом III степени, статья опубликована в Евразийском Медицинском журнале) «THE INCREMENT OF ENTROPY IN THE HUMAN BODY» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", * Статья «THE INCREMENT OF ENTROPY IN THE HUMAN BODY» -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 40-42  * Mohammad Omer -1^st year student of  Medical Faculty of  ERPC  ”International University of Kyrgyzstan”  International School of  Medicine (награжден сертификатом и дипломом III степени, статья опубликована в Евразийском Медицинском журнале) “ENTROPY MONITORING IN MEDICINE» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования",Статья « ENTROPY MONITORING IN MEDICINE »  -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 28-32 * Rumaisa Jan -1^st year student of  Medical Faculty of  International  School of Medicine (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”, №10, 2021) «ELECTROMAGNETIC RADIATION AND HUMAN HEALTH» - Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Сайфуллах М.С., Мусадик М.М. – 5^th year student of Kyrgyz State Medical Academy named after I.K. Akhunbaev (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”,  №10, 2021)«EFFECTS ON SYSTEMIC BLOOD PRESSURE DUE TO EXAMINATION STRESS» – Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Мохаммад Омер – 2^nd year student of  Medical Faculty of  ERPC  ”International University of Kyrgyzstan”  International School of  Medicine (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”, №10, 2021) «BISPECTRAL INDEX (BIS) MONITORING IN ANESTHESIOLOGY» - Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Каримов И.А., Турапова А.Б. студенты Кыргызской Государственной Медицинской Академии, им. И.К. Ахунбаева Бишкек, Кыргызская Республика (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”, №10, 2021)«ВОЗДЕЙСТВИЕ ЭЛЕКТРОМАГНИТНЫХ ПОЛЕЙ НА БИООБЪЕКТЫ» – Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Shifa Ali (student ISM) Clean water is a source of human health (Чистая вода - источник здоровья человека) (тезисы опубликовано в журнале) Сборник материалов международной научно-практической конференции молодых ученных и  студентов. «ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ УСТОЙЧИВОСТЬ И ЗДОРОВЬЕ НАСЕЛЕНИЯ» С МЕЖДУНАРОДНЫМ УЧАСТИЕМ – Кыргызстан, г. Бишкек, 2022. * Touqeer Zahid (student ISM)Effects of ozone depletion for humans and the environment (Последствия разрушения озонового слоя для человека и окружающей среды), (тезисы опубликовано в журнале) Сборник материалов международной научно-практической конференции молодых ученных и  студентов. РЕСПУБЛИКАНСКОЙ НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКОЙ КОНФЕРЕНЦИИ. * «ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ УСТОЙЧИВОСТЬ И ЗДОРОВЬЕ НАСЕЛЕНИЯ»  С МЕЖДУНАРОДНЫМ УЧАСТИЕМ, – Кыргызстан, г. Бишкек,2022. * Hadia Akram, Tuba (students ISM)Mathematical modeling in ecology (Математическое моделирование в экологии), (тезисы опубликовано в журнале) Сборник материалов международной научно-практической конференции молодых ученных и  студентов. РЕСПУБЛИКАНСКОЙ НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКОЙ КОНФЕРЕНЦИИ. «ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ УСТОЙЧИВОСТЬ И ЗДОРОВЬЕ НАСЕЛЕНИЯ» С МЕЖДУНАРОДНЫМ УЧАСТИЕМ, – Кыргызстан, г. Бишкек,2022. * Vaibhav Vinod Raut – 5^th year student of  Medical Faculty of  International School of  Medicine «MONITORING ENTROPY IN HUMAN BODY AND IT’S APPLICATION IN MEDICINE» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", Бишкек, 2023. * Rizwan ullah, 2^nd year  student of Medical Faculty of  International School of  Medicine (награжден сертификатом и дипломом II степени, статья опубликована в Евразийском Медицинском журнале) «EXCESSIVE USE OF MOBILE PHONE  AND ITS  EFFECT ON BEHAVIOR AND HEALTH OF MEDICAL STUDENTS» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", Бишкек, 2023. * Ризван Уллах, МОБИЛДИК ТЕЛЕФОНДОРДУН АРТЫКЧА ПАЙДАЛАНЫЛУУ ЖАНА АНЫН МЕДИЦИНА СТУДЕНТТЕРИНИН САЛАМАТТЫКТАРЫНА ТИГИЗГЕН ТАССИРИ-'''Эң жакшы студенттик макала 2024''' — XIV Эл аралык илимий-изилдөө конкурсуна сунушталган макалалар жыйнагы, "Илим жана Билим берүү",Россия, Пенза шаары, 25-Октябрь, 2024-жыл. '''Эң жакшы студенттик макала 2024''' — XIV Эл аралык илимий-изилдөө конкурсуна сунушталган макалалар жыйнагы, ===Методикалык колдонмолорду жана окуу китептерин иштеп чыгуу=== * «МЕХАНИКА» (Учебное пособие) КГТУ,– Бишкек, 2010–107с. (Тираж 100шт.) * Курс элементарной физики (Учебное пособие), КГТУ,– Бишкек, 2008–104с. (Тираж 100шт.) * «Термодинамика жана молекулалык физика» (Окуу куралы) КМТУ,– Бишкек, 2012–70с. (Тираж 100шт.) * Человек, общество и здоровья (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2014–37с. (Тираж 100шт.) * От молекулы к клетке (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2014–40с. (Тираж 200шт) * От клетки к органу (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2015–46с. (Тираж 200шт) * Медицинская и биологическая физика (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2015–62с(Тираж 100шт) * Medical and biological physics (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2016–37с(Тираж 100шт) * Higher mathematics (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2016–22с(Тираж 100шт) * Higher mathematics (учебное пособие) МВШМ, – Бишкек, 2016–103с(Тираж 200шт) * Amanbaeva G.M., Abdybalieva K..A. MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS on the «From cell to the organs»- Бишкек.: КГМА, 2018–41с. (Тираж 100шт.) * Аманбаева Г.М.,Абдыбалиева К.А. «Нанотехнологии в медицине» (Методические рекомендации по элективному курсу для студентов всех факультетов I курса медицинской академии) – Бишкек.: КГМА,2018-20 с. (Тираж 100шт.) * Аmanbaeva G.M., Abdybalieva K..A. MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS «NEUROBIOPHYS-ICS»- Бишкек.: КГМА, 2018–29р. (Тираж 100шт.) * Аманбаева Г.М. «Медициналык жана биологиялык физика: Адам, коом, ден соолук модулу» – Бишкек.: КГМА,2018-47б. (Тираж 100шт.) * Аманбаева Г.М., Исмаилова Ч.С. “MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS” Laboratory works, I Part, Educational methods development for the 1st – year students МВШМ, 2023(Тираж 200шт.),143Р. * Аманбаева Г.М., Исмаилова Ч.С. “MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS” Laboratory works, I I Part, Educational methods development for the 1st – year students МВШМ, 2023(Тираж 200шт.),140Р. ==Шилтемелер == * https://arch.kyrlibnet.kg/?&npage=view&nadd=17 *https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/Amanbaeva.pdf.pdf *https://famous-scientists.ru/anketa/amanbaeva-gulnara-muktarovna-17018 * https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-k-prirascheniyu-udelnoy-teploemkosti-pri-dinamicheskoy-sverhplastichnosti * https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-k-prirascheniyu-udelnoy-teploemkosti-pri-dinamicheskoy-sverhplastichnosti * https://fizmat-tech.euroasia-science.ru/index.php/Euroasia/article/view/718 * https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-k-prirascheniyu-udelnoy-teploemkosti-pri-dinamicheskoy-sverhplastichnosti * https://www.facebook.com/CongressWomenKR/photos/%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0100%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F-%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0-2019%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BA-%D0%B7-%D0%B0%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D1%88%D0%B5/3023580057717132/ [[Категория:Физиктер]] [[Категория:Кыргыз физиктери]] kqnm6job5cg0xvkhoy80e2yfj2fb4oq 652882 652880 2026-09-21T07:19:38Z Аманбаева Гулнара 42979 Аманбаева Гулнара moved page [[Википедия:Аманбаева Гулнара Муктаровна]] to [[Макала долбоору:Аманбаева Гулнара Муктаровна]] over redirect 652879 wikitext text/x-wiki {{Персона |ысымы = Гулнара Аманбаева |нукура ысымы = |сүрөт = |туурасы = 230px |сүрөткө баяндама = |төрөлгөндөгү аты = |ишмердүүлүк тармагы = илимпоз |туулган датасы = 12.01.1968 |туулган жери = [[Айры-Там]], [[Ала-Бука району]], [[Жалал-Абад облусу]], [[Кыргыз ССРи]] |жарандыгы = {{СССР желеги}} [[СССР]] → {{Өлкө желеги|Кыргызстан}} |өлгөн датасы = |өлгөн жери = |сыйлыктары = |сайт = }}'''Аманбаева Гулнара Муктаровна''' (1968) — кыргызстандык физик-окутуучу, физика-математика илимдеринин кандидаты,<ref>https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/Amanbaeva.pdf.pdf</ref><ref>https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/Amanbaeva.pdf.pdf</ref> [[Эл аралык жогорку медициналык мектебинин]] Дарылоо факультетинин Табигый-илимдердин сабактары (ТИС) кафедрасынын доцентти. ==Өмүр баяны == Аманбаева Гулнара Муктаровна 1968-жылы 12-январда Кыргызстандын Жалал-Абад облусунуна караштуу Ала-Бука районунун Айры-Там айылында жөнөкөй колхозчунун үй бүлөсүндө туулган. [[Кыргыз кагандыгы|Улуту – кыргыз]]. Бабалары кытай уруусунан. * 1985-жылы Айры-Там айылындагы 1-Май орто мектебин бүтүргөн. * 1986-жылы Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарындагы [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети|СССР дин 50-жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин]] физика факультетине кирип, 1991-жылы «Физик-окутуучу» адистигин алган. * 1991-жылдан 1993-жылга чейин Айры-Там айылындагы 1-Май орто мектебинде физика-информатика мугалими болуп эмгектенген. * 1993-жылдан 1995- жылга чейин Майлуу-Суу шаарындагы №9 орто мектепте математика мугалими жана окуу бөлүмү боюнча директордун орун басарлыгы кызматтарында эмгектенген. * 1995-жылдан 1998-жылга чейинки убактарда Ош шаарындагы №38 орто мектебинде информатика мугалими болуп иштеген. * 1998-жылдан 2004-жылдар аралыгында ага лаборант, окутуучу, ага окутуучу болуп [[Ош мамлекеттик университети|ОшМУнун]] Физика-математика жана компьютердик технологиялар факультетинин «Эксперименталдык жана теориялык физика» кафедрасында эмгектеннген. * 2004-жылдан 2012-жылга чейин Бишкек шаарындагы [[Кыргыз мамлекеттик техникалык университети|И. Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетинин (КМТУ)]] энергетика факультетинде «Физика» кафедрасында окутуучу, ага окутуучу жана доценттик орундарда үзүрлүү эмгектеннген. * ''2004-жылдан 2011-жылдары физика предмети боюнча шаардык (Бишкек), областык (Чүй), Республикалык олимпиадаларды өткөрүүгө өз салымын кошкон.'' * ''2005-2007жылдары Б.Н. Ельцин атындагы Кыргыз - Россиялык славян университетинен (КРСУ) аспирантураны бүтүргөн.'' * ''2006-2008-жылдары Кыргыз Республикасынын билим жана илим министрлигинин проектисинин рамкасында КРСУти иштеп чыккан ОФГН-035 «Жогорку ийкемдүүлүк режиминдеги басымды жогорку эффективдүү технологиялык процессте текшерип жана иштеп чыгуу»  чарбалык келишим темасында илимий кызматкер болуп эмгектенген.'' * ''2008-жылы физика-матеметика илимдеринин кандидаты окумуштуулук даражасын алуу үчүн «Өнөр жай алюминий куймаларынын жогорку ийкемдүүлүгүнүн макрокинетикасы» деген темада кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү коргогон.'' * Учурда Эл аралык жогорку медициналык мектебинин Дарылоо факультетинин «Табигый-илимдердин сабактары» кафедрасында   доценттик кызматарда эмгектенүүдө.. ==Илимий даражасы жана наамы== * 2008-ж. физика-математика илимдеринин кандидаты окумуштуулук даражасын алган. * 2019-ж. доцент наамын алган. ==Үй-бүлөсү тууралуу маалымат== Үй-бүлөлүү, үч балалуу (эки кыз, бир уулу бар). Жубайы – Ташполотов Байышбек Турапович. Врач-реаниматолог. Уулу Айтмырза жана кыздары – Зулайка, Айыке. * Тун уулу Айтмырза учурда Германиянын Берлин шаарындагы Бойта атындагы Прикладдык илимдер университеттин Электр энергиянын альтернативдүү булактары бөлүмүнүн (альтернативные источники электроэнергии) магистрантын артыкчылык диплом менен аяктап, Гамбург шаарында Кун энергиясы боюнча ийри компаниялардын биринде инженер болуп узурлуу эмгектенуудо. * Кызы Зулайка Кыргыз-Россиялык славян университетинин (КРСУ) медициналык факультетинин педиатрия бөлүмүнүн ийгиликтуу аяктап Кыргызстандагы эл аралык университетинде студент-медик балдарга билим берип келуудо. * Кенже кызы Айыке И.Ахунбаев атындагы Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясынын (КММА) стоматология бөлүмүн артыкчылык диплом менен аяктап учурда практикасын өтүүдө. Сегиз бир туугандын үчүнчүсү. ==Илимий ишмердиги== 2008-жылы жактаган илимдин кандидаты диссертациясынын темасы: «Өнөр жай алюминий куймаларынын жогорку ийкемдүүлүгүнүн макрокинетикасы». Илимий изилдөө иштеринин жыйынтыктары Москва, Пермь, Петербург, Алмата, Уфа, Махачкала, Бишкек жана Ош шаарларындагы басмаканалардан жарык көргөн. 50 дан ашык илимий- методикалык эмгектердин автору. Усулдук-методикалык иштери үч тилде: кыргыз, орус жана англис тилдеринде басылып чыгарылган. Жыл сайын студенттер менен тѳмѳнкү темалар боюнча: электромагниттик толкундардын ден соолукка болгон таасирин изилдѳѳ, экзамен алдындагы медик-студенттердин кан басымынын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ, энтропиянын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ илимий изденүүлѳрдү жүргүзүп жыйынтыгында даярдаган студенттери Кыргызстандан жана Россияда байгелүү орундарды ээлеп жана студенттердин илимий макалалары Кыргызстандагы жана Россиядагы илимий журналдардан басылып чыгарылып келет. == Мамлекеттик жана ведомстволук сыйлыктары: == *2007 – жылы Бишкекте И. Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетининде  өткөрүлгөн  конкурстун жыйынтыгы боюнча «2007-жылдын мыкты окутуучусу» наамы ыйгарылган; *2010 – жылы И. Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетининдеги Москва-энергетика факультетинин студенттеринин билимин жогорулатууга кошкон салымы үчүн аталган окуу жайдын Ардак грамотасы менен сыйланган; *2019-жылы ак ниет эмгеги, жогорку кесипкөйлүгү жана ишинде жетишкен ийгиликтери үчүн IHSM Ардак грамотасы менен сыйланган; * 2019-жылы «Кыргызстан аялдары» энциклопедиясына кирип, ошондой эле Кыргызстан Аялдар Конгрессинин мүчөсү болуп дайындалган<ref>https://www.facebook.com/CongressWomenKR/photos/%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0100%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F-%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0-2019%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BA-%D0%B7-%D0%B0%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D1%88%D0%B5/3023580057717132/</ref>; *2020-жылы Россиянын Табигый илимдер академиясынан «Белгилүү окумуштуулар»  энциклопедиясынын мүчөсү; * 2020-жылы Россиянын Табигый илимдер академиясынын президиумунун чечими менен «Илимге жана билимге эмгек сиңирген ишмер» ардактуу наамы ыйгарылган (күбөлүк, медаль жана күбөлүк №02872); *2020-жылы студенттерди «Медицина илими жана билим берүү чөйрөсүндөгү инновациялар» аттуу Эл аралык университеттер аралык илимий-практикалык конференцияга катышууга даярдоо жана координациялоо үчүн IHSMнын Ыраазычылык каты менен сыйланган; *2021-жылы «КМШнын мыкты мугалими - 2021» наамы менен сыйланган, ошондой эле Казакстандын ««Бобек» жалпы улуттар кыймылы» ассоциациясынын 2-даражадагы диплому жана төш белгиси менен сыйланган; *2022-жылы Кыргыз Мамлекетинин эгемендүүлүгүнүн  31 жылдыгына карата республикалык көп тармактуу «Жетиген» коомдук журналынын 11 жылдык маарекесине карата «ЭГЕМЕНДИК КААРМАНЫ» төш белгиси жана диплому менен сыйланган; *2023-жылы КР Билим берүү   жана илим министрлигинин Ардак грамотасы менен сыйланган. == Ал изилдеген негизги илимий көйгөйлөр == * Өнөр жай алюминий куймаларынын жогорку ийкемдүүлүгүнүн физикасы; * Электромагниттик толкундардын ден соолукка болгон таасирин изилдѳѳ, экзамен алдындагы медик-студенттердин кан басымынын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ, энтропиянын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ; * Физиканы техникалык ЖОЖдордо, медициналык ЖОЖдордо окутуунун мазмууну, формалары жана азыркы учурдагы актуалдуу проблемалары; окуу пландарынын, окуу программаларынын жана окуу китептеринин мазмундук, структуралык табияты; окутуунун жана тарбиялоонун теориясы менен инновациялык технологиялары ж.б. ==Негизги илимий–методикалык эмгектери== === '''Басылмалар жонундо маалымат''' === * Плазмохимический пиролиз углеводородных отходов Статья Ж. Вестник ОшГУ, – Ош, 2003.–№6. – С.74 – 76 * К теории идеальной пластичности с учетом процессов старения Статья Ж. «Прочность и разрушение материалов и конструкций», Оренбург, 2005.–№1. – С.22 – 25 * О термокинетике при динамической сверхпластичности Статья Ж. «Актуальные проблемы механики и машиностроения», – Алматы, 2005. –Т.1. – С.89 – 93 * К анализу удельной теплоемкости при динамической сверхпластичности Статья Ж. Вестник ОшГУ, – Ош, 2005.–№3. – С.180 – 184 * Термокинетика флуктуирующих параметров динамической сверхпластичности Статья Ж. «Инновации в образовании, науке и технике», –Бишкек, 2006. – Т.2.– №9.– С.235 – 240 * Termokinetics fluctuating parameters of dynamic superplasticity. Тезис Ж. XXXIV – Summer School – Conference «Advanced Problems in Mechanics», – Peters-burg * Термокинетика флуктуирующих параметров динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов Статья Ж. Вестник ОшГУ, – Ош, 2006. – №4. – С.146 – 150 * Термокинетический анализ параметров динамической сверхпластичности Статья Ж. «Математическое моделирование систем и процессов», ПермГТУ,– Перм, 2006. – №14. –С. 6 – 10 * О макрокинетике динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов Статья Ж. ВЕСТНИК КРСУ, –Бишкек, 2007. – Т.7. –– №4. С .120-126 * Электр жана магнетизм болумун окутуудагы кээ бир педагогикалык ыкмалар Статья Ж. ИЗВЕСТИЯ КГТУ им. И.Раззакова, –Бишкек, 2007.–№12.–С.378–379 * Энтропийная оценка модели динамической сверхпластичности Статья Ж.Вестник КазНУ, – Алма-ты, 2007. – №1. – С. 125-130 * Удельная теплоемкость алюминиевых сплавов при динамической сверхпластичности Статья Ж. ИЗВЕСТИЯ КГТУ им. И.Раззакова, –Бишкек, 2009.–№17.–С.266–270 * Физические параметры динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов Статья Ж.Вестник ОшГУ, –Ош, 2016. – №1. – С.17 – 21 * Электромагниттик нурдануунун таасири (Статья) Дарыгер, №3 (45), июль, Бишкек, 2016 * Термокинетический анализ параметров динамической сверхпластичности промышленных алюминиевых сплавов Статья Ж. ИЗВЕСТИЯ ВУЗОВ КЫРГЫЗСТАНА, – Бишкек, 2016.–№11. – С.77 – 83 * Электромагниттик толкундардан коргонуунун жолдору (Статья) Дарыгер, №1 (48), январь, Бишкек, 2017 * Удельная теплоемкости и энтропии при динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов. Статья Ж. ООО Апробация, Перспективы развития научных исследований в 21 веке: сборник материалов 13-й международной науч.-практ. конф., – Махачкала,–2017.С. – 16-23 * «Исследование влияния электромагнитного излучения на живой организм» Статья Ж. Проблемы современной науки и образования, – Москва, 2018. № 13 (133). – С. 6-9. * Влияние искусственного электромагнитного излучения на растения и животных. Статья Ж. СОВРЕМЕННАЯ НАУКА: АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕОРИИ И ПРАКТИКИ ЕСТЕСТВЕННЫЕ И ТЕХНИЧЕСКИЕ НАУКИ,– Москва, 2019. № 2 (ФЕВРАЛЬ). – С.5-8 * АНАЛИЗ ПАРАМЕТРОВ ДИНАМИЧЕСКОЙ СВЕРХПЛАСТИЧНОСТИ ПРОМЫШЛЕННЫХ АЛЮМИНИЕВЫХ СПЛАВОВ. Статья Ж. ЕВРАЗИЙСКИЙ СОЮЗ УЧЕНЫХ.СЕРИЯ: ТЕХНИЧЕСКИЕ И ФИЗИКО-МАТЕМАТИЧЕСКИЕ НАУКИ, -  Санкт Петербург, 2021. ТОМ 1 №4 (85), С. 49-54. == Ал даярдаган студенттеринин илим изилдөөлөрүнүн ийгиликтери: == * Сайдаматов Э., Долгоульский А. "I даражадагы диплому менен сыйланышган", 2007ж., Бишкек * Медетов А.Ш., Джумалиев К. "I даражадагы диплому менен сыйланышган", 2009ж., Бишкек * Нурдинов Байгелди "I даражадагы диплому менен сыйланышган", 2015ж., Бишкек * Каримов И.А., Разаков А.А. "II даражадагы диплому менен сыйланышган", 2017ж., Бишкек * Каримов И.А., Разаков А.А. "III даражадагы диплому менен сыйланышган", 2017ж., Алматы * Малик Сайфулах "III даражадагы диплому менен сыйланган", 2018ж, Бишкек * Наср Уллах Хан (Nasr Ullah Khan)"II даражадагы диплому менен сыйланган", 2018ж., Бишкек * Наср Уллах Хан (Nasr Ullah Khan)"III даражадагы диплому менен сыйланган", 2018ж, Бишкек * Гоурав "Эң жакшы макала дипломы, Эл аралык студенттик илим жарчысы, 2020. – № 3", 2020ж. Москва * Абдулаx бин Музафар , Турапова З.Б. "Эң жакшы макала дипломы, Эл аралык студенттик илим жарчысы. 2020. – № 2", 2020ж. Москва * Vaibhav Vinod Raut "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2020ж., Бишкек * Mohammad Omer "II даражадагы диплому менен сыйланган", 2020ж., Бишкек * Khan Pashtana "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Neha "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Prajwal Patra "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Gaurang Agrawal "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Aman Guleria "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Кант * Prashant "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Кант * Ризван Уллах "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Ысык-Көл * Ваибхав Винод Раут "Iдаражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Ысык-Көл * Ризван Уллах "XIV Эл аралык илимий-изилдөө конкурсу ЭҢ ЖАКШЫ СТУДЕНТТИК МАКАЛА 2024", Россия, Пенза * Ризван Уллах "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2024ж., Бишкек == Студенттер менен биргеликте жарыкка чыгарган илимий макалалар == * Сайдаматов Э., Долгоульский А. Альтернативные источники энергии- Научная конференция студентов и молодых аспирантов, КГТУ им.И.Раззакова, 2007г. * Медетов А.Ш., Джумалиев К. 1-курс Московского энергетического факультета КГТУ им. И.Раззакова, * Функции и принцип работы полупроводниковых приборов- Научная конференция студентов и молодых аспирантов, КГТУ им.И.Раззакова, 2009г. * Бытовой вред электромагнитного излучения– IV МЕЖДУНАРОДНОЙ НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКОЙ КОНФЕРЕНЦИИ СТУДЕНТОВ и МОЛОДЫХ УЧЕННЫХ «НАУКА И МЕДИЦИНА СОВРЕМЕННЫЙ ВЗГЛЯД МОЛОДЕЖИ», Алматы , 20-21 апреля 2017г. * Мохаммед Шаур Кхалид (Mohammad Shaour Khalid) Студент лечебного факультета, 3 курс, Международная высшая школа медицины (награждены сертификат, рекомендовано к публикации в Евразийский Медицинский журнал) “Electromagnetic radiation on Bio-objects” – Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", 2019 * Турапова А.Б. , Каримов И.А. 1-курс лечебного факультета КГМА им.И.К.Ахунбаев(опубликована статья в журнале "European Journal of Natural History") «ВОЗДЕЙСТВИЕ ЭЛЕКТРОМАГНИТНОГО ИЗЛУЧЕНИЯ ОТ АНТРОПОГЕННЫХ ИСТОЧНИКОВ НА БИООБЪЕКТЫ» - Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020", Москва * Гоурав .., Аманбаева Г.М. (опубликована статья в журнале “Международный научный студенческий вестник”) ВЛИЯНИЕ ПРЕДЭКЗАМЕНАЦИОННОГО СТРЕССА НА АРТЕРИАЛЬНОЕ ДАВЛЕНИЕ СТУДЕНТОВ МЕДИЦИНСКИХ ВУЗОВ- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" '''//''' Международный студенческий научный вестник. – 2020. – № 3 * Иман Аймал, Турапова А.Б., Аманбаева Г.М. (опубликована статья в журнале “Международный научный студенческий вестник”) ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ИЗЛУЧЕНИЕ И ЗДОРОВЬЕ ЧЕЛОВЕКА- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" '''//''' Материалы МСНК "Студенческий научный форум 2020". – 2020. – № 6 – С. 23-25    <nowiki>http://publish2020.scienceforum.ru/ru/article/view?id=333</nowiki> * Ваибхав Винод Раут, Аманбаева Г.М. (опубликована статья в  журнале “Международный научный студенческий вестник”) ПРИРАЩЕНИЯ ЭНТРОПИИ В ОРГАНИЗМЕ ЧЕЛОВЕК- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" * Абдулаx бин Музафар , Турапова З.Б., Аманбаева Гулнара Муктаровна ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ИЗЛУЧЕНИЕ И ЕГО ВОЗДЕЙСТВИЕ НА БИООБЪЕКТЫ- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" (Статья опубликована в  журнале “Международный научный студенческий вестник” и награждены дипломами в номинации «Лучшая статья») // Международный студенческий научный вестник. – 2020. – № 2. * Rumaisa Jan -1^st year student of  Medical Faculty of  International  School of Medicine (награждена сертификатом и опубликована статья в Евразийском Медицинском журнале) Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", Статья "ELECTROMAGNETIC WAVES AND HUMAN HEALTH"  -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 33-36 * Sharma Puneet Kumar - 2^nd year student of  Medical Faculty  of  International  School of Medicine, Turapova A.B. - 3^rd year student of Dentistry faculty of  Kyrgyz State Medical Academy named I.K.Akhunbaev  (награждены сертификатами и опубликована статья в Евразийском Медицинском журнале) «THE EFFECT OF ELECTROMAGNETIC RADIATION FROM A MOBILE PHONE ON HUMAN HEALTH» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", * Статья «THE EFFECT OF ELECTROMAGNETIC RADIATION FROM A MOBILE PHONE ON HUMAN HEALTH» -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 37-39                                                           * Kaushik Mahesh - 2^nd year student of  Medical Faculty of  International  School of Medicine (награжден сертификатом и опубликована статья в Евразийском Медицинском журнале)  «INFLUENCE OF EXAM STRESS ON BLOOD PRESSURE OF ISM STUDENTS» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", * Статья «INFLUENCE OF EXAM STRESS ON BLOOD PRESSURE OF ISM STUDENTS»  -  Ж. Евразийский медицинский журнал. –Бишкек, 2020. - №2, - С. 20-22                                                           * Vaibhav Vinod Raut - 2^nd year student of  Medical Faculty of  International School of  Medicine (награжден сертификатом и дипломом III степени, статья опубликована в Евразийском Медицинском журнале) «THE INCREMENT OF ENTROPY IN THE HUMAN BODY» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", * Статья «THE INCREMENT OF ENTROPY IN THE HUMAN BODY» -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 40-42  * Mohammad Omer -1^st year student of  Medical Faculty of  ERPC  ”International University of Kyrgyzstan”  International School of  Medicine (награжден сертификатом и дипломом III степени, статья опубликована в Евразийском Медицинском журнале) “ENTROPY MONITORING IN MEDICINE» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования",Статья « ENTROPY MONITORING IN MEDICINE »  -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 28-32 * Rumaisa Jan -1^st year student of  Medical Faculty of  International  School of Medicine (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”, №10, 2021) «ELECTROMAGNETIC RADIATION AND HUMAN HEALTH» - Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Сайфуллах М.С., Мусадик М.М. – 5^th year student of Kyrgyz State Medical Academy named after I.K. Akhunbaev (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”,  №10, 2021)«EFFECTS ON SYSTEMIC BLOOD PRESSURE DUE TO EXAMINATION STRESS» – Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Мохаммад Омер – 2^nd year student of  Medical Faculty of  ERPC  ”International University of Kyrgyzstan”  International School of  Medicine (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”, №10, 2021) «BISPECTRAL INDEX (BIS) MONITORING IN ANESTHESIOLOGY» - Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Каримов И.А., Турапова А.Б. студенты Кыргызской Государственной Медицинской Академии, им. И.К. Ахунбаева Бишкек, Кыргызская Республика (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”, №10, 2021)«ВОЗДЕЙСТВИЕ ЭЛЕКТРОМАГНИТНЫХ ПОЛЕЙ НА БИООБЪЕКТЫ» – Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Shifa Ali (student ISM) Clean water is a source of human health (Чистая вода - источник здоровья человека) (тезисы опубликовано в журнале) Сборник материалов международной научно-практической конференции молодых ученных и  студентов. «ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ УСТОЙЧИВОСТЬ И ЗДОРОВЬЕ НАСЕЛЕНИЯ» С МЕЖДУНАРОДНЫМ УЧАСТИЕМ – Кыргызстан, г. Бишкек, 2022. * Touqeer Zahid (student ISM)Effects of ozone depletion for humans and the environment (Последствия разрушения озонового слоя для человека и окружающей среды), (тезисы опубликовано в журнале) Сборник материалов международной научно-практической конференции молодых ученных и  студентов. РЕСПУБЛИКАНСКОЙ НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКОЙ КОНФЕРЕНЦИИ. * «ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ УСТОЙЧИВОСТЬ И ЗДОРОВЬЕ НАСЕЛЕНИЯ»  С МЕЖДУНАРОДНЫМ УЧАСТИЕМ, – Кыргызстан, г. Бишкек,2022. * Hadia Akram, Tuba (students ISM)Mathematical modeling in ecology (Математическое моделирование в экологии), (тезисы опубликовано в журнале) Сборник материалов международной научно-практической конференции молодых ученных и  студентов. РЕСПУБЛИКАНСКОЙ НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКОЙ КОНФЕРЕНЦИИ. «ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ УСТОЙЧИВОСТЬ И ЗДОРОВЬЕ НАСЕЛЕНИЯ» С МЕЖДУНАРОДНЫМ УЧАСТИЕМ, – Кыргызстан, г. Бишкек,2022. * Vaibhav Vinod Raut – 5^th year student of  Medical Faculty of  International School of  Medicine «MONITORING ENTROPY IN HUMAN BODY AND IT’S APPLICATION IN MEDICINE» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", Бишкек, 2023. * Rizwan ullah, 2^nd year  student of Medical Faculty of  International School of  Medicine (награжден сертификатом и дипломом II степени, статья опубликована в Евразийском Медицинском журнале) «EXCESSIVE USE OF MOBILE PHONE  AND ITS  EFFECT ON BEHAVIOR AND HEALTH OF MEDICAL STUDENTS» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", Бишкек, 2023. * Ризван Уллах, МОБИЛДИК ТЕЛЕФОНДОРДУН АРТЫКЧА ПАЙДАЛАНЫЛУУ ЖАНА АНЫН МЕДИЦИНА СТУДЕНТТЕРИНИН САЛАМАТТЫКТАРЫНА ТИГИЗГЕН ТАССИРИ-'''Эң жакшы студенттик макала 2024''' — XIV Эл аралык илимий-изилдөө конкурсуна сунушталган макалалар жыйнагы, "Илим жана Билим берүү",Россия, Пенза шаары, 25-Октябрь, 2024-жыл. '''Эң жакшы студенттик макала 2024''' — XIV Эл аралык илимий-изилдөө конкурсуна сунушталган макалалар жыйнагы, ===Методикалык колдонмолорду жана окуу китептерин иштеп чыгуу=== * «МЕХАНИКА» (Учебное пособие) КГТУ,– Бишкек, 2010–107с. (Тираж 100шт.) * Курс элементарной физики (Учебное пособие), КГТУ,– Бишкек, 2008–104с. (Тираж 100шт.) * «Термодинамика жана молекулалык физика» (Окуу куралы) КМТУ,– Бишкек, 2012–70с. (Тираж 100шт.) * Человек, общество и здоровья (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2014–37с. (Тираж 100шт.) * От молекулы к клетке (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2014–40с. (Тираж 200шт) * От клетки к органу (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2015–46с. (Тираж 200шт) * Медицинская и биологическая физика (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2015–62с(Тираж 100шт) * Medical and biological physics (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2016–37с(Тираж 100шт) * Higher mathematics (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2016–22с(Тираж 100шт) * Higher mathematics (учебное пособие) МВШМ, – Бишкек, 2016–103с(Тираж 200шт) * Amanbaeva G.M., Abdybalieva K..A. MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS on the «From cell to the organs»- Бишкек.: КГМА, 2018–41с. (Тираж 100шт.) * Аманбаева Г.М.,Абдыбалиева К.А. «Нанотехнологии в медицине» (Методические рекомендации по элективному курсу для студентов всех факультетов I курса медицинской академии) – Бишкек.: КГМА,2018-20 с. (Тираж 100шт.) * Аmanbaeva G.M., Abdybalieva K..A. MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS «NEUROBIOPHYS-ICS»- Бишкек.: КГМА, 2018–29р. (Тираж 100шт.) * Аманбаева Г.М. «Медициналык жана биологиялык физика: Адам, коом, ден соолук модулу» – Бишкек.: КГМА,2018-47б. (Тираж 100шт.) * Аманбаева Г.М., Исмаилова Ч.С. “MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS” Laboratory works, I Part, Educational methods development for the 1st – year students МВШМ, 2023(Тираж 200шт.),143Р. * Аманбаева Г.М., Исмаилова Ч.С. “MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS” Laboratory works, I I Part, Educational methods development for the 1st – year students МВШМ, 2023(Тираж 200шт.),140Р. ==Шилтемелер == * https://arch.kyrlibnet.kg/?&npage=view&nadd=17 *https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/Amanbaeva.pdf.pdf *https://famous-scientists.ru/anketa/amanbaeva-gulnara-muktarovna-17018 * https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-k-prirascheniyu-udelnoy-teploemkosti-pri-dinamicheskoy-sverhplastichnosti * https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-k-prirascheniyu-udelnoy-teploemkosti-pri-dinamicheskoy-sverhplastichnosti * https://fizmat-tech.euroasia-science.ru/index.php/Euroasia/article/view/718 * https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-k-prirascheniyu-udelnoy-teploemkosti-pri-dinamicheskoy-sverhplastichnosti * https://www.facebook.com/CongressWomenKR/photos/%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0100%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F-%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0-2019%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BA-%D0%B7-%D0%B0%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D1%88%D0%B5/3023580057717132/ [[Категория:Физиктер]] [[Категория:Кыргыз физиктери]] kqnm6job5cg0xvkhoy80e2yfj2fb4oq 652884 652882 2026-09-21T07:29:35Z Аманбаева Гулнара 42979 652884 wikitext text/x-wiki {{Персона |ысымы = Гулнара Аманбаева |нукура ысымы = |сүрөт = |туурасы = 230px |сүрөткө баяндама = |төрөлгөндөгү аты = |ишмердүүлүк тармагы = илимпоз |туулган датасы = 12.01.1968 |туулган жери = [[Айры-Там]], [[Ала-Бука району]], [[Жалал-Абад облусу]], [[Кыргыз ССРи]] |жарандыгы = {{СССР желеги}} [[СССР]] → {{Өлкө желеги|Кыргызстан}} |өлгөн датасы = |өлгөн жери = |сыйлыктары = |сайт = }}'''Аманбаева Гулнара Муктаровна''' (1968) — кыргызстандык физик-окутуучу, физика-математика илимдеринин кандидаты,<ref>https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/Amanbaeva.pdf.pdf</ref><ref>https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/Amanbaeva.pdf.pdf</ref> [[Эл аралык жогорку медициналык мектебинин]] https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BB_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BA%D1%83_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D0%B8#cite_note-1 Дарылоо факультетинин Табигый-илимдердин сабактары (ТИС) кафедрасынын доцентти. ==Өмүр баяны == Аманбаева Гулнара Муктаровна 1968-жылы 12-январда Кыргызстандын Жалал-Абад облусунуна караштуу Ала-Бука районунун Айры-Там айылында жөнөкөй колхозчунун үй бүлөсүндө туулган. [[Кыргыз кагандыгы|Улуту – кыргыз]]. Бабалары кытай уруусунан. * 1985-жылы Айры-Там айылындагы 1-Май орто мектебин бүтүргөн. * 1986-жылы Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарындагы [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети|СССР дин 50-жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин]] физика факультетине кирип, 1991-жылы «Физик-окутуучу» адистигин алган. * 1991-жылдан 1993-жылга чейин Айры-Там айылындагы 1-Май орто мектебинде физика-информатика мугалими болуп эмгектенген. * 1993-жылдан 1995- жылга чейин Майлуу-Суу шаарындагы №9 орто мектепте математика мугалими жана окуу бөлүмү боюнча директордун орун басарлыгы кызматтарында эмгектенген. * 1995-жылдан 1998-жылга чейинки убактарда Ош шаарындагы №38 орто мектебинде информатика мугалими болуп иштеген. * 1998-жылдан 2004-жылдар аралыгында ага лаборант, окутуучу, ага окутуучу болуп [[Ош мамлекеттик университети|ОшМУнун]] Физика-математика жана компьютердик технологиялар факультетинин «Эксперименталдык жана теориялык физика» кафедрасында эмгектеннген. * 2004-жылдан 2012-жылга чейин Бишкек шаарындагы [[Кыргыз мамлекеттик техникалык университети|И. Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетинин (КМТУ)]] энергетика факультетинде «Физика» кафедрасында окутуучу, ага окутуучу жана доценттик орундарда үзүрлүү эмгектеннген. * ''2004-жылдан 2011-жылдары физика предмети боюнча шаардык (Бишкек), областык (Чүй), Республикалык олимпиадаларды өткөрүүгө өз салымын кошкон.'' * ''2005-2007жылдары Б.Н. Ельцин атындагы Кыргыз - Россиялык славян университетинен (КРСУ) аспирантураны бүтүргөн.'' * ''2006-2008-жылдары Кыргыз Республикасынын билим жана илим министрлигинин проектисинин рамкасында КРСУти иштеп чыккан ОФГН-035 «Жогорку ийкемдүүлүк режиминдеги басымды жогорку эффективдүү технологиялык процессте текшерип жана иштеп чыгуу»  чарбалык келишим темасында илимий кызматкер болуп эмгектенген.'' * ''2008-жылы физика-матеметика илимдеринин кандидаты окумуштуулук даражасын алуу үчүн «Өнөр жай алюминий куймаларынын жогорку ийкемдүүлүгүнүн макрокинетикасы» деген темада кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү коргогон.'' * Учурда Эл аралык жогорку медициналык мектебинин Дарылоо факультетинин «Табигый-илимдердин сабактары» кафедрасында   доценттик кызматарда эмгектенүүдө.. ==Илимий даражасы жана наамы== * 2008-ж. физика-математика илимдеринин кандидаты окумуштуулук даражасын алган. * 2019-ж. доцент наамын алган. ==Үй-бүлөсү тууралуу маалымат== Үй-бүлөлүү, үч балалуу (эки кыз, бир уулу бар). Жубайы – Ташполотов Байышбек Турапович. Врач-реаниматолог. Уулу Айтмырза жана кыздары – Зулайка, Айыке. * Тун уулу Айтмырза учурда Германиянын Берлин шаарындагы Бойта атындагы Прикладдык илимдер университеттин Электр энергиянын альтернативдүү булактары бөлүмүнүн (альтернативные источники электроэнергии) магистрантын артыкчылык диплом менен аяктап, Гамбург шаарында Кун энергиясы боюнча ийри компаниялардын биринде инженер болуп узурлуу эмгектенуудо. * Кызы Зулайка Кыргыз-Россиялык славян университетинин (КРСУ) медициналык факультетинин педиатрия бөлүмүнүн ийгиликтуу аяктап Кыргызстандагы эл аралык университетинде студент-медик балдарга билим берип келуудо. * Кенже кызы Айыке И.Ахунбаев атындагы Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясынын (КММА) стоматология бөлүмүн артыкчылык диплом менен аяктап учурда практикасын өтүүдө. Сегиз бир туугандын үчүнчүсү. ==Илимий ишмердиги== 2008-жылы жактаган илимдин кандидаты диссертациясынын темасы: «Өнөр жай алюминий куймаларынын жогорку ийкемдүүлүгүнүн макрокинетикасы». Илимий изилдөө иштеринин жыйынтыктары Москва, Пермь, Петербург, Алмата, Уфа, Махачкала, Бишкек жана Ош шаарларындагы басмаканалардан жарык көргөн. 50 дан ашык илимий- методикалык эмгектердин автору. Усулдук-методикалык иштери үч тилде: кыргыз, орус жана англис тилдеринде басылып чыгарылган. Жыл сайын студенттер менен тѳмѳнкү темалар боюнча: электромагниттик толкундардын ден соолукка болгон таасирин изилдѳѳ, экзамен алдындагы медик-студенттердин кан басымынын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ, энтропиянын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ илимий изденүүлѳрдү жүргүзүп жыйынтыгында даярдаган студенттери Кыргызстандан жана Россияда байгелүү орундарды ээлеп жана студенттердин илимий макалалары Кыргызстандагы жана Россиядагы илимий журналдардан басылып чыгарылып келет. == Мамлекеттик жана ведомстволук сыйлыктары: == *2007 – жылы Бишкекте И. Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетининде  өткөрүлгөн  конкурстун жыйынтыгы боюнча «2007-жылдын мыкты окутуучусу» наамы ыйгарылган; *2010 – жылы И. Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетининдеги Москва-энергетика факультетинин студенттеринин билимин жогорулатууга кошкон салымы үчүн аталган окуу жайдын Ардак грамотасы менен сыйланган; *2019-жылы ак ниет эмгеги, жогорку кесипкөйлүгү жана ишинде жетишкен ийгиликтери үчүн IHSM Ардак грамотасы менен сыйланган; * 2019-жылы «Кыргызстан аялдары» энциклопедиясына кирип, ошондой эле Кыргызстан Аялдар Конгрессинин мүчөсү болуп дайындалган<ref>https://www.facebook.com/CongressWomenKR/photos/%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0100%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F-%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0-2019%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BA-%D0%B7-%D0%B0%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D1%88%D0%B5/3023580057717132/</ref>; *2020-жылы Россиянын Табигый илимдер академиясынан «Белгилүү окумуштуулар»  энциклопедиясынын мүчөсү; * 2020-жылы Россиянын Табигый илимдер академиясынын президиумунун чечими менен «Илимге жана билимге эмгек сиңирген ишмер» ардактуу наамы ыйгарылган (күбөлүк, медаль жана күбөлүк №02872); *2020-жылы студенттерди «Медицина илими жана билим берүү чөйрөсүндөгү инновациялар» аттуу Эл аралык университеттер аралык илимий-практикалык конференцияга катышууга даярдоо жана координациялоо үчүн IHSMнын Ыраазычылык каты менен сыйланган; *2021-жылы «КМШнын мыкты мугалими - 2021» наамы менен сыйланган, ошондой эле Казакстандын ««Бобек» жалпы улуттар кыймылы» ассоциациясынын 2-даражадагы диплому жана төш белгиси менен сыйланган; *2022-жылы Кыргыз Мамлекетинин эгемендүүлүгүнүн  31 жылдыгына карата республикалык көп тармактуу «Жетиген» коомдук журналынын 11 жылдык маарекесине карата «ЭГЕМЕНДИК КААРМАНЫ» төш белгиси жана диплому менен сыйланган; *2023-жылы КР Билим берүү   жана илим министрлигинин Ардак грамотасы менен сыйланган. == Ал изилдеген негизги илимий көйгөйлөр == * Өнөр жай алюминий куймаларынын жогорку ийкемдүүлүгүнүн физикасы; * Электромагниттик толкундардын ден соолукка болгон таасирин изилдѳѳ, экзамен алдындагы медик-студенттердин кан басымынын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ, энтропиянын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ; * Физиканы техникалык ЖОЖдордо, медициналык ЖОЖдордо окутуунун мазмууну, формалары жана азыркы учурдагы актуалдуу проблемалары; окуу пландарынын, окуу программаларынын жана окуу китептеринин мазмундук, структуралык табияты; окутуунун жана тарбиялоонун теориясы менен инновациялык технологиялары ж.б. ==Негизги илимий–методикалык эмгектери== === '''Басылмалар жонундо маалымат''' === * Плазмохимический пиролиз углеводородных отходов Статья Ж. Вестник ОшГУ, – Ош, 2003.–№6. – С.74 – 76 * К теории идеальной пластичности с учетом процессов старения Статья Ж. «Прочность и разрушение материалов и конструкций», Оренбург, 2005.–№1. – С.22 – 25 * О термокинетике при динамической сверхпластичности Статья Ж. «Актуальные проблемы механики и машиностроения», – Алматы, 2005. –Т.1. – С.89 – 93 * К анализу удельной теплоемкости при динамической сверхпластичности Статья Ж. Вестник ОшГУ, – Ош, 2005.–№3. – С.180 – 184 * Термокинетика флуктуирующих параметров динамической сверхпластичности Статья Ж. «Инновации в образовании, науке и технике», –Бишкек, 2006. – Т.2.– №9.– С.235 – 240 * Termokinetics fluctuating parameters of dynamic superplasticity. Тезис Ж. XXXIV – Summer School – Conference «Advanced Problems in Mechanics», – Peters-burg * Термокинетика флуктуирующих параметров динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов Статья Ж. Вестник ОшГУ, – Ош, 2006. – №4. – С.146 – 150 * Термокинетический анализ параметров динамической сверхпластичности Статья Ж. «Математическое моделирование систем и процессов», ПермГТУ,– Перм, 2006. – №14. –С. 6 – 10 * О макрокинетике динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов Статья Ж. ВЕСТНИК КРСУ, –Бишкек, 2007. – Т.7. –– №4. С .120-126 * Электр жана магнетизм болумун окутуудагы кээ бир педагогикалык ыкмалар Статья Ж. ИЗВЕСТИЯ КГТУ им. И.Раззакова, –Бишкек, 2007.–№12.–С.378–379 * Энтропийная оценка модели динамической сверхпластичности Статья Ж.Вестник КазНУ, – Алма-ты, 2007. – №1. – С. 125-130 * Удельная теплоемкость алюминиевых сплавов при динамической сверхпластичности Статья Ж. ИЗВЕСТИЯ КГТУ им. И.Раззакова, –Бишкек, 2009.–№17.–С.266–270 * Физические параметры динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов Статья Ж.Вестник ОшГУ, –Ош, 2016. – №1. – С.17 – 21 * Электромагниттик нурдануунун таасири (Статья) Дарыгер, №3 (45), июль, Бишкек, 2016 * Термокинетический анализ параметров динамической сверхпластичности промышленных алюминиевых сплавов Статья Ж. ИЗВЕСТИЯ ВУЗОВ КЫРГЫЗСТАНА, – Бишкек, 2016.–№11. – С.77 – 83 * Электромагниттик толкундардан коргонуунун жолдору (Статья) Дарыгер, №1 (48), январь, Бишкек, 2017 * Удельная теплоемкости и энтропии при динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов. Статья Ж. ООО Апробация, Перспективы развития научных исследований в 21 веке: сборник материалов 13-й международной науч.-практ. конф., – Махачкала,–2017.С. – 16-23 * «Исследование влияния электромагнитного излучения на живой организм» Статья Ж. Проблемы современной науки и образования, – Москва, 2018. № 13 (133). – С. 6-9. * Влияние искусственного электромагнитного излучения на растения и животных. Статья Ж. СОВРЕМЕННАЯ НАУКА: АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕОРИИ И ПРАКТИКИ ЕСТЕСТВЕННЫЕ И ТЕХНИЧЕСКИЕ НАУКИ,– Москва, 2019. № 2 (ФЕВРАЛЬ). – С.5-8 * АНАЛИЗ ПАРАМЕТРОВ ДИНАМИЧЕСКОЙ СВЕРХПЛАСТИЧНОСТИ ПРОМЫШЛЕННЫХ АЛЮМИНИЕВЫХ СПЛАВОВ. Статья Ж. ЕВРАЗИЙСКИЙ СОЮЗ УЧЕНЫХ.СЕРИЯ: ТЕХНИЧЕСКИЕ И ФИЗИКО-МАТЕМАТИЧЕСКИЕ НАУКИ, -  Санкт Петербург, 2021. ТОМ 1 №4 (85), С. 49-54. == Ал даярдаган студенттеринин илим изилдөөлөрүнүн ийгиликтери: == * Сайдаматов Э., Долгоульский А. "I даражадагы диплому менен сыйланышган", 2007ж., Бишкек * Медетов А.Ш., Джумалиев К. "I даражадагы диплому менен сыйланышган", 2009ж., Бишкек * Нурдинов Байгелди "I даражадагы диплому менен сыйланышган", 2015ж., Бишкек * Каримов И.А., Разаков А.А. "II даражадагы диплому менен сыйланышган", 2017ж., Бишкек * Каримов И.А., Разаков А.А. "III даражадагы диплому менен сыйланышган", 2017ж., Алматы * Малик Сайфулах "III даражадагы диплому менен сыйланган", 2018ж, Бишкек * Наср Уллах Хан (Nasr Ullah Khan)"II даражадагы диплому менен сыйланган", 2018ж., Бишкек * Наср Уллах Хан (Nasr Ullah Khan)"III даражадагы диплому менен сыйланган", 2018ж, Бишкек * Гоурав "Эң жакшы макала дипломы, Эл аралык студенттик илим жарчысы, 2020. – № 3", 2020ж. Москва * Абдулаx бин Музафар , Турапова З.Б. "Эң жакшы макала дипломы, Эл аралык студенттик илим жарчысы. 2020. – № 2", 2020ж. Москва * Vaibhav Vinod Raut "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2020ж., Бишкек * Mohammad Omer "II даражадагы диплому менен сыйланган", 2020ж., Бишкек * Khan Pashtana "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Neha "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Prajwal Patra "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Gaurang Agrawal "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Aman Guleria "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Кант * Prashant "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Кант * Ризван Уллах "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Ысык-Көл * Ваибхав Винод Раут "Iдаражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Ысык-Көл * Ризван Уллах "XIV Эл аралык илимий-изилдөө конкурсу ЭҢ ЖАКШЫ СТУДЕНТТИК МАКАЛА 2024", Россия, Пенза * Ризван Уллах "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2024ж., Бишкек == Студенттер менен биргеликте жарыкка чыгарган илимий макалалар == * Сайдаматов Э., Долгоульский А. Альтернативные источники энергии- Научная конференция студентов и молодых аспирантов, КГТУ им.И.Раззакова, 2007г. * Медетов А.Ш., Джумалиев К. 1-курс Московского энергетического факультета КГТУ им. И.Раззакова, * Функции и принцип работы полупроводниковых приборов- Научная конференция студентов и молодых аспирантов, КГТУ им.И.Раззакова, 2009г. * Бытовой вред электромагнитного излучения– IV МЕЖДУНАРОДНОЙ НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКОЙ КОНФЕРЕНЦИИ СТУДЕНТОВ и МОЛОДЫХ УЧЕННЫХ «НАУКА И МЕДИЦИНА СОВРЕМЕННЫЙ ВЗГЛЯД МОЛОДЕЖИ», Алматы , 20-21 апреля 2017г. * Мохаммед Шаур Кхалид (Mohammad Shaour Khalid) Студент лечебного факультета, 3 курс, Международная высшая школа медицины (награждены сертификат, рекомендовано к публикации в Евразийский Медицинский журнал) “Electromagnetic radiation on Bio-objects” – Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", 2019 * Турапова А.Б. , Каримов И.А. 1-курс лечебного факультета КГМА им.И.К.Ахунбаев(опубликована статья в журнале "European Journal of Natural History") «ВОЗДЕЙСТВИЕ ЭЛЕКТРОМАГНИТНОГО ИЗЛУЧЕНИЯ ОТ АНТРОПОГЕННЫХ ИСТОЧНИКОВ НА БИООБЪЕКТЫ» - Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020", Москва * Гоурав .., Аманбаева Г.М. (опубликована статья в журнале “Международный научный студенческий вестник”) ВЛИЯНИЕ ПРЕДЭКЗАМЕНАЦИОННОГО СТРЕССА НА АРТЕРИАЛЬНОЕ ДАВЛЕНИЕ СТУДЕНТОВ МЕДИЦИНСКИХ ВУЗОВ- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" '''//''' Международный студенческий научный вестник. – 2020. – № 3 * Иман Аймал, Турапова А.Б., Аманбаева Г.М. (опубликована статья в журнале “Международный научный студенческий вестник”) ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ИЗЛУЧЕНИЕ И ЗДОРОВЬЕ ЧЕЛОВЕКА- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" '''//''' Материалы МСНК "Студенческий научный форум 2020". – 2020. – № 6 – С. 23-25    <nowiki>http://publish2020.scienceforum.ru/ru/article/view?id=333</nowiki> * Ваибхав Винод Раут, Аманбаева Г.М. (опубликована статья в  журнале “Международный научный студенческий вестник”) ПРИРАЩЕНИЯ ЭНТРОПИИ В ОРГАНИЗМЕ ЧЕЛОВЕК- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" * Абдулаx бин Музафар , Турапова З.Б., Аманбаева Гулнара Муктаровна ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ИЗЛУЧЕНИЕ И ЕГО ВОЗДЕЙСТВИЕ НА БИООБЪЕКТЫ- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" (Статья опубликована в  журнале “Международный научный студенческий вестник” и награждены дипломами в номинации «Лучшая статья») // Международный студенческий научный вестник. – 2020. – № 2. * Rumaisa Jan -1^st year student of  Medical Faculty of  International  School of Medicine (награждена сертификатом и опубликована статья в Евразийском Медицинском журнале) Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", Статья "ELECTROMAGNETIC WAVES AND HUMAN HEALTH"  -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 33-36 * Sharma Puneet Kumar - 2^nd year student of  Medical Faculty  of  International  School of Medicine, Turapova A.B. - 3^rd year student of Dentistry faculty of  Kyrgyz State Medical Academy named I.K.Akhunbaev  (награждены сертификатами и опубликована статья в Евразийском Медицинском журнале) «THE EFFECT OF ELECTROMAGNETIC RADIATION FROM A MOBILE PHONE ON HUMAN HEALTH» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", * Статья «THE EFFECT OF ELECTROMAGNETIC RADIATION FROM A MOBILE PHONE ON HUMAN HEALTH» -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 37-39                                                           * Kaushik Mahesh - 2^nd year student of  Medical Faculty of  International  School of Medicine (награжден сертификатом и опубликована статья в Евразийском Медицинском журнале)  «INFLUENCE OF EXAM STRESS ON BLOOD PRESSURE OF ISM STUDENTS» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", * Статья «INFLUENCE OF EXAM STRESS ON BLOOD PRESSURE OF ISM STUDENTS»  -  Ж. Евразийский медицинский журнал. –Бишкек, 2020. - №2, - С. 20-22                                                           * Vaibhav Vinod Raut - 2^nd year student of  Medical Faculty of  International School of  Medicine (награжден сертификатом и дипломом III степени, статья опубликована в Евразийском Медицинском журнале) «THE INCREMENT OF ENTROPY IN THE HUMAN BODY» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", * Статья «THE INCREMENT OF ENTROPY IN THE HUMAN BODY» -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 40-42  * Mohammad Omer -1^st year student of  Medical Faculty of  ERPC  ”International University of Kyrgyzstan”  International School of  Medicine (награжден сертификатом и дипломом III степени, статья опубликована в Евразийском Медицинском журнале) “ENTROPY MONITORING IN MEDICINE» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования",Статья « ENTROPY MONITORING IN MEDICINE »  -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 28-32 * Rumaisa Jan -1^st year student of  Medical Faculty of  International  School of Medicine (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”, №10, 2021) «ELECTROMAGNETIC RADIATION AND HUMAN HEALTH» - Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Сайфуллах М.С., Мусадик М.М. – 5^th year student of Kyrgyz State Medical Academy named after I.K. Akhunbaev (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”,  №10, 2021)«EFFECTS ON SYSTEMIC BLOOD PRESSURE DUE TO EXAMINATION STRESS» – Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Мохаммад Омер – 2^nd year student of  Medical Faculty of  ERPC  ”International University of Kyrgyzstan”  International School of  Medicine (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”, №10, 2021) «BISPECTRAL INDEX (BIS) MONITORING IN ANESTHESIOLOGY» - Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Каримов И.А., Турапова А.Б. студенты Кыргызской Государственной Медицинской Академии, им. И.К. Ахунбаева Бишкек, Кыргызская Республика (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”, №10, 2021)«ВОЗДЕЙСТВИЕ ЭЛЕКТРОМАГНИТНЫХ ПОЛЕЙ НА БИООБЪЕКТЫ» – Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Shifa Ali (student ISM) Clean water is a source of human health (Чистая вода - источник здоровья человека) (тезисы опубликовано в журнале) Сборник материалов международной научно-практической конференции молодых ученных и  студентов. «ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ УСТОЙЧИВОСТЬ И ЗДОРОВЬЕ НАСЕЛЕНИЯ» С МЕЖДУНАРОДНЫМ УЧАСТИЕМ – Кыргызстан, г. Бишкек, 2022. * Touqeer Zahid (student ISM)Effects of ozone depletion for humans and the environment (Последствия разрушения озонового слоя для человека и окружающей среды), (тезисы опубликовано в журнале) Сборник материалов международной научно-практической конференции молодых ученных и  студентов. РЕСПУБЛИКАНСКОЙ НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКОЙ КОНФЕРЕНЦИИ. * «ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ УСТОЙЧИВОСТЬ И ЗДОРОВЬЕ НАСЕЛЕНИЯ»  С МЕЖДУНАРОДНЫМ УЧАСТИЕМ, – Кыргызстан, г. Бишкек,2022. * Hadia Akram, Tuba (students ISM)Mathematical modeling in ecology (Математическое моделирование в экологии), (тезисы опубликовано в журнале) Сборник материалов международной научно-практической конференции молодых ученных и  студентов. РЕСПУБЛИКАНСКОЙ НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКОЙ КОНФЕРЕНЦИИ. «ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ УСТОЙЧИВОСТЬ И ЗДОРОВЬЕ НАСЕЛЕНИЯ» С МЕЖДУНАРОДНЫМ УЧАСТИЕМ, – Кыргызстан, г. Бишкек,2022. * Vaibhav Vinod Raut – 5^th year student of  Medical Faculty of  International School of  Medicine «MONITORING ENTROPY IN HUMAN BODY AND IT’S APPLICATION IN MEDICINE» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", Бишкек, 2023. * Rizwan ullah, 2^nd year  student of Medical Faculty of  International School of  Medicine (награжден сертификатом и дипломом II степени, статья опубликована в Евразийском Медицинском журнале) «EXCESSIVE USE OF MOBILE PHONE  AND ITS  EFFECT ON BEHAVIOR AND HEALTH OF MEDICAL STUDENTS» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", Бишкек, 2023. * Ризван Уллах, МОБИЛДИК ТЕЛЕФОНДОРДУН АРТЫКЧА ПАЙДАЛАНЫЛУУ ЖАНА АНЫН МЕДИЦИНА СТУДЕНТТЕРИНИН САЛАМАТТЫКТАРЫНА ТИГИЗГЕН ТАССИРИ-'''Эң жакшы студенттик макала 2024''' — XIV Эл аралык илимий-изилдөө конкурсуна сунушталган макалалар жыйнагы, "Илим жана Билим берүү",Россия, Пенза шаары, 25-Октябрь, 2024-жыл. '''Эң жакшы студенттик макала 2024''' — XIV Эл аралык илимий-изилдөө конкурсуна сунушталган макалалар жыйнагы, ===Методикалык колдонмолорду жана окуу китептерин иштеп чыгуу=== * «МЕХАНИКА» (Учебное пособие) КГТУ,– Бишкек, 2010–107с. (Тираж 100шт.) * Курс элементарной физики (Учебное пособие), КГТУ,– Бишкек, 2008–104с. (Тираж 100шт.) * «Термодинамика жана молекулалык физика» (Окуу куралы) КМТУ,– Бишкек, 2012–70с. (Тираж 100шт.) * Человек, общество и здоровья (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2014–37с. (Тираж 100шт.) * От молекулы к клетке (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2014–40с. (Тираж 200шт) * От клетки к органу (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2015–46с. (Тираж 200шт) * Медицинская и биологическая физика (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2015–62с(Тираж 100шт) * Medical and biological physics (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2016–37с(Тираж 100шт) * Higher mathematics (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2016–22с(Тираж 100шт) * Higher mathematics (учебное пособие) МВШМ, – Бишкек, 2016–103с(Тираж 200шт) * Amanbaeva G.M., Abdybalieva K..A. MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS on the «From cell to the organs»- Бишкек.: КГМА, 2018–41с. (Тираж 100шт.) * Аманбаева Г.М.,Абдыбалиева К.А. «Нанотехнологии в медицине» (Методические рекомендации по элективному курсу для студентов всех факультетов I курса медицинской академии) – Бишкек.: КГМА,2018-20 с. (Тираж 100шт.) * Аmanbaeva G.M., Abdybalieva K..A. MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS «NEUROBIOPHYS-ICS»- Бишкек.: КГМА, 2018–29р. (Тираж 100шт.) * Аманбаева Г.М. «Медициналык жана биологиялык физика: Адам, коом, ден соолук модулу» – Бишкек.: КГМА,2018-47б. (Тираж 100шт.) * Аманбаева Г.М., Исмаилова Ч.С. “MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS” Laboratory works, I Part, Educational methods development for the 1st – year students МВШМ, 2023(Тираж 200шт.),143Р. * Аманбаева Г.М., Исмаилова Ч.С. “MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS” Laboratory works, I I Part, Educational methods development for the 1st – year students МВШМ, 2023(Тираж 200шт.),140Р. ==Шилтемелер == * https://arch.kyrlibnet.kg/?&npage=view&nadd=17 *https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/Amanbaeva.pdf.pdf *https://famous-scientists.ru/anketa/amanbaeva-gulnara-muktarovna-17018 * https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-k-prirascheniyu-udelnoy-teploemkosti-pri-dinamicheskoy-sverhplastichnosti * https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-k-prirascheniyu-udelnoy-teploemkosti-pri-dinamicheskoy-sverhplastichnosti * https://fizmat-tech.euroasia-science.ru/index.php/Euroasia/article/view/718 * https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-k-prirascheniyu-udelnoy-teploemkosti-pri-dinamicheskoy-sverhplastichnosti * https://www.facebook.com/CongressWomenKR/photos/%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0100%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F-%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0-2019%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BA-%D0%B7-%D0%B0%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D1%88%D0%B5/3023580057717132/ [[Категория:Физиктер]] [[Категория:Кыргыз физиктери]] la1vfuhbqw11xt3btw4ztv2ex5fbbpe 652885 652884 2026-09-21T07:34:01Z Аманбаева Гулнара 42979 652885 wikitext text/x-wiki {{Персона |ысымы = Гулнара Аманбаева |нукура ысымы = |сүрөт = |туурасы = 230px |сүрөткө баяндама = |төрөлгөндөгү аты = |ишмердүүлүк тармагы = илимпоз |туулган датасы = 12.01.1968 |туулган жери = [[Айры-Там]], [[Ала-Бука району]], [[Жалал-Абад облусу]], [[Кыргыз ССРи]] |жарандыгы = {{СССР желеги}} [[СССР]] → {{Өлкө желеги|Кыргызстан}} |өлгөн датасы = |өлгөн жери = |сыйлыктары = |сайт = }}'''Аманбаева Гулнара Муктаровна''' (1968) — кыргызстандык физик-окутуучу, физика-математика илимдеринин кандидаты,<ref>https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/Amanbaeva.pdf.pdf</ref><ref>https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/Amanbaeva.pdf.pdf</ref> [[Эл аралык жогорку медициналык мектебинин]] Дарылоо факультетинин Табигый-илимдердин сабактары (ТИС) кафедрасынын доцентти. ==Өмүр баяны == Аманбаева Гулнара Муктаровна 1968-жылы 12-январда Кыргызстандын Жалал-Абад облусунуна караштуу Ала-Бука районунун Айры-Там айылында жөнөкөй колхозчунун үй бүлөсүндө туулган. [[Кыргыз кагандыгы|Улуту – кыргыз]]. Бабалары кытай уруусунан. * 1985-жылы Айры-Там айылындагы 1-Май орто мектебин бүтүргөн. * 1986-жылы Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарындагы [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети|СССР дин 50-жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин]] физика факультетине кирип, 1991-жылы «Физик-окутуучу» адистигин алган. * 1991-жылдан 1993-жылга чейин Айры-Там айылындагы 1-Май орто мектебинде физика-информатика мугалими болуп эмгектенген. * 1993-жылдан 1995- жылга чейин Майлуу-Суу шаарындагы №9 орто мектепте математика мугалими жана окуу бөлүмү боюнча директордун орун басарлыгы кызматтарында эмгектенген. * 1995-жылдан 1998-жылга чейинки убактарда Ош шаарындагы №38 орто мектебинде информатика мугалими болуп иштеген. * 1998-жылдан 2004-жылдар аралыгында ага лаборант, окутуучу, ага окутуучу болуп [[Ош мамлекеттик университети|ОшМУнун]] Физика-математика жана компьютердик технологиялар факультетинин «Эксперименталдык жана теориялык физика» кафедрасында эмгектеннген. * 2004-жылдан 2012-жылга чейин Бишкек шаарындагы [[Кыргыз мамлекеттик техникалык университети|И. Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетинин (КМТУ)]] энергетика факультетинде «Физика» кафедрасында окутуучу, ага окутуучу жана доценттик орундарда үзүрлүү эмгектеннген. * ''2004-жылдан 2011-жылдары физика предмети боюнча шаардык (Бишкек), областык (Чүй), Республикалык олимпиадаларды өткөрүүгө өз салымын кошкон.'' * ''2005-2007жылдары Б.Н. Ельцин атындагы Кыргыз - Россиялык славян университетинен (КРСУ) аспирантураны бүтүргөн.'' * ''2006-2008-жылдары Кыргыз Республикасынын билим жана илим министрлигинин проектисинин рамкасында КРСУти иштеп чыккан ОФГН-035 «Жогорку ийкемдүүлүк режиминдеги басымды жогорку эффективдүү технологиялык процессте текшерип жана иштеп чыгуу»  чарбалык келишим темасында илимий кызматкер болуп эмгектенген.'' * ''2008-жылы физика-матеметика илимдеринин кандидаты окумуштуулук даражасын алуу үчүн «Өнөр жай алюминий куймаларынын жогорку ийкемдүүлүгүнүн макрокинетикасы» деген темада кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү коргогон.'' * Учурда Эл аралык жогорку медициналык мектебинин Дарылоо факультетинин «Табигый-илимдердин сабактары» кафедрасында   доценттик кызматарда эмгектенүүдө.. ==Илимий даражасы жана наамы== * 2008-ж. физика-математика илимдеринин кандидаты окумуштуулук даражасын алган. * 2019-ж. доцент наамын алган. ==Үй-бүлөсү тууралуу маалымат== Үй-бүлөлүү, үч балалуу (эки кыз, бир уулу бар). Жубайы – Ташполотов Байышбек Турапович. Врач-реаниматолог. Уулу Айтмырза жана кыздары – Зулайка, Айыке. * Тун уулу Айтмырза учурда Германиянын Берлин шаарындагы Бойта атындагы Прикладдык илимдер университеттин Электр энергиянын альтернативдүү булактары бөлүмүнүн (альтернативные источники электроэнергии) магистрантын артыкчылык диплом менен аяктап, Гамбург шаарында Кун энергиясы боюнча ийри компаниялардын биринде инженер болуп узурлуу эмгектенуудо. * Кызы Зулайка Кыргыз-Россиялык славян университетинин (КРСУ) медициналык факультетинин педиатрия бөлүмүнүн ийгиликтуу аяктап Кыргызстандагы эл аралык университетинде студент-медик балдарга билим берип келуудо. * Кенже кызы Айыке И.Ахунбаев атындагы Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясынын (КММА) стоматология бөлүмүн артыкчылык диплом менен аяктап учурда практикасын өтүүдө. Сегиз бир туугандын үчүнчүсү. ==Илимий ишмердиги== 2008-жылы жактаган илимдин кандидаты диссертациясынын темасы: «Өнөр жай алюминий куймаларынын жогорку ийкемдүүлүгүнүн макрокинетикасы». Илимий изилдөө иштеринин жыйынтыктары Москва, Пермь, Петербург, Алмата, Уфа, Махачкала, Бишкек жана Ош шаарларындагы басмаканалардан жарык көргөн. 50 дан ашык илимий- методикалык эмгектердин автору. Усулдук-методикалык иштери үч тилде: кыргыз, орус жана англис тилдеринде басылып чыгарылган. Жыл сайын студенттер менен тѳмѳнкү темалар боюнча: электромагниттик толкундардын ден соолукка болгон таасирин изилдѳѳ, экзамен алдындагы медик-студенттердин кан басымынын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ, энтропиянын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ илимий изденүүлѳрдү жүргүзүп жыйынтыгында даярдаган студенттери Кыргызстандан жана Россияда байгелүү орундарды ээлеп жана студенттердин илимий макалалары Кыргызстандагы жана Россиядагы илимий журналдардан басылып чыгарылып келет. == Мамлекеттик жана ведомстволук сыйлыктары: == *2007 – жылы Бишкекте И. Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетининде  өткөрүлгөн  конкурстун жыйынтыгы боюнча «2007-жылдын мыкты окутуучусу» наамы ыйгарылган; *2010 – жылы И. Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетининдеги Москва-энергетика факультетинин студенттеринин билимин жогорулатууга кошкон салымы үчүн аталган окуу жайдын Ардак грамотасы менен сыйланган; *2019-жылы ак ниет эмгеги, жогорку кесипкөйлүгү жана ишинде жетишкен ийгиликтери үчүн IHSM Ардак грамотасы менен сыйланган; * 2019-жылы «Кыргызстан аялдары» энциклопедиясына кирип, ошондой эле Кыргызстан Аялдар Конгрессинин мүчөсү болуп дайындалган<ref>https://www.facebook.com/CongressWomenKR/photos/%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0100%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F-%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0-2019%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BA-%D0%B7-%D0%B0%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D1%88%D0%B5/3023580057717132/</ref>; *2020-жылы Россиянын Табигый илимдер академиясынан «Белгилүү окумуштуулар»  энциклопедиясынын мүчөсү; * 2020-жылы Россиянын Табигый илимдер академиясынын президиумунун чечими менен «Илимге жана билимге эмгек сиңирген ишмер» ардактуу наамы ыйгарылган (күбөлүк, медаль жана күбөлүк №02872); *2020-жылы студенттерди «Медицина илими жана билим берүү чөйрөсүндөгү инновациялар» аттуу Эл аралык университеттер аралык илимий-практикалык конференцияга катышууга даярдоо жана координациялоо үчүн IHSMнын Ыраазычылык каты менен сыйланган; *2021-жылы «КМШнын мыкты мугалими - 2021» наамы менен сыйланган, ошондой эле Казакстандын ««Бобек» жалпы улуттар кыймылы» ассоциациясынын 2-даражадагы диплому жана төш белгиси менен сыйланган; *2022-жылы Кыргыз Мамлекетинин эгемендүүлүгүнүн  31 жылдыгына карата республикалык көп тармактуу «Жетиген» коомдук журналынын 11 жылдык маарекесине карата «ЭГЕМЕНДИК КААРМАНЫ» төш белгиси жана диплому менен сыйланган; *2023-жылы КР Билим берүү   жана илим министрлигинин Ардак грамотасы менен сыйланган. == Ал изилдеген негизги илимий көйгөйлөр == * Өнөр жай алюминий куймаларынын жогорку ийкемдүүлүгүнүн физикасы; * Электромагниттик толкундардын ден соолукка болгон таасирин изилдѳѳ, экзамен алдындагы медик-студенттердин кан басымынын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ, энтропиянын ѳзгѳрүшүн изилдѳѳ; * Физиканы техникалык ЖОЖдордо, медициналык ЖОЖдордо окутуунун мазмууну, формалары жана азыркы учурдагы актуалдуу проблемалары; окуу пландарынын, окуу программаларынын жана окуу китептеринин мазмундук, структуралык табияты; окутуунун жана тарбиялоонун теориясы менен инновациялык технологиялары ж.б. ==Негизги илимий–методикалык эмгектери== === '''Басылмалар жонундо маалымат''' === * Плазмохимический пиролиз углеводородных отходов Статья Ж. Вестник ОшГУ, – Ош, 2003.–№6. – С.74 – 76 * К теории идеальной пластичности с учетом процессов старения Статья Ж. «Прочность и разрушение материалов и конструкций», Оренбург, 2005.–№1. – С.22 – 25 * О термокинетике при динамической сверхпластичности Статья Ж. «Актуальные проблемы механики и машиностроения», – Алматы, 2005. –Т.1. – С.89 – 93 * К анализу удельной теплоемкости при динамической сверхпластичности Статья Ж. Вестник ОшГУ, – Ош, 2005.–№3. – С.180 – 184 * Термокинетика флуктуирующих параметров динамической сверхпластичности Статья Ж. «Инновации в образовании, науке и технике», –Бишкек, 2006. – Т.2.– №9.– С.235 – 240 * Termokinetics fluctuating parameters of dynamic superplasticity. Тезис Ж. XXXIV – Summer School – Conference «Advanced Problems in Mechanics», – Peters-burg * Термокинетика флуктуирующих параметров динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов Статья Ж. Вестник ОшГУ, – Ош, 2006. – №4. – С.146 – 150 * Термокинетический анализ параметров динамической сверхпластичности Статья Ж. «Математическое моделирование систем и процессов», ПермГТУ,– Перм, 2006. – №14. –С. 6 – 10 * О макрокинетике динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов Статья Ж. ВЕСТНИК КРСУ, –Бишкек, 2007. – Т.7. –– №4. С .120-126 * Электр жана магнетизм болумун окутуудагы кээ бир педагогикалык ыкмалар Статья Ж. ИЗВЕСТИЯ КГТУ им. И.Раззакова, –Бишкек, 2007.–№12.–С.378–379 * Энтропийная оценка модели динамической сверхпластичности Статья Ж.Вестник КазНУ, – Алма-ты, 2007. – №1. – С. 125-130 * Удельная теплоемкость алюминиевых сплавов при динамической сверхпластичности Статья Ж. ИЗВЕСТИЯ КГТУ им. И.Раззакова, –Бишкек, 2009.–№17.–С.266–270 * Физические параметры динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов Статья Ж.Вестник ОшГУ, –Ош, 2016. – №1. – С.17 – 21 * Электромагниттик нурдануунун таасири (Статья) Дарыгер, №3 (45), июль, Бишкек, 2016 * Термокинетический анализ параметров динамической сверхпластичности промышленных алюминиевых сплавов Статья Ж. ИЗВЕСТИЯ ВУЗОВ КЫРГЫЗСТАНА, – Бишкек, 2016.–№11. – С.77 – 83 * Электромагниттик толкундардан коргонуунун жолдору (Статья) Дарыгер, №1 (48), январь, Бишкек, 2017 * Удельная теплоемкости и энтропии при динамической сверхпластичности алюминиевых сплавов. Статья Ж. ООО Апробация, Перспективы развития научных исследований в 21 веке: сборник материалов 13-й международной науч.-практ. конф., – Махачкала,–2017.С. – 16-23 * «Исследование влияния электромагнитного излучения на живой организм» Статья Ж. Проблемы современной науки и образования, – Москва, 2018. № 13 (133). – С. 6-9. * Влияние искусственного электромагнитного излучения на растения и животных. Статья Ж. СОВРЕМЕННАЯ НАУКА: АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕОРИИ И ПРАКТИКИ ЕСТЕСТВЕННЫЕ И ТЕХНИЧЕСКИЕ НАУКИ,– Москва, 2019. № 2 (ФЕВРАЛЬ). – С.5-8 * АНАЛИЗ ПАРАМЕТРОВ ДИНАМИЧЕСКОЙ СВЕРХПЛАСТИЧНОСТИ ПРОМЫШЛЕННЫХ АЛЮМИНИЕВЫХ СПЛАВОВ. Статья Ж. ЕВРАЗИЙСКИЙ СОЮЗ УЧЕНЫХ.СЕРИЯ: ТЕХНИЧЕСКИЕ И ФИЗИКО-МАТЕМАТИЧЕСКИЕ НАУКИ, -  Санкт Петербург, 2021. ТОМ 1 №4 (85), С. 49-54. == Ал даярдаган студенттеринин илим изилдөөлөрүнүн ийгиликтери: == * Сайдаматов Э., Долгоульский А. "I даражадагы диплому менен сыйланышган", 2007ж., Бишкек * Медетов А.Ш., Джумалиев К. "I даражадагы диплому менен сыйланышган", 2009ж., Бишкек * Нурдинов Байгелди "I даражадагы диплому менен сыйланышган", 2015ж., Бишкек * Каримов И.А., Разаков А.А. "II даражадагы диплому менен сыйланышган", 2017ж., Бишкек * Каримов И.А., Разаков А.А. "III даражадагы диплому менен сыйланышган", 2017ж., Алматы * Малик Сайфулах "III даражадагы диплому менен сыйланган", 2018ж, Бишкек * Наср Уллах Хан (Nasr Ullah Khan)"II даражадагы диплому менен сыйланган", 2018ж., Бишкек * Наср Уллах Хан (Nasr Ullah Khan)"III даражадагы диплому менен сыйланган", 2018ж, Бишкек * Гоурав "Эң жакшы макала дипломы, Эл аралык студенттик илим жарчысы, 2020. – № 3", 2020ж. Москва * Абдулаx бин Музафар , Турапова З.Б. "Эң жакшы макала дипломы, Эл аралык студенттик илим жарчысы. 2020. – № 2", 2020ж. Москва * Vaibhav Vinod Raut "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2020ж., Бишкек * Mohammad Omer "II даражадагы диплому менен сыйланган", 2020ж., Бишкек * Khan Pashtana "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Neha "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Prajwal Patra "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Gaurang Agrawal "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2022ж., Бишкек * Aman Guleria "I даражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Кант * Prashant "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Кант * Ризван Уллах "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Ысык-Көл * Ваибхав Винод Раут "Iдаражадагы диплому менен сыйланган", 2023ж., Ысык-Көл * Ризван Уллах "XIV Эл аралык илимий-изилдөө конкурсу ЭҢ ЖАКШЫ СТУДЕНТТИК МАКАЛА 2024", Россия, Пенза * Ризван Уллах "IIдаражадагы диплому менен сыйланган", 2024ж., Бишкек == Студенттер менен биргеликте жарыкка чыгарган илимий макалалар == * Сайдаматов Э., Долгоульский А. Альтернативные источники энергии- Научная конференция студентов и молодых аспирантов, КГТУ им.И.Раззакова, 2007г. * Медетов А.Ш., Джумалиев К. 1-курс Московского энергетического факультета КГТУ им. И.Раззакова, * Функции и принцип работы полупроводниковых приборов- Научная конференция студентов и молодых аспирантов, КГТУ им.И.Раззакова, 2009г. * Бытовой вред электромагнитного излучения– IV МЕЖДУНАРОДНОЙ НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКОЙ КОНФЕРЕНЦИИ СТУДЕНТОВ и МОЛОДЫХ УЧЕННЫХ «НАУКА И МЕДИЦИНА СОВРЕМЕННЫЙ ВЗГЛЯД МОЛОДЕЖИ», Алматы , 20-21 апреля 2017г. * Мохаммед Шаур Кхалид (Mohammad Shaour Khalid) Студент лечебного факультета, 3 курс, Международная высшая школа медицины (награждены сертификат, рекомендовано к публикации в Евразийский Медицинский журнал) “Electromagnetic radiation on Bio-objects” – Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", 2019 * Турапова А.Б. , Каримов И.А. 1-курс лечебного факультета КГМА им.И.К.Ахунбаев(опубликована статья в журнале "European Journal of Natural History") «ВОЗДЕЙСТВИЕ ЭЛЕКТРОМАГНИТНОГО ИЗЛУЧЕНИЯ ОТ АНТРОПОГЕННЫХ ИСТОЧНИКОВ НА БИООБЪЕКТЫ» - Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020", Москва * Гоурав .., Аманбаева Г.М. (опубликована статья в журнале “Международный научный студенческий вестник”) ВЛИЯНИЕ ПРЕДЭКЗАМЕНАЦИОННОГО СТРЕССА НА АРТЕРИАЛЬНОЕ ДАВЛЕНИЕ СТУДЕНТОВ МЕДИЦИНСКИХ ВУЗОВ- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" '''//''' Международный студенческий научный вестник. – 2020. – № 3 * Иман Аймал, Турапова А.Б., Аманбаева Г.М. (опубликована статья в журнале “Международный научный студенческий вестник”) ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ИЗЛУЧЕНИЕ И ЗДОРОВЬЕ ЧЕЛОВЕКА- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" '''//''' Материалы МСНК "Студенческий научный форум 2020". – 2020. – № 6 – С. 23-25    <nowiki>http://publish2020.scienceforum.ru/ru/article/view?id=333</nowiki> * Ваибхав Винод Раут, Аманбаева Г.М. (опубликована статья в  журнале “Международный научный студенческий вестник”) ПРИРАЩЕНИЯ ЭНТРОПИИ В ОРГАНИЗМЕ ЧЕЛОВЕК- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" * Абдулаx бин Музафар , Турапова З.Б., Аманбаева Гулнара Муктаровна ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ИЗЛУЧЕНИЕ И ЕГО ВОЗДЕЙСТВИЕ НА БИООБЪЕКТЫ- Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2020" (Статья опубликована в  журнале “Международный научный студенческий вестник” и награждены дипломами в номинации «Лучшая статья») // Международный студенческий научный вестник. – 2020. – № 2. * Rumaisa Jan -1^st year student of  Medical Faculty of  International  School of Medicine (награждена сертификатом и опубликована статья в Евразийском Медицинском журнале) Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", Статья "ELECTROMAGNETIC WAVES AND HUMAN HEALTH"  -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 33-36 * Sharma Puneet Kumar - 2^nd year student of  Medical Faculty  of  International  School of Medicine, Turapova A.B. - 3^rd year student of Dentistry faculty of  Kyrgyz State Medical Academy named I.K.Akhunbaev  (награждены сертификатами и опубликована статья в Евразийском Медицинском журнале) «THE EFFECT OF ELECTROMAGNETIC RADIATION FROM A MOBILE PHONE ON HUMAN HEALTH» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", * Статья «THE EFFECT OF ELECTROMAGNETIC RADIATION FROM A MOBILE PHONE ON HUMAN HEALTH» -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 37-39                                                           * Kaushik Mahesh - 2^nd year student of  Medical Faculty of  International  School of Medicine (награжден сертификатом и опубликована статья в Евразийском Медицинском журнале)  «INFLUENCE OF EXAM STRESS ON BLOOD PRESSURE OF ISM STUDENTS» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", * Статья «INFLUENCE OF EXAM STRESS ON BLOOD PRESSURE OF ISM STUDENTS»  -  Ж. Евразийский медицинский журнал. –Бишкек, 2020. - №2, - С. 20-22                                                           * Vaibhav Vinod Raut - 2^nd year student of  Medical Faculty of  International School of  Medicine (награжден сертификатом и дипломом III степени, статья опубликована в Евразийском Медицинском журнале) «THE INCREMENT OF ENTROPY IN THE HUMAN BODY» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", * Статья «THE INCREMENT OF ENTROPY IN THE HUMAN BODY» -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 40-42  * Mohammad Omer -1^st year student of  Medical Faculty of  ERPC  ”International University of Kyrgyzstan”  International School of  Medicine (награжден сертификатом и дипломом III степени, статья опубликована в Евразийском Медицинском журнале) “ENTROPY MONITORING IN MEDICINE» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования",Статья « ENTROPY MONITORING IN MEDICINE »  -  Ж. Евразийский медицинский журнал. – Бишкек, 2020. - №2, - С. 28-32 * Rumaisa Jan -1^st year student of  Medical Faculty of  International  School of Medicine (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”, №10, 2021) «ELECTROMAGNETIC RADIATION AND HUMAN HEALTH» - Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Сайфуллах М.С., Мусадик М.М. – 5^th year student of Kyrgyz State Medical Academy named after I.K. Akhunbaev (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”,  №10, 2021)«EFFECTS ON SYSTEMIC BLOOD PRESSURE DUE TO EXAMINATION STRESS» – Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Мохаммад Омер – 2^nd year student of  Medical Faculty of  ERPC  ”International University of Kyrgyzstan”  International School of  Medicine (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”, №10, 2021) «BISPECTRAL INDEX (BIS) MONITORING IN ANESTHESIOLOGY» - Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Каримов И.А., Турапова А.Б. студенты Кыргызской Государственной Медицинской Академии, им. И.К. Ахунбаева Бишкек, Кыргызская Республика (Статья опубликовано в журнале “Международный научный студенческий вестник”, №10, 2021)«ВОЗДЕЙСТВИЕ ЭЛЕКТРОМАГНИТНЫХ ПОЛЕЙ НА БИООБЪЕКТЫ» – Международная студенческая научная конференция "СТУДЕНЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ ФОРУМ 2021"– Россия, г. Москва. * Shifa Ali (student ISM) Clean water is a source of human health (Чистая вода - источник здоровья человека) (тезисы опубликовано в журнале) Сборник материалов международной научно-практической конференции молодых ученных и  студентов. «ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ УСТОЙЧИВОСТЬ И ЗДОРОВЬЕ НАСЕЛЕНИЯ» С МЕЖДУНАРОДНЫМ УЧАСТИЕМ – Кыргызстан, г. Бишкек, 2022. * Touqeer Zahid (student ISM)Effects of ozone depletion for humans and the environment (Последствия разрушения озонового слоя для человека и окружающей среды), (тезисы опубликовано в журнале) Сборник материалов международной научно-практической конференции молодых ученных и  студентов. РЕСПУБЛИКАНСКОЙ НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКОЙ КОНФЕРЕНЦИИ. * «ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ УСТОЙЧИВОСТЬ И ЗДОРОВЬЕ НАСЕЛЕНИЯ»  С МЕЖДУНАРОДНЫМ УЧАСТИЕМ, – Кыргызстан, г. Бишкек,2022. * Hadia Akram, Tuba (students ISM)Mathematical modeling in ecology (Математическое моделирование в экологии), (тезисы опубликовано в журнале) Сборник материалов международной научно-практической конференции молодых ученных и  студентов. РЕСПУБЛИКАНСКОЙ НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКОЙ КОНФЕРЕНЦИИ. «ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ УСТОЙЧИВОСТЬ И ЗДОРОВЬЕ НАСЕЛЕНИЯ» С МЕЖДУНАРОДНЫМ УЧАСТИЕМ, – Кыргызстан, г. Бишкек,2022. * Vaibhav Vinod Raut – 5^th year student of  Medical Faculty of  International School of  Medicine «MONITORING ENTROPY IN HUMAN BODY AND IT’S APPLICATION IN MEDICINE» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", Бишкек, 2023. * Rizwan ullah, 2^nd year  student of Medical Faculty of  International School of  Medicine (награжден сертификатом и дипломом II степени, статья опубликована в Евразийском Медицинском журнале) «EXCESSIVE USE OF MOBILE PHONE  AND ITS  EFFECT ON BEHAVIOR AND HEALTH OF MEDICAL STUDENTS» - Международной межвузовской научно-практической конференции "Инновации в сфере медицинской науки и образования", Бишкек, 2023. * Ризван Уллах, МОБИЛДИК ТЕЛЕФОНДОРДУН АРТЫКЧА ПАЙДАЛАНЫЛУУ ЖАНА АНЫН МЕДИЦИНА СТУДЕНТТЕРИНИН САЛАМАТТЫКТАРЫНА ТИГИЗГЕН ТАССИРИ-'''Эң жакшы студенттик макала 2024''' — XIV Эл аралык илимий-изилдөө конкурсуна сунушталган макалалар жыйнагы, "Илим жана Билим берүү",Россия, Пенза шаары, 25-Октябрь, 2024-жыл. '''Эң жакшы студенттик макала 2024''' — XIV Эл аралык илимий-изилдөө конкурсуна сунушталган макалалар жыйнагы, ===Методикалык колдонмолорду жана окуу китептерин иштеп чыгуу=== * «МЕХАНИКА» (Учебное пособие) КГТУ,– Бишкек, 2010–107с. (Тираж 100шт.) * Курс элементарной физики (Учебное пособие), КГТУ,– Бишкек, 2008–104с. (Тираж 100шт.) * «Термодинамика жана молекулалык физика» (Окуу куралы) КМТУ,– Бишкек, 2012–70с. (Тираж 100шт.) * Человек, общество и здоровья (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2014–37с. (Тираж 100шт.) * От молекулы к клетке (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2014–40с. (Тираж 200шт) * От клетки к органу (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2015–46с. (Тираж 200шт) * Медицинская и биологическая физика (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2015–62с(Тираж 100шт) * Medical and biological physics (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2016–37с(Тираж 100шт) * Higher mathematics (Методическое руководство) КГМА, – Бишкек, 2016–22с(Тираж 100шт) * Higher mathematics (учебное пособие) МВШМ, – Бишкек, 2016–103с(Тираж 200шт) * Amanbaeva G.M., Abdybalieva K..A. MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS on the «From cell to the organs»- Бишкек.: КГМА, 2018–41с. (Тираж 100шт.) * Аманбаева Г.М.,Абдыбалиева К.А. «Нанотехнологии в медицине» (Методические рекомендации по элективному курсу для студентов всех факультетов I курса медицинской академии) – Бишкек.: КГМА,2018-20 с. (Тираж 100шт.) * Аmanbaeva G.M., Abdybalieva K..A. MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS «NEUROBIOPHYS-ICS»- Бишкек.: КГМА, 2018–29р. (Тираж 100шт.) * Аманбаева Г.М. «Медициналык жана биологиялык физика: Адам, коом, ден соолук модулу» – Бишкек.: КГМА,2018-47б. (Тираж 100шт.) * Аманбаева Г.М., Исмаилова Ч.С. “MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS” Laboratory works, I Part, Educational methods development for the 1st – year students МВШМ, 2023(Тираж 200шт.),143Р. * Аманбаева Г.М., Исмаилова Ч.С. “MEDICAL AND BIOLOGICAL PHYSICS” Laboratory works, I I Part, Educational methods development for the 1st – year students МВШМ, 2023(Тираж 200шт.),140Р. ==Шилтемелер == * https://arch.kyrlibnet.kg/?&npage=view&nadd=17 *https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/Amanbaeva.pdf.pdf *https://famous-scientists.ru/anketa/amanbaeva-gulnara-muktarovna-17018 * https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-k-prirascheniyu-udelnoy-teploemkosti-pri-dinamicheskoy-sverhplastichnosti * https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-k-prirascheniyu-udelnoy-teploemkosti-pri-dinamicheskoy-sverhplastichnosti * https://fizmat-tech.euroasia-science.ru/index.php/Euroasia/article/view/718 * https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-k-prirascheniyu-udelnoy-teploemkosti-pri-dinamicheskoy-sverhplastichnosti * https://www.facebook.com/CongressWomenKR/photos/%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0100%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F-%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0-2019%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BA-%D0%B7-%D0%B0%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D1%88%D0%B5/3023580057717132/ [[Категория:Физиктер]] [[Категория:Кыргыз физиктери]] kqnm6job5cg0xvkhoy80e2yfj2fb4oq 10 135174 652910 520480 2026-09-21T09:22:26Z Artelow 2286 652910 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Австралия жана Океания өлкөлөрүнүн борборлору |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff |стиль_башжазуу = background:#ccccff |башжазуу = Австралия жана Океания өлкөлөрүнүн борборлору |сүрөт = |башжазуу1 = Эгемендүү мамлекеттердин борборлору |тизмек1 = [[Апиа]]{{*}}[[Веллингтон]]{{*}}[[Канберра]]{{*}}[[Мажуро]]{{*}}[[Нгерулмуд]]{{*}}[[Нукуалофа]]{{*}}[[Паликир]]{{*}}[[Порт-Вила]]{{*}}[[Порт-Морсби]]{{*}}[[Сува]]{{*}}[[Фунафути]]{{*}}[[Хониара]]{{*}}[[Түштүк Тарава]]{{*}}[[Ярен|{{comment|Ярен|Расмий борбору жок}}]] |башжазуу2 = Көз каранды<br>аймактардын борборлору |тизмек2 = [[Аваруа]]{{*}}[[Адамстаун]]{{*}}[[Алофи]]{{*}}[[Кингстон]]{{*}}[[Мата-Уту]]{{*}}[[Нумеа]]{{*}}[[Паго-Паго]]{{*}}[[Папеэте]]{{*}}[[Сайпан]]{{*}}[[Хагатна]] }} <includeonly>[[Категория:Австралия жана Океания мамлекеттеринин борборлору]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин борборлору]]</noinclude> 2as749v2p71xh01clx8uanuc1b7bjny 0 135759 652857 642346 2026-09-20T21:27:35Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 652857 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Ысымы=[[Kiss of Life]]|Нукура ысымы={{lang-ko|키스 오브 라이프}}|Сүрөт=Kiss of Life Marie Claire.png|Өлкө=[[Түштүк Корея]]|Сайты=https://kissoflife-official.com|Викиказына=Kiss of Life|Жанрлары=К-поп|Активдүү жылдары=2023 - а. у.|учурдагы_мүчөлөр=Джули Натти Белле Ханы|Лейблдар=S2 Entertainment|Сыйлыктары=Brand of the Year Awards - Rising Star Award (Female Idol) (2023) Korea Culture and Entertainment Awards - Best New Artist Award (2023) K-World Dream Awards - Bonsang (2024) The Fact Music Awards - Global Hot-Trend (2024)}} '''Kiss of Life''' ''же'' '''KIOF''' ''(''{{lang-ko|키스 오브 라이프}}) ― [[2023|2023-жылы]] [[Түштүк Корея|Түштүк Кореядагы]] S2 Entertainment компаниясы тарабынан түзүлгөн кыздар тобу. Алар 2023-жылдын 5-июлунда өздөрүнүн мини альбому менен дебют кылышкан.<ref>Kiss of Life 1st Mini Album "[https://kpop.fandom.com/ru/wiki/KISS_OF_LIFE KISS OF LIFE"] 𝑪𝒐𝒎𝒊𝒏𝒈 𝑺𝒐𝒐𝒏</ref> == Мүчөлөр == * Джули ({{lang-ko|쥴리}}) — лидер, башкы рэпер жана жетектөөчү бийчи. * Натти ({{lang-ko|나띠}}) — башкы бийчи, жетектөөчү рэпер жана суб-вокалист. * Белле ({{lang-ko|벨}}) — башкы вокалист. * Ханыль ({{lang-ko|하늘}}) — жетекчи вокалист жан топтогу кенже мүчө (макнэ).<ref>[https://www.yesasia.ru/article/1242001 Бывшие стажеры «Большой четвёрки» дебютируют в новой группе KISS OF LIFE] (29-07-2023)</ref> == Дебют == Дебюттук "Shhh" аттуу ыры бир эле учурда стилдүү жана сезимтал музыка катары жогорку баага татыган. Ырдын видеосу заманбап жана чыгармачыл визуалдык ыкмалар менен тартылып, аудиторияны өзүнө тартып, көптөгөн күйөрмандардын жүрөгүн багынткан. == Дискография == {| class="wikitable" |+'''Альбомдор'''<ref>[http://world.kbs.co.kr/service/contents_view.htm?lang=r&menu_cate=music&id=&board_seq=454132 «Королевы Y2K» KISS OF LIFE и их новый мини-альбом] KBS World Russian (11-02-2024)</ref> !2023-жыл !2024-жыл !2025-жыл |- |''Kiss Of Life'' |''Lose Yourself'' |KISS ROAD |- |''Born to be XX'' |''Midas Touch'' | |- | |''Songstealer - Sixth Sense'' | |- | |''Sticky'' <ref>Bazaar [https://www.harpersbazaar.com.sg/celebrity/8-things-know-about-kiss-life-rising-k-pop-girl-group-making-waves-igloo-and-sticky 8 Things To Know About KISS OF LIFE, The Rising K-pop Girl Group Making Waves With “Igloo” And “Sticky”]</ref> | |- | |''R.E.M'' | |} == Cыйлыктары<ref>[https://kprofiles.com/kiss-of-life-awards-history/ Kiss of Life Awards History] (Kpop & celebrity profiles)</ref> == {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |2023-жыл<ref>A[https://x.com/search?q=from%3AAPMAHK%20Kiss%20of%20Life%20&src=typed_query sian Pop Music Awards - Rising Star Award] (Female Idol) 2023</ref> ! colspan="2" |2024-жыл |- |Korea Culture and Entertainment Awards |K-pop Rookie |Seoul Music Awards |New Wave Star |- |Melon Music Awards |1theK Global Icon |Korea First Brand Award |Female Idol (Rookie) |- |Korean Wave Awards |K-Pop Rising Star |Circle Chart Music Awards |New Artist of Next Generation |- |Korean Best Brand Awards |Proud Korean Grand Prize: Composer – Belle |Hanteo Music Awards |Global Rising Artist |- |SBS Inkigayo |Hot Stage: Week 1 – ''Shhh'' |Korean Music Awards |Rookie of the Year |- |SBS Inkigayo |Hot Stage: Week 2 – ''Shhh'' | | |- |KM Chart |Best Rookie (Female) | | |} == Социалдык тармактарда == [https://www.youtube.com/@KISSOFLIFE_official YouTube] [https://www.instagram.com/kissoflife_s2/ Instagram] [https://www.facebook.com/KISSOFLIFEofficial Facebook] [https://x.com/KISSOFLIFE_S2 Twitter] [https://open.spotify.com/playlist/37i9dQZF1DWWAQuFRGvT0v Spotify] == Булактар == * [https://kissoflife-official.com Kiss of Life]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (расмий сайт) == Тышкы шилтемелер == * Kpopmap [https://www.kpopmap.com/analyzing-the-genius-debut-of-kiss-of-life-kpop-explained/ Analyzing The Genius Debut Of KISS OF LIFE | K-Pop Explained by Ishani Sarkar] [[Категория:Түштүк Корея]] [[Категория:Түштүк Корея кыздар топтору]] [[Категория:Дүйнө кыздар топтору]] [[Категория:К-поп топтор]] <references /> [[Категория:Арип боюнча ырчылар]] [[Категория:Арип боюнча музыканттар]] [[Категория:Корей ырчылары]] i8vpxrf2y99pl13eoc5p2nrzpzlpv59 0 136760 652901 640550 2026-09-21T08:56:13Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 652901 wikitext text/x-wiki {{Мамлекет |Этап1 = |Дата1 = |Этап2 = |Дата2 = |Этап3 = |Дата3 = |Этап4 = |Дата4 = |Этап5 = |Дата5 = |Макамы = |Негизделген = |Макамы = |Кыргызча аталышы = Сейшелдер Республикасы |Расмий аталышы = {{lang-fr|République des Seychelles}}<br>{{lang-en|Republic of Seychelles}}<br>{{lang-crs|Repiblik Sesel}} |Мамлекеттик дини = [[динден тышкары мамлекет]] |Герб = Coat of arms of Seychelles.svg |Желек = Flag of Seychelles.svg |Гимн аталышы = Koste Seselwa |Аудио = Koste Seselwa (instrumental).ogg |Урааны = {{lang-la|Finis Coronat Opus}} |Башкаруу формасы = [[президенттик республика]] |Картада = Location Seychelles AU Africa.svg | lat_dir = S | lat_deg = 7 | lat_min = 4 | lat_sec = 3 | lon_dir = E | lon_deg = 52 | lon_min = 44 | lon_sec = 4 | region = SC | CoordScale = 5000000 |Тили = [[француз тили]], [[сейшел креол тили]], [[англис тили]] |Эгемендүүлүк күнү = [[29-июнь]] [[1976-жыл]] |Эгемендүүлүгүн алды = [[Улуу Британия|Улуу Британиядан]] |Борбор шаары = Виктория |Ири шаарлар = Виктория |Башчыларынын милдеттери = Президент<br>Вице-президент |Башчылары = Уовел Рамкалаван<br>Ахмед Афиф |Аянты = 459 |Суу пайызы = |Аянты боюнча орду = 180-орун |Калкы = 97 617 |Калкы боюнча орду = 182-орун |Калкты каттоо жылы = 2023 |Калктын жыштыгы = 214,5 |Калкынын жыштыгы боюнча орду = |ИДӨ (САМ) = 3,866 млрд |ИДӨ (САМ) эсептөө жылы = 2023 |ИДӨ (САМ) боюнча орду = 177-орун |ИДӨ (САМ) ар бир жанга = 39 079 |ИДӨ (номинал) = 1,977 млрд |ИДӨ (номинал) эсептөө жылы = 2022 |ИДӨ (номинал) боюнча орду = 177-орун |ИДӨ (номинал) ар бир жанга = 19 983 |Акча бирдиги = Сейшел рупиясы |АДӨИ = {{Өсүү}}0,785 |АДӨИ деңгээли = <span style="color:green;">'''жогору'''</span> |АДӨИ боюнча орду = 72-орун |Учак компаниясы = |ЭОК = SEY |ISO = SC |Этнохороним = |Домени = [[.sc]] |Телефон коду = 248 |Убакыт аралыгы = [[UTC+04:00|+04:00]] |Штрих коду = |Түшүнүктөр = <div class="center">[[commons:Seychelles|'''Викиказынадагы медиафайлдар''']]</div> }} '''Сейшел Аралдары''' ({{lang-en|Seychelles}}, {{lang-fr|Seychelles}}), расмий аталышы '''Сейшелдер Республикасы''' ({{lang-en|Republic of Seychelles}}, {{lang-fr|République des Seychelles}}, {{lang-crs|Repiblik Sesel}}) — [[Чыгыш Африка|Чыгыш Африкадагы]] арал мамлекети. Инди океанынынын батышында, экватордон бир аз түштүгүрөөк, Мадагаскардын түндүгүндө Африка материгинен 1600 чакырым алыстыкта жайгашкан. Республиканын курамына 115 арал кирет, алардын ичинен 33 аралында гана адамдар жашайт. Өлкөнүн жалпы аянты — 459 км². Эң чоң аралы — Маэ (157,3 км²), бул аралда өлкөнүн борбору Виктория шаары жана өлкөдөгү жалгыз эл аралык аэропорт жайгашкан. Башка ири аралдар — Силуэт, Праслен, Ла-Диг. Ошондой эле, көптөгөн майда коралл аралдары бар. Сейшелдер Республикасы — Африкадагы калкы эң аз өлкө. Сейшел аралдарынын маданияты жана коомчулугу француз, британ жана африкалык таасирлердин аралашмасынан турат, кийинчерээк кытай жана индия маданиятынын элементтери да кошулган. Өлкө [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмунун]] (БУУ), [[Африка бирлиги|Африка Бирлигинин]] (АБ), Түштүк Африка Өнүктүрүү Жамаатынын, Франкофониянын жана Улуттар Шериктештигинин мүчөсү болуп саналат. Сейшел аралдары — калкынын кирешеси жогору болгон Африкадагы жалгыз өлкө. Экономикалык жактан алганда, Сейшел аралдары ИДПнын (номиналдык) көрсөткүчтөрүнө таянсак, Африканын эң бай мамлекети болуп эсептелет<ref>[https://blogs.worldbank.org/en/opendata/new-world-bank-group-country-classifications-income-level-fy24 World Bank Group country classifications by income level for FY24 (July 1, 2023- June 30, 2024)]</ref><ref>[https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups The World Bank Group. World Bank Country and Lending Groups]</ref>. == Этимологиясы == Бул аралдар португалиялык деңиз саякатчысы тарабынан 1505-жылы ачылган жана «Жети эже-сиңди» деген аталыш ыйгарылган. Кийинчерээк бул аралдар Франциянын көзөмөлүнө өткөн жана 1742-жылы Бертран Франсуа Маэ граф де Лабурдонне урматына аталган. 1756-жылы Людовик XV каржы министри болгон Жан Моро де Сешелдин урматынан аталган. 1794-жылы архипелагды англиялыктар басып алышкан жана аралдар азыркы англис тилиндеги {{lang-en|Seychelles}} аталышын алган<ref name=":2">[https://web.archive.org/web/20200129204937/http://toponym.ru/ostrova/proishozhdenie-nazvaniya-sejshelskie-ostrova.html Топонимдер. Сейшел аралдарынын аталышынын келип чыгышы]</ref>. == Тарыхы == [[Файл:Victoria_Seychelles_1900s.jpg|left|thumb|250x250px|Виктория шаары. 1900-жыл]] [[Файл:Seychelles_Governor_inspection_1972.jpg|left|thumb|260x260px|Британия губернатору Брюс Гритбетч. 1972-жыл]] Сейшел аралдары узак убакыт бою адам жашабаган аймак болгон. Биринчи жолу аралдарды араб соодагерлери жана деңиз саякатчылары байкашкан деп эсептелет, бирок алар бул жерде туруктуу отурукташкан эмес. 1502-жылы португал деңиз саякатчысы [[Васко да Гама]] Индияга сапары учурунда аралдарды байкап, картага түшүргөн. 1609-жылы англиялык Ост-Индия компаниясынын экспедициясы Сейшел аралдарына келип, бул аймактын бай жаратылыш ресурстарын белгилешкен. 1756-жылы француздар аралдарды расмий түрдө өздөрүнүн ээлиги деп жарыялап, ошол кездеги Франциянын каржы министри Жан Моро де Сешелдин урматына архипелагды «Сейшел аралдары» деп аташкан<ref name=":2" />. Француздардын башкаруусу учурунда Сейшел аралдарына биринчи туруктуу отурукташуу башталган. Француздар аралдарда плантацияларды түзүп, негизинен кокос пальмасы, пахта, индиго жана корица өстүрүшкөн. Бул иштерде негизинен Африкадан алып келинген кулдар эмгектенишкен. Наполеон согуштарынын жүрүшүндө, 1810-жылы британдык флот Сейшел аралдарын басып алган. 1814-жылдагы Париж келишими боюнча, аралдар расмий түрдө Улуу Британиянын ээлигине өткөн. Британ башкаруусу учурунда кулчулук жоюлуп, мурдагы кулдарга эркиндик берилген. Аралдардын экономикасы негизинен айыл чарбасына жана балык уулоого негизделген<ref name=":3">{{Cite web |title=Сейшел аралдарынын Улуттук Ассамблеясы. Биздин тарых |url=https://www.nationalassembly.sc/?option=com_content&view=section&id=16&Itemid=53 |accessdate=2025-04-01 |archivedate=2025-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250715223242/https://www.nationalassembly.sc/?view=section&id=16&Itemid=53&option=com_content }}</ref>. XX кылымдын орто ченинде Сейшел аралдарында саясий активдүүлүк күчөп, жергиликтүү тургундар көз карандысыздыка умтула башташкан. 1964-жылы Сейшел аралдарынын Демократиялык Партиясы (SDP) жана Сейшел аралдарынын Биримдик Партиясы (SPUP) түзүлүп, өлкөнүн саясий талаасында маанилүү ролду ойношкон. 1976-жылы 29-июнда Сейшел аралдары Улуу Британиядан толук көз карандысыздык алып, республика болуп жарыяланган<ref>[https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/africaandindianocean/seychelles/732553/Seychelles-Lifes-a-breeze-near-the-equator.html Telegraph. Seychelles: Life's a breeze near the equator]</ref>. Өлкөнүн биринчи президенти Жеймс Манчам болгон, бирок 1977-жылы Франс-Альбер Рене төңкөрүш аркылуу бийликке келип, социалисттик багыттагы өкмөттү түзгөн. Анын башкаруусу 27 жылга созулуп, 2004-жылы ал кызматтан кеткен. Бүгүнкү күндө Сейшел аралдары демократиялык республика болуп саналат<ref name=":3" />. == Географиясы == [[Файл:Praslin vom Nid d'Aigle.jpg|thumb|center|800px|Праслен аралы]]Сейшел аралдары Инди океанында, Африканын чыгыш жээгинен болжол менен 1600 км алыстыкта жана Мадагаскар аралынын түндүгүндө жайгашкан. Архипелаг 115 аралдан турат, алардын жалпы аянты 459 км² түзөт<ref name=":0">{{Cite web |title=CIA. The World Factbook. Сейшел аралдары |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/seychelles/ |accessdate=2025-04-01 |archivedate=2021-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210128072600/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/seychelles/ }}</ref><ref>[https://www.confiduss.com/en/jurisdictions/seychelles/geography/ Confidus Solutions. Сейшел аралдарынын географиясы]</ref><ref>[https://marin.ru/yacht-regions/indian_ocean/seychelles/seyshely_seyshel_skie_ostrova_obschaya_informatsiya.html Марин.ру. Сейшел аралдары. Жалпы маалымат]</ref>. Геологиялык түзүлүшү боюнча Сейшел аралдары эки негизги топко бөлүнөт: граниттик жана кораллдык аралдар. Граниттик аралдар Маскарен тоосунун бир бөлүгү болуп саналат жана негизинен архипелагдын ички бөлүгүн түзөт. Алардын эң ирилери Маэ (142 км²), Праслен (45 км²), Ла-Диг жана Силуэт аралдары. Бул аралдардын көпчүлүгү Маэ аралынан 50–70 км алыстыкта жайгашкан<ref name=":1">[https://www.africa.com/heres-what-you-need-to-know-about-seychelles/ Africa.com. Сейшел аралдары жөнүндө маалыматтар]</ref><ref>[https://www.vologda.kp.ru/daily/26328.3/3208373/ Комосомольская Правда. Сейшел - кооз жаратылыш, кайталангыс флора жана фауна, жергиликтүү тургундардын мейман-достугу]</ref>. Кораллдык аралдар болсо, негизинен, архипелагдын сырткы бөлүгүн түзөт жана жалпысынан 211,3 км² аянтты ээлейт. Бул аралдар деңиз деңгээлинен 4–8 м гана бийиктикте жайгашкан жалпак атоллдордон турат. Топографиясы боюнча, граниттик аралдар тоолуу рельефке ээ, эң бийик чекити Маэ аралындагы 905 метрлик бийиктикке чейин жетет. Кораллдык аралдар болсо, жалпак жана төмөнкү рельефке ээ болуп, негизинен, кокос пальмалары өскөн аймактар менен мүнөздөлөт<ref name=":0" />. Гидрографиясы боюнча, Сейшел аралдарында чоң дарыялар же көлдөр жок. Бирок, граниттик аралдарда кыска жана тез агымдуу дарыялар кездешет, алар негизинен жаан-чачын мезгилинде суу менен толукталат. Кораллдык аралдарда болсо, жер астындагы суулар чектелүү болгондуктан, суу ресурстары негизинен жаан сууларын топтоо жана сактоо аркылуу камсыздалат<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Табигый ресурстары боюнча, Сейшел аралдары балык уулоо жана туризм тармагында маанилүү ресурстарга ээ. Архипелагдын айланасындагы суу астындагы балык уулоого жана дайвингге ыңгайлуу шарттар түзүлгөт. Мындан тышкары, граниттик аралдардагы гранит таштары курулуш материалдары катары колдонулат<ref name=":0" />. === Климаты === {{Аба ырайы | Туурасы = 70% | Абалы = center | Жер_илик = Сейшел | Булак = [http://pogoda.ru.net/climate2/63980.htm Аба ырайы жана климат] | Үчт_ор = 27.1 | Үчт_ор_осад = 394 | Бир_ор = 27.6 | Бир_ор_осад = 234 | Жал_ор = 28.0 | Жал_ор_осад = 184 | Чын_ор = 28.2 | Чын_ор_осад = 185 | Буг_ор = 28.0 | Буг_ор_осад = 161 | Кул_ор = 26.8 | Кул_ор_осад = 99 | Тек_ор = 26.1 | Тек_ор_осад = 95 | Баш_ор = 26.2 | Баш_ор_осад = 84 | Аяк_ор = 26.7 | Аяк_ор_осад = 161 | Тог_ор = 27.1 | Тог_ор_осад = 173 | Жет_ор = 27.1 | Жет_ор_осад = 175 | Беш_ор = 27.1 | Беш_ор_осад = 292 | Жыл_ор = 27.2 | Жыл_ор_осад = 2237 | Үчт_ор_мин = 24.6 | Үчт_ор_макс = 29.9 | Бир_ор_мин = 25.2 | Бир_ор_макс = 30.5 | Жал_ор_мин = 25.4 | Жал_ор_макс = 31.1 | Чын_ор_мин = 25.5 | Чын_ор_макс = 31.5 | Буг_ор_мин = 25.7 | Буг_ор_макс = 30.7 | Кул_ор_мин = 24.9 | Кул_ор_макс = 29.2 | Тек_ор_мин = 24.2 | Тек_ор_макс = 28.4 | Баш_ор_мин = 24.2 | Баш_ор_макс = 28.6 | Аяк_ор_мин = 24.6 | Аяк_ор_макс = 29.2 | Тог_ор_мин = 24.7 | Тог_ор_макс = 29.9 | Жет_ор_мин = 24.4 | Жет_ор_макс = 30.2 | Беш_ор_мин = 24.4 | Беш_ор_макс = 30.3 | Жыл_ор_мин = 24.8 | Жыл_ор_макс = 30.0 | Үчт_а_мин = 21.4 | Үчт_а_макс = 33.3 | Бир_а_мин = 20.6 | Бир_а_макс = 33.4 | Жал_а_мин = 22.1 | Жал_а_макс = 33.5 | Чын_а_мин = 22.3 | Чын_а_макс = 33.8 | Буг_а_мин = 21.6 | Буг_а_макс = 33.5 | Кул_а_мин = 20.9 | Кул_а_макс = 32.6 | Тек_а_мин = 20.4 | Тек_а_макс = 31.1 | Баш_а_мин = 19.6 | Баш_а_макс = 31.4 | Аяк_а_мин = 20.2 | Аяк_а_макс = 33.0 | Тог_а_мин = 20.5 | Тог_а_макс = 32.4 | Жет_а_мин = 21.5 | Жет_а_макс = 34.4 | Беш_а_мин = 20.0 | Беш_а_макс = 33.4 | Жыл_а_мин = 19.6 | Жыл_а_макс = 34.4 | Үчт_суу = | Бир_суу = | Жал_суу = | Чын_суу = | Буг_суу = | Кул_суу = | Тек_суу = | Баш_суу = | Аяк_суу = | Тог_суу = | Жет_суу = | Беш_суу = | Жыл_суу = }} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.nationalassembly.sc Сейшел аралдарынын Улуттук Ассамблеясы]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{stub}} {{Африка өлкөлөрү}} [[Категория:Сейшел Аралдары]] 798utvlz6hu0qikkh509jgdubt7lk0r 0 136774 652861 651384 2026-09-20T22:26:39Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 652861 wikitext text/x-wiki {{Сыйлык карточкасы|аталышы=Актриса Аалам|image=[[Файл:Actress Universe.jpg|270x270px]]|нукура аталышы={{nobold|{{lang-en|Actress Universe}}}}|өлкө={{flagicon|USA}} [[АКШ]]|негизделгени=2021-жылдан баштап|сайты={{URL|actressuniverse.o29.pro}}|уюштуруучусу=[[O29 Production|O29 Production]]}} '''"Актриса Аалам" сыйлыгы''' ([[Англис тили|англ.]] ''Actress Universe Awards'' же ''Actress Universe,'' [[Орус тили|орус.]] ''Актриса Вселенная'') — гибрид форматында жыл сайын өтүүчү кино сыйлыгын тапшыруу аземи. Сыйлык 2021-жылы<ref>https://www.o29.pro/projects/events/</ref> продюсер [[Леонид Хромов]] тарабынан негизделген. Бүгүнкү күндө кино сыйлыктарына 31 өлкөнүн тасмалары катышкан. == Тарых == Сыйлык 2021-жылдын январында түзүлгөн. Ал дүйнөнүн ар кайсы өлкөлөрүнөн келген толук метраждуу жана кыска метраждуу тасмаларды бириктирип, актрисалар башкы жана экинчи пландагы ролдорду ойношот. Киносыйлык негизделгенден бери ага белгилүү актрисалар катышкан. Мисалы, белгилүү америкалык актриса Lauren LaVera, португалиялык актрисалар Ana Lopes<ref>https://www.luxwoman.pt/ana-lopes-recebe-premio-internacional-de-best-actress-in-a-romance/{{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://bomdia.eu/filme-de-luis-diogo-e-atriz-ana-lopes-premiados-nos-eua/</ref> менен Marta Gil<ref>https://www.novagente.pt/big-brother-famosos-marta-gil-vence-premio-internacional-e-nao-sabe</ref><ref>https://tvi.iol.pt/bigbrother/videos/marta-gil-e-surpreendida-com-premio-internacional-de-cinema/61edea3e0cf21a10a41b4e91</ref>, түрк актрисалары Sitare Akbaş<ref>https://seriesturkish.com/sitare-akbas-figen-of-you-cal-kapimi-won-the-grand-prize-she-accepts-congratulations/23274345</ref> жана Susku Ekim Kaya, индиялык актриса Deepti Devi жана башкалар. 2022-жылдын 23-январында атактуу португалиялык актриса Марта Гил атактуу Big Brother телешоусунун португал тилиндеги версиясынын тартылуу аянтчасында болуп, триллердеги эң мыкты актриса сыйлыгын алганын билген эмес. Телешоу командасы актрисаны таң калтырып, аны түз эфирде сыйлады. 2023-жылы киносыйлыктын уюштуруучулары "Эң мыкты жаш актриса" деген жаңы сыйлыкты түзүүнү чечишкен. Белгилей кетсек, киносыйлыктын уюштуруучулары кыска метраждуу тасмалар үчүн өзүнчө номинацияларды жасашкан эмес. Тактап айтканда, 2021-жылы баш байгени Alone in the Snow кыска метраждуу тасмасында роль жараткан актриса Chelsea Newman алган. Акыркы кино сыйлыгын тапшыруу аземи 2023-жылы болгон. Уюштуруучулар долбоорду толугу менен оффлайн форматына даярдоону каалагандыктан, иш-чараны 2024 жана 2025-жылдары өткөрбөй турууну чечишкен. Апрель айында уюштуруучулар 2026-жылдын жазында Нью-Йоркто 4-кино<ref>https://www.imdb.com/title/tt36575197</ref> сыйлыгын өткөрүүнү пландап жатканы белгилүү болгон. == Сыйлыктардын тизмеси == {| class="wikitable" |+ !Жыл !Сыйлыктын аталышы !Финалисттин аты !Өлкө !Фильм !Жыйынтыктар |- | rowspan="12" |2021 | rowspan="3" |''Best Actress (Башкы сыйлык)'' ! style="background:#66ff66;" |Chelsea Newman |АКШ |Left Alone in the Snow |{{Won}} |- ! style="background:#c0c0c0;" |Andriani Angelidaki |Греция |Gia thimise mou ! style="background:#c0c0c0;" |2-орун |- ! style="background:#e0b184;" |Evelina Bredikyte |Литва |Broken Branches ! style="background:#e0b184;" |3-орун |- |''Best Actress in a Comedy'' |Jessica Stevenson |АКШ |Isn't that just my life |{{Won}} |- | rowspan="3" |''Best Actress in a Drama'' |Dorine Gomar |Франция |Éloïse Lou |{{Won}} |- |Amalia Zargianaki |Греция |Gia thimise mou | rowspan="6" |Талапкер |- |Luce Finger |Франция |La Belle et le Torchon |- | rowspan="2" |''Best Actress in a Horror'' |Gizem Yeniyurt |Туркия |The Candidate |- |Chrysi Bachtsevani |Греция |Athame |- |''Best Actress in a Thriller'' |Rebecca Moreira |АКШ |To Catch a Killer |- |''Best Actress in a Fantasy'' |Eva Wu |Тайвань |Final Interview |- |''Best Supporting Actress'' |Simona Kollarova |Словакия |Broken Branches |{{Won}} |- | rowspan="27" |2022 | rowspan="3" |''Best Actress (Башкы сыйлык)'' ! style="background:#66ff66;" |Paula Marcenaro Solinger | rowspan="2" |АКШ |[[Girl Next]] |{{Won}} |- ! style="background:#c0c0c0;" |Naira Zakaryan |The Impeccable ! style="background:#c0c0c0;" |2-орун |- ! style="background:#e0b184;" |Rhiannon Langeberg |Австралия |The Devil and I ! style="background:#e0b184;" |3-орун |- | rowspan="7" |''Best Actress in a Drama'' |Tati Golykh |АКШ |Three Stops |{{Won}} |- |Ruth Berkoff |Бириккен королдук |Grace | rowspan="6" |Талапкер |- |Katalin Pap | rowspan="2" |Венгрия | rowspan="2" |Darking Way |- |Viktória Békefi |- |Amanda La Trobe | rowspan="2" |АКШ |Life Erased |- |Cailey Merulla |Ryn |- |Nina Pons |Италия |La Confessione |- |''Best Actress in a Fantasy'' |Yulia Egereva |Орусия |Yet Another Day |{{Won}} |- | rowspan="7" |''Best Actress in a Horror'' |Paula Marcenaro Solinger | rowspan="5" |АКШ | rowspan="3" |[[Girl Next]] |{{Won}} |- |Rachel Alig | rowspan="6" |Талапкер |- |Lacey Cofran |- |[[Lauren LaVera]] |Night of the Devil |- |Remiara Eve |Death Sentences |- |Gizem Yeniyurt |Туркия |The Candidate |- |Cecilia Muñoz |Чили |Exorcizamus Te |- |''Best Actress in a Sci-Fi'' |[[Sitare Akbas]] |Туркия |Tunnel |{{Won}} |- | rowspan="2" |''Best Actress in a Thriller'' |[[Marta Gil]] |Португалия |Red Roses Never Die |{{Won}} |- |Rhiannon Langeberg |Австралия |The Devil and I |Талапкер |- | rowspan="6" |''Best Supporting Actress'' |Daisy Kosmider |Швеция |Drömmar om Las Vegas |{{Won}} |- |Naira Zakaryan |АКШ |The Impeccable | rowspan="5" |Талапкер |- |Louise Osbourne |Бириккен королдук |Leap |- |[[Denny Méndez|Denny Mendez]] |Доминика республикасы |Red Roses Never Die |- |Nasim |АКШ |Fisher |- |Emily Shelmerdine |Австралия |The Devil and I |- | rowspan="26" |2023 |''Best Actress (Башкы сыйлык)'' ! style="background:#66ff66;" |[[Deepti Devi]] |Индия |Tath Kana |{{Won}} |- | rowspan="4" |''Best Actress in a Comedy'' |Jade Asha | rowspan="2" |Бириккен королдук |Ghosted |{{Won}} |- |Tallulah Sheffield |Coexisting | rowspan="3" |Талапкер |- |Sarah O'Toole |Ирландия |Mystic Minnie |- |Julia Leblanc-Lacoste |Франция |Go! Capitaine |- |''Best Actress in a Crime'' |Patrece Bloomfield |АКШ |Stills |{{Won}} |- | rowspan="8" |''Best Actress in a Drama'' |[[Susku Ekim Kaya]] |Туркия |Barriers |{{Won}} |- |[[Deepti Devi]] |Индия |Tath Kana | rowspan="7" |Талапкер |- |[[Mahtab Keramati]] |Иран |Thyroid |- |Petra Mavridi |Греция |The Clay and the Girl |- |Suzanne Schmidt | rowspan="4" |АКШ | rowspan="2" |Not Nothing |- |Christie Maturo |- |Alina Interian |The Woman Under The Tree |- |Jenna Lyng Adams |The Desert King |- | rowspan="2" |''Best Actress in a Romance'' |[[Ana Lopes]] |Португалия |Já Nada Sei |{{Won}} |- |Anna Comet |Испания |Mordisquitos |Талапкер |- | rowspan="2" |''Best Actress in a Sci-Fi'' |Lys Perez | rowspan="2" |АКШ |An Electric Sleep |{{Won}} |- |Rachel G. Whittle |A Tessellation |Талапкер |- | rowspan="2" |''Best Actress in a Thriller'' |[[Amanda Clapham]] |Бириккен королдук |Voices |{{Won}} |- |Tutku Ulus |Туркия |The Cadaver |Талапкер |- | rowspan="5" |''Best Supporting Actress'' |[[Chloe Adlerstein]] |Бириккен королдук |Ghosted |{{Won}} |- |Neethu Shetty |Индия |1888 |Талапкер |- |Stefanie Austin |Канада |Five True Friends |Талапкер |- |[[Alexis Peterman]] |Бириккен королдук |Coexisting |Талапкер |- |Saskia Lynge | rowspan="2" |АКШ |A Tessellation |Талапкер |- |''Best Young Actress'' |Kayden Brenna Tokarski |Apocalypse Love Story |{{Won}} |} == Тышкы шилтемелер == * [https://actressuniverse.o29.pro/ Актриса Ааламдын расмий сайты] * [[IMDb|IMDbде]] [https://www.imdb.com/event/ev0030101/overview/ сыйлыктар тизмеси] * [https://www.instagram.com/actressuniverse_awards/ Расмий Instagram аккаунту] * [https://www.facebook.com/actressuniverseawards/ Расмий Facebook аккаунту] == Булактар == [[Категория:Кино сыйлыктар]] 4gc3lenw5dok89ryigzh0rxnbs8pwhj 4 136776 652845 652818 2026-09-20T12:01:55Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 652845 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:Chaoborus|<span style="color:gray">Chaoborus</span>]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}} |- | 2 || [[User:Bosogo|Bosogo]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18494}}]] || {{Permissions|Bosogo}} |- | 3 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:14429}}]] || {{Permissions|Artelow}} |- | 4 || [[User:Chorobek|<span style="color:gray">Chorobek</span>]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}} |- | 5 || [[User:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12821}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}} |- | 6 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11097}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}} |- | 7 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7971}}]] || {{Permissions|Baydastann}} |- | 8 || [[User:Элден|<span style="color:gray">Элден</span>]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}} |- | 9 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6011}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}} |- | 10 || [[User:UlutSoft3|<span style="color:gray">UlutSoft3</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}} |- | 11 || [[User:Чагылган|<span style="color:gray">Чагылган</span>]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}} |- | 12 || [[User:Эльза Мамбетакунова|<span style="color:gray">Эльза Мамбетакунова</span>]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}} |- | 13 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|<span style="color:gray">Tynchtyk Chorotegin</span>]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4965}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}} |- | 14 || [[User:Kvazimodo|<span style="color:gray">Kvazimodo</span>]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4519}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 15 || [[User:ImeNtrav|<span style="color:gray">ImeNtrav</span>]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}} |- | 16 || [[User:Maksat|<span style="color:gray">Maksat</span>]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}} |- | 17 || [[User:Shchb|<span style="color:gray">Shchb</span>]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}} |- | 18 || [[User:Kmaksat|<span style="color:gray">Kmaksat</span>]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}} |- | 19 || [[User:Үрүйэ|<span style="color:gray">Үрүйэ</span>]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}} |- | 20 || [[User:Kgbek|<span style="color:gray">Kgbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}} |- | 21 || [[User:Connexxx|<span style="color:gray">Connexxx</span>]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}} |- | 22 || [[User:Elebayev|<span style="color:gray">Elebayev</span>]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}} |- | 23 || [[User:Aidabishkek|<span style="color:gray">Aidabishkek</span>]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}} |- | 24 || [[User:Askar Nazyrov|<span style="color:gray">Askar Nazyrov</span>]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}} |- | 25 || [[User:Umut|<span style="color:gray">Umut</span>]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}} |- | 26 || [[User:QECUB|<span style="color:gray">QECUB</span>]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}} |- | 27 || [[User:Бахтияр Толукбаев|<span style="color:gray">Бахтияр Толукбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}} |- | 28 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|<span style="color:gray">Roman, Alexej and Vładimir</span>]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}} |- | 29 || [[User:Kairat Zamirbekov|<span style="color:gray">Kairat Zamirbekov</span>]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}} |- | 30 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1467}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 31 || [[User:Meri|<span style="color:gray">Meri</span>]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}} |- | 32 || [[User:Asankozhoevas|<span style="color:gray">Asankozhoevas</span>]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}} |- | 33 || [[User:Adinai|<span style="color:gray">Adinai</span>]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}} |- | 34 || [[User:Friendwip.kg|<span style="color:gray">Friendwip.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}} |- | 35 || [[User:Kglive|<span style="color:gray">Kglive</span>]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}} |- | 36 || [[User:UlutSoft6|<span style="color:gray">UlutSoft6</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}} |- | 37 || [[User:TarPas|<span style="color:gray">TarPas</span>]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}} |- | 38 || [[User:Gulzhana|<span style="color:gray">Gulzhana</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}} |- | 39 || [[User:Arsensky|<span style="color:gray">Arsensky</span>]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:885}}]] || {{Permissions|Arsensky}} |- | 40 || [[User:Aida23a|<span style="color:gray">Aida23a</span>]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}} |- | 41 || [[User:Dnes1302|<span style="color:gray">Dnes1302</span>]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}} |- | 42 || [[User:Элдин беги|<span style="color:gray">Элдин беги</span>]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}} |- | 43 || [[User:UlutSoft1|<span style="color:gray">UlutSoft1</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}} |- | 44 || [[User:Rotlink|<span style="color:gray">Rotlink</span>]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}} |- | 45 || [[User:Chris die Seele|<span style="color:gray">Chris die Seele</span>]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}} |- | 46 || [[User:Дилдорбек|Дилдорбек]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:708}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}} |- | 47 || [[User:Aiylchy|<span style="color:gray">Aiylchy</span>]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}} |- | 48 || [[User:Estebesovdastan|<span style="color:gray">Estebesovdastan</span>]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}} |- | 49 || [[User:Jakshysapa|<span style="color:gray">Jakshysapa</span>]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}} |- | 50 || [[User:Lirchik|<span style="color:gray">Lirchik</span>]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}} |- | 51 || [[User:Ch|<span style="color:gray">Ch</span>]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:626}}]] || {{Permissions|Ch}} |- | 52 || [[User:Amantur r|<span style="color:gray">Amantur r</span>]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}} |- | 53 || [[User:Cekli829|<span style="color:gray">Cekli829</span>]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}} |- | 54 || [[User:Табалдыев Ысламбек|<span style="color:gray">Табалдыев Ысламбек</span>]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}} |- | 55 || [[User:S(uz)ak|<span style="color:gray">S(uz)ak</span>]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}} |- | 56 || [[User:Firespeaker|<span style="color:gray">Firespeaker</span>]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}} |- | 57 || [[User:Gulzat05|<span style="color:gray">Gulzat05</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}} |- | 58 || [[User:Канымбу|<span style="color:gray">Канымбу</span>]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}} |- | 59 || [[User:Zhanyl90|<span style="color:gray">Zhanyl90</span>]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}} |- | 60 || [[User:Aladobot|<span style="color:gray">Aladobot</span>]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}} |- | 61 || [[User:Gulaiym001|<span style="color:gray">Gulaiym001</span>]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}} |- | 62 || [[User:Makenzis|<span style="color:gray">Makenzis</span>]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:528}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 63 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|<span style="color:gray">Орозобек Түгөлбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}} |- | 64 || [[User:Кайып Пайзылдаев|<span style="color:gray">Кайып Пайзылдаев</span>]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}} |- | 65 || [[User:Бегаим|<span style="color:gray">Бегаим</span>]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}} |- | 66 || [[User:Rartat|<span style="color:gray">Rartat</span>]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}} |- | 67 || [[User:Fornax|<span style="color:gray">Fornax</span>]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}} |- | 68 || [[User:PlanespotterA320|<span style="color:gray">PlanespotterA320</span>]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}} |- | 69 || [[User:UlutSoft4|<span style="color:gray">UlutSoft4</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}} |- | 70 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 71 || [[User:Hugo.arg|<span style="color:gray">Hugo.arg</span>]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}} |- | 72 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 73 || [[User:Ksc~ruwiki|<span style="color:gray">Ksc~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}} |- | 74 || [[User:Алтынбек Касымов|<span style="color:gray">Алтынбек Касымов</span>]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}} |- | 75 || [[User:Εὐθυμένης|<span style="color:gray">Εὐθυμένης</span>]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}} |- | 76 || [[User:Namir|<span style="color:gray">Namir</span>]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}} |- | 77 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|NurlanKG Bishkek editor]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:367}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}} |- | 78 || [[User:Госфонд ИС|<span style="color:gray">Госфонд ИС</span>]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}} |- | 79 || [[User:V3~kywiki|<span style="color:gray">V3~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}} |- | 80 || [[User:AdemazAlmaz|<span style="color:gray">AdemazAlmaz</span>]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}} |- | 81 || [[User:Ырысгул|<span style="color:gray">Ырысгул</span>]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}} |- | 82 || [[User:Nurjamal|<span style="color:gray">Nurjamal</span>]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}} |- | 83 || [[User:Nursultan|<span style="color:gray">Nursultan</span>]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}} |- | 84 || [[User:Aymira|<span style="color:gray">Aymira</span>]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}} |- | 85 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}} |- | 86 || [[User:Symbat92|<span style="color:gray">Symbat92</span>]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}} |- | 87 || [[User:Andrew J.Kurbiko|<span style="color:gray">Andrew J.Kurbiko</span>]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}} |- | 88 || [[User:Орозгул|<span style="color:gray">Орозгул</span>]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}} |- | 89 || [[User:Ziv|<span style="color:gray">Ziv</span>]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:305}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 90 || [[User:Atlikta|<span style="color:gray">Atlikta</span>]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}} |- | 91 || [[User:Abiyoyo|<span style="color:gray">Abiyoyo</span>]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}} |- | 92 || [[User:Росул|<span style="color:gray">Росул</span>]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}} |- | 93 || [[User:Elya3|<span style="color:gray">Elya3</span>]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}} |- | 94 || [[User:Baronnet|<span style="color:gray">Baronnet</span>]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}} |- | 95 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 96 || [[User:Ahmadi~ruwiki|<span style="color:gray">Ahmadi~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}} |- | 97 || [[User:Rakutai|<span style="color:gray">Rakutai</span>]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}} |- | 98 || [[User:Peri~kywiki|<span style="color:gray">Peri~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}} |- | 99 || [[User:Ashirov Maksatbek|<span style="color:gray">Ashirov Maksatbek</span>]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}} |- | 100 || [[User:Asel90|<span style="color:gray">Asel90</span>]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}} |- | 101 || [[User:Belekoff|<span style="color:gray">Belekoff</span>]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}} |- | 102 || [[User:Jol004u|<span style="color:gray">Jol004u</span>]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}} |- | 103 || [[User:Janyzak|<span style="color:gray">Janyzak</span>]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}} |- | 104 || [[User:Машъал|<span style="color:gray">Машъал</span>]] || [[Special:Contributions/Машъал|{{formatnum:254}}]] || {{Permissions|Машъал}} |- | 105 || [[User:Fatim|<span style="color:gray">Fatim</span>]] || [[Special:Contributions/Fatim|{{formatnum:253}}]] || {{Permissions|Fatim}} |- | 106 || [[User:Баха Исаев|<span style="color:gray">Баха Исаев</span>]] || [[Special:Contributions/Баха Исаев|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Баха Исаев}} |- | 107 || [[User:Noloun|<span style="color:gray">Noloun</span>]] || [[Special:Contributions/Noloun|{{formatnum:248}}]] || {{Permissions|Noloun}} |- | 108 || [[User:Чоко Бой|<span style="color:gray">Чоко Бой</span>]] || [[Special:Contributions/Чоко Бой|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Чоко Бой}} |- | 109 || [[User:Tynchtykbek|<span style="color:gray">Tynchtykbek</span>]] || [[Special:Contributions/Tynchtykbek|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Tynchtykbek}} |- | 110 || [[User:Dutcman|<span style="color:gray">Dutcman</span>]] || [[Special:Contributions/Dutcman|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Dutcman}} |- | 111 || [[User:Ulan A|<span style="color:gray">Ulan A</span>]] || [[Special:Contributions/Ulan A|{{formatnum:241}}]] || {{Permissions|Ulan A}} |- | 112 || [[User:DragonBot|<span style="color:gray">DragonBot</span>]] || [[Special:Contributions/DragonBot|{{formatnum:235}}]] || {{Permissions|DragonBot}} |- | 113 || [[User:Таалай Берен|<span style="color:gray">Таалай Берен</span>]] || [[Special:Contributions/Таалай Берен|{{formatnum:231}}]] || {{Permissions|Таалай Берен}} |- | 114 || [[User:Adilet15|<span style="color:gray">Adilet15</span>]] || [[Special:Contributions/Adilet15|{{formatnum:223}}]] || {{Permissions|Adilet15}} |- | 115 || [[User:Dostojewskij|<span style="color:gray">Dostojewskij</span>]] || [[Special:Contributions/Dostojewskij|{{formatnum:220}}]] || {{Permissions|Dostojewskij}} |- | 116 || [[User:A.djan|A.djan]] || [[Special:Contributions/A.djan|{{formatnum:219}}]] || {{Permissions|A.djan}} |- | 117 || [[User:MauritsBot|<span style="color:gray">MauritsBot</span>]] || [[Special:Contributions/MauritsBot|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|MauritsBot}} |- | 118 || [[User:タチコマ robot|<span style="color:gray">タチコマ robot</span>]] || [[Special:Contributions/タチコマ robot|{{formatnum:216}}]] || {{Permissions|タチコマ robot}} |- | 119 || [[User:Adamboluu|<span style="color:gray">Adamboluu</span>]] || [[Special:Contributions/Adamboluu|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Adamboluu}} |- | 120 || [[User:Dr.atakulov|<span style="color:gray">Dr.atakulov</span>]] || [[Special:Contributions/Dr.atakulov|{{formatnum:211}}]] || {{Permissions|Dr.atakulov}} |- | 121 || [[User:Dinamik-bot|<span style="color:gray">Dinamik-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Dinamik-bot|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Dinamik-bot}} |- | 122 || [[User:Kyrgyzchala|<span style="color:gray">Kyrgyzchala</span>]] || [[Special:Contributions/Kyrgyzchala|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Kyrgyzchala}} |- | 123 || [[User:Anara|<span style="color:gray">Anara</span>]] || [[Special:Contributions/Anara|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Anara}} |- | 124 || [[User:UlutSoft2|<span style="color:gray">UlutSoft2</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft2|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|UlutSoft2}} |- | 125 || [[User:YFdyh-bot|<span style="color:gray">YFdyh-bot</span>]] || [[Special:Contributions/YFdyh-bot|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|YFdyh-bot}} |- | 126 || [[User:Robbot|<span style="color:gray">Robbot</span>]] || [[Special:Contributions/Robbot|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Robbot}} |- | 127 || [[User:Chingis|<span style="color:gray">Chingis</span>]] || [[Special:Contributions/Chingis|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Chingis}} |- | 128 || [[User:Foggy kub|<span style="color:gray">Foggy kub</span>]] || [[Special:Contributions/Foggy kub|{{formatnum:204}}]] || {{Permissions|Foggy kub}} |- | 129 || [[User:Чръный человек|<span style="color:gray">Чръный человек</span>]] || [[Special:Contributions/Чръный человек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Чръный человек}} |- | 130 || [[User:Мыктыбек|<span style="color:gray">Мыктыбек</span>]] || [[Special:Contributions/Мыктыбек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Мыктыбек}} |- | 131 || [[User:Adamantine|<span style="color:gray">Adamantine</span>]] || [[Special:Contributions/Adamantine|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|Adamantine}} |- | 132 || [[User:BakytTalas|<span style="color:gray">BakytTalas</span>]] || [[Special:Contributions/BakytTalas|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|BakytTalas}} |- | 133 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|Zorrobot}} |- | 134 || [[User:Мастер теней|<span style="color:gray">Мастер теней</span>]] || [[Special:Contributions/Мастер теней|{{formatnum:198}}]] || {{Permissions|Мастер теней}} |- | 135 || [[User:Amirobot|<span style="color:gray">Amirobot</span>]] || [[Special:Contributions/Amirobot|{{formatnum:197}}]] || {{Permissions|Amirobot}} |- | 136 || [[User:HerculeBot|<span style="color:gray">HerculeBot</span>]] || [[Special:Contributions/HerculeBot|{{formatnum:195}}]] || {{Permissions|HerculeBot}} |- | 137 || [[User:GhalyBot|<span style="color:gray">GhalyBot</span>]] || [[Special:Contributions/GhalyBot|{{formatnum:187}}]] || {{Permissions|GhalyBot}} |- | 138 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:172}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 139 || [[User:Nasihat.kg|<span style="color:gray">Nasihat.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Nasihat.kg|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Nasihat.kg}} |- | 140 || [[User:Temir21|<span style="color:gray">Temir21</span>]] || [[Special:Contributions/Temir21|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Temir21}} |- | 141 || [[User:Vasit|<span style="color:gray">Vasit</span>]] || [[Special:Contributions/Vasit|{{formatnum:166}}]] || {{Permissions|Vasit}} |- | 142 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|CarsracBot}} |- | 143 || [[User:HiW-Bot|<span style="color:gray">HiW-Bot</span>]] || [[Special:Contributions/HiW-Bot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|HiW-Bot}} |- | 144 || [[User:JYBot|<span style="color:gray">JYBot</span>]] || [[Special:Contributions/JYBot|{{formatnum:162}}]] || {{Permissions|JYBot}} |- | 145 || [[User:NKOzi|<span style="color:gray">NKOzi</span>]] || [[Special:Contributions/NKOzi|{{formatnum:159}}]] || {{Permissions|NKOzi}} |- | 146 || [[User:Кичинекей Поллианна|<span style="color:gray">Кичинекей Поллианна</span>]] || [[Special:Contributions/Кичинекей Поллианна|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Кичинекей Поллианна}} |- | 147 || [[User:Samatq|<span style="color:gray">Samatq</span>]] || [[Special:Contributions/Samatq|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Samatq}} |- | 148 || [[User:Sampo.Kuusi|<span style="color:gray">Sampo.Kuusi</span>]] || [[Special:Contributions/Sampo.Kuusi|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Sampo.Kuusi}} |- | 149 || [[User:Azamat Omar|<span style="color:gray">Azamat Omar</span>]] || [[Special:Contributions/Azamat Omar|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Azamat Omar}} |- | 150 || [[User:Kaiyr|<span style="color:gray">Kaiyr</span>]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:154}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} {{/end}} bc0wq8gf7unuxfht40d2nyyhs4wwhy6 0 137486 652858 629576 2026-09-20T21:47:52Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 652858 wikitext text/x-wiki {{Мамлекет |Этап1 = |Дата1 = |Этап2 = |Дата2 = |Этап3 = |Дата3 = |Этап4 = |Дата4 = |Этап5 = |Дата5 = |Макамы = |Негизделген = |Макамы = |Кыргызча аталышы = Авдаленд |Расмий аталышы = {{lang-en|Awdal State of Somalia}}<br/>{{lang-so|Awdalland}}<br/>{{lang-ar|أرض أودال}} |Мамлекеттик дини = [[ислам]] |Герб = |Желек = Flag of Awdalland.svg |Гимн аталышы = |Аудио = |Урааны = |Башкаруу формасы = президенттик башкаруу системасы |Картада = Somalia regions map Awdal.svg | lat_deg = 9 | lat_min = 55 | lat_sec = 59 | lat_dir = N | lon_deg = 43 | lon_min = 10 | lon_sec = 54 | lon_dir = E | CoordScale = 1000000 |Тили = [[сомали тили]], [[араб тили]] |Эгемендүүлүк күнү = [[2010-жыл]] |Эгемендүүлүгүн алды = [[Сомали|Сомалиден]] |Борбор шаары = [[Борама]] |Ири шаарлар = Борама |Башчыларынын милдеттери = Президент/Губернатор |Башчылары = Мохаммед Ахмед Алин |Аянты = 21 374 |Суу пайызы = |Аянты боюнча орду = |Калкы = 636 108 |Калкы боюнча орду = |Калкты каттоо жылы = 2024 |Калктын жыштыгы = 30 |Калкынын жыштыгы боюнча орду = |ИДӨ (САМ) = |ИДӨ (САМ) эсептөө жылы = |ИДӨ (САМ) боюнча орду = |ИДӨ (САМ) ар бир жанга = |ИДӨ (номинал) = |ИДӨ (номинал) эсептөө жылы = |ИДӨ (номинал) боюнча орду = |ИДӨ (номинал) ар бир жанга = |Акча бирдиги = [[Сомали шиллинги]] (SOS, коду 706) |АДӨИ = {{Өзгөрүү жок}} 0,401 |АДӨИ деңгээли = <span style="color:red;">'''төмөн'''</span> |АДӨИ эсептөө жылы = 2021 |АДӨИ боюнча орду = белгисиз |Учак компаниясы = |ЭОК = |ISO = SO-AW |Этнохороним = |Домени = [[.so]] |Телефон коду = 252 |Убакыт аралыгы = [[UTC+03:00|+03:00]] |Штрих коду = |Түшүнүктөр = <div class="center">[[commons:Awdal|'''Викиказынадагы медиафайлдар''']]</div> }} '''Авдаленд''' ({{lang-so|Awdalland}}, {{lang-en|Awdalland ''или'' Awdal State of Somalia}}, {{lang-ar|أرض أودال}}) — Сомалинин түндүк-батышындагы аймак. Аудал провинциясынын борбору Бораме шаарында анын лидерлери 2010-жылы бул аймакты Сомалинин курамындагы автономдуу мамлекетдеп жарыялашкан<ref name=":0">[https://beeshadireed.blogspot.com/2011/04/gadabuursi-dir-treaty-with-british.html The Somali Dir Clan's History: Codka Beesha Direed]</ref>. Бул аймак 2010-жылы Сомалилендден бөлүнүп чыккан. == Тарыхы == Авдаленд (башкача кездешкен аталыштары: Аудалленд, Аудальленд, Авдал, Авдел, Аудаль, Адал, Адаль) өзүнүн атылышын XVI кылымда гүлдөп турган байыркы Адал султандыгынан алган. Эфиопия менен чектеш аймактарында британдык изилдөөчү Ричард Бёртон сүрөттөп кеткен урандыларга айланган шаарлардын калдыктары көп кездешет<ref name=":1">{{Cite web |title=Richard Burton, First Footsteps in East Africa, 1856; edited with an introduction and additional chapters by Gordon Waterfield (New York: Praeger, 1966), p. 132. For a more recent description, see A. T. Curle, «The Ruined cities of Somaliland», Antiquity, 11 (1937), pp. 315—327 |url=https://saxafimedia.com/the-ruined-towns-of-somaliland/ |accessdate=2025-08-06 |archivedate=2025-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251018235744/https://saxafimedia.com/the-ruined-towns-of-somaliland/ }}</ref>. Авдаленд Республикасы деген атылыш менен белгилүү болгон азыркы сепаратисттик кыймыл 1995-жылдан бери көз карандысыздыкка умтулуп келет<ref>[https://www.africa.upenn.edu/Hornet/awdal.html University of Pennsylvania - African Studies Center. Awdal "Republic": Declaration of Independence.]</ref>. 2009-жылы өз алдынча аймак түзүү пландары жарыяланып, 2010-жылдын август айында Федералдык Сомалинин курамында жаңы автономдуу аймак түзүлгөнү расмий жарыяланган<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Бул аймак Авдаленд же Адал мамлекети деп аталат<ref>[http://saylicipress.net/2009/09/08/the-declaration-of-adal-state/ The Declaration of Adal State]</ref>. Жергиликтүү администрация Сомалиленддин сепаратисттик өкмөтүнүн эгемендикке болгон доолорун жана бул аймакка болгон талаптарын тааныбайт. Бирок бул жарыя декларативдүү мүнөзгө ээ, анткени азырынча бул аймактын баары Сомалиленддин көзөмөлү алдында турат. == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://web.archive.org/web/20110716125104/http://ssctimes.com/?tag=awdalland SSC TIMES — Real Voice of Sool Sanaag Cayn — Awdalland] * [http://www.allvoices.com/contributed-news/6535544-the-emergence-of-awdalland-a-vital-reality-check-for-oneclansomaliland/video/61578498 The Emergence of Awdalland a Vital Reality Check for Secessionist One-Clan-Somaliland] * [https://web.archive.org/web/20141016024835/http://www.warsanmag.com/index.php?nws=3754 Somaliland is not ours any more. Awdalland is our own. A reply to Mudane Mo] * [http://wn.com/heestii_calanka_awdalland Heestii Calanka Awdalland] {{Сомалинин аймагындагы мамлекеттик түзүлүштөр}} {{Африка өлкөлөрү}} nenq6nckvynem4fxyxu474fjaumnp3o 0 137578 652947 641458 2026-09-21T10:33:44Z Artelow 2286 652947 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" |+ '''Богота''' |+ Борбор шаар |+ {{lang-es|Bogotá}} |- | '''Мамлекет''' || [[Колумбия]] |- | '''Негизделген жылы''' || 6-август 1538 |- | '''Аянты''' || 1775,98 км² |- | '''Калкы''' || 7 980 001 (2019) |- | '''Бийиктик''' || 2640 м |- | '''Климат''' || Деңиз климаты |- | '''Мэр''' || Карлос Фернандо Галан |- | '''Расмий сайт''' || [http://www.bogota.gov.co/ bogota.gov.co] |} '''Богота́''' ({{lang-es|Bogotá}}; негизделген учурда жана 1991–2000-жылдары — Са́нта-Фе-де-Богота́, {{lang-es|Santafé de Bogotá}}) — [[Колумбия]]нын борбору жана эң ири шаары, ошондой эле Кундинамарка департаментинин административдик борбору. [[Шаар]] өз алдынча административдик бирдикти — борбордук округду түзөт жана 20 районго бөлүнөт. 2019-жылдагы маалымат боюнча калкы — 7 980 001 адам, бул аны Түштүк Американын эң ири шаарларынын бири кылат. Агломерацияны кошкондо калк саны 8,7 миллион адамды түзөт (2011-жылдагы маалымат). Богота Чыгыш Кордильера тоолорунун арасындагы өрөөндө, деңиз деңгээлинен 2600 метрден жогору бийиктикте жайгашкан. Ошондуктан, климат салкын. Жер титирөөлөргө дуушар болушу мүмкүн. Бул шаар — Колумбиянын саясий, экономикалык жана маданий борбору. 2011-жылы өлкөнүн ички дүң продукциясынын (ИДП) ¼ бөлүгүн түзгөн. 2010 жана 2012-жылдары шаар Түштүк Америкадагы глобалдуулугу боюнча 4-орунду ээлеген. Богота 1538-жылы испандык конкистадорлор тарабынан негизделген. Ал кезде бул аймакта чибча индейлеринин цивилизациясы өнүккөн болчу. 1598-жылдан тартып — Испаниянын генерал-капитандыгынын борбору, 1819-жылдан бери — көз карандысыз Колумбиянын борбору. 1948-жылы «Боготасо» аттуу куралдуу көтөрүлүш учурунда шаардын борбордук бөлүгү кыйрап, өрттөлгөн. Ошондуктан, бүгүнкү күндө тарыхый архитектурасы аз сакталып калган. {{Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Отурукташкан жайлар арип боюнча]] 7fm8r84jbqqzby8fw0k35bymyq4xr6d 4 137589 652847 652820 2026-09-20T12:01:58Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 652847 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:115513}}]] |- | 2 || [[User:ChoRusBot|<span style="color:gray">ChoRusBot</span>]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35943}}]] |- | 4 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8671}}]] |- | 5 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7221}}]] |- | 6 || [[User:VertexBot|<span style="color:gray">VertexBot</span>]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] |- | 7 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] |- | 8 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] |- | 9 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] |- | 10 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] |- | 11 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3211}}]] |- | 12 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] |- | 13 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] |- | 14 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] |- | 15 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] |- | 16 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] |- | 17 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] |- | 18 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] |- | 19 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1310}}]] |- | 20 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1143}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] |- | 22 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] |- | 23 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] |- | 24 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] |- | 25 || [[User:AlleborgoBot|<span style="color:gray">AlleborgoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] |- | 26 || [[User:Thijs!bot|<span style="color:gray">Thijs!bot</span>]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] |- | 27 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] |- | 28 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] |- | 29 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] |- | 30 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] |- | 31 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] |- | 32 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] |- | 33 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] |- | 34 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] |- | 35 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] |- | 36 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] |- | 37 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] |- | 38 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] |- | 39 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] |- | 40 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] |- | 41 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] |- | 42 || [[User:PipepBot|<span style="color:gray">PipepBot</span>]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] |- | 43 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] |- | 44 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] |- | 45 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] |- | 46 || [[User:Gerakibot|<span style="color:gray">Gerakibot</span>]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] |- | 47 || [[User:Purbo T|<span style="color:gray">Purbo T</span>]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] |- | 48 || [[User:Makecat-bot|<span style="color:gray">Makecat-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] |- | 49 || [[User:BotMultichill|<span style="color:gray">BotMultichill</span>]] || [[Special:Contributions/BotMultichill|{{formatnum:233}}]] |- | 50 || [[User:PixelBot|<span style="color:gray">PixelBot</span>]] || [[Special:Contributions/PixelBot|{{formatnum:106}}]] |- | 51 || [[User:Loveless|<span style="color:gray">Loveless</span>]] || [[Special:Contributions/Loveless|{{formatnum:99}}]] |- | 52 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:21}}]] |- | 53 || [[User:Maintenance script|<span style="color:gray">Maintenance script</span>]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]] |- | 54 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] {{/end}} 25mrcpo367ailgakljqamaskb3m6htm 4 137601 652846 652819 2026-09-20T12:01:57Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 652846 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:115513}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:ChoRusBot|<span style="color:gray">ChoRusBot</span>]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] || {{Permissions|ChoRusBot}} |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35943}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 4 || [[User:Chaoborus|<span style="color:gray">Chaoborus</span>]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}} |- | 5 || [[User:Bosogo|Bosogo]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18494}}]] || {{Permissions|Bosogo}} |- | 6 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:14429}}]] || {{Permissions|Artelow}} |- | 7 || [[User:Chorobek|<span style="color:gray">Chorobek</span>]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}} |- | 8 || [[User:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12821}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}} |- | 9 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11097}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}} |- | 10 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8671}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 11 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7971}}]] || {{Permissions|Baydastann}} |- | 12 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7221}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 13 || [[User:VertexBot|<span style="color:gray">VertexBot</span>]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] || {{Permissions|VertexBot}} |- | 14 || [[User:Элден|<span style="color:gray">Элден</span>]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}} |- | 15 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6011}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}} |- | 16 || [[User:UlutSoft3|<span style="color:gray">UlutSoft3</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}} |- | 17 || [[User:Чагылган|<span style="color:gray">Чагылган</span>]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}} |- | 18 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 19 || [[User:Эльза Мамбетакунова|<span style="color:gray">Эльза Мамбетакунова</span>]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}} |- | 20 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|<span style="color:gray">Tynchtyk Chorotegin</span>]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4965}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}} |- | 21 || [[User:Kvazimodo|<span style="color:gray">Kvazimodo</span>]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4519}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 22 || [[User:ImeNtrav|<span style="color:gray">ImeNtrav</span>]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}} |- | 23 || [[User:Maksat|<span style="color:gray">Maksat</span>]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}} |- | 24 || [[User:Shchb|<span style="color:gray">Shchb</span>]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}} |- | 25 || [[User:Kmaksat|<span style="color:gray">Kmaksat</span>]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}} |- | 26 || [[User:Үрүйэ|<span style="color:gray">Үрүйэ</span>]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}} |- | 27 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 28 || [[User:Kgbek|<span style="color:gray">Kgbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}} |- | 29 || [[User:Connexxx|<span style="color:gray">Connexxx</span>]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}} |- | 30 || [[User:Elebayev|<span style="color:gray">Elebayev</span>]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}} |- | 31 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] || {{Permissions|Legobot}} |- | 32 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 33 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3211}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 34 || [[User:Aidabishkek|<span style="color:gray">Aidabishkek</span>]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}} |- | 35 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 36 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 37 || [[User:Askar Nazyrov|<span style="color:gray">Askar Nazyrov</span>]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}} |- | 38 || [[User:Umut|<span style="color:gray">Umut</span>]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}} |- | 39 || [[User:QECUB|<span style="color:gray">QECUB</span>]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}} |- | 40 || [[User:Бахтияр Толукбаев|<span style="color:gray">Бахтияр Толукбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}} |- | 41 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 42 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 43 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|<span style="color:gray">Roman, Alexej and Vładimir</span>]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}} |- | 44 || [[User:Kairat Zamirbekov|<span style="color:gray">Kairat Zamirbekov</span>]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}} |- | 45 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 46 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 47 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1467}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 48 || [[User:Meri|<span style="color:gray">Meri</span>]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}} |- | 49 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 50 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1310}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 51 || [[User:Asankozhoevas|<span style="color:gray">Asankozhoevas</span>]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}} |- | 52 || [[User:Adinai|<span style="color:gray">Adinai</span>]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}} |- | 53 || [[User:Friendwip.kg|<span style="color:gray">Friendwip.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}} |- | 54 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1143}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 55 || [[User:Kglive|<span style="color:gray">Kglive</span>]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}} |- | 56 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 57 || [[User:UlutSoft6|<span style="color:gray">UlutSoft6</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}} |- | 58 || [[User:TarPas|<span style="color:gray">TarPas</span>]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}} |- | 59 || [[User:Gulzhana|<span style="color:gray">Gulzhana</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}} |- | 60 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 61 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 62 || [[User:Arsensky|<span style="color:gray">Arsensky</span>]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:885}}]] || {{Permissions|Arsensky}} |- | 63 || [[User:Aida23a|<span style="color:gray">Aida23a</span>]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}} |- | 64 || [[User:Dnes1302|<span style="color:gray">Dnes1302</span>]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}} |- | 65 || [[User:Элдин беги|<span style="color:gray">Элдин беги</span>]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}} |- | 66 || [[User:UlutSoft1|<span style="color:gray">UlutSoft1</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}} |- | 67 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] || {{Permissions|TjBot}} |- | 68 || [[User:Rotlink|<span style="color:gray">Rotlink</span>]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}} |- | 69 || [[User:Chris die Seele|<span style="color:gray">Chris die Seele</span>]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}} |- | 70 || [[User:Дилдорбек|Дилдорбек]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:708}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}} |- | 71 || [[User:Aiylchy|<span style="color:gray">Aiylchy</span>]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}} |- | 72 || [[User:AlleborgoBot|<span style="color:gray">AlleborgoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|AlleborgoBot}} |- | 73 || [[User:Estebesovdastan|<span style="color:gray">Estebesovdastan</span>]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}} |- | 74 || [[User:Thijs!bot|<span style="color:gray">Thijs!bot</span>]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] || {{Permissions|Thijs!bot}} |- | 75 || [[User:Jakshysapa|<span style="color:gray">Jakshysapa</span>]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}} |- | 76 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] || {{Permissions|Idioma-bot}} |- | 77 || [[User:Lirchik|<span style="color:gray">Lirchik</span>]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}} |- | 78 || [[User:Ch|<span style="color:gray">Ch</span>]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:626}}]] || {{Permissions|Ch}} |- | 79 || [[User:Amantur r|<span style="color:gray">Amantur r</span>]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}} |- | 80 || [[User:Cekli829|<span style="color:gray">Cekli829</span>]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}} |- | 81 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|RedBot}} |- | 82 || [[User:Табалдыев Ысламбек|<span style="color:gray">Табалдыев Ысламбек</span>]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}} |- | 83 || [[User:S(uz)ak|<span style="color:gray">S(uz)ak</span>]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}} |- | 84 || [[User:Firespeaker|<span style="color:gray">Firespeaker</span>]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}} |- | 85 || [[User:Gulzat05|<span style="color:gray">Gulzat05</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}} |- | 86 || [[User:Канымбу|<span style="color:gray">Канымбу</span>]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}} |- | 87 || [[User:Zhanyl90|<span style="color:gray">Zhanyl90</span>]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}} |- | 88 || [[User:Aladobot|<span style="color:gray">Aladobot</span>]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}} |- | 89 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] || {{Permissions|JackieBot}} |- | 90 || [[User:Gulaiym001|<span style="color:gray">Gulaiym001</span>]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}} |- | 91 || [[User:Makenzis|<span style="color:gray">Makenzis</span>]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:528}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 92 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|<span style="color:gray">Орозобек Түгөлбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}} |- | 93 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] || {{Permissions|MastiBot}} |- | 94 || [[User:Кайып Пайзылдаев|<span style="color:gray">Кайып Пайзылдаев</span>]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}} |- | 95 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Synthebot}} |- | 96 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] || {{Permissions|Mjbmrbot}} |- | 97 || [[User:Бегаим|<span style="color:gray">Бегаим</span>]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}} |- | 98 || [[User:Rartat|<span style="color:gray">Rartat</span>]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}} |- | 99 || [[User:Fornax|<span style="color:gray">Fornax</span>]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}} |- | 100 || [[User:PlanespotterA320|<span style="color:gray">PlanespotterA320</span>]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}} |- | 101 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] || {{Permissions|HRoestBot}} |- | 102 || [[User:UlutSoft4|<span style="color:gray">UlutSoft4</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}} |- | 103 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 104 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] || {{Permissions|Ripchip Bot}} |- | 105 || [[User:Hugo.arg|<span style="color:gray">Hugo.arg</span>]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}} |- | 106 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 107 || [[User:Ksc~ruwiki|<span style="color:gray">Ksc~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}} |- | 108 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] || {{Permissions|Alexbot}} |- | 109 || [[User:Алтынбек Касымов|<span style="color:gray">Алтынбек Касымов</span>]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}} |- | 110 || [[User:Εὐθυμένης|<span style="color:gray">Εὐθυμένης</span>]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}} |- | 111 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] || {{Permissions|AvocatoBot}} |- | 112 || [[User:Namir|<span style="color:gray">Namir</span>]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}} |- | 113 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|NurlanKG Bishkek editor]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:367}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}} |- | 114 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] || {{Permissions|KamikazeBot}} |- | 115 || [[User:Госфонд ИС|<span style="color:gray">Госфонд ИС</span>]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}} |- | 116 || [[User:V3~kywiki|<span style="color:gray">V3~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}} |- | 117 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|LaaknorBot}} |- | 118 || [[User:AdemazAlmaz|<span style="color:gray">AdemazAlmaz</span>]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}} |- | 119 || [[User:Ырысгул|<span style="color:gray">Ырысгул</span>]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}} |- | 120 || [[User:Nurjamal|<span style="color:gray">Nurjamal</span>]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}} |- | 121 || [[User:Nursultan|<span style="color:gray">Nursultan</span>]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}} |- | 122 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] || {{Permissions|Movses-bot}} |- | 123 || [[User:Aymira|<span style="color:gray">Aymira</span>]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}} |- | 124 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}} |- | 125 || [[User:Symbat92|<span style="color:gray">Symbat92</span>]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}} |- | 126 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}} |- | 127 || [[User:Andrew J.Kurbiko|<span style="color:gray">Andrew J.Kurbiko</span>]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}} |- | 128 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Rubinbot}} |- | 129 || [[User:Орозгул|<span style="color:gray">Орозгул</span>]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}} |- | 130 || [[User:PipepBot|<span style="color:gray">PipepBot</span>]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|PipepBot}} |- | 131 || [[User:Ziv|<span style="color:gray">Ziv</span>]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:305}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 132 || [[User:Atlikta|<span style="color:gray">Atlikta</span>]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}} |- | 133 || [[User:Abiyoyo|<span style="color:gray">Abiyoyo</span>]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}} |- | 134 || [[User:Росул|<span style="color:gray">Росул</span>]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}} |- | 135 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Vagobot}} |- | 136 || [[User:Elya3|<span style="color:gray">Elya3</span>]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}} |- | 137 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] || {{Permissions|AvicBot}} |- | 138 || [[User:Baronnet|<span style="color:gray">Baronnet</span>]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}} |- | 139 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 140 || [[User:Ahmadi~ruwiki|<span style="color:gray">Ahmadi~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}} |- | 141 || [[User:Rakutai|<span style="color:gray">Rakutai</span>]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}} |- | 142 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|SilvonenBot}} |- | 143 || [[User:Gerakibot|<span style="color:gray">Gerakibot</span>]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|Gerakibot}} |- | 144 || [[User:Purbo T|<span style="color:gray">Purbo T</span>]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] || {{Permissions|Purbo T}} |- | 145 || [[User:Makecat-bot|<span style="color:gray">Makecat-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Makecat-bot}} |- | 146 || [[User:Peri~kywiki|<span style="color:gray">Peri~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}} |- | 147 || [[User:Ashirov Maksatbek|<span style="color:gray">Ashirov Maksatbek</span>]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}} |- | 148 || [[User:Asel90|<span style="color:gray">Asel90</span>]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}} |- | 149 || [[User:Belekoff|<span style="color:gray">Belekoff</span>]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}} |- | 150 || [[User:Jol004u|<span style="color:gray">Jol004u</span>]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}} {{/end}} 6onfl8yrz1grkjhuvuvr50z068avtve 0 137677 652944 651021 2026-09-21T10:32:14Z Artelow 2286 652944 wikitext text/x-wiki '''Кралендейк''' ([[Нидерланд тили|нидерл]]. айтылышы: [ˈkraːlə (n) dɛik]) – [[Нидерланд Антил аралдары|Кариб Нидерланд]] [[Бонайре]] аралынын борбору жана негизги порту. Шаарда папиаменто тили колдонулат, бирок [[Нидерланд тили|нидерланд]] жана [[Англис тили|англис]] тилдери кеңири колдонулат. 2017-жылга карата шаардын калкы 10 620 адам болгон. Кралендейктин жээгинде адам жашабаган [[Клейн Бонэйр]] (Кичи Бонэйр) жайгашкан, ал сууга түшүү жана сноркелинг үчүн белгилүү. Бул кичинекей аралга суу такси менен же же сууга түшүүчүлөр үчүн жергиликтүү дайвинг кызматтары аркылуу жетүүгө болот. == Тарыхы == Форт Оранже 1639-жылы Бонайрдин негизги портун коргоо үчүн курулган. Чеп көп XVII кылымдын аягында өзгөртүлгөн. <ref>{{Cite book|title=Traveler's Handbok Bonaire|url=https://archive.org/details/isbn_9789061206354|last=Van Der Helm|first=Rien|publisher=Elmar Media Service|year=1987|isbn=90-6120-635-9|location=Rijswik, The Netherlands|pages=[https://archive.org/details/isbn_9789061206354/page/222 222] p}}</ref> Англиянын "Плайя" конушу 1810-жылы чепке жанаша курулган. Шаар 1830-жылы нидерланд колониялык башкаруучулар тарабынан "Кралендейк" деп аталган. 1940-жылдын 10-майында 461 нидерланддык жана немис жарандар Бонайрге жеткирилип, чептин түштүк тарабында жайгашкан лагерге камакка алынышкан. [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи дүйнөлүк согуштан]] кийин, бул лагерь мейманканага айландырылган, ал азыр Divi Bonaire деп аталат. <ref>{{Cite web|url=http://www.divibonaire.com/|title=Welcome}}</ref> Кралендейк шаары беш айылдын биригишинин натыйжасында пайда болгон: Антриол (Энтрейол), Никибоко, Норд Салина, Плая жана Тера Кора. <ref>{{Cite web|url=https://www.bonaireparadise.nl/de-dorpen-op-bonaire/|title=De Dorpen op Bonaire|language=nl|accessdate=2025-09-16|archivedate=2023-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308075315/https://www.bonaireparadise.nl/de-dorpen-op-bonaire/}}</ref> == Кызыктуу жерлер жана иш-чаралар == Бонэйр туризм корпорациясы<ref name="tourismbonaire.com">{{Cite web|url=http://www.tourismbonaire.com/|title=Bonaire Official Site - Top Destination for Diving and Eco-Activities}}</ref> шаардын борборундагы 25 тарыхый жерлерди тизмелеген "Тарыхый сейилдөө тур" китепчеси бар: # [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи дүйнөлүк согушка]] арналган эстелиги. Согуш учурунда өмүрүн берген Бонэйрдиктердин эсине арналган. Көпчүлүгү [[Нидерланд Антил аралдары|Нидерланд Антилдеринен]] келген кеме командасынын мүчөлөрү болгон мунай ташуучу кемелерди немис субмариналары чөктүргөндө өлгөн. Бонэйр башка нидерланддык аралдарга караганда көбүрөөк деңизчилерин жоготкон. # Пасанграан. 1890-жылдар чамасында Деброт үй-бүлөсүнүн үйү катары курулган. 1921-жылы ал келген расмий өкүлдөр үчүн мамлекеттик конок үйүнө айланган. Кийинчерээк ал суу жана коомдук иштер башкармалыгынын кеңсеси болгон. Калыбына келтирилгенден кийин, 1980-жылы арал кеңешинин жыйыны өтүүчү Арал парламент үйү катары кайра ачылган. # Вильгельмина паркы. Бул парк Нидерланддын ханышасы Вильгельминанын атына аталган. # [[Протестантизм|Протестанттык]] чиркөө. Бул жамаат 1843-жылы негизделген. Чиркөө 1847-жылы негизинен Бонэйрде жашаган нидерланддыктар үчүн курулган. Чиркөөнүн мунарасы 1868-жылы кошулган. # Ван Вальбек эстелиги. Бул 1934-жылдагы эстелик Кюрасаодогу Нидерланддын Батыш Индия компаниясынын биринчи директору жана Нидерланд Антилдеринин биринчи губернатору Йоханнес ван Вальбектин 300 жылдык мааракесин эскерет. # Элеанора Рузвельт эстелиги. Бул эстелик Экинчи дүйнөлүк согушта Бонэйрдеги америкалык аскерлерге келген Рузвельт айымдын сапарына арналган. # Welcome отургучу. Бул отургуч 1923-жылдын 31-августунда ачылган. Бул жерде адамдар Кюрасаодон келген үй-бүлө жана досторун күтүшкөн. Плитага Нидерланд падышасы Вилгельмина ысымы берилген. «W» формасы «Welcome» жана «Wilhelmina» дегенди билдирет. # Бажы имараты. Бул имарат 1925-жылы Арал башкармалыгы катары курулган. Жылдар бою ал салык чогултуучу кеңсе, бажы кеңсеси жана почта кеңсеси катары кызмат кылган. 1995-жылы калыбына келтирүү үчүн бошотулган. Азыр ал кайрадан бажы кеңсеси болуп колдонулат. # Өкмөт имараты. Бул имарат 1837-жылы губернатордун үйү катары курулган. 1972-жылы калыбына келтирилип, азыр арал өкмөтүнүн негизги имараты болуп саналат. # Оранже чепи. Бул чеп 1639-жылы курулган. # Оранже чепинин ичинде 1868-жылдардын чамасында жыгач [[маяк]] курулган, ал 1932-жылы таш имарат менен алмаштырылган. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zZ8tAAAAYAAJ&dq=Kralendijk+lighthouse&pg=PA450|title=Navigation of the Gulf of Mexico and the Caribbean Sea|last=[[United States Hydrographic Office]]|date=1902|publisher=Government Printing Office|edition=4|volume=2|location=Washington, DC|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=Lighthouses of Bonaire|url=https://www.ibiblio.org/lighthouse/bon.htm}}</ref> Кралендейк маягынын имараты жылдар бою өкмөт борбору жана мамлекеттик товар сактоочу жай, түрмө, ошондой эле полиция жана өрт өчүрүү бөлүмү катары колдонулган. # Бетико Кроес эстелиги. Бул эстелик жана бюст [[Аруба]] аралында “Status Aparte” үчүн күрөшкөн Бетико Кроеске арналган. # Почта кеңсеси. Биринчи почта кеңсеси 1890-жылы негизделген жана 1974-жылы ушул имаратка көчүрүлгөн. Жакында калыбына келтирилген. # Туристтик маалымат кеңсеси.<ref name="tourismbonaire.com" /> 1956-жылдагы бир отчетто туризм Бонэйр үчүн негизги киреше булагына айлануусу мүмкүн экени көрсөтүлгөн. Бул жерде Кралендейк жана Бонэйр тууралуу маалымат алса болот. # Телефон компаниясы (TELBO).<ref>{{Cite web|url=http://www.telbo.net/|title=Welcome to TELBO}}</ref> 1911-жылы Кюрасао менен биринчи телеграф байланыш орнотулган. 1921-жылы телефон зымдары Ринконго жеткирилген. Телефон курулушу 1944-жылы башталган жана 1961-жылы автоматтык болуп калган. 1975-жылы Бонэйр эл аралык чалууну түздөн-түз жасай алган биринчи нидерланддык арал болгон. 1999-жылы Бонэйрде биринчи жолу деңиз астындагы кабель аркылуу оптикалык була байланыш орнотулган. # Симон Боливар эстелиги жана бюсту. Бул эстелик Либераторлордун 1816-жылы Венесуэла көзкарандысыздык согушу учурунда Бонэйрге коопсуздук издеп келген сапарын эскерет. # Museo Boneriano. Бул [[Музей|музейде]] Бонэйрдин тарыхынан ар кандай экспонаттар сакталган. # Сент-Бернардус [[Чиркөө|чиркөөсү]]. Сент-Бернардга арналган бул парафия 1827-жылы негизделген. Алгачкы имарат 1829-жылы курулган, кийин 1848-жылы жаңыланган. Чиркөөнүн комплекси ошондой эле пастордун үйүн камтыган. # Plaza Fraternan di Tilburg эстелиги.<ref>{{Cite web|url=http://www.cmmbrothers.org/|title=Home - CMM Brothers}}</ref> # Юлианаплейн. Бул кичинекей парк Нидерланд падышасы Юлианага арналган. # Мурдагы Сент-Францискус (Сен-Франсиско Ассизи) монастыры.<ref>{{Cite web|url=http://www.sficnet.org/eng/history.php|title=SFIC Zusters Franciscanessen|accessdate=2025-09-16|archivedate=2008-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080509063522/http://www.sficnet.org/eng/history.php}}</ref> # Эски оорукананын имараты. 1922-жылы курулган, 1944-жылы калыбына келтирилген. 1977-жылы жаңы заманбап оорукананын ачылышынан кийин имарат кеңсе жана кары адамдар үчүн пайдаланылган. # Эски оорукананын капелласы. Бул капелла бардык диндердин конокторун тосуп алат. # Тарыхый мушкеттер. Бул мушкеттер Эски оорукананын карама-каршы көчөсүндө жайгашкан. Алар 1829-жылы Оранже көлүнүн жанында кургакка чыккан британдык кемеден алынган. Якорь да ошол эле аймактан табылган. # Башкы соода көчөсү (Kaya Grandi). Бул соода көчөсүндө XIX жана XX кылымдардагы ар кандай архитектуралык стильдерди көрүүгө болот. Дүкөн ээлери жер төлөдө бизнес жүргүзсө, үстү жагында жашаган. # Балык базары. 1935-жылы балыкчылар үчүн базар катары курулган. Азыр [[Венесуэла|Венесуэладан]] жумасына бир жолу жемиш жана жашылча ташылып келет. Венесуэлалык эркектер продукцияны эски балык базарында сатышат. # "Коомдук пляж", ошондой эле Windsock катары белгилүү, Фламинго эл аралык аэропортунун учуп-конуу тилкесинин батыш четинде шаардын борборунан 1.5 км. түштүктө жайгашкан. Башка коомдук пляж Bonaire Sunset Beach Hotel <ref>{{Cite web|url=http://www.geographia.com/bonaire/sunset/sunhot.htm|title=Bonaire - Sunset Resorts / Sunset Hotel|accessdate=2025-09-16|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304052216/http://www.geographia.com/bonaire/sunset/sunhot.htm}}</ref> жайгашкан жерде, болжол менен эки километр, шаардын борборунан түндүктө. == Транспорт == Кралендейк Фламинго эл аралык аэропорту жана круиздик кеме терминалы тарабынан тейленет. Шаарда жана аэропортто такси бар. Коомдук автобус кызматы жок, бирок жамааттык таксилер Кралендейк жана Ринкон ортосунда жүрөт. Аэропортто унааны ижарага алуу мүмкүнчүлүгү бар. Шаарда велосипед жана скутер ижарага берилет. Суу такси кызматы Клейн Бонэйрге жана бир нече курорттук аймактарга барат. == Экономика == Буга чейин Dutch Antilles Express, азыр иштебей калган авиакомпаниянын башкы кеңсеси Кралендейктеги Plasa Medardo SV Thielmanда болгон. 2007-жылдын апрель айында авиакомпания башкы кеңсесин Бонайреден Кюрасао шаарына көчүрдү, ал жерде авиакомпаниянын учуу иштери негизделген. Авиакомпаниянын колл-борбору жана анын кирешелерди эсепке алуу жана башкаруу бөлүмдөрү Бонайреде калды. == Галерея == <gallery widths="194" heights="210" class="center" perrow="3"> Файл:Kralendijk en Klein Bonaire.jpg|alt=View of Kralendijk and Klein Bonaire from Seru Largu.|Серу Ларгудан Кралендейк жана Клейн Бонэйр көрүнүшү. Файл:WILHELMINA PLEIN.jpg|alt=Wilhelmina Park.|Вильгельмина паркы. Файл:BONAIRE-kralendijk-kaya-grandi-1.jpg|alt=Downtown Bonaire.|Бонайр шаарынын борбору. Файл:Kralendijk.jpg|alt=View of waterfront including Fish Market and World War II Monument on the right.|Оң жактагы Балык базары жана Экинчи Дүйнөлүк Согуштун эстелиги. Файл:Parroquia de San Bernardo (Kralendijk).jpg|Сент-Бернард парафиясы (чиркөө) </gallery> == Белгилүү адамдар == * Герритсон Кран (1994), футболчу. <ref>{{Cite web|url=https://www.topdrawersoccer.com/college-soccer/college-player-profile/gerritson-craane/cpid-80195|title=Gerritson Craane}}</ref> * Кола Деброт (1902–1981), жазуучу жана Нидерланд Антиль аралдарынын губернатору. <ref>{{Cite web|url=https://literatuurmuseum.nl/overzichten/activiteiten-tentoonstellingen/pantheon/cola-debrot|title=Cola Debrot}}</ref> == Ошондой эле караңыз == * Schunck's Kledingindustrie Bonaire * Ыйык Бернард чиркөөсү * Бонайрдеги маяктардын тизмеси == Шилтемелер == {{Булактар|30em}} == Тышкы шилтемелер == * [http://www.bonairereporter.com Bonaire Reporter - жергиликтүү гезит] * [http://www.bonairedining.com Бонайрдеги 75тен ашык ресторандарга гид] {{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}} [[Категория:Coordinates on Wikidata]] [[Категория:Бонайре]] [[Категория:Бонайре, Синт-Эстатиус жана Саба]] hdsc95hnpv0vpthhyn4fjzbnt8pclg0 0 137760 652961 651034 2026-09-21T11:00:45Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 652961 wikitext text/x-wiki '''Хип-хоп маданияты'''<ref>{{cite web|url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=хип-хоп-культура&all=x|title=«Хип-хоп-культура» сөз айкашынын туура жазылышы — Грамота.ру|website=gramota.ru|access-date=2021-02-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.intermedia.ru/news/117969|title=«Олимпийскийде» орус рэп маданиятынын жылдыгы белгиленет (05.12.00)|website=intermedia.ru|access-date=2021-02-19}}</ref> — [[Маданият|маданий]] жана {{iw|көркөм кыймыл|||Art movement}}, ал [[Афроамерикалыктар]], [[АКШдагы латиноамерикалыктар]] жана {{iw|Кариб деңизи өлкөлөрүнөн келген америкалыктар|||Caribbean Americans}} тарабынан [[Бронкс]] районунда ([[Нью-Йорк]]) негизделген. Аталышынын келип чыгышы боюнча пикир келишпестиктер бар. Ошондой эле, [[хип-хоп]] {{iw|Түштүк Бронксте|||South Bronx}} же {{iw|Батыш Бронксте|||West Bronx}} пайда болгонбу деген талаш дагы бар.<ref name="Dyson 2007, p. 6">[[Michael Eric Dyson|Дайсон, Майкл Эрик]], 2007, ''Know What I Mean? Reflections on Hip-Hop'', Basic Civitas Books, б. 6.</ref><ref name=CantStopWontStop>{{cite book|title=Can't Stop Won't Stop: A History of the Hip-Hop Generation|url=https://archive.org/details/cantstopwontstop00chan|last=Chang|first=Jeff|year=2005|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-30143-9}}</ref> «Хип-хоп» термини көбүнчө [[рэп]] музыкасын гана билдирүү үчүн колдонулат<ref name="Hip-Hop">{{cite journal|last1=Kenon|first1=Marci|title=Hip-Hop|journal=Billboard|date=2000-05-06|volume=112|issue=23|page=20}}</ref>, бирок хип-хоп төрт негизги элемент менен мүнөздөлөт: рэп аткаруу (эмсиинг) — рифмага негизделген вокалдык стиль; [[диджейлик]] жана [[тёрнтейблизм]] — [[винил]]дик пластинкалар жана [[диджей пульттары]] аркылуу музыканы жаратуу; [[брейкданс]] — кыймыл жана бий формасы; [[граффити]] — көркөм сүрөт тартуу<ref name=CantStopWontStop/><ref name="BornInTheBronx">{{cite book|title=Born in the Bronx|last=Kugelberg|first=Johan|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-7893-1540-3|page=17}}</ref>. Кээде бешинчи элемент катары уличная осведомлённость (көчө акылмандыгы), [[хип-хоп-мода]] же [[битбокс]] аткаруу эсептелет<ref name=TheElements>{{cite web|url=http://new.zulunation.com/elements/|title=Elements {{!}} Universal Zulu Nation|access-date=2016-12-22|archive-date=2016-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222153000/http://new.zulunation.com/elements/|accessdate=2025-10-11|archivedate=2016-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161222153000/http://new.zulunation.com/elements/}}</ref>. Хип-хоп сценасы 1970-жылдардын ортосунда [[Бронкс]]то [[Black Spades]] деген афроамерикалык топ уюштурган райондук кечелерден башталган. [[DJ Kool Herc]] жана анын карындашы [[Cindy Campbell]] да ошол мезгилде диджей кечелерди уюштурушуп, хип-хоптун түптөлүшүнө чоң салым кошушкан<ref>{{Cite web|url=http://thesource.com/2018/08/11/today-in-hip-hop-history-kool-hercs-party-at-1520-sedgewick-avenue-45-years-ago-marks-the-foundation-of-the-culture-known-as-hip-hop/|title=Today in Hip Hop History: Kool Herc's Party At 1520 Sedgwick Avenue|date=2018-08-11|website=The Source|access-date=2019-03-14}}</ref>. Хип-хоп маданияты кийин АКШнын шаарларына жана чет жактагы аймактарына жайылып, дүйнөлүк кубулуш болуп калды.<ref name="KRS-One's 40 Year's of Hip Hop">{{cite web|url=https://m.youtube.com/watch?v=REpSdgORU5A|title=KRS-One's 40 Year's of Hip Hop|access-date=2017-08-13}}</ref> 1990-жылдары ал ар башка континенттерге жайылып, жергиликтүү стилдер менен аралашып өнүккөн. Хип-хоп маданияты [[театр]], кино, сүрөт жана мода сыяктуу тармактарда да өнүгүп, өзүнүн төрт негизги элементин сактап калган<ref name=CantStopWontStop/>. Хип-хоп — жаңы да, эски да көрүнүш: [[семплирование]] (эски ырлардан алынган бөлүктөрдү кайра иштетүү) — анын өзөгүн түзөт. Бул ыкма маданияттын өткөндү жаңылап, жаңы угармандарга сунуш кылуу идеясын көрсөтөт. Хип-хоп музыкасы [[блюз]], [[джаз]], [[фанк]], [[сальса]] жана [[диско]] сыяктуу афроамерикалык жана латиноамерикалык жанрлардан келип чыгып, дүйнөдөгү эң популярдуу музыкалык агымдардын бири болгон. 1990-жылы {{iw|Рональд «Би-Стингер» Сэвидж|||Ronald Savage}}, Zulu Nation кыймылынын мүчөсү, «Хип-хоп кыймылынын алты элементи» деген түшүнүктү сунуш кылган. Алар: — өзүн-өзү аңдоо, — жарандык укуктар, — активизм, — адилеттүүлүк, — саясий аң-сезим, — коомдук жоопкерчилик. Сэвидж «хип-хоп кыймылынын уулу» катары белгилүү<ref>{{cite web|url=http://kriphopnation.com/the-son-of-hip-hop-ronald-savage-speaks-about-his-disability-discrimination/|title=The Son Of Hip-Hop, Ronald Savage...|date=2017-02-06|access-date=2017-06-20|accessdate=2025-10-11|archivedate=2017-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170811143945/http://kriphopnation.com/the-son-of-hip-hop-ronald-savage-speaks-about-his-disability-discrimination/}}</ref>. 2000-жылдары жаңы медиа-платформалар — онлайн агым кызматтары жана социалдык тармактар (мисалы, [[Myspace]], [[YouTube]], [[WorldStarHipHop]], [[SoundCloud]], [[Spotify]]) аркылуу хип-хоп дүйнөлүк аудиторияга кеңири жеткен<ref name="independent">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/hip-hop-is-the-most-listened-to-genre-in-the-world-according-to-spotify-analysis-of-20-billion-10388091.html|title=Hip-hop — дүйнөдөгү эң көп угулган жанр|newspaper=The Independent|access-date=2016-03-29}}</ref>. ew669ubo2y92l2u9me2iuupxv2zuusr 0 152259 652868 646398 2026-09-21T03:53:23Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 652868 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Ысымы = Калымбетова Күлен Жантемировна | Нукура ысымы = {{lang-kk|Күлән Жантемірқызы Қалымбетова}} | Сүрөт = | Туурасы = | Сүрөткө баяндама = | Фон = | Төрөлгөндөгү ысымы = {{lang-kk|Күлән Жантемірқызы Қалымбетова}} | Толук ысымы = | Туулган датасы = 22.04.1957 | Туулган жери = [[Кеңештер Бирлиги|СССР]], [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]], [[Кызыл-Ордо облусу]], Казалин району | Өлгөн датасы = | Өлгөн жери = | Активдүү жылдары = | Өлкө = {{Өлкө желеги|Казакстан}} | Кесиптери = | Ырчылык үнү = | Аспаптары = | Жанрлары = | Лакап аттары = | Жамааты = | Кызматташтык = | Лейблдар = | Сыйлыктары = | Альма-матер = | Уикиказына = | Сайты = | учурдагы_мүчөлөр = | мурдагы_мүчөлөр = }} '''Калымбетова Күлен Жантемировна''' ({{lang-kk|Күлән Жантемірқызы Қалымбетова}}, 22-апрель 1957, [[Кеңештер Бирлиги|СССР]], [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]], [[Кызыл-Ордо облусу]], Казалин району) — [[Казакстан|казак]] эстрада ырчысы. Казакстан Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1998). == Өмүр баяны == Кулян Жантемировна Калымбетова 1957-жылы 22-апрелде [[Кызыл-Ордо облусу|Кызыл-Ордо облусунун]], Казалин районунда жарык дүйнөгө келген<ref name=":0">{{Cite web |title=Қызылорда облыстық филармониясы. Қалымбетова Күлән Жантемірқызы |url=https://kof.kz/ru/artist?id=366 |accessdate=2026-05-14 |archivedate=2025-04-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250422062613/https://kof.kz/ru/artist?id=366 }}</ref>. 1974–1978-жылдары М. Маметова атындагы Кызыл-Ордо педагогикалык окуу жайын «башталгыч класстардын мугалими» адистиги боюнча аяктаган. 2002-жылы Кызыл-Ордо педагогикалык университетин кызыл диплом менен бүтүргөн. 1978-жылдан тартып Кызыл-Ордо облустук филармониясынын солисти. == Чыгармачылыгы == Эмгек жолун 1977-жылы Мелиораторлор сарайында көркөм жетекчи болуп баштаган<ref name=":0" />. 1978-жылы январда «Өмүрүмдү ыр менен өрнөктөйбүз» аттуу облустук сынакка катышып, анын жыйынтыгында облустук филармонияга ишке чакырылган. Бир нече облустук музыкалык сынактардын жеңүүчүсү. 1992-жылы Шамшы Калдаяков атындагы биринчи республикалык аткаруучулар сынагынын лауреаты. 1993–1994-жылдары [[Алматы]] шаарында өткөн «Каркара» таланттар жарманкесине катышкан<ref name=":0" />. [[Өзбекстан|Өзбекстандагы]] [[Бухара]], [[Самаркан]], [[Набайы|Навои]] шаарларында, ошондой эле [[Тажикстан]], [[Түркмөнстан]] жана [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] гастролдук сапарлар менен өнөр көрсөткөн<ref>[https://syrboyi.kz/zedelnews/qyzylordada-dostyq-aewenderi-patriottyq-aender-bajqawy-oetti-200625/?ysclid=mp5r03vyax201395443 Қызылордада «Достық әуендері» патриоттық әндер байқауы өтті]</ref>. == Сыйлыктары == * 1998-жылдын 13-майында Казакстан Республикасынын Президенти [[Нурсултан Назарбаев|Н.А. Назарбаевдин]] колунан «Казакстан Республикасынын эмгек сиңирген артисти» ардактуу наамын алган<ref name=":0" />. * 2016-жылы «Эмгек ардагери» медалы менен сыйланган<ref name=":0" />. == Булактар == {{Булактар|2}} av0y1by9nbsbe5oabjgd2vk14zlfkb8 0 152803 652854 652844 2026-09-20T17:32:31Z Абдырашит Сатылганов 8269 /* 30px|alt=|link= Күрөш */ 652854 wikitext text/x-wiki {{Кыргызстан Азия оюндарында |Оюн = 2026 жайкы |Chef De Mission = |Спортчу = |Спорт түрү = |Туучу =Мырзакир Кошалиев |Алтын = 0 |Күмүш = 0 |Коло = 0 |Баардыгы = 0 |Орун = 0 }} [[Кыргызстан]] [[2026 жайкы Азия оюндары|2026 жайкы Азия оюндарына]] спорттун 25 түрү боюнча 181 спортчусу менен катышат<ref>{{cite web |url=https://super.kg/kabar/news/428274|title= Азия оюндары: Кыргыз курамасы спорттун 25 түрүнөн катышат. Ага 35 миллион сом бөлүндү| work=Super.kg| accessdate=02.06.2023}}</ref>. [[Кыргызстан]] эгемен тарыхында сегизинчи жолу Азия оюндарына катышуусу. [[Кыргызстан улуттук олимпиада комитети|Улуттук олимпиада комитетинин]] маалыматына ылайык курма спорттун төмөнкү 25 түрүнөн (бокс, сууда сүзүү, ок атуу, жаа атуу, дзюдо, оор атлетика, күрөш түрлөрү(грек-рим, эркин, кыз-келиндер күрөшү) каратэ, фехтование, жеңил атлетика, каное жана байдаркада сүзүү, заманбап спорттун беш түрү, таэквондо WT , триатлон, волейбол, футбол, кураш, шахмат,джиу-джитсу, кибер спорт, гимнастика, баскетбол 3х3, ушу саньшоу, спорттук ат оюндары) күч сынашат. == [[Файл:Volleyball pictogram.svg|30px|alt=|link=]] Волейбол == Волейбол боюнча мелдештер 27-сентябрдан 3-октябрга чейин белгиленген. Эркектер арасындагы мелдешке дүйнөлүк рейтингдин негизинде тандалып алынган 16 команда катышат. Жапония, Иран, Пакистан, Корея, Кытай, Индонезия, Таиланд, Катар, Бахрейн, Тайбэй, Индия, Вьетнам, Кыргызстан, Казакстан и Гонконг. Тайпалык баскычтын чүчү кулак кармоо 2026-жылы 23-июлга белгиленген.Кыргызстандык волейболчулар Азия оюндарына үчүнчү жолу катары менен катышат. [[Кыргызстан 2018 жайкы Азия оюндарында|Кыргызстан 2018-жылы Индонезияда өткөн]] Азия оюндарында дебют жасаган. Анда кыргызстандыктар беш беттеш өткөрүп, Казакстанды жеңип, 16-орунга ээ болгон. [[Кыргызстан 2022 жайкы Азия оюндарында|2022-жылы Кытайда өткөн Азия оюндарында]] Кыргызстандын курамасы жалпы эсепте 14-орунга ээ болгон. Кыргызстандын волейбол боюнча аялдар курамасы Азия оюндарына алгачкы жолу катышуусу. Абдухамид Айсахожиев жетектеген команда 16-сентябрда старт алган. {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center !rowspan=2|Курамалар !colspan=4|Тайпалык баскыч !1/16 финал !Чейрекфинал !Жарым финал !colspan=2|Финал |-style=font-size:95% !Атаандашы<br />Жыйынтыгы !Атаандашы<br />Жыйынтыгы !Атаандашы<br />Жыйынтыгы !Оруну !Атаандашы<br />Жыйынтыгы !Атаандашы<br />Жыйынтыгы !Атаандашы<br />Жыйынтыгы !Атаандашы<br />Жыйынтыгы !Оруну |- |Кыргызстан<br> (эркектер) |{{Өлкө желеги|Иран}} |{{Өлкө желеги|Индонезия}} |{{Өлкө желеги|Таиланд}} | |colspan=4 align=center bgcolor="honeydew"|~ | ? |- |Кыргызстан<br> (аялдар) |{{Желек|Кытай Республикасы|олимп}} Кытай Тайбэйи <br>{{L}} 0-3 |{{Өлкө желеги|Таиланд}}<br>{{L}} 0—3 |{{Өлкө желеги|Моңголстан}}<br>{{L}} 0-3 |3 |colspan=3 align=center bgcolor="honeydew"| команда алдыга жылган эмес, ал эми кийинки беттеши 9 / 14 орун үчүн |{{Өлкө желеги|Непал}}<br>{{L}} 0—3 | ? |} ; Команданын курамы (эркектер) {| class="wikitable" style="border: 1px solid #FFD700; font-size: 95%;" ! style="background:#D52B1E; color:white; border: 0;"|Волейбол боюнча Кыргызстан курамасынын эркетер курамы |- | style="background:white; border: 0;" colspan="4" | {| class="wikitable" style="width: 100%; text-align: center;" ! style="background:#FFD700; :#D52B1E; color:white width: 2em;" rowspan="2"| Номуру ! style="background:#FFD700; color:#D52B1E; color:white: 14.5em;" rowspan="2"| Аты-жөнү !! style="background:#FFD700; color:#e8122e; width: 9.5em;" rowspan="2"| Төрөлгөн датасы !! style="background:#FFD700; color:#e8122e; width: 5em;" rowspan="2"| бою, см!! style="background:#FFD700; color:#e8122e; width: 14.5em;" rowspan="2"| Клубу !! style="background:#FFD700; color:#e8122e; width: 5em;" rowspan="2"| Оюндары!! colspan="2" style="background:#FFD700; color:#e8122e; width: 6em;" | Упайы !! style="background:#FFD700; color:#e8122e; width: 5em;" rowspan="2"| Жалпы упайы!! |- !style="background:#FFD700; color:#e8122e; width: 2em;"| MBA !! style="background:#FFD700; color:#e8122e; width: 2em;"| MBA !! |- ! colspan="9" style="background:#D52B1E; color:white;" |Плеймейкер (S) |- |3 ||align=left|[[Медетбек Эргеш уулу]] ||20-январь, 1994 ||1.75 см|| align=left|{{Желек|Кыргызстан}} [[Улар (волейбол кулубу)|Улар]] || 5 || 1 || — || 1 |- |11 ||align=left|[[Жамалидин Мусаев]] || 9-май, 1992|| 1.83 см || align=left|{{Желек|Кыргызстан}} EREM || 3 || — || — || — |- ! colspan="9" style="background:#D52B1E; color:white;" |Диагоналдык (OP) |- |7 ||align=left|[[Оңол Каныбек уулу]] ('''к''') ||19-август, 1991 ||2.00 см || align=left|{{Желек|Кыргызстан}} [[Жаңы-Муун (волейбол клубу)|Жаңы-Муун]] || 8 || 14 || 6 || 20 |- ! colspan="9" style="background:#D52B1E; color:white;" |Чабуулчулар (OH) |- |2 ||align=left|[[Дамир Газинур уулу]] || 7-июль, 1993||1.89 см|| align=left|{{Желек|Кыргызстан}} Жаңы-Муун||1 || — || 1 || 1 |- |5 ||align=left|[[Нурмухамед Токтоев]] || 24-ноябрь, 1994 || 1.78 см || align=left|{{Желек|Кыргызстан}} Отор || 6 || 10 || 2 || 12 |- |8 ||align=left|[[Жантемир Жээнбек уулу]] || 1-ноябрь, 2001 || 1.80 см || align=left|{{Желек|Кыргызстан}} Жаңы-Муун || 5 || — || 9 || 9 |- |9 ||align=left|[[Темир Муса уулу]] || 4-декабрь, 1994 || 1.85 см || align=left|{{Желек|Кыргызстан}} Улар || 7 || 3 || 2 || 5 |- |10 ||align=left|[[Өмүрбек Жунусов]] || 1-октябрь, 1997 || 1.97 см|| align=left|{{Желек|Кыргызстан}} EREM || 6 || 23 || 2||25 |- ! colspan="9" style="background:#D52B1E; color:white;" |Борбордук тосмолор (MB) |- |4 ||align=left|[[Нурислам Медетбек уулу]] || 15-сентябрь 2000 ||1.97 см|| align=left|{{Желек|Кыргызстан}} EREM || 7 ||14 || 5 || 19 |- |6 ||align=left|[[Баястан Жыргалбек уулу]] || 1-январь, 1996|| см || align=left|{{Желек|Кыргызстан}} Улар || 1 ||2.09 см||2|| 2 |- |13 ||align=left|[[Роман Шилов]] || 7-январь, 1998|| 2.13 см || align=left|{{Желек|Кыргызстан}} Салам-Алик || 8 ||8 || 7 || 14 |- ! colspan="9" style="background:#D52B1E; color:white;" |Либеро (L) |- |1 ||align=left|[[Кутманбек Абсатаров]] || 26-декабрь, 1995||1.75 см || align=left|{{Желек|Кыргызстан}} [[Салам-Алик]] ||—||—||—||— |} |- ! style="background:#FFD700; color:black; border: 0;" | Башкы машыктыруучу |- | style="background:#FFD700; border: 0;" colspan="4" | {| class="wikitable" style="width: 100%; text-align: center;" ! style="background:#e8122e; color:#FFD700; width: 10em;" |Аты-жөнү !! style="background:#e8122e; color:#FFD700; width: 10em;" | Жарандыгы!! style="background:#e8122e; color:#FFD700; width: 10em;" | Төрөлгөн датасы |- |align=left|[[Андрей Анкудинов]] ||align=left|{{Өлкө желеги|Кыргызстан}} || ~ |} |} ; Жыйынтыгы ;; Тайпалык баскыч ( тайпасы) * {{W}} — Жеңген * {{L}} — Утулган * (п) — Оюндун партиясындагы көрсөткүч. * {{legend|#ccffcc|— Финалдык баскычка өткөндөр|border=solid 1px #AAAAAA}} * {{legend|#FFFFCA|— 9—14-орун|border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" !rowspan=2 width=20%| Улуттук курама !rowspan=2 width=5%|Упайы !colspan=3|Оюндары !colspan=3|Партиядагы<br>оюндары !colspan=3|Партиядагы<br>эсептери |- !width=5%|{{comment|О|}} !width=5%|{{comment|{{W}}|}} !width=5%|{{comment|{{L}}|}} !width=5%|{{comment|{{W}} (п)}} !width=5%|{{comment|{{L}} (п)}} !width=5%|{{comment|SR}} !width=5%|{{comment|{{W}} (п)}} !width=5%|{{comment|{{L}} (п) }} !width=5%|{{comment|SPR}} |- align=center bgcolor=#ccffcc | align=left|1. | '''6''' | 2 || 2 || 0 || 6 || 0 || MAX || 150 || 118 ||1.271 |- align=center bgcolor=#ccffcc | align=left|2. | '''2''' | 2 || 1 || 1 || 3 || 5 || 0.600 || 164 || 174 || 0.943 |- align=center bgcolor=white | align=left|3. {{Өлкө желеги|Кыргызстан}} | '''1''' | 2 || 0 || 2 || 2 || 6 || 0.333 || 174|| 176|| 0.989 |- align=center bgcolor=#ccffcc |} ---- {{Volleyballbox |bg = #eeffff |date = {{Start date|2023|09|19|df=y}} |time = 10:00 |team1 = [[Файл:Redshirt.svg|30px|alt=|link=]][[Кыргызстан]] {{Желек|Кыргызстан}} |score = 0–3 |team2 = [[Файл:Rpb clothing icon.svg|30px|alt=|link=]] |set = (25–18, 23–25, 15–25, 25–18, 11–15) |stadium = China Textile City Sports Centre Gymnasium, [[Ханчжоу]] |attendance = 1,000 |referee =<br> {{Желек|Филиппиндер}} Юл Беноса<br>{{Желек|Жапония}} Тайсуке Тогава |report = [https://info.hangzhou2022.cn/resAG2022-/pdf/AG2022-/VVO/AG2022-_VVO_C73_VVOMTEAM6-------------GPA-000100--.pdf P2] [https://info.hangzhou2022.cn/en/results/volleyball/result-men-gpa-000100-.htm аныктама] }} ---- {{Volleyballbox |bg = #eeffff |date = {{Start date|2023|09|20|df=y}} |time = 19:00 |team1 =[[Файл:Redshirt.svg|30px|alt=|link=]] |score = 0–0 |team2 = {{Өлкө желеги|Кыргызстан}} [[Файл:Soccer Jersey Azure.png|30px|alt=|link=]] |set = (25–19, 25–18, 25–18) |stadium = China Textile City Sports Centre Gymnasium, [[Ханчжоу]] |attendance = 2,600 |referee = <br>{{Желек|Индонезия}} Агунг Пурванторо<br>{{Желек|Таиланд}} Бантом Пимтонгхонбури |report = [https://info.hangzhou2022.cn/resAG2022-/pdf/AG2022-/VVO/AG2022-_VVO_C73_VVOMTEAM6-------------GPA-000200--.pdf P2] [https://info.hangzhou2022.cn/en/results/volleyball/result-men-gpa-000200-.htm аныктама] }} ---- ; Команданын курамы (аялдар) {| class="wikitable" style="border: 1px solid #FFD700; font-size: 95%;" ! style="background:#D52B1E; color:white; border: 0;"|Волейбол боюнча Кыргызстан курамасынын аялдар курамы |- | style="background:white; border: 0;" colspan="4" | {| class="wikitable" style="width: 100%; text-align: center;" ! style="background:#FFD700; :#D52B1E; color:white width: 2em;" rowspan="2"| Номуру ! style="background:#FFD700; color:#D52B1E; color:white: 14.5em;" rowspan="2"| Аты-жөнү !! style="background:#FFD700; color:#e8122e; width: 9.5em;" rowspan="2"| Төрөлгөн датасы !! style="background:#FFD700; color:#e8122e; width: 5em;" rowspan="2"| бою, см!! style="background:#FFD700; color:#e8122e; width: 14.5em;" rowspan="2"| Клубу !! style="background:#FFD700; color:#e8122e; width: 5em;" rowspan="2"| Оюндары!! colspan="2" style="background:#FFD700; color:#e8122e; width: 6em;" | MAX жетүү чеги !! style="background:#FFD700; color:#e8122e; width: 5em;" rowspan="2"| Жалпы упайы!! |- !style="background:#FFD700; color:#e8122e; width: 2em;"| Чабуул сокксу!! style="background:#FFD700; color:#e8122e; width: 2em;"| Блок !! |- ! colspan="9" style="background:#D52B1E; color:white;" |Плеймейкер (S) |- |5 ||align=left|Мадина Мирлан кызы ('''К''')||17-июль, 1995 ||1.72 см|| align=left|{{Желек|Кыргызстан}} Салам-Алик || 5 || 1 || — || 1 |- |19 ||align=left|Перизат Айтбекова || 27-март, 2008|| 1.75 см || align=left|{{Желек|Кыргызстан}} Салам-Алик || 3 || — || — || — |- ! colspan="9" style="background:#D52B1E; color:white;" |Диагоналдык (OP) |- | 1||align=left|Гүлмира Түлөнова ||9-июль, 2008||1.83 см || align=left|{{Желек|Кыргызстан}} ОшМУ || 8 || 14 || 6 || 20 |- | 11||align=left| Сайкал Амиракулова||19-июнь, 2007||1.89 см || align=left|{{Желек|Кыргызстан}} Бишкек || 8 || 14 || 6 || 20 |- ! colspan="9" style="background:#D52B1E; color:white;" |Чабуулчулар (OH) |- |6 ||align=left| Нуржамал Болотбекова|| 1-октябрь, 2009||1.78 см|| align=left|{{Желек|Кыргызстан}} ОшМУ||1 || — || 1 || 1 |- |7 ||align=left| Раяна Баяманова|| 21-январь, 2007 || 1.77 см || align=left|{{Желек|Кыргызстан}} Дордой || 6 || 10 || 2 || 12 |- |9 ||align=left|Аземи Асамидинова|| 6-август, 2009 || 1.79 см || align=left|{{Желек|Кыргызстан}} ОшМУ || 5 || — || 9 || 9 |- ! colspan="9" style="background:#D52B1E; color:white;" |Борбордук тосмолор (MB) |- |3 ||align=left| Айжанат Бейшенова|| 25-сентябрь 2006 ||1.83 см|| align=left|{{Желек|Кыргызстан}} Салам-Алик|| 7 ||14 || 5 || 19 |- |4 ||align=left|Мария Ткачева || 16-август, 2008||184 см || align=left|{{Желек|Кыргызстан}} Салам-Алик|| 1 ||2.09 см||2|| 2 |- |14 ||align=left|Альфия Ыскакова || 11-январь, 2008|| 1.78 см || align=left|{{Желек|Кыргызстан}} Дордой || 8 ||8 || 7 || 14 |- |18 ||align=left| Жаннета Суеркулова|| 28-август, 2011|| 1.77 см || align=left|{{Желек|Кыргызстан}} Манас || 8 ||8 || 7 || 14 |- ! colspan="9" style="background:#D52B1E; color:white;" |Либеро (L) |- |10 ||align=left|Асема Сейитбекова ('''Л''') || 27-сентябрь, 2010||1.57 см || align=left|{{Желек|Кыргызстан}} Ала-Тоо ||—||—||—||— |} |- ! style="background:#FFD700; color:black; border: 0;" | Башкы машыктыруучу |- | style="background:#FFD700; border: 0;" colspan="4" | {| class="wikitable" style="width: 100%; text-align: center;" ! style="background:#e8122e; color:#FFD700; width: 10em;" |Аты-жөнү !! style="background:#e8122e; color:#FFD700; width: 10em;" | Жарандыгы!! style="background:#e8122e; color:#FFD700; width: 10em;" | Төрөлгөн датасы |- |align=left|Абдухамид Айсаходжиев ||align=left|{{Өлкө желеги|Кыргызстан}} || ~ |} |} ; Жыйынтыгы ;; Тайпалык баскыч ( тайпасы) * {{W}} — Жеңген / {{L}} — Утулган / '''(п)''' — Оюндун партиясындагы көрсөткүч. * {{legend|#ccffcc|— Финалдык баскычка өткөндөр|border=solid 1px #AAAAAA}}{{legend|#FFFFCA|— 9—12-орун|border=solid 1px #AAAAAA}}{{legend|lightcyan|— 9—14-орун|border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" !rowspan=2 width=20%| Улуттук курама !rowspan=2 width=5%|Упайы !colspan=3|Оюндары !colspan=3|Партиядагы<br>оюндары !colspan=3|Партиядагы<br>эсептери |- !width=5%|{{comment|О|}} !width=5%|{{comment|{{W}}|}} !width=5%|{{comment|{{L}}|}} !width=5%|{{comment|{{W}} (п)}} !width=5%|{{comment|{{L}} (п)}} !width=5%|{{comment|SR}} !width=5%|{{comment|{{W}} (п)}} !width=5%|{{comment|{{L}} (п) }} !width=5%|{{comment|SPR}} |- align=center bgcolor=#ccffcc | align=left|1. {{Өлкө желеги|Таиланд}} | '''9''' | 3 || 3 || 0 || 9 || 0 || MAX || 225 || 139 ||1.619 |- align=center bgcolor=#ccffcc | align=left|2. {{Желек|Кытай Республикасы|олимп}}Кытай Тайбейи | '''6''' | 3 || 2 || 1 || 6 || 3 || 2.000 || 214 || 157 || 1.363 |- align=center bgcolor=#FFFFCA | align=left|3. {{Өлкө желеги|Моңголстан}} | '''3''' | 3 || 1 || 2 || 3 || 6 || 0.500 || 167|| 198|| 0.843 |- align=center bgcolor=lightcyan | align=left|4. {{Өлкө желеги|Кыргызстан}} | '''0''' | 3 || 0 || 3 || 0 || 9 || 0.000 || 113|| 225|| 0.502 |- align=center bgcolor=#ccffcc |} ---- {{Volleyballbox |bg = #eeffff |date = {{Start date|2026|09|16|df=y}} |time = 19:00 |team1 = Кытай Тайбейи {{Желек|Кытай Республикасы|олимп}} <br>(25 — 25 — 25 ) |score = 3—0 |team2 ={{Өлкө желеги|Кыргызстан}} <br>(14 — 15 — 9 ) |set = |stadium = Оказаки Чуо Сого Гимназия паркы (Айти) |attendance = 1,000 |referee =<br> {{Желек|Корея Республикасы}} Кан Жу Хи<br>{{Желек|Бахрейн}} Махди Али Маки Али Мохамед Шай<br>{{Желек|Катар}} Аль-Авадхи Фахад |report1 = }} {{Volleyballbox |bg = #eeffff |date = {{Start date|2026|09|17|df=y}} |time = 19:00 |team1 = [[Кыргызстан]] {{Желек|Кыргызстан}} <br>(13 — 7 — 7 ) |score = 0—3 |team2 = {{Өлкө желеги|Таиланд}} <br>(25 — 25 — 25) |set = |stadium = Оказаки Чуо Сого Гимназия паркы (Айти) |attendance = |referee =<br>{{Желек|Катар}} Аль-Авадхи Фахад Мохаммед<br> {{Желек|Корея Республикасы}} Баэ Сон-Ок<br>{{Желек|Кытай}} Лю Цзян |report1 = }} {{Volleyballbox |bg = #eeffff |date = {{Start date|2026|09|18|df=y}} |time = 16:00 |team1 = [[Моңголстан]] {{Желек|Моңголстан}} <br>(25 — 25 — 25 ) |score = 3—0 |team2 = {{Өлкө желеги|Кыргызстан}} <br>(20 — 13 — 15) |set = |stadium = Оказаки Чуо Сого Гимназия паркы (Айти) |attendance = |referee =<br> {{Желек|Өзбекстан}} Фархат Алимов<br>{{Желек|Гонконг}} Леун Инь Ян<br>{{Желек|Бахрейн}}Махди Али Маки Али Мохамед Шай |report1 = }} ---- 9—14-орун {{Volleyballbox |bg = #eeffff |date = {{Start date|2026|09|20|df=y}} |time = 16:00 |team1 = [[Непал]] {{Желек|Непал}} <br>(25 — 25 — 25 ) |score = 3—0 |team2 = {{Өлкө желеги|Кыргызстан}} <br>(20 — 16 — 20) |set = |stadium = Оказаки Чуо Сого Гимназия паркы (Айти) |attendance = |referee =<br> {{Желек|Филиппиндер}} Дель Росарио Жоселин<br>{{Желек|Катар}} Аль-Авадхи Фахад Мохаммед<br>{{Желек|Кытай}} Ду Нин |report1 = }} == [[Файл:Wrestling pictogram.svg|30px|alt=|link=]] Күрөш == {{Негизги макала|Күрөш 2026 жайкы Азия оюндарында}} '''Грек-рим күрөшү''' {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- ! rowspan=2 width=200|Спортчулар ! rowspan=2 width=200|Категориясы ! 1/8 финал ! Чейрек финал ! Жарым финал ! Жубатуучу раунд ! Финал !rowspan="2"|Оруну |- !Адаандашы <br />Жыйынтыгы !Атаандашы <br />Жыйынтыгы !Атаандашы <br />Жыйынтыгы !Атаандашы <br />Жыйынтыгы !Атаандашы <br />Жыйынтыгы |- |[[Жоламан Шаршенбеков]] | — 60 кг | | | |{{n/a|—}} | | |- |Раззак Бейшекеев | — 67 кг |{{n/a}} |colspan=4 align=center bgcolor="honeydew"| | |- |[[Акжол Махмудов]] | — 77 кг |{{n/a}} | | |{{n/a|—}} | | |- |Асан Жанышов | — 87 кг |colspan=5 align=center bgcolor="honeydew"| | |- |[[Үзүр Жусупбеков]] | — 97 кг |colspan=5 align=center bgcolor="honeydew"| | |- |Мурат Ботоев | — 130 кг |colspan=5 align=center bgcolor="honeydew"| | |- |colspan=8 align=center bgcolor="honeydew"| '''Башкы машыктыруучу:''' Улукбек Карачолоков |- |colspan=8 align=center bgcolor="honeydew"| '''Машыктыруучулар:''' [[Арсен Эралиев]], Мейрамбек Ахметов |} '''Эркин күрөш''' {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- ! rowspan=2 width=200|Спортчулар ! rowspan=2 width=200|Категориясы ! 1/8 финал ! Чейрек финал ! Жарым финал ! Жубатуучу раунд ! Финал !rowspan="2"|Оруну |- !Адаандашы <br />Жыйынтыгы !Атаандашы <br />Жыйынтыгы !Атаандашы <br />Жыйынтыгы !Атаандашы <br />Жыйынтыгы !Атаандашы <br />Жыйынтыгы |- |Бекзат Алмаз уулу | — 57 кг |colspan=5 align=center bgcolor="honeydew"| | |- |Эрназар Акматалиев | — 65 кг |colspan=5 align=center bgcolor="honeydew"| | |- |Орозбак Токтомамбетов | — 74 кг |colspan=5 align=center bgcolor="honeydew"| | |- |Малик Шаваев | — 86 кг |colspan=5 align=center bgcolor="honeydew"| | |- |Арсланбек Турдубеков | — 125 кг |colspan=5 align=center bgcolor="honeydew"| | |- |colspan=8 align=center bgcolor="honeydew"| '''Башкы машыктыруучу:''' Сүймөнкул Таабалды уулу |- |colspan=8 align=center bgcolor="honeydew"| '''Машыктыруучу:''' Ислам Тазабеков |} {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- ! rowspan=2 width=200|Спортчулар ! rowspan=2 width=200|Категориясы ! 1/8 финал ! Чейрек финал ! Жарым финал ! Жубатуучу раунд ! Финал !rowspan="2"|Оруну |- !Адаандашы <br />Жыйынтыгы !Атаандашы <br />Жыйынтыгы !Атаандашы <br />Жыйынтыгы !Атаандашы <br />Жыйынтыгы !Атаандашы <br />Жыйынтыгы |- |[[Сезим Жуманазарова]] | — 62 кг |colspan=5 align=center bgcolor="honeydew"| | |- |[[Мээрим Жуманазарова]] | — 68 кг |colspan=5 align=center bgcolor="honeydew"| | |- |[[Айпери Медет кызы]] | — 76 кг |colspan=5 align=center bgcolor="honeydew"| | |- |colspan=8 align=center bgcolor="honeydew"| '''Башкы машыктыруучу:''' Нурбек Изабеков |- |colspan=8 align=center bgcolor="honeydew"| '''Машыктыруучу:''' Нурдин Донбаев |} == [[Файл:Teqball pictogram.svg|30px|alt=|link=]] Текбол == {{Негизги макала|Текбол 2026 жайкы Азия оюндарында}} {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center !rowspan=2|Спортчулар !colspan=5|Тайпалык баскыч !Чейрекфинал !Жарым финал !colspan=2|Финал |-style=font-size:95% !Атаандашы<br />Жыйынтыгы !Атаандашы<br />Жыйынтыгы !Атаандашы<br />Жыйынтыгы !Атаандашы<br />Жыйынтыгы !Оруну !Атаандашы<br />Жыйынтыгы !Атаандашы<br />Жыйынтыгы !Атаандашы<br />Жыйынтыгы !Оруну |- |Кудайберди Айдарбеков |{{СпортчуАО туусу|Чингуун Ганзориг|MGL|2026 жайкы}}<br> {{W}} 2—0 |{{СпортчуАО туусу|Соу Фрайдей|MYA|2026 жайкы}}<br>{{L}} 0—2 |{{СпортчуАО туусу|Али Аль-Элаяви|IRQ|2026 жайкы}}<br>{{L}} 0—2 |{{СпортчуАО туусу|Заид Эйдан|KUW|2026 жайкы}}<br>{{L}} 0—2 |4 |{{СпортчуАО туусу|Ли Жун Сок|KOR|2026 жайкы}}<br>{{L}} 0—2 |colspan=1 align=center bgcolor="honeydew"|алдыга жылган эмес, кийинки беттеши жубатуучу раунд | {{СпортчуАО туусу|Принц Агустин|PHI|2026 жайкы}}<br>{{L}} 0—2 | |- |Айдана Оторбаева |{{СпортчуАО туусу|Кхин Хнин Вай|MYA|2026 жайкы}}<br>{{L}} 0—2 |{{СпортчуАО туусу|Камар Дандал|LBN|2026 жайкы}}<br>{{L}} 0—2 |{{СпортчуАО туусу|Сумая|INA|2026 жайкы}}<br>{{L}} 1—2 |{{n/a}} |4 |colspan=5 align=center bgcolor="honeydew"| алдыга жылган эмес |} ==Булактар == {{Булактар}} kazmwg4ptwgti64ok4ldh0xinej92bx 0 153911 652872 652013 2026-09-21T05:27:42Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 652872 wikitext text/x-wiki '''Көчө''' — калктуу конуштун ичиндеги коомдук мейкиндиктин элементи, шаардык инфратүзүмдүн негизги элементтеринин бири, жөө жүргүнчүлөр жана коомдук транспорт үчүн арналган, анда тигил же бул эрежелер боюнча автоунааны коё берүүгө болот<ref name=":0">Профессор [[Блинкин, Михаил Яковлевич|Блинкин М. Я.]]. [https://schola.hse.ru/news/964318158.html «Настоящая урбанистика — это научная дисциплина и в то же время практическое ремесло»] </ref>. Шаар курулуштары (үйлөр) номурланып, тигил же бул көчөгө байланат. Ошондуктан көчөнүн жун жана так жактары бар. Көчө аталыштары белгилүү адамдардын, топонимдердин, окуялардын же [[Майрам|майрамдардын]] урматына коюлат. Калктуу конуштун төрт жагы көчөлөр менен курчалган тик бурчтуу бөлүгү квартал деп аталат. Үйдүн бир жагы көчөгө караган болсо, экинчи жагы кварталдын ички жагына караган болуп, короого карайт. Көчөлөрдө шаардык транспорт жүрөт. Жөө жүргүнчүлөрдүн көчөлөрдөн өтүүсү зебра менен белгиленген жана светофор менен жөнгө салынуучу жөө жүргүнчүлөрдүн өтмөктөрүн билдирет. Көчөнүн жөө адамдар өтүшү үчүн арналган узунунан кеткен бөлүгү тротуар деп аталат, ал жолдун жүрүүчү бөлүгүнөн бордюр менен ажыратылат. Күндүн караңгы мезгилинде көчөдө кыймылды ишке ашыруу үчүн көчө жарыктары бар. Кыймылдан тышкары, көчөлөрдө башка иш-аракеттер да жүргүзүлүшү мүмкүн, мисалы, көчө соодасы. == Этимологиясы == Көчө сөзү түрк тилдеринин бардыгында аздыр-көптүр колдонулат ({{Lang-az|küçə}}; {{Lang-kk|көше}}; {{Lang-uz|koʻcha}}; {{Lang-tk|köçe}}). Көчө сөзү ({{Lang-fa|کوچه}}) деген сөздөн алынган. == Көчө жана жол айырмачылыгы. == [[Файл:Оживленная_улица_в_районе_Капотня.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9E%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%B2_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BD%D1%8F.jpg|thumb|Көчө]] Көчө менен жолдун ортосунда принципиалдуу айырма бар. Көчө — жөө жүргүнчү жана коомдук транспорт үчүн арналган коомдук мейкиндиктин элементи, ал жерде тигил же бул эрежелер боюнча автомобилди коё берүүгө болот. Жол — коомдук мейкиндиктин инженердик элементи, анда жөө жүргүнчү болбошу керек. Мисалы, Маскөөдө тарыхый жактан жолдор болгон эмес<ref name=":0" />. == Көчөнүн долбоордоштуруу == 21-кылымда көчө - бул жөн эле асфальт жана чийин эмес. Бул ар бир катышуучу өзүн коопсуз сезүүгө тийиш болгон чөйрө. Ал айлана-чөйрөнү эске алуу менен долбоорлонушу керек, өзгөрүүлөргө даяр болушу керек жана машиналардын агымын эмес, адамды биринчи орунга коюшу керек. * Ар бир шаар көчөсүнүн эки жагында тротуарлар болушу керек. Ишкердик зоналарда жөө жүргүнчүлөр зонасынын туурасы 2,4-3,7 м кем эмес, турак жайларда 1,5-2,1 м кем эмес. * Көчөдөн коопсуз жана ыңгайлуу жерден өтүүгө болот. Жөө жүргүнчүлөр өтмөктөрү бардык кесилиштерде, ал эми узун кесилиштерде жөө жүргүнчүлөрдүн табигый агымы бар жерлерде (мектептердин, сейил бактардын, аялдамалардын жанында) орнотулат. * Өтүү убактысы жетиштүү болушу керек. Жол чырактарда жөө жүргүнчүлөр көчөнү бир циклде кесип өтүүгө үлгүрүшү керек. Убакытты тескери эсептөөчү жол чырактар бардык жаңы өтмөктөрдө милдеттүү түрдө орнотулат. * Жөө жүргүнчүлөр айдоочуларга жакшы көрүнүшү керек. Тротуардын дөңсөөлөрү өтүү аралыгын кыскартып, адамдарды даана көрсөтөт. Токтотуу сызыктары өтмөктөн кеминде 2,5 м алыстатылат. * Кең көчөлөрдө коопсуздук аралдары милдеттүү түрдө болушу керек. Эгерде бир багытта үчтөн ашык тилке болсо, коляскасы же велосипеди бар адам күтө алышы үчүн туурасы 2 метрден кем эмес аралча керек. * Белесепетчилерге өзүнчө корголгон жай керек. Кыймыл көп болгон көчөлөрдө — корголгон веложолдор (токтотуучу жай же буфердик зона). Тынч жерлерде белесепет тилкелери же белгилер бар. * Автоунаалардын эшиктеринин ачылуу коркунучу белесепетчилерге коркунуч келтирбеши керек. Бир тараптуу көчөлөрдө белесепет тилкесин унаадан түшүп жаткан жүргүнчүлөр менен кагылышууну болтурбоо үчүн сол тарапка жайгаштырган оң. * Жолдун кесилиштеринде белесепетчилерди бурулуп бара жаткан транспорт менен "жеп коюуга" болбойт. Интенсивдүү бурулуш учурунда өзүнчө жол чырактык фазалар же так артыкчылык менен аралаштыруу зоналары колдонулат. * Белесепет тармагы үзгүлтүксүз болушу керек. Веложолдор коомдук транспорттун аялдамаларынын алдында үзгүлтүккө учурабайт: алар аялдаманын тумшугунан кийин өткөрүлөт же велосипед тилкесин улантып, автобус үчүн аралча жасалат. * Тилкенин кеңдиги ылдамдыкты ашырууга алып келбеши керек. Шаарда тилкенин сунушталган туурасы - 3 м, жүк жана коомдук транспорт үчүн - 3,3 м. 3,3 метрден кең тилкелер кооптуу жана алгылыксыз. * Акырын бурулуп, сөзсүз жөө жүргүнчүлөргө жол берүү керек. Бурулуу ылдамдыгы 15-25 км/сааттан ашпоосу үчүн кесилиштердеги айлануулардын радиусу минималдуу (3-4,5 м, турак жай райондорунда 0,6 м чейин) кылынат. * Көрүнүшкө жана коопсуздукка тоскоол болгон жерде токтотууга тыюу салынат. Жолдун кесилишинен 6-8 метрден жакын, автобус аялдамаларында, велосипед тилкелеринде жана экинчи катарда токтотууга болбойт. * Көчөнүн геометриясы сейрек кездешүүчү ири көлөмдөгү унааларга ылайыкташпайт. Көчөлөр кадимки транспорт боюнча долбоорлонот. Эгерде ири техникага бурулуу керек болсо, ага эки тилкени колдонууга уруксат берилет, бирок жөө жүргүнчүлөр үчүн кооптуу радиустарды көбөйтпөйт. * Жүктөлгөн каттамдарда автобустар тыгында турбашы керек. Кызыл түстөгү төшөлмөсү бар, "Автобустар үчүн гана" деген жазуусу бар жана эреже бузууларды көзөмөлдөгөн автобус тилкелери (тротуардын жанында же борборунда) бөлүнөт. * Аялдамалар автобустардын жана транспорттун башка түрлөрүнүн кыймылына тоскоол болбошу керек. Аялдама дөңсөөлөрү автобуска агымдан чыгып кетпөөгө мүмкүндүк берет. Кесилиштин алдында токтосоңуз, кызыл жарыкка оңго бурулууга тыюу салынат. * Жүргүнчүлөр аялдамага чейин коопсуз жана ыңгайлуу келиши керек. Аялдаманын жанындагы тротуардагы мейкиндик жүргүнчүлөрдүн санына туура келет. Чоң агым учурунда чатырлар, отургучтар жана келгендиги тууралуу маалымат керек. * Жолдун кесилиши чакан болушу керек. Жолдун кесилишинин аянты канчалык кичине болсо, бурулуу ылдамдыгы ошончолук төмөн, өтүү кыска жана көрүнүү жакшы болот. Ашыкча тилкелер жана канализацияланган оң бурулуштар жоюлат. * Жөнгө салынбаган өтмөктөр коргоосуз калбашы керек. Эгерде көчөнү жөө жүргүнчүлөр көп кесип өтсө жана ылдамдык жогору болсо, бийик өтмөктөр, бүлбүлдөгөн оттор, коопсуздук аралдары колдонулат. * Жолдун кесилишинде көрүнүштү эч нерсе тосуп калбастыгы керек. Дарактар, мамылар жана токтоп турган унаалар көрүнүүгө тоскоолдук кылбайт. Көрүнүштү эсептөөдө каалаган (төмөн) ылдамдык колдонулат. * Жаңы чечимдерди адегенде сынап көрүп, андан кийин капиталдык түрдө курууга болот. Убактылуу материалдар (белгилер, мамычалар, парклеттер) идеяны текшерүүгө, тургундардын колдоосуна ээ болууга жана реконструкциялоодо каталарды болтурбоого мүмкүндүк берет. * Жалпы пайдалануудагы көчөдө бардык катышуучулар бирдей, бирок жөө жүргүнчүлөргө артыкчылык берилет. Мейкиндик өсүмдүктөр үчүн контейнерлердин, мамылардын, ар кандай жабуулардын жардамы менен уюштурулган. Автомобилдердин кыймылы жай (30 км/саатка чейин). * Коопсуздук жамгыр суусу менен иштөөнү да камтыйт. Био дренаждык арыктар, суу өткөрүүчү газондор жана жабуулар жөө жүргүнчүлөр жана велосипедчендер үчүн кооптуу болгон көлмөлөрдүн, муздардын жана тайгак жерлердин алдын алат<ref>NACTO. Проектирование городских улиц. [[Служебная:Источники книг/9785916713558|ISBN 978-5-91671-355-8]]</ref> == Тарыхы == Алгачкы көчөлөр неолит доорунда (Ярмук маданияты) алгачкы калктуу конуштар менен бирге пайда болгон. Кудустун эң белгилүү көчөсү Виа Долороза болуп, ал аркылуу [[Ыйса|Ыйса Машаяк]] өлүм жазасына тартылган жерге барган. 1807-жылы [[Лондон|Лондондо]] газ чырактарынын негизинде көчөлөрдү жарыктандыруу пайда болду. 1832-жылы [[Париж]] көчөлөрү асфальт менен каптала баштады<ref>{{Cite web|url=http://www.megapetroleum.ru/kakova-istoriya-primeneniya-nefti-i-gaza/|title=Краткая история применения нефти и газа|access-date=2019-08-15|archive-date=2019-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716101212/http://www.megapetroleum.ru/kakova-istoriya-primeneniya-nefti-i-gaza/|url-status=live}}</ref>. 1914-жылы [[Кливленд|Кливлендде]] кызыл жана жашыл жарыгы бар биринчи жол чырак пайда болду. == Көчөлөрдүн жиктемеси == Мисалы, Бишкек шаарында көчө-жол тармагынын объекттеринин жана шаардын пландоо түзүмүнүн элементтеринин аталыштары жөнүндө актуалдуу маалыматтар менен маалыматтар базасы — Көчөлөрдүн жалпы бишкектик классификатору бар жана аларга аллеялар, бульварлар, тар көчөлөр, аянттар, өткөөлдөр, сызыктар, жолчолор, проспекттер, туюк көчөлөр, көчөлөр, шосселер, жээк жолдор, кварталдар жана кичи райондор кирет. * Көчө — калктуу конуштардагы эки катар үйлөрдүн ортосундагы өтүү жана өтүү үчүн мейкиндик<ref>{{Cite web|url=https://slovarozhegova.ru/word.php?wordid=33056|title=Источник|archive-date=2025-03-24|access-date=2026-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324211650/https://slovarozhegova.ru/word.php?wordid=33056|url-status=live|accessdate=2026-09-06|archivedate=2025-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250324211650/https://slovarozhegova.ru/word.php?wordid=33056}}</ref>. * Бульвар же гүлбак — көчөнүн жээгиндеги (адатта ортосундагы) аллея же бак-дарактардын тилкеси. * Түшүү — шаарлардагы төмөн жана бийик жерлерди бириктирген салыштырмалуу кыска көчө. Мындай көчөлөр дээрлик бүткүл узундугу боюнча жантайма профилге ээ. * Жээк жол (шаарларда) — жээкти бойлой жайгашкан өтмөк (көчө). * Туюк — өтмөктөрү жок көчөнүн бир түрү. * Тар көчө — эки чоңураак узунунан кеткен көчөлөрдүн туурасынан бириккен чакан көчө * Проспект же саябан көчө – адатта шаардагы узун, түз жана кең көчө ==Булактары== [[Категория:Шаар]] 1jp5ie3k24hjczujoev2gze0fwv2397 0 153923 652886 652798 2026-09-21T07:51:10Z Artelow 2286 652886 wikitext text/x-wiki {{Административдик бирдик |Түс1 = {{Түс|Колумбия}} |Кыргызча аталышы = Сан-Андрес жана Провиденсия |Расмий аталышы = {{lang-es|Departamento de San Andrés y Providencia}} |Желек = Flag of San Andrés y Providencia.svg |Желектин сүрөттөлүшү = |Желектин туурасы = |Герб = Escudo de San Andrés y Providencia.svg |Гербдин сүрөттөлүшү = |Гербдин туурасы = |Өлкө = {{Өлкө желеги|Колумбия}} |Гимн = |Урааны = |Лакап аты = |Штат ыры = |Сүрөт = Corales Old Providence McBean Lagoon.JPG |Сүрөттүн туурасы = 280px |Сүрөттүн баяны = |Статусу = Колумбиянын арал аймактары |Областка карайт = |Районго карайт = |Борбору = Сан-Андрес |Ири шаары = |Ири шаарлары = |Күнү = |Негизделген = 4-июль 1991-жыл |Жоюлган = |Башчысынын аталышы = Губернатор |Башчысы = Эверт Хокинс Сжогрин |Башчысынын аталышы2 = |Башчысы2 = |Башчысынын аталышы3 = |Башчысы3 = |Жылдык ИДП = 0,5 млрд |ИДП боюнча орду = |ИДП калк жанына жараша = |ИДП калк санынана жараша = |ИДП = |Тили = |Тилдери = [[испан тили]], [[англис тили]], [[райсал креол тили]] |Калкы = 61,280 |Калк боюнча орду = 29 |Калк боюнча пайызы = |Жыштыгы = 1170 |Жыштык боюнча орду = |Улуттук курамы = |Диний курамы = |Аянты = 52,5 |Аянт боюнча орду = 33 |Аянты боюнча пайызы = |Максималдуу бийиктиги = 37 |Орточо бийиктиги = |Минималдуу бийиктиги = 0 |Тууралыгы = |Узундугу = |Карта = San Andres and Providencia in Colombia (special marker).svg |Картанын өлчөмү = 280px |Административдик бирдиктин картасы = Colombia San Andrés y Providencia location map.svg |Картанын өлчөмү ае = 280px |lat_dir = N |lat_deg = 12 |lat_min = 33 |lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 81 |lon_min = 43 |lon_sec = |region = CO |баскыч = 2 |CoordScale = 100000 |Убакыт аралыгы = [[UTC−05:00|UTC−05:00]] |Аббревиатурасы = |ISO = CO-SAP |FIPS = |Телефон коду = 57 |Почта индекси = 880001 — 880008 |Интернет-домени = [[.co]] |Автоунаа номурунун коду = |Сайты = http://www.sanandres.gov.co |Commons түрмөгүндө = San Andrés, Providencia y Santa Catalina }} '''Сан-Андрес жана Провиденсия''' ({{lang-es|San Andrés y Providencia}}, {{lang-en|San Andrés and Providencia}}) — Колумбиянын департаменттеринин бири. Курамына Сан-Андрес, Провиденсия аралдары жана Никарагуанын жээгиндеги Кариб деңизинин түштүк-батышындагы бир нече кичинекей аралдар кирет. Департамент Колумбиянын Кариб деңизинин жээгинен 750 чакырым түндүк-батышта жайгашкан. Борбору - Сан-Андрес шаары. == Тарыхы == "Провиденс" компаниясын негиздеген англиялык пуритандар Провиденсия аралына 1629-жылы отурукташа башташкан. Алар [[Тамеки (өсүмдүк)|тамеки]] жана кант камышын өстүрүшкөн, бирок кийинчерээк көбү каракчылык менен алектенип кетишкен. Испандар 1641-жылы аларды аралдан сүрүп чыгарышкан, бирок айрымдары кайтып келип, [[Жамайка|Жамайкадан]] аралга кара кулдарды алып келе башташкан. 1786-жылы Лондон конвенциясына ылайык [[Улуу Британия]] [[Испания|Испаниянын]] аралга болгон укугун тааныган<ref>[https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/providencia Encyclopedia.com. Providencia]</ref><ref>[https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/san-andres-island Encyclopedia.com. San Andrés Island]</ref>. 1803-жылы аралдар Жаңы Гранада вице-падышалыгынын курамына киргизилген. Латын Америкасындагы Испан империясынын ээликтери көз карандысыздыгын жарыялагандан кийин, Сан-Андрес, Провиденсия жана Сан-Катаринанын тургундары 1822-жылы ыктыярдуу түрдө Улуу Колумбия Республикасына кошулушкан. Кийинчерээк архипелагга Борбордук Американын бириккен провинциялары, ал эми алар 1838-жылы кулагандан кийин [[Никарагуа]] доомат арта баштаган. 1928-жылы Никарагуа менен Колумбия келишимге кол коюп, ага ылайык аралдар Колумбиянын карамагында калтырылган<ref>[https://isnblog.ethz.ch/uncategorized/calming-colombia-and-nicaraguas-murky-waters CSS. Calming Colombia and Nicaragua’s Murky Waters]</ref>. === Аймактык талаштар === АКШ XIX кылымдан бери Гуано жөнүндөгү мыйзамдын негизинде архипелагдын бир катар ээн аралдарына талашып келген. 1981-жылы АКШ архипелагдын бир катар аралдарына болгон талаштан баш тарткан, бирок ушул күнгө чейин Серранилья жана Бахо-Нуэво аралдарына доомат артуусун улантууда. 2001-жылдан баштап Никарагуа Колумбиядан аралдардын аймактык таандыктыгын талашууга аракет кылган. Бирок 2007-жылы БУУнун Эл аралык соту Колумбиянын департаменттин негизги аралдарына ээлик кылуу укугун ырастаган. 2012-жылы ушундай эле чечим бир катар майда аралдарга карата да кабыл алынып, бул аймактык талашка чекит койгон. Бирок Колумбиянын аянты болжол менен 75 миң чарчы чакырымды түзгөн өзгөчө экономикалык зонасы болуп саналган Кариб деңизинин суулары Никарагуага өткөрүлүп берилиши керек болчу. Колумбия өкмөтү БУУнун Эл аралык сотунун бул чечимин аткаруудан баш тарткан<ref>[https://www.newsru.com/world/10sep2013/caribsea.html News. Колумбия отказалась отдать Никарагуа часть Карибского моря, невзирая на решение суда ООН]</ref>. == Географиясы == === Сан-Андрес арал === [[Файл:San_Andres_Island_Montage.jpg|left|thumb|264x264px|Сан-Андрес арал]] Сан-Андрес тобунун негизги аралы жана департаменттин эң чоң аралы. Ал 12°33′ түн. к. 81°43′ б. у. координаталарында жайгашкан. Узундугу 12 км, туурасы 3 км түзүп, аянты 26 км². Аралдын борборунда Биг-Понд деп аталган чакан лагуна бар. Борбору шаары — ушул аралдын түндүгүндө жайгашкан. Дагы бир шаарча — чыгыш жээктеги Сан-Луис. Кайо-Жонни (Жонни-Кей) аралдын түндүк чекити болгон Герман-Пойнттон (Пунта-Норте) 1,5 км чыгыш-түндүк-чыгышта, ал эми Хейнс-Кей аралдан болжол менен ушундай эле аралыкта чыгыш тарапта жайгашкан. Коттон-Кей түндүк-чыгыш жээкте, Сан-Андрес шаарынан түштүктү көздөй 1 кмден азыраак аралыкта жайгашкан. === Кайос-де-Альбукерке === [[Файл:Cayo_Cangrejo_Old_Providence_McBean_Lagoon.JPG|left|thumb|220x220px|Краб-Кей]] Бул атолл Сан-Андрестен түштүк-батышта, 12°10′ түн. к. 81°51′ б. у. жайгашкан. Колумбиянын эң батыш чекити болуп саналат. Рифтин туурасы болжол менен 7 км. Түштүк бөлүгүндө Кайо-дель-Норте жана Кайо-дель-Сур жайгашкан. Кайо-дель-Нортенин бийиктиги 2 м чейин жетет, бетин пальмалар жана бадалдар каптап турат. Түштүгүрөөктө бир нече жүз метр аралыкта жайгашкан Кайо-дель-Сур 1 м бир аз ашыгыраак бийиктикке жетет, анда бир нече бадалдар, ал эми түштүгүндө мангр токойлору өсөт. Кайо-дель-Нортеде 12°10′ түн. к. 81°50′ б. у. координатасында 1980-жылдан бери иштеп жаткан маяк бар. Маяк Колумбиянын Аскердик-деңиз күчтөрү тарабынан тейленет === Кайос-дель-Эсте-Судесте === [[Файл:Islas_de_San_Andrés_y_Providencia.svg|thumb|280x280px|Сан Андрес жана Провиденсия]] Бул атолл Сан-Андрес аралынын түштүк-чыгышында 22 км жана Кайос-де-Альбукеркенин түндүк-чыгышында 35 км аралыкта, 12°24′ түн к. 81°28′ б. у. жайгашкан. Узундугу 14 км жана туурасы 4 км. Түштүк-чыгышында бир нече кумдуу рифтер бар. Алардын эң чоңдору: Кайо-дель-Эсте, Кайо-Боливар, Вест-Кей жана Кайо-Арена, алардын бири да 2 метрден бийик эмес. Бардык рифтерди пальмалар менен бадалдар каптап турат жана мангрлар менен курчалган. Кайо-Боливарда Колумбиянын Аскердик-деңиз күчтөрүнүн маягы жайгашкан. Рифтерге Колумбиянын материктик бөлүгүнөн жана Сан-Андрестен балыкчылар бат-баттан келип турушат. Кайо-Боливарда эки бетон имарат, ал эми башка рифтерде бир нече жыгачтан жасалган курулуштары жайгашкан. == Калкы == Аралдардын түпкү калкы — райсалдар, 1631-жылы аралдарга отурукташкан англиялык пуритандардын жана алардын кулдарынын урпактары болуп саналат. Алардын тили — райсал креол тили. Бирок азыркы учурда 90 миң тургундун ичинен райсалдар калктын болжол менен 30% гана түзөт. == Административдик-аймактык түзүлүшү == === Муниципалитеттери === {| class="wikitable" width="450px" align="center" ! width="10px" |№ ! width="300px" |Муниципалитеттин аталышы ! width="50px" |Аянты, км² ! width="50px" |Калкы, адам (2005) |- |1 |Сан-Андрес (San Andrés) |26 |55 426 |- |2 |Провиденсия (Providencia) |26,5 |4 147 |} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.sanandres.gov.co/ Расмий сайты. Gobernación del Archipielago (Government of the Archipelago)] {{Түндүк Америка өлкөлөрү}} dropaz6itqst26qg77dz39v0cog0nb0 652887 652886 2026-09-21T07:53:43Z Artelow 2286 652887 wikitext text/x-wiki {{Административдик бирдик |Түс1 = {{Түс|Колумбия}} |Кыргызча аталышы = Сан-Андрес жана Провиденсия |Расмий аталышы = {{lang-es|Departamento de San Andrés y Providencia}} |Желек = Flag of San Andrés y Providencia.svg |Желектин сүрөттөлүшү = |Желектин туурасы = |Герб = Escudo de San Andrés y Providencia.svg |Гербдин сүрөттөлүшү = |Гербдин туурасы = |Өлкө = {{Өлкө желеги|Колумбия}} |Гимн = |Урааны = |Лакап аты = |Штат ыры = |Сүрөт = Corales Old Providence McBean Lagoon.JPG |Сүрөттүн туурасы = 280px |Сүрөттүн баяны = |Статусу = Колумбиянын арал аймактары |Областка карайт = |Районго карайт = |Борбору = Сан-Андрес |Ири шаары = |Ири шаарлары = |Күнү = |Негизделген = 4-июль 1991-жыл |Жоюлган = |Башчысынын аталышы = Губернатор |Башчысы = Эверт Хокинс Сжогрин |Башчысынын аталышы2 = |Башчысы2 = |Башчысынын аталышы3 = |Башчысы3 = |Жылдык ИДП = 0,5 млрд |ИДП боюнча орду = |ИДП калк жанына жараша = |ИДП калк санынана жараша = |ИДП = |Тили = |Тилдери = [[испан тили]], [[англис тили]], [[райсал креол тили]] |Калкы = 61,280 |Калк боюнча орду = 29 |Калк боюнча пайызы = |Жыштыгы = 1170 |Жыштык боюнча орду = |Улуттук курамы = |Диний курамы = |Аянты = 52,5 |Аянт боюнча орду = 33 |Аянты боюнча пайызы = |Максималдуу бийиктиги = 37 |Орточо бийиктиги = |Минималдуу бийиктиги = 0 |Тууралыгы = |Узундугу = |Карта = San Andres and Providencia in Colombia (special marker).svg |Картанын өлчөмү = 280px |Административдик бирдиктин картасы = Colombia San Andrés y Providencia location map.svg |Картанын өлчөмү ае = 280px |lat_dir = N |lat_deg = 12 |lat_min = 33 |lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 81 |lon_min = 43 |lon_sec = |region = CO |баскыч = 2 |CoordScale = 100000 |Убакыт аралыгы = [[UTC−05:00|UTC−05:00]] |Аббревиатурасы = |ISO = CO-SAP |FIPS = |Телефон коду = 57 |Почта индекси = 880001 — 880008 |Интернет-домени = [[.co]] |Автоунаа номурунун коду = |Сайты = http://www.sanandres.gov.co |Commons түрмөгүндө = San Andrés, Providencia y Santa Catalina }} '''Сан-Андрес жана Провиденсия''' ({{lang-es|San Andrés y Providencia}}, {{lang-en|San Andrés and Providencia}}) — Колумбиянын департаменттеринин бири. Курамына Сан-Андрес, Провиденсия аралдары жана Никарагуанын жээгиндеги Кариб деңизинин түштүк-батышындагы бир нече кичинекей аралдар кирет. Департамент Колумбиянын Кариб деңизинин жээгинен 750 чакырым түндүк-батышта жайгашкан. Борбору - Сан-Андрес шаары. == Тарыхы == "Провиденс" компаниясын негиздеген англиялык пуритандар Провиденсия аралына 1629-жылы отурукташа башташкан. Алар [[Тамеки (өсүмдүк)|тамеки]] жана кант камышын өстүрүшкөн, бирок кийинчерээк көбү каракчылык менен алектенип кетишкен. Испандар 1641-жылы аларды аралдан сүрүп чыгарышкан, бирок айрымдары кайтып келип, [[Жамайка|Жамайкадан]] аралга кара кулдарды алып келе башташкан. 1786-жылы Лондон конвенциясына ылайык [[Улуу Британия]] [[Испания|Испаниянын]] аралга болгон укугун тааныган<ref>[https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/providencia Encyclopedia.com. Providencia]</ref><ref>[https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/san-andres-island Encyclopedia.com. San Andrés Island]</ref>. 1803-жылы аралдар Жаңы Гранада вице-падышалыгынын курамына киргизилген. Латын Америкасындагы Испан империясынын ээликтери көз карандысыздыгын жарыялагандан кийин, Сан-Андрес, Провиденсия жана Сан-Катаринанын тургундары 1822-жылы ыктыярдуу түрдө Улуу Колумбия Республикасына кошулушкан. Кийинчерээк архипелагга Борбордук Американын бириккен провинциялары, ал эми алар 1838-жылы кулагандан кийин [[Никарагуа]] доомат арта баштаган. 1928-жылы Никарагуа менен Колумбия келишимге кол коюп, ага ылайык аралдар Колумбиянын карамагында калтырылган<ref>[https://isnblog.ethz.ch/uncategorized/calming-colombia-and-nicaraguas-murky-waters CSS. Calming Colombia and Nicaragua’s Murky Waters]</ref>. === Аймактык талаштар === АКШ XIX кылымдан бери Гуано жөнүндөгү мыйзамдын негизинде архипелагдын бир катар ээн аралдарына талашып келген. 1981-жылы АКШ архипелагдын бир катар аралдарына болгон талаштан баш тарткан, бирок ушул күнгө чейин Серранилья жана Бахо-Нуэво аралдарына доомат артуусун улантууда. 2001-жылдан баштап Никарагуа Колумбиядан аралдардын аймактык таандыктыгын талашууга аракет кылган. Бирок 2007-жылы БУУнун Эл аралык соту Колумбиянын департаменттин негизги аралдарына ээлик кылуу укугун ырастаган. 2012-жылы ушундай эле чечим бир катар майда аралдарга карата да кабыл алынып, бул аймактык талашка чекит койгон. Бирок Колумбиянын аянты болжол менен 75 миң чарчы чакырымды түзгөн өзгөчө экономикалык зонасы болуп саналган Кариб деңизинин суулары Никарагуага өткөрүлүп берилиши керек болчу. Колумбия өкмөтү БУУнун Эл аралык сотунун бул чечимин аткаруудан баш тарткан<ref>[https://www.newsru.com/world/10sep2013/caribsea.html News. Колумбия отказалась отдать Никарагуа часть Карибского моря, невзирая на решение суда ООН]</ref>. == Географиясы == === Сан-Андрес арал === [[Файл:San_Andres_Island_Montage.jpg|left|thumb|264x264px|Сан-Андрес арал]] Сан-Андрес тобунун негизги аралы жана департаменттин эң чоң аралы. Ал 12°33′ түн. к. 81°43′ б. у. координаталарында жайгашкан. Узундугу 12 км, туурасы 3 км түзүп, аянты 26 км². Аралдын борборунда Биг-Понд деп аталган чакан лагуна бар. Борбору шаары — ушул аралдын түндүгүндө жайгашкан. Дагы бир шаарча — чыгыш жээктеги Сан-Луис. Кайо-Жонни (Жонни-Кей) аралдын түндүк чекити болгон Герман-Пойнттон (Пунта-Норте) 1,5 км чыгыш-түндүк-чыгышта, ал эми Хейнс-Кей аралдан болжол менен ушундай эле аралыкта чыгыш тарапта жайгашкан. Коттон-Кей түндүк-чыгыш жээкте, Сан-Андрес шаарынан түштүктү көздөй 1 кмден азыраак аралыкта жайгашкан. === Кайос-де-Альбукерке === [[Файл:Cayo_Cangrejo_Old_Providence_McBean_Lagoon.JPG|left|thumb|220x220px|Краб-Кей]] Бул атолл Сан-Андрестен түштүк-батышта, 12°10′ түн. к. 81°51′ б. у. жайгашкан. Колумбиянын эң батыш чекити болуп саналат. Рифтин туурасы болжол менен 7 км. Түштүк бөлүгүндө Кайо-дель-Норте жана Кайо-дель-Сур жайгашкан. Кайо-дель-Нортенин бийиктиги 2 м чейин жетет, бетин пальмалар жана бадалдар каптап турат. Түштүгүрөөктө бир нече жүз метр аралыкта жайгашкан Кайо-дель-Сур 1 м бир аз ашыгыраак бийиктикке жетет, анда бир нече бадалдар, ал эми түштүгүндө мангр токойлору өсөт. Кайо-дель-Нортеде 12°10′ түн. к. 81°50′ б. у. координатасында 1980-жылдан бери иштеп жаткан маяк бар. Маяк Колумбиянын Аскердик-деңиз күчтөрү тарабынан тейленет === Кайос-дель-Эсте-Судесте === [[Файл:Islas_de_San_Andrés_y_Providencia.svg|thumb|280x280px|Сан Андрес жана Провиденсия]] Бул атолл Сан-Андрес аралынын түштүк-чыгышында 22 км жана Кайос-де-Альбукеркенин түндүк-чыгышында 35 км аралыкта, 12°24′ түн к. 81°28′ б. у. жайгашкан. Узундугу 14 км жана туурасы 4 км. Түштүк-чыгышында бир нече кумдуу рифтер бар. Алардын эң чоңдору: Кайо-дель-Эсте, Кайо-Боливар, Вест-Кей жана Кайо-Арена, алардын бири да 2 метрден бийик эмес. Бардык рифтерди пальмалар менен бадалдар каптап турат жана мангрлар менен курчалган. Кайо-Боливарда Колумбиянын Аскердик-деңиз күчтөрүнүн маягы жайгашкан. Рифтерге Колумбиянын материктик бөлүгүнөн жана Сан-Андрестен балыкчылар бат-баттан келип турушат. Кайо-Боливарда эки бетон имарат, ал эми башка рифтерде бир нече жыгачтан жасалган курулуштары жайгашкан. == Калкы == Аралдардын түпкү калкы — райсалдар, 1631-жылы аралдарга отурукташкан англиялык пуритандардын жана алардын кулдарынын урпактары болуп саналат. Алардын тили — райсал креол тили. Бирок азыркы учурда 90 миң тургундун ичинен райсалдар калктын болжол менен 30% гана түзөт. == Административдик-аймактык түзүлүшү == === Муниципалитеттери === {| class="wikitable" width="450px" align="center" ! width="10px" |№ ! width="300px" |Муниципалитеттин аталышы ! width="50px" |Аянты, км² ! width="50px" |Калкы, адам (2005) |- |1 |Сан-Андрес (San Andrés) |26 |55 426 |- |2 |Провиденсия (Providencia) |26,5 |4 147 |} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.sanandres.gov.co/ Расмий сайты. Gobernación del Archipielago (Government of the Archipelago)] {{Түндүк Америка өлкөлөрү}} [[Категория:Административдик бирдиктер арип боюнча]] [[Категория:Сан-Андрес жана Провиденсия]] [[Категория:Колумбиянын департаменттери]] 9be5md2zpyh2qlht8pnagov244qmkny 0 153944 652864 652166 2026-09-20T23:47:37Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 652864 wikitext text/x-wiki {{Арал |Аталышы = Бейкер |Расмий аталышы = {{lang-en|Baker Island}} |Сүрөт = Nwrbakerisle a320.gif |Сүрөттүн туурасы = |Сүрөттүн аталышы = Бейкер аралынын учактан тартылган сүрөтү |lat_dir = N |lat_deg = 0 |lat_min = 11 |lat_sec = 41 |lon_dir = W |lon_deg = 176 |lon_min = 28 |lon_sec = 46 |region = UM |CoordScale = 50000 |Аянты = 2.1 |Эң бийик чекити = 8 |Калкы = 0 |Калкты каттоо жылы = |Калкынын жыштыгы = 0 |Астрономиялык объект = |Өлкө = АКШ |Өлкө2 = |Өлкө3 = |Өлкө4 = |Өлкө5 = |Аймак = |Аймак2 = |Аймак3 = |Аймак4 = |Аймак5 = |Район = |Район2 = |Район3 = |Район4 = |Район5 = |Архипелаг = Хауленд жана Бейкер аралдары |Акватория = Тынч океан |Акватория2 = |Акватория3 = |Акватория4 = |Акватория5 = |Аймактык карта 1 = Океания |Аймактык карта 2 = |Викиказына = Baker Island }} '''Бейкер аралы''' ({{lang-en|Baker Island}}; мурунку аталышы ''Нью-Нантакет'' {{lang-en|New Nantucket}}<ref>[https://www.jstor.org/stable/j.ctvvn13t Mark J. Rauzon. Isles of Amnesia: The History, Geography, and Restoration of America's Forgotten Pacific Islands]</ref>) — Тынч океанындагы кичинекей, ээн атолл, экватордун түндүгүндө, Гонолулудан 3100 чакырым түштүк-батышта жайгашкан. АКШнын инкорпорацияланбаган жана уюшулбаган аймагы (башкача айтканда юридикалык жактан АКШнын курамына кирбейт) жана Улуттук жапайы жаратылыш программасынын алкагында АКШнын Ички иштер министрлиги тарабынан башкарылат. == Тарыхы == Бейкер аралын биринчи жолу 1818-жылы Нантакет кит уулоочу "Экватор" кемесинин капитаны Элиша Фолжер ачып, ага "Жаңы Нантакет" деген аталыш берген. 1825-жылдын августунда Нантакеттин дагы бир кит уулоочу "Лопер" кемесинин капитаны Обед Старбак аралды кайрадан көргөн. Кийинчерээк арал өз аталышын 1834-жылы бул жерге келген капитан Майкл Бейкердин урматына алган<ref>[https://books.google.com.au/books?id=ZGp0AAAAMAAJ&source=gbs_book_other_versions_r&cad=1 Henry Evans Maude. Of Islands and Men: Studies in Pacific History]</ref>. Айрым маалыматтарга караганда, Бейкер аралда андан да эрте, 1832-жылы болгон жана 1839-жылдын 14-августунда "Гидеон Хауленд" кит уулоочу кемеси менен кайтып келип, ал жерге америкалык деңизчини көмгөн. Капитан Бейкер аралды өзүнүкү катары 1855-жылы жарыялап, кийинчерээк аралга болгон өз укуктарын америкалык Гуано компаниясын негиздеген топко саткан<ref>[https://www.govinfo.gov/app/details/GAOREPORTS-OGC-98-5 GovInfo. GAO/OGC-98-5 - U.S. Insular Areas: Application of the U.S. Constitution]</ref><ref>[https://www.nytimes.com/1865/05/03/archives/the-guano-companies-in-litigationa-case-of-interest-to-stockholders.html The New York Times. The Guano Companies in Litigation--A Case of Interest to Stockholders.; SUPREME COURT--GENERAL TERM.]</ref>. [[Файл:Baker Day Beacon.jpg|220px|left|thumb|Аралдагы маяк]] АКШ 1856-жылдагы Гуано аралдары жөнүндөгү мыйзамга ылайык 1857-жылы Бейкер аралын расмий түрдө өз ээлигине алган<ref>[https://books.google.kg/books/about/American_Polynesia.html?id=_ttBAAAAIAAJ&redir_esc=y Edwin Horace Bryan. American Polynesia: Coral Islands of the Central Pacific]</ref>. Аралдагы гуано кендери америкалык Гуано компаниясы тарабынан 1859-жылдан 1878-жылга чейин казылып алынган. Кен казуу иштери үчүн Тынч океанынын ар кайсы аймактарынан, анын ичинде [[Гавайи|Гавайиден]] жумушчулар алынып келинген. Гавайилик жумушчулар Бейкер аралын илим" гүлүнүн урматына "Пуакаилима" деп аташкан<ref>Quan Bautista, Jesi; Smith, Savannah (2018). Early Cultural and Historical Seascape of the Pacific Remote Islands Marine National Monument: Archival and Literary Research Report. Pifsc Special Publication; Sp-19-005 (Report). NOAA Fisheries Pacific Islands Fisheries Science Center. p. 3. doi:10.25923/fb5w-jw23.</ref>. Гуано казуунун масштабдуулугун 1868-жылдын аягындагы кемелердин кыймылынан байкаса болот, бир катар кемелер, анын ичинде британиялык "Монтебелло" жана америкалык "Эльдорадо" кемелери Англиянын Ливерпуль шаарына тонналаган гуано ташыган<ref>[https://www.loc.gov/item/sn82015418/1868-11-14/ed-1/ The Pacific commercial advertiser (Honolulu, Hawaiian Islands), November 14, 1868]</ref>. 1869-жылдын февралында Жон Дэвис капитандык кылган британиялык "Шафтсбери" кемеси шамалдын капысынан өзгөрүшү жана куюндун кесепетинен кеме казыгынан ажырап, Бейкер аралынын рифинде кыйроого учураган<ref>[https://dokumen.pub/the-pacifics-new-navies-an-ocean-its-wars-and-the-making-of-us-sea-power-military-war-and-society-in-modern-american-history-1009559737-9781009559737.html Dokumen.PUB. The Pacific's New Navies: An Ocean, its Wars, and the Making of US Sea Power (Military, War, and Society in Modern American History) 1009559737, 9781009559737]</ref>. Ошол эле жылдын аягында америкалык "Робин Гуд" кемеси гуано жүктөп жатканда өрттөнүп, кыйраган<ref>[https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/23780231241274187 Sage Journals. Guano and the Rise of the American Empire]</ref>. 1886-жылдын 7-декабрында Амеpикалык гуано компаниясы өз укуктарын британиялык "Жон Т. Арундел жана компания" фирмасына саткан. Ал компания 1886-жылдан 1891-жылга чейин Тынч океандагы гуано операциялары үчүн Бейкер аралын өзүнүн башкы штабы катары колдонгон. АКШ өз талаптарынан баш тартты деп эсептеп, Арундел 1897-жылы Британиянын Колониялар боюнча министерлигинин аралда иштөөгө лицензия алуу үчүн кайрылган. Улуу Британия Бейкер аралын британиялык аймак катары эсептегени менен, аны эч качан расмий түрдө аннексиялаган эмес. АКШ 1920-жылдардын башында өз укуктарын кайрадан калыбына келтирип, дипломатиялык сүйлөшүүлөрдөн кийин 1935-жылы Амеpикалык Экваториалдык аралдарды колониялаштыруу долбоорун баштаган. 1936-жылдын май айында АКШнын суверенитетин ырастоо үчүн № 7368 Жарлыгы чыккан<ref>[https://home.att.net/~higley.family/HullMemo.htm Hull, Cordell; Roosevelt, Franklin D. (1936). Memorandum of Secretary of State Cordell Hull to the president, February 18, 1936]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Амеpикалык Экваториалдык аралдарды колониялаштыруу долбоорунун алкагында америкалык отурукташуучулар Бейкер аралына убактылуу лагерлерди курушкан. Колониялаштыруу аракеттеринин алкагында 1935-жылдын 3-апрелинде америкалыктар "USCGC Itasca" кемеси менен келишкен жана Мейертон калктуу конушун негиздешкен. Отурукташкандар маяк, турак үйлөрдү куруп, өсүмдүктөрдү өстүрүүгө аракет кылышкан. Бирок аралдын катаал шарттарынан, анын ичинде кургак климаттан жана деңиз канаттууларынын таасиринен улам бул аракеттердин көбү натыйжасыз болгон. 1940-жылдагы АКШнын эл каттоосунда Мейертондун калкы үч америкалык жаран деп катталган. Экинчи дүйнөлүк согуш учурундагы жапон чабуулдарынан кийин 1942-жылы калктуу конуш эвакуацияланып, кийин аралды АКШ куралдуу күчтөрү ээлеген. Бул шаарча отурукташуучуларга жашоо үчүн имараттарды жана жамгыр суусун чогултуучу цистерналарды курууга көмөктөшкөн АКШ армиясынын капитаны Х. А. Мейердин урматына аталган. Ал аралдын батыш тарабында, деңиз деңгээлинен 4,0 м бийиктикте жайгашкан<ref>[https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/search/names/1989467 Summary Report. Meyerton (historical)]</ref>. == Галерея == <gallery mode="nolines" widths="245" perrow="4"> Файл:Baker_Island_Coastline.jpg|Бейкер аралынын жээги Файл:Fish_and_Wildlife_sign_on_Baker_Island.jpg|Корук белгиси Файл:Baker_Island_Day_Beacon_content.jpg|Маяктагы крабдар Файл:Baker_settlement_remains.jpg|Аралдагы конуштардын урандылары Файл:Baker_Island_Gravesite.JPG|Мүрзө Файл:Baker_Radio_Towers.jpg|Радиомачталар Файл:Baker_Island_wreck.JPG|Бейкер аралынын жээгиндеги кеменин сыныктары Файл:BakerIsland_ISS010.jpg|Бейкер аралынын спутниктен тартылган сүрөтү Файл:Camp on Baker Island (80-CF-79868-49).jpg Файл:Government House on Baker Island (80-CF-79868-39).jpg Файл:General View of Baker Island (80-CF-79868-45).jpg </gallery> == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.fws.gov/refuge/baker-island Baker Island National Wildlife Refuge] {{АКШнын административдик-аймактык түзүлүшү}} hlhjjo5kzpw5lu0lnbxupbqpanp338i 0 154103 652873 652783 2026-09-21T05:54:24Z Born Nomad 47370 исправление источников 652873 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kohlekraftwerk_Mehrum_Windräder.jpg|thumb| [[Германия|Германиядагы]] жылуулук электр станциясы жана шамал генераторлору]] '''Электр энергетика''' - бул [[Электр энергиясы|электр энергиясын]] өндүрүүнү, берүүнү жана бөлүштүрүүнү камтыган энергетиканын бир тармагы. Энергетика тармагына мындан тышкары жылуулук энергетикасы да кирет. Электр энергиясынын башка энергия түрлөрүнө салыштырмалуу негизги артыкчылыгы — аны алыс аралыкка жеткирүүнүн салыштырмалуу жеңилдиги. Орусия Федерациясынын «Электр энергетикасы жөнүндө» федералдык мыйзамында электр энергетикасына төмөнкүдөй аныктама берилет<ref name="Федеральный закон Российской Федерации «Об электроэнергетике»">{{Cite web|url=http://www.rg.ru/oficial/doc/federal_zak/35-03.shtm|title=Федеральный закон Российской Федерации от 26 марта 2003 г. N 35-ФЗ «Об электроэнергетике»}}</ref>:<blockquote>Электр энергетика - бул Орусия Федерациясынын экономикасынын электр энергиясын өндүрүү (анын ичинде [[Электр энергиясы|электр]] жана жылуулук энергиясын айкалыштырып өндүрүү), электр энергиясын берүү, электр энергетикасында ыкчам-диспетчердик башкаруу, электр энергиясын сатуу жана керектөө процесстеринде келип чыккан экономикалык мамилелердин комплексин камтыган тармак. Бул процесстер өндүрүштүк жана башка мүлктүк объектилерди, анын ичинде Орусиянын Бирдиктүү энергетикалык системасына кирген объектилерди пайдалануу менен жүзөгө ашырылат. Аталган объектилер электр энергетикасынын субъекттерине же башка жактарга менчик укугунда же федералдык мыйзамдарда каралган башка негиздерде таандык болушу мүмкүн. Электр энергетикасы экономиканын иштешин жана калктын жашоо-турмушун камсыз кылуунун негизин түзөт.</blockquote>Электр энергетикасынын аныктамасы ГОСТ 19431-84 мамлекеттик стандартында да берилген:<blockquote>Электр энергетика — бул электр энергиясын өндүрүүнү жана пайдаланууну рационалдуу кеңейтүүнүн негизинде өлкөнү электрлештирүүнү камсыз кылган энергетиканын бир бөлүгү.</blockquote> == Тарыхы == ==== 19-кылым ==== [[Алессандро Вольта]] 1800-жылы вольттук үймөктү иштеп чыкканда, электр энергиясын электролиттик элементте жүрүүчү химиялык реакциялар аркылуу алууга болору белгилүү болгон. Бирок электр энергиясын мындай жол менен өндүрүү кымбат болгон жана азыркыга чейин кымбат бойдон калууда. 1831-жылы [[Майкл Фарадей]] айлануучу кыймылдан электр энергиясын өндүргөн машинаны ойлоп тапкан. Ошентсе да бул технология коммерциялык жактан натыйжалуу деңгээлге жетиши үчүн дээрлик 50 жыл талап кылган. [[Электр|Электр энергиясын]] пайдалуу максаттарда колдонуунун алгачкы башка аракеттери [[XIX кылым|19-кылымдын]] экинчи жарымында жасалган. Аны колдонуунун негизги багыттары жаңыдан ойлоп табылган [[телеграф]], [[Гальванотехника|гальваникалык каптоо]] жана аскердик техника болгон. Мисалы, [[Электр кыймылдаткычы|электр кыймылдаткычтары]] менен жабдылган кемелерди жана [[Автомобиль|өзү жүрүүчү унааларды]] түзүүгө аракеттер жасалган, ошондой эле электр жардыргычтары менен жабдылган миналар иштелип чыккан. Алгач электр энергиясынын булагы катары негизинен[[гальваникалык элементтер]] колдонулган. 1878-жылы [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарында]] [[Томас Эдисон]] [[Майкл Фарадей|Майкл Фарадейдин]] изилдөөлөрүнө таянып, жергиликтүү өндүрүлүп, бөлүштүрүлүүчү [[Туруктуу ток|туруктуу токтун]] негизинде иштеген, газ менен жарыктандырууну жана жылытууну алмаштыра ала турган, коммерциялык жактан натыйжалуу системаны иштеп чыгып, сатыкка чыгарган. 1881-жылдын декабрь айында [[Улуу Британия|Улуу Британиянын]] Сассекс графтыгындагы Брайтон шаарында [[:en:Robert Hammond (electrical engineer)|Роберт Хаммонд]] жаңы электр жарыктандыруу системасын көрсөтүп, сыноодон өткөргөн. Анын ийгиликтүү иштеши Хаммондго бул ишти коммерциялык жана юридикалык жактан жолго коюуга мүмкүнчүлүк берген. Анткени бир катар дүкөн ээлери жаңы электр жарыктандырууну өз ишканаларында колдонууну каалашкан. 1882-жылдын башында [[Томас Эдисон]] [[Лондон|Лондондогу]] [[Виадуке Холборн|Холборн виадугунда]] дүйнөдөгү биринчи [[Паровую электростанцию|буу электр станциясын]] ишке киргизген. Ал Лондон шаардык корпорациясы менен үч айлык келишим түзүп, көчөлөрдү жарыктандырууну камсыз кылган. Убакыттын өтүшү менен станция жергиликтүү бир катар керектөөчүлөрдү электр энергиясы менен камсыздай баштаган. Электр энергиясы [[туруктуу ток]] (DC) түрүндө берилген. 1882-жылы Годалмингдеги жана [[Виадук Холборн|Холборн виадугундагы]] электр менен камсыздоо системалары бир нече жылдан кийин жабылган. Ал эми Брайтондогу система ишин улантып, 1887-жылы электр энергиясы суткасына 24 саат жеткиликтүү болгон. Кийинчерээк, 1882-жылдын сентябрь айында, [[Томас Эдисон]] [[Нью-Йорк|Нью-Йорктогу]] Перл-стритте [[Электр станциясы|электр станциясын]] ишке киргизген. Бул станция да электр энергиясын туруктуу ток түрүндө өндүргөн. Дал ушул себептен электр энергисын өндүрүү керектөөчүлөргө жакын жерде жүргүзүлгөн: [[Томас Эдисон|Эдисондун]] системасында чыңалууну өзгөртүүчү каражаттар болгон эмес. Кандай гана электр системасы болбосун, анда тандалган чыңалуу белгилүү бир компромиссти билдирет. Берилген кубаттуулук өзгөрбөгөн шартта [[Электр чыңалуусу|чыңалууну]] жогорулатуу [[Электр тогу|ток күчүн]] азайтып, демек, өткөргүчтүн талап кылынган калыңдыгын да төмөндөтөт. Бирок муну менен бирге ток өткөрүүчү бөлүктөргө түз тийүүдөн келип чыгуучу коркунуч көбөйүп, [[Изолятор|изоляциянын]] калыңдыгына коюлган талаптар жогорулайт. Мындан тышкары, айрым электр жүктөмдөрүн жогорку чыңалууда иштетүү кыйын болгон же таптакыр мүмкүн эмес. Жалпысынан алганда [[Томас Эдисон|, Эдисондун]] системасыеда электр станциялары керектөөчүлөрдөн бир милядан ашпаган аралыкта жайгашууга тийиш болгон. Мындай система шаар борборлорунда иштей алганы менен, шаар четиндеги аймактарды электр энергиясы менен камсыз кылуу экономикалык жактан жараксыз эле. 1880-жылдардын орто ченинде жана экинчи жарымында [[Европа|Европада]] жана [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарында]] [[өзгөрмө ток]] (AC) системалары ишке киргизиле баштаган. Өзгөрмө токтун артыкчылыгы электр станцияларында орнотулган [[Трансформатор|трансформаторлор]] аркылуу[[Электр генератору|генераторлордон]] келген чыңалууну жогорулатууга, ал эми жергиликтүү подстанциялардагы трансформаторлор аркылуу керектөөчүлөрдү камсыз кылуу үчүн чыңалууну төмөндөтүүгө мүмкүн болгондугунда эле. Чыңалуунун жогорулашы электр берүү жана бөлүштүрүү линияларындагы ток күчүн азайтып, өткөргүчтөрдүн өлчөмүн кичирейтүүгө жана энергияны бөлүштүрүүдө пайда болгон жоготууларды азайтууга мүмкүндүк берет. Бул энергияны алыс аралыкка бөлүштүрүүнү кыйла үнөмдүү кылган. Генераторлор, мисалы, гидроэлектр станциялары, керектөөсүлөрдөн алыс жайгашышы мүмкүн эле. Өзгөрмө жана туруктуу ток системалары бир нече убакыт бою атаандашып, бул мезгил "токтор согушу"деп аталган. Туруктуу ток системасы коопсуздук жагынан бир аз артыкчылыкка ээ деп эсептелгени менен, бул айырма өзгөрмө токтун техникалык жана экономикалык жактан зор артыкчылыктарын басып өтүүгө жетишсиз болгон. Акырында өзгөрмө ток системалары үстөмдүк кылган. Ушул мезгилде электр энергиясын колдонуунун жаңы тармактары да пайда болгон: электр көтөргүчтөр, [[Насос|насостор]] жана электр кыймылдаткычтары өркүндөтүлгөн. Маанилүү жетишкендиктердин бири электр [[Трамвай|трамвайынын]] ойлоп табылышы болгон. Трамвай системалары электр энергиясын ири көлөмдө керектеп, [[Электр станциясы|электр станцияларынын]] кубаттуулугун көбөйтүүгө түрткү берген. Көптөгөн шаарларда алгачкы электр станциялары трамвай системалары менен бир мезгилде курулган. ==== 20-кылым ==== Күч электроникасы — электр энергиясын башкаруу жана өзгөртүү үчүн катуу абалдагы электрониканы колдонгон электрониканын тармагы. Күч электроникасынын өнүгүшү 1902-жылы өзгөрмө токту туруктуу токко айландыруу үчүн колдонулган [[Игнитрон|сымап түзөткүчүнүн (Игнитрондун)]] иштелип чыгышы менен башталган. 1920-жылдардан тартып энергияны берүүдө [[Газотрон|тиратрондорду]] жана тармак аркылуу башкарылуучу сымаптуу клапандарын колдонуу боюнча изилдөөлөр улантылып келет. Башкаруучу электроддордун киргизилиши бул түзүлүштөрдү жогорку чыңалуудагы туруктуу ток (HVDC) менен электр энергиясын берүүгө ылайыктуу кылган. 1933-жылы селен түзөткүчтөрү ойлоп табылган. Транзистордук технологиянын башаты 1947-жылы чекиттик-контакттык транзистордун ойлоп табылышына барып такалат. Анын артынан 1948-жылы биполярдык өткөөлдүү транзистор (BJT) иштелип чыккан. 1950-жылдарга карата кубаттуулугу жогору жарым өткөргүч [[Диод|диоддор]] жеткиликтүү болуп, алар вакуумдук лампаларды бара-бара алмаштыра баштаган. 1956-жылы кремний негизиндеги башкарылуучу түзөткүч (SCR) сунушталып, күч электроникасынын колдонуу чөйрөсүн кеңейткен. Күч электроникасындагы маанилүү бурулуш 1959-жылы МОП-транзистордун (металл-оксид-жарым өткөргүч талаа транзисторунун) ойлоп табылышы менен болгон. MОП-транзиторлордун кийинки муундары электр энергия булактарын иштеп чыгуучуларга биполярдык транзисторлор менен жетишүү мүмкүн болбогон өндүрүмдүүлүккө жана кубаттуулук тыгыздыгына жетүүгө мүмкүндүк берген. 1969-жылы Hitachi компаниясы биринчи тик багыттагы күч МОП-транзисторун сунуштаган. Кийинчерээк ал V-MOS деген ат менен белгилүү болгон. Ошондон бери күч МОП-транзистору дарбазанын башкаруу үчүн аз кубаттуулук талап кылынгандыгы, которуштуруу ылдамдыгынын жогорулугу, параллелдүү туташтыруунун жөнөкөйлүгү, кең өткөрүү тилкеси, бекемдиги, башкаруунун жана ыктуулоонун жеңилдиги, колдонуу жана оңдоо жөнөкөйлүгү сыяктуу өзгөчөлүктөрүнүн аркасында дүйнөдө эң кеңири колдонулган күч электрондук түзүлүштөрүнүн бири болуп калды. HVDC системалары электр энергиясынын ири көлөмүн алыс аралыкка берүүдө же чектеш асинхрондук энергетикалык системаларды туташтырууда барган сайын кеңири колдонулуп жаткандыгына карабастан, электр энергиясын өндүрүүнүн, берүүнүн, бөлүштүрүүнүн жана чекене сатуунун негизги бөлүгү өзгөрмө токтун жардамы менен ишке ашырылат. === Орусиянын электр энергетикасынын тарыхы === [[Файл:Производство_электроэнергии_в_России_-_Донор.svg|thumb|375x375px| Орусияда электр энергиясын өндүрүүнүн 1992–2008-жылдардагы динамикасы, млрд кВт∙саат]] Орусиянын, ошондой эле дүйнөлүк электр энергетикасынын тарыхы 1891-жылдан башталат. Ошол жылы окумуштуу Михаил Доливо-Добровольский элект энергиясынын болжол менен 220 кВт кубаттуулугун 175 км аралыкка практикалык түрдө берүүнү ишке ашырган. Натыйжада электр берүү линиясынын пайдалуу аракет коэффициенти 77,4% түзүп, мындай татаал жана көп элементтүү түзүлүш үчүн сенсанциялык деңгээлде жогору көрсөткүч болгон. Мындай жогорку натыйжалуулукка окумуштуу өзү ойлоп тапкан үч фазалуу чыңалууну колдонуу аркылуу жетишилген. Революцияга чейинки Орусияда бардык электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу 1,1 млн кВт, ал эми электр энергиясын жылдык өндүрүү көлөмү 1,9 млрд кВт·саатты түзгөн. Революциядан кийин, [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Лениндин]] сунушу менен Орусияны электрлештирүү боюнча ГОЭЛРО планы иштелип чыккан. Планда жалпы кубаттуулугу 1,5 млн кВт болгон 30 электр станциясын куруу каралган. Бул милдет 1931-жылга карата аткарылган. ==== Советтер мезгили ==== [[Файл:Sosnovka_Bekovo_2015_near_Railroad.JPG|thumb|267x267px| Электр берүү линиясы,Пенза облусу]] 1940-жылы советтик электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу 10,7 млн кВтка жетип, электр энергиясын жылдык өндүрүү көлөмү 50 млрд кВт·сааттан ашкан. Бул көрсөткүч 1913-жылдагы тиешелүү көрсөткүчтөрдөн 25 эсе жогору болгон. [[Улуу Ата-Мекендик согуш|Улуу Ата Мекендик согуштан]] улам болгон тыныгуудан кийин, КСРБди (СССР) электрлештирүү иштери кайрадан жанданып, 1950-жылы электр энергиясын өндүрүү көлөмү 90 млрд кВт·саат деңгээлине жеткен. 1950-жылдары Цимлянск, Гюмуш, Жогорку-Свирь, Мингечаур жана башка электр станциялары ишке киргизилген. 1960-жылдардын ортосунан тартып [[Кеңештер Бирлиги|КСРБ]] электр энергиясын өндүрүү боюнча дүйнөдө АКШдан кийинки экинчи орунду ээлеген<ref>{{Cite book/Russian|автор=М. И. Кузнецов|часть=|заглавие=Основы электротехники|оригинал=|ссылка=|место=Москва|издательство=Высшая школа|год=1964|страницы=|isbn=}} </ref>. === Беларусь электр энергетикасынын тарыхы === Беларуста электр энергиясын пайдалануу боюнча алгачкы маалыматтар 19-кылымдын аягына таандык. Бирок, өткөн кылымдын башында да Беларустун энергетикалык базасы өтө төмөн деңгээлде өнүккөн. Бул товардык өндүрүштүн жана социалдык чөйрөнүн артта калышына алып келген: бир тургунга туура келген өнөр жай продукциясынын көлөмү Орусия империясынын орточо көрсөткүчүнө салыштырмалуу дээрлик беш эсе аз болгон. Шаарларда жана айылдарда жарыктандыруунун негизги булактары керосин лампалары, шамдар жана чырагайлар болгон. [[Минск|Минскте]] биринчи электр станциясы 1894-жылы ишке киргизилген. Анын кубаттуулугу 300 аттын күчүн.түзгөн. 1913-жылга чейин станцияга ар түрдүү компаниялар чыгарган үч дизелдик кыймылдаткыч орнотулуп, анын жалпы кубаттуулугу 1400 аттын күчүнө жеткен. 1897-жылдын ноябрь айында [[Витебск|Витебскте]] туруктуу ток өндүргөн электр станциясы алгачкы электр энергиясын бере баштаган. 1913-жылы Беларустун аймагында техникалык жабдылышы боюнча алдыңкы орунда турган бир гана буулук турбиналуу электр станциясы болгон. Ал Добруш кагаз фабрикасына таандык эле. [[Белорусь Советтик Социалисттик Республикасы|Беларустун]] энергетикалык комплексинин өнүгүшү 1917-жылдагы революциядан кийин советтик мамлекеттин эл чарбасын өнүктүрүүгө багытталган алгачкы узак мөөнөттүү планы болгон ГОЭЛРО планын ишке ашыруудан башталган. 1930-жылдардын аягына карата Беларустун энергетикалык системасынын орнотулган кубаттуулугу 129 МВтка жетип, жылдык өндүрүү көлөмү 508 млн кВт·саатты түзгөн. Салыштыруу үчүн, 1913-жылы бардык электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу болгону 5,3 МВт, ал эми электр энергиясын жылдык өндүрүү көлөмү 4,2 млн кВт·саат болгон<ref>{{Cite book/Russian|автор=Белорусская энергосистема|часть=|заглавие=Становление энергетики Беларуси. Путь длиною в жизнь|оригинал=|ссылка=|место=Минск|издательство=|год=2011|страницы=20—29|isbn=}} </ref>. Тармактын тез өнүгүшүнүн башталышы кубаттуулугу 10 МВт болгон Беларусь ГРЭСинин биринчи кезегинин ишке киргизилиши менен байланыштуу. Ал согушка чейинки мезгилдеги эң ири электр станциясы болгон. БелГРЭС 35 жана 110 кВ чыңалуудагы электр тармактарынын өнүгүшүнө күчтүү түрткү берип, Беларусь энергетикалык системасы иш жүзүндө түзүлгөн. 1931-жылдын 15-майында Беларусь ССРинин мамлекеттик райондук электр станцияларын жана тармактарын башкаруу органын — "Белэнерго" ишин уюштуруу жөнүндө чечим кабыл алынган. Көп жылдар бою Беларусь ГРЭС республикадагы негизги электр станциясы болуп келген. Ошол эле учурда, 1930-жылдары энергетика тармагы тез өнүгүп, жаңы ЖЭБдер пайда болуп, жогорку чыңалуудагы электр берүү линияларынын жалпы узундугу бир топ көбөйгөн жана кесипкөй кадрлардын потенциалы түзүлгөн. Бирок бул алдыдагы жылыш [[Улуу Ата-Мекендик согуш|Улуу Ата Мекендик согуш]] учурунда токтоп, согуш республиканын электр энергетикасынын базасын дээрлик толугу менен кыйрашына алып келген. Беларусь бошотулгандан кийин, анын электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу болгону 3,4 МВтты түзгөн. Согушка чейинки электр станцияларынын орнотулган кубаттуулугун жана электр энергиясын өндүрүү көлөмүн калыбына келтирип, андан ашыруу үчүн энергетика тармагынын адистерине олуттуу күч-аракет жумшоого туура келген. Кийинки он жылдыктарда тармак өнүгүүсүн улантып, анын түзүмү өркүндөтүлүп, жаңы энергетикалык ишканалар түзүлгөн. 1964-жылдын аягында Беларуста биринчи жолу чыңалуусу 330 кВ "Минск-Вильнюс" электр берүү линиясы ишке киргизилген. Ал өлкөнүн энергетикалык системасын КСРБдин Европа бөлүгүндөгү Бирдиктүү энергетикалык системасына туташкан Түндүк-Батыштын Бирдиктүү энергетикалык системасына бириктирди. 1960–1970-жылдары электр станцияларынын кубаттуулугу 756 МВттан 3464 МВтка чейин өсүп, электр энергиясын өндүрүү көлөмү 2,6 млрд кВт·сааттан 14,8 млрд кВт·саатка чейин көбөйгөн. 1975-жылы электр станцияларынын кубаттуулугу 5487 МВтка жетип, электр энергиясын өндүрүү 1970-жылга салыштырмалуу дээрлик эки эсеге өскөн. Кийинки мезгилде электр энергетика тармагынын өнүгүү темпи жайлаган: 1975-жылга салыштырмалуу 1991-жылы электр станцияларынын кубаттуулугу 11% дан бир аз ашык, ал эми электр энергиясын өндүрүү көлөмү 7% га көбөйгөн. 1960-1990-жылдары электр тармактарынын жалпы узундугу 7,3 эсеге өскөн. 220-750 кВ чыңалуудагы системаны түзүүчү электр берүү линияларынын узундугу 30 жылдын ичинде 16 эсеге көбөйүп, 5875 кмге жеткен. 2010-жылдын 1-январына карата республиканын электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу 8386,2 МВтты, анын ичинде "Белэнерго" мамлекеттик өндүрүштүк бирикмесине караган станциялардын кубаттуулугу 7983,8 МВтты түзгөн. Бул кубаттуулук өлкөнүн электр энергиясына болгон керектөөсүн толук камсыз кылууга жетиштүү болгон. Ошол эле учурда эң натыйжалуу кубаттуулуктарды пайдалануу жана электр станцияларында оңдоо иштерин жүргүзүү зарылдыгына байланыштуу Орусиядан, Украинадан, Литвадан жана Латвиядан жыл сайын 2,4–4,5 млрд кВт·саат электр энергиясы импорттолуп турган. Мындай жеткирүүлөр Беларусь энергетикалык системасынын башка энергетикалык системалар менен параллелдүү иштөөсүнүн туруктуулугун жана керектөөчүлөрдү электр энергиясы менен ишенимдүү камсыз кылууну шарттаган<ref>{{Cite book/Russian|автор=А.Н.Дорофейчик и др.|часть=|заглавие=Электроэнергетика Беларуси – путь длиной в 80 лет|оригинал=|ссылка=|место=Минск|издательство=Тэхналогія|год=2011|страницы=207|isbn=}} </ref>. 2020-жылы Беларусь АЭСи ишке киргизилген. == Дүйнөдө электр энергиясын өндүрүү == Дүйнөдө электр энергиясын өндүрүүнүн динамикасы (жыл — млрд кВт·саат): * 1890 — 9 * 1900 — 15 * 1914 — 37,5 * 1950 — 950 * 1960 — 2300 * 1970 — 5000 * 1980 — 8250 * 1990 — 11800 * 2000 — 14500 * 2005 — 18138,3 * 2007 — 19894,8 * 2013 — 23127 * 2014 — 23536,5 * 2015 — 24255 * 2019 — 27044 Дүйнөдөгү электр энергиясын эң көп өндүргөн өлкөлөрдүн катарына [[Кытай]] жана [[Америка Кошмо Штаттары]] кирет. Алар дүйнөлүк электр энергиясын өндүрүүнүн тиешелүүлүгүнө жараша 25% жана 18%ын камсыз кылат. Алардан болжол менен төрт эле аз электр энергиясын [[Индия]], [[Орусия]] жана [[Жапония|Япония]] өндүрөт. {| class="wikitable" style="text-align:center;" width="600px" |- |+ Дүйнөлүк электр энергиясын өндүрүүдө ар кандай булактарынын үлүшү, % ! width="17.25%" | Жыл ! width="10%" | Көмүр ! width="10%" | Газ ! width="10%" | ГЭС ! width="10%" | АЭС ! width="10%" | Нефть ! width="10%" | Башкалары ! Жалпысынан, ТВт*ч |- | 1973-жыл | 38,3 | 12,1 | 20,9 | 3,3 | 24,8 | 0,6 | 6 131 |- | 2019-жыл | 36,7 | 23,5 | 16,0 | 10,3 | 2,8 | 10,7 | 27,044 |} == Дүйнөлүк энергия керектөө == АКШнын Энергетика боюнча маалымат башкармалыгынын (EIA — U.S. Energy Information Administration) маалыматы боюнча, 2008-жылы дүйнөдө электр энергиясын керектөөнүн көлөмү болжол менен 17,4 триллион кВт·саатты түзгөн. 2019-жылы дүйнөлүк энергия керектөөсүнүн 26,8% кайра жаралуучу энергия булактары аркылуу камсыздалган. [[Ядролук энергетика|Ядролук энергетиканы]] кошкондо, бул көрсөткүч 37,1% түзгөн. == Электр энергетикасындагы негизги технологиялык процесстер == === Электр энергиясын өндүрүү === Электр энергиясын өндүрүү — электр станциялары деп аталган өнөр жай объектилеринде энергиянын ар кандай түрлөрүн электр энергиясына айландыруу процесси. Азыркы учурда электр энергиясын өндүрүүнүн төмөнкү түрлөрү бар: * '''Жылуулук энергетикасы'''. Бул учурда, органикалык отундардын күйүшүнөн бөлүнүп чыккан жылуулук энергиясы электр энергиясына айландырылат. Жылуулук энергетикасына жылуулук электр станциялары (ЖЭС) кирет. Алар негизинен эки түргө бөлүнөт: ** Конденсациялык (КЭС) электр станциялары; алар үчүн мурда колдонулган ГРЭС деген кыскартуу да кездешет; ** Жылуулук менен камсыздоочу станциялар — жылуулук электр борборлору (ЖЭБ). Жылуулук менен камсыздоо деп бир эле электр станциясында электр жана жылуулук энергиясын айкалыштырып өндүрүү аталат. КЭС менен ЖЭБде технологиялык процесстер негизинен окшош. Эки учурда тең, отун жагылуучу казан болот жана жана күйүудөн бөлүнүп чыккан жылуулуктун эсебинен басым алдындагы суу буусу ысытылат. Андан кийин ысытылган буу буу турбинасына берилет, ал жерде анын жылуулук энергиясы айлануу энергиясына айланат. Турбинанын валы [[Электр генератору|электр генераторунун]] роторун айландырып, натыйжада айлануу энергиясы электр энергиясына айландырылып, электр тармагына берилет. ЖЭБдин КЭСтен негизги айырмасы — казанда ысытылган буунун бир бөлүгү жылуулук менен камсыздоо муктаждыктарына багытталат. Дүйнөдөгү электр станцияларынын көпчүлүгү, башкача айтканда, өндүрүлүлгөн электр энергиясынын болжол менен 2/3 бөлүгүн жылуулук электр станциялары түзөт. * '''[[Ядролук энергетика]]'''. Ага атомдук электр станциялары ([[Атомдук электр станциясы|АЭС]]) кирет. Практикада ядролук энергетика көп учурда жылуулук энергетикасынын бир түрү катары каралат, анткени АЭСте электр энергиясын өндүрүүнүн жалпы принциби ЖЭСтегидей эле. Айырмасы — бул жерде жылуулук энергиясы отунду күйгүзүүдөн эмес, ядролук реактордо атом ядролорунун бөлүнүшүнүн натыйжасында бөлүнүп чыгат. Электр энергиясын өндүрүүнүн андан аркы процесси ЖЭСтен принципиалдуу айырмаланбайт: реактордо суу бууга айландырылып, буу турбинага берилет жана башка процесстер жүрөт. АЭСтердин айрым конструкциялык өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу аларды электр жана жылуулук энергиясын айкалыштырып өндүрүүдө пайдалануу экономикалык жактан натыйжасыз, бирок бул багытта айрым тажрыйбалар жүргүзүлгөн; * '''Гидроэнергетика'''. Ага гидроэлектр станциялары ([[Гидроэлектр станция|ГЭС]]) кирет. Гидроэнергетикада суунун агымынын кинетикалык энергиясы электр энергиясына айландырылат. Бул үчүн дарыяларга дамбалар курулуп, суунун деңгээлдеринин ортосунда жасалма айырма түзүлөт. Ал жогорку жана төмөнкү бьеф деп аталат. Суу тартылуу күчүнүн таасири менен жогорку бьефтен төмөнкү бьефке атайын суу өткөрмөлөр аркылуу агып түшөт. Бул өткөрмөлөрдө суу турбиналары жайгашып, алардын калактарын суу агымы айландырат. Турбина өз кезегинде электр генераторунун роторун айлантат. ГЭСтердин өзгөчө бир түрү — гидроаккумуляциялык электр станциялары ([[Гидроаккумулятор электр станциясы (ГАЭС)|ГАЭС]]). Аларды таза маанисинде электр энергиясын өндүрүүчү кубаттуулук катары кароого болбойт, анткени алар иштеп чыгарган электр энергиясына дээрлик барабар көлөмдө электр энергиясын керектешет. Ошого карабастан, мындай станциялар электр тармагындагы жүктөм эң жогору болгон сааттарда тармакты жеңилдетүүдө натыйжалуу колдонулат. Акыркы мезгилдеги изилдөөлөр деңиз агымдарынын кубаттуулугу дүйнөдөгү бардык дарыялардын агымынын жалпы кубаттуулугунан бир нече тартипке жогору экенин көрсөткөн. Ушуга байланыштуу деңиздеги гидроэлектр станцияларынын тажрыйбалык үлгүлөрүн түзүү боюнча иштер жүргүзүлүүдө. ** '''[[Шамал энергетикасы]]''' — шамалдын кинетикалык энергиясын электр энергиясын өндүрүү үчүн пайдалануу; ** '''Гелиоэнергетика''' (күн энергетикасы)— күн нурларынын энергиясынан электр энергиясын өндүрүү. **: Шамал жана күн энергетикасына мүнөздүү жалпы кемчилик — генераторлордун кубаттуулугу салыштырмалуу төмөн болгонуна карабастан, аларды орнотуу жана пайдалануу чыгымдарынын жогору болушу. Мындан тышкары, эки учурда тең электр энергиясын сактоочу кубаттуулуктар талап кылынат: күн энергетикасында — түнкү убакта, шамал энергетикасында — шамал болбогон мезгилде электр энергиясы менен камсыз кылуу үчүн. ** '''Геотермалдык энергетика''' — Жердин табигый жылуулугун электр энергиясын өндүрүү үчүн пайдалануу. Негизинен геотермалдык станциялар кадимки ЖЭСтерге окшош: бууну ысытуу үчүн жылуулук булагы катары казан же ядролук реактор эмес, жер алдындагы табигый жылуулук булактары колдонулат. Мындай станциялардын негизги кемчилиги — аларды географиялык жактан чектелүү аймактарда гана курууга боло тургандыгы. Тактап айтканда, геотермалдык станцияларды тектоникалык активдүүлүк байкалган, табигый жылуулук булактары жеткиликтүү болгон аймактарда куруу экономикалык жактан натыйжалуу. ** '''Суутек энергетикасы''' — суутекти энергетикалык отун катары пайдалануу. Суутек энергетикасынын келечеги кең: суутек күйгөндө жогорку КПД менен энергия бөлүнүп чыгат, анын ресурсу дээрлик чексиз, ал эми суутекти кычкылтек чөйрөсүндө күйгүзгөндө атмосферага зыяндуу заттар бөлүнбөйт — күйүү продуктусу дистилденген суу болуп саналат. Бирок азыркы учурда суутек энергетикасы адамзаттын энергияга болгон керектөөсүн толук камсыздай албайт. Буга таза суутекти өндүрүүнүн кымбаттыгы жана аны ири көлөмдө ташууда жаралган техникалык көйгөйлөр себеп болууда. Чындыгында, суутек энергиянын өзү эмес, аны ташуучу гана каражат болуп саналат жана энергияны өндүрүү булагын табуу көйгөйүн өз алдынча чечпейт. ** '''Деңиз ташкын энергетикасы''' деңиздеги ташкын кубулушунун энергиясын пайдаланат. Электр энергетикасынын бул түрүнүн кеңири жайылышына электр станциясын курууга ылайыктуу шарттардын бир убакта болушу талап кылынгандыгы тоскоолдук кылат. Башкача айтканда, жөн гана деңиз жээгинин болушу жетишсиз; ташкын жана кайтуу учурунда суунун деңгээлинин айырмасы жетиштүү чоң жана туруктуу болгон жээк талап кылынат. Мисалы, Кара деңиздин жээги ташкын электр станцияларын курууга ылайыктуу эмес, анткени ташкын жана кайтуу маалында Кара деңиздеги суунун деңгээлинин өзгөрүшү өтө аз. ** '''Толкун энергетикасы''' келечекте энергетиканын кыйла перспективдүү багыттарынын бири болушу мүмкүн. Толкундар күндүн нурлануусунун жана шамалдын энергиясын топтогон табигый булак болуп саналат. Ар кайсы аймактарда толкундардын кубаттуулугу толкун фронтунун ар бир метрине 100 кВттан ашышы мүмкүн. Кара деңизде толкундардын орточо кубаттуулугу болжол менен 15 кВт/м, ал эми Россиянын түндүк деңиздеринде 100 кВт/мге чейин жетет. Толкун энергиясын пайдалануу деңиздеги жана жээктеги калктуу конуштарды энергия менен камсыз кылууга мүмкүндүк берет. Ошондой эле толкундар кемелерди кыймылга келтире алат. Кеменин термелүүсүнөн пайда болгон орточо кубаттуулук анын кыймылдаткыч түзүлүшүнүн кубаттуулугунан бир нече эсе жогору болушу мүмкүн. Бирок азырынча толкун электр станциялары айрым гана тажрыйбалык үлгүлөрдүн деңгээлинде турат. === Электр энергиясын берүү жана бөлүштүрүү === Электр станцияларынан керектөөчүлөргө электр энергиясын берүү [[Электр тармагы|электр тармактары]] аркылуу ишке ашырылат. Электр тармактары чарбасы — электр энергетика тармагынын табигый монополия тармагы болуп саналат: керектөөчү электр энергиясын кимден сатып аларын, б.а., энергия менен камсыз кылуучу компания электр энергиясын дүңүнөн жеткирүүчүлөрдүн (өндүрүүчүлөрдүн) арасынан тандай алат. Бирок электр энергиясы жеткирилүүчү тармак, адатта, бирөө гана болгондуктан, керектөөчү техникалык жактан электр тармагынын операторун тандай албайт. Техникалык көз караштан алганда, электр тармагы электр берүү линияларынын (ЛЭП) жана подстанцияларда жайгашкан трансформаторлордун жыйындысынан турат. * '''Электр берүү линиялары''' — электр тогу өтүүчү металл өткөргүчтөрдөн турган түзүлүштөр. Азыркы учурда дээрлик бардык жерде өзгөрмө ток колдонулат. Электр менен камсыздоо көпчүлүк учурда үч фазалуу болгондуктан, электр берүү линиясы, адатта, үч фазадан турат. Ар бир фаза өз кезегинде бир нече өткөргүчтү камтышы мүмкүн. Конструкциясына жараша электр берүү линиялары '''аба линиялары''' жана '''кабелдик линиялар''' болуп бөлүнөт. ** '''Аба линиялары (АЛ)''' жердин үстүндө коопсуз бийиктикте атайын курулмаларга — таянычтарга илинип орнотулат. Эреже катары, аба линияларындагы өткөргүчтөрдүн сырткы бетинде изоляция болбойт; изоляция өткөргүчтөрдүн таянычтарга бекитилген жерлеринде гана болот. Аба линияларында чагылгандан коргоо системалары орнотулат. Аба электр берүү линияларынын негизги артыкчылыгы — кабелдик линияларга салыштырмалуу арзандыгы. Мындан тышкары, аларды оңдоо жана тейлөө кыйла жеңил (айрыкча жер астындагы кабелдик линияларга салыштырмалуу): өткөргүчтү алмаштыруу үчүн жер казуу иштерин жүргүзүүнүн зарылдыгы жок, ошондой эле линиянын абалын көз менен текшерүүгө тоскоолдук жок. Бирок аба электр берүү линияларынын бир катар кемчиликтери бар: *** '''кең ажыратылган тилке:''' электр берүү линиясынын аймагында ар кандай курулуштарды курууга жана бак-дарактарды отургузууга тыюу салынат; линия токой аркылуу өткөн учурда, ажыратылган тилкенин бүт туурасы боюнча бак-дарактар кыйылат; *** '''сырткы таасирлерден корголбогондугу:''' мисалы, бак-дарактардын линияга кулашы жана өткөргүчтөрдүн уурдалышы мүмкүн. Чагылгандан коргоочу түзүлүштөргө карабастан, аба линиялары чагылгандын соккусунан да жабыркайт. Мындай аялуу болгондуктан, бир аба линиясына көбүнчө эки чынжыр — негизги жана резервдик чынжыр орнотулат; *** '''эстетикалык жактан жагымсыз көрүнүшү:''' бул шаар аймактарында электр энергиясын берүүнүн кабелдик ыкмасына дээрлик бардык жерде өтүүнүн себептеринин бири. ** '''Кабелдик линиялар (КЛ)''' жер астына төшөлөт. Электр кабелдеринин конструкциясы ар түрдүү болгону менен, алардын жалпы элементтерин бөлүп көрсөтүүгө болот. Кабелдин өзөгүн үч ток өткөрүүчү жила түзөт (фазалардын санына жараша). Кабелдердин сырткы жана жилалар аралык изоляциясы болот. Адатта, изолятор катары суюк түрдөгү трансформатор майы же май сиңирилген кагаз колдонулат. Кабелдин ток өткөрүүчү өзөгү, эреже катары, болоттон жасалган бронь менен корголот. Сырткы бетине битум капталат. Кабелдик линиялар коллектордук жана коллекторсуз болуп бөлүнөт. Биринчи учурда кабель жер астындагы бетон каналдарга — коллекторлорго төшөлөт. Линиянын белгилүү аралыктагы бөлүктөрүндө люк түрүндөгү жер бетине чыгуучу жолдор каралат. Алар оңдоо иштерин жүргүзгөн бригадалардын коллекторго кирүүсүн жеңилдетет. Коллекторсуз кабелдик линиялар түздөн-түз жер кыртышына төшөлөт. Коллекторсуз линияларды куруу коллектордук линияларга караганда кыйла арзан, бирок кабелге жетүү мүмкүнчүлүгү чектелүү болгондуктан, аларды эксплуатациялоо чыгымдуураак. Кабелдик электр берүү линияларынын аба линияларына салыштырмалуу негизги артыкчылыгы — кең ажыратылган тилкенин талап кылынбагандыгы. Кабель жетиштүү тереңдикте төшөлгөн шартта, ар кандай курулуштарды, анын ичинде турак жайларды, коллектордук линиянын үстүнө түздөн-түз курууга болот. Коллекторсуз төшөлгөн учурда курулуш иштерин линияга жакын жерде жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк бар. Кабелдик линиялар шаардык көрүнүшкө терс таасир тийгизбейт жана сырткы таасирлерден аба линияларына караганда кыйла жакшы корголгон. Кабелдик электр берүү линияларынын кемчиликтерине курулушунун жана андан кийинки эксплуатациясынын кымбаттыгын кошууга болот: ал тургай коллекторсуз төшөлгөн учурда да, кабелдик линиянын бир погондук метринин сметалык наркы ошол эле чыңалуу классына ээ болгон аба линиясынын наркынан бир нече эсе жогору. Кабелдик линиялардын абалын көз менен текшерүү мүмкүнчүлүгү да чектелүү (ал эми коллекторсуз төшөлгөн учурда мындай мүмкүнчүлүк таптакыр жок), бул алардын эксплуатациясындагы олуттуу кемчилик болуп саналат. == Электр энергетика тармагындагы ишмердиктин түрлөрү == === Оперативдик диспетчердик башкаруу === Электр энергетикасындагы ыкчам-диспетчердик башкаруу системасы Орусиянын Бирдиктүү энергетикалык системасынын жана технологиялык жактан обочолонгон аймактык электр энергетикалык системаларынын чегинде электр энергетикасынын объекттеринин жана керектөөчүлөрдүн электр энергиясын кабыл алуучу түзүлүштөрүнүн технологиялык иштөө режимдерин борборлоштурулган башкарууга багытталган чаралардын комплексин камтыйт. Бул чараларды «Электр энергетикасы жөнүндө» Федералдык мыйзамда белгиленген тартипте ыйгарым укук берилген ыкчам-диспетчердик башкаруу субъекттери жүзөгө ашырат<ref name="Федеральный закон Российской Федерации «Об электроэнергетике»" />. Электр энергетикасындагы ыкчам башкаруу диспетчердик башкаруу деп аталат, анткени аны атайын адистештирилген диспетчердик кызматтар жүзөгө ашырат. Диспетчердик башкаруу энергетикалык системанын оперативдүү жетекчилеринин — диспетчерлердин жетекчилиги астында сутка бою борборлоштурулган жана үзгүлтүксүз жүргүзүлөт. == Колдонулган адабият / Шилтемелер == {{Булактар|2}} == Адабият == * {{Cite book/Russian|автор=Бурман, А.П.; Строев, В.А.|заглавие=Современная электроэнергетика. В 2 томах|место=М.|издательство=[[МЭИ]]|год=2008|издание=4-е, перераб. и доп.|страниц=632|isbn=978-5-383-00163-9|ref=Бурман, Строев}} '''Кошумча окуу:''' * ''Вайнцихер, Б.'' ''Ф.'' Орусиянын 2030-жылга чейинки электр энергетикасы: Максаттуу көрүнүш. - М. , Альпина бизнес китептери, 2008. — 360 с. — ISBN 978-5-9614-0844-7 ; == Шилтемелер == * Электроснабжение — статья из Большой советской энциклопедии.  867y9hbdz5et96lllfhh3spn0l7evxd 652874 652873 2026-09-21T05:54:49Z Born Nomad 47370 /* Шилтемелер */ 652874 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kohlekraftwerk_Mehrum_Windräder.jpg|thumb| [[Германия|Германиядагы]] жылуулук электр станциясы жана шамал генераторлору]] '''Электр энергетика''' - бул [[Электр энергиясы|электр энергиясын]] өндүрүүнү, берүүнү жана бөлүштүрүүнү камтыган энергетиканын бир тармагы. Энергетика тармагына мындан тышкары жылуулук энергетикасы да кирет. Электр энергиясынын башка энергия түрлөрүнө салыштырмалуу негизги артыкчылыгы — аны алыс аралыкка жеткирүүнүн салыштырмалуу жеңилдиги. Орусия Федерациясынын «Электр энергетикасы жөнүндө» федералдык мыйзамында электр энергетикасына төмөнкүдөй аныктама берилет<ref name="Федеральный закон Российской Федерации «Об электроэнергетике»">{{Cite web|url=http://www.rg.ru/oficial/doc/federal_zak/35-03.shtm|title=Федеральный закон Российской Федерации от 26 марта 2003 г. N 35-ФЗ «Об электроэнергетике»}}</ref>:<blockquote>Электр энергетика - бул Орусия Федерациясынын экономикасынын электр энергиясын өндүрүү (анын ичинде [[Электр энергиясы|электр]] жана жылуулук энергиясын айкалыштырып өндүрүү), электр энергиясын берүү, электр энергетикасында ыкчам-диспетчердик башкаруу, электр энергиясын сатуу жана керектөө процесстеринде келип чыккан экономикалык мамилелердин комплексин камтыган тармак. Бул процесстер өндүрүштүк жана башка мүлктүк объектилерди, анын ичинде Орусиянын Бирдиктүү энергетикалык системасына кирген объектилерди пайдалануу менен жүзөгө ашырылат. Аталган объектилер электр энергетикасынын субъекттерине же башка жактарга менчик укугунда же федералдык мыйзамдарда каралган башка негиздерде таандык болушу мүмкүн. Электр энергетикасы экономиканын иштешин жана калктын жашоо-турмушун камсыз кылуунун негизин түзөт.</blockquote>Электр энергетикасынын аныктамасы ГОСТ 19431-84 мамлекеттик стандартында да берилген:<blockquote>Электр энергетика — бул электр энергиясын өндүрүүнү жана пайдаланууну рационалдуу кеңейтүүнүн негизинде өлкөнү электрлештирүүнү камсыз кылган энергетиканын бир бөлүгү.</blockquote> == Тарыхы == ==== 19-кылым ==== [[Алессандро Вольта]] 1800-жылы вольттук үймөктү иштеп чыкканда, электр энергиясын электролиттик элементте жүрүүчү химиялык реакциялар аркылуу алууга болору белгилүү болгон. Бирок электр энергиясын мындай жол менен өндүрүү кымбат болгон жана азыркыга чейин кымбат бойдон калууда. 1831-жылы [[Майкл Фарадей]] айлануучу кыймылдан электр энергиясын өндүргөн машинаны ойлоп тапкан. Ошентсе да бул технология коммерциялык жактан натыйжалуу деңгээлге жетиши үчүн дээрлик 50 жыл талап кылган. [[Электр|Электр энергиясын]] пайдалуу максаттарда колдонуунун алгачкы башка аракеттери [[XIX кылым|19-кылымдын]] экинчи жарымында жасалган. Аны колдонуунун негизги багыттары жаңыдан ойлоп табылган [[телеграф]], [[Гальванотехника|гальваникалык каптоо]] жана аскердик техника болгон. Мисалы, [[Электр кыймылдаткычы|электр кыймылдаткычтары]] менен жабдылган кемелерди жана [[Автомобиль|өзү жүрүүчү унааларды]] түзүүгө аракеттер жасалган, ошондой эле электр жардыргычтары менен жабдылган миналар иштелип чыккан. Алгач электр энергиясынын булагы катары негизинен[[гальваникалык элементтер]] колдонулган. 1878-жылы [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарында]] [[Томас Эдисон]] [[Майкл Фарадей|Майкл Фарадейдин]] изилдөөлөрүнө таянып, жергиликтүү өндүрүлүп, бөлүштүрүлүүчү [[Туруктуу ток|туруктуу токтун]] негизинде иштеген, газ менен жарыктандырууну жана жылытууну алмаштыра ала турган, коммерциялык жактан натыйжалуу системаны иштеп чыгып, сатыкка чыгарган. 1881-жылдын декабрь айында [[Улуу Британия|Улуу Британиянын]] Сассекс графтыгындагы Брайтон шаарында [[:en:Robert Hammond (electrical engineer)|Роберт Хаммонд]] жаңы электр жарыктандыруу системасын көрсөтүп, сыноодон өткөргөн. Анын ийгиликтүү иштеши Хаммондго бул ишти коммерциялык жана юридикалык жактан жолго коюуга мүмкүнчүлүк берген. Анткени бир катар дүкөн ээлери жаңы электр жарыктандырууну өз ишканаларында колдонууну каалашкан. 1882-жылдын башында [[Томас Эдисон]] [[Лондон|Лондондогу]] [[Виадуке Холборн|Холборн виадугунда]] дүйнөдөгү биринчи [[Паровую электростанцию|буу электр станциясын]] ишке киргизген. Ал Лондон шаардык корпорациясы менен үч айлык келишим түзүп, көчөлөрдү жарыктандырууну камсыз кылган. Убакыттын өтүшү менен станция жергиликтүү бир катар керектөөчүлөрдү электр энергиясы менен камсыздай баштаган. Электр энергиясы [[туруктуу ток]] (DC) түрүндө берилген. 1882-жылы Годалмингдеги жана [[Виадук Холборн|Холборн виадугундагы]] электр менен камсыздоо системалары бир нече жылдан кийин жабылган. Ал эми Брайтондогу система ишин улантып, 1887-жылы электр энергиясы суткасына 24 саат жеткиликтүү болгон. Кийинчерээк, 1882-жылдын сентябрь айында, [[Томас Эдисон]] [[Нью-Йорк|Нью-Йорктогу]] Перл-стритте [[Электр станциясы|электр станциясын]] ишке киргизген. Бул станция да электр энергиясын туруктуу ток түрүндө өндүргөн. Дал ушул себептен электр энергисын өндүрүү керектөөчүлөргө жакын жерде жүргүзүлгөн: [[Томас Эдисон|Эдисондун]] системасында чыңалууну өзгөртүүчү каражаттар болгон эмес. Кандай гана электр системасы болбосун, анда тандалган чыңалуу белгилүү бир компромиссти билдирет. Берилген кубаттуулук өзгөрбөгөн шартта [[Электр чыңалуусу|чыңалууну]] жогорулатуу [[Электр тогу|ток күчүн]] азайтып, демек, өткөргүчтүн талап кылынган калыңдыгын да төмөндөтөт. Бирок муну менен бирге ток өткөрүүчү бөлүктөргө түз тийүүдөн келип чыгуучу коркунуч көбөйүп, [[Изолятор|изоляциянын]] калыңдыгына коюлган талаптар жогорулайт. Мындан тышкары, айрым электр жүктөмдөрүн жогорку чыңалууда иштетүү кыйын болгон же таптакыр мүмкүн эмес. Жалпысынан алганда [[Томас Эдисон|, Эдисондун]] системасыеда электр станциялары керектөөчүлөрдөн бир милядан ашпаган аралыкта жайгашууга тийиш болгон. Мындай система шаар борборлорунда иштей алганы менен, шаар четиндеги аймактарды электр энергиясы менен камсыз кылуу экономикалык жактан жараксыз эле. 1880-жылдардын орто ченинде жана экинчи жарымында [[Европа|Европада]] жана [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарында]] [[өзгөрмө ток]] (AC) системалары ишке киргизиле баштаган. Өзгөрмө токтун артыкчылыгы электр станцияларында орнотулган [[Трансформатор|трансформаторлор]] аркылуу[[Электр генератору|генераторлордон]] келген чыңалууну жогорулатууга, ал эми жергиликтүү подстанциялардагы трансформаторлор аркылуу керектөөчүлөрдү камсыз кылуу үчүн чыңалууну төмөндөтүүгө мүмкүн болгондугунда эле. Чыңалуунун жогорулашы электр берүү жана бөлүштүрүү линияларындагы ток күчүн азайтып, өткөргүчтөрдүн өлчөмүн кичирейтүүгө жана энергияны бөлүштүрүүдө пайда болгон жоготууларды азайтууга мүмкүндүк берет. Бул энергияны алыс аралыкка бөлүштүрүүнү кыйла үнөмдүү кылган. Генераторлор, мисалы, гидроэлектр станциялары, керектөөсүлөрдөн алыс жайгашышы мүмкүн эле. Өзгөрмө жана туруктуу ток системалары бир нече убакыт бою атаандашып, бул мезгил "токтор согушу"деп аталган. Туруктуу ток системасы коопсуздук жагынан бир аз артыкчылыкка ээ деп эсептелгени менен, бул айырма өзгөрмө токтун техникалык жана экономикалык жактан зор артыкчылыктарын басып өтүүгө жетишсиз болгон. Акырында өзгөрмө ток системалары үстөмдүк кылган. Ушул мезгилде электр энергиясын колдонуунун жаңы тармактары да пайда болгон: электр көтөргүчтөр, [[Насос|насостор]] жана электр кыймылдаткычтары өркүндөтүлгөн. Маанилүү жетишкендиктердин бири электр [[Трамвай|трамвайынын]] ойлоп табылышы болгон. Трамвай системалары электр энергиясын ири көлөмдө керектеп, [[Электр станциясы|электр станцияларынын]] кубаттуулугун көбөйтүүгө түрткү берген. Көптөгөн шаарларда алгачкы электр станциялары трамвай системалары менен бир мезгилде курулган. ==== 20-кылым ==== Күч электроникасы — электр энергиясын башкаруу жана өзгөртүү үчүн катуу абалдагы электрониканы колдонгон электрониканын тармагы. Күч электроникасынын өнүгүшү 1902-жылы өзгөрмө токту туруктуу токко айландыруу үчүн колдонулган [[Игнитрон|сымап түзөткүчүнүн (Игнитрондун)]] иштелип чыгышы менен башталган. 1920-жылдардан тартып энергияны берүүдө [[Газотрон|тиратрондорду]] жана тармак аркылуу башкарылуучу сымаптуу клапандарын колдонуу боюнча изилдөөлөр улантылып келет. Башкаруучу электроддордун киргизилиши бул түзүлүштөрдү жогорку чыңалуудагы туруктуу ток (HVDC) менен электр энергиясын берүүгө ылайыктуу кылган. 1933-жылы селен түзөткүчтөрү ойлоп табылган. Транзистордук технологиянын башаты 1947-жылы чекиттик-контакттык транзистордун ойлоп табылышына барып такалат. Анын артынан 1948-жылы биполярдык өткөөлдүү транзистор (BJT) иштелип чыккан. 1950-жылдарга карата кубаттуулугу жогору жарым өткөргүч [[Диод|диоддор]] жеткиликтүү болуп, алар вакуумдук лампаларды бара-бара алмаштыра баштаган. 1956-жылы кремний негизиндеги башкарылуучу түзөткүч (SCR) сунушталып, күч электроникасынын колдонуу чөйрөсүн кеңейткен. Күч электроникасындагы маанилүү бурулуш 1959-жылы МОП-транзистордун (металл-оксид-жарым өткөргүч талаа транзисторунун) ойлоп табылышы менен болгон. MОП-транзиторлордун кийинки муундары электр энергия булактарын иштеп чыгуучуларга биполярдык транзисторлор менен жетишүү мүмкүн болбогон өндүрүмдүүлүккө жана кубаттуулук тыгыздыгына жетүүгө мүмкүндүк берген. 1969-жылы Hitachi компаниясы биринчи тик багыттагы күч МОП-транзисторун сунуштаган. Кийинчерээк ал V-MOS деген ат менен белгилүү болгон. Ошондон бери күч МОП-транзистору дарбазанын башкаруу үчүн аз кубаттуулук талап кылынгандыгы, которуштуруу ылдамдыгынын жогорулугу, параллелдүү туташтыруунун жөнөкөйлүгү, кең өткөрүү тилкеси, бекемдиги, башкаруунун жана ыктуулоонун жеңилдиги, колдонуу жана оңдоо жөнөкөйлүгү сыяктуу өзгөчөлүктөрүнүн аркасында дүйнөдө эң кеңири колдонулган күч электрондук түзүлүштөрүнүн бири болуп калды. HVDC системалары электр энергиясынын ири көлөмүн алыс аралыкка берүүдө же чектеш асинхрондук энергетикалык системаларды туташтырууда барган сайын кеңири колдонулуп жаткандыгына карабастан, электр энергиясын өндүрүүнүн, берүүнүн, бөлүштүрүүнүн жана чекене сатуунун негизги бөлүгү өзгөрмө токтун жардамы менен ишке ашырылат. === Орусиянын электр энергетикасынын тарыхы === [[Файл:Производство_электроэнергии_в_России_-_Донор.svg|thumb|375x375px| Орусияда электр энергиясын өндүрүүнүн 1992–2008-жылдардагы динамикасы, млрд кВт∙саат]] Орусиянын, ошондой эле дүйнөлүк электр энергетикасынын тарыхы 1891-жылдан башталат. Ошол жылы окумуштуу Михаил Доливо-Добровольский элект энергиясынын болжол менен 220 кВт кубаттуулугун 175 км аралыкка практикалык түрдө берүүнү ишке ашырган. Натыйжада электр берүү линиясынын пайдалуу аракет коэффициенти 77,4% түзүп, мындай татаал жана көп элементтүү түзүлүш үчүн сенсанциялык деңгээлде жогору көрсөткүч болгон. Мындай жогорку натыйжалуулукка окумуштуу өзү ойлоп тапкан үч фазалуу чыңалууну колдонуу аркылуу жетишилген. Революцияга чейинки Орусияда бардык электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу 1,1 млн кВт, ал эми электр энергиясын жылдык өндүрүү көлөмү 1,9 млрд кВт·саатты түзгөн. Революциядан кийин, [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Лениндин]] сунушу менен Орусияны электрлештирүү боюнча ГОЭЛРО планы иштелип чыккан. Планда жалпы кубаттуулугу 1,5 млн кВт болгон 30 электр станциясын куруу каралган. Бул милдет 1931-жылга карата аткарылган. ==== Советтер мезгили ==== [[Файл:Sosnovka_Bekovo_2015_near_Railroad.JPG|thumb|267x267px| Электр берүү линиясы,Пенза облусу]] 1940-жылы советтик электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу 10,7 млн кВтка жетип, электр энергиясын жылдык өндүрүү көлөмү 50 млрд кВт·сааттан ашкан. Бул көрсөткүч 1913-жылдагы тиешелүү көрсөткүчтөрдөн 25 эсе жогору болгон. [[Улуу Ата-Мекендик согуш|Улуу Ата Мекендик согуштан]] улам болгон тыныгуудан кийин, КСРБди (СССР) электрлештирүү иштери кайрадан жанданып, 1950-жылы электр энергиясын өндүрүү көлөмү 90 млрд кВт·саат деңгээлине жеткен. 1950-жылдары Цимлянск, Гюмуш, Жогорку-Свирь, Мингечаур жана башка электр станциялары ишке киргизилген. 1960-жылдардын ортосунан тартып [[Кеңештер Бирлиги|КСРБ]] электр энергиясын өндүрүү боюнча дүйнөдө АКШдан кийинки экинчи орунду ээлеген<ref>{{Cite book/Russian|автор=М. И. Кузнецов|часть=|заглавие=Основы электротехники|оригинал=|ссылка=|место=Москва|издательство=Высшая школа|год=1964|страницы=|isbn=}} </ref>. === Беларусь электр энергетикасынын тарыхы === Беларуста электр энергиясын пайдалануу боюнча алгачкы маалыматтар 19-кылымдын аягына таандык. Бирок, өткөн кылымдын башында да Беларустун энергетикалык базасы өтө төмөн деңгээлде өнүккөн. Бул товардык өндүрүштүн жана социалдык чөйрөнүн артта калышына алып келген: бир тургунга туура келген өнөр жай продукциясынын көлөмү Орусия империясынын орточо көрсөткүчүнө салыштырмалуу дээрлик беш эсе аз болгон. Шаарларда жана айылдарда жарыктандыруунун негизги булактары керосин лампалары, шамдар жана чырагайлар болгон. [[Минск|Минскте]] биринчи электр станциясы 1894-жылы ишке киргизилген. Анын кубаттуулугу 300 аттын күчүн.түзгөн. 1913-жылга чейин станцияга ар түрдүү компаниялар чыгарган үч дизелдик кыймылдаткыч орнотулуп, анын жалпы кубаттуулугу 1400 аттын күчүнө жеткен. 1897-жылдын ноябрь айында [[Витебск|Витебскте]] туруктуу ток өндүргөн электр станциясы алгачкы электр энергиясын бере баштаган. 1913-жылы Беларустун аймагында техникалык жабдылышы боюнча алдыңкы орунда турган бир гана буулук турбиналуу электр станциясы болгон. Ал Добруш кагаз фабрикасына таандык эле. [[Белорусь Советтик Социалисттик Республикасы|Беларустун]] энергетикалык комплексинин өнүгүшү 1917-жылдагы революциядан кийин советтик мамлекеттин эл чарбасын өнүктүрүүгө багытталган алгачкы узак мөөнөттүү планы болгон ГОЭЛРО планын ишке ашыруудан башталган. 1930-жылдардын аягына карата Беларустун энергетикалык системасынын орнотулган кубаттуулугу 129 МВтка жетип, жылдык өндүрүү көлөмү 508 млн кВт·саатты түзгөн. Салыштыруу үчүн, 1913-жылы бардык электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу болгону 5,3 МВт, ал эми электр энергиясын жылдык өндүрүү көлөмү 4,2 млн кВт·саат болгон<ref>{{Cite book/Russian|автор=Белорусская энергосистема|часть=|заглавие=Становление энергетики Беларуси. Путь длиною в жизнь|оригинал=|ссылка=|место=Минск|издательство=|год=2011|страницы=20—29|isbn=}} </ref>. Тармактын тез өнүгүшүнүн башталышы кубаттуулугу 10 МВт болгон Беларусь ГРЭСинин биринчи кезегинин ишке киргизилиши менен байланыштуу. Ал согушка чейинки мезгилдеги эң ири электр станциясы болгон. БелГРЭС 35 жана 110 кВ чыңалуудагы электр тармактарынын өнүгүшүнө күчтүү түрткү берип, Беларусь энергетикалык системасы иш жүзүндө түзүлгөн. 1931-жылдын 15-майында Беларусь ССРинин мамлекеттик райондук электр станцияларын жана тармактарын башкаруу органын — "Белэнерго" ишин уюштуруу жөнүндө чечим кабыл алынган. Көп жылдар бою Беларусь ГРЭС республикадагы негизги электр станциясы болуп келген. Ошол эле учурда, 1930-жылдары энергетика тармагы тез өнүгүп, жаңы ЖЭБдер пайда болуп, жогорку чыңалуудагы электр берүү линияларынын жалпы узундугу бир топ көбөйгөн жана кесипкөй кадрлардын потенциалы түзүлгөн. Бирок бул алдыдагы жылыш [[Улуу Ата-Мекендик согуш|Улуу Ата Мекендик согуш]] учурунда токтоп, согуш республиканын электр энергетикасынын базасын дээрлик толугу менен кыйрашына алып келген. Беларусь бошотулгандан кийин, анын электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу болгону 3,4 МВтты түзгөн. Согушка чейинки электр станцияларынын орнотулган кубаттуулугун жана электр энергиясын өндүрүү көлөмүн калыбына келтирип, андан ашыруу үчүн энергетика тармагынын адистерине олуттуу күч-аракет жумшоого туура келген. Кийинки он жылдыктарда тармак өнүгүүсүн улантып, анын түзүмү өркүндөтүлүп, жаңы энергетикалык ишканалар түзүлгөн. 1964-жылдын аягында Беларуста биринчи жолу чыңалуусу 330 кВ "Минск-Вильнюс" электр берүү линиясы ишке киргизилген. Ал өлкөнүн энергетикалык системасын КСРБдин Европа бөлүгүндөгү Бирдиктүү энергетикалык системасына туташкан Түндүк-Батыштын Бирдиктүү энергетикалык системасына бириктирди. 1960–1970-жылдары электр станцияларынын кубаттуулугу 756 МВттан 3464 МВтка чейин өсүп, электр энергиясын өндүрүү көлөмү 2,6 млрд кВт·сааттан 14,8 млрд кВт·саатка чейин көбөйгөн. 1975-жылы электр станцияларынын кубаттуулугу 5487 МВтка жетип, электр энергиясын өндүрүү 1970-жылга салыштырмалуу дээрлик эки эсеге өскөн. Кийинки мезгилде электр энергетика тармагынын өнүгүү темпи жайлаган: 1975-жылга салыштырмалуу 1991-жылы электр станцияларынын кубаттуулугу 11% дан бир аз ашык, ал эми электр энергиясын өндүрүү көлөмү 7% га көбөйгөн. 1960-1990-жылдары электр тармактарынын жалпы узундугу 7,3 эсеге өскөн. 220-750 кВ чыңалуудагы системаны түзүүчү электр берүү линияларынын узундугу 30 жылдын ичинде 16 эсеге көбөйүп, 5875 кмге жеткен. 2010-жылдын 1-январына карата республиканын электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу 8386,2 МВтты, анын ичинде "Белэнерго" мамлекеттик өндүрүштүк бирикмесине караган станциялардын кубаттуулугу 7983,8 МВтты түзгөн. Бул кубаттуулук өлкөнүн электр энергиясына болгон керектөөсүн толук камсыз кылууга жетиштүү болгон. Ошол эле учурда эң натыйжалуу кубаттуулуктарды пайдалануу жана электр станцияларында оңдоо иштерин жүргүзүү зарылдыгына байланыштуу Орусиядан, Украинадан, Литвадан жана Латвиядан жыл сайын 2,4–4,5 млрд кВт·саат электр энергиясы импорттолуп турган. Мындай жеткирүүлөр Беларусь энергетикалык системасынын башка энергетикалык системалар менен параллелдүү иштөөсүнүн туруктуулугун жана керектөөчүлөрдү электр энергиясы менен ишенимдүү камсыз кылууну шарттаган<ref>{{Cite book/Russian|автор=А.Н.Дорофейчик и др.|часть=|заглавие=Электроэнергетика Беларуси – путь длиной в 80 лет|оригинал=|ссылка=|место=Минск|издательство=Тэхналогія|год=2011|страницы=207|isbn=}} </ref>. 2020-жылы Беларусь АЭСи ишке киргизилген. == Дүйнөдө электр энергиясын өндүрүү == Дүйнөдө электр энергиясын өндүрүүнүн динамикасы (жыл — млрд кВт·саат): * 1890 — 9 * 1900 — 15 * 1914 — 37,5 * 1950 — 950 * 1960 — 2300 * 1970 — 5000 * 1980 — 8250 * 1990 — 11800 * 2000 — 14500 * 2005 — 18138,3 * 2007 — 19894,8 * 2013 — 23127 * 2014 — 23536,5 * 2015 — 24255 * 2019 — 27044 Дүйнөдөгү электр энергиясын эң көп өндүргөн өлкөлөрдүн катарына [[Кытай]] жана [[Америка Кошмо Штаттары]] кирет. Алар дүйнөлүк электр энергиясын өндүрүүнүн тиешелүүлүгүнө жараша 25% жана 18%ын камсыз кылат. Алардан болжол менен төрт эле аз электр энергиясын [[Индия]], [[Орусия]] жана [[Жапония|Япония]] өндүрөт. {| class="wikitable" style="text-align:center;" width="600px" |- |+ Дүйнөлүк электр энергиясын өндүрүүдө ар кандай булактарынын үлүшү, % ! width="17.25%" | Жыл ! width="10%" | Көмүр ! width="10%" | Газ ! width="10%" | ГЭС ! width="10%" | АЭС ! width="10%" | Нефть ! width="10%" | Башкалары ! Жалпысынан, ТВт*ч |- | 1973-жыл | 38,3 | 12,1 | 20,9 | 3,3 | 24,8 | 0,6 | 6 131 |- | 2019-жыл | 36,7 | 23,5 | 16,0 | 10,3 | 2,8 | 10,7 | 27,044 |} == Дүйнөлүк энергия керектөө == АКШнын Энергетика боюнча маалымат башкармалыгынын (EIA — U.S. Energy Information Administration) маалыматы боюнча, 2008-жылы дүйнөдө электр энергиясын керектөөнүн көлөмү болжол менен 17,4 триллион кВт·саатты түзгөн. 2019-жылы дүйнөлүк энергия керектөөсүнүн 26,8% кайра жаралуучу энергия булактары аркылуу камсыздалган. [[Ядролук энергетика|Ядролук энергетиканы]] кошкондо, бул көрсөткүч 37,1% түзгөн. == Электр энергетикасындагы негизги технологиялык процесстер == === Электр энергиясын өндүрүү === Электр энергиясын өндүрүү — электр станциялары деп аталган өнөр жай объектилеринде энергиянын ар кандай түрлөрүн электр энергиясына айландыруу процесси. Азыркы учурда электр энергиясын өндүрүүнүн төмөнкү түрлөрү бар: * '''Жылуулук энергетикасы'''. Бул учурда, органикалык отундардын күйүшүнөн бөлүнүп чыккан жылуулук энергиясы электр энергиясына айландырылат. Жылуулук энергетикасына жылуулук электр станциялары (ЖЭС) кирет. Алар негизинен эки түргө бөлүнөт: ** Конденсациялык (КЭС) электр станциялары; алар үчүн мурда колдонулган ГРЭС деген кыскартуу да кездешет; ** Жылуулук менен камсыздоочу станциялар — жылуулук электр борборлору (ЖЭБ). Жылуулук менен камсыздоо деп бир эле электр станциясында электр жана жылуулук энергиясын айкалыштырып өндүрүү аталат. КЭС менен ЖЭБде технологиялык процесстер негизинен окшош. Эки учурда тең, отун жагылуучу казан болот жана жана күйүудөн бөлүнүп чыккан жылуулуктун эсебинен басым алдындагы суу буусу ысытылат. Андан кийин ысытылган буу буу турбинасына берилет, ал жерде анын жылуулук энергиясы айлануу энергиясына айланат. Турбинанын валы [[Электр генератору|электр генераторунун]] роторун айландырып, натыйжада айлануу энергиясы электр энергиясына айландырылып, электр тармагына берилет. ЖЭБдин КЭСтен негизги айырмасы — казанда ысытылган буунун бир бөлүгү жылуулук менен камсыздоо муктаждыктарына багытталат. Дүйнөдөгү электр станцияларынын көпчүлүгү, башкача айтканда, өндүрүлүлгөн электр энергиясынын болжол менен 2/3 бөлүгүн жылуулук электр станциялары түзөт. * '''[[Ядролук энергетика]]'''. Ага атомдук электр станциялары ([[Атомдук электр станциясы|АЭС]]) кирет. Практикада ядролук энергетика көп учурда жылуулук энергетикасынын бир түрү катары каралат, анткени АЭСте электр энергиясын өндүрүүнүн жалпы принциби ЖЭСтегидей эле. Айырмасы — бул жерде жылуулук энергиясы отунду күйгүзүүдөн эмес, ядролук реактордо атом ядролорунун бөлүнүшүнүн натыйжасында бөлүнүп чыгат. Электр энергиясын өндүрүүнүн андан аркы процесси ЖЭСтен принципиалдуу айырмаланбайт: реактордо суу бууга айландырылып, буу турбинага берилет жана башка процесстер жүрөт. АЭСтердин айрым конструкциялык өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу аларды электр жана жылуулук энергиясын айкалыштырып өндүрүүдө пайдалануу экономикалык жактан натыйжасыз, бирок бул багытта айрым тажрыйбалар жүргүзүлгөн; * '''Гидроэнергетика'''. Ага гидроэлектр станциялары ([[Гидроэлектр станция|ГЭС]]) кирет. Гидроэнергетикада суунун агымынын кинетикалык энергиясы электр энергиясына айландырылат. Бул үчүн дарыяларга дамбалар курулуп, суунун деңгээлдеринин ортосунда жасалма айырма түзүлөт. Ал жогорку жана төмөнкү бьеф деп аталат. Суу тартылуу күчүнүн таасири менен жогорку бьефтен төмөнкү бьефке атайын суу өткөрмөлөр аркылуу агып түшөт. Бул өткөрмөлөрдө суу турбиналары жайгашып, алардын калактарын суу агымы айландырат. Турбина өз кезегинде электр генераторунун роторун айлантат. ГЭСтердин өзгөчө бир түрү — гидроаккумуляциялык электр станциялары ([[Гидроаккумулятор электр станциясы (ГАЭС)|ГАЭС]]). Аларды таза маанисинде электр энергиясын өндүрүүчү кубаттуулук катары кароого болбойт, анткени алар иштеп чыгарган электр энергиясына дээрлик барабар көлөмдө электр энергиясын керектешет. Ошого карабастан, мындай станциялар электр тармагындагы жүктөм эң жогору болгон сааттарда тармакты жеңилдетүүдө натыйжалуу колдонулат. Акыркы мезгилдеги изилдөөлөр деңиз агымдарынын кубаттуулугу дүйнөдөгү бардык дарыялардын агымынын жалпы кубаттуулугунан бир нече тартипке жогору экенин көрсөткөн. Ушуга байланыштуу деңиздеги гидроэлектр станцияларынын тажрыйбалык үлгүлөрүн түзүү боюнча иштер жүргүзүлүүдө. ** '''[[Шамал энергетикасы]]''' — шамалдын кинетикалык энергиясын электр энергиясын өндүрүү үчүн пайдалануу; ** '''Гелиоэнергетика''' (күн энергетикасы)— күн нурларынын энергиясынан электр энергиясын өндүрүү. **: Шамал жана күн энергетикасына мүнөздүү жалпы кемчилик — генераторлордун кубаттуулугу салыштырмалуу төмөн болгонуна карабастан, аларды орнотуу жана пайдалануу чыгымдарынын жогору болушу. Мындан тышкары, эки учурда тең электр энергиясын сактоочу кубаттуулуктар талап кылынат: күн энергетикасында — түнкү убакта, шамал энергетикасында — шамал болбогон мезгилде электр энергиясы менен камсыз кылуу үчүн. ** '''Геотермалдык энергетика''' — Жердин табигый жылуулугун электр энергиясын өндүрүү үчүн пайдалануу. Негизинен геотермалдык станциялар кадимки ЖЭСтерге окшош: бууну ысытуу үчүн жылуулук булагы катары казан же ядролук реактор эмес, жер алдындагы табигый жылуулук булактары колдонулат. Мындай станциялардын негизги кемчилиги — аларды географиялык жактан чектелүү аймактарда гана курууга боло тургандыгы. Тактап айтканда, геотермалдык станцияларды тектоникалык активдүүлүк байкалган, табигый жылуулук булактары жеткиликтүү болгон аймактарда куруу экономикалык жактан натыйжалуу. ** '''Суутек энергетикасы''' — суутекти энергетикалык отун катары пайдалануу. Суутек энергетикасынын келечеги кең: суутек күйгөндө жогорку КПД менен энергия бөлүнүп чыгат, анын ресурсу дээрлик чексиз, ал эми суутекти кычкылтек чөйрөсүндө күйгүзгөндө атмосферага зыяндуу заттар бөлүнбөйт — күйүү продуктусу дистилденген суу болуп саналат. Бирок азыркы учурда суутек энергетикасы адамзаттын энергияга болгон керектөөсүн толук камсыздай албайт. Буга таза суутекти өндүрүүнүн кымбаттыгы жана аны ири көлөмдө ташууда жаралган техникалык көйгөйлөр себеп болууда. Чындыгында, суутек энергиянын өзү эмес, аны ташуучу гана каражат болуп саналат жана энергияны өндүрүү булагын табуу көйгөйүн өз алдынча чечпейт. ** '''Деңиз ташкын энергетикасы''' деңиздеги ташкын кубулушунун энергиясын пайдаланат. Электр энергетикасынын бул түрүнүн кеңири жайылышына электр станциясын курууга ылайыктуу шарттардын бир убакта болушу талап кылынгандыгы тоскоолдук кылат. Башкача айтканда, жөн гана деңиз жээгинин болушу жетишсиз; ташкын жана кайтуу учурунда суунун деңгээлинин айырмасы жетиштүү чоң жана туруктуу болгон жээк талап кылынат. Мисалы, Кара деңиздин жээги ташкын электр станцияларын курууга ылайыктуу эмес, анткени ташкын жана кайтуу маалында Кара деңиздеги суунун деңгээлинин өзгөрүшү өтө аз. ** '''Толкун энергетикасы''' келечекте энергетиканын кыйла перспективдүү багыттарынын бири болушу мүмкүн. Толкундар күндүн нурлануусунун жана шамалдын энергиясын топтогон табигый булак болуп саналат. Ар кайсы аймактарда толкундардын кубаттуулугу толкун фронтунун ар бир метрине 100 кВттан ашышы мүмкүн. Кара деңизде толкундардын орточо кубаттуулугу болжол менен 15 кВт/м, ал эми Россиянын түндүк деңиздеринде 100 кВт/мге чейин жетет. Толкун энергиясын пайдалануу деңиздеги жана жээктеги калктуу конуштарды энергия менен камсыз кылууга мүмкүндүк берет. Ошондой эле толкундар кемелерди кыймылга келтире алат. Кеменин термелүүсүнөн пайда болгон орточо кубаттуулук анын кыймылдаткыч түзүлүшүнүн кубаттуулугунан бир нече эсе жогору болушу мүмкүн. Бирок азырынча толкун электр станциялары айрым гана тажрыйбалык үлгүлөрдүн деңгээлинде турат. === Электр энергиясын берүү жана бөлүштүрүү === Электр станцияларынан керектөөчүлөргө электр энергиясын берүү [[Электр тармагы|электр тармактары]] аркылуу ишке ашырылат. Электр тармактары чарбасы — электр энергетика тармагынын табигый монополия тармагы болуп саналат: керектөөчү электр энергиясын кимден сатып аларын, б.а., энергия менен камсыз кылуучу компания электр энергиясын дүңүнөн жеткирүүчүлөрдүн (өндүрүүчүлөрдүн) арасынан тандай алат. Бирок электр энергиясы жеткирилүүчү тармак, адатта, бирөө гана болгондуктан, керектөөчү техникалык жактан электр тармагынын операторун тандай албайт. Техникалык көз караштан алганда, электр тармагы электр берүү линияларынын (ЛЭП) жана подстанцияларда жайгашкан трансформаторлордун жыйындысынан турат. * '''Электр берүү линиялары''' — электр тогу өтүүчү металл өткөргүчтөрдөн турган түзүлүштөр. Азыркы учурда дээрлик бардык жерде өзгөрмө ток колдонулат. Электр менен камсыздоо көпчүлүк учурда үч фазалуу болгондуктан, электр берүү линиясы, адатта, үч фазадан турат. Ар бир фаза өз кезегинде бир нече өткөргүчтү камтышы мүмкүн. Конструкциясына жараша электр берүү линиялары '''аба линиялары''' жана '''кабелдик линиялар''' болуп бөлүнөт. ** '''Аба линиялары (АЛ)''' жердин үстүндө коопсуз бийиктикте атайын курулмаларга — таянычтарга илинип орнотулат. Эреже катары, аба линияларындагы өткөргүчтөрдүн сырткы бетинде изоляция болбойт; изоляция өткөргүчтөрдүн таянычтарга бекитилген жерлеринде гана болот. Аба линияларында чагылгандан коргоо системалары орнотулат. Аба электр берүү линияларынын негизги артыкчылыгы — кабелдик линияларга салыштырмалуу арзандыгы. Мындан тышкары, аларды оңдоо жана тейлөө кыйла жеңил (айрыкча жер астындагы кабелдик линияларга салыштырмалуу): өткөргүчтү алмаштыруу үчүн жер казуу иштерин жүргүзүүнүн зарылдыгы жок, ошондой эле линиянын абалын көз менен текшерүүгө тоскоолдук жок. Бирок аба электр берүү линияларынын бир катар кемчиликтери бар: *** '''кең ажыратылган тилке:''' электр берүү линиясынын аймагында ар кандай курулуштарды курууга жана бак-дарактарды отургузууга тыюу салынат; линия токой аркылуу өткөн учурда, ажыратылган тилкенин бүт туурасы боюнча бак-дарактар кыйылат; *** '''сырткы таасирлерден корголбогондугу:''' мисалы, бак-дарактардын линияга кулашы жана өткөргүчтөрдүн уурдалышы мүмкүн. Чагылгандан коргоочу түзүлүштөргө карабастан, аба линиялары чагылгандын соккусунан да жабыркайт. Мындай аялуу болгондуктан, бир аба линиясына көбүнчө эки чынжыр — негизги жана резервдик чынжыр орнотулат; *** '''эстетикалык жактан жагымсыз көрүнүшү:''' бул шаар аймактарында электр энергиясын берүүнүн кабелдик ыкмасына дээрлик бардык жерде өтүүнүн себептеринин бири. ** '''Кабелдик линиялар (КЛ)''' жер астына төшөлөт. Электр кабелдеринин конструкциясы ар түрдүү болгону менен, алардын жалпы элементтерин бөлүп көрсөтүүгө болот. Кабелдин өзөгүн үч ток өткөрүүчү жила түзөт (фазалардын санына жараша). Кабелдердин сырткы жана жилалар аралык изоляциясы болот. Адатта, изолятор катары суюк түрдөгү трансформатор майы же май сиңирилген кагаз колдонулат. Кабелдин ток өткөрүүчү өзөгү, эреже катары, болоттон жасалган бронь менен корголот. Сырткы бетине битум капталат. Кабелдик линиялар коллектордук жана коллекторсуз болуп бөлүнөт. Биринчи учурда кабель жер астындагы бетон каналдарга — коллекторлорго төшөлөт. Линиянын белгилүү аралыктагы бөлүктөрүндө люк түрүндөгү жер бетине чыгуучу жолдор каралат. Алар оңдоо иштерин жүргүзгөн бригадалардын коллекторго кирүүсүн жеңилдетет. Коллекторсуз кабелдик линиялар түздөн-түз жер кыртышына төшөлөт. Коллекторсуз линияларды куруу коллектордук линияларга караганда кыйла арзан, бирок кабелге жетүү мүмкүнчүлүгү чектелүү болгондуктан, аларды эксплуатациялоо чыгымдуураак. Кабелдик электр берүү линияларынын аба линияларына салыштырмалуу негизги артыкчылыгы — кең ажыратылган тилкенин талап кылынбагандыгы. Кабель жетиштүү тереңдикте төшөлгөн шартта, ар кандай курулуштарды, анын ичинде турак жайларды, коллектордук линиянын үстүнө түздөн-түз курууга болот. Коллекторсуз төшөлгөн учурда курулуш иштерин линияга жакын жерде жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк бар. Кабелдик линиялар шаардык көрүнүшкө терс таасир тийгизбейт жана сырткы таасирлерден аба линияларына караганда кыйла жакшы корголгон. Кабелдик электр берүү линияларынын кемчиликтерине курулушунун жана андан кийинки эксплуатациясынын кымбаттыгын кошууга болот: ал тургай коллекторсуз төшөлгөн учурда да, кабелдик линиянын бир погондук метринин сметалык наркы ошол эле чыңалуу классына ээ болгон аба линиясынын наркынан бир нече эсе жогору. Кабелдик линиялардын абалын көз менен текшерүү мүмкүнчүлүгү да чектелүү (ал эми коллекторсуз төшөлгөн учурда мындай мүмкүнчүлүк таптакыр жок), бул алардын эксплуатациясындагы олуттуу кемчилик болуп саналат. == Электр энергетика тармагындагы ишмердиктин түрлөрү == === Оперативдик диспетчердик башкаруу === Электр энергетикасындагы ыкчам-диспетчердик башкаруу системасы Орусиянын Бирдиктүү энергетикалык системасынын жана технологиялык жактан обочолонгон аймактык электр энергетикалык системаларынын чегинде электр энергетикасынын объекттеринин жана керектөөчүлөрдүн электр энергиясын кабыл алуучу түзүлүштөрүнүн технологиялык иштөө режимдерин борборлоштурулган башкарууга багытталган чаралардын комплексин камтыйт. Бул чараларды «Электр энергетикасы жөнүндө» Федералдык мыйзамда белгиленген тартипте ыйгарым укук берилген ыкчам-диспетчердик башкаруу субъекттери жүзөгө ашырат<ref name="Федеральный закон Российской Федерации «Об электроэнергетике»" />. Электр энергетикасындагы ыкчам башкаруу диспетчердик башкаруу деп аталат, анткени аны атайын адистештирилген диспетчердик кызматтар жүзөгө ашырат. Диспетчердик башкаруу энергетикалык системанын оперативдүү жетекчилеринин — диспетчерлердин жетекчилиги астында сутка бою борборлоштурулган жана үзгүлтүксүз жүргүзүлөт. == Колдонулган адабият / Шилтемелер == {{Булактар|2}} == Адабият == * {{Cite book/Russian|автор=Бурман, А.П.; Строев, В.А.|заглавие=Современная электроэнергетика. В 2 томах|место=М.|издательство=[[МЭИ]]|год=2008|издание=4-е, перераб. и доп.|страниц=632|isbn=978-5-383-00163-9|ref=Бурман, Строев}} '''Кошумча окуу:''' * ''Вайнцихер, Б.'' ''Ф.'' Орусиянын 2030-жылга чейинки электр энергетикасы: Максаттуу көрүнүш. - М. , Альпина бизнес китептери, 2008. — 360 с. — ISBN 978-5-9614-0844-7 ; fcreulzwraqxggp6pxxmszcbfv5ngg2 652875 652874 2026-09-21T05:55:53Z Born Nomad 47370 652875 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kohlekraftwerk_Mehrum_Windräder.jpg|thumb| [[Германия|Германиядагы]] жылуулук электр станциясы жана шамал генераторлору]] '''Электр энергетика''' - бул [[Электр энергиясы|электр энергиясын]] өндүрүүнү, берүүнү жана бөлүштүрүүнү камтыган энергетиканын бир тармагы. Энергетика тармагына мындан тышкары жылуулук энергетикасы да кирет. Электр энергиясынын башка энергия түрлөрүнө салыштырмалуу негизги артыкчылыгы — аны алыс аралыкка жеткирүүнүн салыштырмалуу жеңилдиги. Орусия Федерациясынын «Электр энергетикасы жөнүндө» федералдык мыйзамында электр энергетикасына төмөнкүдөй аныктама берилет<ref name="Федеральный закон Российской Федерации «Об электроэнергетике»">{{Cite web|url=http://www.rg.ru/oficial/doc/federal_zak/35-03.shtm|title=Федеральный закон Российской Федерации от 26 марта 2003 г. N 35-ФЗ «Об электроэнергетике»}}</ref>:<blockquote>Электр энергетика - бул Орусия Федерациясынын экономикасынын электр энергиясын өндүрүү (анын ичинде [[Электр энергиясы|электр]] жана жылуулук энергиясын айкалыштырып өндүрүү), электр энергиясын берүү, электр энергетикасында ыкчам-диспетчердик башкаруу, электр энергиясын сатуу жана керектөө процесстеринде келип чыккан экономикалык мамилелердин комплексин камтыган тармак. Бул процесстер өндүрүштүк жана башка мүлктүк объектилерди, анын ичинде Орусиянын Бирдиктүү энергетикалык системасына кирген объектилерди пайдалануу менен жүзөгө ашырылат. Аталган объектилер электр энергетикасынын субъекттерине же башка жактарга менчик укугунда же федералдык мыйзамдарда каралган башка негиздерде таандык болушу мүмкүн. Электр энергетикасы экономиканын иштешин жана калктын жашоо-турмушун камсыз кылуунун негизин түзөт.</blockquote>Электр энергетикасынын аныктамасы ГОСТ 19431-84 мамлекеттик стандартында да берилген:<blockquote>Электр энергетика — бул электр энергиясын өндүрүүнү жана пайдаланууну рационалдуу кеңейтүүнүн негизинде өлкөнү электрлештирүүнү камсыз кылган энергетиканын бир бөлүгү.</blockquote> == Тарыхы == ==== 19-кылым ==== [[Алессандро Вольта]] 1800-жылы вольттук үймөктү иштеп чыкканда, электр энергиясын электролиттик элементте жүрүүчү химиялык реакциялар аркылуу алууга болору белгилүү болгон. Бирок электр энергиясын мындай жол менен өндүрүү кымбат болгон жана азыркыга чейин кымбат бойдон калууда. 1831-жылы [[Майкл Фарадей]] айлануучу кыймылдан электр энергиясын өндүргөн машинаны ойлоп тапкан. Ошентсе да бул технология коммерциялык жактан натыйжалуу деңгээлге жетиши үчүн дээрлик 50 жыл талап кылган. [[Электр|Электр энергиясын]] пайдалуу максаттарда колдонуунун алгачкы башка аракеттери [[XIX кылым|19-кылымдын]] экинчи жарымында жасалган. Аны колдонуунун негизги багыттары жаңыдан ойлоп табылган [[телеграф]], [[Гальванотехника|гальваникалык каптоо]] жана аскердик техника болгон. Мисалы, [[Электр кыймылдаткычы|электр кыймылдаткычтары]] менен жабдылган кемелерди жана [[Автомобиль|өзү жүрүүчү унааларды]] түзүүгө аракеттер жасалган, ошондой эле электр жардыргычтары менен жабдылган миналар иштелип чыккан. Алгач электр энергиясынын булагы катары негизинен[[гальваникалык элементтер]] колдонулган. 1878-жылы [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарында]] [[Томас Эдисон]] [[Майкл Фарадей|Майкл Фарадейдин]] изилдөөлөрүнө таянып, жергиликтүү өндүрүлүп, бөлүштүрүлүүчү [[Туруктуу ток|туруктуу токтун]] негизинде иштеген, газ менен жарыктандырууну жана жылытууну алмаштыра ала турган, коммерциялык жактан натыйжалуу системаны иштеп чыгып, сатыкка чыгарган. 1881-жылдын декабрь айында [[Улуу Британия|Улуу Британиянын]] Сассекс графтыгындагы Брайтон шаарында [[:en:Robert Hammond (electrical engineer)|Роберт Хаммонд]] жаңы электр жарыктандыруу системасын көрсөтүп, сыноодон өткөргөн. Анын ийгиликтүү иштеши Хаммондго бул ишти коммерциялык жана юридикалык жактан жолго коюуга мүмкүнчүлүк берген. Анткени бир катар дүкөн ээлери жаңы электр жарыктандырууну өз ишканаларында колдонууну каалашкан. 1882-жылдын башында [[Томас Эдисон]] [[Лондон|Лондондогу]] [[Виадуке Холборн|Холборн виадугунда]] дүйнөдөгү биринчи [[Паровую электростанцию|буу электр станциясын]] ишке киргизген. Ал Лондон шаардык корпорациясы менен үч айлык келишим түзүп, көчөлөрдү жарыктандырууну камсыз кылган. Убакыттын өтүшү менен станция жергиликтүү бир катар керектөөчүлөрдү электр энергиясы менен камсыздай баштаган. Электр энергиясы [[туруктуу ток]] (DC) түрүндө берилген. 1882-жылы Годалмингдеги жана [[Виадук Холборн|Холборн виадугундагы]] электр менен камсыздоо системалары бир нече жылдан кийин жабылган. Ал эми Брайтондогу система ишин улантып, 1887-жылы электр энергиясы суткасына 24 саат жеткиликтүү болгон. Кийинчерээк, 1882-жылдын сентябрь айында, [[Томас Эдисон]] [[Нью-Йорк|Нью-Йорктогу]] Перл-стритте [[Электр станциясы|электр станциясын]] ишке киргизген. Бул станция да электр энергиясын туруктуу ток түрүндө өндүргөн. Дал ушул себептен электр энергисын өндүрүү керектөөчүлөргө жакын жерде жүргүзүлгөн: [[Томас Эдисон|Эдисондун]] системасында чыңалууну өзгөртүүчү каражаттар болгон эмес. Кандай гана электр системасы болбосун, анда тандалган чыңалуу белгилүү бир компромиссти билдирет. Берилген кубаттуулук өзгөрбөгөн шартта [[Электр чыңалуусу|чыңалууну]] жогорулатуу [[Электр тогу|ток күчүн]] азайтып, демек, өткөргүчтүн талап кылынган калыңдыгын да төмөндөтөт. Бирок муну менен бирге ток өткөрүүчү бөлүктөргө түз тийүүдөн келип чыгуучу коркунуч көбөйүп, [[Изолятор|изоляциянын]] калыңдыгына коюлган талаптар жогорулайт. Мындан тышкары, айрым электр жүктөмдөрүн жогорку чыңалууда иштетүү кыйын болгон же таптакыр мүмкүн эмес. Жалпысынан алганда [[Томас Эдисон|, Эдисондун]] системасыеда электр станциялары керектөөчүлөрдөн бир милядан ашпаган аралыкта жайгашууга тийиш болгон. Мындай система шаар борборлорунда иштей алганы менен, шаар четиндеги аймактарды электр энергиясы менен камсыз кылуу экономикалык жактан жараксыз эле. 1880-жылдардын орто ченинде жана экинчи жарымында [[Европа|Европада]] жана [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарында]] [[өзгөрмө ток]] (AC) системалары ишке киргизиле баштаган. Өзгөрмө токтун артыкчылыгы электр станцияларында орнотулган [[Трансформатор|трансформаторлор]] аркылуу[[Электр генератору|генераторлордон]] келген чыңалууну жогорулатууга, ал эми жергиликтүү подстанциялардагы трансформаторлор аркылуу керектөөчүлөрдү камсыз кылуу үчүн чыңалууну төмөндөтүүгө мүмкүн болгондугунда эле. Чыңалуунун жогорулашы электр берүү жана бөлүштүрүү линияларындагы ток күчүн азайтып, өткөргүчтөрдүн өлчөмүн кичирейтүүгө жана энергияны бөлүштүрүүдө пайда болгон жоготууларды азайтууга мүмкүндүк берет. Бул энергияны алыс аралыкка бөлүштүрүүнү кыйла үнөмдүү кылган. Генераторлор, мисалы, гидроэлектр станциялары, керектөөсүлөрдөн алыс жайгашышы мүмкүн эле. Өзгөрмө жана туруктуу ток системалары бир нече убакыт бою атаандашып, бул мезгил "токтор согушу"деп аталган. Туруктуу ток системасы коопсуздук жагынан бир аз артыкчылыкка ээ деп эсептелгени менен, бул айырма өзгөрмө токтун техникалык жана экономикалык жактан зор артыкчылыктарын басып өтүүгө жетишсиз болгон. Акырында өзгөрмө ток системалары үстөмдүк кылган. Ушул мезгилде электр энергиясын колдонуунун жаңы тармактары да пайда болгон: электр көтөргүчтөр, [[Насос|насостор]] жана электр кыймылдаткычтары өркүндөтүлгөн. Маанилүү жетишкендиктердин бири электр [[Трамвай|трамвайынын]] ойлоп табылышы болгон. Трамвай системалары электр энергиясын ири көлөмдө керектеп, [[Электр станциясы|электр станцияларынын]] кубаттуулугун көбөйтүүгө түрткү берген. Көптөгөн шаарларда алгачкы электр станциялары трамвай системалары менен бир мезгилде курулган. ==== 20-кылым ==== Күч электроникасы — электр энергиясын башкаруу жана өзгөртүү үчүн катуу абалдагы электрониканы колдонгон электрониканын тармагы. Күч электроникасынын өнүгүшү 1902-жылы өзгөрмө токту туруктуу токко айландыруу үчүн колдонулган [[Игнитрон|сымап түзөткүчүнүн (Игнитрондун)]] иштелип чыгышы менен башталган. 1920-жылдардан тартып энергияны берүүдө [[Газотрон|тиратрондорду]] жана тармак аркылуу башкарылуучу сымаптуу клапандарын колдонуу боюнча изилдөөлөр улантылып келет. Башкаруучу электроддордун киргизилиши бул түзүлүштөрдү жогорку чыңалуудагы туруктуу ток (HVDC) менен электр энергиясын берүүгө ылайыктуу кылган. 1933-жылы селен түзөткүчтөрү ойлоп табылган. Транзистордук технологиянын башаты 1947-жылы чекиттик-контакттык транзистордун ойлоп табылышына барып такалат. Анын артынан 1948-жылы биполярдык өткөөлдүү транзистор (BJT) иштелип чыккан. 1950-жылдарга карата кубаттуулугу жогору жарым өткөргүч [[Диод|диоддор]] жеткиликтүү болуп, алар вакуумдук лампаларды бара-бара алмаштыра баштаган. 1956-жылы кремний негизиндеги башкарылуучу түзөткүч (SCR) сунушталып, күч электроникасынын колдонуу чөйрөсүн кеңейткен. Күч электроникасындагы маанилүү бурулуш 1959-жылы МОП-транзистордун (металл-оксид-жарым өткөргүч талаа транзисторунун) ойлоп табылышы менен болгон. MОП-транзиторлордун кийинки муундары электр энергия булактарын иштеп чыгуучуларга биполярдык транзисторлор менен жетишүү мүмкүн болбогон өндүрүмдүүлүккө жана кубаттуулук тыгыздыгына жетүүгө мүмкүндүк берген. 1969-жылы Hitachi компаниясы биринчи тик багыттагы күч МОП-транзисторун сунуштаган. Кийинчерээк ал V-MOS деген ат менен белгилүү болгон. Ошондон бери күч МОП-транзистору дарбазанын башкаруу үчүн аз кубаттуулук талап кылынгандыгы, которуштуруу ылдамдыгынын жогорулугу, параллелдүү туташтыруунун жөнөкөйлүгү, кең өткөрүү тилкеси, бекемдиги, башкаруунун жана ыктуулоонун жеңилдиги, колдонуу жана оңдоо жөнөкөйлүгү сыяктуу өзгөчөлүктөрүнүн аркасында дүйнөдө эң кеңири колдонулган күч электрондук түзүлүштөрүнүн бири болуп калды. HVDC системалары электр энергиясынын ири көлөмүн алыс аралыкка берүүдө же чектеш асинхрондук энергетикалык системаларды туташтырууда барган сайын кеңири колдонулуп жаткандыгына карабастан, электр энергиясын өндүрүүнүн, берүүнүн, бөлүштүрүүнүн жана чекене сатуунун негизги бөлүгү өзгөрмө токтун жардамы менен ишке ашырылат. === Орусиянын электр энергетикасынын тарыхы === [[Файл:Производство_электроэнергии_в_России_-_Донор.svg|thumb|375x375px| Орусияда электр энергиясын өндүрүүнүн 1992–2008-жылдардагы динамикасы, млрд кВт∙саат]] Орусиянын, ошондой эле дүйнөлүк электр энергетикасынын тарыхы 1891-жылдан башталат. Ошол жылы окумуштуу Михаил Доливо-Добровольский элект энергиясынын болжол менен 220 кВт кубаттуулугун 175 км аралыкка практикалык түрдө берүүнү ишке ашырган. Натыйжада электр берүү линиясынын пайдалуу аракет коэффициенти 77,4% түзүп, мындай татаал жана көп элементтүү түзүлүш үчүн сенсанциялык деңгээлде жогору көрсөткүч болгон. Мындай жогорку натыйжалуулукка окумуштуу өзү ойлоп тапкан үч фазалуу чыңалууну колдонуу аркылуу жетишилген. Революцияга чейинки Орусияда бардык электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу 1,1 млн кВт, ал эми электр энергиясын жылдык өндүрүү көлөмү 1,9 млрд кВт·саатты түзгөн. Революциядан кийин, [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Лениндин]] сунушу менен Орусияны электрлештирүү боюнча ГОЭЛРО планы иштелип чыккан. Планда жалпы кубаттуулугу 1,5 млн кВт болгон 30 электр станциясын куруу каралган. Бул милдет 1931-жылга карата аткарылган. ==== Советтер мезгили ==== [[Файл:Sosnovka_Bekovo_2015_near_Railroad.JPG|thumb|267x267px| Электр берүү линиясы,Пенза облусу]] 1940-жылы советтик электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу 10,7 млн кВтка жетип, электр энергиясын жылдык өндүрүү көлөмү 50 млрд кВт·сааттан ашкан. Бул көрсөткүч 1913-жылдагы тиешелүү көрсөткүчтөрдөн 25 эсе жогору болгон. [[Улуу Ата-Мекендик согуш|Улуу Ата Мекендик согуштан]] улам болгон тыныгуудан кийин, КСРБди (СССР) электрлештирүү иштери кайрадан жанданып, 1950-жылы электр энергиясын өндүрүү көлөмү 90 млрд кВт·саат деңгээлине жеткен. 1950-жылдары Цимлянск, Гюмуш, Жогорку-Свирь, Мингечаур жана башка электр станциялары ишке киргизилген. 1960-жылдардын ортосунан тартып [[Кеңештер Бирлиги|КСРБ]] электр энергиясын өндүрүү боюнча дүйнөдө АКШдан кийинки экинчи орунду ээлеген<ref>{{Cite book/Russian|автор=М. И. Кузнецов|часть=|заглавие=Основы электротехники|оригинал=|ссылка=|место=Москва|издательство=Высшая школа|год=1964|страницы=|isbn=}} </ref>. === Беларусь электр энергетикасынын тарыхы === Беларуста электр энергиясын пайдалануу боюнча алгачкы маалыматтар 19-кылымдын аягына таандык. Бирок, өткөн кылымдын башында да Беларустун энергетикалык базасы өтө төмөн деңгээлде өнүккөн. Бул товардык өндүрүштүн жана социалдык чөйрөнүн артта калышына алып келген: бир тургунга туура келген өнөр жай продукциясынын көлөмү Орусия империясынын орточо көрсөткүчүнө салыштырмалуу дээрлик беш эсе аз болгон. Шаарларда жана айылдарда жарыктандыруунун негизги булактары керосин лампалары, шамдар жана чырагайлар болгон. [[Минск|Минскте]] биринчи электр станциясы 1894-жылы ишке киргизилген. Анын кубаттуулугу 300 аттын күчүн.түзгөн. 1913-жылга чейин станцияга ар түрдүү компаниялар чыгарган үч дизелдик кыймылдаткыч орнотулуп, анын жалпы кубаттуулугу 1400 аттын күчүнө жеткен. 1897-жылдын ноябрь айында [[Витебск|Витебскте]] туруктуу ток өндүргөн электр станциясы алгачкы электр энергиясын бере баштаган. 1913-жылы Беларустун аймагында техникалык жабдылышы боюнча алдыңкы орунда турган бир гана буулук турбиналуу электр станциясы болгон. Ал Добруш кагаз фабрикасына таандык эле. [[Белорусь Советтик Социалисттик Республикасы|Беларустун]] энергетикалык комплексинин өнүгүшү 1917-жылдагы революциядан кийин советтик мамлекеттин эл чарбасын өнүктүрүүгө багытталган алгачкы узак мөөнөттүү планы болгон ГОЭЛРО планын ишке ашыруудан башталган. 1930-жылдардын аягына карата Беларустун энергетикалык системасынын орнотулган кубаттуулугу 129 МВтка жетип, жылдык өндүрүү көлөмү 508 млн кВт·саатты түзгөн. Салыштыруу үчүн, 1913-жылы бардык электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу болгону 5,3 МВт, ал эми электр энергиясын жылдык өндүрүү көлөмү 4,2 млн кВт·саат болгон<ref>{{Cite book/Russian|автор=Белорусская энергосистема|часть=|заглавие=Становление энергетики Беларуси. Путь длиною в жизнь|оригинал=|ссылка=|место=Минск|издательство=|год=2011|страницы=20—29|isbn=}} </ref>. Тармактын тез өнүгүшүнүн башталышы кубаттуулугу 10 МВт болгон Беларусь ГРЭСинин биринчи кезегинин ишке киргизилиши менен байланыштуу. Ал согушка чейинки мезгилдеги эң ири электр станциясы болгон. БелГРЭС 35 жана 110 кВ чыңалуудагы электр тармактарынын өнүгүшүнө күчтүү түрткү берип, Беларусь энергетикалык системасы иш жүзүндө түзүлгөн. 1931-жылдын 15-майында Беларусь ССРинин мамлекеттик райондук электр станцияларын жана тармактарын башкаруу органын — "Белэнерго" ишин уюштуруу жөнүндө чечим кабыл алынган. Көп жылдар бою Беларусь ГРЭС республикадагы негизги электр станциясы болуп келген. Ошол эле учурда, 1930-жылдары энергетика тармагы тез өнүгүп, жаңы ЖЭБдер пайда болуп, жогорку чыңалуудагы электр берүү линияларынын жалпы узундугу бир топ көбөйгөн жана кесипкөй кадрлардын потенциалы түзүлгөн. Бирок бул алдыдагы жылыш [[Улуу Ата-Мекендик согуш|Улуу Ата Мекендик согуш]] учурунда токтоп, согуш республиканын электр энергетикасынын базасын дээрлик толугу менен кыйрашына алып келген. Беларусь бошотулгандан кийин, анын электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу болгону 3,4 МВтты түзгөн. Согушка чейинки электр станцияларынын орнотулган кубаттуулугун жана электр энергиясын өндүрүү көлөмүн калыбына келтирип, андан ашыруу үчүн энергетика тармагынын адистерине олуттуу күч-аракет жумшоого туура келген. Кийинки он жылдыктарда тармак өнүгүүсүн улантып, анын түзүмү өркүндөтүлүп, жаңы энергетикалык ишканалар түзүлгөн. 1964-жылдын аягында Беларуста биринчи жолу чыңалуусу 330 кВ "Минск-Вильнюс" электр берүү линиясы ишке киргизилген. Ал өлкөнүн энергетикалык системасын КСРБдин Европа бөлүгүндөгү Бирдиктүү энергетикалык системасына туташкан Түндүк-Батыштын Бирдиктүү энергетикалык системасына бириктирди. 1960–1970-жылдары электр станцияларынын кубаттуулугу 756 МВттан 3464 МВтка чейин өсүп, электр энергиясын өндүрүү көлөмү 2,6 млрд кВт·сааттан 14,8 млрд кВт·саатка чейин көбөйгөн. 1975-жылы электр станцияларынын кубаттуулугу 5487 МВтка жетип, электр энергиясын өндүрүү 1970-жылга салыштырмалуу дээрлик эки эсеге өскөн. Кийинки мезгилде электр энергетика тармагынын өнүгүү темпи жайлаган: 1975-жылга салыштырмалуу 1991-жылы электр станцияларынын кубаттуулугу 11% дан бир аз ашык, ал эми электр энергиясын өндүрүү көлөмү 7% га көбөйгөн. 1960-1990-жылдары электр тармактарынын жалпы узундугу 7,3 эсеге өскөн. 220-750 кВ чыңалуудагы системаны түзүүчү электр берүү линияларынын узундугу 30 жылдын ичинде 16 эсеге көбөйүп, 5875 кмге жеткен. 2010-жылдын 1-январына карата республиканын электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу 8386,2 МВтты, анын ичинде "Белэнерго" мамлекеттик өндүрүштүк бирикмесине караган станциялардын кубаттуулугу 7983,8 МВтты түзгөн. Бул кубаттуулук өлкөнүн электр энергиясына болгон керектөөсүн толук камсыз кылууга жетиштүү болгон. Ошол эле учурда эң натыйжалуу кубаттуулуктарды пайдалануу жана электр станцияларында оңдоо иштерин жүргүзүү зарылдыгына байланыштуу Орусиядан, Украинадан, Литвадан жана Латвиядан жыл сайын 2,4–4,5 млрд кВт·саат электр энергиясы импорттолуп турган. Мындай жеткирүүлөр Беларусь энергетикалык системасынын башка энергетикалык системалар менен параллелдүү иштөөсүнүн туруктуулугун жана керектөөчүлөрдү электр энергиясы менен ишенимдүү камсыз кылууну шарттаган<ref>{{Cite book/Russian|автор=А.Н.Дорофейчик и др.|часть=|заглавие=Электроэнергетика Беларуси – путь длиной в 80 лет|оригинал=|ссылка=|место=Минск|издательство=Тэхналогія|год=2011|страницы=207|isbn=}} </ref>. 2020-жылы Беларусь АЭСи ишке киргизилген. == Дүйнөдө электр энергиясын өндүрүү == Дүйнөдө электр энергиясын өндүрүүнүн динамикасы (жыл — млрд кВт·саат): * 1890 — 9 * 1900 — 15 * 1914 — 37,5 * 1950 — 950 * 1960 — 2300 * 1970 — 5000 * 1980 — 8250 * 1990 — 11800 * 2000 — 14500 * 2005 — 18138,3 * 2007 — 19894,8 * 2013 — 23127 * 2014 — 23536,5 * 2015 — 24255 * 2019 — 27044 Дүйнөдөгү электр энергиясын эң көп өндүргөн өлкөлөрдүн катарына [[Кытай]] жана [[Америка Кошмо Штаттары]] кирет. Алар дүйнөлүк электр энергиясын өндүрүүнүн тиешелүүлүгүнө жараша 25% жана 18%ын камсыз кылат. Алардан болжол менен төрт эле аз электр энергиясын [[Индия]], [[Орусия]] жана [[Жапония|Япония]] өндүрөт. {| class="wikitable" style="text-align:center;" width="600px" |- |+ Дүйнөлүк электр энергиясын өндүрүүдө ар кандай булактарынын үлүшү, % ! width="17.25%" | Жыл ! width="10%" | Көмүр ! width="10%" | Газ ! width="10%" | ГЭС ! width="10%" | АЭС ! width="10%" | Нефть ! width="10%" | Башкалары ! Жалпысынан, ТВт*ч |- | 1973-жыл | 38,3 | 12,1 | 20,9 | 3,3 | 24,8 | 0,6 | 6 131 |- | 2019-жыл | 36,7 | 23,5 | 16,0 | 10,3 | 2,8 | 10,7 | 27,044 |} == Дүйнөлүк энергия керектөө == АКШнын Энергетика боюнча маалымат башкармалыгынын (EIA — U.S. Energy Information Administration) маалыматы боюнча, 2008-жылы дүйнөдө электр энергиясын керектөөнүн көлөмү болжол менен 17,4 триллион кВт·саатты түзгөн. 2019-жылы дүйнөлүк энергия керектөөсүнүн 26,8% кайра жаралуучу энергия булактары аркылуу камсыздалган. [[Ядролук энергетика|Ядролук энергетиканы]] кошкондо, бул көрсөткүч 37,1% түзгөн. == Электр энергетикасындагы негизги технологиялык процесстер == === Электр энергиясын өндүрүү === Электр энергиясын өндүрүү — электр станциялары деп аталган өнөр жай объектилеринде энергиянын ар кандай түрлөрүн электр энергиясына айландыруу процесси. Азыркы учурда электр энергиясын өндүрүүнүн төмөнкү түрлөрү бар: * '''Жылуулук энергетикасы'''. Бул учурда, органикалык отундардын күйүшүнөн бөлүнүп чыккан жылуулук энергиясы электр энергиясына айландырылат. Жылуулук энергетикасына жылуулук электр станциялары (ЖЭС) кирет. Алар негизинен эки түргө бөлүнөт: ** Конденсациялык (КЭС) электр станциялары; алар үчүн мурда колдонулган ГРЭС деген кыскартуу да кездешет; ** Жылуулук менен камсыздоочу станциялар — жылуулук электр борборлору (ЖЭБ). Жылуулук менен камсыздоо деп бир эле электр станциясында электр жана жылуулук энергиясын айкалыштырып өндүрүү аталат. КЭС менен ЖЭБде технологиялык процесстер негизинен окшош. Эки учурда тең, отун жагылуучу казан болот жана жана күйүудөн бөлүнүп чыккан жылуулуктун эсебинен басым алдындагы суу буусу ысытылат. Андан кийин ысытылган буу буу турбинасына берилет, ал жерде анын жылуулук энергиясы айлануу энергиясына айланат. Турбинанын валы [[Электр генератору|электр генераторунун]] роторун айландырып, натыйжада айлануу энергиясы электр энергиясына айландырылып, электр тармагына берилет. ЖЭБдин КЭСтен негизги айырмасы — казанда ысытылган буунун бир бөлүгү жылуулук менен камсыздоо муктаждыктарына багытталат. Дүйнөдөгү электр станцияларынын көпчүлүгү, башкача айтканда, өндүрүлүлгөн электр энергиясынын болжол менен 2/3 бөлүгүн жылуулук электр станциялары түзөт. * '''[[Ядролук энергетика]]'''. Ага атомдук электр станциялары ([[Атомдук электр станциясы|АЭС]]) кирет. Практикада ядролук энергетика көп учурда жылуулук энергетикасынын бир түрү катары каралат, анткени АЭСте электр энергиясын өндүрүүнүн жалпы принциби ЖЭСтегидей эле. Айырмасы — бул жерде жылуулук энергиясы отунду күйгүзүүдөн эмес, ядролук реактордо атом ядролорунун бөлүнүшүнүн натыйжасында бөлүнүп чыгат. Электр энергиясын өндүрүүнүн андан аркы процесси ЖЭСтен принципиалдуу айырмаланбайт: реактордо суу бууга айландырылып, буу турбинага берилет жана башка процесстер жүрөт. АЭСтердин айрым конструкциялык өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу аларды электр жана жылуулук энергиясын айкалыштырып өндүрүүдө пайдалануу экономикалык жактан натыйжасыз, бирок бул багытта айрым тажрыйбалар жүргүзүлгөн; * '''Гидроэнергетика'''. Ага гидроэлектр станциялары ([[Гидроэлектр станция|ГЭС]]) кирет. Гидроэнергетикада суунун агымынын кинетикалык энергиясы электр энергиясына айландырылат. Бул үчүн дарыяларга дамбалар курулуп, суунун деңгээлдеринин ортосунда жасалма айырма түзүлөт. Ал жогорку жана төмөнкү бьеф деп аталат. Суу тартылуу күчүнүн таасири менен жогорку бьефтен төмөнкү бьефке атайын суу өткөрмөлөр аркылуу агып түшөт. Бул өткөрмөлөрдө суу турбиналары жайгашып, алардын калактарын суу агымы айландырат. Турбина өз кезегинде электр генераторунун роторун айлантат. ГЭСтердин өзгөчө бир түрү — гидроаккумуляциялык электр станциялары ([[Гидроаккумулятор электр станциясы (ГАЭС)|ГАЭС]]). Аларды таза маанисинде электр энергиясын өндүрүүчү кубаттуулук катары кароого болбойт, анткени алар иштеп чыгарган электр энергиясына дээрлик барабар көлөмдө электр энергиясын керектешет. Ошого карабастан, мындай станциялар электр тармагындагы жүктөм эң жогору болгон сааттарда тармакты жеңилдетүүдө натыйжалуу колдонулат. Акыркы мезгилдеги изилдөөлөр деңиз агымдарынын кубаттуулугу дүйнөдөгү бардык дарыялардын агымынын жалпы кубаттуулугунан бир нече тартипке жогору экенин көрсөткөн. Ушуга байланыштуу деңиздеги гидроэлектр станцияларынын тажрыйбалык үлгүлөрүн түзүү боюнча иштер жүргүзүлүүдө. ** '''[[Шамал энергетикасы]]''' — шамалдын кинетикалык энергиясын электр энергиясын өндүрүү үчүн пайдалануу; ** '''Гелиоэнергетика''' (күн энергетикасы)— күн нурларынын энергиясынан электр энергиясын өндүрүү. **: Шамал жана күн энергетикасына мүнөздүү жалпы кемчилик — генераторлордун кубаттуулугу салыштырмалуу төмөн болгонуна карабастан, аларды орнотуу жана пайдалануу чыгымдарынын жогору болушу. Мындан тышкары, эки учурда тең электр энергиясын сактоочу кубаттуулуктар талап кылынат: күн энергетикасында — түнкү убакта, шамал энергетикасында — шамал болбогон мезгилде электр энергиясы менен камсыз кылуу үчүн. ** '''Геотермалдык энергетика''' — Жердин табигый жылуулугун электр энергиясын өндүрүү үчүн пайдалануу. Негизинен геотермалдык станциялар кадимки ЖЭСтерге окшош: бууну ысытуу үчүн жылуулук булагы катары казан же ядролук реактор эмес, жер алдындагы табигый жылуулук булактары колдонулат. Мындай станциялардын негизги кемчилиги — аларды географиялык жактан чектелүү аймактарда гана курууга боло тургандыгы. Тактап айтканда, геотермалдык станцияларды тектоникалык активдүүлүк байкалган, табигый жылуулук булактары жеткиликтүү болгон аймактарда куруу экономикалык жактан натыйжалуу. ** '''Суутек энергетикасы''' — суутекти энергетикалык отун катары пайдалануу. Суутек энергетикасынын келечеги кең: суутек күйгөндө жогорку КПД менен энергия бөлүнүп чыгат, анын ресурсу дээрлик чексиз, ал эми суутекти кычкылтек чөйрөсүндө күйгүзгөндө атмосферага зыяндуу заттар бөлүнбөйт — күйүү продуктусу дистилденген суу болуп саналат. Бирок азыркы учурда суутек энергетикасы адамзаттын энергияга болгон керектөөсүн толук камсыздай албайт. Буга таза суутекти өндүрүүнүн кымбаттыгы жана аны ири көлөмдө ташууда жаралган техникалык көйгөйлөр себеп болууда. Чындыгында, суутек энергиянын өзү эмес, аны ташуучу гана каражат болуп саналат жана энергияны өндүрүү булагын табуу көйгөйүн өз алдынча чечпейт. ** '''Деңиз ташкын энергетикасы''' деңиздеги ташкын кубулушунун энергиясын пайдаланат. Электр энергетикасынын бул түрүнүн кеңири жайылышына электр станциясын курууга ылайыктуу шарттардын бир убакта болушу талап кылынгандыгы тоскоолдук кылат. Башкача айтканда, жөн гана деңиз жээгинин болушу жетишсиз; ташкын жана кайтуу учурунда суунун деңгээлинин айырмасы жетиштүү чоң жана туруктуу болгон жээк талап кылынат. Мисалы, Кара деңиздин жээги ташкын электр станцияларын курууга ылайыктуу эмес, анткени ташкын жана кайтуу маалында Кара деңиздеги суунун деңгээлинин өзгөрүшү өтө аз. ** '''Толкун энергетикасы''' келечекте энергетиканын кыйла перспективдүү багыттарынын бири болушу мүмкүн. Толкундар күндүн нурлануусунун жана шамалдын энергиясын топтогон табигый булак болуп саналат. Ар кайсы аймактарда толкундардын кубаттуулугу толкун фронтунун ар бир метрине 100 кВттан ашышы мүмкүн. Кара деңизде толкундардын орточо кубаттуулугу болжол менен 15 кВт/м, ал эми Россиянын түндүк деңиздеринде 100 кВт/мге чейин жетет. Толкун энергиясын пайдалануу деңиздеги жана жээктеги калктуу конуштарды энергия менен камсыз кылууга мүмкүндүк берет. Ошондой эле толкундар кемелерди кыймылга келтире алат. Кеменин термелүүсүнөн пайда болгон орточо кубаттуулук анын кыймылдаткыч түзүлүшүнүн кубаттуулугунан бир нече эсе жогору болушу мүмкүн. Бирок азырынча толкун электр станциялары айрым гана тажрыйбалык үлгүлөрдүн деңгээлинде турат. === Электр энергиясын берүү жана бөлүштүрүү === Электр станцияларынан керектөөчүлөргө электр энергиясын берүү [[Электр тармагы|электр тармактары]] аркылуу ишке ашырылат. Электр тармактары чарбасы — электр энергетика тармагынын табигый монополия тармагы болуп саналат: керектөөчү электр энергиясын кимден сатып аларын, б.а., энергия менен камсыз кылуучу компания электр энергиясын дүңүнөн жеткирүүчүлөрдүн (өндүрүүчүлөрдүн) арасынан тандай алат. Бирок электр энергиясы жеткирилүүчү тармак, адатта, бирөө гана болгондуктан, керектөөчү техникалык жактан электр тармагынын операторун тандай албайт. Техникалык көз караштан алганда, электр тармагы электр берүү линияларынын (ЛЭП) жана подстанцияларда жайгашкан трансформаторлордун жыйындысынан турат. * '''Электр берүү линиялары''' — электр тогу өтүүчү металл өткөргүчтөрдөн турган түзүлүштөр. Азыркы учурда дээрлик бардык жерде өзгөрмө ток колдонулат. Электр менен камсыздоо көпчүлүк учурда үч фазалуу болгондуктан, электр берүү линиясы, адатта, үч фазадан турат. Ар бир фаза өз кезегинде бир нече өткөргүчтү камтышы мүмкүн. Конструкциясына жараша электр берүү линиялары '''аба линиялары''' жана '''кабелдик линиялар''' болуп бөлүнөт. ** '''Аба линиялары (АЛ)''' жердин үстүндө коопсуз бийиктикте атайын курулмаларга — таянычтарга илинип орнотулат. Эреже катары, аба линияларындагы өткөргүчтөрдүн сырткы бетинде изоляция болбойт; изоляция өткөргүчтөрдүн таянычтарга бекитилген жерлеринде гана болот. Аба линияларында чагылгандан коргоо системалары орнотулат. Аба электр берүү линияларынын негизги артыкчылыгы — кабелдик линияларга салыштырмалуу арзандыгы. Мындан тышкары, аларды оңдоо жана тейлөө кыйла жеңил (айрыкча жер астындагы кабелдик линияларга салыштырмалуу): өткөргүчтү алмаштыруу үчүн жер казуу иштерин жүргүзүүнүн зарылдыгы жок, ошондой эле линиянын абалын көз менен текшерүүгө тоскоолдук жок. Бирок аба электр берүү линияларынын бир катар кемчиликтери бар: *** '''кең ажыратылган тилке:''' электр берүү линиясынын аймагында ар кандай курулуштарды курууга жана бак-дарактарды отургузууга тыюу салынат; линия токой аркылуу өткөн учурда, ажыратылган тилкенин бүт туурасы боюнча бак-дарактар кыйылат; *** '''сырткы таасирлерден корголбогондугу:''' мисалы, бак-дарактардын линияга кулашы жана өткөргүчтөрдүн уурдалышы мүмкүн. Чагылгандан коргоочу түзүлүштөргө карабастан, аба линиялары чагылгандын соккусунан да жабыркайт. Мындай аялуу болгондуктан, бир аба линиясына көбүнчө эки чынжыр — негизги жана резервдик чынжыр орнотулат; *** '''эстетикалык жактан жагымсыз көрүнүшү:''' бул шаар аймактарында электр энергиясын берүүнүн кабелдик ыкмасына дээрлик бардык жерде өтүүнүн себептеринин бири. ** '''Кабелдик линиялар (КЛ)''' жер астына төшөлөт. Электр кабелдеринин конструкциясы ар түрдүү болгону менен, алардын жалпы элементтерин бөлүп көрсөтүүгө болот. Кабелдин өзөгүн үч ток өткөрүүчү жила түзөт (фазалардын санына жараша). Кабелдердин сырткы жана жилалар аралык изоляциясы болот. Адатта, изолятор катары суюк түрдөгү трансформатор майы же май сиңирилген кагаз колдонулат. Кабелдин ток өткөрүүчү өзөгү, эреже катары, болоттон жасалган бронь менен корголот. Сырткы бетине битум капталат. Кабелдик линиялар коллектордук жана коллекторсуз болуп бөлүнөт. Биринчи учурда кабель жер астындагы бетон каналдарга — коллекторлорго төшөлөт. Линиянын белгилүү аралыктагы бөлүктөрүндө люк түрүндөгү жер бетине чыгуучу жолдор каралат. Алар оңдоо иштерин жүргүзгөн бригадалардын коллекторго кирүүсүн жеңилдетет. Коллекторсуз кабелдик линиялар түздөн-түз жер кыртышына төшөлөт. Коллекторсуз линияларды куруу коллектордук линияларга караганда кыйла арзан, бирок кабелге жетүү мүмкүнчүлүгү чектелүү болгондуктан, аларды эксплуатациялоо чыгымдуураак. Кабелдик электр берүү линияларынын аба линияларына салыштырмалуу негизги артыкчылыгы — кең ажыратылган тилкенин талап кылынбагандыгы. Кабель жетиштүү тереңдикте төшөлгөн шартта, ар кандай курулуштарды, анын ичинде турак жайларды, коллектордук линиянын үстүнө түздөн-түз курууга болот. Коллекторсуз төшөлгөн учурда курулуш иштерин линияга жакын жерде жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк бар. Кабелдик линиялар шаардык көрүнүшкө терс таасир тийгизбейт жана сырткы таасирлерден аба линияларына караганда кыйла жакшы корголгон. Кабелдик электр берүү линияларынын кемчиликтерине курулушунун жана андан кийинки эксплуатациясынын кымбаттыгын кошууга болот: ал тургай коллекторсуз төшөлгөн учурда да, кабелдик линиянын бир погондук метринин сметалык наркы ошол эле чыңалуу классына ээ болгон аба линиясынын наркынан бир нече эсе жогору. Кабелдик линиялардын абалын көз менен текшерүү мүмкүнчүлүгү да чектелүү (ал эми коллекторсуз төшөлгөн учурда мындай мүмкүнчүлүк таптакыр жок), бул алардын эксплуатациясындагы олуттуу кемчилик болуп саналат. == Электр энергетика тармагындагы ишмердиктин түрлөрү == === Оперативдик диспетчердик башкаруу === Электр энергетикасындагы ыкчам-диспетчердик башкаруу системасы Орусиянын Бирдиктүү энергетикалык системасынын жана технологиялык жактан обочолонгон аймактык электр энергетикалык системаларынын чегинде электр энергетикасынын объекттеринин жана керектөөчүлөрдүн электр энергиясын кабыл алуучу түзүлүштөрүнүн технологиялык иштөө режимдерин борборлоштурулган башкарууга багытталган чаралардын комплексин камтыйт. Бул чараларды «Электр энергетикасы жөнүндө» Федералдык мыйзамда белгиленген тартипте ыйгарым укук берилген ыкчам-диспетчердик башкаруу субъекттери жүзөгө ашырат<ref name="Федеральный закон Российской Федерации «Об электроэнергетике»" />. Электр энергетикасындагы ыкчам башкаруу диспетчердик башкаруу деп аталат, анткени аны атайын адистештирилген диспетчердик кызматтар жүзөгө ашырат. Диспетчердик башкаруу энергетикалык системанын оперативдүү жетекчилеринин — диспетчерлердин жетекчилиги астында сутка бою борборлоштурулган жана үзгүлтүксүз жүргүзүлөт. == Колдонулган адабият / Шилтемелер == {{Булактар|2}} '''Кошумча окуу:''' * {{Cite book/Russian|автор=Бурман, А.П.; Строев, В.А.|заглавие=Современная электроэнергетика. В 2 томах|место=М.|издательство=[[МЭИ]]|год=2008|издание=4-е, перераб. и доп.|страниц=632|isbn=978-5-383-00163-9|ref=Бурман, Строев}} * ''Вайнцихер, Б.'' ''Ф.'' Орусиянын 2030-жылга чейинки электр энергетикасы: Максаттуу көрүнүш. - М. , Альпина бизнес китептери, 2008. — 360 с. — ISBN 978-5-9614-0844-7 ; 0nu86mw82uqcwvq59vudk5qfgusmrtn 3 154128 652849 2026-09-20T13:55:13Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 652849 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 13:55, 20 сентябрь 2026 (UTC) lje60pzxuknso23du8rcxtjgtpy9gfk 3 154129 652850 2026-09-20T13:55:24Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 652850 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 13:55, 20 сентябрь 2026 (UTC) lje60pzxuknso23du8rcxtjgtpy9gfk 3 154130 652851 2026-09-20T13:55:33Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 652851 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 13:55, 20 сентябрь 2026 (UTC) lje60pzxuknso23du8rcxtjgtpy9gfk 3 154131 652852 2026-09-20T14:55:48Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 652852 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 14:55, 20 сентябрь 2026 (UTC) 0u8fb7uvixg7v2hy5zk5fh965unloba 10 154132 652853 2026-09-20T16:54:51Z Абдырашит Сатылганов 8269 Жаңы барак: "‎{{ #switch: {{{1}}} | 1948 жайкы | 1952 жайкы | 1956 жайкы | 1960 жайкы | 1964 жайкы | 1968 жайкы | 1972 жайкы= Flag of Burma (1948-1974).svg | 1980 жайкы | 1984 жайкы | 1988 жайкы | 1992 жайкы | 1996 жайкы | 2000 жайкы | 2004 жайкы | 2008 жайкы = Flag of Myanmar (1974-2010).svg | #default = Flag of Myanmar.svg }}<noinclude>Категория:Калыптар:Мамлекет..." 652853 wikitext text/x-wiki {{ #switch: {{{1}}} | 1948 жайкы | 1952 жайкы | 1956 жайкы | 1960 жайкы | 1964 жайкы | 1968 жайкы | 1972 жайкы= Flag of Burma (1948-1974).svg | 1980 жайкы | 1984 жайкы | 1988 жайкы | 1992 жайкы | 1996 жайкы | 2000 жайкы | 2004 жайкы | 2008 жайкы = Flag of Myanmar (1974-2010).svg | #default = Flag of Myanmar.svg }}<noinclude>[[Категория:Калыптар:МамлекетОО туусу УОК боюнча|Мьянма]] </noinclude> g6hv0vnq9qwoenrnolrzsm86kolcnrs 3 154133 652855 2026-09-20T19:56:59Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 652855 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 19:56, 20 сентябрь 2026 (UTC) 5pmjr7gu6hsqqos3q7qbmqqdmeeb08u 3 154134 652865 2026-09-21T00:58:11Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 652865 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 00:58, 21 сентябрь 2026 (UTC) n7iv5sn022aeu1kmbizkpiit0b8kxq8 0 154135 652869 2026-09-21T04:51:24Z Ezhakypova 19898 "[[:ru:Special:Redirect/revision/155218179|Сурабалдиев, Жыргалбек Сурабалдиевич]]" барагынан которулуп түзүлдү 652869 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер|изображение=[[File:Сурабалдиев Жыргалбек Сурабалдиевич.png|thumb|Сурабалдиев Жыргалбек Сурабалдиевич]]|расмий ысымы=Сурабалдиев Жыргалбек Сурабалдиевич}}'''Сурабалдиев Жыргалбек Сурабалдиевич''' (1953-жылдын 1-сентябры, Асыл-Баш айылы, Сокулук району, Кыргыз ССРи - 2005-жылдын 10-июну, Бишкек) '''-''' кыргызстандык ишкер, спорт ишмери жана Кыргыз Республикасынын [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңешинин]] (парламентинин) депутаты <ref>{{Cite news|title=ЖЫРГАЛБЕК СУРАБАЛДИЕВДИ ЭСКЕРҮҮ|first=Кабыл|last=Макеш|url=https://www.azattyk.org/a/1239773.html|date=2008-09-23|lang=ky}}</ref> . == Өмүр баяны == 1953-жылы 1-сентябрда Сокулук районунун Асыл-Баш айылында туулган. 1980-жылы Кыргыз мамлекеттик дене тарбия институтун, ал эми 2000-жылы Кыргыз улуттук университетин аяктаган. Машыктыруучу жана юрист адистиктерине ээ. Эмгек жолун 1973-жылы Сокулук районундагы «Белогорский» совхозунда баштаган. Кийин республикалык «Динамо» коомунда консультант, машыктыруучу жана окутуучу болуп иштеген, ошондой эле Туризм жана спорт боюнча мамлекеттик комитеттин директору кызматын аркалаган. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген машыктыруучусу наамына ээ, дзюдо боюнча спорт чебери. 1998-жылдан тартып ишкердик менен алектенген. Бишкектеги автоунаа жана авто тетиктер сатылган «Кудайберген» жана «Азамат» базарларынын ээси болгон. 2002-жылы Кыргызстан ишкерлер ассоциациясынын президенти болуп шайланган. Ошол эле жылы Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Ишкердикти өнүктүрүү боюнча кеңештин курамына Кеңештин төрагасынын орун басары катары кирген. Кыргыз Республикасынын Президентинин расмий жарлыгында ал Кыргызстан ишкерлер ассоциациясынын президенти катары көрсөтүлгөн. 2005-жылы Сурабалдиев №8 Түндүк шайлоо округу боюнча парламенттик шайлоого катышкан. Шайлоонун жыйынтыгында Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты болуп шайланган. 2005-жылы 10-июнда Жыргалбек Сурабалдиев Бишкек шаарында куралдуу кол салуунун натыйжасында каза болгон. Каза болгон учурда ал Жогорку Кеңештин депутаты жана Кыргызстан ишкерлер ассоциациясынын төрагасы болгон. Жыргалбек Сурабалдиев Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты [[Сурабалдиева Эльвира Жыргалбековна|Эльвира Сурабалдиеванын]] атасы . == Сыйлыктары жана наамдары: == * Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген машыктыруучусу. * Дзюдо боюнча спорт чебери. * Ал "Даңк" медалы жана ардак грамоталар менен сыйланган. == Булактар: == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>{{Orphan|date=2026-09-20}} [[Категория:Кыргызстандын саясатчылары]] [[Категория:Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттары]] [[Категория:Сокулук районунда төрөлгөндөр]] [[Категория:Арип боюнча инсандар]] [[Категория:Өлгөндөр 2005-жылы]] [[Категория:Туулгандар 1953-жылы]] g6izfj1c5336qwxekth992yktwxt4q8 652870 652869 2026-09-21T04:57:54Z Ezhakypova 19898 652870 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер|расмий ысымы=Сурабалдиев Жыргалбек Сурабалдиевич|сүрөтү=[[File:Сурабалдиев Жыргалбек Сурабалдиевич.png|thumb|Сурабалдиев Жыргалбек Сурабалдиевич]]|өлкө=Кыргызстан|кесиби=Саясатчы, машыктыруучу, юрист.|билими=Кыргыз мамлекеттик дене тарбия институту; Кыргыз улуттук университети.|балдары=Сурабалдиева Эльвира Жыргалбековна|туулган жери=Асыл-Баш айылы, Сокулук району, Кыргыз ССР, СССР.|туулган жылы=1-сентябрь 1953-жыл.|каза болгон жылы=10-июнь 2005-жыл.|каза болгон жери=Бишкек, Кыргызстан}}'''Сурабалдиев Жыргалбек Сурабалдиевич''' (1953-жылдын 1-сентябры, Асыл-Баш айылы, Сокулук району, Кыргыз ССРи - 2005-жылдын 10-июну, Бишкек) '''-''' кыргызстандык ишкер, спорт ишмери жана Кыргыз Республикасынын [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңешинин]] (парламентинин) депутаты <ref>{{Cite news|title=ЖЫРГАЛБЕК СУРАБАЛДИЕВДИ ЭСКЕРҮҮ|first=Кабыл|last=Макеш|url=https://www.azattyk.org/a/1239773.html|date=2008-09-23|lang=ky}}</ref> . == Өмүр баяны == 1953-жылы 1-сентябрда Сокулук районунун Асыл-Баш айылында туулган. 1980-жылы Кыргыз мамлекеттик дене тарбия институтун, ал эми 2000-жылы Кыргыз улуттук университетин аяктаган. Машыктыруучу жана юрист адистиктерине ээ. Эмгек жолун 1973-жылы Сокулук районундагы «Белогорский» совхозунда баштаган. Кийин республикалык «Динамо» коомунда консультант, машыктыруучу жана окутуучу болуп иштеген, ошондой эле Туризм жана спорт боюнча мамлекеттик комитеттин директору кызматын аркалаган. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген машыктыруучусу наамына ээ, дзюдо боюнча спорт чебери. 1998-жылдан тартып ишкердик менен алектенген. Бишкектеги автоунаа жана авто тетиктер сатылган «Кудайберген» жана «Азамат» базарларынын ээси болгон. 2002-жылы Кыргызстан ишкерлер ассоциациясынын президенти болуп шайланган. Ошол эле жылы Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Ишкердикти өнүктүрүү боюнча кеңештин курамына Кеңештин төрагасынын орун басары катары кирген. Кыргыз Республикасынын Президентинин расмий жарлыгында ал Кыргызстан ишкерлер ассоциациясынын президенти катары көрсөтүлгөн. 2005-жылы Сурабалдиев №8 Түндүк шайлоо округу боюнча парламенттик шайлоого катышкан. Шайлоонун жыйынтыгында Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты болуп шайланган. 2005-жылы 10-июнда Жыргалбек Сурабалдиев Бишкек шаарында куралдуу кол салуунун натыйжасында каза болгон. Каза болгон учурда ал Жогорку Кеңештин депутаты жана Кыргызстан ишкерлер ассоциациясынын төрагасы болгон. Жыргалбек Сурабалдиев Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты [[Сурабалдиева Эльвира Жыргалбековна|Эльвира Сурабалдиеванын]] атасы . == Сыйлыктары жана наамдары: == * Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген машыктыруучусу. * Дзюдо боюнча спорт чебери. * Ал "Даңк" медалы жана ардак грамоталар менен сыйланган. == Булактар: == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>{{Orphan|date=2026-09-20}} [[Категория:Кыргызстандын саясатчылары]] [[Категория:Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттары]] [[Категория:Сокулук районунда төрөлгөндөр]] [[Категория:Арип боюнча инсандар]] [[Категория:Өлгөндөр 2005-жылы]] [[Категория:Туулгандар 1953-жылы]] re97451386kgtv5elqiap69ptc3qslz 3 154136 652876 2026-09-21T05:59:19Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 652876 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 05:59, 21 сентябрь 2026 (UTC) bm2qkmhie76d26i857yvibcmas9cnke 3 154137 652877 2026-09-21T05:59:29Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 652877 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 05:59, 21 сентябрь 2026 (UTC) bm2qkmhie76d26i857yvibcmas9cnke 4 154139 652883 2026-09-21T07:19:38Z Аманбаева Гулнара 42979 Аманбаева Гулнара moved page [[Википедия:Аманбаева Гулнара Муктаровна]] to [[Макала долбоору:Аманбаева Гулнара Муктаровна]] over redirect 652883 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Макала долбоору:Аманбаева Гулнара Муктаровна]] in2j2oey154thyudtmm0r6b58qen9wp 14 154140 652888 2026-09-21T07:54:16Z Artelow 2286 Жаңы барак: "‎[[Категория:Департаменты Колумбии]]" 652888 wikitext text/x-wiki [[Категория:Департаменты Колумбии]] a44zujmbl56rbg9ut57hzh9yhrwnojx 652889 652888 2026-09-21T07:54:26Z Artelow 2286 Blanked the page 652889 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 652891 652889 2026-09-21T07:57:25Z Artelow 2286 «[[Категория:Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү|Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 652891 wikitext text/x-wiki [[Категория:Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү]] 0volgvavs18cl80q26uhswqw581td7d 14 154141 652890 2026-09-21T07:54:41Z Artelow 2286 Жаңы барак: "‎[[Категория:Колумбиянын департаменттери]]" 652890 wikitext text/x-wiki [[Категория:Колумбиянын департаменттери]] h2o0ax5x6ytud74w5b2rtd9t1cxbccd 14 154142 652892 2026-09-21T07:57:44Z Artelow 2286 Жаңы барак: "‎{{Негизги макала|Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү}}" 652892 wikitext text/x-wiki {{Негизги макала|Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү}} p51r98dkjfl2t3ronv0vxa7obc28xnj 652893 652892 2026-09-21T07:58:28Z Artelow 2286 «[[Категория:Колумбия|Колумбия]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 652893 wikitext text/x-wiki {{Негизги макала|Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү}} [[Категория:Колумбия]] rzem5yn9xb6ntzp3soesn4ackwhhi59 0 154143 652894 2026-09-21T08:04:00Z Artelow 2286 Жаңы барак: "‎Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү 1991-жылдагы Конституция жана ага киргизилген түзөтүүлөр, 1994-жылдын 2-июнунда кабыл алынган №136 мыйзам менен белгиленген. Административдик-аймактык түзүлүштүн үч деңгээлин ажыратып кароого болот. Администра..." 652894 wikitext text/x-wiki Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү 1991-жылдагы Конституция жана ага киргизилген түзөтүүлөр, 1994-жылдын 2-июнунда кабыл алынган №136 мыйзам менен белгиленген. Административдик-аймактык түзүлүштүн үч деңгээлин ажыратып кароого болот. Административдик түзүлүшүтүн биринчи деңгээлинде департаменттер жана [[Богота]] борбордук округу, экинчи деңгээлинде — муниципалитеттер жайгашкан. Департаменттердин бир бөлүгүндө административдик бөлүнүштүн дагы бир деңгээли бар, ал ар кандай департаменттерде ар кандай аталыштарга ээ — провинциялар, субаймактар. cnry302lysdkixbwpu7v8z777ed4k81 652895 652894 2026-09-21T08:04:51Z Artelow 2286 «[[Категория:Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү|Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 652895 wikitext text/x-wiki Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү 1991-жылдагы Конституция жана ага киргизилген түзөтүүлөр, 1994-жылдын 2-июнунда кабыл алынган №136 мыйзам менен белгиленген. Административдик-аймактык түзүлүштүн үч деңгээлин ажыратып кароого болот. Административдик түзүлүшүтүн биринчи деңгээлинде департаменттер жана [[Богота]] борбордук округу, экинчи деңгээлинде — муниципалитеттер жайгашкан. Департаменттердин бир бөлүгүндө административдик бөлүнүштүн дагы бир деңгээли бар, ал ар кандай департаменттерде ар кандай аталыштарга ээ — провинциялар, субаймактар. [[Категория:Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү]] ro74wvre5dfvvaub2w18cn0w8qgfc21 652896 652895 2026-09-21T08:10:58Z Artelow 2286 652896 wikitext text/x-wiki Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү 1991-жылдагы Конституция жана ага киргизилген түзөтүүлөр, 1994-жылдын 2-июнунда кабыл алынган №136 мыйзам менен белгиленген. Административдик-аймактык түзүлүштүн үч деңгээлин ажыратып кароого болот. Административдик түзүлүшүтүн биринчи деңгээлинде департаменттер жана [[Богота]] борбордук округу, экинчи деңгээлинде — муниципалитеттер жайгашкан. Департаменттердин бир бөлүгүндө административдик бөлүнүштүн дагы бир деңгээли бар, ал ар кандай департаменттерде ар кандай аталыштарга ээ — провинциялар, субаймактар. == Департаменттер == {| class="wikitable" ! № ! Департамент ! Административдик борбору ! Аянты<ref>{{cite web |url = http://www.colombiaya.com/seccion-colombia/division-politica.html |title = Division Política de Colombia |editor = Colombiaya.com |archiveurl = https://www.webcitation.org/6Fd13jns0?url=http://www.colombiaya.com/seccion-colombia/division-politica.html |archivedate = 2013-04-04 }}</ref>, <br />км² ! Калкы, <br />адам. (2005) ! Калкынын жыштыгы, <br />адам./км² |- | 1. | Амасонас | Летисия | align="right" | 109 665 | align="right" | 56 036 | align="right" | 0,51 |- | 2. | Антьокия | [[Медельин]] | align="right" | 63 612 | align="right" | 5 671 689 | align="right" | 89,16 |- | 3. | Араука | Араука | align="right" | 23 818 | align="right" | 208 605 | align="right" | 8,76 |- | 4. | Атлантико | [[Барранкилья]] | align="right" | 3 388 | align="right" | 2 112 128 | align="right" | 623,41 |- | 5. | Боливар | Картахена | align="right" | 25 978 | align="right" | 1 860 445 | align="right" | 71,62 |- | 6. | Бояка | Тунха | align="right" | 23 189 | align="right" | 1 211 186 | align="right" | 52,23 |- | 7. | Кальдас | Манисалес | align="right" | 7888 | align="right" | 908 841 | align="right" | 115,22 |- | 8. | Какета | Флоренсия | align="right" | 88 965 | align="right" | 404 896 | align="right" | 4,55 |- | 9. | Касанаре | Йопаль | align="right" | 44 640 | align="right" | 282 452 | align="right" | 6,33 |- | 10. | Каука | Попаян | align="right" | 29 308 | align="right" | 1 244 886 | align="right" | 42,48 |- | 11. | Сесар | Вальедупар | align="right" | 22 905 | align="right" | 879 914 | align="right" | 38,42 |- | 12. | Чоко | Кибдо | align="right" | 46 530 | align="right" | 441 395 | align="right" | 9,49 |- | 13. | Кордова | Монтерия | align="right" | 25 020 | align="right" | 1 472 699 | align="right" | 58,86 |- | 14. | Кундинамарка | [[Богота]] | align="right" | 22 653 | align="right" | 2 228 478 | align="right" | 98,37 |- | 15. | Гуайния | Инирида | align="right" | 72 238 | align="right" | 43 314 | align="right" | 0,60 |- | 16. | Гуавьяре | Сан-Хосе-дель-Гуавьяре | align="right" | 53 460 | align="right" | 133 326 | align="right" | 2,49 |- | 17. | Уила | Нейва | align="right" | 19 890 | align="right" | 1 006 797 | align="right" | 50,62 |- | 18. | Гуахира | Риоача | align="right" | 20 848 | align="right" | 623 250 | align="right" | 29,89 |- | 19. | Магдалена | Санта-Марта | align="right" | 23 188 | align="right" | 1 136 901 | align="right" | 49,03 |- | 20. | Мета | Вильявисенсио | align="right" | 85 635 | align="right" | 789 276 | align="right" | 9,22 |- | 21. | Нариньо | Пасто | align="right" | 33 268 | align="right" | 1 521 777 | align="right" | 45,74 |- | 22. | Путумайо | Мокоа | align="right" | 24 885 | align="right" | 299 286 | align="right" | 12,03 |- | 23. | Киндио | Армения | align="right" | 1845 | align="right" | 518 691 | align="right" | 281,13 |- | 24. | Рисаральда | Перейра | align="right" | 4140 | align="right" | 863 663 | align="right" | 208,61 |- | 25. | [[Сан-Андрес жана Провиденсия]] | Сан-Андрес | align="right" | 52 | align="right" | 59 573 | align="right" | 1145,63 |- | 26. | Сантандер | Букараманга | align="right" | 30 537 | align="right" | 1 916 336 | align="right" | 62,75 |- | 27. | Түндүк Сантандер | Кукута | align="right" | 21 658 | align="right" | 1 228 028 | align="right" | 56,70 |- | 28. | Сукре | Синселехо | align="right" | 10 917 | align="right" | 765 285 | align="right" | 70,10 |- | 29. | Толима | Ибаге | align="right" | 23 562 | align="right" | 1 335 177 | align="right" | 56,67 |- | 30. | Валье-дель-Каука | Кали | align="right" | 22 140 | align="right" | 4 060 196 | align="right" | 183,39 |- | 31. | Ваупес | Миту | align="right" | 54 135 | align="right" | 27 124 | align="right" | 0,50 |- | 32. | Вичада | Пуэрто-Карреньо | align="right" | 100 242 | align="right" | 55 158 | align="right" | 0,55 |- | — | Санта-Фе-де-Богота | [[Богота]] | align="right" | 1776 | align="right" | 7 363 762 | align="right" | 4146,26 |- style="background: #CCC;" | colspan="3" align="center" | Жалпы | align="right" | 1 141 975 | align="right" | 42 730 570 | align="right" | 37,42 |} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == [[Категория:Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү]] 6glx821wxc8or1ss814e6qlhty1wrwr 652897 652896 2026-09-21T08:23:00Z Artelow 2286 652897 wikitext text/x-wiki [[Колумбия|Колумбияны]]н административдик-аймактык түзүлүшү 1991-жылдагы Конституция жана ага киргизилген түзөтүүлөр<ref>[https://constitutionnet.org/country/constitutional-history-colombia International IDEA. Constitutional history of Colombia]</ref>, 1994-жылдын 2-июнунда кабыл алынган №136 мыйзам менен белгиленген<ref name=":1">[https://www.funcionpublica.gov.co/eva/gestornormativo/norma.php?i=329#:~:text=%2D%20Subtema%3A%20Concejos%20Municipales.%20Art%C3%ADculo%2071%20Ley,locales%20Tambi%C3%A9n%20podr%C3%A1n%20ser%20de%20iniciativa%20popular. Gov.kg. Ley 136 de 1994]</ref>. Административдик-аймактык түзүлүштүн үч деңгээлин ажыратып кароого болот. Административдик түзүлүшүтүн биринчи деңгээлинде департаменттер жана [[Богота]] борбордук округу, экинчи деңгээлинде — муниципалитеттер жайгашкан. Департаменттердин бир бөлүгүндө административдик бөлүнүштүн дагы бир деңгээли бар, ал ар кандай департаменттерде ар кандай аталыштарга ээ — провинциялар, субаймактар<ref name=":1" />. == Департаменттер == {| class="wikitable" ! № ! Департамент ! Административдик борбору ! Аянты<ref>{{cite web |url = http://www.colombiaya.com/seccion-colombia/division-politica.html |title = Division Política de Colombia |editor = Colombiaya.com |archiveurl = https://www.webcitation.org/6Fd13jns0?url=http://www.colombiaya.com/seccion-colombia/division-politica.html |archivedate = 2013-04-04 }}</ref>, <br />км² ! Калкы, <br />адам. (2005) ! Калкынын жыштыгы, <br />адам./км² |- | 1. | Амасонас | Летисия | align="right" | 109 665 | align="right" | 56 036 | align="right" | 0,51 |- | 2. | Антьокия | [[Медельин]] | align="right" | 63 612 | align="right" | 5 671 689 | align="right" | 89,16 |- | 3. | Араука | Араука | align="right" | 23 818 | align="right" | 208 605 | align="right" | 8,76 |- | 4. | Атлантико | [[Барранкилья]] | align="right" | 3 388 | align="right" | 2 112 128 | align="right" | 623,41 |- | 5. | Боливар | Картахена | align="right" | 25 978 | align="right" | 1 860 445 | align="right" | 71,62 |- | 6. | Бояка | Тунха | align="right" | 23 189 | align="right" | 1 211 186 | align="right" | 52,23 |- | 7. | Кальдас | Манисалес | align="right" | 7888 | align="right" | 908 841 | align="right" | 115,22 |- | 8. | Какета | Флоренсия | align="right" | 88 965 | align="right" | 404 896 | align="right" | 4,55 |- | 9. | Касанаре | Йопаль | align="right" | 44 640 | align="right" | 282 452 | align="right" | 6,33 |- | 10. | Каука | Попаян | align="right" | 29 308 | align="right" | 1 244 886 | align="right" | 42,48 |- | 11. | Сесар | Вальедупар | align="right" | 22 905 | align="right" | 879 914 | align="right" | 38,42 |- | 12. | Чоко | Кибдо | align="right" | 46 530 | align="right" | 441 395 | align="right" | 9,49 |- | 13. | Кордова | Монтерия | align="right" | 25 020 | align="right" | 1 472 699 | align="right" | 58,86 |- | 14. | Кундинамарка | [[Богота]] | align="right" | 22 653 | align="right" | 2 228 478 | align="right" | 98,37 |- | 15. | Гуайния | Инирида | align="right" | 72 238 | align="right" | 43 314 | align="right" | 0,60 |- | 16. | Гуавьяре | Сан-Хосе-дель-Гуавьяре | align="right" | 53 460 | align="right" | 133 326 | align="right" | 2,49 |- | 17. | Уила | Нейва | align="right" | 19 890 | align="right" | 1 006 797 | align="right" | 50,62 |- | 18. | Гуахира | Риоача | align="right" | 20 848 | align="right" | 623 250 | align="right" | 29,89 |- | 19. | Магдалена | Санта-Марта | align="right" | 23 188 | align="right" | 1 136 901 | align="right" | 49,03 |- | 20. | Мета | Вильявисенсио | align="right" | 85 635 | align="right" | 789 276 | align="right" | 9,22 |- | 21. | Нариньо | Пасто | align="right" | 33 268 | align="right" | 1 521 777 | align="right" | 45,74 |- | 22. | Путумайо | Мокоа | align="right" | 24 885 | align="right" | 299 286 | align="right" | 12,03 |- | 23. | Киндио | Армения | align="right" | 1845 | align="right" | 518 691 | align="right" | 281,13 |- | 24. | Рисаральда | Перейра | align="right" | 4140 | align="right" | 863 663 | align="right" | 208,61 |- | 25. | [[Сан-Андрес жана Провиденсия]] | Сан-Андрес | align="right" | 52 | align="right" | 59 573 | align="right" | 1145,63 |- | 26. | Сантандер | Букараманга | align="right" | 30 537 | align="right" | 1 916 336 | align="right" | 62,75 |- | 27. | Түндүк Сантандер | Кукута | align="right" | 21 658 | align="right" | 1 228 028 | align="right" | 56,70 |- | 28. | Сукре | Синселехо | align="right" | 10 917 | align="right" | 765 285 | align="right" | 70,10 |- | 29. | Толима | Ибаге | align="right" | 23 562 | align="right" | 1 335 177 | align="right" | 56,67 |- | 30. | Валье-дель-Каука | Кали | align="right" | 22 140 | align="right" | 4 060 196 | align="right" | 183,39 |- | 31. | Ваупес | Миту | align="right" | 54 135 | align="right" | 27 124 | align="right" | 0,50 |- | 32. | Вичада | Пуэрто-Карреньо | align="right" | 100 242 | align="right" | 55 158 | align="right" | 0,55 |- | — | Санта-Фе-де-Богота | [[Богота]] | align="right" | 1776 | align="right" | 7 363 762 | align="right" | 4146,26 |- style="background: #CCC;" | colspan="3" align="center" | Жалпы | align="right" | 1 141 975 | align="right" | 42 730 570 | align="right" | 37,42 |} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.suin-juriscol.gov.co/suin Ministerio de Justicia y del Derecho] [[Категория:Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү]] 3zkva3fdyzgeyi02f842imzn0ai5y8d 652898 652897 2026-09-21T08:36:10Z Artelow 2286 /* Департаменттер */ 652898 wikitext text/x-wiki [[Колумбия|Колумбияны]]н административдик-аймактык түзүлүшү 1991-жылдагы Конституция жана ага киргизилген түзөтүүлөр<ref>[https://constitutionnet.org/country/constitutional-history-colombia International IDEA. Constitutional history of Colombia]</ref>, 1994-жылдын 2-июнунда кабыл алынган №136 мыйзам менен белгиленген<ref name=":1">[https://www.funcionpublica.gov.co/eva/gestornormativo/norma.php?i=329#:~:text=%2D%20Subtema%3A%20Concejos%20Municipales.%20Art%C3%ADculo%2071%20Ley,locales%20Tambi%C3%A9n%20podr%C3%A1n%20ser%20de%20iniciativa%20popular. Gov.kg. Ley 136 de 1994]</ref>. Административдик-аймактык түзүлүштүн үч деңгээлин ажыратып кароого болот. Административдик түзүлүшүтүн биринчи деңгээлинде департаменттер жана [[Богота]] борбордук округу, экинчи деңгээлинде — муниципалитеттер жайгашкан. Департаменттердин бир бөлүгүндө административдик бөлүнүштүн дагы бир деңгээли бар, ал ар кандай департаменттерде ар кандай аталыштарга ээ — провинциялар, субаймактар<ref name=":1" />. == Департаменттер == {| class="wikitable" ! № ! Департамент ! Административдик борбору ! Аянты<ref>{{cite web |url = http://www.colombiaya.com/seccion-colombia/division-politica.html |title = Division Política de Colombia |editor = Colombiaya.com |archiveurl = https://www.webcitation.org/6Fd13jns0?url=http://www.colombiaya.com/seccion-colombia/division-politica.html |archivedate = 2013-04-04 }}</ref>, <br />км² ! Калкы, <br />адам. (2005) ! Калкынын жыштыгы, <br />адам./км² |- | 1. | Амасонас | Летисия | align="right" | 109 665 | align="right" | 56 036 | align="right" | 0,51 |- | 2. | Антиокия | [[Медельин]] | align="right" | 63 612 | align="right" | 5 671 689 | align="right" | 89,16 |- | 3. | Араука | Араука | align="right" | 23 818 | align="right" | 208 605 | align="right" | 8,76 |- | 4. | Атлантико | [[Барранкилья]] | align="right" | 3 388 | align="right" | 2 112 128 | align="right" | 623,41 |- | 5. | Боливар | Картахена | align="right" | 25 978 | align="right" | 1 860 445 | align="right" | 71,62 |- | 6. | Бояка | Тунха | align="right" | 23 189 | align="right" | 1 211 186 | align="right" | 52,23 |- | 7. | Калдас | Манисалес | align="right" | 7888 | align="right" | 908 841 | align="right" | 115,22 |- | 8. | Какета | Флоренсия | align="right" | 88 965 | align="right" | 404 896 | align="right" | 4,55 |- | 9. | Касанаре | Йопаль | align="right" | 44 640 | align="right" | 282 452 | align="right" | 6,33 |- | 10. | Каука | Попаян | align="right" | 29 308 | align="right" | 1 244 886 | align="right" | 42,48 |- | 11. | Сесар | Вальедупар | align="right" | 22 905 | align="right" | 879 914 | align="right" | 38,42 |- | 12. | Чоко | Кибдо | align="right" | 46 530 | align="right" | 441 395 | align="right" | 9,49 |- | 13. | Кордова | Монтерия | align="right" | 25 020 | align="right" | 1 472 699 | align="right" | 58,86 |- | 14. | Кундинамарка | [[Богота]] | align="right" | 22 653 | align="right" | 2 228 478 | align="right" | 98,37 |- | 15. | Гуайния | Инирида | align="right" | 72 238 | align="right" | 43 314 | align="right" | 0,60 |- | 16. | Гуавиаре | Сан-Хосе-дель-Гуавьяре | align="right" | 53 460 | align="right" | 133 326 | align="right" | 2,49 |- | 17. | Уила | Нейва | align="right" | 19 890 | align="right" | 1 006 797 | align="right" | 50,62 |- | 18. | Гуахира | Риоача | align="right" | 20 848 | align="right" | 623 250 | align="right" | 29,89 |- | 19. | Магдалена | Санта-Марта | align="right" | 23 188 | align="right" | 1 136 901 | align="right" | 49,03 |- | 20. | Мета | Вильявисенсио | align="right" | 85 635 | align="right" | 789 276 | align="right" | 9,22 |- | 21. | Нарино | Пасто | align="right" | 33 268 | align="right" | 1 521 777 | align="right" | 45,74 |- | 22. | Путумайо | Мокоа | align="right" | 24 885 | align="right" | 299 286 | align="right" | 12,03 |- | 23. | Киндио | Армения | align="right" | 1845 | align="right" | 518 691 | align="right" | 281,13 |- | 24. | Рисаральда | Перейра | align="right" | 4140 | align="right" | 863 663 | align="right" | 208,61 |- | 25. | [[Сан-Андрес жана Провиденсия]] | Сан-Андрес | align="right" | 52 | align="right" | 59 573 | align="right" | 1145,63 |- | 26. | Сантандер | Букараманга | align="right" | 30 537 | align="right" | 1 916 336 | align="right" | 62,75 |- | 27. | Түндүк Сантандер | Кукута | align="right" | 21 658 | align="right" | 1 228 028 | align="right" | 56,70 |- | 28. | Сукре | Синселехо | align="right" | 10 917 | align="right" | 765 285 | align="right" | 70,10 |- | 29. | Толима | Ибаге | align="right" | 23 562 | align="right" | 1 335 177 | align="right" | 56,67 |- | 30. | Валье-дель-Каука | Кали | align="right" | 22 140 | align="right" | 4 060 196 | align="right" | 183,39 |- | 31. | Ваупес | Миту | align="right" | 54 135 | align="right" | 27 124 | align="right" | 0,50 |- | 32. | Вичада | Пуэрто-Карреньо | align="right" | 100 242 | align="right" | 55 158 | align="right" | 0,55 |- | — | Санта-Фе-де-Богота | [[Богота]] | align="right" | 1776 | align="right" | 7 363 762 | align="right" | 4146,26 |- style="background: #CCC;" | colspan="3" align="center" | Жалпы | align="right" | 1 141 975 | align="right" | 42 730 570 | align="right" | 37,42 |} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.suin-juriscol.gov.co/suin Ministerio de Justicia y del Derecho] [[Категория:Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү]] lgpz9sfjutiex7wag35e6k81n8wf9tv 652899 652898 2026-09-21T08:55:37Z Artelow 2286 652899 wikitext text/x-wiki [[Файл:Colombia, administrative divisions - ru - colored (+box).svg|thumb|right|280px|Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү]] [[Колумбия|Колумбияны]]н административдик-аймактык түзүлүшү 1991-жылдагы Конституция жана ага киргизилген түзөтүүлөр<ref>[https://constitutionnet.org/country/constitutional-history-colombia International IDEA. Constitutional history of Colombia]</ref>, 1994-жылдын 2-июнунда кабыл алынган №136 мыйзам менен белгиленген<ref name=":1">[https://www.funcionpublica.gov.co/eva/gestornormativo/norma.php?i=329#:~:text=%2D%20Subtema%3A%20Concejos%20Municipales.%20Art%C3%ADculo%2071%20Ley,locales%20Tambi%C3%A9n%20podr%C3%A1n%20ser%20de%20iniciativa%20popular. Gov.kg. Ley 136 de 1994]</ref>. Административдик-аймактык түзүлүштүн үч деңгээлин ажыратып кароого болот. Административдик түзүлүшүтүн биринчи деңгээлинде департаменттер жана [[Богота]] борбордук округу, экинчи деңгээлинде — муниципалитеттер жайгашкан. Департаменттердин бир бөлүгүндө административдик бөлүнүштүн дагы бир деңгээли бар, ал ар кандай департаменттерде ар кандай аталыштарга ээ — провинциялар, субаймактар<ref name=":1" />. == Департаменттер == {| class="wikitable" ! № ! Департамент ! Административдик борбору ! Аянты<ref>{{cite web |url = http://www.colombiaya.com/seccion-colombia/division-politica.html |title = Division Política de Colombia |editor = Colombiaya.com |archiveurl = https://www.webcitation.org/6Fd13jns0?url=http://www.colombiaya.com/seccion-colombia/division-politica.html |archivedate = 2013-04-04 }}</ref>, <br />км² ! Калкы, <br />адам. (2005) ! Калкынын жыштыгы, <br />адам./км² |- | 1. | Амасонас | Летисия | align="right" | 109 665 | align="right" | 56 036 | align="right" | 0,51 |- | 2. | Антиокия | [[Медельин]] | align="right" | 63 612 | align="right" | 5 671 689 | align="right" | 89,16 |- | 3. | Араука | Араука | align="right" | 23 818 | align="right" | 208 605 | align="right" | 8,76 |- | 4. | Атлантико | [[Барранкилья]] | align="right" | 3 388 | align="right" | 2 112 128 | align="right" | 623,41 |- | 5. | Боливар | Картахена | align="right" | 25 978 | align="right" | 1 860 445 | align="right" | 71,62 |- | 6. | Бояка | Тунха | align="right" | 23 189 | align="right" | 1 211 186 | align="right" | 52,23 |- | 7. | Калдас | Манисалес | align="right" | 7888 | align="right" | 908 841 | align="right" | 115,22 |- | 8. | Какета | Флоренсия | align="right" | 88 965 | align="right" | 404 896 | align="right" | 4,55 |- | 9. | Касанаре | Йопаль | align="right" | 44 640 | align="right" | 282 452 | align="right" | 6,33 |- | 10. | Каука | Попаян | align="right" | 29 308 | align="right" | 1 244 886 | align="right" | 42,48 |- | 11. | Сесар | Вальедупар | align="right" | 22 905 | align="right" | 879 914 | align="right" | 38,42 |- | 12. | Чоко | Кибдо | align="right" | 46 530 | align="right" | 441 395 | align="right" | 9,49 |- | 13. | Кордова | Монтерия | align="right" | 25 020 | align="right" | 1 472 699 | align="right" | 58,86 |- | 14. | Кундинамарка | [[Богота]] | align="right" | 22 653 | align="right" | 2 228 478 | align="right" | 98,37 |- | 15. | Гуайния | Инирида | align="right" | 72 238 | align="right" | 43 314 | align="right" | 0,60 |- | 16. | Гуавиаре | Сан-Хосе-дель-Гуавьяре | align="right" | 53 460 | align="right" | 133 326 | align="right" | 2,49 |- | 17. | Уила | Нейва | align="right" | 19 890 | align="right" | 1 006 797 | align="right" | 50,62 |- | 18. | Гуахира | Риоача | align="right" | 20 848 | align="right" | 623 250 | align="right" | 29,89 |- | 19. | Магдалена | Санта-Марта | align="right" | 23 188 | align="right" | 1 136 901 | align="right" | 49,03 |- | 20. | Мета | Вильявисенсио | align="right" | 85 635 | align="right" | 789 276 | align="right" | 9,22 |- | 21. | Нарино | Пасто | align="right" | 33 268 | align="right" | 1 521 777 | align="right" | 45,74 |- | 22. | Путумайо | Мокоа | align="right" | 24 885 | align="right" | 299 286 | align="right" | 12,03 |- | 23. | Киндио | Армения | align="right" | 1845 | align="right" | 518 691 | align="right" | 281,13 |- | 24. | Рисаральда | Перейра | align="right" | 4140 | align="right" | 863 663 | align="right" | 208,61 |- | 25. | [[Сан-Андрес жана Провиденсия]] | Сан-Андрес | align="right" | 52 | align="right" | 59 573 | align="right" | 1145,63 |- | 26. | Сантандер | Букараманга | align="right" | 30 537 | align="right" | 1 916 336 | align="right" | 62,75 |- | 27. | Түндүк Сантандер | Кукута | align="right" | 21 658 | align="right" | 1 228 028 | align="right" | 56,70 |- | 28. | Сукре | Синселехо | align="right" | 10 917 | align="right" | 765 285 | align="right" | 70,10 |- | 29. | Толима | Ибаге | align="right" | 23 562 | align="right" | 1 335 177 | align="right" | 56,67 |- | 30. | Валье-дель-Каука | Кали | align="right" | 22 140 | align="right" | 4 060 196 | align="right" | 183,39 |- | 31. | Ваупес | Миту | align="right" | 54 135 | align="right" | 27 124 | align="right" | 0,50 |- | 32. | Вичада | Пуэрто-Карреньо | align="right" | 100 242 | align="right" | 55 158 | align="right" | 0,55 |- | — | Санта-Фе-де-Богота | [[Богота]] | align="right" | 1776 | align="right" | 7 363 762 | align="right" | 4146,26 |- style="background: #CCC;" | colspan="3" align="center" | Жалпы | align="right" | 1 141 975 | align="right" | 42 730 570 | align="right" | 37,42 |} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.suin-juriscol.gov.co/suin Ministerio de Justicia y del Derecho] [[Категория:Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү]] quk2st02x2nz8hdefjla99peguh14t8 652900 652899 2026-09-21T08:55:57Z Artelow 2286 652900 wikitext text/x-wiki [[Файл:Colombia, administrative divisions - ru - colored (+box).svg|thumb|right|280px|Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү]] [[Колумбия|Колумбиянын]] административдик-аймактык түзүлүшү 1991-жылдагы Конституция жана ага киргизилген түзөтүүлөр<ref>[https://constitutionnet.org/country/constitutional-history-colombia International IDEA. Constitutional history of Colombia]</ref>, 1994-жылдын 2-июнунда кабыл алынган №136 мыйзам менен белгиленген<ref name=":1">[https://www.funcionpublica.gov.co/eva/gestornormativo/norma.php?i=329#:~:text=%2D%20Subtema%3A%20Concejos%20Municipales.%20Art%C3%ADculo%2071%20Ley,locales%20Tambi%C3%A9n%20podr%C3%A1n%20ser%20de%20iniciativa%20popular. Gov.kg. Ley 136 de 1994]</ref>. Административдик-аймактык түзүлүштүн үч деңгээлин ажыратып кароого болот. Административдик түзүлүшүтүн биринчи деңгээлинде департаменттер жана [[Богота]] борбордук округу, экинчи деңгээлинде — муниципалитеттер жайгашкан. Департаменттердин бир бөлүгүндө административдик бөлүнүштүн дагы бир деңгээли бар, ал ар кандай департаменттерде ар кандай аталыштарга ээ — провинциялар, субаймактар<ref name=":1" />. == Департаменттер == {| class="wikitable" ! № ! Департамент ! Административдик борбору ! Аянты<ref>{{cite web |url = http://www.colombiaya.com/seccion-colombia/division-politica.html |title = Division Política de Colombia |editor = Colombiaya.com |archiveurl = https://www.webcitation.org/6Fd13jns0?url=http://www.colombiaya.com/seccion-colombia/division-politica.html |archivedate = 2013-04-04 }}</ref>, <br />км² ! Калкы, <br />адам. (2005) ! Калкынын жыштыгы, <br />адам./км² |- | 1. | Амасонас | Летисия | align="right" | 109 665 | align="right" | 56 036 | align="right" | 0,51 |- | 2. | Антиокия | [[Медельин]] | align="right" | 63 612 | align="right" | 5 671 689 | align="right" | 89,16 |- | 3. | Араука | Араука | align="right" | 23 818 | align="right" | 208 605 | align="right" | 8,76 |- | 4. | Атлантико | [[Барранкилья]] | align="right" | 3 388 | align="right" | 2 112 128 | align="right" | 623,41 |- | 5. | Боливар | Картахена | align="right" | 25 978 | align="right" | 1 860 445 | align="right" | 71,62 |- | 6. | Бояка | Тунха | align="right" | 23 189 | align="right" | 1 211 186 | align="right" | 52,23 |- | 7. | Калдас | Манисалес | align="right" | 7888 | align="right" | 908 841 | align="right" | 115,22 |- | 8. | Какета | Флоренсия | align="right" | 88 965 | align="right" | 404 896 | align="right" | 4,55 |- | 9. | Касанаре | Йопаль | align="right" | 44 640 | align="right" | 282 452 | align="right" | 6,33 |- | 10. | Каука | Попаян | align="right" | 29 308 | align="right" | 1 244 886 | align="right" | 42,48 |- | 11. | Сесар | Вальедупар | align="right" | 22 905 | align="right" | 879 914 | align="right" | 38,42 |- | 12. | Чоко | Кибдо | align="right" | 46 530 | align="right" | 441 395 | align="right" | 9,49 |- | 13. | Кордова | Монтерия | align="right" | 25 020 | align="right" | 1 472 699 | align="right" | 58,86 |- | 14. | Кундинамарка | [[Богота]] | align="right" | 22 653 | align="right" | 2 228 478 | align="right" | 98,37 |- | 15. | Гуайния | Инирида | align="right" | 72 238 | align="right" | 43 314 | align="right" | 0,60 |- | 16. | Гуавиаре | Сан-Хосе-дель-Гуавьяре | align="right" | 53 460 | align="right" | 133 326 | align="right" | 2,49 |- | 17. | Уила | Нейва | align="right" | 19 890 | align="right" | 1 006 797 | align="right" | 50,62 |- | 18. | Гуахира | Риоача | align="right" | 20 848 | align="right" | 623 250 | align="right" | 29,89 |- | 19. | Магдалена | Санта-Марта | align="right" | 23 188 | align="right" | 1 136 901 | align="right" | 49,03 |- | 20. | Мета | Вильявисенсио | align="right" | 85 635 | align="right" | 789 276 | align="right" | 9,22 |- | 21. | Нарино | Пасто | align="right" | 33 268 | align="right" | 1 521 777 | align="right" | 45,74 |- | 22. | Путумайо | Мокоа | align="right" | 24 885 | align="right" | 299 286 | align="right" | 12,03 |- | 23. | Киндио | Армения | align="right" | 1845 | align="right" | 518 691 | align="right" | 281,13 |- | 24. | Рисаральда | Перейра | align="right" | 4140 | align="right" | 863 663 | align="right" | 208,61 |- | 25. | [[Сан-Андрес жана Провиденсия]] | Сан-Андрес | align="right" | 52 | align="right" | 59 573 | align="right" | 1145,63 |- | 26. | Сантандер | Букараманга | align="right" | 30 537 | align="right" | 1 916 336 | align="right" | 62,75 |- | 27. | Түндүк Сантандер | Кукута | align="right" | 21 658 | align="right" | 1 228 028 | align="right" | 56,70 |- | 28. | Сукре | Синселехо | align="right" | 10 917 | align="right" | 765 285 | align="right" | 70,10 |- | 29. | Толима | Ибаге | align="right" | 23 562 | align="right" | 1 335 177 | align="right" | 56,67 |- | 30. | Валье-дель-Каука | Кали | align="right" | 22 140 | align="right" | 4 060 196 | align="right" | 183,39 |- | 31. | Ваупес | Миту | align="right" | 54 135 | align="right" | 27 124 | align="right" | 0,50 |- | 32. | Вичада | Пуэрто-Карреньо | align="right" | 100 242 | align="right" | 55 158 | align="right" | 0,55 |- | — | Санта-Фе-де-Богота | [[Богота]] | align="right" | 1776 | align="right" | 7 363 762 | align="right" | 4146,26 |- style="background: #CCC;" | colspan="3" align="center" | Жалпы | align="right" | 1 141 975 | align="right" | 42 730 570 | align="right" | 37,42 |} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.suin-juriscol.gov.co/suin Ministerio de Justicia y del Derecho] [[Категория:Колумбиянын административдик-аймактык түзүлүшү]] ogpu0o7y8nti4e5nwo2p0vg4i0151hr 10 154144 652912 2026-09-21T09:25:57Z Artelow 2286 Жаңы барак: "‎{{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=~~~~}} {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff |стиль_башжазуу = background:#ccccff |башжазуу = Түндүк Америка ө..." 652912 wikitext text/x-wiki {{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 09:25, 21 сентябрь 2026 (UTC)}} {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff |стиль_башжазуу = background:#ccccff |башжазуу = Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору |сүрөт = |башжазуу1 = Эгемендүү<br>мамлекеттер |тизмек1 = |башжазуу2 = Башка<br>аймактар |тизмек2 = }} <noinclude> <includeonly>[[Категория:Түндүк Америка мамлекеттеринин борборлору]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин борборлору]]</noinclude> </noinclude> r72ml8dxwdicphial1y114x513mxv9w 652923 652912 2026-09-21T09:52:12Z Artelow 2286 652923 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff |стиль_башжазуу = background:#ccccff |башжазуу = Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору |сүрөт = |башжазуу1 = Эгемендүү<br>мамлекеттер |тизмек1 = [[Бастер]]{{*}}[[Бельмопан]]{{*}}[[Бриджтаун]]{{*}}[[Вашингтон]]{{*}}[[Гавана]]{{*}}[[Гватемала (шаар)|Гватемала]]{{*}}[[Кастри]]{{*}}[[Кингстаун]]{{*}}[[Кингстон (Жамайка)|Кингстон]]{{*}}[[Манагуа]]{{*}}[[Мехико]]{{*}}[[Нассау]]{{*}}[[Оттава]]{{*}}[[Панама (шаар)|Панама]]{{*}}[[Порт-о-Пренс]]{{*}}[[Порт-оф-Спейн]]{{*}}[[Розо]]{{*}}[[Сан-Сальвадор]]{{*}}[[Санто-Доминго]]{{*}}[[Сан-Хосе (Коста-Рика)|Сан-Хосе]]{{*}}[[Сент-Жонс]]{{*}}[[Сент-Жоржес]]{{*}}[[Тегусигальпа]] |башжазуу2 = Көз каранды<br>аймактар |тизмек2 = [[Брейдс]]{{*}}[[Боттом]]{{*}}[[Валли]]{{*}}[[Гамильтон]]{{*}}[[Густавия]]{{*}}[[Жоржтаун (Кайман аралдары)|Жоржтаун]]{{*}}[[Коберн-Таун]]{{*}}[[Мариго]]{{*}}[[Нуук]]{{*}}[[Оранестад (Синт-Эстатиус)|Оранестад]]{{*}}[[Род-Таун]]{{*}}[[Сан-Хуан (Пуэрто-Рико)|Сан-Хуан]]{{*}}[[Сен-Пьер (Сен-Пьер жана Микелон)|Сен-Пьер]]{{*}}[[Филипсбург (Синт-Мартен)|Филипсбург]]{{*}}[[Шарлотта-Амалия]] |башжазуу3 = Деңиздин ары жагындагы<br>департаменттер<br> жана коомчолор |тизмек3 = [[Бас-Тер]]{{*}}[[Виллемстад]]{{*}}[[Кралендейк]]{{*}}[[Ораньестад]]{{*}}[[Фор-де-Франс]] }} <noinclude> <includeonly>[[Категория:Түндүк Америка мамлекеттеринин борборлору]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин борборлору]]</noinclude> </noinclude> 1km6nk3cmy4epbslevwaqdghrs1kd27 10 154145 652913 2026-09-21T09:26:30Z Artelow 2286 Жаңы барак: "‎{{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=~~~~}} {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff |стиль_башжазуу = background:#ccccff |башжазуу = Түштүк Америка ө..." 652913 wikitext text/x-wiki {{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 09:26, 21 сентябрь 2026 (UTC)}} {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff |стиль_башжазуу = background:#ccccff |башжазуу = Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору |сүрөт = |башжазуу1 = Эгемендүү<br>мамлекеттер |тизмек1 = |башжазуу2 = Башка<br>аймактар |тизмек2 = }} <noinclude> <includeonly>[[Категория:Түштүк Америка мамлекеттеринин борборлору]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин борборлору]]</noinclude> </noinclude> bg7iataxm2hdm3rv3z0r4kif9r9w8nq 652914 652913 2026-09-21T09:31:24Z Artelow 2286 652914 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff |стиль_башжазуу = background:#ccccff |башжазуу = Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору |сүрөт = |башжазуу1 = Эгемендүү<br>мамлекеттер |тизмек1 = [[Асунсьон]]{{*}} [[Богота]]{{*}} [[Бразилиа]]{{*}} [[Буэнос-Айрес]]{{*}} [[Жоржтаун]]{{*}} [[Каракас]]{{*}} [[Кито]]{{*}} [[Лима]]{{*}} [[Монтевидео]]{{*}} [[Парамарибо]]{{*}} [[Сантьяго]]{{*}} [[Сукре]] — [[Ла-Пас]] |башжазуу2 = Башка<br>аймактар |тизмек2 = [[Кинг-Эдуард-Пойнт]]{{*}} [[Кайенна]]{{*}} [[Стэнли]] }} <noinclude> <includeonly>[[Категория:Түштүк Америка мамлекеттеринин борборлору]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин борборлору]]</noinclude> </noinclude> pc0amwmyic64djailagwj9jrqmmwyct 652915 652914 2026-09-21T09:32:16Z Artelow 2286 652915 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff |стиль_башжазуу = background:#ccccff |башжазуу = Түштүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору |сүрөт = |башжазуу1 = Эгемендүү<br>мамлекеттер |тизмек1 = [[Асунсьон]]{{*}}[[Богота]]{{*}}[[Бразилиа]]{{*}}[[Буэнос-Айрес]]{{*}}[[Жоржтаун]]{{*}}[[Каракас]]{{*}}[[Кито]]{{*}}[[Лима]]{{*}}[[Монтевидео]]{{*}}[[Парамарибо]]{{*}}[[Сантьяго]]{{*}}[[Сукре]] — [[Ла-Пас]] |башжазуу2 = Башка<br>аймактар |тизмек2 = [[Кинг-Эдуард-Пойнт]]{{*}}[[Кайенна]]{{*}}[[Стэнли]] }} <noinclude> <includeonly>[[Категория:Түштүк Америка мамлекеттеринин борборлору]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин борборлору]]</noinclude> </noinclude> sdxbvw41srml97dfb1rqi727k8jab4n 0 154146 652917 2026-09-21T09:36:10Z Artelow 2286 Artelow "[[Кингстон (Ямайка)]]" барагын "[[Кингстон (Жамайка)]]" деп кайра атады: Аталыштарды бир стандартка келтирүү 652917 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Кингстон (Жамайка)]] 1cadrgexuf32untw77ngdusl9wwc8v6 0 154147 652920 2026-09-21T09:37:34Z Artelow 2286 Artelow "[[Панама шаары]]" барагын "[[Панама (шаар)]]" деп кайра атады: Аталыштарды бир стандартка келтирүү 652920 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Панама (шаар)]] hrjv8lot7yzaysfwx5y7iwxv7q4j6rd 0 154148 652922 2026-09-21T09:50:44Z Artelow 2286 Artelow "[[Бас-тер]]" барагын "[[Бас-Тер]]" деп кайра атады: Аталыштарды бир стандартка келтирүү 652922 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Бас-Тер]] c1hsw5fysbweu81wj0uf2ng23rp8kuf 3 154149 652924 2026-09-21T10:00:29Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 652924 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 10:00, 21 сентябрь 2026 (UTC) 8i6rjnka2hfh6h172t8y5vdhzcaygnm 0 154150 652958 2026-09-21T10:39:39Z Ahri Boy 40629 /* */ 652958 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Кыргызстан]] ra214ayzxqrduz21kohe1azselzoo23