Олжобай Каратаев

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ky">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>kywiki</dbname>
    <base>https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Атайын</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талкуу</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Колдонуучу</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Колдонуучунун баарлашуулары</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедияны талкуулоо</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлды талкуулоо</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикини талкуулоо</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Калып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Калыпты талкуулоо</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Жардам</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Жардамды талкуулоо</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны талкуулоо</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">Макала долбоору</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">Макала долбоорун талкуулоо</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модулду талкуулоо</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Олжобай Каратаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4668</id>
    <revision>
      <id>653144</id>
      <parentid>651305</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T02:27:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95032" sha1="2h1xtw1xvmpn2h2lfoz3fsys6sl01ol" xml:space="preserve">{{Персона
 |ысымы                = Олжобай Каратаев
 |нукура ысымы         = 
 |сүрөт                = Karatayev.oljobay.jpg
 |туурасы              = 250px
 |сүрөткө баяндама  = 
 |төрөлгөндөгү аты     = 
 |ишмердүүлүк тармагы  = [[Тарых|Тарыхчы]]
 |туулган датасы       = 23.08.1963
 |туулган жери         = [[Орто Азия, Сузак району|Орто Азия]], [[ Сузак району]], [[Жалал-Абад облусу]], [[Кыргыз ССРи]], [[СССР]]
 |жарандыгы            = {{СССР желеги}} [[СССР]] → {{Өлкө желеги|Кыргызстан}}
 |өлгөн датасы         = 
 |өлгөн жери           =  
 |атасы                = 
 |апасы                =
 |жубайы               = 
 |балдары              =  
 |сыйлыктары           = 
 |сайт                 = 
 |уикиказына           = 
}}

'''Олжобай Каратаев''' — [[Кыргызстан|Кыргызстандык]] заманбап [[Тарыхчы|тарыхчы]] жана [[Этнограф|этнограф]]ы, түркологу, тарых илимдеринин доктору (2003), профессор (2008). Кыргыз Республикасынын илимине эмгек сиңирген ишмер (2023), 2015-жылдын август айынан тартып 1922-жылга чейин  [[Түркия Республикасы|Түркиянын]] Кастамону шаарынын Кастамону мамлекеттик университетинде [[профессор|(Кузейкент) Фен Адабият факультетинде профессорлук]] кызматын аркалады. аль Фараби атындагы Казак Улуттук университетинде  чакырылган профессор катары дарстар окуган. Учурда Ж.Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук университетинин профессору болуп эмгектенип келет. 

Азыркы [[Кыргызстан|Кыргызстандагы]] [[тарых]], [[түркология]], [[ономастика]] жана [[этнография]], Чыгыш элдеринин тарыхы, маданияты тармагында иштеген адистердин бири. [[Кыргыз|Кыргыздардын этникалык тарыхын, этногенезин, көөнө маданиятын, кыргыз]] жана [[түрк]] эн тамгалары, байыркы жана орто кылымдардагы Кыргыз каганатынын мамлекеттик-башкаруу жана административдик системасын иликтөө боюнча адис. Кыргыздардын уруулук курамы, этномаданий, этносаясий тарыхы боюнча изилдөөлөрдү жүргүзүп келет. Кыргыздардын этностук тарыхы, этногенези, кыргыздардан бөлүнүп чыккан бүгүнкү этностук азчылыктар (Фуюй кыргыздары, Тарбагатай кыргыздары, лобнорлуктар, сарыг угурлар же юйгулар, долондор, хотондор, лакайлар, катагандар ж.б.) боюнча изилдөөлөрдүн, бир катар этнографиялык сөздүктөрдүн, глоссарийлик эмгектердин автору. Кошуна өлкөлөрдө (Кытай Эл Республикасы, Ооганстан, Мургаб, Жергетал, Фергана өрөөнүнүн Өзбекстанга караган бөлүктөрүндө жана Жиззактын Бакмал, Замин райондорунда, Ташкенттин Бөкө, Пушкин аймактарында, Сыр-Дарыя облусунда) чөлкөмдөрүндө эзелтеден жашап келе жаткан кыргыздар жана алардын этникалык тарыхы, этногенези, маданияты боюнча ири эмгектерди жаратып келет.  Мындан сырткары, кыргыз урууларынын келип чыгышы, локализациясы, эн тамгалары, орто кылымдардагы кыргыз аскердик жана саясий жетекчилери боюнча эмгектерди жазып, жарыкка чыгарууда. Этнографиялык өңүттөгү изилдөөлөргө байланышкан эмгектердин автору. Диссертациялык ишти (илимдин кандидаттык диссертациясы) тарых илиминде эң биринчи болуп [[Кыргыз тили|кыргыз тилинде]] жазып, коргогон (1994). Энциклопедиялык маанидеги жарык көргөн эмгектердин автору. Учурда [[Кыргызстан|Кыргызстандын, түрк элдеринин]]  тарыхы боюнча жазылып жана изилденип жаткан ири илимий Проектердин катышуучусу, Редакторлук, диссертациялык Кеңештердин мүчөсү. Бир катар Эл аралык илимий Проектердин (Казакстан, Түркия, Россия ж.б.) катышуучусу. Эмгектери кыргыз, түрк, англис, орус, азербайжан, украин ж.б. тилдерде чет элдик илимий басылмаларда жарык көрүп келе жатат.  

== Өмүр баяны  ==
Олжобай Кубатбек уулу Каратаев [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] Жалал-Абад облусундагы (мурдагы Ош облусу) Сузак районуна караштуу Орто Азия айылында 1963-жылдын 23-августунда айылдык интелигенттердин үй бүлөсүндө туулган.  

1980-жылы №13 Орто Азия орто мектебин аяктагандан соң, Жалал-Абад шаарында жумушчу болуп эмгектенген. 

1981-1983 жж. Советтик Армиянын катарында (Монголияда) кызмат өтөгөн (ротанын старшинасы). 

Аскер кызматын өтөгөн соң, ал соң Жалал-Абад шаарындагы мурдагы жумушчулук кесибин уланткан.&lt;br&gt;
1983-1984-жж. СССРдин 50-жылдыгы атындагы Кыргыз Мамлекеттик университетинин (азыркы КУУнун) алдындагы даярдоо бөлүмүнө (тарых адистиги боюнча) кирип окуган. 

Ал Бишкектеги (мурдагы Фрунзе шаары) [[Кыргыз Улуттук Университети|СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз Мамлекеттик университетинин (азыркы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университетинин]]) тарых факультетине 1985-жылы кирип, аны артыкчылык диплому менен 1990-жылы аяктаган. &lt;br&gt;
Ал 1990-1993-жж. Кыргыз Улуттук Илимдер академиясында Тил жана адабият институтунда илимий кызматкер болуп иштеген. Анда ал ономастика маселелерин иликтеген. 

1993-ж. февраль айынан тартып ал Кыргыз Мамлекеттик университетинин (Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин) Тарых факультетинин Азия жана Африка өлкөлөрүнүн тарыхы кафедрасына окутуучулук кызматына чакырылып, туруктуу иштей баштаган. (Кафедранын ал кездеги жетекчиси - Т.К.Чоротегин эле).  &lt;br&gt;

[[Файл:Prof. Oljobay Karatayev in Osh, Kyrgyzstan. 10 November 2014.JPG|thumb|left|Профессор Олжобай Каратаев [[Ош шаары|Ош шаарында]] уздардын эмгеги менен таанышууда. 2-октябрь, 2014-жыл.]]

1994-жылы ономастика, тарых жана этнография (этнология жана антропология) жаатында кыргыз тилиндеги эң алгачкы илимдин кандидаттык [[Диссертация|диссертациясын]] жактап (Кыргыз тарыхы, этнография жана түрк тилдери шифрлери менен), тарых илимдеринин кандидаты окумуштуулук даражасын алган. &lt;br&gt;
Анын илимий жетекчилери жана устаттары - филол. ил. канд. Кадыралы Конкобаев менен тарых ил. канд., доцент '''Тынчтыкбек Чоротегин ([[Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбетович|Чоротегин]])''' эле.  

О.К.Каратаев Ж.Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университетинин (КУУ) Тарых жана чөлкөм таануу факультетинде (Азия жана Африка өлкөлөрүнүн тарыхы кафедрасы) ага окутуучу, доцент болуп иштеп жүрүп, докторлук диссертациясын жазуусун аяктаган. &lt;br&gt;
Ошол эле аталган факультеттин &quot;Чөлкөм таануу&quot; бөлүмүн, андан соң кафедрасын бир катар жылдар жетектеген, Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук университетинин биринчи проректору болуп жетекчилик кызматта иштеген.   

2004-жылы [[Бишкек]] шаарында (Кыргыз УИАсынын Тарых институту) доктордук диссертациясын ийгиликтүү коргоп, тарых илимдеринин доктору окумуштуулук даражасын алган. Илимий кеңешчилери тарых илимдеринин доктору, профессор Чороев Т.К. (Чоротегин), тарых илимдеринин доктору, профессор Э. Ж. Маанаев.&lt;br&gt; 
Ал жактаган докторлук диссертациялык иштин расмий оппоненттери болуп дүйнөлүк аты бар илимпоздор катышкан: Казакстан ИАсынын Академиги Б.Е.Кумеков (Казакстан); профессор В.Я.Бутанаев (Россия); профессор И.Б.Молдобаев (Кыргызстан). &lt;br&gt;
Андан соң, Кыргыз Республикасынын Улуттук Аттестациялык комиссиясынын чечими менен &quot;профессор&quot; даражасын алган. Кыргыз Республикасынын Эл агартуусунун мыктысы (отличниги). 

Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук университетинин (КУУ) Азия жана Африка өлкөлөрүнүн тарыхы кафедрасынын окутуучусу, ага окутуучусу, доценти, бөлүм башчысы, профессору, кафедра башчысы, Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук университетинин окуу иштери боюнча проректору - биринчи проректору кызматында иштеген. 

Бир катар жылдардан бери (2003-ж. бери карай) ал Кыргызстандын тарыхы (07.00.02), Этнография, этнология жана антропология (07.00.07) адистиктери боюнча илимдин кандидаттык (докторлук) иштерин коргоо боюнча Адистештирилген Кенешинин мүчөсү болду. &lt;br&gt;
О.Каратаев эл аралык бир катар илимий экспедициялардын жана ири илимий долбоорлордун катышуучусу. &lt;br&gt;
Ал Түркия Республикасынын Кастамону университетиндее (Илим жана Адабийат факультети) жана ал-Фараби атындагы Казак Улуттук университеттеринде (Тарых факультети) чакырылган профессор катары дарстарды окуду. 

Ал 2004-жылдан 2015-жылга чейин Бишкек шаарындагы Эл аралык Кыргыз-Түрк &quot;Манас&quot; университетинин (КТМУ) профессору болуп иштеди. 

Ал 2015-2020-жж. Түркиянын Кастамону шаарындагы Кастамону университетинин профессору болуп эмгектенди.  

Учурда ал Ж.Баласагын атындагы КУУнун Кыргыз-Европа факультетинде,Тарых жана чөлкөм таануу институтунда профессор кызматын аркалоодо. 

Атамекендик жана чет элдик илимий Проектерге катышып келет.

&lt;br&gt;

== Үй-бүлөлүк акыбалы  ==
Жубайы - [[Жаныбекова,_Кайрыкан_Расуловна|Кайрыкан Жаныбекова]], тарых илимдеринин кандидаты, СССРдин 50-жылдыгы атындагы Кыргыз Мамлекеттик университетин, И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университетинде билим алган. Учурда Ж.Баласагын атындагы  Кыргыз Улуттук университетинде эмгектенет.&lt;br&gt;
Кайрыкан Расуловна Жаныбекова Энесай кыргыздары, Кыргыз каганатынын тарыхы, кыргыз коомундагы саясий-социалдык, экономикалык жана маданий алакаларын, коомдук институттардын өнүгүү жараянын, Энесай кыргыздарынын кошуна элдер жана мамлекеттер менен байланыштарын, дипломатиялык алакаларын изилдеп келет. Бул маселелерге арналган бир катар илимий макалаларды жана илимий монографияны жарыкка чыгарган. &lt;br&gt;
Кайрыкан Расуловна Жаныбекова республикалык, Эл аралык илимий жыйындарда билдирүүлөр менен катышып келет. &lt;br&gt;
[[Жаныбекова, Кайрыкан Расуловна|Кайрыкан Жаныбекова]] айым 2016-ж. Бишкек шаарында “Энесай кыргыздарынын тарыхынын профессор В.Я.Бутанаевдин эмгектеринде чагылдырылышы” аттуу темада илимдин кандидаттык диссертациясын кыргыз тилинде ийгиликтүү коргогон.   &lt;br&gt;

== Коомдук ишмердиги ==
[[Файл:Oljobay Karatayev 09.8.2009 Naryn.JPG|thumb|Олжобай Каратаев, тарых илимдеринин доктору, профессор. 09.8.2009.]]
Кыргызстандын Дин иштери боюнча мамлекеттик агенттигинин Байкоочу кеңешинин мүчөсү, жетекчиси. 2012-жылдын 11-февралында &quot;[[Кыргыз Тарых Коому]]&quot; эл аралык коомдук бирикмесинин Башкармалыгынын мүчөсү болуп шайланган.Кыргызстандын байыркы доордон бүгүнкү күнгө чейинки тарыхы боюнча (7 томдук эмгек) жыйнактын редакциялык Кеңешинин мүчөсү. Ал уюштурууга жандуу катышкан илимий жыйындардын бири - тарыхчы Муратбек Кожобековдун 60 жылдыгына арналган 2018-жылы 23-ноябрда өткөн жыйын болду. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.azattyk.org/a/29616261.html&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
== Илимий чыгармачылыгы ==
[[Файл:Oljobay Karatayev 28.1.12.jpg|thumb|left|Тарыхчы, профессор Олжобай Каратаев. 28.1.2012.]]

[[Кыргыз|Кыргыздардын]] жана түрк элдеринин этнологиясы, этнографиясы, кыргыз жана түрк калктарынын эн тамгалары, кыргыздардын этномаданий байланыштары тууралуу илимий иликтөөлөрдү жүргүзүп келет.

Бир катар илимий монографиялардын жана 100дөн ашуун илимий жана илимий-жамаагаттык макалалардын автору. 

Эмгектери кыргыз, орус, түрк жана англис тилдеринде жарыяланган.

Илимдеги устаты: тарых илимдеринин доктору, профессор Тынчтыкбек [[Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбетович|Чоротегин]] (Чороев): 

'''Илимдеги шакирттери:'''
* Мырзакметов Абдымиталип Камытович. Кыргыздардагы балдардын туулганына карата ырым-жырымдар (кандидаттык диссертация). 07.00.07. – Этнология, этнография жана антропология. – Бишкек, Кыргыз УИА, 2007-ж.

* Жалиева Бегайым Самидиновна. Кыргыздардын жана Саян-Алтайдын түрк тилдүү элдеринин этникалык жана маданий алакалары (кандидаттык диссертация). 07.00.02 – Ата Мекен тарыхы; 07.00.07. – Этнология, этнография жана антропология. –Бишкек, Кыргыз УИА, 2008-ж.

* Азизбаев Саитдин. История развития физической культуры и спорта в Кыргызстане (1924-2009 гг). (кандидатская диссертация). 07.00.02. – Отечественная история. –Бишкек, Кыргыз УИА, 2009-ж.

* Дооранов Узгенбай Сапарбаевич. Центрально – Азиатские мыслители и поэты средневековья о физическом воспитании (9-13 вв). (кандидатская диссертация). 07.00.02. – Отечественная история. –Бишкек, Кыргыз УИА, 2010-г. 

* Кадыров Абдинаби. Баткен районунун 1934-2009 жж. социалдык-экономикалык өнүгүүсү (кандидаттык диссертация). 07.00.02 –Ата Мекен тарыхы; –Бишкек, Кыргыз УИА, 2010-ж. 
* Жумашова Гүлзада. Таш-Көмүр шаарынын тарыхы. 07.00.02 - Ата Мекен тарыхы (кандидаттык диссертация). -Бишкек, 2013.
* Кайыпов Сулайман Турдуевич. Түркияда жашаган Памир кыргыздарынын тамак-аш маданияты (XX к. аягы - XXI к. башы). (Докторлук диссертация). 07.00.02 -Ата Мекен тарыхы; 07.00.07 - Этнография, этнология жана антропология. -Бишкек, 2012.
* Абдиева Жылдызкан. &quot;Манас&quot; эпосундагы кыргыздардын диний ишенимдеринин эволюциясы. 07.00.07. - Этнография, этнология жана антропология. (кандидаттык диссертация). -Бишкек, 2014. 
* Алымбаев Абдрахман Мырзагулович. Кыргыз мифтери жана уламыштары тарыхый-этнографиялык булак катары (кандидаттык диссертация). 07.00.02. - Ата Мекен тарыхы:. -Бишкек, 2016.
* Казакбаев Азамат. Традиции и обычаи национального вида борьбы кыргызов &quot;Куреш&quot; конца XIX - начала ХХ вв. (кандидатская диссертация). 07.00.07. - Этнология, этнография и антропология. -Бишкек, 2016.
* Кулова Элнура Кемелбековна. &quot;История города Талас (1877-2010)&quot;. Кандидатская диссертация. 07.00.02 - Отечественная история. -Бишкек, 2017.
*Наркеев Сапарбай Анарбекович. Элдик оозеки чыгармар орус колониализми боюнча тарыхый-этнографиялык булак катары (XIX  к. экинчи жарымы - XX к. - биринчи чейреги). 07.00.07. Этнография, этнология жана антропология (кандидаттык диссертация). - Бишкек, 2021. 
*Кадыров Акжол Абдинабиевич. Кызыл-Кыя шаарынын Совет мезгилиндеги жана андан соңку доордогу өнүгүүсү (1917-2010 жж.). 07.00.02. - Ата Мекен тарыхы. (кандидаттык диссертация). - Бишкек, 2022.
*Таиров Кубанычбек Абдулазизович. Сүлүктү шаарынын Совет жана эгемендүүлүк доорундагы өнөр жайынын өнүгүүсү(1917-2010 жж.). 07.00.02 - Ата Мекен тарыхы (кандидаттык диссертация). - Бишкек, 2022.
*Умаралиев Элдербек Станбекович. Кыргыздардагы Умай эненин культу. 07.00.07 - Этнография, этнологиия жана антропология. (кандидаттык диссертация). - Бишкек, 2023. 
*Жантелиева Нурзада Гарибовна. Вклад А.Н.Бернштама в истории изучения Кыргызстана. 07.00.02 - Отечественная история (кандидатская диссертация. - Бишкек, 2024.
*Айтиева Гүлбурак Аскарбековна. Место и роль поломничества в жизни населения Ферганской долины (по материалам юга Кыргызстана). 07.00.07 - Этнография, этнология и антропология (кандидатская диссертация). - Бишкек, 2024.

== Эмгектеринин кыскача тизмеси: ==

=== Монографиялары. Китептери ===
* Каратаев, Олжобай Кубатбекович. Кыргыздардын теги, таралуу ареалы, этностук-маданий алакалары / Жооптуу редакторлор [[Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбетович|Тынчтыкбек Чоротегин]], [[Казыбаев Памирбек|Памирбек Казыбаев]]. - Бишкек, 2013. -   290 б., сүрөттөр. - ISBN 978-9967-27-070-1. - (Кыргыз-Түрк &quot;Манас&quot; университетинин басылмалары. № 174. Окуу китептер тизмеси. № 47.)
* Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк &quot;Манас&quot; университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
* [[Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк]].  Түзгөндөр [[Каратаев, Олжобай Кубатбекович|О. К. Каратаев]], [[Эралиев, Салайдин Нуралиевич|С. Н. Эралиев]]. -Б.: Бийиктик, 2005. 600 б., ISBN 9967-13-159-4.
* Каратаев Олжобай. Кыргыздардын этномаданий байланыштарынын тарыхынан. -Бишкек, &quot;Бийиктик&quot;, 2002. - 176 б.
* Каратаев О.К., Маанаев Э.Ж. Кыргыздардын этникалык өнүгүүсү. -Бишкек, КГПУ, 2003. - 237 б.
* Каратаев О.К. ж.б. Кытай императорлорунун Кыргыз кагандарына жазган каттары. - Бишкек, &quot;Учкун&quot;, 2003.
*Каратаев О.К. Бөрү уруусунун келип чыгышынын тарыхый-этнографиялык негиздери /Жооптуу редакторлор: Конкобаев К., Нурсултан Кубанычбек уулу/. -Бишкек, &quot;Улуу тоолор&quot;, 2021. - 608 б. İSBN 978-9967-29-434-9.
*Каратаев О.К., Кененсариев Т.К. Багыш уруусунун теги. Көкүм бий, хан Тейиш. -Бишкек, &quot;Улуу тоолор&quot;. 2023. - 432 б. İSBN 978-9967-29-588-9.
*Каратаев О.К. Койчу датка - мамлекеттик жана саясий ишмер. -Б.: &quot;Улуу тоолор&quot;, 2023. - 56 б.  İSBN 978-9967-29-637-4.
*Каратаев О.К. Кыргыздын Сабыр уруусунун келип чыгышы. - Б.: &quot;Калем&quot; басма үйү, 2024. - 280 б. İSBN 978-9967-9535-4-3.
*Каратаев О.К. Кыргыздын Адыгине уруулук тобу: тарыхый-этнографиялык жана лингвистикалык изилдөөлөр. I Том. Бишкек, «Улуу Тоолор», 2024. – 736 бет. ISBN 978–9967–29–706-7 (1-том) ISBN 978–9967–29–709-8 (жалпы).
*Каратаев О.К. Кыргыздын Адыгине уруулук тобу: тарыхый-этнографиялык жана лингвистикалык изилдөөлөр. II Том. Бишкек, «Улуу Тоолор», 2024. – 768 бет. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-9967-29-707-4&lt;/nowiki&gt; (2-том) &lt;nowiki&gt;ISBN 978-9967-29-709-8&lt;/nowiki&gt; (жалпы). 
*Каратаев О.К. Кыргыздын Адыгине уруулук тобу: тарыхый-этнографиялык жана лингвистикалык изилдөөлөр. III Том. Бишкек, «Улуу Тоолор», 2024. – 760 бет. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-9967-29-708-1&lt;/nowiki&gt; (3-том) &lt;nowiki&gt;ISBN 978-9967-29-709-8&lt;/nowiki&gt; (жалпы).  
*Каратаев О.К. Адыгине уруулук тобунун этнонимдер сөздүгү. IV том. – Б.: «Улуу Тоолор», 2024. – 668 бет. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-9967-29-711-1&lt;/nowiki&gt;.  ·     
*Каратаев О.К. Адыгине уруулук тобунун этнонимдер сөздүгү. V том. – Б.: «Улуу Тоолор», 2024. – 664 бет. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-9967-29-712-8&lt;/nowiki&gt;.

=== '''Илимий-методикалык эмгектери''' ===
* Каратаев О.К., Медеров Т.Ж. Учебное пособие по истории стран Азии и Африки в новейшее время. - Бишкек, «Нуска», 2003. – 125 с.
* Каратаев О.К., Медеров Т.Ж. Азия жана Африка элдеринин соңку жаңы тарыхы боюнча жардамчы окуу куралы.  - Бишкек, «Нуска», 2003. – 126 б.
* Каратаев О.К. Учебная программа по истории стран Азии и Африки в средние века. –Бишкек, 1998.– 34 с.
* Каратаев О.К. Учебная программа по истории стран Азии и Африки в нового и новейшего времени. –Бишкек, 1998. – 56 с.
* Каратаев О.К. Программа курса «Истории стран Азии Африки в новейшее время». – Бишкек,2005. – 60 с.
* Каратаев О.К. Программа курса «История тюркских народов» (с древнейших времен до наших дней). –Бишкек, 2005, - 60 с.
* Каратаев О.К. Методическое пособие по истории народов Востока нового времени. Изд-во «Текник» КТУ им. И.Раззакова. - Б.: 2009. – 48 с.
* Каратаев О.К. Методические рекомендации по Истории стран Азии Африки в средние века. Изд-во «Текник» КТУ им. И.Раззакова. -Б.: 2009. – 60 с.
* Каратаев О.К. Этнологиялык (этнографиялык) практика жана талаа маалыматтарын жыйноонун усулдук колдонмосу. -Бишкек, 2015. - 36 б.

=== Котормолору ===
* [[Бутанаев, Виктор Яковлевич (Астайбек)|Бутанаев В.Я.]], Бутанаева И.И. Эне-Сай кыргыздары: фольклор жана тарых / Кыргызчага которгон профессор, тарых илимдеринин доктору Олжобай Каратаев. – Бишкек: &quot;Сорос-Кыргызстан&quot; Кору, 2002. - 228 б. – &quot;Котормочулук&quot; долбоору.  https://web.archive.org/web/20231107220909/https://new.bizdin.kg/media/books/%D0%AD%D0%BD%D0%B5-%D0%A1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B__%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%85.pdf  &lt;br&gt;

=== Жарыкка чыккан негизги илимий макалаларынын тизмеси ===
.
'''1. Кирил жазмасында'''  &lt;br&gt;

* Каратаев О. К., [[Бутанаев, Виктор Яковлевич (Астайбек)|Бутанаев В.Я.]] Хакасско-кыргызские лексические параллели//Вестник КГНУ. Филологические    науки. Ч.2  - Бишкек, 1999. – с.116-170
* Каратаев О. К. Туунду этнонимдердеги көптүк маанини билдирүүчү мүчөлөр //Вестник КГНУ. Филологические науки. Ч.2. - Бишкек, 1999. 87-92 бб.
* Каратаев О. К. Жайчы, калча, мангыт, каракуш, чагыр ж.б. (тарыхый-лингвистикалык иликтөө).Ренессанс. Тарых жана маданият. 2–чыгарылышы. – Бишкек, -Ош, 1999. 20-25 бб.
* Каратаев О. К. Кыргыздардын жана алтайлыктардын тарыхый-этникалык, маданий алакалары// Вестник КГНУ: Серия 6, Наука и образование. Труды ИИМОП. Вып.2. – Бишкек, 2000, 136-140 бб.
* Каратаев О. К. Кыргыз-хакас тарыхый-этникалык, маданий байланыштары //Эл агартуу. – Бишкек, 2000, -№9-10. 30-33 бб.
* Каратаев О. К. Фергана өрөөнүндөгү кыргыздардын этностук курамы // Ош и Фергана: Археология, новое время, культура, этногенез. - Вып.4. – Бишкек, 2000. 103-105 бб.
* Каратаев О. К. Кыргыз-огуз тарыхый-этникалык байланыштары // КТМУ. Коомдук илимдер журналы. - Бишкек, 2001. 175-186 бб.
* Каратаев О. К. Кыргыз этнонимдердин структурасы // Вестник КГНУ: Серия.I.Гуманитарные науки. –Вып.3. Филология. Языкознание. Государственный язык. – Бишкек, 2001, 89-92 бб.
* Каратаев О. К. Топономические параллели Киргизии и Хакасско-Минусинского Края // Вестник КГНУ: Серия. I. Гуманитарные науки. – Вып.3. Филология. Языкознание. Государ-ственный язык. – Бишкек, 2001, 122-126 бб.
* Каратаев О. К. Кыргыз эн тамга белгилери: келип чыгышы, параллелдери. Байыркы кыргыз тарыхынын актуалдуу проблемалары // КТМУ, - Бишкек, 2001, 139-141 бб.
* Каратаев О. К. Кыргыз этникалык аталыштары тарыхый-этникалык булак катары // Кыргыздар: тарых. Санжыра. Уламыш / Түзгөн [[Жусупов, Кеңеш|Кеңеш Жусупов]]. - Том 5. - Бишкек, 2002, 221-254 бб.

* Каратаев О. К.  Кыргыздардын тувалар менен этногенетикалык, этномаданий байланышnтары\\ КТМУ. Коомдук илимдер журналы. 4-саны, -Бишкек, 2003;
* Каратаев О. К. Древнекыргызские тамги Хакасско-Минусинской котловины и Республика Тыва\\ Материалы междун. Арх.-этнографич. экспедиции. –Б.: КГПУ, 2003. -С.83-126;
* Каратаев О. К. Кыргыз каганатындагы мамлекеттик-башкаруу титулатурасы\\ Вестник КНУ. - Бишкек, КНУ, 2006. Серия. Исторический. –С.34-48;
* Каратаев О. К. Кыргыз каганатынын мамлекеттик башкаруу системасы: титулдар, бийлик рангалары (XI-XIII кк.)\\ Вопросы истории. –Бишкек,  НАН КР, 2006. –Вып. 1.

* Каратаев О. К. Саян-Алтай чөлкөмүндөгү «кыргыз» этнониминин таралуу алкагы\\ Вестник КНУ.– Бишкек, 2009. C. 35-42;
* Каратаев О. К. Кыргыздардагы «Уча» салты жана тарыхый этнографиялык параллелдери\\ Проблемы полиэтнического общества. Центральной Азии:вызовы и возможные решение.Матер. конф. посвящ. К.Мамбеталиевой. Б.: 2012. С. 23-27.
* Каратаев О. К. Хотондор жана Монголиядагы «кыргыз» уруктары жөнүндө\\ Кыргызский каганат в контексте тюркской цивилизации: проблемы кыргызоведения. Ч. 1. -Б.: 2012.  С.51-58;
* Каратаев О. К. Кыргыз эн тамгалары жаңы табылгалар жана алардын параллелдери\\ ОшМУнун жарчысы (Вестник ОшМУ). Ош, 2012. 12-май. С.90 - 95;
* Каратаев О. К. Хакастардын этностук курамынын бүгүнкү абалы // Кыргызский каганат в контексте тюркской цивилизации: проблемы кыргызоведения. Ч.2. 2012. С.220-227; 
* Каратаев О. К. Лакайлар жана алардын теги жөнүндө // Материалы республиканской конференции посвящ. проф. С.Аттокурову. - Б.: 2013. С. 59-70;
* Каратаев О. К. Кыргыз мамлекети жана мамлекеттүүлүгүнүн өнүгүү этаптары // Наука и новые технологии. -№ 5. -Б.: 2013. С. 13-17;
* Каратаев О. К., Жаныбекова К.Р. Юйгулар (сары угурлар) енисей кыргыздарынын урпактары // Наука и новые технологии. -№ 5. -Б.: 2013. С. 31-36;
* Каратаев О. К. Тарыхтын өчпөс издери // Жаңы Ала-Тоо. – Бишкек, 2013. – 4 (48). – 200-208-б.

* Каратаев О. К. Сужа жазуусу жана Кыргыз каганатынын мамлекеттик бийлик жүргүзүү системасы // Вопросы письменных памятниках кыргызского этноса.  –Б.: 2014. АУПКР. С. 56-65; 
* Каратаев О. К., Каратаева С.К., Жаныбекова К.Р. Енисей кыргыздарынын жазуу маданияты тууралу // Кыргыз жана Карахандар каганаттары Көөнөрбөс издер. –Бишкек, 2014. 243-250 беттер;
* Каратаев О. К. Фуюйские кыргызы - самый восточный тюркский этнос\\ Международная конференция посвящ. к 60-летию проф. Аманжола Калыша. Вестник.КазНУ.  -Алматы, 2014. С. 123-132;
* Каратаев О. К. Ч.Айтматовдун чыгармаларындагы байыркы кыргыздар: фольклордук мотивдер жана алардын параллелдери\\ Ч.Айтматов жана Түрк цивилизациясынын ренессансы. КТМУ. – Б.: 2013. 162-168 беттер;
* Каратаев О. К. &quot;Бурут” аталышынын тарыхый жана этнолингвистикалык мааниси\\ Агартуучу, журналист жана этнограф Амантур Сейталы уулу Акматалиев. -Бишкек, 2014, 108-118 беттер.
* Каратаев О. К. Кыргыздардын Кытайдын Тан династиясы менен саясий-дипломатиялык алакалары (VII-X  кк.) // Кыргызстан – Китай: вчера, сегодня, завтра (Материалы презентации и научно-практической конференции).Дип. Акад. МИД Кыргызской Республики. Бишкек, 2014. С. 70-83;
* Каратаев О. К. Мамлекеттин ар кыл диний агымдарга мамилеси// Ош мамлекеттик университетинин жарчысы.  Ош, 2014. 198-202 беттер;
* Каратаев О. К. Корук жерлер. Сакралдуулук. Хайрахан// Кыргыз жана Карахандар каганаттары. Көөнөрбөс издер. Бишкек, 2014. 237-243 беттер;
* Каратаев О. К. Эренак-бек – Сибирь кыргыздарынын мамлекеттик жана саясий жетекчиси// Кыргыз  каганаты түрк мамлекеттүүлүгүнүн алкагында. Борбордук Азиядагы Улуу Кыргыз каганатынын түптөлгөндүгүнүн 1170 жылдыгына арналган II Эл аралык Конгресси. -Бишкек, 2014., 124-132 беттер;
* Каратаев О.К. Кыргыздардын уруулук эн тамгалары жана функциялары//Оразбаевские чтение. Международный Конгресс посвященный 95-летию академика С.Оразбаева. - Алматы, КазНУ им. Аль Фараби, 2014. С.34-42;
* Karatayev O. K. KIRGIZLAR VE OYRATLAR: ÇOROSLAR - CUNGAR ADI NERDEN GELMİŞTİR\\ Karadeniz araştırmaları dergisi. Ardahan: 2014.  № 23. –S.12-16;
* Karatayev O. K. Фуюйские кыргызы\\ Karadeniz araştırmaları dergisi. Ardahan: 2014.  № 22. S. 23-31. Тürkiye;
* Каратаев О. К. Этнолингвистические значение экзоэтнонима“бурут”\\ Материалы международной конференции II Аргынбаевское чтение. - Алматы, КазНУ им. Аль Фараби. -Бишкек, 2014. С.36-46;
* Каратаев О. К. Байыркы түрктөрдүн Умай-энеге болгон ишенимдери\\ Кыргыз  каганаты түрк мамлекеттүүлүгүнүн алкагында. Борбордук Азиядагы Улуу Кыргыз каганатынын түптөлгөндүгүнүн 1170 жылдыгынаарналган II Эл аралык Конгресси. -Бишкек, 2014., 470-474 беттер;
* Каратаев О. К. “Манас” эпосундагы айрым этностук аталыштар: катагандар, каңды, бууралар\\ Вестник КГПУ им. И. Арабаева. -Бишкек, 2014. –С. 70-74;
* Каратаев О. К. Кыргыз-огуз тарыхый- этникалык байланыштарынын элдик оозеки чыгармаларда чагылдырылышы(“Манас” эпосунун материалдарынын негизинде)\\ Жүсүп Мамай: заманыбыздын залкар манасчысы. –Бишкек, 2014, 70-74 беттер;
* Каратаев О. К. Манасчы Жүсүп Мамайдын варианттарындагы айтылган “Ойрот”, “чорос”, “жунгар” этнонимдеринин маанилери\\ Жүсүп Мамай: заманыбыздын залкар манасчысы. –Бишкек, 2014, 176-180 беттер;
* Каратаев О. К. Орхон-Енисей жазма эстеликтериндеги мамлекеттик-башкаруу тууралу маалыматтардын чагылдырылышы жана титулдар\\ I Эл аралык “Түрк элдеринин мамлекеттик-башкаруу салты” Конгресси. -Бишкек, КТМУ, 2014, 55-56 беттер;
* Karatayev O. K. Tarbagatay Kırgızları ve Kökeni\\ Siberian Studies (SAD) 1.3. (2014): 1-16. Türkiye;
* Каратаев О. К. Фу-юйские кыргызы\\ Материалы  международной научно-теоретической конференции “Традиционная и современная казахская этнология” приуроченной 80-летию КазНУ им. Аль Фараби.–Алматы., 29-март, 2014. С. 76-83;
* Каратаев О. К. Т.Сатылгановдун чыгармаларындагы ономастикалык маалыматтар\\ Тоо булбулу – Токтогул. –Бишкек. 2014, 45-49 беттер;
* Каратаев О. К. Енисей кыргыздарындагы кыштым институту\\ Вестник КазГПУ. Серия. Исторические и социально-политические науки. -№ 4 (43), 2014. Алматы, -С. 20-24;
* Karatayev O. K. SARI UGURLAR (YUYGU) İLE YENİSEY KIRGIZLARI ARASINDAKİ ETNOGETIK BAĞLAR\\ DOI: 10.7816/idil-03-12-07 İDİL, 2014, Cilt 3, Sayı 12, Volume 3, Issue 12; 
* Каратаев О. К. Еренак-бек\\ Кыргыз Кодекси. –Бишкек, 2015. 45-57 беттер;
* Каратаев О. К. Кыргыздардагы Умай- эненин культу\\ II Антропологиялык (этнологиялык) Конгресс. –Бишкек, 2015, 123-130 беттер;

* Каратаев О. К. Гейдар Алиев глазами кыргызских историков\\ Конгресс посвящённый 95-летию со дня рождения общенационального лидера Г.Алиева. –Баку, 2015. С. 234-243;
* Каратаев О. К. Енисей кыргыздарындагы Кыштым институту\\ Вестник КазПУ им. Абая. –Алматы, 2015. С. 11-14;
* Каратаев О. К. Жүсүп Мамайдын “Манасындагы” конурат, найман, катаган урууларынын эскерилиши. Вестник Нарынского университета.- Нарын, 2015, - 123-129 беттер;
* Каратаев О. К.Эренак-бек енисейлик кыргыздардын мамлекеттик-саясий жетекчиси.Түштүк Сибирдеги саясий кырдаал. XVII к. орто чени\\ Полот-хан жана анын доору. - Кызыл-Кыя, 2015, 34-43 беттер;
* Каратаев О. К. Кыргыз эн тамга белгилери жана алардын функциялары\\ Оразбаевские чтение. Международный Конгресс посвященный 95-летию академика С.Оразбаева. - Алматы, КазНУ им. Аль Фараби, 2015.-С.34-42;
* Каратаев О. К. Түрк-монгол дүйнөсүндөгү салттуу күрөш жана анын тарыхый-этнографиялык башаты\\Түрк элдеринин салттуу спорттук оюндары. I Эл аралык Симпозиумдун материалдары. -Бишкек, КТМУ, 2015, 65-70 беттер;
* Каратаев О. К. Каратегин (Жергетал) жана Мургаб кыргыздары: этностук курамы жана локалдашуусу. 1-макала\\Түрк Евразиясындагы жалпылык жана өзгөчөлүк. Түрктөрдүн заманбап жалпы жана чөлкөмдүк тарыхынын методологиясынын көйгөйлөрү. –Б.: 2015. 105-111 бб. ISBN – 978-9967-12-525-5;
* Каратаев О. К. Каратегин (Жергетал) жана Мургаб кыргыздары: этностук курамы жана локалдашуусу. 2-макала\\Түрк Евразиясындагы жалпылык жана өзгөчөлүк. Түрктөрдүн заманбап жалпы жана чөлкөмдүк тарыхынын методологиясынын көйгөйлөрү. –Б.: 2015. 111-119 бб. ISBN – 978-9967-12-525-5;
* Каратаев О. К.Профессор В.Я.Бутанаевдин кыргыздардын этностук тарыхы боюнча консепциясына сүртүмдөр\\Энесайлык данакер этнограф. Хакас элинин чыгаан этнографы, т.и.д., проф. В.Я.Бутанаевдин 70 жылдык мааракесине арналган жыйнак. –Б.: 2016. 74-81 бб. ISBN 978-9967-12-553-7;
* Каратаев О.К. Кыргыз Каганатындагы Кыштым институту//Известия ВУЗов. № 11. 2016. 128-131. Рецензент Т.К.Чороев (Чоротегин) 
* Каратаев О. К. Кытай кыргыздары: этностук курамы жана жайгашуу ареалы\\Борбордук Азияны дүңгүрөткөн улуттук боштондук көтөрүлүшкө 100 жыл. 1916-жылкы көтөрүлүштүн 100 жылдык мааракесине арналган илимий жыйындардын баяндамалары, макалалар, архивдик ж.б. маалыматтар. -Б.: 2016. 117-126 бб. ISBN 978-9967-12-552-0;
* Каратаев О. К. Фергана кыргыздары жана алардын локалдашуусу//Жүсүп Мамай жана кыргыз элинин манасчылык салты. –Б.: 2016. 316-332 беттер. ISBN 978-9967-12-567-4;
* Каратаев О. К. Чыгыш Түркстандын долондору жана кыргыздар//Ала-Тоодогу заманбап этнография көйгөйлөрү. Кыргыздын тунгуч этнографы айымы Какен Мамбеталиеванын (1936-1984) 80 жылдык мааракесине арналган жыйнак. –Б.: 2016. 84-89 беттер. ISBN 978-9967-12-547-6;
* Каратаев О. К. Фу-ю (фуюй) кыргыздар жана алардын теги жөнүндө// Борбордук Азияны дүңгүрөткөн улуттук боштондук көтөрүлүшкө 100 жыл. 1916-жылкы көтөрүлүштүн 100 жылдык мааракесине арналган илимий жыйындардын баяндамалары, макалалар, архивдик ж.б. маалыматтар. -Б.: 2016. 266-277 бб. ISBN 978-9967-12-552-0;

* Каратаев О.К. Энесай кыргыздары жана монголдордун Алтан-хандар мамлекетинин өз ара мамилелери (1567-1688 жж.) //Тайлак баатыр: Эл четинде жоо бетинде. Кыргыз элинин чыгаану уулу Тайлак Рыскул уулунун (1796-1838) 220 жылдык жана залкар акын, дастанчы Абдыкалык Чоробаевдин (1896-1979) 120 жылдык мааракелерине арналган республикалык илимий-тажрыйбалык жыйындын материалдары. Бишкек, 2016. 61-67 беттер. ISBN 978 9967-12-615-2;
* Каратаев О. К. Орто кылымдардагы кыргыздардын жана огуз-түркмөндөрдүн тарыхый-этностук алакалары (фольклор булактары, эн тамгалардын негизинде)//Жусуп Баласагындын “Куттуу билими” – X-XI кылымдардагы Борбордук Азиядагы мусулмандык кайра жаралуунун күзгүсү. Ж.Баласагындын 1000 жылдыгына арналган жыйнак. –Бишкек, 2016. 294-306 беттер. ISBN 978 9967-12-609-1;
* Каратаев О. К. Орхон-Енисей жазуу эстеликтериндеги мамлекеттик-башкаруу тууралу маалыматтардын чагылдырылышы жана тиулдар //Türk Devlet Yönetimi Gelenegi. – Bişkek, KTMU, 2016. –S 71-78.  ISBN 978-9967-28-077-9;

* Каратаев О. К. Кыргыздардын жана огуздардын диний ишенимдеринин пантеону: I El Aralık bayırtadan bügünkügö çeyinki Kırgız-Türk mamilelerinin Simpoziumunun dokladdarı.(Bursa:3-5 May). Uludag Üniversitesi. 2016. 277-287 better.

* http://bizdin.kg/kg/component/k2/item/383-кыргыз-этнонимдер-сөздүгү {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140329171626/http://bizdin.kg/kg/component/k2/item/383-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7-%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80-%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D2%AF%D0%B3%D2%AF |date=2014-03-29 }} 

* Каратаев О. К. О некоторых кыргызских этнонимах древнего происхождения // Көрүнүктүү кыргызтаануучу Юлий Сергеевич Худяковдун 70-жылдыгына арналган жыйнак /Жооптуу редактор Т.Чоротегин.-Мурас фонду. – «Кыргыз тарых коому» ЭКБсы. –Б.:»Турар», 2017. – 188 б.,- сүрөт. – «Тарых жана мурас» түрмөгү. 82-95 беттер. ISBN 978-9967-15-703-3.
* Каратаев О. К. Кыргыздардын Түштүк Сибирь чөлкөмү жана этностору менен этногенетикалык, этномаданий, тарыхый байланыштары//Международный Форум “Алтайская цивилизация и родственные народы алтайской языковой семьи (Сборник выступлений и статьей. Бишкек-Чолпон-Ата. 20-22 июля 2017 г.).-Б.: 2017. 126-133 беттер. ISBN 978-9967-15-674-6.
* Каратаев О. К. Эн тамгалар жана алардын функциялары жөнүндө//Билим жана тарбия. Илимий-педагогикалык журнал.Чыгыш Университети. Efstern Universiti. 3(24), 2017. - C. 292-301.  İSSN 1694-5468.

* Каратаев О. К. &quot;Манас&quot; эпосунун Түркия Республикасында изилденүү тарыхынан//Жүсүп Мамай жана түрк калктарынын эпостору. Кыргыз Республикасынын баатыры, манасчы Жүсүп Мамайдын чыгармачыл мурасына арналган IV  Эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйын. Баяндамалар жана макалалар жыйнагы.14.04.2017.  -Бишкек, 2017. 249-253 беттер. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-9967-32-227-1&lt;/nowiki&gt;.
* Каратаев О. К. Сибирь кыргыздары XVII-XVIII кылымдарда//Кыргызстандын тарыхы. Байыркы мезгилден бүгүнкү күнгө чейин. II том. –Бишкек, 2017. С.138-158. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-9967-12-621-3&lt;/nowiki&gt;.
* Каратаев О. К. Фергана өрөөнүнүн жана Памирдин кыргыздары// Кыргызстандын тарыхы. Байыркы мезгилден бүгүнкү күнгө чейин. II том. –Бишкек, 2017.С.158-170. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-9967-12-621-3&lt;/nowiki&gt;.
* Каратаев О. К. Изилдөөчү И.Б.Молдобаев жана кыргыз-саха (якут) этномаданий байланыштарынын башаты// Имел Молдобаев жана заманбап кыргыз этнографиясы. Кыргыздын көрүнүктүү этнографы жана манастаануучусу профессор И.Б.Молдобаевдин 75 жылдыгына арналган илимий конференция. Кыргыз Улуттук илимдер академиясы. 18.04.2017. Бишкек, 2017. 69-74 беттер. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-9967-32-230-1&lt;/nowiki&gt;.
* Каратаев О. К., Казакбаев  А. 940-лет «Дивану» Махмуда Кашгари-Барскани (штрихи к исследованиям востоковеда, профессора Т.К.Чоротегина)//Вестник Казахский национальный педагогический университет имени Абая. КазНУ. Серия «Исторические и социально-политические науки» №4 (55), Алматы, 2017. –С.92-99.

* Каратаев О. К., Казакбаев А. Д. 940-лет «Дивану» Махмуда Кашгари-Барскани (штрихи к исследованиям востоковеда, профессора Т.К. Чоротегина)//Материалы научно-практической конференции «III АРГЫНБАЕВСКИЕ ЧТЕНИЯ. СОВРЕМЕННАЯ ЭТНОГРАФИЧЕСКАЯ НАУКА И ЕЕ РОЛЬ В МОДЕРНИЗАЦИИ ОБЩЕСТВЕННОГО СОЗНАНИЯ»13-14 апреля 2018 г. Алматы, 2018. С. 85-90.ISBN 978-601-04-3309-0.

*Каратаев О. К. Улуу инсан, татыктуу устат, үлкөн окумуштуу (казак элинин белгилүү тарыхчысы, профессор Талас Омарбеков агабыздын бейнесине штрихтер)//Материалы международной научно-теоретической конференции «Новые взгляды на историю Казахстана», посвященной 70-летию Почетного академика НАН РК, д.и.н., профессора Таласа Омарбекова. - Алматы, 1 июня 2018 года. С. 5-8.ISBN 978-601-04-3444-8.
*Каратаев О. К. Кыргыздардагы &quot;Уча&quot; салты жана анын келип чыгышы // Вестник Ошского государственного университета. Специальный выпуск. № 2. &quot;Чыгыш таануу жана африканистиканын актуалдуу маселелери&quot;. I Эл аралык илимий-практикалык конференциянын материалдары.- Ош., 2018.230-235 беттер. ISSN 1694-7452.
*Каратаев О. К., Айтиева Г. А. Д. Г. Мессершмидтин Ортолук Енисейге жасаган илимий сапары жана анын мааниси //Вестник Ошского государственного университета. Специальный выпуск. № 2. &quot;Чыгыш таануу жана африканистиканын актуалдуу маселелери&quot;. I Эл аралык илимий-практикалык конференциянын материалдары.- Ош., 2018. 235-242 беттер. ISSN 1694-7452.
*Каратаев О. К., Жаныбекова К.Р. &quot;Манас&quot; үчилтигинин Түркияда изилдениши //Tanri Daglarının Anadoludaki ilk pröfessor kızı. Bengü. Ankara, 2018. -S.209-217. ISBN: 978-605-9148-82-5.

*Каратаев О. К. М.Ч.Кожобековдун изилдөөлөрүндөгү Энесай кыргыздарынын этностук тарыхы, этногенезиси жана локалдашуусу//Энесай Кыргыз каганатынын тарыхын изилдеген илимпоз М.Кожобековдун 60 жылдык мааракесине арналган “Кыргыз каганаты тарыхы жана кыргыз таануу маселелери” аттуу Эл аралык илимий жыйындын материалдары. – Б., КМУ. 23.11. 2018. 18-28 беттер. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-9967-12-767-8&lt;/nowiki&gt;.
*Каратаев О. К., Жаныбекова К. Р. Фергана жана Памир кыргыздары XIX к. аягы – XX к. баш чендеринде // Энесай Кыргыз каганатынын тарыхын изилдеген илимпоз М.Кожобековдун 60 жылдык мааракесине арналган “Кыргыз каганаты тарыхы жана кыргыз таануу маселелери” аттуу Эл аралык илимий жыйындын материалдары. –Б., КМУ. 23.11. 2018. 141-152 беттер. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-9967-12-767-8&lt;/nowiki&gt;.
*Каратаев О. К. Ötüken – сакральная территория древних тюрков Центральной Азии // Материалы международной научно-практической online конференции «ВЕЛИКАЯ СТЕПЬ - ОБЩАЯ ЗЕМЛЯ ТЮРКСКИХ НАРОДОВ» (г. Алматы, 12 декабря 2019г.). C. 24-29.
*Каратаев О. К. О происхождении титулах “каган”(Qagan) и “жабгу”(Yabgu) // Вестник Кыргызского государственного университета им. И.Арабаева. Специальный выпуск. -Бишкек, 2019. С. 162-175. İSSN 1694-7851.
*Каратаев О. К. О древних государственно-политических, административных титулах: шаньюй, тархан, буюрук //Тарыхчы жана публицист Т.Чоротегиндин (Чороевдин) 60 жылдык мааракесине арналган “Кыргыз таануу маселелери: Байыркы доордон азыркы мезгилге чейин”. Эл аралык конференциянын материалдары. -Бишкек, 2019. –С.224-232. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-9967-15-949-5&lt;/nowiki&gt;.
*Каратаев О. К. Институт тарханства в древности и средневековье //Тарыхчы жана публицист Т.Чоротегиндин (Чороевдин) 60 жылдык мааракесине арналган “Кыргыз таануу маселелери: Байыркы доордон азыркы мезгилге чейин”. Эл аралык конференциянын материалдары. -Бишкек, 2019. –С. 213-224. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-9967-15-949-5&lt;/nowiki&gt;.
*Каратаев О. К. “Дивандын” жазылып бүткөндүгүнө 940 жыл (чыгыштаануучу, тарыхчы, этнолог, профессор Т.К.Чоротегиндин изилдөөлөрүнө штрихтер) // Тарыхчы жана публицист Т.Чоротегиндин (Чороевдин) 60 жылдык мааракесине арналган “Кыргыз таануу маселелери: Байыркы доордон азыркы мезгилге чейин”. Эл аралык конференциянын материалдары. -Бишкек, 2019. С.203-213. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-9967-15-949-5&lt;/nowiki&gt;.
*Каратаев О. К. Жору уруусунун курамындагы айрым этнонимдердин этимологиясына саресеп // Кыргыздын Жору (Жолжакшы) уруусунун санжырасы. –Бишкек, 2020. 599-610 беттер.
*Каратаев О. К. О происхождении титула &quot;катун&quot; (&quot;Katun&quot;) // Ғалым-этнограф Б.К. Қалшабаеваның 60 жасқа толуына арналған «Ұлы дала кеңістігіндегі этноархеологиялық зерттеулер мен этносаралық қатынастар мәселесі» атты халықаралық ғылыми-әдістемелік конференция материалдары / жауапты ред. Р.С. Жуматаев. – Алматы: Қазақ университеті, 2020. С. 96-102.ISBN 978-601-04-5128-5
*Каратаев О.К. Каратаев О. О титуле “Кунчуйум” (Kunçuyum) About the title “Kunçuyum” // Ғалым-этнограф Б.К. Қалшабаеваның 60 жасқа толуына арналған «Ұлы дала кеңістігіндегі этноархеологиялық зерттеулер мен этносаралық қатынастар мәселесі» атты халықаралық ғылыми-әдістемелік конференция материалдары / жауапты ред. Р. С. Жуматаев. – Алматы: Қазақ университеті, 2020. С. 108-112 .ISBN 978-601-04-5128-5.
*Каратаев О.К. Об одном титуле енисейских кыргызов &quot;Йарган&quot; (Yargan) // Известия Национальной Академии наук Кыргызской Республики. № 1. 2020. С.134-140. İSSN 0002-3221.
*Каратаев О. К. О ранее не исследованных титулах Великой степи: урунгу, субаши. // История и культура Великой Степи.Материалы Международной научно-практической конференции. Алматы, 2020. 26-август. С. 165-170. İSBN 978-601-332-876-8.
*Каратаев О. К. Санжыра жана анын мааниси, зарылчылыгы жөнүндө // Мундуз: тарых жана санжыра. -Бишкек, 2020. Биринчи чыгарылышы. 11-19 беттер. İSBN 978-9967-29-319-9.
*Каратаев О.К. О происхождении и родовом составе кыргызского племени &quot;кыпчак&quot; // Известия Национальной Академии наук Кыргызской Республики. № 3. 2020. С.131-142. İSSN 0002-3221.
*Каратаев О.К. Ещё раз о сакральной местности Ötüken: история вопроса и современная интерпретация // Народы и религии Евразии. Барнаул, АлтГУ. 2021, Том.26, № 1. - С. 37-63. ISSN 2542-2332 (Print), ISSN 2686-8040 (Online).
*Каратаев О.К. Функции государственно-административных и военных титулов енисейских кыргызов: tutuk, sangun (tuo-tuok, sanggun) // Известия Национальной Академии наук Кыргызской Республики. № 1. 2021. С.112-125. İSSN 0002-3221.
*Каратаев О.К. Кыргыздын Жору уруусу тууралу // Кыргыздын Жору (Жолжакшы) уруусунун санжырасы. –Бишкек, 2019. 720-727 беттер. İSBN 978-9967-480-37-7.
*Каратаев О.К. Жору уруусунун эн тамгалары: Жору уруусунун эн тамга белгилеринин түпкү маанилери жөнүндө // Кыргыздын Жору (Жолжакшы) уруусунун санжырасы. –Бишкек, 2019. 727-737 беттер. İSBN 978-9967-480-37-7.
*Каратаев О.К. О происхождении титула «Каган» // Сб. статьей Междун. научно-практической конференции (19-июня 2021 г., Бишкек) «Философия культуры: кыргызское бытийствование и способ бытия Запада и Востока», посвященной 60-летию мыслителя Саветбека Абдрасулова. - Бишкек, 2021. – С. 210-222.
*Каратаев О.К. О происхождении титула &quot;Катун&quot; (Katun) // Известия Национальной Академии наук Кыргызской Республики. № 2. 2021. - С.81-92. İSSN 0002-3221.

*Каратаев О.К. Служители культа у енисейских кыргызов // Сборник материалов международной научно-практической onlineконференции,посвященной 30-летию Независимости Республики Казахстан &quot;Республика Казахстан и Евразийское пространство: Современность и перспективы развития&quot;. 08 декабря 2021 года. Алматы, 2021. - С. 20-29.  ISBN 978-601-346-116-8.
*Каратаев О.К. Государственное управление енисейских кыргызов: '''Ичреки''' '''(içreki) и Өге (öge)'''. VII-XI вв.// Известия Национальной Академии наук Кыргызской Республики. № 3. 2021. - С.79-87. İSSN 0002-3221.
*Каратаев О.К. Религиозные деятели енисейских кыргызов (Bögü, Kam) // Тюрко-монгольский мир Большого Алтая: Историко-культурные наследия и современность. Материалы II Международного форума. 30-сентября-3-октября, 2021 г. Барнаул-Горно-Алтайск. Россия. С. 140-145. ISBN 978-5-7904-2597-4.
*Каратаев О.К. О титулах в государстве енисейских кыргызов Ичреки и Өге (VII-XI вв. н.э.) //KutBilim. Journal of Social Sciences and Arts. Voume 1, Issue 2 (2021). S. 1-13. Ankara, Turkey. İSSN: 2791-6340.
*Каратаев О.К. Енисейские кыргызы. Государственно-административные титулы (должности) İçreki и Öge // Вестник Казахского Национального университета им. аль-Фараби. Серия историческая. 1 (104) 2022. -С. 26-33. İSSN 1563-0269 • еISSN 2617-8893.
*Каратаев О.К., Жаныбекова К.Р. Талас салгылашуусунун Түркиялык изилдөөчүлөрдүн эмгектеринде чагылдырылышы // Talas Savaşı ve tarihi önemi. Талас салгылашуусу жана анын тарыхый мааниси. İstanbul, 2022. S. 295-305.
*Каратаев О.К. Енисейские кыргызы: происхождение и функции государственного титула &quot;Эльтебер&quot; (Elteber-İltiber) // Ж.Ж.Жакыпбековдун 75-жылдыгына арналган &quot;Кыргызстандын тарыхынын жана тарыхнаамасынын актуалдуу маселелери&quot; аттуу Эл аралык илимий-практикалык конференциянын макалаларынын жыйнагы. Труды факультета истории и регионоведения КНУ им. Ж.Баласагына .№ 12. Атайын чыгарылышы. Бишкек, 2022. -С. 204-215. İSBN 9967-02-217-5.
*Каратаев О.К., Жаныбекова К.Р. Хакастардын ишенимдериндеги Бөрү //Ж.Ж.Жакыпбековдун 75-жылдыгына арналган &quot;Кыргызстандын тарыхынын жана тарыхнаамасынын актуалдуу маселелери&quot; аттуу Эл аралык илимий-практикалык конференциянын макалаларынын жыйнагы. Труды факультета истории и регионоведения КНУ им. Ж.Баласагына .№ 12. Атайын чыгарылышы. Бишкек, 2022. -С. 198-204. İSBN 9967-02-217-5.
*Каратаев О.К.  Государственно-административный титул '''&quot;Тегин&quot; (Tegin)''' у енисейских кыргызов //Известия Национальной Академии наук Кыргызской Республики. № 2. 2022. - С.79-94. İSSN 0002-3221.
*Каратаев О.К. Ботокара баатыр жана анын доору // Вестник Ошского государственного университета. Научный журнал. Специальный выпуск. Ош.,1922. -С. 306-320. ISSN 1694-7452.
*Каратаев О.К. Дагы бир ирет &quot;Уча&quot; салты тууралуу // Известия Национальной Академии наук Кыргызской Республики. - № 3. 2022. - С.71-79. İSSN 0002-3221.
*Каратаев О.К., Жаныбекова К.Р.  Бөрү культу жана &quot;эркектер союздары&quot; // ЖАМУнун Жарчысы. 2022. Серия Филология. История. № 3. 43-60 беттер.
*Каратаев О.К. Шад (Şad) - государственно-административный и политический титул енисейских кыргызов // Вестник ЖАМУ. 2022. Серия. Филология. История.- № 3. - С. 61-74.
*Каратаев О.К. &quot;Көк бөрү&quot; - кыргыздын улуттук оюну // KutBilim. Journal of Social Sciences and Arts. Voume 2, Issue 2 (2022). S.147-160. İSSN: 2791-6340.
*Каратаев О.К. &quot;Көк бөрү - национально-спортивная игра кыргызов // Известия Национальной Академии наук Кыргызской Республики. № 2. 2023. - С.73-84. İSSN 0002-3221.
*Каратаев О.К. Енисейлик кыргыз эрени Чочук Бөру Сангундун куру //Орто кылымдардагы Кыргызстандын жана ага чектеш жайгашкан өлкөлөрдүн аймагындагы саясий, этномаданий процесстер. -Бишкек, 2023. 197-216 бб.ISBN 978-9967-12-960-3.
*Каратаев О.К., Жаныбекова К.Р.  Алай кыргыздарындагы кымыз ичүүнүн эзелки “үлүш” салтынын келип чыгышы, мааниси. “Эркектер союздары” // Известия Национальной Академии наук Кыргызской Республики. № 3. 2023. - С.116-139. İSSN 0002-3221.
*Каратаев О.К. Өтөлгөлүү өмүр жолундагы изденүүлөр (профессор С.Т.Кайыповдун изилдөөлөрүнө жана жарык көргөн эмгектерине илимий саресеп // Эркин Тоо. № 87 (3536). 31-октябрь, 2023. 9-10 беттер.
*Каратаев О.К. Ахмед Ташагыл, Ширинбей Алиев. Огузы // Летопись тюркской цивилизации. Том. I. Тюркский мир в VI-XII вв. Коллективная монография. -Барнаул. Издательства АлтГУ, 2023. -С. 307-318.
*Каратаев О.К. Барс-бек Ынанчу Алп Билге - один из каганов государства Енисейских кыргызов (Смысл и значение государственных титулов и должностей. Вторая половина VII - начало VIII вв).// Политические и социально-экономические и этнокультурные процессы в Евразии в средневековый период. Материалы Международной научной конференции. Барнаул-Бишкек. 8-10 июня 2023 г. С. 29-41. İSBN 978-5-7904-2781-7.
*Каратаев О.К., Эшназарова З. Б. Боз үйдүн келип чыгышынын тарыхый-экологиялык шарттары //Известия Национальной Академии наук Кыргызской Республики. - № 4. 2023. - С.59-76. İSSN 0002-3221.
*Каратаев О.К. Еще раз о хэйлуньцзянских (уезд Фу-Юй, КНР) кыргызах //Единство славянских и тюркских народов в истории и современности. Материалы III Международного алтаистического форума Барнаул, 18–20 октября 2023 г. Барнаул, АлтГУ, 2024. С.34-39. ISBN 978-5-7904-2
*Каратаев О.К., Жаныбекова К.Р. Ещё раз об этнокомпоненте &quot;кыпчак&quot; в составе кыргызов //т.г.д.,профессор Қалыш Аманжол Боранбайұлының 70 жасқа толуына орай «Еуразия кеңістігіндегі этнология мен антропологияның және музеологияның өзекті мәселелері: дәстүрлер мен инновациялар» тақырыбындағы халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. -Алматы, КазГУ им. аль Фараби, 2024. С.32-40.ISBN 978-601-04-6586-2.
*Каратаев О.К., Жээнбеков Ж. Санжыра тарыхый-этнографиялык булак катары//Известия Национальной Академии наук Кыргызской Республики. - № 1. 2024. С.51-65. İSSN 0002-3221.
*Каратаев О.К. Улуу инсан, татыктуу устаттын элесине (түрк дүйнөсүнүн таанымал тарыхчысы, профессор Талас Омарбеков агабыздын жаркын элесине арналат)//Талас Омарбеков. Гиратты гүмыр. / жалпы ред. басқ. Ж.Қ. Түймебаев. – Алматы: Қазақ университеті, 2024. Ш. 17. – 483 бет + 24 бет сурет. ISBN 978-601-04-6281-6.
*Каратаев О.К., Кадыров Т.Д. Кыргызы Узбекистана (Ферганская долина), их локализация и родоплеменной состав в конце ХХ века//Известия Национальной Академии наук Кыргызской Республики. - № 2. 2024. С.64-77. İSSN 0002-3221.
*Каратаев О.К. Профессор, доктор С.Т.Кайыповдун кыргыз этнографиясын изилдөөгө кошкон салымы//ESSA III. Türk Dünyasına Katkı Sunan Şahsiyetler Sempozyumu (Prof. Dr. Sulayman KAYIPOV’a armağan) 9-10 Kasım 2023 Bişkek / Kırgızistan. Ankara, 2024. S.76-82. ISBN: 978-605-73444-6-5.
*Каратаев О.К., Кадыров Т.Д. Кыргызы Ферганской долины (узбекская часть Ферганской долины. II половина ХХ в.//Turkic Ctudies Journal. № 3. Vol 6. 2024. Astana. S. 51-69.ISSN (print)2664-5157 ISSN (online)2708-7360.
*Каратаев О.К., Кадыров Т.Д. Өзбекстандык кыргыздар (Фергана өрөөнү) жана алардын локалдашуусу, уруулук курамы. XIX к. экинчи жарымы – XX к. аяк чендери//Политические, социально-экономические и этнокультурные процессы в Евразии в средневековый период. Материалы II Международной научной конференции, приуроченной к 955-летию написания “Кутадгу Билиг” Жусупа Баласагына. Бишкек-Барнаул, 30-мая – 2-июня 2024 г. С. 344-361. Барнаул, Издательства АлтГУ, 2024. 488 с. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-7904-2872-2&lt;/nowiki&gt;.
*Каратаев О.К., Жаныбекова К.Р. Культ собаки у кыргызов//Древние и средневековые культуры Ферганской долины в контексте взаимодействия кочевых и оседлых обществ Центральной Азии. Материалы международной научной конференции 100 летию Ю.А.Заднепровского и 95-летию Г.А.Брыкиной 25-26 октября 2024-года. Бишкек-Ош. -Бишкек, 2024. С. 229-247. 
*Каратаев О.К. Фергана өрөөнүнүн калкынын улуттук курамы: Кыргыздар (XIX-XX кылымдын биринчи чейреги)//Наука технологии и инновации Кыргызстана. № 8. Б.: 2024, 130-136 беттер. 
*Каратаев О.К, Жаныбекова К. Р. Кыргыз мифологиясындагы “кызыл иттер” жана тотемистик ишенимдердин келип чыгышы//Известия Национальной Академии наук Кыргызской Республики. - № 3. 2024. С.52-66. İSSN 0002-3221.
*'''2. Латын арибинде жарык көргөн илимий макалалары:'''
*Karataev O.K, Kadırov T.D. Histori of settlement end etnic composition of the Kyrgyz on the territory of modern Uzbekistan (Andijan, Namangan, Fergana regions)// Electronic journal of Kazakh history «History and Culture». Almaty, № 2(182) 2024. S.3-14. ISSN 2710-1371.
*Karatayev O.К. Merkezı Asya’nın Kutsal Bölgesi Ötüken//Схід та Україна. Матеріали міжнародної наукової конференції «Схід та Україна: наукова конференція присвячена пам’яті Ярослава Дашкевича», яка відбулась 17-18 жовтня 2022. Київ, 2022. С. 113-128.

* Karataev О.К. On The Tıtles In The State Of The Yenıseı Kyrgyzs Ichrekı An 
*Karataev O. K.  About ancient political, administrative titles: shanyuy, tarkhan, buyuruk // Journal of History. 2020. № 4 (99). Al-Farabi Kazakh National University. P. 21-33. ISSN 1563-0269. ISSN 2617-8893.
*Karataev O. K. Title of the Ancient Türks Kagan (Qagan) and Zhabgu (Yabgu) //Journal of History. 2020. № 1 (96). Al-Farabi Kazakh National University. P. 15-25. ISSN 1563-0269. ISSN 2617-8893.
* Karatayev O. K. Erenak bek - State and Political Leader of the Southern Siberia Kyrgyz in the XVII - XVIII centuries // Making the Kyrgyz: Cambridge Central Asia Forum Series. British Library Cataloging in Publication data. – Cambridge Scientific Publishers. – Cambridge, GB24 UK. 2019.  P. 183-199.
* Karataev O. K. Kyrgyz from Heilongjiang (Fu-YU) of the People’s Republic of China // Al Farabi Kazakh National University. – Journal of  History.  – No 1 (92). - Almaty. 2019.  P. 4-16.
*Karataev O. The state-political titulatura of nomadic states of the Great Steppe: historical and comparative analysis (IV-X centuries) // Journal of History.  2019. № 3 (94). Al-Farabi Kazakh National University. P. 4-13.

* Karatayev O. K. Tarim toyları // Ortak Miras. - Ankara, 2018. S. 61-73.  İSBN 978-605-81830-0-1.
* Karatayev O. K. Sibir Kırgızlarının Devlet ve Siyasi Yöneticisi: Erenak Bek // BİLİG. Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi. Journal of Social Sciences of the Turkic World. Sayı: 85 Bahar'18. Ankara, 2018. S. 283-297. İSSN 1301-0549.
* Karatayev O. K. Kırgızlardaki ‘Uça’ geleneği ve onun otaya çıkışı // Энесай Кыргыз каганатынын тарыхын изилдеген илимпоз М.Кожобековдун 60 жылдык мааракесине арналган “Кыргыз каганаты тарыхы жана кыргыз таануу маселелери” аттуу Эл аралык илимий жыйындын материалдары. –Б., КМУ. 23.11. 2018. 220-224 беттер. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-9967-12-767-8&lt;/nowiki&gt;.
* Karatayev O. K. Kırgızistan’da Ortak Türk Tarihi ve Müfredatı Üzerine görüşler// Milletlerarası Türkiye Özbekistan Münasebetleri Sempozyumu. Kastamonu. 2018. –S. 35-39.
* Karatayev O. K.: Umaraliyev E. Cult Umaı-Ene among the Kyrgyz // Journal of histori Al Farabi Kazakh National Universiti. № 3 (90) 2018.  s. 3-8.ISSN 1563-0269.Индекс 75871; 25871.
* Karatayev O. K., Janıbekova K.R. Halk Bilimi Kaynaklarına göre Anlatılar Çerçevesinde Kırgız ve Oguzlar arasindaki Tarihi Etnik İlişkiler.  Millî Folklor 119 (Güz 2018):  S.17-30. ISSN 1300-3984; e-Milli Folklor ISSN 2146-8087.
* Karatayev O. K. Siberiya Türkleri ve Kırgızlardaki Uça geleneği. II Uluslararası Tirk Kültürü ve Tarihi Sempozyumu. 01-02 Kasım. Yeditepe Üniversitesi. İstanbul. 2018.  S. 45-49.

* Karataiev O., Ali Rza Tosun. Comparing dīvānu Lugāti’t-Türk and lexicon in accordance with beginning letter aleph// Al-Farabi Kazakh National Universiti.  Journal  of history. №3 (86). Алматы «Қазақ университеті». 2017.  P. 27-34.  ISSN 1563-0269.
* Karatayev O. K. Türklerin (Kırgızların) Umay-Ana Kültü //ULUSLARARASI TAŞKÖPRÜ POMPEİPOLİS BİLİM KÜLTÜR SANAT ARAŞTIRMALARI SEMPOZYUMU TAM METİN KİTABI. Kastamonu,10-12 nissan. 2017. S.2331-2338.
*Karatayev O. K. THE STRUGGLE OF THE SIBERIAN KYRGYZS AGAINST THE RUSSIANS AND MONGOLS IN XVIII CENTURY// Al-Farabi Kazakh National Universiti.  Journal  of history. №1 (88). Алматы «Қазақ университеті».  2018.  P. 5-11. ISSN 1563-0269.

* Кaratayev O. K.  Kurt türklerin sembolüdür. Türk, Başkort, Börü etnik İsimleri hakkında\\ Bir Fikir Haraketinin Yüz Yılı. Türk Oçakları Uluslararası sempozymu. Bildiriler. 2012, İstanbul. S. 527-535.
* Karatayev O. K. KIRGIZLAR VE OYRATLAR: ÇOROSLAR - CUNGAR ADI NERDEN GELMİŞTİR\\ Karadeniz araştırmaları dergisi. Ardahan: 2014.  № 23. S.12-16;
* Karatayev O. K. Kırgız soylu hotanlar. Mogolistandaki ‘kırgız’ Etnoyimltri ve toponimleri. Karadeniz dergisi. 2015 (26). S.34-40.
* Karatayev O. K.  “Ucha” tradition kyrgyz  kulture end its historical - Ethnographic counterparts\\ Karadeniz dergısı. Yıl 5, Sayı 18. S 88-94.  2013. Tyrkey.
* Karatayev O.K.  Milli güreş: Kırgızların geleneksel beden eğitimi kültürü\\ Международный симпозиум по традиционным и олимпийским видам борьбы. Туркия. 2012. 14-15 сентябрь. С.38-39.
* Karatayev O. K.  Kirgiz tarihi ve  nevruz \\ Turk kulturunde Nevruz uluslar arasi Bilgi Soleni (Sempoziumi). Ankara, 1995.
* Karatayev O. K. Еtnogenetik relations betveen kirgizes and the middle agesl Nomads uzbeks trides\\ Amir Temur and hiz epoch. ­Tashkent, 1996.
* Кaratayev O. K. Turk boilarinda Tamgalar ve Еski Kirgiz - Oguz Еtnik Baglantlari\\ Turkler. II. Yeni Turkiye yaylantlari. Turkler. II. Yeni Turkiye yaylantlari. Ankara, 2002.  S.123-130.
* Karatayev O. K. Еski Turk devrindeki kirgiz etnik isimleri\\ Turkler.II.Yeni Turkiye yayinlari. Ankara,  2002.
* Karatayev O. K.The Seals of Turkish Clans The Seals of Turkish Clans Connections\\ The Turks. Volume 1. Early ages.  Ankara, 2002.
* Karatayev O. K. Kirgizlarin – Oguzlarin (turkmenlerin) tarihi ve etnik baglari (Aktaran M. Kalkan)\\ Sosyal Bilimler dergizi. KTMY. ­ Вişkek: 2003.

* Каратаев О. К. The İnstitute of Kyshtyms of Kyrgyz Kaganat (Кыргыз каганатындагы Кыштым институту)// Известия ВУЗов Кыргызстана. № 11., 2016.  ISSN 1694- 7681.
* Каратаев О. К. Kırgızların ve Oguzların dini inançlarının Panteonu: Umay Ana Kültü//Uluslarası Geçmişten Günümüzö Kırgız-Türk İlişkileri Sempozyumu bildirileri. (3-5 Mays, Bursa). Uludag Üniversitesi. 2016. S. 245-251.
* Karatayev O. K. Türklerin (Kırgızların) Umay-Ana Kültü //ULUSLARARASI TAŞKÖPRÜ POMPEİPOLİS BİLİM KÜLTÜR SANAT ARAŞTIRMALARI SEMPOZYUMU TAM METİN KİTABI. Kastamonu,10-12 nissan. 2017. S.2331-2338.
*Karatayev O. K. KIRGIZLAR VE OYRATLAR: ÇOROSLAR - CUNGAR ADI NERDEN GELMİŞTİR // Karadeniz araştırmaları dergisi. Ardahan: 2014.  № 23. S.12-16;

* Каratayev O. K. Damgalar ve Onların İşlevleri (Fonksiyonları)//TÜRÜK. Uluslararası Dil, Edabiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi. 2016 Yıl: 4, Sayı: 8. Sayfa: 163-179.  ISSN: 2147-8872.
* Karatayev O. K. Halk Edеbiyatına Göre Kırgız ve Oğuzlar Arasındaki Tarihi-Etnik İlişkiler//I Millenlerarası Türkiye-Azerbaycan Münasebetleri Sempoziyumu Bildiri Kitabı (12-14 Маyıs 2016). Sayfa: 175-179.   ISBN 978-605-60274-2-0.
* Karatayev O. K. Türkiye ve Kırgızistan’ın eğitim alanıdaki ilişkileri ve geleceği//Uluslararası Türk düniyasında İlmi Araştırmalar Sempozyumu Kitabı (29-31 Mayıs 2016). Sayfa. 370-376.  ISBN 978-605-4697-02-1.

* Karatayev O. K. Sari Uygurlar ve loplularin Kirgizlarla Etnik Iliskileri\\ Dunden Bugune Ipek Yolu: Beklentile ve Gercekler.  Istanbul, 2008. S. 45-50;
* Karatayev O. K. Türk kaganlıklarında ve bügünkü türk devletlerının yönetim sistemindeki genellemeler\\21 yüz yılda türk düynçösü. Uluslararası simpozium bildirileri. 02-05 aralık 2010. Lefke. K.K.T. S. 28-32.

* Karatayev O. K. Tarbagatay Kırgızları ve Kökenleri //  Türk dünyası Tarih kültür dergisi İstanbul, Ekim -  2013, Sayı 322,- S.58-63;

* Karatayev, Olcobay; Yılmaz, Mehmet Serhat; Yakuboğlu, Cevdet. “Dîvânu Lugâti 't-Türk” Adlı Eserin Tamamlanmasının 940. Yıldönümü: Şarkiyatçı, Tarihçi, Antropolog Prof. Dr. Tınçtıkbek K. Çorotegin’in Araştırmaları (940th Anniversary of the Completion of “Dîvânu Lugâti 't-Türk”: Researches of Orientalist, Historian, Anthropologist Prof. Dr. Tınçtıkbek K. Çorotegin) // Alınteri Sosyal Bilimler Dergisi. - Kastamonu Üniversitesi, 2017. - Volume 1 (2). pp. 89 - 99. - ISSN 2564-6583. 

* Karatayev O. К. Kırgızlar ve Lakayların etnik ilişkileri//TÜRÜK. Uluslararası Dil, Edabiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi. 2016 Yıl: 4, Sayı: 7. Sayfa: 104-117.  ISSN: 2147-8872.

* Karatayev O. K. Kırgız soylu hotanlar. Mogolistandaki ‘kırgız’ Etnoyimltri ve toponimleri\\ Karadeniz dergisi. 2015. S. 35-43.

== Редакторлук кылган эмгектеринин тизмеси  ==
* Энесай Кыргыз каганатынын тарыхын изилдеген илимпоз [[Кожобеков, Муратбек Чалаке уулу|Муратбек Кожобековдун]] 60 жылдык мааракесине арналган “Кыргыз каганаты тарыхы жана кыргыз таануу маселелери” аттуу эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйындын материалдары (КМУ, Бишкек, 23.11.2018) / Илимий редакторлор [[Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбетович|Т.К.Чоротегин]], О.К.Каратаев. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2018. – 378+ii  б., сүрөт.  – И. Арабаев атындагы КМУ. – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. – “Мурас” фонду. – “Тарых жана мурас” түрмөгү.   – ISBN 978-9967-12-767-8.  (Материалы международной научно-практической конференции, посвященной 60летнему юбилею ученого Муратбека Кожобекова, исследующего историю Кыргызского каганата на Енисее: (КГУ, Бишкек, 23 ноября 2018 г.) / Науч. ред. Т.К.Чоротегин, О.К.Каратаев. – Бишкек: Изд-во MaxPrint, 2018. – 378+iiс., илл. – Кыргыз. гос. ун-т им. И.Арабаева. – Международное общественное объединение «КыргызТарых Коому». – Фонд “Мурас” при Аппарате Президента Кыргызской Республики. – Серия “История и наследие”.    The Proceedings of the international scientific conference devoted to the 60th anniversary of Dr. Muratbek Kojobekov, the scholar who studies the history of the Kyrgyz Khaganate in the Yenissei basin: (KSU, Bishkek, 23 November 2018) / Edited by T. Chorotegin, O.K.Karatayev. – Bishkek: MaxPrint Printing House, 2018. – 378+ii p., ill. – The Kyrgyz State University named after I.Arabayev. – The Kyrgyz History Society International Public Association. – The Muras Foundation under the Office of the President of the Kyrgyz Republic. – The History and Heritage Series. )
*Karatayev O. K. Erenak bek - State end Polinikal Leader of the Souzhem Siberia Kyrgyz in the XVII-XVIII senturies // Making  the Kyrgyz. Kambridge Sentral Asia Forum series.British library Catlogung in publikatsıon data.Kambridge Skientifik publishers.-Kambridg, GB24 UK. 2019. -s.183-199.
* Абакиров Курманбек. “Алтын наал, жез өкчө, Айдаркандын Эр Көкчө” же “Манас” эпосунун этникалык картинасына киришүү: (Илимий-популярдуу очерк) / Жооптуу ред. проф. [[Олжобай Каратаев]]. – Бишкек: “Мега-Формат” басмаканасы, 2024. – 280 б. – ISBN 978-9967-12-947-5 &lt;br&gt;

== Булактар  ==

* https://www.azattyk.org/a/etnograf_olcobaj_qaratajev-60ta_2023_blog_chorotegin/32561091.html?nocache=1 &lt;br&gt;
* https://web.archive.org/web/20231107220909/https://new.bizdin.kg/media/books/%D0%AD%D0%BD%D0%B5-%D0%A1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B__%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%85.pdf 
* [http://www.azattyk.org/content/Germany__Berlin_Wall_/1874156.html &quot;Муздак дубалдар&quot; Кыргызстанда биринчи кулаган (видео талкуу)]
[[Категория:Кыргыз таануу]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:Кыргыз этнографиясы]]
[[Категория:Кыргыз тарыхчылары‎]]
[[Категория:Түркологдор‎]]
[[Категория:Жалал-Абад облусу]]
[[Категория:Кыргыз Тарых Коому]]
[[Категория:1963-жыл]]
[[Категория:XXI кылым]]
[[Категория:Этнографтар]]
[[Категория:Түркология]]
[[Категория:Борбордук Азия]]
[[Категория:Түркия]]</text>
      <sha1>2h1xtw1xvmpn2h2lfoz3fsys6sl01ol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Комуз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5201</id>
    <revision>
      <id>653180</id>
      <parentid>645468</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:52:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51706-12</username>
        <id>49089</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түзүлүшү */</comment>
      <origin>653180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29924" sha1="cy1zfad04f0zv1ma9xs6o26896druwr" xml:space="preserve">{{Музыкалык аспап
 |Аталышы             = 
 |Башка аталыштары 
 |Сүрөт               = Komuz kg.jpg
 |Туурасы             = 300px
 |Сүрөттүн аталышы    = Sputnik.kg сайтынан алынган сүрөт
 |Классификация       = Кылдуу аспап
 |Диапазон            = 
 |Диапазон колу       = 
 |Тектеш аспаптар     = Комуз-пикколо, Комуз-прима, Комуз-альт, Комуз-тенор, Комуз-бас
 |Музыканттар         = [[Нурак Абдыракманов|Нурак Абдрахманов]], [[Сатылганов, Токтогул|Токтогул Сатылганов]], [[Карамолдо Орозов|Кара Молдо Орозов]], [[Туманов, Ыбырай|Ыбрай Туманов]], Чалагыз Ыйманкулов ж.б.
 |Чыгаруучулар        = 
 |Макалалар           = [[Акын]], [[Комузчу]], [[Комуз күүсү.|Комуз күүсү]]
 |Угулушу             = 
 |Угулуштун аталышы   = 
 |Уикиказына          = Komuz
}}

'''Комуз''', чeртмек  ― [[Кыргыз эли|кыргыз элинин]] кылдуу чертме [[Музыкалык аспаптар|музыкалык аспабы]]. 

Түрк элдеринде улуттук тартма кылдуу, чертме жана какма аспаптарынын кобус (хобус), комыс, кобуз (хомуз), кумуз деп аталышы Комуздун эң байыркы музыкалык аспап экенин далилдейт.

== Түзүлүшү ==

Комуз экме жана жапайы жыгачтардан (өрүк, алмурут, карагай, арча, жапан тал алмурут) өңдүү формада чабылып, моюну ичкерип кетет. 
Жалбырактары күбүлгөн жана мөмөсү бышкан кезде кыйылган [[Өрүк (Armeniaca)|өрүктүн]] жыгачы сомдолуп, сууга кайнатылып, ышталып чабылган Комуз бек жана добуштуу болот.
Комуздун жалпы уз. 75 см чамалуу. Комуз турпаты баш, моюн, тулку, чара, капкак, куткун, тепкек, үч кулак, үч кылдан турат. Эки четки кылы [[Унисон|унисондо]], ортоңкусу четкиге карай [[Квинта|квинтага]] же квартага толгонот. Кулагы өрүктөн, [[Арча|арчадан]] же мүйүздөн, ал эми кылы көбүнчө эки тиштүү кыргыз койлорунун ичегисинен жасалат.

Муздак сууга салынган ичеги [[Сыдыргы|сыдыргы]] менен тазаланган соң, [[ийик]] менен оңго ийрилип, анан аябай кере тартылып коюлат (кийин кылдын ордуна тарамыш же жасалма тарамыш жип тагылып калды). 

[[Залкар комузчулар]] кылды добушуна жараша өтө кылдаттык менен тандашкан. Кээде бир койдун ичегисинен бир кыл гана жасалган.

Комузду мыкты чапкан усталар: Айманбет, Жансерке, Чалагыз, азыркы Орозобай Кенчинбаев, Намазбек Уралиев.Кыргыз элинин

== Түрлөрү ==
30-жылдары эл аспаптар оркестри үчүн Комуздун өркүндөтүлгөн беш түрү (комуз-пикколо, комуз-прима, комуз-альт, комуз-тенор, комуз-бас) жасалган. 
[[1952]]—[[1953|53]]-ж. А. Петросянц менен С. Дидеренко Комуздун дагы жаны түрүн сунуш кылган. Аны [[Ташкен|Ташкендеги]] илим изилдөө институту жүзөгө ашырган. 

Азыр Комуз Орозов атн. эл аспаптар оркестринде Комуздун төрт түрү (комуз-прима, комуз-секунда, комуз-альт, комуз-бас) чертилет. Комузда күүлөр чертилип, 3 үнгө чейинки ырлар коштолот жана оркестрде ойнолот. 

Усталар Ш. Исаков менен К. Тойчинов жасаган электр комуз да колдонулуп жүрөт. 

== Тарыхы ==
=== Пайда болушу ===
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясынын туу чокусу болгон [[&quot;Манас&quot; эпосу|Манас эпосунда]], Манас атабыз кеселдеп жаткан учурунда, белгилүү манасчы [[Сагымбай Орозбаков|Сагымбай Орозбаковдун]] айтымында: “Карагай капкак жаптырган, Комузчудан жүздү алдырган” деген жери бар. Демек, комуз Манастын убагында эле бар экени айкын. Андан мурдагы тарыхый булактарга сереп салып көрсөк. Кытай тарыхчысы [[Анвар Байтур]]: “Комуз музыкасы жаңы эрадан илгери биринчи кылымдарда ата мекенибиздин ички аймактарына таркаган. Жаңы эрага чейин 33-жылы [[Хан империясы|Хан империясынын]] падышасы Хан- Юальдий ордо кенезектеринин бири болгон Ван-Хавчук деген кызды Уннулардын теңири кутуна “падышасына” узаткан. Бир канча жылдан кийин Ван-Хавчук өз мекенине Чоң-Аит шаарына кайтканда бир музыка ала келген. Конок ашында отурган бир аалым: “Бул музыканын аты эмне?” деп сураган. “Бул кобус деген музыка болот” деп жооп берет. Ван-Хавчуктун айтуусу менен эле “кобус” кыргыздардын “комуз” деген сөзүнөн чыккан болсо керек” деп болжолдоп койгон, так маалымат жок&lt;ref&gt;А. Кайбылда уулу. “ Күү баяны “ Б. 2000 - ж. 15-бет&lt;/ref&gt;.

Ушуга эле удаалаш маалымат: “Жапандык музыка адиси Аясы-Канту (Ли-Чан-Сан) деген адамдын,“Чыгыш музыкаларын изилдөө” аттуу эмгегинде кыргыз комузу жунгонун (кытайдын) [[Тан империясы|Тан империясынын]] тушунда Ханзу (кытай) музыкалары менен бирге [[Жапония|Жапонияга]] барып калган. Жапандыктар бул музыкага өтө көңүл буруп, кыргыз комузунун негизинде “Кьото” деген музыканы ойлоп табышкан. “Кьото” – кылдуу музыка дегенди билдирет”- деп жазат&lt;ref&gt;Анвар Байтур кытай тарыхчысы “ Кыргыз тарыхынын лекциялары”. Б. “Учкун“, 1992-ж. 1-2 том, 115-бет&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Stamp of Kyrgyzstan 020.jpg|200px|right]]
Азыр бизге эки нерсе белгилүү болду, казактардын эки кылдуу аспабы – “кобуз” жана жапандыктардын эки кылдуу аспабы – “кьото”. Тарыхка сереп салсак, кытай тарыхчысы Анвар Байтур жаңы эранын 33-жылында “кобус” деген аспапты атап, анын 1-чи кылымдарга таандык экенин далилдейт. Кээ бир булактарда [[Казак|казактын]] Каркут деген ырчысын мисал келтирип, кобуз ага таандык деп жазышат. Орустун окумуштуусу Алексей Левшиндин эмгектеринин биринде “Кыргыз-Кайсактар (Кыргыз-Казактар) тууралуу тарыхый маалыматтар” деген макаласынын 1-чи бабында мындай деп жазгандары бар: “Кайсак деген сөз - Казак дегендин бурмаланган түрү, айрым чыгыш жазуучуларынын ырастаганына карасак, бул сөз Христин төрөлүшүнөн да мурда пайда болгон. Бул пикирдин туура же туура эместигин иликтеп отурбастан, орто кылымдардагы орус урууларынын турмушунун көптөгөн тармактарына таралып кеткен Казак деген аталыш башынан бери эле Кыргыз-Кайсак ордолоруна таандык экенин жана азыр да алар өздөрүн Казак деп гана атарын белгилегибиз келет. [[Персия|Персиялыктарга]], бухаралыктарга, хивалыктарга, жана [[Азия|Азиянын]] башка элдерине алар мына ушул ат менен белгилүү. [[Кытайлар|Кытайлыктар]] “К” тыбышын жумшартып Харсак деп айтышат. [[Россия|Россияда]] 18-кылымга чейин Кыргыз-Кайсактарды билишпеген, бирок аларды Казактар, Казак ордосу деп аташкан”&lt;ref&gt;Кыргыздар, 2-т. Бишкек. Кыргызстан,1993-ж. 252-бет.&lt;/ref&gt;.

=== Аталыш тарыхы ===

“Комуз” музыкалык аспабы көптөгөн аспаптардын ичинен 11-кылымга таандык болгон [[Махмуд Кашгари|Махмуд Кашгаринин]] “Түрк тилдеринин сөздүгүндө” кездешет. Тарыхый музыка изилдөөчүлөр комузга кайрылып, анын кайсы кылымга таандык экенин изилдөөгө эмгектерин арнап келишкен жерлери бар. Орустун окумуштуусу С. Дмитриев: “[[Түрктөр|Түрктөрдүн]] [[Рун жазуусу|руникалык жазууларынан]] 8-кылымдын башында пайда болгон кобуз кийин эң кеңири тарап, кала берсе азыркы улуттук маданияттын арасында [[Украина|Украинанын]] кобзосына салыштырсак, жалпы эле түрктөрдүн улуттук музыкалык аспабы катары кеңири белгилүү болгон” - деп жазган.

Эгерде биз сөздүн уңгусун алып, сөздүктөргө көз чаптырып аңдоо салсак, анда ар кандай үндүк тыбыштардын ар кайсы өзгөрүүлөрүн көрөбүз. Мисалы, кобыз, кабаза - деген сөздөр арабдарга таандык. “Гияс-ул-лугат” деген сөздүктө кобза - колго алуучу моюн, калем сап делип которулат экен. Калем сап деген түшүнүк бул жазууга пайдаланган буюм (ручка) деле турган болсо, колго алуучу моюн - бул бир мойнунан кармай турган буюмдун түшүнүгү. Демек, бул жерде музыкага тиешеси жоктой ойду бергени менен, Украинанын музыкалык аспабына С. Дмитриев эскергендей “Гияс-ул-лугат” сөздүгүндө “кобза” менен “кобзо” сөздөрү дал келет.
[[Файл:Нурак_Абдрахманов_-_Токтогулдун_Кербези.webm|miniatur|350px|left|thumb|Нурак Абдыракмановдун аткаруусундагы - Токтогулдун Кербези]]
Ошондуктан, айтылган аттар “кобуз”, “кобыз”, “кобус”, “кабаза” деген аталыштар бир эле убактарда өзгөрүлүп айтылып келгендери да жок эмес. Бизге жеткени – “кобыз”, “копуз”, “кумус”, “хобус”, “хомыз”, “хомус”, “комус” деген өзгөрүлмө аттар. Кыргыздын эзелки сөздөрүндө “с” тамгасы “з” тамгасына караганда көп пайдаланылып, этнонимге да таандык болгону анык. “К” тамгасы эл аралык сөз терминде, айрыкча коңшулаш [[кытай]] элинде “Х” же “Г” тамгалары көп пайдаланылгандыктан, фонетикалык өзгөрүүлөрдүн натыйжасында биздин сөздөрүбүздө кийинчирээк комуз деп айтылып калышы талашсыз.

Жапонияга жеткен “кобус” аспабы кыргыздарга таандык экенин Аясы Кенту (Ли- Чан - Сан) “Чыгыш музыкасын изилдөөдө” Тан империясынын тушунда кыргыз “комузу” Ханзу музыкалары менен бирге Жапонияга тарап, Жапандыктар кыргыз “комузунун” негизинде “Кьото” деген музыкалык аспапты жасашканын жазып, “Кьото“ деген сөз “кылдуу музыка “ дегенди түшүндүрөрүн айтат. Музыка деген сөздүн өзү кайдан чыкканына кайрылып көрөйүн деп, атайын музыкалык сөздүктү алып изилдеп көрдүм, Т.Крунтяева, Н. Молокованын сөздүгүндө&lt;ref&gt;“ Словарь иностранных музыкальных терминов (Ленинград “Музыка”, 1988 г. 7-е издание)&lt;/ref&gt; “музыка” деген сөз чыгыш элдерине таандык экенин музыкалык аспап “Музыка” деген сөздүн өзү жаңы эранын 30-жылында пайда болсо да, [[Европа|европалык]] музыкалык терминдердин сөздүктөрүндө Чыгыш элине таандык делген жерин кезиктире албадым. Мисалы: “мьюзик” (англ.), музыка-мусика (латынча), музика-музыка (италияча) деген гана түшүнүктөр бар.

Сабырбек Абдырамен эрдин он жылдык чыгармачылык изилдөөсүндө “кыргыз” деген ат, этимология боюнча кыр-уу-уз деген аталыш жашоо-шарты тоо арасында өткөндүктөн келип чыккан деп түшүндүрүлөт. “Кыр” – тоолук, “куу” (ху) жана “уз” дейт. Ошол эле учурда эки мааниге ээ экенин кєчмєн эл ата-тегинин санжырасын “оў”, “сол” деп бєлїп, “куу уул”, “ууз уул” деп калганы кытай кол жазмаларында “куу” (ху) жана “ууз” деп эскерет&lt;ref&gt;(Вечерний Бишкек”, 31.07.09. ж. “Стряхивая пыль веков”, Бермет Маликова)
&lt;/ref&gt;.
 
”Куу – күү”, “ууз – уз” деген сєздєр “күү-уз” – “кооздолгон” (уз), “күүчү – уз” деп өзгөрүп, этимология боюнча “күүчү-уз”, “коо-уз”, андан барып “коо-муз” “комузга” өтүп кетиши мүмкүн.

Демек, комуз деген сөз кыргызда фонетикалык термин катары “кол-музыкасы“, “кумус”, “кү-мүс” деген сєз кыргыздын “ү” тамгасы, же болбосо “Күн” - “Хун” деп айтылып кеткен сыяктуу эле, “Күү”-музыкасы, “кыл-музыкасы” деген түшүнүктү берерине ынандым. Кыргыз менен Жапондуктардын музыка түшүнүгүндө бир маанидеги музыкалык түшүнүктү айтып турган жалпылык бар, “кылдуу музыка“ менен “кыл-музыкасы” эгиз козудай окшош. Жыйынтыгы - “кол - күүлөрү”, “кыл – күүлөрү”, “кылдуу-күүлөр” комуз күүлөрүнүн жаралыш тарыхына келип такалууда.

Эгерде жогорудагы Коркут деген улуу инсан кезегинде 18 миң ааламга кулак төшөп, 28 үн тыбышты бөлүп ажыратып, “кобуз” менен музыкалык үндү кошуп, угармандарына жеткире алган болсо, Камбар деген кыргыздын улуу инсаны ичегиден кылды ойлоп таап, комуз аспабынын көркөмүн өзгөртүп, добуш чыкчу жерлерин тереңирээк кеңейтип, үндүн ыргактарын кулака жагымдуу кылып уккулуктуу кылып добуш берип, жаңыча жаңылык кийрип, комуздун тагдырын ушу күнгө жеткидей кылганына, кыргыз эли сыймыктануу менен тарыхын айтып, чертип жүргөнү бекер эмес дээр элем.

Кыргыздын комузуна өзгөртүүнү кийин эле үч кылдын ордуна, төрт кылды тагып черткен айтылуу залкар комузчу [[Атай Огомбаев (комузчу)|Атай Огомбаев]] чоң жаңылык киргизгени - комуздун тагдырынын өзгөрүш тарыхы. Комуз аспабы азыркы убакта бөлөк элдердин аспаптарынан айырмаланып, анын моюн жагын манжалар басып, күү, обонго келтирген жеринде атайын бөлүнгөн пернелери (ладдары) жок. Кыргыз комузчулары белек элдердин аспапчыларынан айырмаланып, кол ойнотоор касиетке өтө чебер жана маштап черткен жагынан эч бирине теңдешсиз. Комуз аспабы азыркы кезде дүйнө элдерине абдан таанымал аспап дешке толук укук бар.

== Комузчулар ==

'''''Негизги макала:''' '''[[Комузчу]]''''' 

=== Комузчулук өнөр ===
[[Файл:Girl komuz.JPG|thumb|300px|right|Кыргыз кызы Комузда ойноодо]]
# Коломто комузчу. Очок башында жамбаштап жатып, өзү менен өзү кыңгыр добуш салаар, эриккенде ээн жерде эрмекке жараар, чаалыгып-чарчаганда черин жазаар, качан да болсо жүк бурчунда комузу даяр. Мындай өнөр, албетте, коломто комузчуга гана таандык.
# 
# Жоро комузчу. «Yлпөт» десе, үйүндө тынч жатпаган, отуруш жыйынды эстеп, оолукмасы кармаган, «жоро-бозо» жыйындарында четте калбаган, обон күүлөрдү ойкуштанта чалып, ким ырдаса, ошону жандаган, жалгыз жарым кайрыктарды кураштырып, «менин күүм» деп жарыя салганга чейин барган, бирок, аламан жарышка жарай албаган, арымы кыска аспапчыларды жоро комузчу деп коюшат.
# 
# Устат комузчулар. Мектептерде, атайын окуу жайларда, маданий мекемелерде, ишканаларда, ийримдерде шакирттерин даярдап, ата мурастарынын өнүгүшүнө салымдарын кошкон комузчулар устаттар аталышат. Албетте, устат-шакирт ортолугундагы алака-катышта «акыл оошмок, өнөр жугушмак».
# Устат-шакирт аралыгы түбөлүктүү эмес. Идиреги бар шакирттер устатынан алгандарын бүкүлү бурдап сугунбайт. Чыпкалап, тандап, чыныгы чыгармачылык электен өткөрүшөт, таразалап-такташат, тазаларын бапташат, өз табылгаларын сыпайы чаптап, жаңыны жаратышат. Эл макалында айтылгандай: «устатынан шакирти өтмөгү» ошондон.
# 
# Сыпайы-сынаакы комузчулар. Шартылдата күү чалып, шаңкылдата обон созуп, шатыра-шатман отуруш жыйындарда өзүн өзгөчө көрсөтпөйт. Кыл тербөөчүлүк өнөрүн өз чөйрөсүндө гана сыпайы сыртка чыгарат. Калк мурасына кадыркечтик мамиле кылган, талаштуу маселеде калыс турган, аталар салтын аздек туткандар сыпайы-сынаакы комузчуларга жаткан.

=== Улуу Комузчулар ===

Кыргызстанда бир нече регионалдык аткаруу мектептери калыптанды, ар бири өзүнүн стилдик өзгөчөлүктөрү менен айырмаланат. ХХ-кылымда алар өздөрүнүн алдыңкы адамдары катары көрүнүктүү комузчуларды табышкан. Мисалы: Ысык-Көлдүн мектебинен Арстанбек, [[Муратаалы Күрөңкөй уулу|Муратаалы Күрөңкеев]], [[Карамолдо Орозов|Карамолдо]], Ниязалы Орозовтор болгон алар өздөрүнүн чыгармаларында терең философиясы жана өзгөчө стили менен айырмаланат, [[Ош]] мектебинин алдыңкы комузчулары өздөрүнүн илгерки, архаикалык аткаруу салттарын бекем сактап кала алышкан. Бул мектептин көрүнүктүү  Адамы болуп Ниязалы чыгат. [[Талас]] мектебинин аткаруучулары [[Токтогул]], Атай мыкты чертүү шыгына, таң калтыраарлык оюнга жакын. Ал эми [[Нарын]] мектеби бардык мектептердин өнөрүнө шыктуу( Майлыбай, Кудайберген, Муса).

Ал эми төмөндө болсо ХVII – XIX к. көрүнүктүү ишмерлердин чыгармачылыгы Кыргыз күүлөрүнүн маданиятынын өнүгүшүнө чоң салым болуп эсептелген инсандардын аттарын атап өтсөм: М. Жаманкараев, К. Белеков, А. Бейшукуров, [[Борошев, Ниязаалы|Н. Борошев]], [[Сатылганов, Токтогул|Т. Сатылганов]], К. Орозов, Ы. Туманов, А. Огонбаев, Ш. Шеркулов, [[Нурак Абдрахманов|Н. Абдрахманов]], Ч.Исабаев С. Тохтакунова жана азыркы кеде комуз күүсүнүн өнүгүүсүнө салым кошуп келе жаткан комузчуларыбыз [[Аманова, Роза|Р.Аманова]], М.Бердибекова. Н.Абдырахманов.

== Комузга тиешелүү маалыматтар ==
[[Файл:1 som 1994 rev.jpg|300px|thumb|Комуз улуттук 1 сом валютасында]]
* 2016 жылы [[Бишкек шаары|Бишкек шаарынын]] күнүнө карата Борбордук универмагдын (ЦУМ) жанындагы чоң саат улуттук колоритте жаңыра баштады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sputnik.kg/video/20160430/1024892220.html|title=Бишкектиктер чоң сааттын &quot;кыргызча&quot; жаңырышын угушту|publisher=Sputnik.kg|lang=ky|accessdate=2016-04-30}}&lt;/ref&gt;.
Салтанат Кыргызстандын гимни аткарылгандан кийин саат 12.00дө шаар мэри Албек Ибраимовдун катышуусу менен өттү.
Сааттын үнү темир комуз жана комуздун коштоосунда болуп, эртең мененки саат сегизден тарта ар бир саат сайын кечки тогузга чейин кагылат. Бул маселени Бишкек мэриясынын, &quot;Кыргызтелеком&quot;, &quot;Биринчи радио&quot; жана [[КТРК|КТРКнын]] жетекчилиги [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] эгемендүүлүгүнүн 25 жылдыгына карата иштеп чыккан.

* Комуз улуттук валютада
2000-жылдагы чыгарылган 1 сом
Банкноттун арткы бетинин жогорку тарабында &quot;КЫРГЫЗ БАНКЫ&quot; деген текст жана &quot;1&quot; деген цифра жайгаштырылган. Чок ортосунда Бишкек шаарындагы Кыргыз Мамлекеттик филармониясынын чегинде кыргыз улуттук аспаптарынын: комуз жана кыл кыяктын сүрөттөлүштөрү берилген. Төмөнкү жагынын оң тарабында жылы &quot;1999&quot; көрсөтүлгөн. Сол тарабында, тигинен жайгаштырылган оюм-чийимдик тилкеде &quot;1&quot; деген цифра жана &quot;БИР СОМ&quot; деген текст орун алган&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nbkr.kg/index1.jsp?item=1286&amp;lang=KGZ|title=1 сом номиналындагы банкноттор|publisher=КР Улуттук банкы|lang=ky|accessdate=2009-08-25|archivedate=2016-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160809040545/http://nbkr.kg/index1.jsp?item=1286&amp;lang=KGZ}}&lt;/ref&gt;.

== Тиркемелер ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== Колдонулган адабияттар ==

* http://muras.barakelde.org/unews/un_post:3644{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Комуз – ички дүйнө жарчысы Автор: Кайнарбек Бийлибаев
* [http://www.bizdin.kg/ky/%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80/item/171-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BB-%D3%A9%D0%BD%D3%A9%D1%80%D1%87%D2%AF%D0%BB%D2%AF%D0%B3%D2%AF Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
* http://www.wikiwand.com/ky/Кыргыз_элдик_музыкасы - Кыргыз элдик музыкасы
* http://kmb3.kloop.asia/2012/08/23/komuzchuluk-n-r/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517160327/https://kmb3.kloop.asia/2012/08/23/komuzchuluk-n-r/ |date=2021-05-17 }} - Комузчулук өнөр

{{Комуз күүлөрү}}

[[Категория:Кыргыз кол өнөрчүлүгү]]
[[Категория:Комуз| ]]
[[Категория:Музыкалык аспаптар]]</text>
      <sha1>cy1zfad04f0zv1ma9xs6o26896druwr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жастин Бибер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6471</id>
    <revision>
      <id>653100</id>
      <parentid>568936</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4492" sha1="ke1sr4w6h1dpygoztl8pkm0d6so2c3f" xml:space="preserve">{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 0.5em 1em; width:20em; clear:right;&quot;
|-
|colspan=2 style=&quot;text-align:center; color:blak&quot; | '''Жастин Бибер''' &lt;br /&gt;[[Файл:Justin_Bieber_in_2015.jpg|thumb|center|200px]]
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;sky blue&quot; colspan=2 style=&quot;font-size: small&quot; |'''Жалпы маалымат'''
|-
|colspan=2 style=&quot;text-align:center;&quot; |
|-
|'''Төрөлгөндө берилген аты:''' || Жастин Бибер
|-
|'''Туулган жылы:''' ||  [[1994]]-жылы 1-Март 1994-жыл
|-
|'''Туулган жери:''' || [[Лондон, Онтарио]], [[Канада]]
|-
|'''Өлкө:''' || [[Канада]]
|-
|'''Ишмердүүлүгү:''' || [[ырчы]]
|-
|} 

'''Жастин Бибер''' (англисче Justin Drew Bieber) - америкалык заманбап ырчы. Теги боюнча [[Канада]] өлкөсүнөн. Ал учурда жаш болсо да дүйнө жүзүндө кыйла атактуу. Ал көптөгөн сыйлыктардын ээси&lt;ref&gt;[https://songtekstvertalen.nl/justin-bieber-intentions/ Котормо жана текст Жастин Бибер]&lt;/ref&gt;.

Жастин Бибер [[1994|1994-жылы]] март ([[Жалган куран]]) айынын 1инде Канадада туулган. Ал Канаданын популярдуу ырчысы жана актёру. 

Анын &quot;Baby&quot; деген ыры [[2011|2011-жылы]] Жалган куран айынын 23үндө он өлкөгө белгилүү болуп калган.

== Кыскача өмүр таржымакалы ==
Жастин бир нече жыл мурда гана ыр аткарып чыга баштаган.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bieber – Birth Certificate|url=http://tmz.vo.llnwd.net/o28/newsdesk/tmz_documents/0816_bieber_wm_TMZ.pdf|format=PDF|publisher=TMZ.com|year=2010|accessdate=August 21, 2010|archivedate=2015-10-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151027065639/http://tmz.vo.llnwd.net/o28/newsdesk/tmz_documents/0816_bieber_wm_TMZ.pdf}}&lt;/ref&gt; 

Ал эки жашка толгондо эле [[Музыкалык аспаптар|музыкалык аспаптарга]] кызыгуусун билдирди.&lt;ref name=&quot;thestar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thestar.com/entertainment/music/article/809366--justin-bieber-guide-added-to-hometown-of-stratford-s-tourism-website |title=Justin Bieber guide added to hometown of Stratford's tourism website |publisher=thestar.com |date=2010-05-14 |accessdate=2011-12-16}}&lt;/ref&gt; [[Музыка|Музыкадан]] тышкары ал хоккей, баскетбол, [[футбол]] жана [[гольф]] сыяктуу [[спорт]] түрлөрү менен алектенет.&lt;ref name=&quot;nyimage&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2010/01/03/fashion/03bieber.html|title=Justin Bieber is Living the Tween Idol Dream}}&lt;/ref&gt; Өз айтымында, Жастин ыр аткарууну капысынан баштады.&lt;ref name=&quot;elp&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20395400,00.html|title=Meet Justin Bieber's Rockin' Dad|last=Bartolomeo|first=Joey|date=June 20, 2010|work=People|publisher=Time Inc.|accessdate=2012-09-09|archivedate=2011-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110108084125/http://www.people.com/people/article/0,,20395400,00.html}}&lt;/ref&gt; Ал атактуу ырчылардын ырларын кайталап аткарып, аны видео тасмага жаздырып, бул тасмаларын  [[YouTube]]га жайгаштырып келди. Көп узабай анын өзүнүн угармандары пайда болду.

[[Файл:Justin Bieber Hallenstadion Zurich Switzerland.jpg|thumbnail|left|Жастин Бибер Швейцариянын Цюрих шаарында &quot;Жактырган кыз&quot; (&quot;Favorite Girl&quot;) ырын аткарууда. 2011-жылдын апрели.]]

== Тийешелүү даректик шилтемелер ==
&lt;references/&gt;

== Айрым китептер  ==
* Bieber, Justin. ''First Step 2 Forever (100% Official)''. HarperCollins, 2010. ISBN 0062039741. P. 22, 23.

== Интернеттеги шилтемелер  ==
* [http://www.justinbiebermusic.com/ Расмий сайты]

{{Commons категория|Justin Bieber}}
{{stub}}

[[Категория:Ырчылар]]
[[Категория:Канада]]
[[Категория:Туулгандар 1994-жылы]]</text>
      <sha1>ke1sr4w6h1dpygoztl8pkm0d6so2c3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вашингтон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6784</id>
    <revision>
      <id>653039</id>
      <parentid>652967</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиясы */</comment>
      <origin>653039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20736" sha1="4l6cigmzco3sotmjwgex6gat6lk5wfe" xml:space="preserve">{{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 11:38, 21 сентябрь 2026 (UTC)}}
{{ОЖ
|макамы                                = борбор шаар
|кыргызча аталышы                      = Вашингтон
|сүрөт                                 = {{Фотомонтаж
 | photo1a = Washington 260424 US Capitol 02.jpg|px300{{!}}
 | photo2a = Washington National Cathedral Looking SE.jpg{{!}}
 | photo2b = Aerial view of Lincoln Memorial - east side EDIT.jpeg{{!}}
 | photo3a = 12072012 Smithsonian Building 03.jpg{{!}}
 | photo3b = The Washington Monument, viewed from the Lincoln Memorial (50393597013).png{{!}}
 | photo4a = White House lawn (long tightly cropped).jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 280
 | foot_montage =
 }}
|сүрөт ачыктамасы                      = Капитолий, Ыйык Пётр менен Ыйык Павелдин собору, Линкольн мемориалы, Смитсон институту, Вашингтон монументи, Ак үй
|герб                                  = Seal of the District of Columbia.svg
|желек                                 = Flag of Washington, D.C.svg
|желектин сүрөттөлүшү                  = 
|гербдин сүрөттөлүшү                   = 
|желектин туурасы                      = 
|гербдин туурасы                       = 
|өлкө                                  = АКШ
|аймактын түрү                         = Федералдык округ
|таблицадагы аймак                     = Колумбия федералдык округу
|баш ийгени                            = 
|облус                                 = 
|облус түрү                            = 
|таблицадагы облус                     = 
|район                                 = 
|район түрү                            = 
|таблицадагы район                     = 
|коом                                  = 
|коомдун түрү                          = 
|таблицадагы коом                      = 
|lat_dir                               = N
|lat_deg                               = 38
|lat_min                               = 53
|lat_sec                               = 42
|lon_dir                               = W
|lon_deg                               = 77
|lon_min                               = 02
|lon_sec                               = 11
|CoordAddon                            = type:city(670000)_region:US-DC
|CoordScale                            = 100000
|ички бөлүнүшү                         = 8 округ (wards)
|башчысы                               = Мюриэл Баузер
|башчысынын түрү                       = Мэр
|борбору                               = 
|негизделген күнү                      = 1790
|биринчи белгиленген                   = 1790-жыл 16-июль
|мурунку аталышы                       = 
|макамдын берилиши                     = 1791
|аймагы                                = 177
|ОЖ борборунун бийиктиги               = 125
|бийиктиктин түрү                      = 
|климаты                               = Нымдуу субтропиктик
|убакыт аралыгы                        = −05:00
|DST                                   = 
|расмий тили                           = англис тили
|калкы                                 = 689 545
|элди каттоо жылы                      = 2020
|жыштыгы                               = 4355,39
|агломерация                           = 6 304 975
|улуттук курамы                        = афроамерикалыктар (45%), европалыктардын урпактары (37%), испандардын урпактары (11%), азиялыктар (4%)
|диний курамы                          = христиандар (протестанттар, католиктер)
|этнохороним                           = вашингтондук
|телефон коду                          = +1 202
|почта индекси                         = 20001–20098, 20201–20599
|почта индекстери                      = 
|автоунаа коду                         = DC
|сандык идентификатор                  = 11-50000
|сайты                                 = https://dc.gov/
|сайтынын тили                         = en
|сайтынын тили 2                       = 
|сайтынын тили 3                       = 
|сайтынын тили 4                       = 
|сайтынын тили 5                       = 
|сайты 2                               = 
|сайттын аталышы 2                     = 
|сайтынын тили 2_2                     = 
|сайтынын тили 2_3                     = 
|сайтынын тили 2_4                     = 
|сайтынын тили 2_5                     = 
|сайты 3                               = 
|сайттын аталышы 3                     = 
|сайтынын тили 3_2                     = 
|сайтынын тили 3_3                     = 
|сайтынын тили 3_4                     = 
|сайтынын тили 3_5                     = 
|add1n                                 = 
|add1                                  = 
|add2n                                 = 
|add2                                  = 
|add3n                                 = 
|add3                                  = 
|өлкө картасынын өлчөмү                = 
|өлкө картасы                          = 
|облус картасынын өлчөмү               = 
|облус картасы                         = 
|район картасынын өлчөмү               = 
|район картасы                         = DC neighborhoods map high res.png
|Commons түрмөгүндө                    = Washington, D.C.
}}
[[Файл:DCmontage3.jpg|thumb|Вашингтон.]]
'''Вашингтон''' ({{lang-en|Washington, D.C.}}) — [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарынын]] борбор шаары, федералдык аймак. Расмий аталышы — Колумбия округу ({{lang-en|District of Columbia}}).

Шаар [[Виргиния]] штатынын жанында, Потомак дарыясынын түндүк-чыгыш жээгинде жайгашып, түндүгүнөн, чыгышынан жана түштүгүнөн [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]] штаты менен курчалган. Округ америкалыктардын улуттун чагылдырган жана Кошмо Штаттарга адамдык келбет менен мүнөздөмөлөрдү берген Колумбия аял-символунун урматына аталган. &quot;Вашингтон&quot; аталышы шаардын жалпы аталышына кийинчерээк АКШнын биринчи президенти [[Жорж Вашингтон|Жорж Вашингтондун]] урматына берилген.

1789-жылдагы АКШ Конституциясы бир дагы штатка же аймакка кирбеген, АКШ Конгрессинин өзгөчө юрисдикциясындагы федералдык округду түзүү туралуу маалыматтарды камтыган. 

1790-жылдын 16-июлунда кабыл алынган «Отурукташуу жөнүндөгү мыйзам» (Residence Act) Потомак дарыясынын боюнда борбордук округду түзүүнү бекиткен жана бул күн шаардын түптөлгөн күнү катары эсептелет.

1800-жылы борбор Филадельфиядан көчүрүлгөндө, 6-Конгресс ошол кездеги курулушу бүтө элек Капитолий имаратында чогула баштаган, ал эми экинчи президент [[Жон Адамс]] жаңыдан курулушу бүткөрүлгөн Ак үйгө көчүп келген. 

1801-жылы мурда [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]] менен Вирджиниянын курамына кирген, курамында Жорджтаун жана Александрия калктуу конуштары камтыган Колумбия округу расмий түрдө федералдык округ болуп аталган. Адегенде шаар чоңураак округдун ичиндеги өзүнчө калктуу конуш болгон. 1846-жылы Конгресс Виргиния өткөрүп берген жерлерди, анын ичинде Александрия шаарын кайтарып берүү менен округдун аянтын кичирейткен. 1871-жылы ал бүткүл округду бирдиктүү муниципалитетке айландырган. 1880-жылдардан бери округду андан ары кичирейтип, калган бөлүгүн штат катары кабыл алуу боюнча бир нече ийгиликсиз аракеттер болгон, анын ичинде 2021-жылы Өкүлдөр палатасы тарабынан кабыл алынып, бирок АКШ Сенаты тарабынан четке кагылган штаттуулук жөнүндөгү мыйзам долбоору да бар.

1791-жылы Пьер Шарль Ланфан тарабынан долбоорлонгон шаар Капитолий имаратынан кесилишкен төрт квадратка (квадрантка) бөлүнөт жана жалпысынан 131 микрорайондон (кварталдан) турат. 2020-жылдагы эл каттоо боюнча шаардын калкы 689 545 адамды түзгөн&lt;ref&gt;[https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/washingtoncitydistrictofcolumbia/PST045222 United States Census Bureau. QuickFacts: Washington city, District of Columbia]&lt;/ref&gt;. Жумуш күндөрү Мэриленд жана Виргиния штаттарынын аймактарынан келген жумушчулар шаардын күндүзгү калкын бир миллиондон ашыкка көбөйтөт. Мэриленд, Виргиния жана Батыш Виргиниянын бөлүктөрүн камтыган Вашингтон агломерациясы 6,3 миллион (2023-жыл) калкы менен өлкөдөгү жетинчи эң ири агломерация болуп саналат. 1973-жылдан бери округду жергиликтүү шайланган мэр жана 13 мүчөдөн турган кеңеш башкарып келет, бирок Конгресс жергиликтүү мыйзамдарды жокко чыгаруу укугун сактап калат. Вашингтондун (Колумбия округу) жашоочулары Конгрессте добуш берүүчү өкүлчүлүккө ээ эмес, бирок АКШнын Өкүлдөр палатасына добуш берүү укугу жок бир конгресс делегатын шайлашат. Шаардын шайлоочулары 1961-жылы кабыл алынган Жыйырма үчүнчү оңдоого ылайык үч президенттик шайлоочуну тандашат.

АКШ федералдык өкмөтүнүн борбору катары шаар дүйнөлүк маанилүү саясий борбор болуп саналат. Шаарда федералдык өкмөттүн штаб-квартиралары жайгашкан имараттар, анын ичинде Ак үй, АКШ Капитолийи, Жогорку сот имараты жана бир катар федералдык департаменттер менен агенттиктер жайгашкан. 

Шаарда көптөгөн улуттук эстеликтер жана музейлер бар, алар негизинен Улуттук моллдо же анын айланасында жайгашкан, анын ичинде Жефферсон мемориалы, Линкольн мемориалы жана Вашингтон монументи бар. 

Шаарда 177 чет өлкөлөрдүн элчиликтери, ошондой эле [[Бүткүл дүйнөлүк банк|Бүткүл дүйнөлүк банктын]], [[Эл аралык валюта фонду|Эл аралык валюта фондунун]], [[Америка мамлекеттеринин уюму|Америка мамлекеттеринин уюмунун]] жана башка эл аралык уюмдардын глобалдык штаб-квартиралары жайгашкан. 

Өлкөнүн эң ири тармактык ассоциацияларынын, коммерциялык эмес уюмдарынын жана аналитикалык борборлорунун мекени болгон шаар К-стритте жана анын айланасында топтолгон лоббизм борбору катары белгилүү&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/k-street-the-route-of-all-evil-or-just-the-main-drag/2012/01/26/gIQAAnKdsQ_story.html The Washington Post. K Street: The route of all evil, or just the main drag?]&lt;/ref&gt;. 

Шаар өлкөнүн башкы туристтик багыттарынын бири болуп саналат, 2022-жылы болжол менен 20,7 миллион&lt;ref&gt;[https://washington.org/research/washington-dc-visitor-research Washington.org. Washington, DC Visitor Statistics]&lt;/ref&gt; ички жана 1,2 миллион чет элдик коноктор жана туристтер келген&lt;ref&gt;[https://www.worldatlas.com/cities/america-s-10-most-visited-cities.html World Atlas. America's Most Visited Cities]&lt;/ref&gt;, бул АКШ шаарларынын арасында жетинчи көрсөткүч.

== Этимологиясы ==
Шаар 1791-жылы түптөлүп, АКШнын биринчи президенти Жордж Вашингтондун урматына Вашингтон деп аталган. Шаарды курчап турган аймак америкалыктардын улуттун чагылдырган жана Кошмо Штаттарга адамдык келбет менен мүнөздөмөлөрдү берген Колумбия аял-символунун урматына аталган&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=GgULOzNSafMC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=%22Records+of+the+Columbia+Historical+Society+%22+%22Stewart%22&amp;lr=&amp;source=gbs_similarbooks_r&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Columbia Historical Society. Records of the Columbia Historical Society, Washington, D.C., 2-том]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=5Q81AAAAIAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;source=gbs_summary_r&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Harvey W. Crew. Centennial History of the City of Washington, D. C.]&lt;/ref&gt;. Шаарды ушул эле аталыштагы штаттан айырмалоо үчүн америкалыктар оозеки сүйлөшүүдө шаарды адатта &quot;Ди-Си&quot; же &quot;Вашингтон, Ди-Си&quot; деп аташат.

== Тарыхы ==

== Географиясы ==
Вашингтон (Колумбия округу) АКШнын Чыгыш жээгиндеги Орто Атлантикалык аймагында жайгашкан. Шаардын жалпы аянты 177 км², анын ичинен 158,1 км² кургактык жана 18,9 км² (10,67%) суулу аймактар түзөт&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160618075141/https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-10.pdf United States Census Bureau. District of Columbia: 2010]&lt;/ref&gt;. Округ, түндүк-батышынан Мэриленд штатынын Монтгомери округу, чыгышынан Мэриленд штатынын Принс-Жорж округу, батышынан Виргиния штатынын Арлингтон округу жана түштүгүнөн Виргиния штатынын Александрия шаары менен чектешет.
Потомак дарыясынын түштүк жээги округдун Виргиния штаты менен болгон табыгый чек арасын түзөт жана анын эки ири куймасы бар: Анакостия дарыясы жана Рок-Крик&lt;ref&gt;[https://www.potomacriver.org/potomac-basin-facts/ ICPRB. Potomac Basin Facts]&lt;/ref&gt;. Бир кезде Улуттук молл аркылуу өткөн табигый суу агымы болуп саналган Тайбер-Крик 1870-жылдары толугу менен жер астына киргизилген&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/rocr/index.htm National Park Service. Rock Creek]&lt;/ref&gt;. Рок-Крик 1815-жылдан 1850-жылдарга чейин шаар аркылуу Анакостия дарыясына өтүүгө мүмкүндүк берген, ал эми азыр жер астында калган Вашингтон шаардык каналынын бир бөлүгүн түзгөн&lt;ref&gt;[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2584968 SSRN. The Social-Ecological Resilience of an Eastern Urban-Suburban Watershed: The Anacostia River Basin]&lt;/ref&gt;. Чесапик жана Огайо каналы Жоржтаундан башталат жана XIX кылымда шаардын түндүк-батыш четиндеги Потомак дарыясынын Литтл-Фоллс босогосун айланып өтүү үчүн колдонулган&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/choh/learn/historyculture/index.htm National Park Service. Chesapeake &amp; Ohio Canal National Historical Park]&lt;/ref&gt;.

Округдун эң бийик табигый чекити 125 м, ал Вашингтондун түндүк-батыш бөлүгүндө жайгашкан Форт-Рено паркында жайгашкан&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/04/17/AR2008041703859.html The Washington Post. D.C.'s Puny Peak Enough to Pump Up 'Highpointers']&lt;/ref&gt;. Эң төмөнкү чекити — Потомак дарыясынын жээги&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=bMejFkODGIcC&amp;redir_esc=y Deane Winegar. Highroad Guide to the Chesapeake Bay]&lt;/ref&gt;. Вашингтондун географиялык борбору 4-көчө ж менен L көчөлөрүнүн кесилишине жакын жайгашкан&lt;ref&gt;[https://washingtonian.com/2011/08/29/washingtons-myths-legends-and-tall-talessome-of-which-are-true/ Washingtonian. Washington’s Myths, Legends, and Tall Tales—Some of Which Are True]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/local/washington-built-on-a-swamp-think-again/2012/03/31/gIQA7BfBpS_story.html The Washington Post. Washington built on a swamp? Think again.]&lt;/ref&gt;.
== Бийлик органдары ==

== Калкы ==

== Экономикасы ==

== Транспорту ==

== Колдонулган адабияттар ==
* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://dc.gov/ Расмий сайты]
* [https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/search/names/1702382 U.S. Geological Survey Geographic Names Information System: District of Columbia]
{{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}}
[[Категория:АКШ шаарлары‎]]</text>
      <sha1>4l6cigmzco3sotmjwgex6gat6lk5wfe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>653040</id>
      <parentid>653039</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:49:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>653040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27247" sha1="9rif3fu799wyuv9qojsu6m41fjb4oo7" xml:space="preserve">{{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 11:38, 21 сентябрь 2026 (UTC)}}
{{ОЖ
|макамы                                = борбор шаар
|кыргызча аталышы                      = Вашингтон
|сүрөт                                 = {{Фотомонтаж
 | photo1a = Washington 260424 US Capitol 02.jpg|px300{{!}}
 | photo2a = Washington National Cathedral Looking SE.jpg{{!}}
 | photo2b = Aerial view of Lincoln Memorial - east side EDIT.jpeg{{!}}
 | photo3a = 12072012 Smithsonian Building 03.jpg{{!}}
 | photo3b = The Washington Monument, viewed from the Lincoln Memorial (50393597013).png{{!}}
 | photo4a = White House lawn (long tightly cropped).jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 280
 | foot_montage =
 }}
|сүрөт ачыктамасы                      = Капитолий, Ыйык Пётр менен Ыйык Павелдин собору, Линкольн мемориалы, Смитсон институту, Вашингтон монументи, Ак үй
|герб                                  = Seal of the District of Columbia.svg
|желек                                 = Flag of Washington, D.C.svg
|желектин сүрөттөлүшү                  = 
|гербдин сүрөттөлүшү                   = 
|желектин туурасы                      = 
|гербдин туурасы                       = 
|өлкө                                  = АКШ
|аймактын түрү                         = Федералдык округ
|таблицадагы аймак                     = Колумбия федералдык округу
|баш ийгени                            = 
|облус                                 = 
|облус түрү                            = 
|таблицадагы облус                     = 
|район                                 = 
|район түрү                            = 
|таблицадагы район                     = 
|коом                                  = 
|коомдун түрү                          = 
|таблицадагы коом                      = 
|lat_dir                               = N
|lat_deg                               = 38
|lat_min                               = 53
|lat_sec                               = 42
|lon_dir                               = W
|lon_deg                               = 77
|lon_min                               = 02
|lon_sec                               = 11
|CoordAddon                            = type:city(670000)_region:US-DC
|CoordScale                            = 100000
|ички бөлүнүшү                         = 8 округ (wards)
|башчысы                               = Мюриэл Баузер
|башчысынын түрү                       = Мэр
|борбору                               = 
|негизделген күнү                      = 1790
|биринчи белгиленген                   = 1790-жыл 16-июль
|мурунку аталышы                       = 
|макамдын берилиши                     = 1791
|аймагы                                = 177
|ОЖ борборунун бийиктиги               = 125
|бийиктиктин түрү                      = 
|климаты                               = Нымдуу субтропиктик
|убакыт аралыгы                        = −05:00
|DST                                   = 
|расмий тили                           = англис тили
|калкы                                 = 689 545
|элди каттоо жылы                      = 2020
|жыштыгы                               = 4355,39
|агломерация                           = 6 304 975
|улуттук курамы                        = афроамерикалыктар (45%), европалыктардын урпактары (37%), испандардын урпактары (11%), азиялыктар (4%)
|диний курамы                          = христиандар (протестанттар, католиктер)
|этнохороним                           = вашингтондук
|телефон коду                          = +1 202
|почта индекси                         = 20001–20098, 20201–20599
|почта индекстери                      = 
|автоунаа коду                         = DC
|сандык идентификатор                  = 11-50000
|сайты                                 = https://dc.gov/
|сайтынын тили                         = en
|сайтынын тили 2                       = 
|сайтынын тили 3                       = 
|сайтынын тили 4                       = 
|сайтынын тили 5                       = 
|сайты 2                               = 
|сайттын аталышы 2                     = 
|сайтынын тили 2_2                     = 
|сайтынын тили 2_3                     = 
|сайтынын тили 2_4                     = 
|сайтынын тили 2_5                     = 
|сайты 3                               = 
|сайттын аталышы 3                     = 
|сайтынын тили 3_2                     = 
|сайтынын тили 3_3                     = 
|сайтынын тили 3_4                     = 
|сайтынын тили 3_5                     = 
|add1n                                 = 
|add1                                  = 
|add2n                                 = 
|add2                                  = 
|add3n                                 = 
|add3                                  = 
|өлкө картасынын өлчөмү                = 
|өлкө картасы                          = 
|облус картасынын өлчөмү               = 
|облус картасы                         = 
|район картасынын өлчөмү               = 
|район картасы                         = DC neighborhoods map high res.png
|Commons түрмөгүндө                    = Washington, D.C.
}}
[[Файл:DCmontage3.jpg|thumb|Вашингтон.]]
'''Вашингтон''' ({{lang-en|Washington, D.C.}}) — [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарынын]] борбор шаары, федералдык аймак. Расмий аталышы — Колумбия округу ({{lang-en|District of Columbia}}).

Шаар [[Виргиния]] штатынын жанында, Потомак дарыясынын түндүк-чыгыш жээгинде жайгашып, түндүгүнөн, чыгышынан жана түштүгүнөн [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]] штаты менен курчалган. Округ америкалыктардын улуттун чагылдырган жана Кошмо Штаттарга адамдык келбет менен мүнөздөмөлөрдү берген Колумбия аял-символунун урматына аталган. &quot;Вашингтон&quot; аталышы шаардын жалпы аталышына кийинчерээк АКШнын биринчи президенти [[Жорж Вашингтон|Жорж Вашингтондун]] урматына берилген.

1789-жылдагы АКШ Конституциясы бир дагы штатка же аймакка кирбеген, АКШ Конгрессинин өзгөчө юрисдикциясындагы федералдык округду түзүү туралуу маалыматтарды камтыган. 

1790-жылдын 16-июлунда кабыл алынган «Отурукташуу жөнүндөгү мыйзам» (Residence Act) Потомак дарыясынын боюнда борбордук округду түзүүнү бекиткен жана бул күн шаардын түптөлгөн күнү катары эсептелет.

1800-жылы борбор Филадельфиядан көчүрүлгөндө, 6-Конгресс ошол кездеги курулушу бүтө элек Капитолий имаратында чогула баштаган, ал эми экинчи президент [[Жон Адамс]] жаңыдан курулушу бүткөрүлгөн Ак үйгө көчүп келген. 

1801-жылы мурда [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]] менен Вирджиниянын курамына кирген, курамында Жорджтаун жана Александрия калктуу конуштары камтыган Колумбия округу расмий түрдө федералдык округ болуп аталган. Адегенде шаар чоңураак округдун ичиндеги өзүнчө калктуу конуш болгон. 1846-жылы Конгресс Виргиния өткөрүп берген жерлерди, анын ичинде Александрия шаарын кайтарып берүү менен округдун аянтын кичирейткен. 1871-жылы ал бүткүл округду бирдиктүү муниципалитетке айландырган. 1880-жылдардан бери округду андан ары кичирейтип, калган бөлүгүн штат катары кабыл алуу боюнча бир нече ийгиликсиз аракеттер болгон, анын ичинде 2021-жылы Өкүлдөр палатасы тарабынан кабыл алынып, бирок АКШ Сенаты тарабынан четке кагылган штаттуулук жөнүндөгү мыйзам долбоору да бар.

1791-жылы Пьер Шарль Ланфан тарабынан долбоорлонгон шаар Капитолий имаратынан кесилишкен төрт квадратка (квадрантка) бөлүнөт жана жалпысынан 131 микрорайондон (кварталдан) турат. 2020-жылдагы эл каттоо боюнча шаардын калкы 689 545 адамды түзгөн&lt;ref&gt;[https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/washingtoncitydistrictofcolumbia/PST045222 United States Census Bureau. QuickFacts: Washington city, District of Columbia]&lt;/ref&gt;. Жумуш күндөрү Мэриленд жана Виргиния штаттарынын аймактарынан келген жумушчулар шаардын күндүзгү калкын бир миллиондон ашыкка көбөйтөт. Мэриленд, Виргиния жана Батыш Виргиниянын бөлүктөрүн камтыган Вашингтон агломерациясы 6,3 миллион (2023-жыл) калкы менен өлкөдөгү жетинчи эң ири агломерация болуп саналат. 1973-жылдан бери округду жергиликтүү шайланган мэр жана 13 мүчөдөн турган кеңеш башкарып келет, бирок Конгресс жергиликтүү мыйзамдарды жокко чыгаруу укугун сактап калат. Вашингтондун (Колумбия округу) жашоочулары Конгрессте добуш берүүчү өкүлчүлүккө ээ эмес, бирок АКШнын Өкүлдөр палатасына добуш берүү укугу жок бир конгресс делегатын шайлашат. Шаардын шайлоочулары 1961-жылы кабыл алынган Жыйырма үчүнчү оңдоого ылайык үч президенттик шайлоочуну тандашат.

АКШ федералдык өкмөтүнүн борбору катары шаар дүйнөлүк маанилүү саясий борбор болуп саналат. Шаарда федералдык өкмөттүн штаб-квартиралары жайгашкан имараттар, анын ичинде Ак үй, АКШ Капитолийи, Жогорку сот имараты жана бир катар федералдык департаменттер менен агенттиктер жайгашкан. 

Шаарда көптөгөн улуттук эстеликтер жана музейлер бар, алар негизинен Улуттук моллдо же анын айланасында жайгашкан, анын ичинде Жефферсон мемориалы, Линкольн мемориалы жана Вашингтон монументи бар. 

Шаарда 177 чет өлкөлөрдүн элчиликтери, ошондой эле [[Бүткүл дүйнөлүк банк|Бүткүл дүйнөлүк банктын]], [[Эл аралык валюта фонду|Эл аралык валюта фондунун]], [[Америка мамлекеттеринин уюму|Америка мамлекеттеринин уюмунун]] жана башка эл аралык уюмдардын глобалдык штаб-квартиралары жайгашкан. 

Өлкөнүн эң ири тармактык ассоциацияларынын, коммерциялык эмес уюмдарынын жана аналитикалык борборлорунун мекени болгон шаар К-стритте жана анын айланасында топтолгон лоббизм борбору катары белгилүү&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/k-street-the-route-of-all-evil-or-just-the-main-drag/2012/01/26/gIQAAnKdsQ_story.html The Washington Post. K Street: The route of all evil, or just the main drag?]&lt;/ref&gt;. 

Шаар өлкөнүн башкы туристтик багыттарынын бири болуп саналат, 2022-жылы болжол менен 20,7 миллион&lt;ref&gt;[https://washington.org/research/washington-dc-visitor-research Washington.org. Washington, DC Visitor Statistics]&lt;/ref&gt; ички жана 1,2 миллион чет элдик коноктор жана туристтер келген&lt;ref&gt;[https://www.worldatlas.com/cities/america-s-10-most-visited-cities.html World Atlas. America's Most Visited Cities]&lt;/ref&gt;, бул АКШ шаарларынын арасында жетинчи көрсөткүч.

== Этимологиясы ==
Шаар 1791-жылы түптөлүп, АКШнын биринчи президенти Жордж Вашингтондун урматына Вашингтон деп аталган. Шаарды курчап турган аймак америкалыктардын улуттун чагылдырган жана Кошмо Штаттарга адамдык келбет менен мүнөздөмөлөрдү берген Колумбия аял-символунун урматына аталган&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=GgULOzNSafMC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=%22Records+of+the+Columbia+Historical+Society+%22+%22Stewart%22&amp;lr=&amp;source=gbs_similarbooks_r&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Columbia Historical Society. Records of the Columbia Historical Society, Washington, D.C., 2-том]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=5Q81AAAAIAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;source=gbs_summary_r&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Harvey W. Crew. Centennial History of the City of Washington, D. C.]&lt;/ref&gt;. Шаарды ушул эле аталыштагы штаттан айырмалоо үчүн америкалыктар оозеки сүйлөшүүдө шаарды адатта &quot;Ди-Си&quot; же &quot;Вашингтон, Ди-Си&quot; деп аташат.

== Тарыхы ==

== Географиясы ==
Вашингтон (Колумбия округу) АКШнын Чыгыш жээгиндеги Орто Атлантикалык аймагында жайгашкан. Шаардын жалпы аянты 177 км², анын ичинен 158,1 км² кургактык жана 18,9 км² (10,67%) суулу аймактар түзөт&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160618075141/https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-10.pdf United States Census Bureau. District of Columbia: 2010]&lt;/ref&gt;. Округ, түндүк-батышынан Мэриленд штатынын Монтгомери округу, чыгышынан Мэриленд штатынын Принс-Жорж округу, батышынан Виргиния штатынын Арлингтон округу жана түштүгүнөн Виргиния штатынын Александрия шаары менен чектешет.
Потомак дарыясынын түштүк жээги округдун Виргиния штаты менен болгон табыгый чек арасын түзөт жана анын эки ири куймасы бар: Анакостия дарыясы жана Рок-Крик&lt;ref&gt;[https://www.potomacriver.org/potomac-basin-facts/ ICPRB. Potomac Basin Facts]&lt;/ref&gt;. Бир кезде Улуттук молл аркылуу өткөн табигый суу агымы болуп саналган Тайбер-Крик 1870-жылдары толугу менен жер астына киргизилген&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.nps.gov/rocr/index.htm National Park Service. Rock Creek]&lt;/ref&gt;. Рок-Крик 1815-жылдан 1850-жылдарга чейин шаар аркылуу Анакостия дарыясына өтүүгө мүмкүндүк берген, ал эми азыр жер астында калган Вашингтон шаардык каналынын бир бөлүгүн түзгөн&lt;ref&gt;[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2584968 SSRN. The Social-Ecological Resilience of an Eastern Urban-Suburban Watershed: The Anacostia River Basin]&lt;/ref&gt;. Чесапик жана Огайо каналы Жоржтаундан башталат жана XIX кылымда шаардын түндүк-батыш четиндеги Потомак дарыясынын Литтл-Фоллс босогосун айланып өтүү үчүн колдонулган&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/choh/learn/historyculture/index.htm National Park Service. Chesapeake &amp; Ohio Canal National Historical Park]&lt;/ref&gt;.

Округдун эң бийик табигый чекити 125 м, ал Вашингтондун түндүк-батыш бөлүгүндө жайгашкан Форт-Рено паркында жайгашкан&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/04/17/AR2008041703859.html The Washington Post. D.C.'s Puny Peak Enough to Pump Up 'Highpointers']&lt;/ref&gt;. Эң төмөнкү чекити — Потомак дарыясынын жээги&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=bMejFkODGIcC&amp;redir_esc=y Deane Winegar. Highroad Guide to the Chesapeake Bay]&lt;/ref&gt;. Вашингтондун географиялык борбору 4-көчө ж менен L көчөлөрүнүн кесилишине жакын жайгашкан&lt;ref&gt;[https://washingtonian.com/2011/08/29/washingtons-myths-legends-and-tall-talessome-of-which-are-true/ Washingtonian. Washington’s Myths, Legends, and Tall Tales—Some of Which Are True]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/local/washington-built-on-a-swamp-think-again/2012/03/31/gIQA7BfBpS_story.html The Washington Post. Washington built on a swamp? Think again.]&lt;/ref&gt;.

=== Парктары ===
Вашингтондо көптөгөн парктар, бакчалар, аянттар жана сейил бактар (скверлер) жайгашкан. Шаарда 683 парк жана жашыл аймак бар, алар 30,21 км² же анын кургактыктагы аянтынын болжол менен 20% түзөт. Шаар тургундарынын 99% парктарга чейин 10 мүнөттүк жөө басуу аралыгында жашайт. «Trust for Public Land» коммерциялык эмес уюмунун маалыматы боюнча, 2023-жылы Вашингтон жеткиликтүүлүк, парктар үчүн резервделген жердин үлүшү жана жашыл аймактарга жумшалган инвестициянын көлөмү сыяктуу көрсөткүчтөрдүн негизинде АКШнын 100 ири шаарынын ичинен коомдук парктары боюнча биринчи орунду ээлеген&lt;ref&gt;[https://www.axios.com/local/washington-dc/2023/06/02/dc-public-parks-best AXIOS. D.C. ranks top in the country for public parks]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://washingtonian.com/2013/02/05/dc-named-a-top-city-for-urban-forests/ Washingtonian. DC Named a Top City for Urban Forests]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://dcist.com/story/12/05/23/dc-parks-again-fare-well-in-nationa/ DCIST. D.C. Parks Again Fare Well in National Rankings]&lt;/ref&gt;.

Улуттук парк кызматы АКШ өкмөтүнө таандык шаардык аймак болгон 36,92 км² басымдуу бөлүгүн башкарат. 

Шаардын түндүк-батышында жайгашкан Рок-Крик паркы — шаардагы эң чоң парк, анын аянты 7,10 км² . Шаарды экиге бөлгөн суу өрөөнү аркылуу 15,0 км аралыкка созулуп жайгашкан. 1890-жылы түптөлгөн бул парк өлкөдөгү төртүнчү эң эски улуттук парк болуп саналат жана анда ар кандай өсүмдүктөр менен жаныбарлардын түрлөрү, анын ичинде сүлөөсүндөр, маралдар, үкүлөр жана койоттор байырлашат&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Улуттук парк кызматынын башка мүлктөрүнө Чесапик жана Огайо каналынын улуттук тарыхый паркы, Улуттук молл жана мемориалдык парктар, Форт-Дюпон паркы, Меридиан-Хилл паркы, Кенилворт паркы жана суу бакчалары, ошондой эле Анакостия паркы кирет&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/state/dc/list.htm National Park Service. District of Columbia]&lt;/ref&gt;.

Колумбия округунун Парктар жана эс алуу департаменти шаардагы 3,6 км² спорттук жана оюн аянтчаларын, 40 бассейнди жана 68 эс алуу борборун тейлейт&lt;ref&gt;[https://oca.dc.gov/sites/default/files/dc/sites/oca/publication/attachments/DPR12.pdf FY 2012 PERFORMANCE PLAN. Department of Parks and Recreation]&lt;/ref&gt;. АКШнын Айыл чарба департаменти Түндүк-Чыгыш Ди-Сиде жыгач өсүмдүктөрү жыш отургузулган жана дендрарий болуп саналган, аянты 1,80 км² болгон Америка Кошмо Штаттарынын Улуттук дендрарийин башкарат. Дендрарийдин эң белгилүү көрүнүктүү жери — Улуттук Капитолий колонналары монументи&lt;ref&gt;[https://www.usna.usda.gov/discover/gardens-collections/national-capitol-columns/ U.S. National Arboretum. National Capitol Columns]&lt;/ref&gt;.

Вашингтондо бир нече дарыядагы аралдар бар. Потомак дарыясында Теодор Рузвельт улуттук мемориалыжайгашкан Теодор Рузвельт аралы&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/this/index.htm National Park Service. Theodore Roosevelt Island] &lt;/ref&gt;, Линдон Бэйнс Жонсон мемориалдык бакчасы, Аскер-деңиз соода флотунун мемориалы жана яхта токтотуучу жайлары бар Колумбия аралы жайгашкан. Анакостия дарыясындагы Кингман аралында Лангстон гольф аянтчасы жана сейилдөө үчүн жолчолору бар коомдук парк жайгашкан.

Уэст-Потомак паркы Линкольн мемориалынан Вашингтон монументинин аймагына чейин созулган сейилбак тилкесин камтыйт&lt;ref&gt;[https://historicsites.dcpreservation.org/items/show/167 DC Historic Sites. East and West Potomac Parks Historic DistrictEast and West Potomac Parks comprise a large portion of the Washington’s monumental core, while at the same time providing recreational space for residents and tourists alike]&lt;/ref&gt;. Ак үйдүн түндүк тарабында жайгашкан Лафайетт-Сквер — тарыхый коомдук аянт болуп саналат жана аянт көптөгөн нааразычылык акцияларынын, жүрүштөрдүн жана митингдердин орду болгон. 

Башка парктарга, бакчаларга жана аянттарга Дамбартон-Окс, Меридиан-Хилл паркы, Йардс, Линкольн паркы, Франклин-Сквер, Макферсон-Сквер жана Фаррагут-Сквер кирет. Вашингтондо көптөгөн айланма жол кесилиштериндеги формасы тегерек парктар бар, алардын ичинде Дюпон-Серкл, Логан-Серкл жана Томас-Серкл бар&lt;ref&gt;[https://ggwash.org/view/71396/the-fascinating-story-of-washington-dc-many-circles-and-squares-lenfant Greater Greater Washington. What we can learn from the history of DC’s circles and squares]&lt;/ref&gt;.

== Бийлик органдары ==

== Калкы ==

== Экономикасы ==

== Транспорту ==

== Колдонулган адабияттар ==
* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://dc.gov/ Расмий сайты]
* [https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/search/names/1702382 U.S. Geological Survey Geographic Names Information System: District of Columbia]
* [https://historicsites.dcpreservation.org/ DC Historic Sites]
{{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}}
[[Категория:АКШ шаарлары‎]]</text>
      <sha1>9rif3fu799wyuv9qojsu6m41fjb4oo7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Топу бекитмей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7671</id>
    <revision>
      <id>653043</id>
      <parentid>55779</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:00:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiyanakk</username>
        <id>38273</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>653043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1846" sha1="l5engf96qfnmb6i0pb66gvwod7y3o0i" xml:space="preserve">'''Топу бекитмей''' — кыргыздардын байыркы оюндарынын бири. Оюн тегиз жерде же мектептин спорт залында ойнолот. Оюнга 5 жаштан жогорку 15–30 оюнчу жаш курагына жараша топтошуп катышат.

Оюнда түйүлгөн жагоо же ага окшош буюм пайдаланылат. Ал '''топу''' деп аталат. Калыс оюнчуларды тегерете тургузуп, өзү каалаган оюнчуну оюнчуларга далысын салып тургузат. Тике катар турган оюнчулардын бирине топуну берет. Топу алган оюнчу аны өзү каалаган жерине — жеңине, чөнтөгүнө ж.б. жашырат.

Андан кийин калыс тескери карап турган оюнчуну оң жагына буруп, жашырылган топуну табууну сунуш кылат. Эгер ал топуну тапса, топуну жашырган оюнчу, ал эми таба албаса, издеген оюнчу оюнчуларга ырдап, бийлеп же жомок, аңгеме, куудул сөз, дастан айтып, же «Манас» эпосунан үзүндү айтып берүүгө тийиш.

Эгер аталган тапшырмалардын бирин да аткара албаса, калыс табакка туз же кебек салып, ага тосот. Ал болсо табакты жыттап, уй сыяктуу мөөрөөгө тийиш. Андан кийин оюн кайрадан улантылат.

== '''Булак''' ==
Токторбаев Саты. ''Өспүрүмдөр оюндары''.</text>
      <sha1>l5engf96qfnmb6i0pb66gvwod7y3o0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ажо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7952</id>
    <revision>
      <id>653061</id>
      <parentid>554489</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3126" sha1="4l8xlbga53tv8i5mcz0q2koq0pzju5v" xml:space="preserve">'''Ажо''' — енисей кыргыздарынын ажосу, 820–847-жж. [[Кыргыз кагандыгы|кыргыз каганы]].

Ажо ― кытай булактарында эскерилген орто кылымдардагы кыргыз өкүмдарынын бийлик титулу. Айрым синологдор ажону «ажэ» деп чечмелешип, ал монгол доорундагы кыргыз журт башчыларынын өкүмдарлык титулу «инал» маанисин туюнтат деп эсептешет. Буга чейин жана андан кийинки мезгилди баяндаган кытай жазма булактарында «ажо» сөзү кездешпейт.

820-жылга чейин [[Уйгур кагандыгы|Уйгур кагандыгына]] баш ийген кыргыздарды ийкем жетектеп келет. Уйгурлардын алсырап баратканын сезип, 820-жылы өзүн [[каган]], түргөш тектүү жесир энесин — ханыша, насили карлук аялын — ханайым деп жарыялаган. Башкача айтканда уйгур каганына тең атамын деп, Уйгур кагандыгына баш ийбегенин жарыялады&lt;ref&gt;[http://lib.krsu.edu.kg/uploads/files/public/6113.pdf История государства и права Кыргызской Республики: учебник. Т. 1. С древнейших времён до начала XX в. – Б., 2015. – 58 б.] {{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Буга каарданган уйгур каганы кыргыздарга каршы [[Кыргыз-уйгур согушу|ийгиликсиз аяктаган жортуул уюштурат]]. Согуш 20 жылга жакын созулат. 840-жылы Ажо 100 миңдей аскерин баштап, Уйгур кагандыгын басып алган.

Ошол мезгилде Кыргыз мамлекетинин күч-кубаты артып, анын аскерлери чыгыш Маньчжурия, батыш Теңир-Тоого чейин жеткен. Кыргыз калкынын бир бөлүгү батышка оогон жана алар кийин азыркы кыргыз этносун түптөөгө негиз болушкан.

Ажо кышында суусар бөрк, жайында төбөсү бийик шуштугуй, кырбусу кайрылып, жээги алтын менен кыргакталган баш кийим кийген. 
== Булактар ==
{{Булактар}}
* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

[[Категория:Тарых]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]</text>
      <sha1>4l8xlbga53tv8i5mcz0q2koq0pzju5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анка-төрө</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8702</id>
    <revision>
      <id>653070</id>
      <parentid>645413</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:33:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9708" sha1="9lliyifzfcughyt42c9rr7szx7ug1m6" xml:space="preserve">'''Анка-төрө''' — 14 кылымдагы [[Моголстан|Моголстандагы]] [[Кыргыз улусу|Кыргыз улусунун]] башкаруучусу, аскер колбашчысы. [[Амир Темир|Аксак Темирдин]] баскынчылык жортуулдарына каршы чыккан эмирлердин бири. Ордосу [[Жети-Суу|Жети-Суудагы]] Каратал өрөөнүндө жайгашкан&lt;ref&gt;''Шараф ад-Дин Али Йездинин'' [https://new.bizdin.kg/media/books/Кыргыздардын_жана_Кыргызстандын_тарыхый_булактары._1-том.pdf Зафар-намесинен үзүндүлөр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230212180421/https://new.bizdin.kg/media/books/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%8B%D0%B9_%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B._1-%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf |date=2023-02-12 }} // Ромодин В.А., Мокеев А., котор. Кожобеков М., Абдиев Т. — Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхий булактары — Бишкек: 2002 — с. 370&lt;/ref&gt;.
{{Мамлекеттик ишмер
|ысымы          = Аңка-Төрө Бай Мурат Черик
|сүрөтү = 
| кызматы = [[Кыргыз улусу]]
| катары = 
| желек             = 
| желек2          = 
| иш баштоо убагы =  
| иш аяктоо убагы       = 
| андан мурунку инсан   = 
| андан кийинки инсан = 
|кесиби =[[Бай]], [[Генерал|Аскер башчысы]]
|туулган датасы = 
|туулган жери             =  
 |каза болгон жылы        = 
 |каза болгон жери         = 
|жубайы = 
|балдары = Ахмад-бек&lt;br&gt;Мухаммад-бек (Көк-Буга)
|улуту = [[кыргыз]]
|атасы = 
|энеси =
|сыйлыктары = 
|уруусу='''[[Моңолдор (уруу)|Моңолдор]]''' уруусу
}}
14-кылымдын 80-жылдарынын аягында Аксак Темирдин жортуулдарынан кийин [[Моголстан|Моголстандагы]] могол элине кирген уруулары ([[Баарын, уруу|баарын]], [[Баргы, уруу|баргы]], [[Бостон (уруу)|бостон]], [[Каңды (уруу)|каңды]], [[коңурат]], [[Кушчу, уруу|кушчу]], [[Кыпчактар|кыпчак]], [[Найман (уруу)|найман]], [[Нойгут (уруу)|нойгут]], [[Черик, уруу|черик]] ж.б.)&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;''Юдин В. П.'' [https://www.studmed.ru/yudin-vp-o-rodoplemennom-sostave-mogulistana_27f5d4d399e.html# О родоплеменном составе могулов Могулистана и Могулии и их этнических связях с казахами и другими соседними народами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418111344/https://www.studmed.ru/yudin-vp-o-rodoplemennom-sostave-mogulistana_27f5d4d399e.html |date=2021-04-18 }} // Известия АН Каз. ССР. — 1965. — № 3. — С. 52—65.&lt;/ref&gt; өз алдынча элдерге бөлүнө баштаган. Өлкөдөгү бийликтен ажыраган Анка-төрө, Камар ад-Дин жана [[Алтын Ордо|Алтын Ордонун]] [[Токтомуш|Токтомуш-ханы]] Аксак Темирге каршы биримдик түзүүгө аракет кылган. Ушундай кырдаалда Анка-төрөгө 1387-жылы 20 миң атчан аскер менен Сайрам жана Ташкен аркылуу Аксак Темирдин Ферганадагы аскерлерине кол салган. Өзгөндөн Өмөр-шейх каршы чыккан. Бир нече күн калааны курчоого алып, Самаркандан Анка-төрөгө каршы күч келгенде, Анка-төрө олжолорун жана туткундарды алып, Моголстанга кайтып кеткен. 

1389-жылы Аксак Темир Алтын Ордого каршы жортуулга барууну ниеттенген. Бирок эмирлердин кеңеши менен Токтомуштан мурда Анка-төрөнү кыйратуу ылайык деген бүтүмгө келген. 1390-жылы Темир 20 миң аскерин чыгышты көздөй жөнөткөн. Тарбагатай тоосунун батышындагы Кара-Гучур жана Кийас деген жерлерде Анка-төрө Аксак Темирдин жана анын уулу Өмөр-шейхтин аскери менен беттешкен, Анка-төрө бул беттешүүдө жеңилип, аскерлеринин калган бөлүктөрү менен чегинген. Темирдин аскерлери алардын артынан түшүп, Кубак деген жерде Анка-төрөгө катуу сокку уруп, улусту талап-тоношкон. Итичпестин Алакөлүндөгү салгылашуудан кийин Темирдин күчтөрү Анка-төрөнү жана Камар ад-Динди [[Иртыш|Иртышка]] чейин кууп барып талкалашкан&lt;ref&gt;''Караев О. К.'' [https://st-0.akipress.org/st_bilimlib/5/e6b5a62fcc5ff91fb3fe8e6724006380e46ccca1.pdf Чагатайский улус. Государство Хайду. Могулистан. Образование кыргызского народа.]. — Бишкек: Кыргызстан, 1995. — С. 123. — 160 с.&lt;/ref&gt;.

Кыргыздын тарыхын жана [[Кыргыз элинин калыптанышы|калыптанышын]] кеңири изилдеген [[Саул Абрамзон]]: «Кыргыздын ичиндеги [[Моңолдор (уруу)|Моңолдор]] уруусун моголдор менен, атап айтканда, [[Кыргыз улусу|Анка-төрөнүн]] [[Улус|улусу]] менен салыштыруу өтө кызыгууну туудурат» деп белгилеп кеткен. Сайф ад-Дин Аксыкендинин 16 кылымга таандык [[Мажму-ат таварих|Мажму ат-Таварихинде]] Анка-төрөнүн санжырасындагы ысымдар [[Моңолдор (уруу)|Моңолдордун]] уруктарынын түпкү аталарынын ысымдары жана бөлүкчөлөрүнүн аталышы менен толук дал келет&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;''Абрамзон С. М.'' [http://www.literatura.kg/articles/?aid=697 Кыргызы и их этногенетические и историко-культурные связи]. — Кыргызстан. — Фрунзе, 1990. — С. 480.&lt;/ref&gt;. Келтирилген маалыматтар Анка-төрөнүн Моңолдор менен байланышы болгондугун ырастайт.

[[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Диндин]] Жами ат-Таварихинде кереит элинин ичинде ''тумаут, конкаит, сакаит, жиркин'' жана ''албат'' аттуу негизги топтор эскерилет&lt;ref&gt;''Рашид ад-Дин''. [http://www.vostlit.info/Texts/rus16/Rasidaddin_2/kniga1/frametext3.html Сборник летописей (Джами ат-Таварих)]. Том 1. Книга 1. М.-Л. АН СССР. 1952.&lt;/ref&gt;. Моңгол тилинде көптүк маанини «-ат, -ит, -ут»мүчөлөрү жасайт. Моңолдор уруусунун ичинде ''кыйра, туума, коңкош'' жана ''согу'' деген тукумдар бар. [[Чыңгыз хан|Чыңгыз-хандын]] убагында Кереит хандыгын Оң-хан (Тоорул) бийлеген. Мажму ат-Таварихте Оң-хан — Анка-төрөнүн бабаларынын бири&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;''Сайф ад-Дин Аксыкендинин'' [https://new.bizdin.kg/media/books/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%8B%D0%B9_%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B._1-%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf ''Мажму ат-Таварихтен үзүндүлөр''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230212180421/https://new.bizdin.kg/media/books/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%8B%D0%B9_%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B._1-%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf |date=2023-02-12 }} // (ред.) Ромодин В.А., Мокеев А., (котор.) Кожобеков М., Абдиев Т. — Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхий булактары — Бишкек: 2002 — с. 370&lt;/ref&gt;.

== Колдонулган адабият ==
[[Категория:Инсандар]]</text>
      <sha1>9lliyifzfcughyt42c9rr7szx7ug1m6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Терек оюну</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9227</id>
    <revision>
      <id>653044</id>
      <parentid>60790</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiyanakk</username>
        <id>38273</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>653044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1860" sha1="h6assbw7wqoljd1h7k9aki9es8v3qfv" xml:space="preserve">'''Терек оюну''' — кыргыздын элдик оюну. Оюн тегиз жерде же мектептин спорт залында ойнолот. Ага 6–7 жаштагы 20–30 оюнчу жаш курагына жараша топтошуп катышат.

Оюнду алып баруу үчүн оюнчулар өздөрүнүн арасынан калыс шайлашат. 6–9 жаштагы балдардын оюнуна тарбиячы же мугалим жетекчилик кылат.

Калыс бир оюнчуну '''«терек»''' деп дайындайт да, калган оюнчуларды тегерете тургузат. Калыс оюнчуларга «терек» деген сөздү үн чыгарып айтат. Бирок оюнчулар калыс «терек» дегенге чейин эле баш ийкөө, жаңсоо, көз кысып белги берүү сыяктуу ыкмалар аркылуу орундарын алмашуу үчүн өз ара келишип алышат. Калыстын «терек» деген үнүн угары менен оюнчулар орундарын тез алмашышат.

Оюнчу өзүнүн жанындагы оюнчу менен орун алмашпашы керек. Оюнчулар орун алмашып жатканда орунсуз калган оюнчу '''«терек»''' болот. Калыс оюнду андан ары улантат, ал эми биринчи жолу «терек» болгон оюнчу кайрадан оюнчулардын катарына кошулат.

Оюндун аягында бир да жолу «терек» болбогон оюнчу жеңүүчү болот.

== Булактар ==
Токторбаев С. ''Өспүрүмдөр оюндары''.</text>
      <sha1>h6assbw7wqoljd1h7k9aki9es8v3qfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шанхай кызматташтык уюму</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10228</id>
    <revision>
      <id>653170</id>
      <parentid>650968</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:27:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39108" sha1="dsrk2nalz4mitxefio8fk0l2xq4ysp2" xml:space="preserve">{{Уюм
 |аталышы          = Шанхай кызматташтык уюму
 |альтернативдик   = 上海合作组织
 |background_color = 
 |аталышынын_түсү  = 
 |логотип          = SCO logo.svg
 |логотип_туурасы  = 125
 |колу             = 
 |карта1           = SCO MAP 10 July 2015 - Including two new permanent members Pakistan and India.png
 |карта1_туурасы   = 250
 |легенда1         = Аянты: 34,3 млн км²
 |карта2           = 
 |карта2_туурасы   = 
 |легенда2         = 
 |мүчөлүк          = &lt;span style=&quot;background:#346733; width:6px; height:8px; margin:2px;&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;8 мүчө мамлекет&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background:#000080; width:6px; height:8px; margin:2px;&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;4 байкоочу мамлекет&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background:#00a0aa; width:6px; height:8px; margin:2px;&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;3 байкоочу мамлекетке кандидат&lt;br&gt;&lt;span 
style=&quot;background:#800080; width:6px; height:8px; margin:2px;&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;6 «сүйлөшүү шериги»  статусуна ээ мамлекет
 |борбор_түрү      = Штаб-квартира
 |борбору          = {{Желек|Кытай}} [[Пекин]]
 |түрү             = [[эл аралык уюм]]
 |тилдер           = [[Орус тили|орусча]], [[Кытай|кытайча]]
 |тил              = 
 |башкарма1_орду     = '''Генералдык секретарь'''
 |башкарма1_ысымы    = Рашид Алимов
 |башкарма2_орду     = 
 |башкарма2_ысымы    = 
 &lt;!-- ... --&gt;
 |башкарма10_орду= 
 |башкарма10_ысымы   = 
 |негиздөөчү1        = 
 |түзүлгөн_окуясы1   = 
 |түзүлгөн_датасы1   = [[15-июнь]] [[2001-жыл]]
 |негиздөөчү2        = 
 |түзүлгөн_окуясы2   = 
 |түзүлгөн_датасы2   = 
 &lt;!-- ... --&gt;
 |негидөөчү6         = 
 |түзүлгөн_окуясы6   = 
 |түзүлгөн_датасы6   = 
 |жоюлган_окуясы     = 
 |жоюлган_датасы     = 
 |эскертме1          = 
 |эскертме2          = 
 &lt;!-- ... --&gt;
 |дарек              = 
 |сайт               = http://www.sectsco.org/
 |уикиказына         = 
}}
'''Шанхай кызматташтык уюму''' ({{lang-en|Shanghai Cooperation Organisation}}, {{lang-zh|上海合作组织}}, {{lang-ru|Шанхайская организация сотрудничества}}) же '''ШКУ''' — өкмөттөр аралык өз ара коопсуздук уюму, 2001-жылы [[Шанхай|Шанхайда]] [[Казакстан]], [[Кыргызстан]], [[Кытай Эл Республикасы|Кытай]], [[Орусия]], [[Өзбекстан|Өзбекстандын]], [[Тажикстан]] жана башчылары тарабынан негизделген.

Шанхай ыңгайлаштык уюму өз ара мамилелердин жана кызматташуунун принциби катары &quot;өз ара ишеним, өз ара пайда, тең укуктуулук, кеңешүү, ар түрдүү маданияттарды урматтоо жана биргелешип өнүгүүгө умтулуу&quot; деген негизги мазмунду камтыган &quot;Шанхай руху&quot; нын принциптерин колдонот.[https://web.archive.org/web/20190419103136/http://www.china.com.cn/chinese/HIAW/zhuanti/gjyj2/1246068.htm]

== Мүчөлүк ==
[[Файл:SCO 2017.svg|right|250px|thumb|{{legend|#0000FF|Мүчө өлкөлөр}}{{legend|#008080|Байкоочу мамлекеттер}}{{legend|#FFFF00|«Сүйлөшүү шериктери»}}{{legend|#00FFFF|Конок катышуучулар}}]]
&lt;div class=&quot;references-medium&quot; style=&quot;-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;&quot;&gt;
'''ШКУ мүчө өлкөлөрү'''

* {{flag|Индия}} [[Индия]]
* {{flag|Казакстан}} [[Казакстан]]
* {{flag|Кыргызстан}} [[Кыргызстан]]
* {{flag|Кытай}} [[КЭР]]
* {{flag|Пакистан}} [[Пакистан]]
* {{flag|Орусия}} [[Орусия]]
* {{flag|Тажикстан}} [[Тажикстан]]
* {{flag|Өзбекстан}} [[Өзбекстан]]

'''Байкоочу мамлекеттер'''

* {{Flag|Ооганстан}} [[Ооганстан]]
* {{flag|Беларусь}} [[Беларусь]]
* {{flag|Иран}} [[Иран]]
* {{flag|Монголия}} [[Монголия]]

'''ШКУга байкоочу мамлекет катары кирүү демилгесин көрсөткөн өлкөлөр'''

* {{Флаг|Бангладеш}} [[Бангладеш]]
* {{Флаг|Сирия}} [[Сирия]]
* {{Флаг|Египет}} [[Египет]]
* {{Флаг|Израиль}} [[Израиль]]
* {{Флаг|Мальдивдер}} [[Мальдивдер]]
* {{Флаг|Украина}} [[Украина]]
* {{Флаг|Ирак}} [[Ирак]]
* {{Флаг|Вьетнам}} [[Вьетнам]]
* {{Флаг|Бахрейн}} [[Бахрейн]]
* {{Флаг|Катар}} [[Катар]]

'''«Сүйлөшүү шериктери»'''

* {{Флаг|Азербайжан}} [[Азербайжан]]
* {{Флаг|Армения}} [[Армения]]
* {{Флаг|Камбоджа}} [[Камбожа]]
* {{Флаг|Непал}} [[Непал]]
* {{flag|Түркия}} [[Түркия]]
* {{flag|Шри-Ланка}} [[Шри-Ланка]]

'''ШКУнун конок катышуучулары'''

* {{Flag|Түркмөнстан}} [[Түркмөнстан]]
* [[Файл:Flag of the CIS.svg|22px]] [[КМШ]]
*{{Flag|БУУ}} [[БУУ]]
* [[Файл:Flag_of_the_Eurasian_Economic_Union.svg|22px]] [[Евразиялык экономикалык биримдик|ЕАЭБ]]
* {{Flag|АКШ}} [[АКШ]]
*[[АСЕАН]]
&lt;/div&gt;Мындан тышкары, ШКУнун шериктештик жөнүндөгү келишимдери [[Бириккен Улуттар Уюму|БУУ]], [[Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештиги|КМШ]], [[Жаматтык коопсуздук жөнүндө келишим уюму (ЖККУ)|ЖККУ]], [[Евразиялык экономикалык биримдик|ЕАЭБ]] жана [[АСЕАН]] менен түзүлгөн.

== Башаты ==
Шанхай бешилтиги 1996-жылдын 26-апрелинде Шанхайда Казакстан, Кытай Эл Республикасы, Кыргызстан, Орусия жана Тажикстан башчылары &quot;Чек ара аймактарда аскер ишенимин тереңдетүү боюнча макулдашууга&quot; кол коюу менен түзүлгөн. 1997-жылынын 24-апрелинде кээ бир өлкөлөр Москвадагы жолугушууда “Чек ара аймактарда аскер күчтөрүн кыскартуу боюнча макулдашууга” кол коюшту.

[[Файл:Shanghai Five Leaders 2.jpg|250px|thumb|right|Орусия президенти [[Владимир Путин]], Казакстан президенти [[Нурсултан Назарбаев]], Кытай төрагасы Цзян Цзэминь, Кыргызстан президенти [[Аскар Акаев]] жана Тажикстан президенти [[Эмомали Рахмонов]] — Шанхай бешилтигинин баштоочулары.]]

Шан[ай бешилтигинин кийинки жылдык жогорку деңгээлдеги жолугушуулары 1998-жылы [[Алматы|Алматыда]], 1999-жылы [[Бишкек|Бишкекте]], 2000-жылы [[Душанбе|Дүйшөмбүдө]] өткөрүлдү.

2001-жылы саммит кайра Шанхай, [[Кытай]]да өттү. Беш мүчө-өлкө Шанхай Бешилтигинин аппаратына [[Өзбекстан|Өзбекстанды]] кабыл алышты (ошентип Шанхай алтыилтигине айланды). Андан соң алты өлкө башчылары 2001-жылдын 15-июнунда кызматташтыкты жогорку деңгээлге чыгаруу максатында “Шанхай Кызматташтык Уюмунун Декларациясына” кол коюшту. 2001-жылдын июлунда, Орусия жана Кытай Эл Республикасы, уюмдун эки баштоочу өлкөсу, “Ынак коңшулук жана дос кызматташтык боюнча макулдашууга” кол коюшту.

2002-жылдын июнунда, ШКУ мүчө-мамлекеттеринин башчылары [[Санкт-Петербург]], Орусияда жолугушту. Алар уюмдун максаттарын, принциптерин, түзүлүшүн жана аракет түрлөрүн аныктаган ШКУнун Хартиясына кол коюшту жана аны эл аралык мыйзамдын көз карашы менен расмий түрдө түздү.

Анын алты толук мүчөсүнүн аянты Евразиянын 60% жана калкы дүйнөнүн төрттөн бир бөлүгүн түзөт. Байкоочу мамлекеттерди кошкондо адамзаттын жарымын камтыйт.

2005-жылдын июнунда анын Астанада (Казакстан) бешинчи жана чечүүчү саммитине Индия, Иран, Монголия жана Пакистандын өкүлдөрү ШКУнун жолугушуусуна биринчи жолу катышышты. Конокторду кабыл алган өлкөнүн президенти, Нурсултан Назарбаев, меймандарды “Сүйлөшүүлөр столдун тегерегинде отурган мамлекет башчылары - адамзаттын жарымынын өкүлдөрү”- деп мурун эч качан эч кандай контекстте колдонулбаган сөз менен тоскон экен.&lt;ref&gt;Kazinform, July 5, 2005&lt;/ref&gt;

2007-жылы ШКУ жыйырмадан ашык чоң өлчөм чениндеги транспорт, энергетика, телекоммуникация тармактарындагы долбоорлорду сунуш кылды жана мүчө-өлкөлөрнүн коопсуздук, куралдуу күчтөр, коргоо, тышкы иштер, экономика, маданият, банк жана башка тармактардын жетекчилеринин туруктуу жолугушуулары өткөрүлдү.

Азыр ШКУ Бириккен улуттар уюму менен мамиле түзүп, анын Башкы Ассамблеясы, Европа Биримдиги, АСЕАН (Түштүк-Чыгыш Азия өлкөлөрүнүн Ассоциациясынын), КМШ жана Ислам Кызматташтык Уюмунда байкоочу.

== Түзүлүшү ==
{| class=&quot;wikitable&quot; bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; align=&quot;right&quot;
!colspan=&quot;4&quot;|ШКУ мүчө мамлекеттеринин башчыларынын жолугушуусу
|-
!colspan=&quot;2&quot;|Күнү
!colspan=&quot;2&quot;|Шаар
|-
|1
|[[26-апрель|26]]—[[27-апрель]] [[1996]]
|{{желек|Кытай}} [[Шанхай]]
|-
|2
|[[24-апрель|24]]—[[25-апрель]] [[1997]]
|{{желек|Орусия}} [[Москва]]
|-
|3
|[[3-июль|3]]—[[4-июль]] [[1998]]
|{{желек|Казакстан}} [[Алма-Ата]]
|-
|4
|[[25-август|25]]—[[26-август]] [[1999]]
|{{желек|Кыргызстан}} [[Бишкек]]
|-
|5
|[[4-июль|4]]—[[5-июль]] [[2000]]
|{{желек|Тажикстан}} [[Дүйшөмбү (шаар)|Дүйшөмбү]]
|-
|6
|[[14-июнь|14]]—[[15-июнь]] [[2001]]
|{{желек|Кытай}} [[Шанхай]]
|-
|7
|[[7-июнь]] [[2002]]
|{{желек|Орусия}} [[Санкт-Петербург]]
|-
|8
|[[28-май|28]]—[[29-май]] [[2003]]
|{{желек|Орусия}} [[Москва]]
|-
|9
|[[17-июнь]] [[2004]]
|{{желек|Өзбекстан}} [[Ташкен]]
|-
|10
|[[5-июль]] [[2005]]
|{{желек|Казакстан}} [[Астана]]
|-
|11
|[[14-июнь|14]]—[[15-июнь]] [[2006]]
|{{желек|Кытай}} [[Шанхай]]
|-
|12
|[[16-август]] [[2007]]
|{{желек|Кыргызстан}} [[Бишкек]]
|-
|13
|[[28-август]] [[2008]]
|{{желек|Тажикстан}} [[Дүйшөмбү (шаар)|Дүйшөмбү]]
|-
|14
|[[15-июнь|15]]—[[16-июнь]] [[2009]]
|{{желек|Орусия}} [[Екатеринбург]]
|-
|15
|[[10-июнь|10]]—[[11-июнь]] [[2010]]
|{{желек|Өзбекстан}} [[Ташкен]]
|-
|16
|[[14-июнь|14]]—[[15-июнь]] [[2011]]
|{{желек|Казакстан}} [[Астана]]
|-
|17
|[[6-июнь|6]]—[[7-июнь]] [[2012]]
|{{желек|Кытай}} [[Бейжин]]
|-
|18
|[[13-сентябрь|13]]—[[14-сентябрь]] [[2013]]
|{{желек|Кыргызстан}} [[Бишкек]]
|-
|19
|[[11-сентябрь|11]]—[[12-сентябрь]] [[2014]]
|{{желек|Тажикстан}} [[Дүйшөмбү (шаар)|Дүйшөмбү]]
|-
|20
|[[9-июль|9]]—[[10-июль]] [[2015]]
|{{желек|Орусия}} [[Уфа|Өфө]]
|-
|21
|[[23-июнь|23]]—[[24-июнь]] [[2016]]
| {{желек|Өзбекстан}} [[Ташкен]]
|-
|22
|[[8-июнь|8]]—[[9-июнь]] [[2017]]
| {{желек|Казакстан}} [[Астана]]
|-
|23
|[[9-июнь|9]]—[[10-июнь]] [[2018]]
| {{желек|Кытай}} [[Циндао]]
|-
|24
|[[14-июнь|14]]—[[15-июнь]] [[2019]]
|{{желек|Кыргызстан}} [[Бишкек]]
|-
|25
| [[2020]]
| {{желек|Орусия}} [[Челябинск]]
|}

'''Өлкө башчыларынын кеңеши''' — бул ШКУнун жогорку чечим чыгаруучу борбору. Бул кеңеш ШКУнун мүчө-өлкөлөрүнүн баш калааларынын биринде жылдык саммиттеринде жолугат. Азыркы өлкө башчыларынын кеңешинин курамы:

*[[Садыр Жапаров]] (Кыргызстан)
*Си Цзиньпин (Кытай)
*[[Мирзиёев Шавкат Миромонович|Шавкат Мирзиёев]] (Өзбекстан)
* Касым-Жомарт Токаев (Казакстан)
*Владимир Путин (Орусия)
*[[Эмомали Рахмон]] (Тажикстан)
*Ариф Алви (Пакистан)
*Нарендра Моди (Индия)

'''Өкмөт башчыларынын кеңеши''' — бул уюмдун экинчи эң жогорку кеңеши. Бул кеңеш жылдык саммиттерде көп тармактуу кызматташтыктын маселелерин талкулайт. Кеңеш ошондой эле уюмдун бюджетин бекитет.

'''Тышкы иштер министрлер кеңеши''' да туруктуу жолугушууларды өткөрүп турат, ал жолугушууларда учурдагы эл аралык абалды жана ШКУнун башка эл аралык уюмдар менен эриш-аркактарын талкулайт&lt;ref&gt;[http://www.malaysia.mid.ru/press2007/e_22.html ШКУнун мүчө-өлкөлөрүнүң тышкы иштер министрлер кеңешинин сессиясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208154821/http://www.malaysia.mid.ru/press2007/e_22.html |date=2012-02-08 }} Embassy of the Russian Federation in Malaysia (Россия Федерациясынын Малазиадагы элчилиги)&lt;/ref&gt;.

'''Улуттук координаторлордун кеңеши''' ШКУнун Хартиясынын алкагында мучө-өлкөлөрүнүн көп тармактуу кызматташтыгын жетектейт.

'''ШКУнун катчылыгы''' — уюмдун башкы аткаруучу борбору. Ал уюмдун чечимдердин жана токтомдорун ишке ашыруусун тейлейт, сунушталган документтердин (декларация жана күн тартиби сыяктуу) долбоорлорун даярдайт, уюмдун документтерин сактоочу жайы функциясын аткарыт, ШКУнун алкагында атайын ишмердүүлүктү жүргүзөт жана ШКУ тууралуу маалымат таратат жана жарыялайт. Кеңсеси Пекинде жайгашкан. Азыркы ШКУнун Башкы катчысы - Муратбек Иманалиев, Кыргызстандын мурунку тышкы иштер министри жана Борбор Азиядагы Америка университетинин профессору&lt;ref&gt;[http://www.sectsco.org/EN/secretary.asp ШКУнун Катчылыгы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120310064956/http://www.sectsco.org/EN/secretary.asp |date=2012-03-10 }} SCO Website (ШКУнун сайты)&lt;/ref&gt;.

'''Региондук терроризмге каршы түзүмү''' (RATS) — ШКУнун туруктуу борбору. Ал мүчө-өлкөлөрүнүн терроризм, сепаратизм жана экстремизмге каршы кызматташтыгын илгерилетүүнү тейлейт. Кеңсеси [[Ташкен|Ташкенде]] (Өзбекстан) жайгашкан. Түзүмдүн башчысы үч жылга шайланат. Ар бир мүчө-өлкө түзүмгө туруктуу өкүлүн жиберет.
&lt;ref&gt;[http://www.sectsco.org/fk-03.html ШКУнун Региондук терроризмге каршы түзүм тууралуу маалымат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211154326/http://www.sectsco.org/fk-03.html |date=2008-12-11 }} SCO Website (ШКУ сайты)&lt;/ref&gt;

== Ишмердүүлүгү ==
=== Коопсуздук боюнча кызматташтык ===
ШКУнун көнүл чордонунда негизинен анын мүчө-өлкөлөрүнүн [[Борбордук Азия|Борбордук Азиядагы]] коопсуздук маселелери, көбүнчө башкы коркунучтар терроризм, сепаратизм жана экстремизмге байланыштуу. Бирок анын ишмердүүлүгү коомдук өнүгүү тармагында тезирээк өсүүдө.

2004-жылдын 16-17 июнунда ШКУнун саммити [[Ташкент|Ташкент шаарында]] өткөрүлүп, Региондук терроризмге каршы түзүмү (RATS) түзүлдү. 2006-жылдын 21-апрелинде ШКУ терроризмге каршы бөлүмдүн астында эл аралык баңгизат кылмыштуулук менен күрөшүү планын жарыялады&lt;ref&gt;[http://news.xinhuanet.com/english/2006-04/22/content_4459199.htm ШКУ эл аралык баңгизат кылмыштуулук менен күрөшүүнү күчөтүүдө] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150515211539/http://news.xinhuanet.com/english/2006-04/22/content_4459199.htm |date=2015-05-15 }} Xinhua.net (Синхуа)&lt;/ref&gt;.

Григорий Логинов 2006-жылдын апрелинде ШКУ аскер сапсалгы болууну пландабаганын жарыялады, бирок “терроризм, сепаратизм жана экстремизмдин” күчөп бараткан коркунучтары куралдуу күчтөрдүн толук өлчөм ченинде катышуусун муктаж кылганын ырастады&lt;ref&gt;[http://www.studentpa.info/spip.php?article248 ШКУ бирдиктүү аскер машыгууларга даярданып жатат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211163908/http://www.studentpa.info/spip.php?article248 |date=2008-12-11 }} World Student Press Agency (Дүйнөлүк Студенттик басма сөз агенттиги)&lt;/ref&gt;. 

2007-жылдын октябрында Душанбе, Тажикстандын баш калаасында, ШКУ [[Жаматтык коопсуздук жөнүндө келишим уюму|Жамааттык коопсуздук жөнүндө келишим уюму]] менен коопсуздук, кылмыштуулук, баңгизат ташуу сыяктуу маселелер боюнча кызматтыштыкты кеңейтүү үчүн макулдашууга кол койду&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130911070120/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C10%5C06%5Cstory_6-10-2007_pg4_3 Security alliances led by Russia, China link up (Орусия, Кытай башчылык кылган коопсуздук кошуундар биргелешүүдө)] Daily Times&lt;/ref&gt;. Эки уюм арасында бириккен аракет планына кол коюу Пекинде 2008-жылдын башына пландаштырылган&lt;ref&gt;[http://jamestown.org/edm/article.php?article_id=2372661Kazakhstan Notes Afghanistan's Emerging Security Agenda (Казакстан Афганистандын жаңы коопсуздугун күн тартипте белгилеп жатат]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Eurasia Daily Monitor&lt;/ref&gt;. 

Уюм тарабынан ошондой эле киберсогушка жаңы аныктама берилип, &quot;башка өлкөлөрдүн рухий, адеп-ахлак жана маданий чөйрөлөрүнө зыян келтирүүчү&quot; маалыматты таркатуу коопсуздукка коркунуч катары каралыш керек деп айтылган.
2009-жылы кабыл алынган “мааалымат согуш” аныктамасына ылайык бул, айрыкча, кайсы бир өлкөнүн кимдир бирөөнүн “саясый, экономикалык жана коомдук системасын” бузуу аракети&lt;ref&gt;http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=130052701 Seeing The Internet As An 'Information Weapon' (Интернетти “маалымат курал” катары эсептөө)&lt;/ref&gt;. 

=== Аскер ишмердүүлүгү ===
Акыркы беш жылда уюмдун ишмердүулүгү кеңейди жана аскер кызматташтыкты, биргелишкен чалгындоо жана терроризмге каршылык көрсөтүүнү камтыйт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.cfr.org/publication/10883/ |access-date=2012-01-17 |archive-date=2010-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100511042105/http://www.cfr.org/publication/10883/ |dead-url=yes |accessdate=2012-01-17 |archivedate=2010-05-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100511042105/http://www.cfr.org/publication/10883/ }}&lt;/ref&gt;. 

ШКУнун бир нече биргелишкен аскер машыгуулары өттү. Биринчиси 2003-жылы өткөрүлдү, анын биринчи фазасы Казакстанда, экинчи фазасы - Кытайда өттү. Ошондон кийин 2005, 2007, 2009-жылдары Кытай менен Орусия ШКУнун карамагында чоң өлчөм ченинде согуш оюндарында биригишти. Биргелишкен аскер машыгууларда (Тынчтык миссиясы, 2007) 2007-жылы Урал тоолоруна жана Борбордук Азияга жакын Челябинскте (Орусия) өткөрүлгөн, 2006-жылынын апрелинде ШКУ Коргоо министрлеринин жолугушуусунда макулдашылгандай 4 миңден ашык кытай жоокерлери катышкан. Аба күчтөрү жана так буталаган куралдар да колдонулган деп болжолдонууда. Орусия Коргоо министри Сергей Иванов бул машыгуулар басма сөз жана коомчулук үчүн айкын жана ачык болот деп айтты. Согуш оюндарынын ийгиликтүү аяктоосунан кийин орус мамлекеттик кызматкерлери келечекте Индиянын катышуусу жана ШКУнун аскер ролу тууралуу сөз кыла башташты. Казакстандын Матбулак машыгуу аянтында 2010-жылдын 9-25 сентябрында (Тынчтык миссиясы-2010), 5 миңден ашык Казакстан, Кыргызстан, Кытай, Орусия жана Тажикстан кызматкерлери биргелишкен пландоо жана пайдалануу ыкмаларын көрүштү&lt;ref&gt;Boland, Julie. [http://www.brookings.edu/opinions/2010/1029_asia_war_games_boland.aspx &quot;Learning From The Shanghai Cooperation Organization's 'Peace Mission-2010' Exercise&quot;( Шанхай Кызматташтык Уюмунун Тынчтык миссиясынын 2010-жылындагы машыгуулардан үйрөнүү)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628085252/http://www.brookings.edu/opinions/2010/1029_asia_war_games_boland.aspx |date=2011-06-28 }}, [http://www.brookings.edu/ The Brookings Institution], 29 October 2010&lt;/ref&gt;.

=== Экономикалык кызматташтык ===
Кытайдан башка ШКУ мүчөлөрү ошондой эле Евразия Экономикалык Коомчулугун мүчөлөрү. Экономикалык кызматташтыкты күчөтүү максатында ШКУ мүчөлөрү 2003-жылынын 23-сентябрында Түзүлүштүк келишимге кол коюшту. Ошол эле жолугушууда Кытай Эл Руспубликасынын премьер-министри Вен Цзибао, башка тикеден-тике чаралар кабыл алынгыча, региондо товарлардын агымын түзөө үчүн узак-мөөнөттүк максатта ШКУда эркин соода аймагын түзүүнү сунуштады&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Central Asianpowers agree to pursue free-trade zone(Борбордук Азия бийликтери эркин соода аймагын түзүүгө макул) |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0WDP/is_2003_Sept_29/ai_108316611 |access-date=2012-07-11 |archive-date=2012-07-11 |archive-url=https://archive.is/20120711045726/findarticles.com/p/articles/mi_m0WDP/is_2003_Sept_29/ai_108316611 |dead-url=no |accessdate=2012-01-17 |archivedate=2006-05-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060523061136/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0WDP/is_2003_Sept_29/ai_108316611 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.ictsd.org/weekly/03-10-01/story3.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024121832/http://www.ictsd.org/weekly/03-10-01/story3.htm |date=2007-10-24 }} China Intensifies Regional Trade Talks (Кытай региондук соода тууралуу сүйлөшүүлөрдү илгерлетип жатат). International Centre for Trade and Sustainable Development (Эл аралык Соода жана туруктуу өнүгүү боюнча борбор)&lt;/ref&gt;. Пландын ашырылышы үчүн бир жылдан кийин 2004-жылдын 23-сентябрында 100 ашык аракеттерге кол коюлду&lt;ref&gt;[http://www.shaps.hawaii.edu/fp/russia/2004/20040923_sco_jc.html Joint Communique of the Council of the Governmental Heads (Prime Ministers) of Shanghai Cooperation Organisation Member States (ШКУ мүчө-өлкөлөрүнун Өкмөт башчыларынын Кеңешинин биргелишкен расмий билдирүүсү)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090330053454/http://www.shaps.hawaii.edu/fp/russia/2004/20040923_sco_jc.html |date=2009-03-30 }} University of Hawaii (Гавайи университети)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.jamestown.org/edm/article.php?article_id=2370411 Shanghai Cooperation Organisation Eyes Economic, Security Cooperation] The Jamestown Foundation&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://eng.nbu.com/news/read.php?id=421 SCO Ministers of Foreign Economic Activity and Trade to meet in Tashkent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815171922/http://eng.nbu.com/news/read.php?id=421 |date=2011-08-15 }} National Bank of Uzbekistan&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://eng.gazeta.kz/art.asp?aid=84086 Russia's Foreign Ministry develops concept of SCO energy club] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007075148/http://eng.gazeta.kz/art.asp?aid=84086 |date=2007-10-07 }} Gazeta.kz&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav110707a.shtml Russia Urges Formation of Central Asian Energy Club] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063714/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav110707a.shtml |date=2016-03-04 }} Eurasianet&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chronicle of Main Events of &quot;Shanghai Five&quot; and Shanghai Cooperation Organisation |url=http://www.sectsco.org/html/00030.html |access-date=2012-01-17 |archive-date=2008-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081014132514/http://www.sectsco.org/html/00030.html |dead-url=yes |accessdate=2012-01-17 |archivedate=2008-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081014132514/http://www.sectsco.org/html/00030.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(Xinhua) |url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-06/16/content_11552439.htm |accessdate=2012-01-17 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304073311/http://news.xinhuanet.com/english/2009-06/16/content_11552439.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5ghofWsw6596hiWFv-WS4u6L84TGAD98RLUG80{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-06/18/content_11558133.htm |accessdate=2012-01-17 |archivedate=2009-06-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090620111314/http://news.xinhuanet.com/english/2009-06/18/content_11558133.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mehr News Agency, October 31, 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Russia Today, October 30, 2008&lt;/ref&gt;.

=== Маданий кызматташтык ===
ШКУнун алкагында маданий кызматташтык да жүзөгө ашырылууда. ШКУнун маданият министрлери алгачкы ирет 2002-жылдын 12-апрелинде Пекинде жолугуп кызматташууну улантуу үчүн биргелешкен арызга кол коюшту. Маданият министрлеринин жолугушуусу  Ташкен, Өзбекастанда 2006-жылдын 27-28 апрелинде өттү&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/200204/13/eng20020413_93954.shtml Culture Ministers of SCO Member States Meet in Beijing (ШКУ мүчө-мамлекеттеринин маданият министрлери Пекинде жолугушту] People's Daily&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://eng.gazeta.kz/art.asp?aid=74059 SCO Culture Ministers to Meet in Tashkent (ШКУ маданият министрлери Ташкенде жолугушту)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418125956/http://eng.gazeta.kz/art.asp?aid=74059 |date=2009-04-18 }} Gazeta.kz&lt;/ref&gt;.

ШКУ Өнөр фестивалы жана көргөзмөсү алгачкы ирет 2005-жылы Астанада өткөрүлүп жаткан саммит учурунда ачылды. Ошондой эле Казакстан ШКУнун элдик бий боюнча фестивалын 2008-жылы Казакстанда өткөрүүнү сунуштады&lt;ref&gt;[http://www.inform.kz/eng/article/2141605 Kazakhstan Backs Promotion of SCO Cultural Ties (Казакстан ШКУнун маданий байланыштарын илгерилетүүнү колдойт)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303195124/http://www.inform.kz/eng/article/2141605 |date=2016-03-03 }} www.kazinform.kz&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;|
|-
| [[Файл:SCO Observers.jpg|250px|thumb|Путин Иран жана Монголиянын өкүлдөрү менен Өкмөт башчыларынын Кеңешинин жолугушуусунда, 2005-ж.]] || [[Файл:Putin and Hu JintaoPeace Mission 2007.jpg|250px|thumb|Тынчтык миссиясы учурунда, 2007-ж. Ху Цзиньтао, В.Путин, Н.Назарбаев жана И.Каримов]]
|-
|| [[Файл:Shanghai Cooperation Organisation Summit Bishkek 2007.jpg|250px|thumb|[[Бишкек]], [[Кыргызстан]]дагы саммит, 2007-ж.]] || [[Файл:SCO Summit Ekaterinburg 2009.jpg|250px|thumb|Екатеринбург, Орусиядагы  саммит, 2009-ж.]]
|}

== Булактар ==
{{булактар}}

== Адабият ==
* Kalra, Prajakti and Saxena, Siddharth [http://www.turkishpolicy.com/images/stories/2007-02-centraleurasia/TPQ2007-2-kalra+saxena.pdf “Shanghai Cooperation Organisation and Prospects of Development in Eurasia Region”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150716174240/http://www.turkishpolicy.com/images/stories/2007-02-centraleurasia/TPQ2007-2-kalra+saxena.pdf |date=2015-07-16 }} Turkish Policy Quarterly, Vol 6. No.2, 2007
* Sznajder, Ariel Pablo, [http://irps.ucsd.edu/assets/004/5367.pdf “China's Shanghai Cooperation Organisation Strategy”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150615224847/http://irps.ucsd.edu/assets/004/5367.pdf |date=2015-06-15 }}, University of California Press, May 2006
* Oresman, Matthew, [http://www.ndu.edu/ctnsp/tamerlane/Tamerlane-Chapter19.pdf “Beyond the Battle of Talas: China’s Re-emergence in Central Asia”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100326123906/http://www.ndu.edu/ctnsp/tamerlane/Tamerlane-Chapter19.pdf |date=2010-03-26 }}|4.74&amp;nbsp;MiB, National Defence University Press, August 2004
* Gill, Bates and Oresman, [http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,15/ Matthew, China’s New Journey to the West: Report on China’s Emergence in Central Asia and Implications for U.S. Interests] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061129202941/http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,15/ |date=2006-11-29 }}, CSIS Press, August 2003
* Fels, Enrico (2009), ''Assessing Eurasia's Powerhouse. An Inquiry into the Nature of the Shanghai Cooperation Organisation'', Winkler Verlag: Bochum. ISBN 978-3-89911-107-1
* Yom, Sean L. (2002). [http://www.asiaquarterly.com/content/view/129/5/ &quot;Power Politics in Central Asia: The Future of the Shanghai Cooperation Organisation&quot;]. ''Harvard Asia Quarterly'' '''6''' (4) 48–54.
* Stakelbeck, Frederick W., Jr. (August 8, 2005). [http://www.frontpagemag.com/Articles/Printable.asp?ID=19041 &quot;The Shanghai Cooperation Organisation&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707232458/http://www.frontpagemag.com/Articles/Printable.asp?ID=19041 |date=2007-07-07 }}. ''FrontPageMagazine.com''.
* Navrozov, Lev. (February 17, 2006). [http://www.newsmax.com/scripts/printer_friendly.pl?s=pf&amp;page=http://www.newsmax.com/archives/articles/2006/2/16/170626.shtml &quot;The Sino-Russian 'Shanghai Cooperation Organisation'&quot;]. ''NewsMax.com''.
* Daly, John. (July 19, 2001). [http://www.janes.com/security/international_security/news/jtsm/jtsm010719_1_n.shtml &quot;'Shanghai Five' expands to combat Islamic radicals&quot;]. ''Jane's Information Group|Jane's Terrorism &amp; Security Monitor''.
* Colson, Charles. (August 5, 2003). [http://www.rferl.org/features/2003/08/05082003154708.asp &quot;Central Asia: Shanghai Cooperation Organisation Makes Military Debut&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060325114552/http://www.rferl.org/features/2003/08/05082003154708.asp |date=2006-03-25 }}. Radio Free Europe/Radio Liberty.
* Cohen, Dr. Ariel. (July 18, 2001). [http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/BG1459.cfm &quot;The Russia-China Friendship and Cooperation Treaty: A Strategic Shift in Eurasia?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100307024438/http://www.heritage.org/research/russiaandeurasia/bg1459.cfm |date=2010-03-07 }}. The Heritage Foundation.
* Cohen, Dr. Ariel. (October 24, 2005). [http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/hl901.cfm &quot;Competition over Eurasia: Are the U.S. and Russia on a Collision Course?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100302231849/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/hl901.cfm |date=2010-03-02 }}. ''The Heritage Foundation''.
* John Keefer Douglas, Matthew B. Nelson, and Kevin Schwartz; [http://www.uscc.gov/researchpapers/2006/China_ME_FINAL.pdf “Fueling the Dragon’s Flame: How China’s Energy Demands Affect its Relationships in the Middle East.” ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121212004708/http://www.uscc.gov/researchpapers/2006/China_ME_FINAL.pdf |date=2012-12-12 }}|162&amp;nbsp;KiB, United States-China Economic and Security Review Commission, October 2006.
* Baris Adibelli. [http://www.barisadibelli.com/ &quot;The Eurasia Strategy of China,&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912224741/http://www.barisadibelli.com/ |date=2008-09-12 }} IQ Publishing House, İstanbul, 2007.
* Baris ADIBELLI, &quot; The Great Game in Eurasian Geopolitics,&quot; IQ Publishing House, İstanbul, 2008.
* Baris Adibelli, &quot;Turkey-China Relations since the Ottoman Period,&quot;IQ Publishing House, İstanbul,2007.
* Baris Adibelli, The Shanghai Cooperation Organisation Dream of Turkey, Cumhuriyet Strateji,İstanbul,  2007.
* Baris ADIBELLI, &quot;Greater Eurasia Project&quot;, IQ Publishing House, İstanbul,2006.

== Интернет шилтемелери ==
* http://www.sectsco.org/EN/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230055718/http://www.sectsco.org/EN/ |date=2011-12-30 }}</text>
      <sha1>dsrk2nalz4mitxefio8fk0l2xq4ysp2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бишкек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14811</id>
    <revision>
      <id>653179</id>
      <parentid>652374</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:29:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51408-28</username>
        <id>49088</id>
      </contributor>
      <comment>/* Суулары */</comment>
      <origin>653179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67985" sha1="6wov3fgnwwqihqovvglgyjnoxqjx5ia" xml:space="preserve">{{Башка маанилер|Бишкек (түшүнүк)}}
{{ОЖ
|макамы                     = Борбор шаар
 |кыргызча аталышы           = Бишкек
 |расмий аталышы             = 
 |сүрөт                      = Bishkek Montage 2020.png
 |сүрөт ачыктамасы           = 
 |баш ийгени               = Мамлекеттик деңгээлдеги шаар
 |өлкө                       = Кыргызстан 
 |герб                       = Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg
 |желек                      = Flag of Bishkek.svg
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 70
 |желектин туурасы           = 150
  |lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 52|lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = 74|lon_min = 34|lon_sec = 
  |CoordAddon                =
  |CoordScale                = 40000
 |өлкө картасынын өлчөмү  = 300
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = 
 |облус                     =
 |таблицадагы облус        = 
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = 
 |коом                       = 
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү              = [[Биринчи май району|Биринчи-Май]], [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]], [[Октябрь району|Октябр]], [[Свердлов району|Свердлов]]
 |башчысынын түрү            = Мэр
 |башчысы                    = Айбек Жунушалиев Жанышбекович
 |негизделген күнү           = 1825
 |биринчи белгиленген        = 1864
 |мурунку аталышы            = Пишпек ([[1926]] чейин)&lt;br /&gt;Фрунзе ([[1926]]-[[1991]])
 |статустун берилиши           = 1878
 |аймагы                     = 386,6
 |бийиктиктин түрү                 = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 750—900
 |климаты                    = кескин континенталдуу
 |расмий тили                = кыргыз тили
 |расмий тили2               = орус тили
  |калкы                     = {{Өсүү}} 1 270 910&lt;ref&gt;https://kaktus.media/doc/493330_naskolko_vyrastet_naselenie_bishkeka_posle_yvelicheniia_ego_territorii_dannye.html&lt;/ref&gt;
  |элди каттоо жылы          = 2024
  |жыштыгы                   = 6.226
  |агломерация               = 
  |улуттук курамы            = [[кыргыздар]] — 66.2 % &lt;br /&gt; [[орустар]] — 23,0 % &lt;br /&gt; [[уйгурлар]]  — 1,6 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] — 1,5 % &lt;br /&gt; [[корейлер]] — 1,4% &lt;br /&gt; [[өзбек|өзбектер]] — 1,4% &lt;br /&gt; [[казактар]] — 1,1 % &lt;br /&gt; [[украиндер]] — 1,0% &lt;br /&gt; [[дунгандар]] — 0,5%
  |диний курамы              = мусулман, христиан
  |этнохороним               = Бишкектик
 |убакыт аралыгы             =+06:00
 |DST                        = 
 |телефон коду               = +996 312
 |почта индекси              = 720000
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 01, BB, E
 |идентификатордун түрү         = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = Bishkek
 |сайты                      = https://bishkek.gov.kg/ky
 |сайтынын тили              = ky
|статусу=Шаар}}{{Каталар}}

'''Бишкек''' — [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] саясий, экономикалык, илимий жана маданий [[Борбор|борбору]]; транспорттук башкы түйүн. Бишкек шаарында 4 администрациалык-аймактык бирдик — [[Биринчи май району|Биринчи Май]], [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]], [[Октябрь району|Октябрь]], [[Свердлов району|Свердлов]] райондору кирет.

== Этимологиясы ==
Айрым маалыматтарда Бишкек шаары Саруу уруусунан чыккан Эркөбөк уулу Бута (Бишкек) баатырдын ысымын алып жүрөт деген маалыматтар бар. Бишкек 2023 жылдан баштап өнүгүүсү жакшы боло баштаган

== Географиясы ==
Шаар Кыргыз Ала-Тоосунун этегинде, Чүй өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө, Аламүдүн жана [[Ала-Арча]] сууларынын шилендиси пайда кылган жантайыңкы түздүктөн орун алган. Деңиз деңгээлинен 750–900 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Лөс сымал кыртыш каптаган түздүк бара-бара түндүктү карай жантайып, Чүй суусунун жайылмасына кошулат. Бишкек тушта Чүй суусунун нугу Чүй өрөөнүнүн түндүк жагына карай четтеп, шаардан 20 ''км''дей аралыктан өтөт. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаарынын туштагы жазылыгы 60 ''км''дей.

[[Чүй]] өрөөнүнүн Бишкек шаарында жайгашкан борбор бөлүгү геологиалык структурасы боюнча кеңдикке жакын багытта созулуп жаткан асимметриалык мегасинклинал. Шаардын азыркы чеги Чүй синеклизасынын Бишкек ийилүүсү деп аталган түштүк бөлүгүнө дал келет. Ийилүү палеоген-неогенде пайда болгон чөкмө тектер менен толгон. Алар палеозой пундаментинин үстүндө жатат. Палеозой тоо тек катмарлары 5000 ''м''ден ашык тереңдикте (геопизикалык маалыматтар боюнча) жатып, негизинен гнейс, кристаллдык сланес жана акиташ тегинен, ошондой эле эпузиа тоо тектеринен турат. Үстүндөгү палеоген-неоген тоо тек  катмарларынын жалпы калыңдыгы 4,5–5,0 ''км''. Аларды төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон борпоң тоо тектердин калың кабаты жаап жатат. Алар кой таштардан, арасында кум-шагыл ширелген майда жумуру таштардан, ар кандай бүртүктөгү кумдардын жана кумдуу чопонун кабатчалары менен топторунан түзүлгөн аллүбий-пролүбий чөкмө тоо тектерден турат.

Сейсмдик аймакташтуруунун маалыматы боюнча шаар аймагы 9 баллдуу зонада жайгашкан. Шаардын аймагындагы 4 жерден 1500–2000 ''м'' тереңдиктен бургулоо көзөнөгү аркылуу минералдуу ысык суу чыгарылган. Курамы клорид-натрий калцийлүү. Дарылык касиети бар. Муун, тери, ичеги-карын оорууларын дарылоодо пайдаланса болот.

=== Аба ырайы ===
Бишкек шаары мелүүн алкактагы континенттик  климаттуу  аймактын түштүк чегинде жайгашкан. Бир жылда орто эсеп менен 322 күн (2000 саат) бою күн тиет. Күн эң көп тийген ай [[Теке айы|Теке]] (332 саат), эң аз тийгени [[Бештин айы]] (126 саат). Абанын жылдык орточо температурасы 10,2''°С'', [[Үчтүн айы|Үчтүн айыныкы]] – 4,6''°С'', [[Теке айы|Текеники]] – 24,5''°С''. 1930 жылы  [[Бештин айы|Бештин айында]] эң төмөнкү температура (–38''°С''),  1983-жылы [[Теке айы|Текеде]] эң жогорку температура  (43''°С'') катталган. Шаардын түштүк бөлүгү түндүк бөлүгүнөн 1—2''°С''ка жылуураак. Үшүк жүрүү жазында [[Чын куран айы|Чын Курандын]] ортосунда токтоп, күзүндө [[Тогуздун айы|Тогуздун айынын]] ортосунан башталат. Бирок бул мөөнөттөр өзгөрүп да кетиши мүмкүн. Шаар нымдын негизги булагы – деңиз менен океандан алыс жайгашкандыктан жаан-чачын аз болот. Жылдык жаан-чачындын орточо өлчөмү 409 ''мм''. Көбү [[Жалган куран|Жалган Куран]]-[[Теке айы|Теке]], жылдын кургакчыл мезгили (11%) [[Теке айы|Теке]]–[[Аяк оона айы|Айак Оона]] айларына туура келет. Кар [[Бештин айы|Бештин айынын]] ортосунан [[Бирдин айы|Бирдин айынын]] аягына чейин жатат. Жаан-чачындуу кыштагы кардын орточо калыңдыгы 13 ''см'', аз түшкөндөгү орточо калыңдыгы 3–7 ''см''. Бишкектин климатына тоо-өрөөн желаргысы  мүнөздүү. Анын  ылдамдыгы  2–3 ''м/сек''ден  ашпайт.  Ылдамдыгы 15 ''м/сек''ге жеткен шамал негизинен батыштан согот жана жылына орто эсеп менен  30дай  жолу болот. Жылдын суук мезгилинде жылына орто эсеп менен 30–40 күн шаарды жөө туман жана мунарык басып турат.
{{Шаардын аба ырайы
 | Туурасы    = 100%
 | Абалы      = collapsed
 | Жер_илик   = Бишкектин
 | Булак      = Погода и климат&lt;ref&gt;[https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38353.htm Погода и климат. Климат мира. Бишкек]&lt;/ref&gt;

 | Үчт_ор     = -2.7  | Үчт_ор_ж-ч = 75
 | Бир_ор     = -0.8  | Бир_ор_ж-ч = 75
 | Жал_ор     = 4.9   | Жал_ор_ж-ч = 71
 | Чын_ор     = 11.2  | Чын_ор_ж-ч = 63
 | Буг_ор     = 16.4  | Буг_ор_ж-ч = 60
 | Кул_ор     = 21.4  | Кул_ор_ж-ч = 50
 | Тек_ор     = 24.2  | Тек_ор_ж-ч = 46
 | Баш_ор     = 22.8  | Баш_ор_ж-ч = 45
 | Аяк_ор     = 17.1  | Аяк_ор_ж-ч = 48
 | Тог_ор     = 10.1  | Тог_ор_ж-ч = 60
 | Жет_ор     = 3.3   | Жет_ор_ж-ч = 71
 | Беш_ор     = -1.5  | Беш_ор_ж-ч = 77
 | Жыл_ор     = 10.5  | Жыл_ор_ж-ч = 62

 | Үчт_ор_мин  = -7.1  | Үчт_ор_макс = 2.7
 | Бир_ор_мин  = -5.2  | Бир_ор_макс = 4.6
 | Жал_ор_мин  = 0.0   | Жал_ор_макс = 10.7
 | Чын_ор_мин  = 5.3   | Чын_ор_макс = 17.8
 | Буг_ор_мин  = 10.1  | Буг_ор_макс = 22.9
 | Кул_ор_мин  = 14.3  | Кул_ор_макс = 28.2
 | Тек_ор_мин  = 16.5  | Тек_ор_макс = 31.4
 | Баш_ор_мин  = 14.8  | Баш_ор_макс = 30.3
 | Аяк_ор_мин  = 9.7   | Аяк_ор_макс = 24.8
 | Тог_ор_мин  = 4.2   | Тог_ор_макс = 17.0
 | Жет_ор_мин  = -1.1  | Жет_ор_макс = 8.9
 | Беш_ор_мин  = -5.3  | Беш_ор_макс = 3.3
 | Жыл_ор_мин  = 5.1   | Жыл_ор_макс = 16.9

 | Үчт_а_мин  = -31.9 | Үчт_а_макс = 20.0
 | Бир_а_мин  = -34.0 | Бир_а_макс = 25.4
 | Жал_а_мин  = -20.8 | Жал_а_макс = 30.5
 | Чын_а_мин  = -12.3 | Чын_а_макс = 34.7
 | Буг_а_мин  = -4.1  | Буг_а_макс = 36.7
 | Кул_а_мин  = 3.9   | Кул_а_макс = 40.9
 | Тек_а_мин  = 7.4   | Тек_а_макс = 42.8
 | Баш_а_мин  = 5.1   | Баш_а_макс = 39.7
 | Аяк_а_мин  = -4.6  | Аяк_а_макс = 37.1
 | Тог_а_мин  = -13.4 | Тог_а_макс = 34.2
 | Жет_а_мин  = -25.8 | Жет_а_макс = 29.8
 | Беш_а_мин  = -29.1 | Беш_а_макс = 23.7
 | Жыл_а_мин  = -34.0 | Жыл_а_макс = 42.8

 | Үчт_суу     = 28
 | Бир_суу     = 32
 | Жал_суу     = 48
 | Чын_суу     = 75
 | Буг_суу     = 62
 | Кул_суу     = 34
 | Тек_суу     = 19
 | Баш_суу     = 15
 | Аяк_суу     = 19
 | Тог_суу     = 37
 | Жет_суу     = 42
 | Беш_суу     = 35
 | Жыл_суу     = 446
}}


=== Суулары ===
Бишкек шаарынын негизги суу артериялары мурда [[Ала-Арча суусу|Ала-Арча]] жана [[Аламүдүн суусу|Аламүдүн]] суулары болгон. Алар Бишкектин аймагында тармактанган нуктар менен түштүктөн түндүктү карай аккан. Шаар курулушунун кеңири кулач жайышына байланыштуу алардын көптөгөн салаалары эки гана нукка бириктирилген. Суу агымын жөнгө салуу үчүн Бишкектин түштүк тарабындагы тоо этектеринде курулган суу сактагычтар жана көптөгөн сугат каналдары аркылуу шаар айланасындагы чарбалардын жерлерин жана шаар аймагын сугарууга пайдаланылат.

Бишкектин  ирригация  системасына шаар аркылуу ар тарапка салынган арыктар менен каналдар тармагы кирет. Шаар аркылуу Батыш жана Түштүк Чоң Чүй  каналдары өтөт. Бишкектен түндүгүрөөктө Төмөнкү Ала-Арча суу сактагычы жайгашкан: бир бөлүгү шаардын аймагына кирет. Кара жыгач багында жана [[Бишкек Эркин Экономикалык зонасы|Бишкек Эркин Экономикалык Аймагында (ЭЭА)]] көлмөлөр бар.

Шаардын түштүк бөлүгүнө түндүктүн кадимки боз топурагы мүнөздүү, түндүк (төмөнкү) бөлүгүн боз шалбаа, шалбаа жана шалбаалуу-саздак топурактары каптап жатат. Табигый өсүмдүктөр шаардын чет-жакасындагы бош жерлерге гана мүнөздүү. Шаардын түндүк бөлүгүнүн өсүмдүк эгилбеген бош жерлеринде камыш, жекен, ыраң чөп, көлмө жана суу жээктеринде жапайы тал, терек, сейрек жийде кезигет. Шаардын түштүк жагында тоо этектеринин адырларында кургакчыл жерге мүнөздүү өсүмдүктөр басымдуулук кылат. Адырлардын төмөнкү бөлүктөрүн эпемер-шыбактуу жарым чөл ээлейт.

=== Флорасы жана фаунасы ===
Шаардын жаныбарлар дүйнөсүнүн негизин палеарктикалык ландшафттын маданий фаунасынын типтүү өкүлдөрү түзөт. Сүт эмүүчүлөрдүн негизгилери жарганаттар (эргежээл-нетопырь, кечки кожан), чычкан түркүмүндөгү кемиргичтер (үй чычкандары, боз келемиштер). Чет жактардагы жерлерде жер казгычтар, токой чычканы, жөнөкөй талаа чычканы, сейрек-таажылуу кум чычкандары, арс чычкандар, кулактуу кирпилер жүрүшөт. Сейилбактарда жана гүл бакчаларда акклиматташкан тыйын чычкан-телеуткалар үйүрлөшкөн. Шаар чегинде 100дөн ашык түрдөгү куштар кездешет, алардын ичинен 30дайы уялашат. Уялагандардын көп саны таранчылар (үй, талаа), бактектер (кичи, жөнөкөй), чабалекейлер (карлыгачтар, сары белдүү), кара таркылдак, чыйырчыктар. Аз санда уялагандар ак кула токой ак чымчыгы, борбаш-куу, жашыл чымчык, байкалбас жылкычы чымчык, чоң сары чымчык, князёк, жаргалдак, ала чымчык, боз чымын кармагыч, кыргый короолуу, сасык үпүп. Аябай аз сандагылар түкүргүч, карлыгач, топулуу торгой, булбул, козодой ж.б. Мезгилдик жер которууда  калаага короолу, пеночка, боз таркылдак, боз чымчык, кызгылт чыйырчык, боз чымчык (кичине чымчык), калтырак чымчык, токой чымчыгы, сары баштуу торгой, үрпөк баш, кызыл куйрук, күкүк, жылкычы чымчык ж.б. келишет. Кыштагандар негизинен боз карга, чыйырчык, таан. Кыштагандардан бир аз жапалак үкүлөрдүн тобу кездешет. Айрым убактарда кыргый-карчыгалар да кышташат.  Куштар менен сүт эмүүчүлөрдүн жыштыгы анча көп эмес. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдөн  жашыл бакалар, көлмөлөрдөгү жана борбор азиядагы кур бакалар кездешет. Бакалар четтеги көлмөлөрдө жашашат. Шаар чекесине чектешкен жерлерде саймалуу жана суу жыландары да кезигет. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдүн жана сойлоочулардын саны жашоо-тиричилик шарттарынын начарлашына жана аларга түздөн-түз аңчылыкка чыгып жатышкандыктан кемүүдө. Шаар четиндеги айрым каналдарда жана көлмөлөрдө елец, ит чабак, кызыл канат, чабак, маринка, сазан, боз ит чабак, сом, чүй тикен, амур чабактары ж.б. жашашат. Алардын айрымдары балык кармоо сүйүүчүлөрүнүн объекттери болуп саналат.

== Калкы ==

Шаар калкынын саны 2009 ж. [[Жалган куран|Жалган Курандагы]] эл каттоо боюнча 835,743 миң адам болуп, республикадагы калктын 15,6 %ын түзгөн.

Шаарда 1940 ж. 104,5 миң калк жашаса, 1950 ж. 218,0 миң, 1979 ж. 535,5 миң, 1989 ж. 619,9 миң, 1999 ж. 762,3 миң калк болгон.

2019 ж. 1 027,245 миң калк жашап, анын 1 022,721 миңи (99,6%) шаарда, 2,39 миңи (0,4%) шаардын чет-жакасындагы [[Орто Сай|Орто-Сай айылында]] жашайт.

Эркектер жалпы калктын 46,3%ын, аялдар 53,7%ын түзөт. 2019 ж. үйлөнгөндөрдүн саны 6695 же болбосо 1000 кишиге эсептегенде 7,7, ажырашкандар 1870 же 1000 кишиге эсептегенде 2,2 адамды түзгөн.

2019 ж. Бишкек шаардык кеңеши боюнча 1000 адамга төрөлгөндөрдүн саны 28,8, өлгөндөрдүн саны 4,7, табигый өсүш 22,912 миңди түзүп, төрөлгөн 1000 баланын (1 жашка чейинки) 21,7 өлүмгө дуушар болгон.

2019 ж. жумушсуздардын саны (катталганы боюнча) Бишкек шаары боюнча 7017 адамды түзгөн. 2009 ж. шаар боюнча жалпы калктын 24,4% эмгекке жарамдуудан жаш, 65,8% эмгекке жарамдуу, 9,8% улуу муундагы адамдар болгон.

=== Улуттук курамы ===
Шаарда [[Кыргыздар]] (66,2%), [[Орустар]] (23,0%), [[Уйгурлар]] (1,6%), [[Татарлар]] (1,5%), [[Корейлер]] (1,4%), [[Өзбектер]] (1,4%), [[Казактар]] (1,1%), [[Украиндер]] (0,9%), [[Дунгандар|Дуңгандар]] (0,5%) ж. б. жашайт

Бишкек шаарынын калкынын 2002 жылкы миграциясы: келгендердин саны 5741 адам, кеткендер — 12654 адам болуп, алардын ичинен чет өлкөлөрдөн шаарга 1017 адам жана өлкөнүн башка региондорунан шаарга 4724 адам келип, шаардан башка чет өлкөлөргө 8092 адам жана өлкөнүн башка региондоруна 4562 адам кетип, жалпы миграциялык азайуу 6913 адамды түзгөн.

== Тарыхы ==
[[Файл:Central Bank KASSR.jpg|thumb|[[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССРинин]] Борбордук банкы, 1927]]
Азыркы шаардын аймагын адамдар эң байыркы заманда эле отурукташкан. [[Аламүдүн ГЭС]]теринин жанынан табылган таш эмгек куралдары Бишкектин айланасында алгачкы адамдар б. з. ч. 5–4 миң жылдыктарда жашагандыгын далилдейт. [[Темир доору]]нун башталышы менен Кыргызстандын аймагында [[сак]] (б. з. ч. 7–3 кылымдары) жана [[усун]] (б. з. ч. 3-кылым – б. з. 5-кылым) уруу бирликтери түзүлгөн. Бул уруу союздары Аламүдүн, Аларча сууларын бойлото да отурукташкан. Буга кийинки мезгилге чейин сакталып калган дөбө-мүрзөлөр далил болот.

Орто кылымда Аламүдүн жана Аларча сууларынын алабын көчмөн жана отурукташып дыйканчылык кылган [[түрк уруулары]] мекендеген. Орто кылымдагы эң ири шаарлардын бири азыркы [[Бишкек шаар чалдыбары]] (7–12 кылымдары) болгон. Татаал планда салынып, бекем чеп курулмаларынан турган бул шаар 25–30 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;дей аянтты ээлеген (Бишкек1 бекетинин жана мурунку Ключевой, Кызыласкер айылдарынын аймагы). Кийин &quot;Темир усталар чеби&quot; аталып калган дагы бир байыркы чоң шаар (8–13 кылымдары), азыркы Абдумомунов жана Орозбеков көчөлөрүнүн, Кара жыгач багы менен Аламүдүн суусунун ортосунда жайгашкан.
[[Файл:Kilometre zero Bishkek.jpg|left|thumb|Бишкек шаарынын нөлдүк километри]]
Шаардын борбору кокондуктардын мурдагы чеби [[Бишкек чеби]]нин аймагында (Аламүдүн суусунун сол жээги, кийин &quot;Темир усталар чеби&quot; деп аталып калган шаар чалдыбарынын орду) жайгашкан. Шаар 8-кылымындан 15-кылымдын башына чейин өнүгүп, моңголдордун жапырыгында бүлгүнгө учураган жана бир аз убакыттан кийин кайра жанданып, тиричилик 18-кылымга чейин созулган. Андан кийин шаар биротоло ээн калган. Айрым маалыматтар боюнча 18-кылымында [[солто уруусу]]нан чыккан Бишкек аттуу адам ушул чөйрөнү жердеп, журтун душмандан коргоп турган. 19-кылымдын башында кыргыз феодалдарынын өз ара чатагынан пайдаланган [[Кокон хандыгы]] Чүй өрөөнүн басып алып, жергиликтүү элди башкарып туруу үчүн бир катар чеп курдурган.

Кокондуктардын негизги чыңдоолорунун бири катары Чүй өрөөнүн борбор бөлүгүндө курулган чеп — Бишкек чеби аталган (бул аталышты колониячылар [[Пишпек]] деп бурмалап, өзгөртүп айтышкан). Бул чеп Аламүдүн суусунун батыш жагында азыркы &quot;Темир усталар чебинин&quot; ордунда 6га жерди ээлеген. Борбор Азияны ээлеп алууга умтулган Орусия аскерлери 1860-жылы 4-сентябрда Бишкек чебин убактылуу басып алган. Бирок алар кетээри менен мында кокондуктардын бийлиги кайра орногон. 1862-жылы сентябрда падыша аскерлери Байтик башында турган кыргыздардын жардамы менен чепти 2-ирээт ээлеп, аны биротоло талкалаган. 1864-жылы анын урандысынын жанында казак-орустардын бекети, ага удаа чакан базар, 1887-жылы ат-почта бекети курулган. 1868—70 жылдары шаардын азыркы чегинде орус келгиндери Аламүдүн жана Бишкек айылдарын негиздешкен. 1865-жылга чейин чүйлүк кыргыздар акимий жактан Ала-Тоо округунун (борбору — [[Верный]] шаары) начальнигине баш ийген, 1865–67 жылдары [[Түркстан облусу|Түркстан]] дубанына, кийин [[Токмок уезди|Токмок]] уездинин курамында Жетисуу облусуна кирген. 1878-жылы 29-апрелде уездин борбору Токмоктон Бишкекке көчүрүлүп, ага шаар статусу берилген. Шаар калкынын саны 1913-жылы 18468 жеткен. Бишкекте кустардык-өнөр жайлык мүнөздөгү алгачкы ишканалар, а.и. тегирмендер 19-кылымдын 2-жарымында пайда болгон. 1883-жыды булгаары заводу, 1885-жылы сыр-быштак жасоо ишканасы иштей баштаган. Ошондой болсо да шаарда ө.ж-га караганда базардык-стационардык типтеги соода тезирээк өнүккөн. 1878-жылы алгачкы чакан оорукана менен дарыкана ачылган. 1879-жылы приходдук бир класстуу окуу жай, кийин башка окуу жайлар ачылган. 1916-жылы жайында [[Бишкек уезди|Бишкек]] уездинин көп бөлүгүн улуттук-боштондук көтөрүлүш каптаган. [[Орусия|Орусияда]] февраль буржуазия-демократиялык революциясы жеңгенден кийин, 1917-жылы мартта Бишкек солдат жана жумушчу депутаттар кеңеши уюшулуп, анда чечүүчү позициянын [[Убактылуу өкмөт|Убактылуу өкмөттү]] колдогон меньшевиктер менен эсерлер ээлеп алышкан. 1918-жылы 7-январда Бишкектеги жана уездеги бийлик иш жүзүндө большевиктердин колуна өткөн. 1924-жылы 14-октябрдан Бишкек — Кара Кыргыз АОсунун (1925-жылы 25-майдан Кыргыз АОсу), 1926-жылы 1-февралдан [[Кыргыз АССР|Кыргыз АКСР]]инин борбору, 1926-жылы 12-майдан [[Фрунзе]] деп аталган. 1936-жылы 5-декабрдан Фрунзе — [[Кыргыз ССР|Кыргыз КСР]]инин борбору (1991-жылдан Бишкек аталып, эгемендүү Кыргыз Республиканын борбору), 1938-жылы Бишкекте 3 акимий район [[Пролетар]] (азыркы Ленин), [[Биринчи Май]], [[Свердлов район|Свердлов райондору]] түзүлгөн. 1961-жылы шаарга Кызыласкер, Привокзальный (Попеновка), [[Төкөлдөш]] айылдары, Аламүдүн, Көк-Жар айылдарынын бир бөлүгү, 1984-ж. Чоңарык, Ортосай айылдары кошулган. 1974-жылы жаңы акимий район Октябрь район түзүлгөн. Кеңеш доорунда Бишкек шаарынын саясий-коомдук, социалдык-экономиалык жана маданий турмушунда зор өзгөрүүлөр болду. 1924-жылы алгачкы кыргыз газети &quot;[[Эркинтоо]]&quot; чыккан. 1926-жылы мамлекеттик басмакана менен музей түзүлгөн. 1932-жылы педагогика, 1938-жылы зооветеринария, 1939-жылы медицина институттары ачылган. Ошол эле жылдары алгачкы ири өнөр жай ишканалары курулган. Бишкекке [[Улуу Ата мекендик согуш]] жылдарында [[Украина|Украинадан]], Орусиядан бир катар ө. ж. ишканалары көчүрүлүп келинген. Азыркы учурда базар экономикасына багыт алуунун натыйжасында шаардагы өнөр жай ишканаларынын, соода мекемелеринин ж. б-дын бир катары менчиктин түрдүү формаларына өтүүдө. Көз каранды эмес мамл-тин борбору катары Бишкекте бир катар чет өлкөлөрдүн элчиликтери жана эл аралык уюмдардын өкүлчүлүктөрү ачылып, Кыргызстандын дүйнө элдери менен байланышы кеңейүүдө.

VII-кылымындан баштап Бишкек калаасы Жул шаарчасы катары таанымал болчу. 1825-жылында [[Чүй өрөөнү|Чүй]] өрөөнүндөгү Пишпек аттуу калаасы эң ири аскерканасы (гарнизон) менен кошоо курулган. Орус аскерлери калааны 2 жолу (Аяк оона айынын (сентябрь) 4, 1860 жана тогуздун айынын (октябрь) 24, 1862) басып алышкан. 1862-жылдын Жетинин айында (ноябрь) калаа талкаланган. Эки жыл өткөндөн соң, анын ордуна *казак пикети орнотулуп, кийинчирээк базар чогула башталды. 1868-жылы Пишпек аттуу конуш курулган. Чын куран айынын (апрель) 29, 1878-жылы уезддын ([[Жети-Суу]] дубаны) борбору Пишпеке которулган. Ошол учурдан бери Пишпек (Бишкек) шаар наамдын ээси.

Тогуздун айынындан (октябрь), 1924-жылындан, Кара-Кыргыз Өзэрктин (автономия) акимий борбору. Бугу айынан (май), 1925-жылдан - Кыргыз Өзэрктин (автономия) борбору. 1926-жылы кеңештик (советтик) аскербашынын, Михаил Фрунзенин, аты коюлуп Фрунзеге өзгөрүлгөн. 1936-жылдан баштап Фрунзе шаары - [[Кыргыз ССР|Кыргыз КСР]]дин борбордук калаасы. 1991-жылы, эгемендүү Кыргыз Республикасында, шаардын аты кайрадан Бишкекке өзгөрүлгөн. Бир уламыш боюнча шаардын жаңы аты, XVII-кылымында бул жерде жашаган Бишкек-Баатырдын атынан чыккан. Башкасы боюнча - Пишпектен (биринчи аты) жана Бишкек (маанилештери:жыгачтан жасалган курал, кымыз аралаштыргыч таяк).
== Экономикасы ==

Бишкек шаарынын экономикалык жана социалдык жактан башка дубандарга салыштырмалуу жогору деңгээлде өнүккөн, саясий жактан [[Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын]] борбору катары өзгөчөлөнгөн аймак. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж.б. тармактар өнүккөн.

Кийинки жылдары, Кыргызстанда жана анын аймактарында өндүрүштү рыноктук шартка ылайыкташтыруу максатында, чарбанын бардык тармактарында экономикалык реформа жүргүзүү башталган. Натыйжада, өндүрүшкө структуралык өзгөрүүлөр киргизилип, менчиктин ар түрдүү формасындагы ишканалар көбөйдү. 2003-жылдын 1-январына карата, статистикалык бирдиктин мамлекеттик регистрине киргизилген ээлик кылуучу (юридикалык жактар) ишкана, уюм жана мекемелердин катталган саны 23531 (а.и. иштегендери 19902) болгон. Алардын ичинен менчиктин формалары боюнча 1240 (842) мамлекеттик, 399 (240) коммуналдык, 21956 (8820) жеке менчикке таандык. Ал эми жалпы 23531 субъектилердин түрлөрү боюнча: 21813 (8527) чакан ишканалар, 1049 (771) орто жана 669 (604) ири ишканалар.

Рыноктук шартка ылайыкташкан ушул ишканалар – өнөр жай, курулуш, транспорт, соода же тейлөөнүн башка тармактарына таандык. Өндүрүштү базар экономикасынын шартына ылайыкташтыруунун натыйжасында шаардын өнөр жайында дагы эң ири структуралык өзгөрүүлөр болду.

Өндүргөн продукциялары рыногун жоготуп, сатылбай калган өнөр жай ишканалары, айрыкча Бишкектеги машина куруу тармагынын ири ишканаларынын өндүрүшү токтотулду же аларды башка өтүмдүү буюмдарды жасоого толук кайра курууга туура келди. Кээ бир ишканалар жарым жартылай иштеп калышты. Ошого байланыштуу Бишкек шаарынын өнөр жай өндүрүшү 1991—95 жылдары 4 эсеге төмөндөгөн.

Шаарда 1991-жылы чөп таңгактоочу машина жасоо 20 миң даанага жетсе, 1996-жылы анын 200 араң чыгарылган. Электр машиналар 1125тен, 64кө, металлды кесүүчү станоктор 1146дан 27ге, токулган кийимдер 16 млн даанадан 1,4 млн даанага, бут кийимдер 3,5 млн жуптан 380 миң жупка чейин кыскарган. Ошондуктан, өнөр жай өндүргөн продукциянын көлөмү боюнча Бишкектин республикадагы үлүшү 1991-жылы 31,0%тен, 1996-жылы 20,7%ке чейин азайган. Ал эми, 1996-жылы шаардын өнөр жай өндүрүшүндөгү төмөндөө токтолуп, кайра жогорулоого багыт алды.

1995-жылга салыштырганда бир жылдык өсүш продукциянын көлөмү боюнча 3,0%ти түзгөн. Жогоруда белгиленген өзгөрүүлөргө карабастан, Бишкек шаары дагы эле Республиканын эң ири өнөр жай түйүнү катары белгилүү. 2002-жылы шаарында 125 ишкана иштеп, Кыргызстандын өнөр жайынын 20,0%ин же 8903,0 млн сомдук продукциясын өндүргөн. Анын ичинен кеңири керектелүүчү товарлардын үлүшү шаардын өнөр жай өндүргөн продукциянын 63,5%ин түзгөн.

Шаарда өнөр жай өндүрүшүнүн бардык тармактары бар. Алардын ичинен негизгилери машина куруу жана металл иштетүү (2000-жылы 445,9 млн сомдук продукция чыгарган), жеңил (576,6 млн), тамак-аш (1877,3 млн) өнөр жайлары жана электрэнергетика (996,6 млн сом) негизги орунду ээлеп, алар 2000-ж. жалпы өнөр жайдын 60%тен көбүрөөк продукциясын өндүргөн. Ушул тармактардын республикадагы үлүшү дагы жогору. 2000-жылы шаардын машина куруу өнөр жай Республиканын ушул тармагы өндүргөн продукциянын 26,2%ин, тамак-аш 29,0%ин жана жеңил өнөр жай 23,5%ин чыгарган.
[[Файл:Southern Gates Bishkek.jpg|thumb|Түштүк дарбазадагы сейил-бак]]
Бишкектин ири өнөр жай ишканалары: 

* Бишкек ЖЭБ (ТЭЦ, 2000-жылы 454,3 млн сомдук продукция өндүргөн),
* &quot;РЕЕМТСМА – Кыргызстан&quot; АК (386,6 млн),
* &quot;Дастан&quot; корпорациясы (302,1 млн), камволдук-нооту (174,3 млн),
* &quot;Кока-Кола – Бишкек – Ботлерс&quot; ишканасы (162,0 миң),
* &quot;Бишкек дан-азык&quot; (52,5 млн);
* Бишкек машина куруу заводу (110,4 млн),
* &quot;Бишкексүт&quot; (114,6 млн),
* &quot;Таттуу&quot; (29,0 млн),
* &quot;Кыргызшампаны&quot; (46,9 млн),
* &quot;Кыргызавтомаш&quot; (55,6 млн),
* &quot;Жылдыз&quot; (10,1 млн),
* &quot;Байпак&quot; (9,0 млн),
* &quot;Бишкек темир-бетон заводу&quot; (37,8 млн сом),
* &quot;Булгаары&quot; биргелешкен ишканасы (14,3 млн) акционердик коомдору ж.б.&lt;br /&gt;

Өнөр жайдын негизги продукциялары:

* электроэнергия (2002-жылы 1060 млн кВт/с),
* касса аппараттары (72 даана),
* автомобиль радиаторлору (178,2 даана),
* мебелдер (172,0 млн сом),
* бетондон жасалган курама курулуш конструкциялары (59,4 миң т),
* кыш жана плита материалдары (16,3 млн даана),
* токулган кийим (15,6 миң даана),
* жүн кездемелери (374 миң м3),
* байпактар (3793,6 миң жуп),
* бут кийимдер (37,9 миң жуп),
* эт (6,3т), сүт (17,4 миң т),
* пиво (4722 миң дикалитр),
* шампан (260 миң дикалитр),
* коньяк (27,5 миң дикалитр),
* сигарет жана папиростор (3168,6 даана),
* ун (27,2 миң т), нан азыктары (41,3 миң т),
* чай (2,7 миң т) ж. б.&lt;br /&gt;

Көпчүлүгү, айрыкча машина куруу жана жеңил өнөр жай тармактарынын продукциялары чет өлкөлөргө сатылып, алар менен экономикалык байланыш түзүүдө жана Республиканын өнүгүшүндө Бишкек шаарынын мааниси зор. Экспортко сатылган продукциялардын көлөмү 2002-жылы 312,9 млн [[АКШ]]нын долларын (Республиканын экспортунун 64,4%) түзүп, региондордун ичинен биринчи орунда болгон. Ошол эле мезгилде башка өлкөлөрдөн сатып алынган калк кеңири керектөөчү продукциялардын, башкача айтканда импорттук көлөмү 363,9 млн долларга жетип, импорттун 62,0%ин түзгөн. Натыйжада, Бишкек шаарынын өзүнүн бюджетин өзү толук каражаттоо менен Республиканын бюджетин толуктоодо зор салымы бар.&lt;br /&gt;

Башка аймактардан айырмаланып, шаардын калкына социалдык жактан берилүүчү төлөмдөрдү жергиликтүү бюджеттин эсебинен шаар өзү камсыз кылат.

Бишкекте калкты соода жана тиричилик жактан тейлөөчү тармактардын өнүгүү деңгээли дагы Республиканын орто көрсөткүчүнөн бир кыйла жогору. 2002-жылы шаарда товарларды соодалап жүргүзүүнүн көлөмү 23,0 млрд сом, калкты тейлөөнүн көлөмү 4,7 млрд сом, а.и. калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 477,6 млн сомго жеткен. Башкача айтканда Республиканын орто көрсөткүчүнө салыштырганда Бишкекте соода жүргүзүүнүн көлөмүн адамдын санына эсептегенде 1,5 эсеге, ал эми калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 6,0 эсеге жогору болгон. 1995-жылы Бишкек шаарында [[Эркин экономикалык аймактар|Эркин экономикалык аймак]] (ЭЭА) түзүлгөн. Анын курамына шаардын &quot;Манас&quot; аэропорту, Өкмөттүн алдындагы Улуттук көргөзмө борборунун жери, илгертен &quot;Акчий&quot; деп аталып келген Чүй дубанынын Аламүдүн районундагы азыркы Мрамор айылынын чет-жакасындагы жерлер кирет. &quot;Бишкек&quot; ЭЭАнын жалпы аянты 489га. 2002-жылдын башталышында &quot;Бишкек&quot; ЭЭАда 412 ишкана катталып, анын 172си иштеген. Аларда 2814 адам эмгектенген. &quot;Бишкек&quot; ЭЭАда 2001-жылы 1181,8 млн сомдук продукция өндүрүлгөн, сыртка сатылган продукциянын көлөмү 12,6 млн АКШнын долларын жана сырттан келген инвестициянын көлөмү 1,2 млн долларды түзгөн.

== Маданий турмушу ==
[[Файл:Nationallibrary.jpg|left|thumb|Улуттук китепкана]]
[[Файл:The National Theatre in Bishkek (2006-10-14).jpg|thumb|221x221px|Опера жана балет театры]]
Бишкек шаары Республиканын [[илим]], [[билим]], саламаттыкты сактоо, [[көркөм өнөр]] жана [[маданият]] мекемелеринин көпчүлүгү жайгашкан ири борбор катары белгилүү. Республиканын илим изилдөө мекемелеринин дээрлик бардыгы Бишкек шаарында жайгашкан. Билим берүү жагынан 2002/2003-окуу жылында 25 жогорку окуу жайында 65,4 миң студент (алардын 85,0%и контракт менен) окуган. Жогорку окуу жайларында 4594 мугалим иштеп, алардын 226сы илимдин доктору, 1400 илимдин кандидаты. Шаарда жалпы билим берүүчү 116 орто мектеп, алардын ичинен 3 жатак-мектеп, 3 атайын мектеп жана 3 кечки мектеп иштеп, аларда 104,3 миң окуучу окуп, 5570 мугалим эмгектенген. Ушул мектептердин кээ бирлери гимназия, лицейлер жана 20 жеке менчик мектептер. Жеке менчик мектептерде 1,9 миң окуучу окуган. Ар кандай сабактарды тереңдетип окуткан мектеп, гимназия жана лицейлердин саны 32. Бардык мектептердин көбүндө информатика кабинеттери бар. Дээрлик бардык мектептерде китепкана жана ашкана иштейт. Шаардын мектептеринде бир класста орт. алганда 27 окуучу окуп, бул республикада эң жогорку чек болуп саналат. Саламаттыкты сактоо тармагында 2002-жылы 9680 орундуу (10 миң адамга 163 орун) 32 оорукана болуп, аларда ар түрдүү адистиктеги 3792 дарыгер (10 миң адамга 97 дарыгер) жана 7253 медициналык орто билимдүү кызматкер (10 миң адамга 122) иштеген. Башкача айтканда ооруканалардагы орундарды калктын 10 миң адамына эсептегенде, шаардын деңгээли Республиканын орто көрсөткүчүнөн 1,8 эсеге, ал эми врачтардын саны боюнча 2,9 эсеге жогору болгон. Бишкекте өлкөнүн ири мейманкалары, базарлары, дүкөндөрү ж. б. жайгашкан.
[[Файл:Cosmopark.jpg|left|thumb|Космопарк ]]
Алар:  &quot;Достук&quot;, &quot;Аккеме&quot;, &quot;Саякат&quot;, &quot;Ысык-Көл&quot;, &quot;Семетей&quot;, &quot;Бишкек&quot;, &quot;Ала-Тоо&quot;, &quot;Хаятт&quot;, &quot;Эльдорадо&quot; ж.б. мейманкалар, &quot;Ош&quot;, &quot;Аламүдүн&quot;, &quot;Баткен&quot;, &quot;Ортосай&quot;, &quot;Аларча-2&quot;, &quot;Дордой&quot;, &quot;Кудайберген&quot; ж.б. базарлар, &quot;Айгүл&quot;, &quot;Айчүрөк&quot;, &quot;Береке&quot;, &quot;Берекет&quot;, &quot;Бешсары&quot;, &quot;Диньчинь&quot;, &quot;Жаңылык&quot;, &quot;Миңтүркүн&quot;, &quot;Сейтек&quot; ж.б. соода дүкөндөрү жана комплекстери д. у. с. Бишкек шаарында 22 ири китепкана иштеп, аларда 7208 миң нуска китеп болгон. Шаарда 7 театр, анын бири опера жана балет театры, экөө мамл. драма театры, 1 филармония, 3 клуб жана маданият мекемелери, 10 кинотеатр жана 11 музей иштеген. Ошондой эле шаарда мамлекеттик эмес бир нече театрлар ж.б. маданияттык мекемелер ачылган. Бишкек Кыргыз Республиканын саясий борбору болгондуктан өлкөнүн башкаруу бийликтери — Президенттин администрациясы, Өкмөт, [[Жогорку Кеңеш]], Республикалык сот жана прокуратура, ошондой эле төртүнчү бийлик деп саналган басма каражаттары – гезит, журналдар, радио жана телекөрсөтүүчү мекемелер шаарда жайгашкан. Ошондой эле Бишкекте ондон ашык чет өлкөлөрдүн өкүлчүлүктөрү иштейт. Алар: АКШ, [[Беларусь]], [[Германия]], [[Индия]], [[Иран]], [[Казакстан]], [[Кытай]], Орусия, [[Өзбекстан]], [[Пакистан]], [[Тажикстан]], [[Түркия]] ж.б.

== Транспорт ==
=== Темир жол ===
[[Файл:Bischkek II Bahnhof, Nov. 2013.jpg|thumb|[[Бишкек-2]]]]
Темир жол каттамдары үч темир жол станциялары аркылуу жургүзүлөт: Пишпек, Бишкек жана Аламедин. Жүргүнчүлөрдүн жана жуктөрдүн негизги агымы [[Орусия]]нын шаарларына бет алышат, [[Казакстан]]дын аймагы менен. Жергиликтүү шаар аралык жана жакынкы аймактарга да каттамдар бар.

=== Электр транспорту ===
{{Негизги макала|Бишкек троллейбусу}}
[[1951-жыл|1951-жылы]] 13-январда троллейбус системасын өнүктүрүүнүн биринчи этабы башталган. Троллейбус линияларынын узундугу 8,4 чакырымды түзүп, МТБ-82 моделиндеги төрт троллейбус эки каттам боюнча иштеп баштаган: № 1 каттамы Линейный, Совет, Сталин (Чүй проспекти) көчөсүнөн баштап, Крупская атындагы балдар үйүнө чейин каттаган. Ал эми №2 каттам Темир жол вокзалынан Ленин проспектиси (Жибек- Жолу) аркылуу өткөн. Троллейбустар эки орундуу сан менен номерленген. Троллейбустун эң алгачкы айдоочусу Тагильцев Николай болгон&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Бишкек шаарынын мэриясынын расмий сайты. Алгачкы троллейбус 1951-жылы каттамга чыккан |url=https://bishkek.gov.kg/ky/post/26505 |accessdate=2024-09-11 |archivedate=2024-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240911115918/https://bishkek.gov.kg/ky/post/26505 }}&lt;/ref&gt;. Эң алгачкы жылдагы жүргүнчүлөрдүн жалпы саны 3228 миң адамды түзгөн&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Шаарда [[Бишкек метросу|жеңил метро]] жана электропоезд түзүлөөрү күтүлүүдө.
=== Автомобилдик (Автоунаа) ===
Шаардын коомдук транспортунун негизги түрлөрү болуп: автобустар, маршруттук таксилер, таксилер эсептелинет.

Маршруттук таксилер жургүнчулөрдүн көпчулүк бөлүгүн тейлейт, бир нече ишкана иштейт. 

Жеңил машиналардын саны 2000-жылдан 2011-жылга чейин 3 эсе, автобустар 2 эсе өскөн.

Шаардын көчөлөрү оңдолуп, жаңы жолдор да салынууда.

=== Шаар аралык байланыш ===
Ысык-Көлгө Бишкектен, жайында өзгөчө, автобустардын жана миниавтобус, таксилердин агымы көбөйөт. Көлгө чейин поезд менен да барса болот, Балыкчы шаарына чейин. 
[[Файл:Manas 2.jpg|thumb|Жаңы салынган &quot;Манас-2&quot; аэропорт терминалы]]
Бишкектен Кыргызстандын башка шаарларына чейин көптөгөн маршрут менен автобустар каттайт. Аларды шаардагы эки автобекет тейлейт: Батыш (жаңы) жана Чыгыш (эски) автобекет болуп.

=== Аэропорт (Абабекет) ===
Бишкек шаарынын административдик аймагында жайгашкан эл аралык [[Манас эл аралык аэропорту|&quot;Манас&quot; эл аралык аэропорту]] шаардан 23 км алыстыкта жайгашкан. Аэропортту кыргыз элинин улуу эпосунун башкы каарманы — Айкөл Манастын атынан коюлган. Бул аэропорт шаарды, ошондой эле Чүй дубанынын чет өлкөлөр жана Республиканын дээрлик бардык региондору менен аба жолдору аркылуу байланыштырат. 2000-жылы Бишкек шаарынын аба жолдору менен 1173,5 миң жүргүнчү ташылган. ЭГАУнун (ИКАО) классификациясына ылайык, аэропорт 4Е классында. Учуп-конуу тилкеси 4,2 км. Ал кандай самолет болбосун, кабыл ала алат дегендик, аба ырайынын эң татаал мезгилинде дагы. Перрондун (башка самолеттор токтоо үчүн жай) жалпы аянты — 242 миң м². Жаңы терминал курулган.

Бишкек тогуз жолдун тоомунда жайгашып, өлкөдөгү эң ири транспорт түйүнү болуп да саналат. Эң ири автомагистралдары:

* Бишкек – Ош — Исфана,
* Бишкек – Балыкчы – Нарын – Торугарт – Кашкар ([[Кытай]]),
* Бишкек – Балыкчы – Каракол,
* Бишкек – Алматы ([[Казакстан]]),
* Бишкек – Карабалта – Тараз ([[Казакстан]]) – Ташкент ([[Өзбекстан]]) автоунаа жолдору ж. б.

== Архитектурасы ==
[[Файл:Bishkek.jpg|thumb|Кечки Бишкек, Ала-Тоо аянты]]Бишкектин архитектурасы 1878-жылдан башталат, себеби Верный шаарында ([[Алматы]]) генерал Г.А.Колпаковский Бишкектин генералдык планына кол койгон.
1925-жылы ал кездеги [[Пишпек]] калаасына чехословакияк комунисстерден түзүлгөн &quot;Интергельпо&quot; кооперативи шаардын архитектурасынын өнүгүшүнө зор салымдарын кошушкан. Биринчилерден болуп кооперативдик ишканаларды куруп, &quot;Жумушчулар Шаарчасын&quot; кура башташкан (бул шаарчанын планировкасы шакекчелик система болгон, ошону менен шаардын башка райондорунан өзгөчөлөнүп турган.Согуштан кийинки жылдары курулуш иштери мурункудай бойдон улана берген, бирок жаңы, кооз үйлөр салынып, шаар көркүнө келе баштаган. Уникалдуу имараттар пайда болгон, биз аларды &quot;Сталиндик стиль&quot; деп атап калганбыз.

1950-жылдары шаардын аймагына аз кабаттуу үйлөрдү салууга тыюу салынгандан баштап, көп кабаттуу үйлөр салынып, индустриалдык методдор менен шаар салууга чоң түрткү болгон. 

1960-жылдары элде айтылып калгандай &quot;хрущевкалар&quot; 4-5 кабаттуу чоң панелдик үйлөр курула баштаган.
Ушул жылдары эң эле оптималдуу вариант болуп, көп кабаттуу кичирайондорду куруу болгон. Анткени жылдан-жылга шаар тургундарынын саны өсүп турган. Кийинки жылдары кичирайондордун аймагына жеке турак жайлар курула баштаган. Башаламандык куруулар балдар бакчасынын, мектептердин, сейил-бактардын территориясына салынып, көп кичирайондордун көрүнүшүн бузушкан.

Эң акыркы кичирайон болуп, 12-кичирайон курулган. Бишкектин аймагына 50гө жакын кичирайон каралган, бирок 90-жылдары ал аймактарда массалык жерлерди тартып алуулардан кийин салынбай калган.

2000-жылдан баштап, шаардын ичинде көп кабаттуу үйлөр салынып, бирок шаар куруунун эрежелери сакталган эмес.

== Административдик-аймактык бөлүнүшү ==
{{Негизги макала|Бишкектин райондору}}
Административдик-аймактык бөлүнүшү боюнча 4 районго бөлүнгөн. Калкынын саны – 2009 жылкы эл каттоо жыйынтыгы боюнча көрсөтүлгөн.
* [[Октябр аймагы|Октябрь району]] – 245 587  (2009)
* [[Биринчи май аймагы|Биринчи Май району]] – 180 994 (2009)
* [[Свердлов аймагы|Свердлов району]] – 230 821(2009)
* [[Ленин аймагы|Ленин району]] – 205 926 (2009)
* шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы – 10 724 (2009)
* Орто-Сай айылы – 5 646 (2009)
Ленин районуна Чоң-Арык айыл кеңеши карайт. Чоң-Арык айыл кеңешине шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы, Орто-Сай айылы жана аэропортко жакын жайгашкан Манас айылынын жарымы карайт.

Район башчылары акимдер болуп эсептелет. Акимди мэрия жана шаар кеңеши дайындайт. Акимиат — район администрацисы болуп эсептелет.
== Түзүлүшү ==

Шаардын аянты — 160 чарчы чакырым.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Район !! Калктын саны (миң) !! Аянты (га)
|-
| Ленин || 187,4 || 4373
|-
| Октябрь || 219,2 || 3200
|-
| Биринчи Май || 158,3 || 4715
|-
| Свердлов || 207,1 || 2920
|-
|}

Акимдик бөлүнүшү — 4 район.

Ленин районунун курамына Чоң-Арыктын айыл кеңеши кирет. Чоң-Арыктын ичине ШТА (ПГТ) Чоң-Арык жана Орто-Сай айылы киришет.

== Жогорку окуу жайлары ==
* [[Кыргыз улуттук университети]]

* Кыргыз эл аралык университети
* [[&quot;Ала-Тоо&quot; Эл аралык университети|Ала-Тоо эл аралык университети]]
* [[Кыргыз-Түрк &quot;Манас&quot; университети]]
* [[Борбордук Азиядагы Америка университети]]
* [[Кыргыз мамлекеттик техникалык университети]]
* [[Бишкек мамлекеттик университети]]
* [[Kыргыз мамлекеттик медициналык академиясы|Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясы]]
* [[Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университети]]
* Эл аралык инновациялык технологиялар университети
* [[Кыргыз улуттук агрардык университети]]
[[Файл:Busicent.jpg|thumb|Бишкек шаарындагы соода борборлорунун бири]]

== Шаардын символдору ==
&lt;gallery&gt;
Gerb of Pishpek 1908.png|[[Пишпек (шаар)|Пишпек шаарынын]] герби, [[1908|1908-жыл]]
Coat of arms of Frunze Kyrgyzstan.svg|[[Фрунзе (шаар)|Фрунзе шаарынын]] герби, [[1978]]-[[1991|1991-жж]].
Coat of arms of Bishkek 1991-1994.svg|Бишкек шаарынын герби, 1991-[[1994|1994-жж.]]
Bishkek coa 1994.svg|Бишкек шаарынын герби, 1994-жылкы версиясы
Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg|Азыркы Бишкек шаарынын герби
&lt;/gallery&gt;Шаардын герби 1908-жылы 19-мартта бекитилген. Ал кезде бүткүл Кыргызстан Орус империясынын курамында болчу, Пишпек шаары Жети-Суу областында эле.

Фрунзе шаарынын герби 1978-жылы шаардык Эл кеңешинин депутаттары бекитишкен. &quot;Фрунзегорпроекттин&quot; ишкерлери  Г. Мулявин жана А. Согонов тарткан сүрөт шаардык 100-жылдыгына карата өткөрүлгөн ачык конкурста жеңип чыккан. Ал гербдин өңдөрү ак, кызыл,ультрамарин, жашыл, коло түстө болгон.1978-жылдан 1991-жылга чейин эч өзгөрүүсүз турган гербдин ылдый жагында турган Фрунзе деген жазууну &quot;Бишкек&quot; деген жазууга алмаштырышкан. 

Бишкектин жаңы гербин 1994-жылы график М. Асаналиев жана философия илимдеринин кандидаты С. Иптаров тарабынан сунушталган герб жактырылган. Ал кездеги шаар мэри Ф. Кулов жаңы герб тууралуу демилгени көтөрүп чыккан.

== Боордош шаарлар ==
Бишкектин боордош шаарлары болуп төмөнкүлөр саналат:

*[[Алма-Ата|Алмата]], Казакстан;
*[[Нур-Султан]], [[Казакстан]];
*[[Анкара]], Түркия, 1992-жылдан бери;
*[[Измир]], [[Түркия]];
*[[Үрүмчү]], Уйгурстан, [[Кытай Эл Республикасы]];
*Куми, 1991-жылдан бери;
*[[Колорадо Спрингс (Колорадо)|Колорадо Сприңс]], [[Колорадо]], АКШ, 1994-жылдан бери;
*[[Меридэн (Коннектикут)|Мэридэн]], [[Коннектикут]], [[АКШ]], 2005-жылдан бери;
*[[Казбин]], [[Иран]];
*[[Минск]], [[Беларусь]], 2008-жылдан бери.

== Колдонулган адабияттар ==
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977—1980. Т.1-6. 
* Урстанбеков Б. У., Чороев Т. К. [[Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк]]: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2

== Булактар ==
{{Булактар|2}}


== Тышкы шилтемелер ==
* [http://bishkekgov.in.kg/ Бишкек шаар башкармалыгынын расмий сайты]

{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004225627/http://bishkekgov.in.kg/ |date=2013-10-04 }}

{{Kyrgyzstanprovinces}}
{{Азия өлкөлөрүнүн борборлору}}
{{Кыргызстандагы шаарлар}}

[[Категория:Бишкек| ]]
[[Категория:1878-жыл]]
[[Категория:1991-жыл]]</text>
      <sha1>6wov3fgnwwqihqovvglgyjnoxqjx5ia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>653183</id>
      <parentid>653179</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>653183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73303" sha1="6oplpwvzuyikprk8riww95079d7aboi" xml:space="preserve">{{Башка маанилер|Бишкек (түшүнүк)}}
{{ОЖ
|макамы                     = Борбор шаар
 |кыргызча аталышы           = Бишкек
 |расмий аталышы             = 
 |сүрөт                      = Bishkek Montage 2020.png
 |сүрөт ачыктамасы           = 
 |баш ийгени               = Мамлекеттик деңгээлдеги шаар
 |өлкө                       = Кыргызстан 
 |герб                       = Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg
 |желек                      = Flag of Bishkek.svg
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 70
 |желектин туурасы           = 150
  |lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 52|lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = 74|lon_min = 34|lon_sec = 
  |CoordAddon                =
  |CoordScale                = 40000
 |өлкө картасынын өлчөмү  = 300
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = 
 |облус                     =
 |таблицадагы облус        = 
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = 
 |коом                       = 
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү              = [[Биринчи май району|Биринчи-Май]], [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]], [[Октябрь району|Октябр]], [[Свердлов району|Свердлов]]
 |башчысынын түрү            = Мэр
 |башчысы                    = Айбек Жунушалиев Жанышбекович
 |негизделген күнү           = 1825
 |биринчи белгиленген        = 1864
 |мурунку аталышы            = Пишпек ([[1926]] чейин)&lt;br /&gt;Фрунзе ([[1926]]-[[1991]])
 |статустун берилиши           = 1878
 |аймагы                     = 386,6
 |бийиктиктин түрү                 = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 750—900
 |климаты                    = кескин континенталдуу
 |расмий тили                = кыргыз тили
 |расмий тили2               = орус тили
  |калкы                     = {{Өсүү}} 1 270 910&lt;ref&gt;https://kaktus.media/doc/493330_naskolko_vyrastet_naselenie_bishkeka_posle_yvelicheniia_ego_territorii_dannye.html&lt;/ref&gt;
  |элди каттоо жылы          = 2024
  |жыштыгы                   = 6.226
  |агломерация               = 
  |улуттук курамы            = [[кыргыздар]] — 66.2 % &lt;br /&gt; [[орустар]] — 23,0 % &lt;br /&gt; [[уйгурлар]]  — 1,6 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] — 1,5 % &lt;br /&gt; [[корейлер]] — 1,4% &lt;br /&gt; [[өзбек|өзбектер]] — 1,4% &lt;br /&gt; [[казактар]] — 1,1 % &lt;br /&gt; [[украиндер]] — 1,0% &lt;br /&gt; [[дунгандар]] — 0,5%
  |диний курамы              = мусулман, христиан
  |этнохороним               = Бишкектик
 |убакыт аралыгы             =+06:00
 |DST                        = 
 |телефон коду               = +996 312
 |почта индекси              = 720000
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 01, BB, E
 |идентификатордун түрү         = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = Bishkek
 |сайты                      = https://bishkek.gov.kg/ky
 |сайтынын тили              = ky
|статусу=Шаар}}{{Каталар}}

'''Бишкек''' — [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] саясий, экономикалык, илимий жана маданий [[Борбор|борбору]]; транспорттук башкы түйүн. Бишкек шаарында 4 администрациалык-аймактык бирдик — [[Биринчи май району|Биринчи Май]], [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]], [[Октябрь району|Октябрь]], [[Свердлов району|Свердлов]] райондору кирет.

Кокон хандыгы 1825-жылы жергиликтүү кербен жолдорун көзөмөлдөө жана жергиликтүү элден салык чогултуу үчүн Пишпек чебин курган. 1860-жылдын 4-сентябрында кыргыздардын макулдугу менен полковник Аполлон Циммерман жетектеген орус аскерлери чепти басып алышкан. Бүгүнкү күндө чептин урандыларын Жибек Жолу проспектисинин түндүк тарабынан, жаңы борбордук мечиттен алыс эмес жерден табууга болот&lt;ref&gt;[https://trvlland.com/blog-kyrgyzstan/bishkek-the-capital-of-kyrgyzstan/ Travel Land. Bishkek – the capital of Kyrgyzstan]&lt;/ref&gt;.

1868-жылы чептин ордунда мурдагы «Пишпек» аталышы менен отурукташкан жай түптөлгөн жана [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугунун]] [[Жети-Суу облусу|Жети-Суу облусунун]] курамына кирген.

1925-жылы [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугунда]] [[Кыргыз автономиялуу облусу|Кара-Кыргыз автономиялуу облусу]] түзүлүп, Пишпек анын борбору болуп белгиленген. 1926-жылы Советтер Союзунун Коммунисттик партиясы шаарды ушул жерде туулган большевиктердин аскер башчысы [[Михаил Фрунзе|Михаил Фрунзенин]] (1885–1925) урматына Фрунзе деп өзгөрткөн. Фрунзе 1936-жылы СССРде улуттук-аймактык чек бөлүү аяктаган этапта [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасынын]] борбору болгон. 1991-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши борбордун аталышын Бишкек деп атаган&lt;ref&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/6-1685/edition/318960/ru Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. ПОСТАНОВЛЕНИЕ ВЕРХОВНОГО СОВЕТА РЕСПУБЛИКИ КЫРГЫЗСТАН О восстановлении исторического  названия города Фрунзе]&lt;/ref&gt;.

Бишкек [[Теңир-Тоо]] (Тянь-Шань) тоо кыркаларынын уландысы болгон [[Кыргыз Ала-Тоо|Кыргыз Ала-Тоосунун]] түндүк этегинде, деңиз деңгээлинен болжол менен 800 метр бийиктикте жайгашкан. Шаардын жанындагы тоолордун бийиктиги 4 895 метрге чейин жетет. Шаардын түндүк тарабында аз адырлуу талаалар коңшу Казакстандын аймагына чейин созулуп жатат жана амактын басымдуу бөлүгүн Чүй дарыясынын суусу менен сугарылат. 

Бишкек аркылуу Түркстан–Сибирь темир жолунун ички тармагы өтөт.

Бишкек — кенен бульварлары, мрамор менен капталган коомдук имараттары жана аларды курчап турган ички короолору бар советтик стилдеги көптөгөн турак үйлөрү бар абдан чоң шаар. 

Шаар борборунан сырткарыраакта жекече курулган миңдеген майда үйлөр жайгашкан. 2024-жылы Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлиндеги административдик-аймактык бирдиктер жөнүндө мыйзамынын негизинде шаарга курамына 23 айылды камтыган 8 айыл аймагы жана ошондой эле [[Аламүдүн району|Аламүдүн]] жана [[Сокулук району|Сокулук]] райондорунун курамынан кошумча чектеш калктуу конуштар/контурлар киргизилген&lt;ref&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/4-5363/edition/12923/kg Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. 2024-жылдын 18-июлундагы № 128 Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлиндеги административдик-аймактык бирдиктер жөнүндө КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН МЫЙЗАМЫ]&lt;/ref&gt;.

Бишкектин көчөлөрү тор сыяктуу, иреттүү долборлонгон, алардын көбүнүн эки тарабында тең ысык жай мезгилинде көлөкө берип туруучу бактар отургузулган жана арык тармактары орнотулган.

== Этимологиясы ==
Айрым маалыматтарда Бишкек шаары Саруу уруусунан чыккан Эркөбөк уулу Бута (Бишкек) баатырдын ысымын алып жүрөт деген маалыматтар бар. Бишкек 2023 жылдан баштап өнүгүүсү жакшы боло баштаган

== Географиясы ==
Шаар Кыргыз Ала-Тоосунун этегинде, Чүй өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө, Аламүдүн жана [[Ала-Арча]] сууларынын шилендиси пайда кылган жантайыңкы түздүктөн орун алган. Деңиз деңгээлинен 750–900 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Лөс сымал кыртыш каптаган түздүк бара-бара түндүктү карай жантайып, Чүй суусунун жайылмасына кошулат. Бишкек тушта Чүй суусунун нугу Чүй өрөөнүнүн түндүк жагына карай четтеп, шаардан 20 ''км''дей аралыктан өтөт. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаарынын туштагы жазылыгы 60 ''км''дей.

[[Чүй]] өрөөнүнүн Бишкек шаарында жайгашкан борбор бөлүгү геологиалык структурасы боюнча кеңдикке жакын багытта созулуп жаткан асимметриалык мегасинклинал. Шаардын азыркы чеги Чүй синеклизасынын Бишкек ийилүүсү деп аталган түштүк бөлүгүнө дал келет. Ийилүү палеоген-неогенде пайда болгон чөкмө тектер менен толгон. Алар палеозой пундаментинин үстүндө жатат. Палеозой тоо тек катмарлары 5000 ''м''ден ашык тереңдикте (геопизикалык маалыматтар боюнча) жатып, негизинен гнейс, кристаллдык сланес жана акиташ тегинен, ошондой эле эпузиа тоо тектеринен турат. Үстүндөгү палеоген-неоген тоо тек  катмарларынын жалпы калыңдыгы 4,5–5,0 ''км''. Аларды төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон борпоң тоо тектердин калың кабаты жаап жатат. Алар кой таштардан, арасында кум-шагыл ширелген майда жумуру таштардан, ар кандай бүртүктөгү кумдардын жана кумдуу чопонун кабатчалары менен топторунан түзүлгөн аллүбий-пролүбий чөкмө тоо тектерден турат.

Сейсмдик аймакташтуруунун маалыматы боюнча шаар аймагы 9 баллдуу зонада жайгашкан. Шаардын аймагындагы 4 жерден 1500–2000 ''м'' тереңдиктен бургулоо көзөнөгү аркылуу минералдуу ысык суу чыгарылган. Курамы клорид-натрий калцийлүү. Дарылык касиети бар. Муун, тери, ичеги-карын оорууларын дарылоодо пайдаланса болот.

=== Аба ырайы ===
Бишкек шаары мелүүн алкактагы континенттик  климаттуу  аймактын түштүк чегинде жайгашкан. Бир жылда орто эсеп менен 322 күн (2000 саат) бою күн тиет. Күн эң көп тийген ай [[Теке айы|Теке]] (332 саат), эң аз тийгени [[Бештин айы]] (126 саат). Абанын жылдык орточо температурасы 10,2''°С'', [[Үчтүн айы|Үчтүн айыныкы]] – 4,6''°С'', [[Теке айы|Текеники]] – 24,5''°С''. 1930 жылы  [[Бештин айы|Бештин айында]] эң төмөнкү температура (–38''°С''),  1983-жылы [[Теке айы|Текеде]] эң жогорку температура  (43''°С'') катталган. Шаардын түштүк бөлүгү түндүк бөлүгүнөн 1—2''°С''ка жылуураак. Үшүк жүрүү жазында [[Чын куран айы|Чын Курандын]] ортосунда токтоп, күзүндө [[Тогуздун айы|Тогуздун айынын]] ортосунан башталат. Бирок бул мөөнөттөр өзгөрүп да кетиши мүмкүн. Шаар нымдын негизги булагы – деңиз менен океандан алыс жайгашкандыктан жаан-чачын аз болот. Жылдык жаан-чачындын орточо өлчөмү 409 ''мм''. Көбү [[Жалган куран|Жалган Куран]]-[[Теке айы|Теке]], жылдын кургакчыл мезгили (11%) [[Теке айы|Теке]]–[[Аяк оона айы|Айак Оона]] айларына туура келет. Кар [[Бештин айы|Бештин айынын]] ортосунан [[Бирдин айы|Бирдин айынын]] аягына чейин жатат. Жаан-чачындуу кыштагы кардын орточо калыңдыгы 13 ''см'', аз түшкөндөгү орточо калыңдыгы 3–7 ''см''. Бишкектин климатына тоо-өрөөн желаргысы  мүнөздүү. Анын  ылдамдыгы  2–3 ''м/сек''ден  ашпайт.  Ылдамдыгы 15 ''м/сек''ге жеткен шамал негизинен батыштан согот жана жылына орто эсеп менен  30дай  жолу болот. Жылдын суук мезгилинде жылына орто эсеп менен 30–40 күн шаарды жөө туман жана мунарык басып турат.
{{Шаардын аба ырайы
 | Туурасы    = 100%
 | Абалы      = collapsed
 | Жер_илик   = Бишкектин
 | Булак      = Погода и климат&lt;ref&gt;[https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38353.htm Погода и климат. Климат мира. Бишкек]&lt;/ref&gt;

 | Үчт_ор     = -2.7  | Үчт_ор_ж-ч = 75
 | Бир_ор     = -0.8  | Бир_ор_ж-ч = 75
 | Жал_ор     = 4.9   | Жал_ор_ж-ч = 71
 | Чын_ор     = 11.2  | Чын_ор_ж-ч = 63
 | Буг_ор     = 16.4  | Буг_ор_ж-ч = 60
 | Кул_ор     = 21.4  | Кул_ор_ж-ч = 50
 | Тек_ор     = 24.2  | Тек_ор_ж-ч = 46
 | Баш_ор     = 22.8  | Баш_ор_ж-ч = 45
 | Аяк_ор     = 17.1  | Аяк_ор_ж-ч = 48
 | Тог_ор     = 10.1  | Тог_ор_ж-ч = 60
 | Жет_ор     = 3.3   | Жет_ор_ж-ч = 71
 | Беш_ор     = -1.5  | Беш_ор_ж-ч = 77
 | Жыл_ор     = 10.5  | Жыл_ор_ж-ч = 62

 | Үчт_ор_мин  = -7.1  | Үчт_ор_макс = 2.7
 | Бир_ор_мин  = -5.2  | Бир_ор_макс = 4.6
 | Жал_ор_мин  = 0.0   | Жал_ор_макс = 10.7
 | Чын_ор_мин  = 5.3   | Чын_ор_макс = 17.8
 | Буг_ор_мин  = 10.1  | Буг_ор_макс = 22.9
 | Кул_ор_мин  = 14.3  | Кул_ор_макс = 28.2
 | Тек_ор_мин  = 16.5  | Тек_ор_макс = 31.4
 | Баш_ор_мин  = 14.8  | Баш_ор_макс = 30.3
 | Аяк_ор_мин  = 9.7   | Аяк_ор_макс = 24.8
 | Тог_ор_мин  = 4.2   | Тог_ор_макс = 17.0
 | Жет_ор_мин  = -1.1  | Жет_ор_макс = 8.9
 | Беш_ор_мин  = -5.3  | Беш_ор_макс = 3.3
 | Жыл_ор_мин  = 5.1   | Жыл_ор_макс = 16.9

 | Үчт_а_мин  = -31.9 | Үчт_а_макс = 20.0
 | Бир_а_мин  = -34.0 | Бир_а_макс = 25.4
 | Жал_а_мин  = -20.8 | Жал_а_макс = 30.5
 | Чын_а_мин  = -12.3 | Чын_а_макс = 34.7
 | Буг_а_мин  = -4.1  | Буг_а_макс = 36.7
 | Кул_а_мин  = 3.9   | Кул_а_макс = 40.9
 | Тек_а_мин  = 7.4   | Тек_а_макс = 42.8
 | Баш_а_мин  = 5.1   | Баш_а_макс = 39.7
 | Аяк_а_мин  = -4.6  | Аяк_а_макс = 37.1
 | Тог_а_мин  = -13.4 | Тог_а_макс = 34.2
 | Жет_а_мин  = -25.8 | Жет_а_макс = 29.8
 | Беш_а_мин  = -29.1 | Беш_а_макс = 23.7
 | Жыл_а_мин  = -34.0 | Жыл_а_макс = 42.8

}}


=== Суулары ===
Бишкек шаарынын негизги суу артериялары мурда [[Ала-Арча суусу|Ала-Арча]] жана [[Аламүдүн суусу|Аламүдүн]] суулары болгон. Алар Бишкектин аймагында тармактанган нуктар менен түштүктөн түндүктү карай аккан. Шаар курулушунун кеңири кулач жайышына байланыштуу алардын көптөгөн салаалары эки гана нукка бириктирилген. Суу агымын жөнгө салуу үчүн Бишкектин түштүк тарабындагы тоо этектеринде курулган суу сактагычтар жана көптөгөн сугат каналдары аркылуу шаар айланасындагы чарбалардын жерлерин жана шаар аймагын сугарууга пайдаланылат.

Бишкектин  ирригация  системасына шаар аркылуу ар тарапка салынган арыктар менен каналдар тармагы кирет. Шаар аркылуу Батыш жана Түштүк Чоң Чүй  каналдары өтөт. Бишкектен түндүгүрөөктө Төмөнкү Ала-Арча суу сактагычы жайгашкан: бир бөлүгү шаардын аймагына кирет. Кара жыгач багында жана [[Бишкек Эркин Экономикалык зонасы|Бишкек Эркин Экономикалык Аймагында (ЭЭА)]] көлмөлөр бар.

Шаардын түштүк бөлүгүнө түндүктүн кадимки боз топурагы мүнөздүү, түндүк (төмөнкү) бөлүгүн боз шалбаа, шалбаа жана шалбаалуу-саздак топурактары каптап жатат. Табигый өсүмдүктөр шаардын чет-жакасындагы бош жерлерге гана мүнөздүү. Шаардын түндүк бөлүгүнүн өсүмдүк эгилбеген бош жерлеринде камыш, жекен, ыраң чөп, көлмө жана суу жээктеринде жапайы тал, терек, сейрек жийде кезигет. Шаардын түштүк жагында тоо этектеринин адырларында кургакчыл жерге мүнөздүү өсүмдүктөр басымдуулук кылат. Адырлардын төмөнкү бөлүктөрүн эпемер-шыбактуу жарым чөл ээлейт.

=== Флорасы жана фаунасы ===
Шаардын жаныбарлар дүйнөсүнүн негизин палеарктикалык ландшафттын маданий фаунасынын типтүү өкүлдөрү түзөт. Сүт эмүүчүлөрдүн негизгилери жарганаттар (эргежээл-нетопырь, кечки кожан), чычкан түркүмүндөгү кемиргичтер (үй чычкандары, боз келемиштер). Чет жактардагы жерлерде жер казгычтар, токой чычканы, жөнөкөй талаа чычканы, сейрек-таажылуу кум чычкандары, арс чычкандар, кулактуу кирпилер жүрүшөт. Сейилбактарда жана гүл бакчаларда акклиматташкан тыйын чычкан-телеуткалар үйүрлөшкөн. Шаар чегинде 100дөн ашык түрдөгү куштар кездешет, алардын ичинен 30дайы уялашат. Уялагандардын көп саны таранчылар (үй, талаа), бактектер (кичи, жөнөкөй), чабалекейлер (карлыгачтар, сары белдүү), кара таркылдак, чыйырчыктар. Аз санда уялагандар ак кула токой ак чымчыгы, борбаш-куу, жашыл чымчык, байкалбас жылкычы чымчык, чоң сары чымчык, князёк, жаргалдак, ала чымчык, боз чымын кармагыч, кыргый короолуу, сасык үпүп. Аябай аз сандагылар түкүргүч, карлыгач, топулуу торгой, булбул, козодой ж.б. Мезгилдик жер которууда  калаага короолу, пеночка, боз таркылдак, боз чымчык, кызгылт чыйырчык, боз чымчык (кичине чымчык), калтырак чымчык, токой чымчыгы, сары баштуу торгой, үрпөк баш, кызыл куйрук, күкүк, жылкычы чымчык ж.б. келишет. Кыштагандар негизинен боз карга, чыйырчык, таан. Кыштагандардан бир аз жапалак үкүлөрдүн тобу кездешет. Айрым убактарда кыргый-карчыгалар да кышташат.  Куштар менен сүт эмүүчүлөрдүн жыштыгы анча көп эмес. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдөн  жашыл бакалар, көлмөлөрдөгү жана борбор азиядагы кур бакалар кездешет. Бакалар четтеги көлмөлөрдө жашашат. Шаар чекесине чектешкен жерлерде саймалуу жана суу жыландары да кезигет. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдүн жана сойлоочулардын саны жашоо-тиричилик шарттарынын начарлашына жана аларга түздөн-түз аңчылыкка чыгып жатышкандыктан кемүүдө. Шаар четиндеги айрым каналдарда жана көлмөлөрдө елец, ит чабак, кызыл канат, чабак, маринка, сазан, боз ит чабак, сом, чүй тикен, амур чабактары ж.б. жашашат. Алардын айрымдары балык кармоо сүйүүчүлөрүнүн объекттери болуп саналат.

== Калкы ==

Шаар калкынын саны 2009 ж. [[Жалган куран|Жалган Курандагы]] эл каттоо боюнча 835,743 миң адам болуп, республикадагы калктын 15,6 %ын түзгөн.

Шаарда 1940 ж. 104,5 миң калк жашаса, 1950 ж. 218,0 миң, 1979 ж. 535,5 миң, 1989 ж. 619,9 миң, 1999 ж. 762,3 миң калк болгон.

2019 ж. 1 027,245 миң калк жашап, анын 1 022,721 миңи (99,6%) шаарда, 2,39 миңи (0,4%) шаардын чет-жакасындагы [[Орто Сай|Орто-Сай айылында]] жашайт.

Эркектер жалпы калктын 46,3%ын, аялдар 53,7%ын түзөт. 2019 ж. үйлөнгөндөрдүн саны 6695 же болбосо 1000 кишиге эсептегенде 7,7, ажырашкандар 1870 же 1000 кишиге эсептегенде 2,2 адамды түзгөн.

2019 ж. Бишкек шаардык кеңеши боюнча 1000 адамга төрөлгөндөрдүн саны 28,8, өлгөндөрдүн саны 4,7, табигый өсүш 22,912 миңди түзүп, төрөлгөн 1000 баланын (1 жашка чейинки) 21,7 өлүмгө дуушар болгон.

2019 ж. жумушсуздардын саны (катталганы боюнча) Бишкек шаары боюнча 7017 адамды түзгөн. 2009 ж. шаар боюнча жалпы калктын 24,4% эмгекке жарамдуудан жаш, 65,8% эмгекке жарамдуу, 9,8% улуу муундагы адамдар болгон.

=== Улуттук курамы ===
Шаарда [[Кыргыздар]] (66,2%), [[Орустар]] (23,0%), [[Уйгурлар]] (1,6%), [[Татарлар]] (1,5%), [[Корейлер]] (1,4%), [[Өзбектер]] (1,4%), [[Казактар]] (1,1%), [[Украиндер]] (0,9%), [[Дунгандар|Дуңгандар]] (0,5%) ж. б. жашайт

Бишкек шаарынын калкынын 2002 жылкы миграциясы: келгендердин саны 5741 адам, кеткендер — 12654 адам болуп, алардын ичинен чет өлкөлөрдөн шаарга 1017 адам жана өлкөнүн башка региондорунан шаарга 4724 адам келип, шаардан башка чет өлкөлөргө 8092 адам жана өлкөнүн башка региондоруна 4562 адам кетип, жалпы миграциялык азайуу 6913 адамды түзгөн.

== Тарыхы ==
[[Файл:Central Bank KASSR.jpg|thumb|[[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССРинин]] Борбордук банкы, 1927]]
Азыркы шаардын аймагын адамдар эң байыркы заманда эле отурукташкан. [[Аламүдүн ГЭС]]теринин жанынан табылган таш эмгек куралдары Бишкектин айланасында алгачкы адамдар б. з. ч. 5–4 миң жылдыктарда жашагандыгын далилдейт. [[Темир доору]]нун башталышы менен Кыргызстандын аймагында [[сак]] (б. з. ч. 7–3 кылымдары) жана [[усун]] (б. з. ч. 3-кылым – б. з. 5-кылым) уруу бирликтери түзүлгөн. Бул уруу союздары Аламүдүн, Аларча сууларын бойлото да отурукташкан. Буга кийинки мезгилге чейин сакталып калган дөбө-мүрзөлөр далил болот.

Орто кылымда Аламүдүн жана Аларча сууларынын алабын көчмөн жана отурукташып дыйканчылык кылган [[түрк уруулары]] мекендеген. Орто кылымдагы эң ири шаарлардын бири азыркы [[Бишкек шаар чалдыбары]] (7–12 кылымдары) болгон. Татаал планда салынып, бекем чеп курулмаларынан турган бул шаар 25–30 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;дей аянтты ээлеген (Бишкек1 бекетинин жана мурунку Ключевой, Кызыласкер айылдарынын аймагы). Кийин &quot;Темир усталар чеби&quot; аталып калган дагы бир байыркы чоң шаар (8–13 кылымдары), азыркы Абдумомунов жана Орозбеков көчөлөрүнүн, Кара жыгач багы менен Аламүдүн суусунун ортосунда жайгашкан.
[[Файл:Kilometre zero Bishkek.jpg|left|thumb|Бишкек шаарынын нөлдүк километри]]
Шаардын борбору кокондуктардын мурдагы чеби [[Бишкек чеби]]нин аймагында (Аламүдүн суусунун сол жээги, кийин &quot;Темир усталар чеби&quot; деп аталып калган шаар чалдыбарынын орду) жайгашкан. Шаар 8-кылымындан 15-кылымдын башына чейин өнүгүп, моңголдордун жапырыгында бүлгүнгө учураган жана бир аз убакыттан кийин кайра жанданып, тиричилик 18-кылымга чейин созулган. Андан кийин шаар биротоло ээн калган. Айрым маалыматтар боюнча 18-кылымында [[солто уруусу]]нан чыккан Бишкек аттуу адам ушул чөйрөнү жердеп, журтун душмандан коргоп турган. 19-кылымдын башында кыргыз феодалдарынын өз ара чатагынан пайдаланган [[Кокон хандыгы]] Чүй өрөөнүн басып алып, жергиликтүү элди башкарып туруу үчүн бир катар чеп курдурган.

Кокондуктардын негизги чыңдоолорунун бири катары Чүй өрөөнүн борбор бөлүгүндө курулган чеп — Бишкек чеби аталган (бул аталышты колониячылар [[Пишпек]] деп бурмалап, өзгөртүп айтышкан). Бул чеп Аламүдүн суусунун батыш жагында азыркы &quot;Темир усталар чебинин&quot; ордунда 6га жерди ээлеген. Борбор Азияны ээлеп алууга умтулган Орусия аскерлери 1860-жылы 4-сентябрда Бишкек чебин убактылуу басып алган. Бирок алар кетээри менен мында кокондуктардын бийлиги кайра орногон. 1862-жылы сентябрда падыша аскерлери Байтик башында турган кыргыздардын жардамы менен чепти 2-ирээт ээлеп, аны биротоло талкалаган. 1864-жылы анын урандысынын жанында казак-орустардын бекети, ага удаа чакан базар, 1887-жылы ат-почта бекети курулган. 1868—70 жылдары шаардын азыркы чегинде орус келгиндери Аламүдүн жана Бишкек айылдарын негиздешкен. 1865-жылга чейин чүйлүк кыргыздар акимий жактан Ала-Тоо округунун (борбору — [[Верный]] шаары) начальнигине баш ийген, 1865–67 жылдары [[Түркстан облусу|Түркстан]] дубанына, кийин [[Токмок уезди|Токмок]] уездинин курамында Жетисуу облусуна кирген. 1878-жылы 29-апрелде уездин борбору Токмоктон Бишкекке көчүрүлүп, ага шаар статусу берилген. Шаар калкынын саны 1913-жылы 18468 жеткен. Бишкекте кустардык-өнөр жайлык мүнөздөгү алгачкы ишканалар, а.и. тегирмендер 19-кылымдын 2-жарымында пайда болгон. 1883-жыды булгаары заводу, 1885-жылы сыр-быштак жасоо ишканасы иштей баштаган. Ошондой болсо да шаарда ө.ж-га караганда базардык-стационардык типтеги соода тезирээк өнүккөн. 1878-жылы алгачкы чакан оорукана менен дарыкана ачылган. 1879-жылы приходдук бир класстуу окуу жай, кийин башка окуу жайлар ачылган. 1916-жылы жайында [[Бишкек уезди|Бишкек]] уездинин көп бөлүгүн улуттук-боштондук көтөрүлүш каптаган. [[Орусия|Орусияда]] февраль буржуазия-демократиялык революциясы жеңгенден кийин, 1917-жылы мартта Бишкек солдат жана жумушчу депутаттар кеңеши уюшулуп, анда чечүүчү позициянын [[Убактылуу өкмөт|Убактылуу өкмөттү]] колдогон меньшевиктер менен эсерлер ээлеп алышкан. 1918-жылы 7-январда Бишкектеги жана уездеги бийлик иш жүзүндө большевиктердин колуна өткөн. 1924-жылы 14-октябрдан Бишкек — Кара Кыргыз АОсунун (1925-жылы 25-майдан Кыргыз АОсу), 1926-жылы 1-февралдан [[Кыргыз АССР|Кыргыз АКСР]]инин борбору, 1926-жылы 12-майдан [[Фрунзе]] деп аталган. 1936-жылы 5-декабрдан Фрунзе — [[Кыргыз ССР|Кыргыз КСР]]инин борбору (1991-жылдан Бишкек аталып, эгемендүү Кыргыз Республиканын борбору), 1938-жылы Бишкекте 3 акимий район [[Пролетар]] (азыркы Ленин), [[Биринчи Май]], [[Свердлов район|Свердлов райондору]] түзүлгөн. 1961-жылы шаарга Кызыласкер, Привокзальный (Попеновка), [[Төкөлдөш]] айылдары, Аламүдүн, Көк-Жар айылдарынын бир бөлүгү, 1984-ж. Чоңарык, Ортосай айылдары кошулган. 1974-жылы жаңы акимий район Октябрь район түзүлгөн. Кеңеш доорунда Бишкек шаарынын саясий-коомдук, социалдык-экономиалык жана маданий турмушунда зор өзгөрүүлөр болду. 1924-жылы алгачкы кыргыз газети &quot;[[Эркинтоо]]&quot; чыккан. 1926-жылы мамлекеттик басмакана менен музей түзүлгөн. 1932-жылы педагогика, 1938-жылы зооветеринария, 1939-жылы медицина институттары ачылган. Ошол эле жылдары алгачкы ири өнөр жай ишканалары курулган. Бишкекке [[Улуу Ата мекендик согуш]] жылдарында [[Украина|Украинадан]], Орусиядан бир катар ө. ж. ишканалары көчүрүлүп келинген. Азыркы учурда базар экономикасына багыт алуунун натыйжасында шаардагы өнөр жай ишканаларынын, соода мекемелеринин ж. б-дын бир катары менчиктин түрдүү формаларына өтүүдө. Көз каранды эмес мамл-тин борбору катары Бишкекте бир катар чет өлкөлөрдүн элчиликтери жана эл аралык уюмдардын өкүлчүлүктөрү ачылып, Кыргызстандын дүйнө элдери менен байланышы кеңейүүдө.

VII-кылымындан баштап Бишкек калаасы Жул шаарчасы катары таанымал болчу. 1825-жылында [[Чүй өрөөнү|Чүй]] өрөөнүндөгү Пишпек аттуу калаасы эң ири аскерканасы (гарнизон) менен кошоо курулган. Орус аскерлери калааны 2 жолу (Аяк оона айынын (сентябрь) 4, 1860 жана тогуздун айынын (октябрь) 24, 1862) басып алышкан. 1862-жылдын Жетинин айында (ноябрь) калаа талкаланган. Эки жыл өткөндөн соң, анын ордуна *казак пикети орнотулуп, кийинчирээк базар чогула башталды. 1868-жылы Пишпек аттуу конуш курулган. Чын куран айынын (апрель) 29, 1878-жылы уезддын ([[Жети-Суу]] дубаны) борбору Пишпеке которулган. Ошол учурдан бери Пишпек (Бишкек) шаар наамдын ээси.

Тогуздун айынындан (октябрь), 1924-жылындан, Кара-Кыргыз Өзэрктин (автономия) акимий борбору. Бугу айынан (май), 1925-жылдан - Кыргыз Өзэрктин (автономия) борбору. 1926-жылы кеңештик (советтик) аскербашынын, Михаил Фрунзенин, аты коюлуп Фрунзеге өзгөрүлгөн. 1936-жылдан баштап Фрунзе шаары - [[Кыргыз ССР|Кыргыз КСР]]дин борбордук калаасы. 1991-жылы, эгемендүү Кыргыз Республикасында, шаардын аты кайрадан Бишкекке өзгөрүлгөн. Бир уламыш боюнча шаардын жаңы аты, XVII-кылымында бул жерде жашаган Бишкек-Баатырдын атынан чыккан. Башкасы боюнча - Пишпектен (биринчи аты) жана Бишкек (маанилештери:жыгачтан жасалган курал, кымыз аралаштыргыч таяк).
== Экономикасы ==

Бишкек шаарынын экономикалык жана социалдык жактан башка дубандарга салыштырмалуу жогору деңгээлде өнүккөн, саясий жактан [[Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын]] борбору катары өзгөчөлөнгөн аймак. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж.б. тармактар өнүккөн.

Кийинки жылдары, Кыргызстанда жана анын аймактарында өндүрүштү рыноктук шартка ылайыкташтыруу максатында, чарбанын бардык тармактарында экономикалык реформа жүргүзүү башталган. Натыйжада, өндүрүшкө структуралык өзгөрүүлөр киргизилип, менчиктин ар түрдүү формасындагы ишканалар көбөйдү. 2003-жылдын 1-январына карата, статистикалык бирдиктин мамлекеттик регистрине киргизилген ээлик кылуучу (юридикалык жактар) ишкана, уюм жана мекемелердин катталган саны 23531 (а.и. иштегендери 19902) болгон. Алардын ичинен менчиктин формалары боюнча 1240 (842) мамлекеттик, 399 (240) коммуналдык, 21956 (8820) жеке менчикке таандык. Ал эми жалпы 23531 субъектилердин түрлөрү боюнча: 21813 (8527) чакан ишканалар, 1049 (771) орто жана 669 (604) ири ишканалар.

Рыноктук шартка ылайыкташкан ушул ишканалар – өнөр жай, курулуш, транспорт, соода же тейлөөнүн башка тармактарына таандык. Өндүрүштү базар экономикасынын шартына ылайыкташтыруунун натыйжасында шаардын өнөр жайында дагы эң ири структуралык өзгөрүүлөр болду.

Өндүргөн продукциялары рыногун жоготуп, сатылбай калган өнөр жай ишканалары, айрыкча Бишкектеги машина куруу тармагынын ири ишканаларынын өндүрүшү токтотулду же аларды башка өтүмдүү буюмдарды жасоого толук кайра курууга туура келди. Кээ бир ишканалар жарым жартылай иштеп калышты. Ошого байланыштуу Бишкек шаарынын өнөр жай өндүрүшү 1991—95 жылдары 4 эсеге төмөндөгөн.

Шаарда 1991-жылы чөп таңгактоочу машина жасоо 20 миң даанага жетсе, 1996-жылы анын 200 араң чыгарылган. Электр машиналар 1125тен, 64кө, металлды кесүүчү станоктор 1146дан 27ге, токулган кийимдер 16 млн даанадан 1,4 млн даанага, бут кийимдер 3,5 млн жуптан 380 миң жупка чейин кыскарган. Ошондуктан, өнөр жай өндүргөн продукциянын көлөмү боюнча Бишкектин республикадагы үлүшү 1991-жылы 31,0%тен, 1996-жылы 20,7%ке чейин азайган. Ал эми, 1996-жылы шаардын өнөр жай өндүрүшүндөгү төмөндөө токтолуп, кайра жогорулоого багыт алды.

1995-жылга салыштырганда бир жылдык өсүш продукциянын көлөмү боюнча 3,0%ти түзгөн. Жогоруда белгиленген өзгөрүүлөргө карабастан, Бишкек шаары дагы эле Республиканын эң ири өнөр жай түйүнү катары белгилүү. 2002-жылы шаарында 125 ишкана иштеп, Кыргызстандын өнөр жайынын 20,0%ин же 8903,0 млн сомдук продукциясын өндүргөн. Анын ичинен кеңири керектелүүчү товарлардын үлүшү шаардын өнөр жай өндүргөн продукциянын 63,5%ин түзгөн.

Шаарда өнөр жай өндүрүшүнүн бардык тармактары бар. Алардын ичинен негизгилери машина куруу жана металл иштетүү (2000-жылы 445,9 млн сомдук продукция чыгарган), жеңил (576,6 млн), тамак-аш (1877,3 млн) өнөр жайлары жана электрэнергетика (996,6 млн сом) негизги орунду ээлеп, алар 2000-ж. жалпы өнөр жайдын 60%тен көбүрөөк продукциясын өндүргөн. Ушул тармактардын республикадагы үлүшү дагы жогору. 2000-жылы шаардын машина куруу өнөр жай Республиканын ушул тармагы өндүргөн продукциянын 26,2%ин, тамак-аш 29,0%ин жана жеңил өнөр жай 23,5%ин чыгарган.
[[Файл:Southern Gates Bishkek.jpg|thumb|Түштүк дарбазадагы сейил-бак]]
Бишкектин ири өнөр жай ишканалары: 

* Бишкек ЖЭБ (ТЭЦ, 2000-жылы 454,3 млн сомдук продукция өндүргөн),
* &quot;РЕЕМТСМА – Кыргызстан&quot; АК (386,6 млн),
* &quot;Дастан&quot; корпорациясы (302,1 млн), камволдук-нооту (174,3 млн),
* &quot;Кока-Кола – Бишкек – Ботлерс&quot; ишканасы (162,0 миң),
* &quot;Бишкек дан-азык&quot; (52,5 млн);
* Бишкек машина куруу заводу (110,4 млн),
* &quot;Бишкексүт&quot; (114,6 млн),
* &quot;Таттуу&quot; (29,0 млн),
* &quot;Кыргызшампаны&quot; (46,9 млн),
* &quot;Кыргызавтомаш&quot; (55,6 млн),
* &quot;Жылдыз&quot; (10,1 млн),
* &quot;Байпак&quot; (9,0 млн),
* &quot;Бишкек темир-бетон заводу&quot; (37,8 млн сом),
* &quot;Булгаары&quot; биргелешкен ишканасы (14,3 млн) акционердик коомдору ж.б.&lt;br /&gt;

Өнөр жайдын негизги продукциялары:

* электроэнергия (2002-жылы 1060 млн кВт/с),
* касса аппараттары (72 даана),
* автомобиль радиаторлору (178,2 даана),
* мебелдер (172,0 млн сом),
* бетондон жасалган курама курулуш конструкциялары (59,4 миң т),
* кыш жана плита материалдары (16,3 млн даана),
* токулган кийим (15,6 миң даана),
* жүн кездемелери (374 миң м3),
* байпактар (3793,6 миң жуп),
* бут кийимдер (37,9 миң жуп),
* эт (6,3т), сүт (17,4 миң т),
* пиво (4722 миң дикалитр),
* шампан (260 миң дикалитр),
* коньяк (27,5 миң дикалитр),
* сигарет жана папиростор (3168,6 даана),
* ун (27,2 миң т), нан азыктары (41,3 миң т),
* чай (2,7 миң т) ж. б.&lt;br /&gt;

Көпчүлүгү, айрыкча машина куруу жана жеңил өнөр жай тармактарынын продукциялары чет өлкөлөргө сатылып, алар менен экономикалык байланыш түзүүдө жана Республиканын өнүгүшүндө Бишкек шаарынын мааниси зор. Экспортко сатылган продукциялардын көлөмү 2002-жылы 312,9 млн [[АКШ]]нын долларын (Республиканын экспортунун 64,4%) түзүп, региондордун ичинен биринчи орунда болгон. Ошол эле мезгилде башка өлкөлөрдөн сатып алынган калк кеңири керектөөчү продукциялардын, башкача айтканда импорттук көлөмү 363,9 млн долларга жетип, импорттун 62,0%ин түзгөн. Натыйжада, Бишкек шаарынын өзүнүн бюджетин өзү толук каражаттоо менен Республиканын бюджетин толуктоодо зор салымы бар.&lt;br /&gt;

Башка аймактардан айырмаланып, шаардын калкына социалдык жактан берилүүчү төлөмдөрдү жергиликтүү бюджеттин эсебинен шаар өзү камсыз кылат.

Бишкекте калкты соода жана тиричилик жактан тейлөөчү тармактардын өнүгүү деңгээли дагы Республиканын орто көрсөткүчүнөн бир кыйла жогору. 2002-жылы шаарда товарларды соодалап жүргүзүүнүн көлөмү 23,0 млрд сом, калкты тейлөөнүн көлөмү 4,7 млрд сом, а.и. калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 477,6 млн сомго жеткен. Башкача айтканда Республиканын орто көрсөткүчүнө салыштырганда Бишкекте соода жүргүзүүнүн көлөмүн адамдын санына эсептегенде 1,5 эсеге, ал эми калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 6,0 эсеге жогору болгон. 1995-жылы Бишкек шаарында [[Эркин экономикалык аймактар|Эркин экономикалык аймак]] (ЭЭА) түзүлгөн. Анын курамына шаардын &quot;Манас&quot; аэропорту, Өкмөттүн алдындагы Улуттук көргөзмө борборунун жери, илгертен &quot;Акчий&quot; деп аталып келген Чүй дубанынын Аламүдүн районундагы азыркы Мрамор айылынын чет-жакасындагы жерлер кирет. &quot;Бишкек&quot; ЭЭАнын жалпы аянты 489га. 2002-жылдын башталышында &quot;Бишкек&quot; ЭЭАда 412 ишкана катталып, анын 172си иштеген. Аларда 2814 адам эмгектенген. &quot;Бишкек&quot; ЭЭАда 2001-жылы 1181,8 млн сомдук продукция өндүрүлгөн, сыртка сатылган продукциянын көлөмү 12,6 млн АКШнын долларын жана сырттан келген инвестициянын көлөмү 1,2 млн долларды түзгөн.

== Маданий турмушу ==
[[Файл:Nationallibrary.jpg|left|thumb|Улуттук китепкана]]
[[Файл:The National Theatre in Bishkek (2006-10-14).jpg|thumb|221x221px|Опера жана балет театры]]
Бишкек шаары Республиканын [[илим]], [[билим]], саламаттыкты сактоо, [[көркөм өнөр]] жана [[маданият]] мекемелеринин көпчүлүгү жайгашкан ири борбор катары белгилүү. Республиканын илим изилдөө мекемелеринин дээрлик бардыгы Бишкек шаарында жайгашкан. Билим берүү жагынан 2002/2003-окуу жылында 25 жогорку окуу жайында 65,4 миң студент (алардын 85,0%и контракт менен) окуган. Жогорку окуу жайларында 4594 мугалим иштеп, алардын 226сы илимдин доктору, 1400 илимдин кандидаты. Шаарда жалпы билим берүүчү 116 орто мектеп, алардын ичинен 3 жатак-мектеп, 3 атайын мектеп жана 3 кечки мектеп иштеп, аларда 104,3 миң окуучу окуп, 5570 мугалим эмгектенген. Ушул мектептердин кээ бирлери гимназия, лицейлер жана 20 жеке менчик мектептер. Жеке менчик мектептерде 1,9 миң окуучу окуган. Ар кандай сабактарды тереңдетип окуткан мектеп, гимназия жана лицейлердин саны 32. Бардык мектептердин көбүндө информатика кабинеттери бар. Дээрлик бардык мектептерде китепкана жана ашкана иштейт. Шаардын мектептеринде бир класста орт. алганда 27 окуучу окуп, бул республикада эң жогорку чек болуп саналат. Саламаттыкты сактоо тармагында 2002-жылы 9680 орундуу (10 миң адамга 163 орун) 32 оорукана болуп, аларда ар түрдүү адистиктеги 3792 дарыгер (10 миң адамга 97 дарыгер) жана 7253 медициналык орто билимдүү кызматкер (10 миң адамга 122) иштеген. Башкача айтканда ооруканалардагы орундарды калктын 10 миң адамына эсептегенде, шаардын деңгээли Республиканын орто көрсөткүчүнөн 1,8 эсеге, ал эми врачтардын саны боюнча 2,9 эсеге жогору болгон. Бишкекте өлкөнүн ири мейманкалары, базарлары, дүкөндөрү ж. б. жайгашкан.
[[Файл:Cosmopark.jpg|left|thumb|Космопарк ]]
Алар:  &quot;Достук&quot;, &quot;Аккеме&quot;, &quot;Саякат&quot;, &quot;Ысык-Көл&quot;, &quot;Семетей&quot;, &quot;Бишкек&quot;, &quot;Ала-Тоо&quot;, &quot;Хаятт&quot;, &quot;Эльдорадо&quot; ж.б. мейманкалар, &quot;Ош&quot;, &quot;Аламүдүн&quot;, &quot;Баткен&quot;, &quot;Ортосай&quot;, &quot;Аларча-2&quot;, &quot;Дордой&quot;, &quot;Кудайберген&quot; ж.б. базарлар, &quot;Айгүл&quot;, &quot;Айчүрөк&quot;, &quot;Береке&quot;, &quot;Берекет&quot;, &quot;Бешсары&quot;, &quot;Диньчинь&quot;, &quot;Жаңылык&quot;, &quot;Миңтүркүн&quot;, &quot;Сейтек&quot; ж.б. соода дүкөндөрү жана комплекстери д. у. с. Бишкек шаарында 22 ири китепкана иштеп, аларда 7208 миң нуска китеп болгон. Шаарда 7 театр, анын бири опера жана балет театры, экөө мамл. драма театры, 1 филармония, 3 клуб жана маданият мекемелери, 10 кинотеатр жана 11 музей иштеген. Ошондой эле шаарда мамлекеттик эмес бир нече театрлар ж.б. маданияттык мекемелер ачылган. Бишкек Кыргыз Республиканын саясий борбору болгондуктан өлкөнүн башкаруу бийликтери — Президенттин администрациясы, Өкмөт, [[Жогорку Кеңеш]], Республикалык сот жана прокуратура, ошондой эле төртүнчү бийлик деп саналган басма каражаттары – гезит, журналдар, радио жана телекөрсөтүүчү мекемелер шаарда жайгашкан. Ошондой эле Бишкекте ондон ашык чет өлкөлөрдүн өкүлчүлүктөрү иштейт. Алар: АКШ, [[Беларусь]], [[Германия]], [[Индия]], [[Иран]], [[Казакстан]], [[Кытай]], Орусия, [[Өзбекстан]], [[Пакистан]], [[Тажикстан]], [[Түркия]] ж.б.

== Транспорт ==
=== Темир жол ===
[[Файл:Bischkek II Bahnhof, Nov. 2013.jpg|thumb|[[Бишкек-2]]]]
Темир жол каттамдары үч темир жол станциялары аркылуу жургүзүлөт: Пишпек, Бишкек жана Аламедин. Жүргүнчүлөрдүн жана жуктөрдүн негизги агымы [[Орусия]]нын шаарларына бет алышат, [[Казакстан]]дын аймагы менен. Жергиликтүү шаар аралык жана жакынкы аймактарга да каттамдар бар.

=== Электр транспорту ===
{{Негизги макала|Бишкек троллейбусу}}
[[1951-жыл|1951-жылы]] 13-январда троллейбус системасын өнүктүрүүнүн биринчи этабы башталган. Троллейбус линияларынын узундугу 8,4 чакырымды түзүп, МТБ-82 моделиндеги төрт троллейбус эки каттам боюнча иштеп баштаган: № 1 каттамы Линейный, Совет, Сталин (Чүй проспекти) көчөсүнөн баштап, Крупская атындагы балдар үйүнө чейин каттаган. Ал эми №2 каттам Темир жол вокзалынан Ленин проспектиси (Жибек- Жолу) аркылуу өткөн. Троллейбустар эки орундуу сан менен номерленген. Троллейбустун эң алгачкы айдоочусу Тагильцев Николай болгон&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Бишкек шаарынын мэриясынын расмий сайты. Алгачкы троллейбус 1951-жылы каттамга чыккан |url=https://bishkek.gov.kg/ky/post/26505 |accessdate=2024-09-11 |archivedate=2024-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240911115918/https://bishkek.gov.kg/ky/post/26505 }}&lt;/ref&gt;. Эң алгачкы жылдагы жүргүнчүлөрдүн жалпы саны 3228 миң адамды түзгөн&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Шаарда [[Бишкек метросу|жеңил метро]] жана электропоезд түзүлөөрү күтүлүүдө.
=== Автомобилдик (Автоунаа) ===
Шаардын коомдук транспортунун негизги түрлөрү болуп: автобустар, маршруттук таксилер, таксилер эсептелинет.

Маршруттук таксилер жургүнчулөрдүн көпчулүк бөлүгүн тейлейт, бир нече ишкана иштейт. 

Жеңил машиналардын саны 2000-жылдан 2011-жылга чейин 3 эсе, автобустар 2 эсе өскөн.

Шаардын көчөлөрү оңдолуп, жаңы жолдор да салынууда.

=== Шаар аралык байланыш ===
Ысык-Көлгө Бишкектен, жайында өзгөчө, автобустардын жана миниавтобус, таксилердин агымы көбөйөт. Көлгө чейин поезд менен да барса болот, Балыкчы шаарына чейин. 
[[Файл:Manas 2.jpg|thumb|Жаңы салынган &quot;Манас-2&quot; аэропорт терминалы]]
Бишкектен Кыргызстандын башка шаарларына чейин көптөгөн маршрут менен автобустар каттайт. Аларды шаардагы эки автобекет тейлейт: Батыш (жаңы) жана Чыгыш (эски) автобекет болуп.

=== Аэропорт (Абабекет) ===
Бишкек шаарынын административдик аймагында жайгашкан эл аралык [[Манас эл аралык аэропорту|&quot;Манас&quot; эл аралык аэропорту]] шаардан 23 км алыстыкта жайгашкан. Аэропортту кыргыз элинин улуу эпосунун башкы каарманы — Айкөл Манастын атынан коюлган. Бул аэропорт шаарды, ошондой эле Чүй дубанынын чет өлкөлөр жана Республиканын дээрлик бардык региондору менен аба жолдору аркылуу байланыштырат. 2000-жылы Бишкек шаарынын аба жолдору менен 1173,5 миң жүргүнчү ташылган. ЭГАУнун (ИКАО) классификациясына ылайык, аэропорт 4Е классында. Учуп-конуу тилкеси 4,2 км. Ал кандай самолет болбосун, кабыл ала алат дегендик, аба ырайынын эң татаал мезгилинде дагы. Перрондун (башка самолеттор токтоо үчүн жай) жалпы аянты — 242 миң м². Жаңы терминал курулган.

Бишкек тогуз жолдун тоомунда жайгашып, өлкөдөгү эң ири транспорт түйүнү болуп да саналат. Эң ири автомагистралдары:

* Бишкек – Ош — Исфана,
* Бишкек – Балыкчы – Нарын – Торугарт – Кашкар ([[Кытай]]),
* Бишкек – Балыкчы – Каракол,
* Бишкек – Алматы ([[Казакстан]]),
* Бишкек – Карабалта – Тараз ([[Казакстан]]) – Ташкент ([[Өзбекстан]]) автоунаа жолдору ж. б.

== Архитектурасы ==
[[Файл:Bishkek.jpg|thumb|Кечки Бишкек, Ала-Тоо аянты]]Бишкектин архитектурасы 1878-жылдан башталат, себеби Верный шаарында ([[Алматы]]) генерал Г.А.Колпаковский Бишкектин генералдык планына кол койгон.
1925-жылы ал кездеги [[Пишпек]] калаасына чехословакияк комунисстерден түзүлгөн &quot;Интергельпо&quot; кооперативи шаардын архитектурасынын өнүгүшүнө зор салымдарын кошушкан. Биринчилерден болуп кооперативдик ишканаларды куруп, &quot;Жумушчулар Шаарчасын&quot; кура башташкан (бул шаарчанын планировкасы шакекчелик система болгон, ошону менен шаардын башка райондорунан өзгөчөлөнүп турган.Согуштан кийинки жылдары курулуш иштери мурункудай бойдон улана берген, бирок жаңы, кооз үйлөр салынып, шаар көркүнө келе баштаган. Уникалдуу имараттар пайда болгон, биз аларды &quot;Сталиндик стиль&quot; деп атап калганбыз.

1950-жылдары шаардын аймагына аз кабаттуу үйлөрдү салууга тыюу салынгандан баштап, көп кабаттуу үйлөр салынып, индустриалдык методдор менен шаар салууга чоң түрткү болгон. 

1960-жылдары элде айтылып калгандай &quot;хрущевкалар&quot; 4-5 кабаттуу чоң панелдик үйлөр курула баштаган.
Ушул жылдары эң эле оптималдуу вариант болуп, көп кабаттуу кичирайондорду куруу болгон. Анткени жылдан-жылга шаар тургундарынын саны өсүп турган. Кийинки жылдары кичирайондордун аймагына жеке турак жайлар курула баштаган. Башаламандык куруулар балдар бакчасынын, мектептердин, сейил-бактардын территориясына салынып, көп кичирайондордун көрүнүшүн бузушкан.

Эң акыркы кичирайон болуп, 12-кичирайон курулган. Бишкектин аймагына 50гө жакын кичирайон каралган, бирок 90-жылдары ал аймактарда массалык жерлерди тартып алуулардан кийин салынбай калган.

2000-жылдан баштап, шаардын ичинде көп кабаттуу үйлөр салынып, бирок шаар куруунун эрежелери сакталган эмес.

== Административдик-аймактык бөлүнүшү ==
{{Негизги макала|Бишкектин райондору}}
Административдик-аймактык бөлүнүшү боюнча 4 районго бөлүнгөн. Калкынын саны – 2009 жылкы эл каттоо жыйынтыгы боюнча көрсөтүлгөн.
* [[Октябр аймагы|Октябрь району]] – 245 587  (2009)
* [[Биринчи май аймагы|Биринчи Май району]] – 180 994 (2009)
* [[Свердлов аймагы|Свердлов району]] – 230 821(2009)
* [[Ленин аймагы|Ленин району]] – 205 926 (2009)
* шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы – 10 724 (2009)
* Орто-Сай айылы – 5 646 (2009)
Ленин районуна Чоң-Арык айыл кеңеши карайт. Чоң-Арык айыл кеңешине шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы, Орто-Сай айылы жана аэропортко жакын жайгашкан Манас айылынын жарымы карайт.

Район башчылары акимдер болуп эсептелет. Акимди мэрия жана шаар кеңеши дайындайт. Акимиат — район администрацисы болуп эсептелет.
== Түзүлүшү ==

Шаардын аянты — 160 чарчы чакырым.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Район !! Калктын саны (миң) !! Аянты (га)
|-
| Ленин || 187,4 || 4373
|-
| Октябрь || 219,2 || 3200
|-
| Биринчи Май || 158,3 || 4715
|-
| Свердлов || 207,1 || 2920
|-
|}

Акимдик бөлүнүшү — 4 район.

Ленин районунун курамына Чоң-Арыктын айыл кеңеши кирет. Чоң-Арыктын ичине ШТА (ПГТ) Чоң-Арык жана Орто-Сай айылы киришет.

== Жогорку окуу жайлары ==
* [[Кыргыз улуттук университети]]

* Кыргыз эл аралык университети
* [[&quot;Ала-Тоо&quot; Эл аралык университети|Ала-Тоо эл аралык университети]]
* [[Кыргыз-Түрк &quot;Манас&quot; университети]]
* [[Борбордук Азиядагы Америка университети]]
* [[Кыргыз мамлекеттик техникалык университети]]
* [[Бишкек мамлекеттик университети]]
* [[Kыргыз мамлекеттик медициналык академиясы|Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясы]]
* [[Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университети]]
* Эл аралык инновациялык технологиялар университети
* [[Кыргыз улуттук агрардык университети]]
[[Файл:Busicent.jpg|thumb|Бишкек шаарындагы соода борборлорунун бири]]

== Шаардын символдору ==
&lt;gallery&gt;
Gerb of Pishpek 1908.png|[[Пишпек (шаар)|Пишпек шаарынын]] герби, [[1908|1908-жыл]]
Coat of arms of Frunze Kyrgyzstan.svg|[[Фрунзе (шаар)|Фрунзе шаарынын]] герби, [[1978]]-[[1991|1991-жж]].
Coat of arms of Bishkek 1991-1994.svg|Бишкек шаарынын герби, 1991-[[1994|1994-жж.]]
Bishkek coa 1994.svg|Бишкек шаарынын герби, 1994-жылкы версиясы
Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg|Азыркы Бишкек шаарынын герби
&lt;/gallery&gt;Шаардын герби 1908-жылы 19-мартта бекитилген. Ал кезде бүткүл Кыргызстан Орус империясынын курамында болчу, Пишпек шаары Жети-Суу областында эле.

Фрунзе шаарынын герби 1978-жылы шаардык Эл кеңешинин депутаттары бекитишкен. &quot;Фрунзегорпроекттин&quot; ишкерлери  Г. Мулявин жана А. Согонов тарткан сүрөт шаардык 100-жылдыгына карата өткөрүлгөн ачык конкурста жеңип чыккан. Ал гербдин өңдөрү ак, кызыл,ультрамарин, жашыл, коло түстө болгон.1978-жылдан 1991-жылга чейин эч өзгөрүүсүз турган гербдин ылдый жагында турган Фрунзе деген жазууну &quot;Бишкек&quot; деген жазууга алмаштырышкан. 

Бишкектин жаңы гербин 1994-жылы график М. Асаналиев жана философия илимдеринин кандидаты С. Иптаров тарабынан сунушталган герб жактырылган. Ал кездеги шаар мэри Ф. Кулов жаңы герб тууралуу демилгени көтөрүп чыккан.

== Боордош шаарлар ==
Бишкектин боордош шаарлары болуп төмөнкүлөр саналат:

*[[Алма-Ата|Алмата]], Казакстан;
*[[Нур-Султан]], [[Казакстан]];
*[[Анкара]], Түркия, 1992-жылдан бери;
*[[Измир]], [[Түркия]];
*[[Үрүмчү]], Уйгурстан, [[Кытай Эл Республикасы]];
*Куми, 1991-жылдан бери;
*[[Колорадо Спрингс (Колорадо)|Колорадо Сприңс]], [[Колорадо]], АКШ, 1994-жылдан бери;
*[[Меридэн (Коннектикут)|Мэридэн]], [[Коннектикут]], [[АКШ]], 2005-жылдан бери;
*[[Казбин]], [[Иран]];
*[[Минск]], [[Беларусь]], 2008-жылдан бери.

== Колдонулган адабияттар ==
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977—1980. Т.1-6. 
* Урстанбеков Б. У., Чороев Т. К. [[Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк]]: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2

== Булактар ==
{{Булактар|2}}


== Тышкы шилтемелер ==
* [http://bishkekgov.in.kg/ Бишкек шаар башкармалыгынын расмий сайты]

{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004225627/http://bishkekgov.in.kg/ |date=2013-10-04 }}

{{Kyrgyzstanprovinces}}
{{Азия өлкөлөрүнүн борборлору}}
{{Кыргызстандагы шаарлар}}

[[Категория:Бишкек| ]]
[[Категория:1878-жыл]]
[[Категория:1991-жыл]]</text>
      <sha1>6oplpwvzuyikprk8riww95079d7aboi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>653184</id>
      <parentid>653183</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>653184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74086" sha1="arix92h9db0sdbs19ycfcldg8nlw45g" xml:space="preserve">{{Башка маанилер|Бишкек (түшүнүк)}}
{{ОЖ
|макамы                     = Борбор шаар
 |кыргызча аталышы           = Бишкек
 |расмий аталышы             = 
 |сүрөт                      = Bishkek Montage 2020.png
 |сүрөт ачыктамасы           = 
 |баш ийгени               = Мамлекеттик деңгээлдеги шаар
 |өлкө                       = Кыргызстан 
 |герб                       = Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg
 |желек                      = Flag of Bishkek.svg
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 70
 |желектин туурасы           = 150
  |lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 52|lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = 74|lon_min = 34|lon_sec = 
  |CoordAddon                =
  |CoordScale                = 40000
 |өлкө картасынын өлчөмү  = 300
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = 
 |облус                     =
 |таблицадагы облус        = 
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = 
 |коом                       = 
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү              = [[Биринчи май району|Биринчи-Май]], [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]], [[Октябрь району|Октябр]], [[Свердлов району|Свердлов]]
 |башчысынын түрү            = Мэр
 |башчысы                    = Айбек Жунушалиев Жанышбекович
 |негизделген күнү           = 1825
 |биринчи белгиленген        = 1864
 |мурунку аталышы            = Пишпек ([[1926]] чейин)&lt;br /&gt;Фрунзе ([[1926]]-[[1991]])
 |статустун берилиши           = 1878
 |аймагы                     = 386,6
 |бийиктиктин түрү                 = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 750—900
 |климаты                    = кескин континенталдуу
 |расмий тили                = кыргыз тили
 |расмий тили2               = орус тили
  |калкы                     = {{Өсүү}} 1 270 910&lt;ref&gt;https://kaktus.media/doc/493330_naskolko_vyrastet_naselenie_bishkeka_posle_yvelicheniia_ego_territorii_dannye.html&lt;/ref&gt;
  |элди каттоо жылы          = 2024
  |жыштыгы                   = 6.226
  |агломерация               = 
  |улуттук курамы            = [[кыргыздар]] — 66.2 % &lt;br /&gt; [[орустар]] — 23,0 % &lt;br /&gt; [[уйгурлар]]  — 1,6 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] — 1,5 % &lt;br /&gt; [[корейлер]] — 1,4% &lt;br /&gt; [[өзбек|өзбектер]] — 1,4% &lt;br /&gt; [[казактар]] — 1,1 % &lt;br /&gt; [[украиндер]] — 1,0% &lt;br /&gt; [[дунгандар]] — 0,5%
  |диний курамы              = мусулман, христиан
  |этнохороним               = Бишкектик
 |убакыт аралыгы             =+06:00
 |DST                        = 
 |телефон коду               = +996 312
 |почта индекси              = 720000
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 01, BB, E
 |идентификатордун түрү         = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = Bishkek
 |сайты                      = https://bishkek.gov.kg/ky
 |сайтынын тили              = ky
|статусу=Шаар}}{{Каталар}}

'''Бишкек''' — [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] саясий, экономикалык, илимий жана маданий [[Борбор|борбору]]; транспорттук башкы түйүн. Бишкек шаарында 4 администрациалык-аймактык бирдик — [[Биринчи май району|Биринчи Май]], [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]], [[Октябрь району|Октябрь]], [[Свердлов району|Свердлов]] райондору кирет.

Кокон хандыгы 1825-жылы жергиликтүү кербен жолдорун көзөмөлдөө жана жергиликтүү элден салык чогултуу үчүн Пишпек чебин курган. 1860-жылдын 4-сентябрында кыргыздардын макулдугу менен полковник Аполлон Циммерман жетектеген орус аскерлери чепти басып алышкан. Бүгүнкү күндө чептин урандыларын Жибек Жолу проспектисинин түндүк тарабынан, жаңы борбордук мечиттен алыс эмес жерден табууга болот&lt;ref&gt;[https://trvlland.com/blog-kyrgyzstan/bishkek-the-capital-of-kyrgyzstan/ Travel Land. Bishkek – the capital of Kyrgyzstan]&lt;/ref&gt;.

1868-жылы чептин ордунда мурдагы «Пишпек» аталышы менен отурукташкан жай түптөлгөн жана [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугунун]] [[Жети-Суу облусу|Жети-Суу облусунун]] курамына кирген.

1925-жылы [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугунда]] [[Кыргыз автономиялуу облусу|Кара-Кыргыз автономиялуу облусу]] түзүлүп, Пишпек анын борбору болуп белгиленген. 1926-жылы Советтер Союзунун Коммунисттик партиясы шаарды ушул жерде туулган большевиктердин аскер башчысы [[Михаил Фрунзе|Михаил Фрунзенин]] (1885–1925) урматына Фрунзе деп өзгөрткөн. Фрунзе 1936-жылы СССРде улуттук-аймактык чек бөлүү аяктаган этапта [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасынын]] борбору болгон. 1991-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши борбордун аталышын Бишкек деп атаган&lt;ref&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/6-1685/edition/318960/ru Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. ПОСТАНОВЛЕНИЕ ВЕРХОВНОГО СОВЕТА РЕСПУБЛИКИ КЫРГЫЗСТАН О восстановлении исторического  названия города Фрунзе]&lt;/ref&gt;.

Бишкек [[Теңир-Тоо]] (Тянь-Шань) тоо кыркаларынын уландысы болгон [[Кыргыз Ала-Тоо|Кыргыз Ала-Тоосунун]] түндүк этегинде, деңиз деңгээлинен болжол менен 800 метр бийиктикте жайгашкан. Шаардын жанындагы тоолордун бийиктиги 4 895 метрге чейин жетет. Шаардын түндүк тарабында аз адырлуу талаалар коңшу Казакстандын аймагына чейин созулуп жатат жана амактын басымдуу бөлүгүн Чүй дарыясынын суусу менен сугарылат. 

Бишкек аркылуу Түркстан–Сибирь темир жолунун ички тармагы өтөт.

Бишкек — кенен бульварлары, мрамор менен капталган коомдук имараттары жана аларды курчап турган ички короолору бар советтик стилдеги көптөгөн турак үйлөрү бар абдан чоң шаар. 

Шаар борборунан сырткарыраакта жекече курулган миңдеген майда үйлөр жайгашкан. 2024-жылы Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлиндеги административдик-аймактык бирдиктер жөнүндө мыйзамынын негизинде шаарга курамына 23 айылды камтыган 8 айыл аймагы жана ошондой эле [[Аламүдүн району|Аламүдүн]] жана [[Сокулук району|Сокулук]] райондорунун курамынан кошумча чектеш калктуу конуштар/контурлар киргизилген&lt;ref&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/4-5363/edition/12923/kg Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. 2024-жылдын 18-июлундагы № 128 Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлиндеги административдик-аймактык бирдиктер жөнүндө КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН МЫЙЗАМЫ]&lt;/ref&gt;.

Бишкектин көчөлөрү тор сыяктуу, иреттүү долборлонгон, алардын көбүнүн эки тарабында тең ысык жай мезгилинде көлөкө берип туруучу бактар отургузулган жана арык тармактары орнотулган.

== Этимологиясы ==
Кээ бир булактарда шаардын аталышынын келип чыгышы (этимологиясы) тууралуу төмөнкүдөй уламыш келтирилет: баатырдын кош бойлуу жубайы кымыз быша турган бишкегин жоготуп алат. Аны издеп жүрүп, ал капысынан уул төрөп, ага Бишкек деген ысым берет. Бишкек чоңоюп, кадырлуу инсан болот. Ал дүйнөдөн кайткандан кийин [[Аламүдүн суусу|Аламүдүн дарыясынын]] жээгиндеги дөбөгө сөөгү коюлат. Ал жерге күмбөз тургузулган. Бул курулушту XVII–XVIII кылымдардагы саякатчылар көрүп, өз жазууларында сүрөттөп калтырышкан.

Совет бийлигинин тушунда, 1926-жылдан 1991-жылга чейин, шаар большевик Михаил Фрунзенин урматына Фрунзе деп аталган.

== Географиясы ==
Шаар Кыргыз Ала-Тоосунун этегинде, Чүй өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө, Аламүдүн жана [[Ала-Арча]] сууларынын шилендиси пайда кылган жантайыңкы түздүктөн орун алган. Деңиз деңгээлинен 750–900 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Лөс сымал кыртыш каптаган түздүк бара-бара түндүктү карай жантайып, Чүй суусунун жайылмасына кошулат. Бишкек тушта Чүй суусунун нугу Чүй өрөөнүнүн түндүк жагына карай четтеп, шаардан 20 ''км''дей аралыктан өтөт. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаарынын туштагы жазылыгы 60 ''км''дей.

[[Чүй]] өрөөнүнүн Бишкек шаарында жайгашкан борбор бөлүгү геологиалык структурасы боюнча кеңдикке жакын багытта созулуп жаткан асимметриалык мегасинклинал. Шаардын азыркы чеги Чүй синеклизасынын Бишкек ийилүүсү деп аталган түштүк бөлүгүнө дал келет. Ийилүү палеоген-неогенде пайда болгон чөкмө тектер менен толгон. Алар палеозой пундаментинин үстүндө жатат. Палеозой тоо тек катмарлары 5000 ''м''ден ашык тереңдикте (геопизикалык маалыматтар боюнча) жатып, негизинен гнейс, кристаллдык сланес жана акиташ тегинен, ошондой эле эпузиа тоо тектеринен турат. Үстүндөгү палеоген-неоген тоо тек  катмарларынын жалпы калыңдыгы 4,5–5,0 ''км''. Аларды төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон борпоң тоо тектердин калың кабаты жаап жатат. Алар кой таштардан, арасында кум-шагыл ширелген майда жумуру таштардан, ар кандай бүртүктөгү кумдардын жана кумдуу чопонун кабатчалары менен топторунан түзүлгөн аллүбий-пролүбий чөкмө тоо тектерден турат.

Сейсмдик аймакташтуруунун маалыматы боюнча шаар аймагы 9 баллдуу зонада жайгашкан. Шаардын аймагындагы 4 жерден 1500–2000 ''м'' тереңдиктен бургулоо көзөнөгү аркылуу минералдуу ысык суу чыгарылган. Курамы клорид-натрий калцийлүү. Дарылык касиети бар. Муун, тери, ичеги-карын оорууларын дарылоодо пайдаланса болот.

=== Аба ырайы ===
Бишкек шаары мелүүн алкактагы континенттик  климаттуу  аймактын түштүк чегинде жайгашкан. Бир жылда орто эсеп менен 322 күн (2000 саат) бою күн тиет. Күн эң көп тийген ай [[Теке айы|Теке]] (332 саат), эң аз тийгени [[Бештин айы]] (126 саат). Абанын жылдык орточо температурасы 10,2''°С'', [[Үчтүн айы|Үчтүн айыныкы]] – 4,6''°С'', [[Теке айы|Текеники]] – 24,5''°С''. 1930 жылы  [[Бештин айы|Бештин айында]] эң төмөнкү температура (–38''°С''),  1983-жылы [[Теке айы|Текеде]] эң жогорку температура  (43''°С'') катталган. Шаардын түштүк бөлүгү түндүк бөлүгүнөн 1—2''°С''ка жылуураак. Үшүк жүрүү жазында [[Чын куран айы|Чын Курандын]] ортосунда токтоп, күзүндө [[Тогуздун айы|Тогуздун айынын]] ортосунан башталат. Бирок бул мөөнөттөр өзгөрүп да кетиши мүмкүн. Шаар нымдын негизги булагы – деңиз менен океандан алыс жайгашкандыктан жаан-чачын аз болот. Жылдык жаан-чачындын орточо өлчөмү 409 ''мм''. Көбү [[Жалган куран|Жалган Куран]]-[[Теке айы|Теке]], жылдын кургакчыл мезгили (11%) [[Теке айы|Теке]]–[[Аяк оона айы|Айак Оона]] айларына туура келет. Кар [[Бештин айы|Бештин айынын]] ортосунан [[Бирдин айы|Бирдин айынын]] аягына чейин жатат. Жаан-чачындуу кыштагы кардын орточо калыңдыгы 13 ''см'', аз түшкөндөгү орточо калыңдыгы 3–7 ''см''. Бишкектин климатына тоо-өрөөн желаргысы  мүнөздүү. Анын  ылдамдыгы  2–3 ''м/сек''ден  ашпайт.  Ылдамдыгы 15 ''м/сек''ге жеткен шамал негизинен батыштан согот жана жылына орто эсеп менен  30дай  жолу болот. Жылдын суук мезгилинде жылына орто эсеп менен 30–40 күн шаарды жөө туман жана мунарык басып турат.
{{Шаардын аба ырайы
 | Туурасы    = 100%
 | Абалы      = collapsed
 | Жер_илик   = Бишкектин
 | Булак      = Погода и климат&lt;ref&gt;[https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38353.htm Погода и климат. Климат мира. Бишкек]&lt;/ref&gt;

 | Үчт_ор     = -2.7  | Үчт_ор_ж-ч = 75
 | Бир_ор     = -0.8  | Бир_ор_ж-ч = 75
 | Жал_ор     = 4.9   | Жал_ор_ж-ч = 71
 | Чын_ор     = 11.2  | Чын_ор_ж-ч = 63
 | Буг_ор     = 16.4  | Буг_ор_ж-ч = 60
 | Кул_ор     = 21.4  | Кул_ор_ж-ч = 50
 | Тек_ор     = 24.2  | Тек_ор_ж-ч = 46
 | Баш_ор     = 22.8  | Баш_ор_ж-ч = 45
 | Аяк_ор     = 17.1  | Аяк_ор_ж-ч = 48
 | Тог_ор     = 10.1  | Тог_ор_ж-ч = 60
 | Жет_ор     = 3.3   | Жет_ор_ж-ч = 71
 | Беш_ор     = -1.5  | Беш_ор_ж-ч = 77
 | Жыл_ор     = 10.5  | Жыл_ор_ж-ч = 62

 | Үчт_ор_мин  = -7.1  | Үчт_ор_макс = 2.7
 | Бир_ор_мин  = -5.2  | Бир_ор_макс = 4.6
 | Жал_ор_мин  = 0.0   | Жал_ор_макс = 10.7
 | Чын_ор_мин  = 5.3   | Чын_ор_макс = 17.8
 | Буг_ор_мин  = 10.1  | Буг_ор_макс = 22.9
 | Кул_ор_мин  = 14.3  | Кул_ор_макс = 28.2
 | Тек_ор_мин  = 16.5  | Тек_ор_макс = 31.4
 | Баш_ор_мин  = 14.8  | Баш_ор_макс = 30.3
 | Аяк_ор_мин  = 9.7   | Аяк_ор_макс = 24.8
 | Тог_ор_мин  = 4.2   | Тог_ор_макс = 17.0
 | Жет_ор_мин  = -1.1  | Жет_ор_макс = 8.9
 | Беш_ор_мин  = -5.3  | Беш_ор_макс = 3.3
 | Жыл_ор_мин  = 5.1   | Жыл_ор_макс = 16.9

 | Үчт_а_мин  = -31.9 | Үчт_а_макс = 20.0
 | Бир_а_мин  = -34.0 | Бир_а_макс = 25.4
 | Жал_а_мин  = -20.8 | Жал_а_макс = 30.5
 | Чын_а_мин  = -12.3 | Чын_а_макс = 34.7
 | Буг_а_мин  = -4.1  | Буг_а_макс = 36.7
 | Кул_а_мин  = 3.9   | Кул_а_макс = 40.9
 | Тек_а_мин  = 7.4   | Тек_а_макс = 42.8
 | Баш_а_мин  = 5.1   | Баш_а_макс = 39.7
 | Аяк_а_мин  = -4.6  | Аяк_а_макс = 37.1
 | Тог_а_мин  = -13.4 | Тог_а_макс = 34.2
 | Жет_а_мин  = -25.8 | Жет_а_макс = 29.8
 | Беш_а_мин  = -29.1 | Беш_а_макс = 23.7
 | Жыл_а_мин  = -34.0 | Жыл_а_макс = 42.8

}}


=== Суулары ===
Бишкек шаарынын негизги суу артериялары мурда [[Ала-Арча суусу|Ала-Арча]] жана [[Аламүдүн суусу|Аламүдүн]] суулары болгон. Алар Бишкектин аймагында тармактанган нуктар менен түштүктөн түндүктү карай аккан. Шаар курулушунун кеңири кулач жайышына байланыштуу алардын көптөгөн салаалары эки гана нукка бириктирилген. Суу агымын жөнгө салуу үчүн Бишкектин түштүк тарабындагы тоо этектеринде курулган суу сактагычтар жана көптөгөн сугат каналдары аркылуу шаар айланасындагы чарбалардын жерлерин жана шаар аймагын сугарууга пайдаланылат.

Бишкектин  ирригация  системасына шаар аркылуу ар тарапка салынган арыктар менен каналдар тармагы кирет. Шаар аркылуу Батыш жана Түштүк Чоң Чүй  каналдары өтөт. Бишкектен түндүгүрөөктө Төмөнкү Ала-Арча суу сактагычы жайгашкан: бир бөлүгү шаардын аймагына кирет. Кара жыгач багында жана [[Бишкек Эркин Экономикалык зонасы|Бишкек Эркин Экономикалык Аймагында (ЭЭА)]] көлмөлөр бар.

Шаардын түштүк бөлүгүнө түндүктүн кадимки боз топурагы мүнөздүү, түндүк (төмөнкү) бөлүгүн боз шалбаа, шалбаа жана шалбаалуу-саздак топурактары каптап жатат. Табигый өсүмдүктөр шаардын чет-жакасындагы бош жерлерге гана мүнөздүү. Шаардын түндүк бөлүгүнүн өсүмдүк эгилбеген бош жерлеринде камыш, жекен, ыраң чөп, көлмө жана суу жээктеринде жапайы тал, терек, сейрек жийде кезигет. Шаардын түштүк жагында тоо этектеринин адырларында кургакчыл жерге мүнөздүү өсүмдүктөр басымдуулук кылат. Адырлардын төмөнкү бөлүктөрүн эпемер-шыбактуу жарым чөл ээлейт.

=== Флорасы жана фаунасы ===
Шаардын жаныбарлар дүйнөсүнүн негизин палеарктикалык ландшафттын маданий фаунасынын типтүү өкүлдөрү түзөт. Сүт эмүүчүлөрдүн негизгилери жарганаттар (эргежээл-нетопырь, кечки кожан), чычкан түркүмүндөгү кемиргичтер (үй чычкандары, боз келемиштер). Чет жактардагы жерлерде жер казгычтар, токой чычканы, жөнөкөй талаа чычканы, сейрек-таажылуу кум чычкандары, арс чычкандар, кулактуу кирпилер жүрүшөт. Сейилбактарда жана гүл бакчаларда акклиматташкан тыйын чычкан-телеуткалар үйүрлөшкөн. Шаар чегинде 100дөн ашык түрдөгү куштар кездешет, алардын ичинен 30дайы уялашат. Уялагандардын көп саны таранчылар (үй, талаа), бактектер (кичи, жөнөкөй), чабалекейлер (карлыгачтар, сары белдүү), кара таркылдак, чыйырчыктар. Аз санда уялагандар ак кула токой ак чымчыгы, борбаш-куу, жашыл чымчык, байкалбас жылкычы чымчык, чоң сары чымчык, князёк, жаргалдак, ала чымчык, боз чымын кармагыч, кыргый короолуу, сасык үпүп. Аябай аз сандагылар түкүргүч, карлыгач, топулуу торгой, булбул, козодой ж.б. Мезгилдик жер которууда  калаага короолу, пеночка, боз таркылдак, боз чымчык, кызгылт чыйырчык, боз чымчык (кичине чымчык), калтырак чымчык, токой чымчыгы, сары баштуу торгой, үрпөк баш, кызыл куйрук, күкүк, жылкычы чымчык ж.б. келишет. Кыштагандар негизинен боз карга, чыйырчык, таан. Кыштагандардан бир аз жапалак үкүлөрдүн тобу кездешет. Айрым убактарда кыргый-карчыгалар да кышташат.  Куштар менен сүт эмүүчүлөрдүн жыштыгы анча көп эмес. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдөн  жашыл бакалар, көлмөлөрдөгү жана борбор азиядагы кур бакалар кездешет. Бакалар четтеги көлмөлөрдө жашашат. Шаар чекесине чектешкен жерлерде саймалуу жана суу жыландары да кезигет. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдүн жана сойлоочулардын саны жашоо-тиричилик шарттарынын начарлашына жана аларга түздөн-түз аңчылыкка чыгып жатышкандыктан кемүүдө. Шаар четиндеги айрым каналдарда жана көлмөлөрдө елец, ит чабак, кызыл канат, чабак, маринка, сазан, боз ит чабак, сом, чүй тикен, амур чабактары ж.б. жашашат. Алардын айрымдары балык кармоо сүйүүчүлөрүнүн объекттери болуп саналат.

== Калкы ==

Шаар калкынын саны 2009 ж. [[Жалган куран|Жалган Курандагы]] эл каттоо боюнча 835,743 миң адам болуп, республикадагы калктын 15,6 %ын түзгөн.

Шаарда 1940 ж. 104,5 миң калк жашаса, 1950 ж. 218,0 миң, 1979 ж. 535,5 миң, 1989 ж. 619,9 миң, 1999 ж. 762,3 миң калк болгон.

2019 ж. 1 027,245 миң калк жашап, анын 1 022,721 миңи (99,6%) шаарда, 2,39 миңи (0,4%) шаардын чет-жакасындагы [[Орто Сай|Орто-Сай айылында]] жашайт.

Эркектер жалпы калктын 46,3%ын, аялдар 53,7%ын түзөт. 2019 ж. үйлөнгөндөрдүн саны 6695 же болбосо 1000 кишиге эсептегенде 7,7, ажырашкандар 1870 же 1000 кишиге эсептегенде 2,2 адамды түзгөн.

2019 ж. Бишкек шаардык кеңеши боюнча 1000 адамга төрөлгөндөрдүн саны 28,8, өлгөндөрдүн саны 4,7, табигый өсүш 22,912 миңди түзүп, төрөлгөн 1000 баланын (1 жашка чейинки) 21,7 өлүмгө дуушар болгон.

2019 ж. жумушсуздардын саны (катталганы боюнча) Бишкек шаары боюнча 7017 адамды түзгөн. 2009 ж. шаар боюнча жалпы калктын 24,4% эмгекке жарамдуудан жаш, 65,8% эмгекке жарамдуу, 9,8% улуу муундагы адамдар болгон.

=== Улуттук курамы ===
Шаарда [[Кыргыздар]] (66,2%), [[Орустар]] (23,0%), [[Уйгурлар]] (1,6%), [[Татарлар]] (1,5%), [[Корейлер]] (1,4%), [[Өзбектер]] (1,4%), [[Казактар]] (1,1%), [[Украиндер]] (0,9%), [[Дунгандар|Дуңгандар]] (0,5%) ж. б. жашайт

Бишкек шаарынын калкынын 2002 жылкы миграциясы: келгендердин саны 5741 адам, кеткендер — 12654 адам болуп, алардын ичинен чет өлкөлөрдөн шаарга 1017 адам жана өлкөнүн башка региондорунан шаарга 4724 адам келип, шаардан башка чет өлкөлөргө 8092 адам жана өлкөнүн башка региондоруна 4562 адам кетип, жалпы миграциялык азайуу 6913 адамды түзгөн.

== Тарыхы ==
[[Файл:Central Bank KASSR.jpg|thumb|[[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССРинин]] Борбордук банкы, 1927]]
Азыркы шаардын аймагын адамдар эң байыркы заманда эле отурукташкан. [[Аламүдүн ГЭС]]теринин жанынан табылган таш эмгек куралдары Бишкектин айланасында алгачкы адамдар б. з. ч. 5–4 миң жылдыктарда жашагандыгын далилдейт. [[Темир доору]]нун башталышы менен Кыргызстандын аймагында [[сак]] (б. з. ч. 7–3 кылымдары) жана [[усун]] (б. з. ч. 3-кылым – б. з. 5-кылым) уруу бирликтери түзүлгөн. Бул уруу союздары Аламүдүн, Аларча сууларын бойлото да отурукташкан. Буга кийинки мезгилге чейин сакталып калган дөбө-мүрзөлөр далил болот.

Орто кылымда Аламүдүн жана Аларча сууларынын алабын көчмөн жана отурукташып дыйканчылык кылган [[түрк уруулары]] мекендеген. Орто кылымдагы эң ири шаарлардын бири азыркы [[Бишкек шаар чалдыбары]] (7–12 кылымдары) болгон. Татаал планда салынып, бекем чеп курулмаларынан турган бул шаар 25–30 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;дей аянтты ээлеген (Бишкек1 бекетинин жана мурунку Ключевой, Кызыласкер айылдарынын аймагы). Кийин &quot;Темир усталар чеби&quot; аталып калган дагы бир байыркы чоң шаар (8–13 кылымдары), азыркы Абдумомунов жана Орозбеков көчөлөрүнүн, Кара жыгач багы менен Аламүдүн суусунун ортосунда жайгашкан.
[[Файл:Kilometre zero Bishkek.jpg|left|thumb|Бишкек шаарынын нөлдүк километри]]
Шаардын борбору кокондуктардын мурдагы чеби [[Бишкек чеби]]нин аймагында (Аламүдүн суусунун сол жээги, кийин &quot;Темир усталар чеби&quot; деп аталып калган шаар чалдыбарынын орду) жайгашкан. Шаар 8-кылымындан 15-кылымдын башына чейин өнүгүп, моңголдордун жапырыгында бүлгүнгө учураган жана бир аз убакыттан кийин кайра жанданып, тиричилик 18-кылымга чейин созулган. Андан кийин шаар биротоло ээн калган. Айрым маалыматтар боюнча 18-кылымында [[солто уруусу]]нан чыккан Бишкек аттуу адам ушул чөйрөнү жердеп, журтун душмандан коргоп турган. 19-кылымдын башында кыргыз феодалдарынын өз ара чатагынан пайдаланган [[Кокон хандыгы]] Чүй өрөөнүн басып алып, жергиликтүү элди башкарып туруу үчүн бир катар чеп курдурган.

Кокондуктардын негизги чыңдоолорунун бири катары Чүй өрөөнүн борбор бөлүгүндө курулган чеп — Бишкек чеби аталган (бул аталышты колониячылар [[Пишпек]] деп бурмалап, өзгөртүп айтышкан). Бул чеп Аламүдүн суусунун батыш жагында азыркы &quot;Темир усталар чебинин&quot; ордунда 6га жерди ээлеген. Борбор Азияны ээлеп алууга умтулган Орусия аскерлери 1860-жылы 4-сентябрда Бишкек чебин убактылуу басып алган. Бирок алар кетээри менен мында кокондуктардын бийлиги кайра орногон. 1862-жылы сентябрда падыша аскерлери Байтик башында турган кыргыздардын жардамы менен чепти 2-ирээт ээлеп, аны биротоло талкалаган. 1864-жылы анын урандысынын жанында казак-орустардын бекети, ага удаа чакан базар, 1887-жылы ат-почта бекети курулган. 1868—70 жылдары шаардын азыркы чегинде орус келгиндери Аламүдүн жана Бишкек айылдарын негиздешкен. 1865-жылга чейин чүйлүк кыргыздар акимий жактан Ала-Тоо округунун (борбору — [[Верный]] шаары) начальнигине баш ийген, 1865–67 жылдары [[Түркстан облусу|Түркстан]] дубанына, кийин [[Токмок уезди|Токмок]] уездинин курамында Жетисуу облусуна кирген. 1878-жылы 29-апрелде уездин борбору Токмоктон Бишкекке көчүрүлүп, ага шаар статусу берилген. Шаар калкынын саны 1913-жылы 18468 жеткен. Бишкекте кустардык-өнөр жайлык мүнөздөгү алгачкы ишканалар, а.и. тегирмендер 19-кылымдын 2-жарымында пайда болгон. 1883-жыды булгаары заводу, 1885-жылы сыр-быштак жасоо ишканасы иштей баштаган. Ошондой болсо да шаарда ө.ж-га караганда базардык-стационардык типтеги соода тезирээк өнүккөн. 1878-жылы алгачкы чакан оорукана менен дарыкана ачылган. 1879-жылы приходдук бир класстуу окуу жай, кийин башка окуу жайлар ачылган. 1916-жылы жайында [[Бишкек уезди|Бишкек]] уездинин көп бөлүгүн улуттук-боштондук көтөрүлүш каптаган. [[Орусия|Орусияда]] февраль буржуазия-демократиялык революциясы жеңгенден кийин, 1917-жылы мартта Бишкек солдат жана жумушчу депутаттар кеңеши уюшулуп, анда чечүүчү позициянын [[Убактылуу өкмөт|Убактылуу өкмөттү]] колдогон меньшевиктер менен эсерлер ээлеп алышкан. 1918-жылы 7-январда Бишкектеги жана уездеги бийлик иш жүзүндө большевиктердин колуна өткөн. 1924-жылы 14-октябрдан Бишкек — Кара Кыргыз АОсунун (1925-жылы 25-майдан Кыргыз АОсу), 1926-жылы 1-февралдан [[Кыргыз АССР|Кыргыз АКСР]]инин борбору, 1926-жылы 12-майдан [[Фрунзе]] деп аталган. 1936-жылы 5-декабрдан Фрунзе — [[Кыргыз ССР|Кыргыз КСР]]инин борбору (1991-жылдан Бишкек аталып, эгемендүү Кыргыз Республиканын борбору), 1938-жылы Бишкекте 3 акимий район [[Пролетар]] (азыркы Ленин), [[Биринчи Май]], [[Свердлов район|Свердлов райондору]] түзүлгөн. 1961-жылы шаарга Кызыласкер, Привокзальный (Попеновка), [[Төкөлдөш]] айылдары, Аламүдүн, Көк-Жар айылдарынын бир бөлүгү, 1984-ж. Чоңарык, Ортосай айылдары кошулган. 1974-жылы жаңы акимий район Октябрь район түзүлгөн. Кеңеш доорунда Бишкек шаарынын саясий-коомдук, социалдык-экономиалык жана маданий турмушунда зор өзгөрүүлөр болду. 1924-жылы алгачкы кыргыз газети &quot;[[Эркинтоо]]&quot; чыккан. 1926-жылы мамлекеттик басмакана менен музей түзүлгөн. 1932-жылы педагогика, 1938-жылы зооветеринария, 1939-жылы медицина институттары ачылган. Ошол эле жылдары алгачкы ири өнөр жай ишканалары курулган. Бишкекке [[Улуу Ата мекендик согуш]] жылдарында [[Украина|Украинадан]], Орусиядан бир катар ө. ж. ишканалары көчүрүлүп келинген. Азыркы учурда базар экономикасына багыт алуунун натыйжасында шаардагы өнөр жай ишканаларынын, соода мекемелеринин ж. б-дын бир катары менчиктин түрдүү формаларына өтүүдө. Көз каранды эмес мамл-тин борбору катары Бишкекте бир катар чет өлкөлөрдүн элчиликтери жана эл аралык уюмдардын өкүлчүлүктөрү ачылып, Кыргызстандын дүйнө элдери менен байланышы кеңейүүдө.

VII-кылымындан баштап Бишкек калаасы Жул шаарчасы катары таанымал болчу. 1825-жылында [[Чүй өрөөнү|Чүй]] өрөөнүндөгү Пишпек аттуу калаасы эң ири аскерканасы (гарнизон) менен кошоо курулган. Орус аскерлери калааны 2 жолу (Аяк оона айынын (сентябрь) 4, 1860 жана тогуздун айынын (октябрь) 24, 1862) басып алышкан. 1862-жылдын Жетинин айында (ноябрь) калаа талкаланган. Эки жыл өткөндөн соң, анын ордуна *казак пикети орнотулуп, кийинчирээк базар чогула башталды. 1868-жылы Пишпек аттуу конуш курулган. Чын куран айынын (апрель) 29, 1878-жылы уезддын ([[Жети-Суу]] дубаны) борбору Пишпеке которулган. Ошол учурдан бери Пишпек (Бишкек) шаар наамдын ээси.

Тогуздун айынындан (октябрь), 1924-жылындан, Кара-Кыргыз Өзэрктин (автономия) акимий борбору. Бугу айынан (май), 1925-жылдан - Кыргыз Өзэрктин (автономия) борбору. 1926-жылы кеңештик (советтик) аскербашынын, Михаил Фрунзенин, аты коюлуп Фрунзеге өзгөрүлгөн. 1936-жылдан баштап Фрунзе шаары - [[Кыргыз ССР|Кыргыз КСР]]дин борбордук калаасы. 1991-жылы, эгемендүү Кыргыз Республикасында, шаардын аты кайрадан Бишкекке өзгөрүлгөн. Бир уламыш боюнча шаардын жаңы аты, XVII-кылымында бул жерде жашаган Бишкек-Баатырдын атынан чыккан. Башкасы боюнча - Пишпектен (биринчи аты) жана Бишкек (маанилештери:жыгачтан жасалган курал, кымыз аралаштыргыч таяк).
== Экономикасы ==

Бишкек шаарынын экономикалык жана социалдык жактан башка дубандарга салыштырмалуу жогору деңгээлде өнүккөн, саясий жактан [[Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын]] борбору катары өзгөчөлөнгөн аймак. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж.б. тармактар өнүккөн.

Кийинки жылдары, Кыргызстанда жана анын аймактарында өндүрүштү рыноктук шартка ылайыкташтыруу максатында, чарбанын бардык тармактарында экономикалык реформа жүргүзүү башталган. Натыйжада, өндүрүшкө структуралык өзгөрүүлөр киргизилип, менчиктин ар түрдүү формасындагы ишканалар көбөйдү. 2003-жылдын 1-январына карата, статистикалык бирдиктин мамлекеттик регистрине киргизилген ээлик кылуучу (юридикалык жактар) ишкана, уюм жана мекемелердин катталган саны 23531 (а.и. иштегендери 19902) болгон. Алардын ичинен менчиктин формалары боюнча 1240 (842) мамлекеттик, 399 (240) коммуналдык, 21956 (8820) жеке менчикке таандык. Ал эми жалпы 23531 субъектилердин түрлөрү боюнча: 21813 (8527) чакан ишканалар, 1049 (771) орто жана 669 (604) ири ишканалар.

Рыноктук шартка ылайыкташкан ушул ишканалар – өнөр жай, курулуш, транспорт, соода же тейлөөнүн башка тармактарына таандык. Өндүрүштү базар экономикасынын шартына ылайыкташтыруунун натыйжасында шаардын өнөр жайында дагы эң ири структуралык өзгөрүүлөр болду.

Өндүргөн продукциялары рыногун жоготуп, сатылбай калган өнөр жай ишканалары, айрыкча Бишкектеги машина куруу тармагынын ири ишканаларынын өндүрүшү токтотулду же аларды башка өтүмдүү буюмдарды жасоого толук кайра курууга туура келди. Кээ бир ишканалар жарым жартылай иштеп калышты. Ошого байланыштуу Бишкек шаарынын өнөр жай өндүрүшү 1991—95 жылдары 4 эсеге төмөндөгөн.

Шаарда 1991-жылы чөп таңгактоочу машина жасоо 20 миң даанага жетсе, 1996-жылы анын 200 араң чыгарылган. Электр машиналар 1125тен, 64кө, металлды кесүүчү станоктор 1146дан 27ге, токулган кийимдер 16 млн даанадан 1,4 млн даанага, бут кийимдер 3,5 млн жуптан 380 миң жупка чейин кыскарган. Ошондуктан, өнөр жай өндүргөн продукциянын көлөмү боюнча Бишкектин республикадагы үлүшү 1991-жылы 31,0%тен, 1996-жылы 20,7%ке чейин азайган. Ал эми, 1996-жылы шаардын өнөр жай өндүрүшүндөгү төмөндөө токтолуп, кайра жогорулоого багыт алды.

1995-жылга салыштырганда бир жылдык өсүш продукциянын көлөмү боюнча 3,0%ти түзгөн. Жогоруда белгиленген өзгөрүүлөргө карабастан, Бишкек шаары дагы эле Республиканын эң ири өнөр жай түйүнү катары белгилүү. 2002-жылы шаарында 125 ишкана иштеп, Кыргызстандын өнөр жайынын 20,0%ин же 8903,0 млн сомдук продукциясын өндүргөн. Анын ичинен кеңири керектелүүчү товарлардын үлүшү шаардын өнөр жай өндүргөн продукциянын 63,5%ин түзгөн.

Шаарда өнөр жай өндүрүшүнүн бардык тармактары бар. Алардын ичинен негизгилери машина куруу жана металл иштетүү (2000-жылы 445,9 млн сомдук продукция чыгарган), жеңил (576,6 млн), тамак-аш (1877,3 млн) өнөр жайлары жана электрэнергетика (996,6 млн сом) негизги орунду ээлеп, алар 2000-ж. жалпы өнөр жайдын 60%тен көбүрөөк продукциясын өндүргөн. Ушул тармактардын республикадагы үлүшү дагы жогору. 2000-жылы шаардын машина куруу өнөр жай Республиканын ушул тармагы өндүргөн продукциянын 26,2%ин, тамак-аш 29,0%ин жана жеңил өнөр жай 23,5%ин чыгарган.
[[Файл:Southern Gates Bishkek.jpg|thumb|Түштүк дарбазадагы сейил-бак]]
Бишкектин ири өнөр жай ишканалары: 

* Бишкек ЖЭБ (ТЭЦ, 2000-жылы 454,3 млн сомдук продукция өндүргөн),
* &quot;РЕЕМТСМА – Кыргызстан&quot; АК (386,6 млн),
* &quot;Дастан&quot; корпорациясы (302,1 млн), камволдук-нооту (174,3 млн),
* &quot;Кока-Кола – Бишкек – Ботлерс&quot; ишканасы (162,0 миң),
* &quot;Бишкек дан-азык&quot; (52,5 млн);
* Бишкек машина куруу заводу (110,4 млн),
* &quot;Бишкексүт&quot; (114,6 млн),
* &quot;Таттуу&quot; (29,0 млн),
* &quot;Кыргызшампаны&quot; (46,9 млн),
* &quot;Кыргызавтомаш&quot; (55,6 млн),
* &quot;Жылдыз&quot; (10,1 млн),
* &quot;Байпак&quot; (9,0 млн),
* &quot;Бишкек темир-бетон заводу&quot; (37,8 млн сом),
* &quot;Булгаары&quot; биргелешкен ишканасы (14,3 млн) акционердик коомдору ж.б.&lt;br /&gt;

Өнөр жайдын негизги продукциялары:

* электроэнергия (2002-жылы 1060 млн кВт/с),
* касса аппараттары (72 даана),
* автомобиль радиаторлору (178,2 даана),
* мебелдер (172,0 млн сом),
* бетондон жасалган курама курулуш конструкциялары (59,4 миң т),
* кыш жана плита материалдары (16,3 млн даана),
* токулган кийим (15,6 миң даана),
* жүн кездемелери (374 миң м3),
* байпактар (3793,6 миң жуп),
* бут кийимдер (37,9 миң жуп),
* эт (6,3т), сүт (17,4 миң т),
* пиво (4722 миң дикалитр),
* шампан (260 миң дикалитр),
* коньяк (27,5 миң дикалитр),
* сигарет жана папиростор (3168,6 даана),
* ун (27,2 миң т), нан азыктары (41,3 миң т),
* чай (2,7 миң т) ж. б.&lt;br /&gt;

Көпчүлүгү, айрыкча машина куруу жана жеңил өнөр жай тармактарынын продукциялары чет өлкөлөргө сатылып, алар менен экономикалык байланыш түзүүдө жана Республиканын өнүгүшүндө Бишкек шаарынын мааниси зор. Экспортко сатылган продукциялардын көлөмү 2002-жылы 312,9 млн [[АКШ]]нын долларын (Республиканын экспортунун 64,4%) түзүп, региондордун ичинен биринчи орунда болгон. Ошол эле мезгилде башка өлкөлөрдөн сатып алынган калк кеңири керектөөчү продукциялардын, башкача айтканда импорттук көлөмү 363,9 млн долларга жетип, импорттун 62,0%ин түзгөн. Натыйжада, Бишкек шаарынын өзүнүн бюджетин өзү толук каражаттоо менен Республиканын бюджетин толуктоодо зор салымы бар.&lt;br /&gt;

Башка аймактардан айырмаланып, шаардын калкына социалдык жактан берилүүчү төлөмдөрдү жергиликтүү бюджеттин эсебинен шаар өзү камсыз кылат.

Бишкекте калкты соода жана тиричилик жактан тейлөөчү тармактардын өнүгүү деңгээли дагы Республиканын орто көрсөткүчүнөн бир кыйла жогору. 2002-жылы шаарда товарларды соодалап жүргүзүүнүн көлөмү 23,0 млрд сом, калкты тейлөөнүн көлөмү 4,7 млрд сом, а.и. калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 477,6 млн сомго жеткен. Башкача айтканда Республиканын орто көрсөткүчүнө салыштырганда Бишкекте соода жүргүзүүнүн көлөмүн адамдын санына эсептегенде 1,5 эсеге, ал эми калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 6,0 эсеге жогору болгон. 1995-жылы Бишкек шаарында [[Эркин экономикалык аймактар|Эркин экономикалык аймак]] (ЭЭА) түзүлгөн. Анын курамына шаардын &quot;Манас&quot; аэропорту, Өкмөттүн алдындагы Улуттук көргөзмө борборунун жери, илгертен &quot;Акчий&quot; деп аталып келген Чүй дубанынын Аламүдүн районундагы азыркы Мрамор айылынын чет-жакасындагы жерлер кирет. &quot;Бишкек&quot; ЭЭАнын жалпы аянты 489га. 2002-жылдын башталышында &quot;Бишкек&quot; ЭЭАда 412 ишкана катталып, анын 172си иштеген. Аларда 2814 адам эмгектенген. &quot;Бишкек&quot; ЭЭАда 2001-жылы 1181,8 млн сомдук продукция өндүрүлгөн, сыртка сатылган продукциянын көлөмү 12,6 млн АКШнын долларын жана сырттан келген инвестициянын көлөмү 1,2 млн долларды түзгөн.

== Маданий турмушу ==
[[Файл:Nationallibrary.jpg|left|thumb|Улуттук китепкана]]
[[Файл:The National Theatre in Bishkek (2006-10-14).jpg|thumb|221x221px|Опера жана балет театры]]
Бишкек шаары Республиканын [[илим]], [[билим]], саламаттыкты сактоо, [[көркөм өнөр]] жана [[маданият]] мекемелеринин көпчүлүгү жайгашкан ири борбор катары белгилүү. Республиканын илим изилдөө мекемелеринин дээрлик бардыгы Бишкек шаарында жайгашкан. Билим берүү жагынан 2002/2003-окуу жылында 25 жогорку окуу жайында 65,4 миң студент (алардын 85,0%и контракт менен) окуган. Жогорку окуу жайларында 4594 мугалим иштеп, алардын 226сы илимдин доктору, 1400 илимдин кандидаты. Шаарда жалпы билим берүүчү 116 орто мектеп, алардын ичинен 3 жатак-мектеп, 3 атайын мектеп жана 3 кечки мектеп иштеп, аларда 104,3 миң окуучу окуп, 5570 мугалим эмгектенген. Ушул мектептердин кээ бирлери гимназия, лицейлер жана 20 жеке менчик мектептер. Жеке менчик мектептерде 1,9 миң окуучу окуган. Ар кандай сабактарды тереңдетип окуткан мектеп, гимназия жана лицейлердин саны 32. Бардык мектептердин көбүндө информатика кабинеттери бар. Дээрлик бардык мектептерде китепкана жана ашкана иштейт. Шаардын мектептеринде бир класста орт. алганда 27 окуучу окуп, бул республикада эң жогорку чек болуп саналат. Саламаттыкты сактоо тармагында 2002-жылы 9680 орундуу (10 миң адамга 163 орун) 32 оорукана болуп, аларда ар түрдүү адистиктеги 3792 дарыгер (10 миң адамга 97 дарыгер) жана 7253 медициналык орто билимдүү кызматкер (10 миң адамга 122) иштеген. Башкача айтканда ооруканалардагы орундарды калктын 10 миң адамына эсептегенде, шаардын деңгээли Республиканын орто көрсөткүчүнөн 1,8 эсеге, ал эми врачтардын саны боюнча 2,9 эсеге жогору болгон. Бишкекте өлкөнүн ири мейманкалары, базарлары, дүкөндөрү ж. б. жайгашкан.
[[Файл:Cosmopark.jpg|left|thumb|Космопарк ]]
Алар:  &quot;Достук&quot;, &quot;Аккеме&quot;, &quot;Саякат&quot;, &quot;Ысык-Көл&quot;, &quot;Семетей&quot;, &quot;Бишкек&quot;, &quot;Ала-Тоо&quot;, &quot;Хаятт&quot;, &quot;Эльдорадо&quot; ж.б. мейманкалар, &quot;Ош&quot;, &quot;Аламүдүн&quot;, &quot;Баткен&quot;, &quot;Ортосай&quot;, &quot;Аларча-2&quot;, &quot;Дордой&quot;, &quot;Кудайберген&quot; ж.б. базарлар, &quot;Айгүл&quot;, &quot;Айчүрөк&quot;, &quot;Береке&quot;, &quot;Берекет&quot;, &quot;Бешсары&quot;, &quot;Диньчинь&quot;, &quot;Жаңылык&quot;, &quot;Миңтүркүн&quot;, &quot;Сейтек&quot; ж.б. соода дүкөндөрү жана комплекстери д. у. с. Бишкек шаарында 22 ири китепкана иштеп, аларда 7208 миң нуска китеп болгон. Шаарда 7 театр, анын бири опера жана балет театры, экөө мамл. драма театры, 1 филармония, 3 клуб жана маданият мекемелери, 10 кинотеатр жана 11 музей иштеген. Ошондой эле шаарда мамлекеттик эмес бир нече театрлар ж.б. маданияттык мекемелер ачылган. Бишкек Кыргыз Республиканын саясий борбору болгондуктан өлкөнүн башкаруу бийликтери — Президенттин администрациясы, Өкмөт, [[Жогорку Кеңеш]], Республикалык сот жана прокуратура, ошондой эле төртүнчү бийлик деп саналган басма каражаттары – гезит, журналдар, радио жана телекөрсөтүүчү мекемелер шаарда жайгашкан. Ошондой эле Бишкекте ондон ашык чет өлкөлөрдүн өкүлчүлүктөрү иштейт. Алар: АКШ, [[Беларусь]], [[Германия]], [[Индия]], [[Иран]], [[Казакстан]], [[Кытай]], Орусия, [[Өзбекстан]], [[Пакистан]], [[Тажикстан]], [[Түркия]] ж.б.

== Транспорт ==
=== Темир жол ===
[[Файл:Bischkek II Bahnhof, Nov. 2013.jpg|thumb|[[Бишкек-2]]]]
Темир жол каттамдары үч темир жол станциялары аркылуу жургүзүлөт: Пишпек, Бишкек жана Аламедин. Жүргүнчүлөрдүн жана жуктөрдүн негизги агымы [[Орусия]]нын шаарларына бет алышат, [[Казакстан]]дын аймагы менен. Жергиликтүү шаар аралык жана жакынкы аймактарга да каттамдар бар.

=== Электр транспорту ===
{{Негизги макала|Бишкек троллейбусу}}
[[1951-жыл|1951-жылы]] 13-январда троллейбус системасын өнүктүрүүнүн биринчи этабы башталган. Троллейбус линияларынын узундугу 8,4 чакырымды түзүп, МТБ-82 моделиндеги төрт троллейбус эки каттам боюнча иштеп баштаган: № 1 каттамы Линейный, Совет, Сталин (Чүй проспекти) көчөсүнөн баштап, Крупская атындагы балдар үйүнө чейин каттаган. Ал эми №2 каттам Темир жол вокзалынан Ленин проспектиси (Жибек- Жолу) аркылуу өткөн. Троллейбустар эки орундуу сан менен номерленген. Троллейбустун эң алгачкы айдоочусу Тагильцев Николай болгон&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Бишкек шаарынын мэриясынын расмий сайты. Алгачкы троллейбус 1951-жылы каттамга чыккан |url=https://bishkek.gov.kg/ky/post/26505 |accessdate=2024-09-11 |archivedate=2024-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240911115918/https://bishkek.gov.kg/ky/post/26505 }}&lt;/ref&gt;. Эң алгачкы жылдагы жүргүнчүлөрдүн жалпы саны 3228 миң адамды түзгөн&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Шаарда [[Бишкек метросу|жеңил метро]] жана электропоезд түзүлөөрү күтүлүүдө.
=== Автомобилдик (Автоунаа) ===
Шаардын коомдук транспортунун негизги түрлөрү болуп: автобустар, маршруттук таксилер, таксилер эсептелинет.

Маршруттук таксилер жургүнчулөрдүн көпчулүк бөлүгүн тейлейт, бир нече ишкана иштейт. 

Жеңил машиналардын саны 2000-жылдан 2011-жылга чейин 3 эсе, автобустар 2 эсе өскөн.

Шаардын көчөлөрү оңдолуп, жаңы жолдор да салынууда.

=== Шаар аралык байланыш ===
Ысык-Көлгө Бишкектен, жайында өзгөчө, автобустардын жана миниавтобус, таксилердин агымы көбөйөт. Көлгө чейин поезд менен да барса болот, Балыкчы шаарына чейин. 
[[Файл:Manas 2.jpg|thumb|Жаңы салынган &quot;Манас-2&quot; аэропорт терминалы]]
Бишкектен Кыргызстандын башка шаарларына чейин көптөгөн маршрут менен автобустар каттайт. Аларды шаардагы эки автобекет тейлейт: Батыш (жаңы) жана Чыгыш (эски) автобекет болуп.

=== Аэропорт (Абабекет) ===
Бишкек шаарынын административдик аймагында жайгашкан эл аралык [[Манас эл аралык аэропорту|&quot;Манас&quot; эл аралык аэропорту]] шаардан 23 км алыстыкта жайгашкан. Аэропортту кыргыз элинин улуу эпосунун башкы каарманы — Айкөл Манастын атынан коюлган. Бул аэропорт шаарды, ошондой эле Чүй дубанынын чет өлкөлөр жана Республиканын дээрлик бардык региондору менен аба жолдору аркылуу байланыштырат. 2000-жылы Бишкек шаарынын аба жолдору менен 1173,5 миң жүргүнчү ташылган. ЭГАУнун (ИКАО) классификациясына ылайык, аэропорт 4Е классында. Учуп-конуу тилкеси 4,2 км. Ал кандай самолет болбосун, кабыл ала алат дегендик, аба ырайынын эң татаал мезгилинде дагы. Перрондун (башка самолеттор токтоо үчүн жай) жалпы аянты — 242 миң м². Жаңы терминал курулган.

Бишкек тогуз жолдун тоомунда жайгашып, өлкөдөгү эң ири транспорт түйүнү болуп да саналат. Эң ири автомагистралдары:

* Бишкек – Ош — Исфана,
* Бишкек – Балыкчы – Нарын – Торугарт – Кашкар ([[Кытай]]),
* Бишкек – Балыкчы – Каракол,
* Бишкек – Алматы ([[Казакстан]]),
* Бишкек – Карабалта – Тараз ([[Казакстан]]) – Ташкент ([[Өзбекстан]]) автоунаа жолдору ж. б.

== Архитектурасы ==
[[Файл:Bishkek.jpg|thumb|Кечки Бишкек, Ала-Тоо аянты]]Бишкектин архитектурасы 1878-жылдан башталат, себеби Верный шаарында ([[Алматы]]) генерал Г.А.Колпаковский Бишкектин генералдык планына кол койгон.
1925-жылы ал кездеги [[Пишпек]] калаасына чехословакияк комунисстерден түзүлгөн &quot;Интергельпо&quot; кооперативи шаардын архитектурасынын өнүгүшүнө зор салымдарын кошушкан. Биринчилерден болуп кооперативдик ишканаларды куруп, &quot;Жумушчулар Шаарчасын&quot; кура башташкан (бул шаарчанын планировкасы шакекчелик система болгон, ошону менен шаардын башка райондорунан өзгөчөлөнүп турган.Согуштан кийинки жылдары курулуш иштери мурункудай бойдон улана берген, бирок жаңы, кооз үйлөр салынып, шаар көркүнө келе баштаган. Уникалдуу имараттар пайда болгон, биз аларды &quot;Сталиндик стиль&quot; деп атап калганбыз.

1950-жылдары шаардын аймагына аз кабаттуу үйлөрдү салууга тыюу салынгандан баштап, көп кабаттуу үйлөр салынып, индустриалдык методдор менен шаар салууга чоң түрткү болгон. 

1960-жылдары элде айтылып калгандай &quot;хрущевкалар&quot; 4-5 кабаттуу чоң панелдик үйлөр курула баштаган.
Ушул жылдары эң эле оптималдуу вариант болуп, көп кабаттуу кичирайондорду куруу болгон. Анткени жылдан-жылга шаар тургундарынын саны өсүп турган. Кийинки жылдары кичирайондордун аймагына жеке турак жайлар курула баштаган. Башаламандык куруулар балдар бакчасынын, мектептердин, сейил-бактардын территориясына салынып, көп кичирайондордун көрүнүшүн бузушкан.

Эң акыркы кичирайон болуп, 12-кичирайон курулган. Бишкектин аймагына 50гө жакын кичирайон каралган, бирок 90-жылдары ал аймактарда массалык жерлерди тартып алуулардан кийин салынбай калган.

2000-жылдан баштап, шаардын ичинде көп кабаттуу үйлөр салынып, бирок шаар куруунун эрежелери сакталган эмес.

== Административдик-аймактык бөлүнүшү ==
{{Негизги макала|Бишкектин райондору}}
Административдик-аймактык бөлүнүшү боюнча 4 районго бөлүнгөн. Калкынын саны – 2009 жылкы эл каттоо жыйынтыгы боюнча көрсөтүлгөн.
* [[Октябр аймагы|Октябрь району]] – 245 587  (2009)
* [[Биринчи май аймагы|Биринчи Май району]] – 180 994 (2009)
* [[Свердлов аймагы|Свердлов району]] – 230 821(2009)
* [[Ленин аймагы|Ленин району]] – 205 926 (2009)
* шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы – 10 724 (2009)
* Орто-Сай айылы – 5 646 (2009)
Ленин районуна Чоң-Арык айыл кеңеши карайт. Чоң-Арык айыл кеңешине шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы, Орто-Сай айылы жана аэропортко жакын жайгашкан Манас айылынын жарымы карайт.

Район башчылары акимдер болуп эсептелет. Акимди мэрия жана шаар кеңеши дайындайт. Акимиат — район администрацисы болуп эсептелет.
== Түзүлүшү ==

Шаардын аянты — 160 чарчы чакырым.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Район !! Калктын саны (миң) !! Аянты (га)
|-
| Ленин || 187,4 || 4373
|-
| Октябрь || 219,2 || 3200
|-
| Биринчи Май || 158,3 || 4715
|-
| Свердлов || 207,1 || 2920
|-
|}

Акимдик бөлүнүшү — 4 район.

Ленин районунун курамына Чоң-Арыктын айыл кеңеши кирет. Чоң-Арыктын ичине ШТА (ПГТ) Чоң-Арык жана Орто-Сай айылы киришет.

== Жогорку окуу жайлары ==
* [[Кыргыз улуттук университети]]

* Кыргыз эл аралык университети
* [[&quot;Ала-Тоо&quot; Эл аралык университети|Ала-Тоо эл аралык университети]]
* [[Кыргыз-Түрк &quot;Манас&quot; университети]]
* [[Борбордук Азиядагы Америка университети]]
* [[Кыргыз мамлекеттик техникалык университети]]
* [[Бишкек мамлекеттик университети]]
* [[Kыргыз мамлекеттик медициналык академиясы|Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясы]]
* [[Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университети]]
* Эл аралык инновациялык технологиялар университети
* [[Кыргыз улуттук агрардык университети]]
[[Файл:Busicent.jpg|thumb|Бишкек шаарындагы соода борборлорунун бири]]

== Шаардын символдору ==
&lt;gallery&gt;
Gerb of Pishpek 1908.png|[[Пишпек (шаар)|Пишпек шаарынын]] герби, [[1908|1908-жыл]]
Coat of arms of Frunze Kyrgyzstan.svg|[[Фрунзе (шаар)|Фрунзе шаарынын]] герби, [[1978]]-[[1991|1991-жж]].
Coat of arms of Bishkek 1991-1994.svg|Бишкек шаарынын герби, 1991-[[1994|1994-жж.]]
Bishkek coa 1994.svg|Бишкек шаарынын герби, 1994-жылкы версиясы
Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg|Азыркы Бишкек шаарынын герби
&lt;/gallery&gt;Шаардын герби 1908-жылы 19-мартта бекитилген. Ал кезде бүткүл Кыргызстан Орус империясынын курамында болчу, Пишпек шаары Жети-Суу областында эле.

Фрунзе шаарынын герби 1978-жылы шаардык Эл кеңешинин депутаттары бекитишкен. &quot;Фрунзегорпроекттин&quot; ишкерлери  Г. Мулявин жана А. Согонов тарткан сүрөт шаардык 100-жылдыгына карата өткөрүлгөн ачык конкурста жеңип чыккан. Ал гербдин өңдөрү ак, кызыл,ультрамарин, жашыл, коло түстө болгон.1978-жылдан 1991-жылга чейин эч өзгөрүүсүз турган гербдин ылдый жагында турган Фрунзе деген жазууну &quot;Бишкек&quot; деген жазууга алмаштырышкан. 

Бишкектин жаңы гербин 1994-жылы график М. Асаналиев жана философия илимдеринин кандидаты С. Иптаров тарабынан сунушталган герб жактырылган. Ал кездеги шаар мэри Ф. Кулов жаңы герб тууралуу демилгени көтөрүп чыккан.

== Боордош шаарлар ==
Бишкектин боордош шаарлары болуп төмөнкүлөр саналат:

*[[Алма-Ата|Алмата]], Казакстан;
*[[Нур-Султан]], [[Казакстан]];
*[[Анкара]], Түркия, 1992-жылдан бери;
*[[Измир]], [[Түркия]];
*[[Үрүмчү]], Уйгурстан, [[Кытай Эл Республикасы]];
*Куми, 1991-жылдан бери;
*[[Колорадо Спрингс (Колорадо)|Колорадо Сприңс]], [[Колорадо]], АКШ, 1994-жылдан бери;
*[[Меридэн (Коннектикут)|Мэридэн]], [[Коннектикут]], [[АКШ]], 2005-жылдан бери;
*[[Казбин]], [[Иран]];
*[[Минск]], [[Беларусь]], 2008-жылдан бери.

== Колдонулган адабияттар ==
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977—1980. Т.1-6. 
* Урстанбеков Б. У., Чороев Т. К. [[Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк]]: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2

== Булактар ==
{{Булактар|2}}


== Тышкы шилтемелер ==
* [http://bishkekgov.in.kg/ Бишкек шаар башкармалыгынын расмий сайты]

{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004225627/http://bishkekgov.in.kg/ |date=2013-10-04 }}

{{Kyrgyzstanprovinces}}
{{Азия өлкөлөрүнүн борборлору}}
{{Кыргызстандагы шаарлар}}

[[Категория:Бишкек| ]]
[[Категория:1878-жыл]]
[[Категория:1991-жыл]]</text>
      <sha1>arix92h9db0sdbs19ycfcldg8nlw45g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>653185</id>
      <parentid>653184</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы */</comment>
      <origin>653185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78889" sha1="jeyxd6xzw2w27unmnuv8n86osj77nyq" xml:space="preserve">{{Башка маанилер|Бишкек (түшүнүк)}}
{{ОЖ
|макамы                     = Борбор шаар
 |кыргызча аталышы           = Бишкек
 |расмий аталышы             = 
 |сүрөт                      = Bishkek Montage 2020.png
 |сүрөт ачыктамасы           = 
 |баш ийгени               = Мамлекеттик деңгээлдеги шаар
 |өлкө                       = Кыргызстан 
 |герб                       = Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg
 |желек                      = Flag of Bishkek.svg
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 70
 |желектин туурасы           = 150
  |lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 52|lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = 74|lon_min = 34|lon_sec = 
  |CoordAddon                =
  |CoordScale                = 40000
 |өлкө картасынын өлчөмү  = 300
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = 
 |облус                     =
 |таблицадагы облус        = 
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = 
 |коом                       = 
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү              = [[Биринчи май району|Биринчи-Май]], [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]], [[Октябрь району|Октябр]], [[Свердлов району|Свердлов]]
 |башчысынын түрү            = Мэр
 |башчысы                    = Айбек Жунушалиев Жанышбекович
 |негизделген күнү           = 1825
 |биринчи белгиленген        = 1864
 |мурунку аталышы            = Пишпек ([[1926]] чейин)&lt;br /&gt;Фрунзе ([[1926]]-[[1991]])
 |статустун берилиши           = 1878
 |аймагы                     = 386,6
 |бийиктиктин түрү                 = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 750—900
 |климаты                    = кескин континенталдуу
 |расмий тили                = кыргыз тили
 |расмий тили2               = орус тили
  |калкы                     = {{Өсүү}} 1 270 910&lt;ref&gt;https://kaktus.media/doc/493330_naskolko_vyrastet_naselenie_bishkeka_posle_yvelicheniia_ego_territorii_dannye.html&lt;/ref&gt;
  |элди каттоо жылы          = 2024
  |жыштыгы                   = 6.226
  |агломерация               = 
  |улуттук курамы            = [[кыргыздар]] — 66.2 % &lt;br /&gt; [[орустар]] — 23,0 % &lt;br /&gt; [[уйгурлар]]  — 1,6 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] — 1,5 % &lt;br /&gt; [[корейлер]] — 1,4% &lt;br /&gt; [[өзбек|өзбектер]] — 1,4% &lt;br /&gt; [[казактар]] — 1,1 % &lt;br /&gt; [[украиндер]] — 1,0% &lt;br /&gt; [[дунгандар]] — 0,5%
  |диний курамы              = мусулман, христиан
  |этнохороним               = Бишкектик
 |убакыт аралыгы             =+06:00
 |DST                        = 
 |телефон коду               = +996 312
 |почта индекси              = 720000
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 01, BB, E
 |идентификатордун түрү         = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = Bishkek
 |сайты                      = https://bishkek.gov.kg/ky
 |сайтынын тили              = ky
|статусу=Шаар}}'''Бишкек''' — [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] саясий, экономикалык, илимий жана маданий [[Борбор|борбору]]; транспорттук башкы түйүн. Бишкек шаарында 4 администрациалык-аймактык бирдик — [[Биринчи май району|Биринчи Май]], [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]], [[Октябрь району|Октябрь]], [[Свердлов району|Свердлов]] райондору кирет.

Кокон хандыгы 1825-жылы жергиликтүү кербен жолдорун көзөмөлдөө жана жергиликтүү элден салык чогултуу үчүн Пишпек чебин курган. 1860-жылдын 4-сентябрында кыргыздардын макулдугу менен полковник Аполлон Циммерман жетектеген орус аскерлери чепти басып алышкан. Бүгүнкү күндө эски чептин урандыларын Жибек Жолу проспектисинин түндүк тарабынан, жаңы борбордук мечиттен алыс эмес жерден табууга болот&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://trvlland.com/blog-kyrgyzstan/bishkek-the-capital-of-kyrgyzstan/ Travel Land. Bishkek – the capital of Kyrgyzstan]&lt;/ref&gt;.

1868-жылы чептин ордунда мурдагы «Пишпек» аталышы менен отурукташкан жай түптөлгөн жана [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугунун]] [[Жети-Суу облусу|Жети-Суу облусунун]] курамына кирген.

1925-жылы [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугунда]] [[Кыргыз автономиялуу облусу|Кара-Кыргыз автономиялуу облусу]] түзүлүп, Пишпек анын борбору болуп белгиленген. 1926-жылы Советтер Союзунун Коммунисттик партиясы шаарды ушул жерде туулган большевиктердин аскер башчысы [[Михаил Фрунзе|Михаил Фрунзенин]] (1885–1925) урматына Фрунзе деп өзгөрткөн. Фрунзе 1936-жылы СССРде улуттук-аймактык чек бөлүү аяктаган этапта [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасынын]] борбору болгон. 1991-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши борбордун аталышын Бишкек деп атаган&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/6-1685/edition/318960/ru Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. ПОСТАНОВЛЕНИЕ ВЕРХОВНОГО СОВЕТА РЕСПУБЛИКИ КЫРГЫЗСТАН О восстановлении исторического  названия города Фрунзе]&lt;/ref&gt;.

Бишкек [[Теңир-Тоо]] (Тянь-Шань) тоо кыркаларынын уландысы болгон [[Кыргыз Ала-Тоо|Кыргыз Ала-Тоосунун]] түндүк этегинде, деңиз деңгээлинен болжол менен 800 метр бийиктикте жайгашкан. Шаардын жанындагы тоолордун бийиктиги 4 895 метрге чейин жетет. Шаардын түндүк тарабында аз адырлуу талаалар коңшу Казакстандын аймагына чейин созулуп жатат жана амактын басымдуу бөлүгүн Чүй дарыясынын суусу менен сугарылат. 

Бишкек аркылуу Түркстан–Сибирь темир жолунун ички тармагы өтөт.

Бишкек — кенен бульварлары, мрамор менен капталган коомдук имараттары жана аларды курчап турган ички короолору бар советтик стилдеги көптөгөн турак үйлөрү бар абдан чоң шаар. 

Шаар борборунан сырткарыраакта жекече курулган миңдеген майда үйлөр жайгашкан. 2024-жылы Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлиндеги административдик-аймактык бирдиктер жөнүндө мыйзамынын негизинде шаарга курамына 23 айылды камтыган 8 айыл аймагы жана ошондой эле [[Аламүдүн району|Аламүдүн]] жана [[Сокулук району|Сокулук]] райондорунун курамынан кошумча чектеш калктуу конуштар/контурлар киргизилген&lt;ref&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/4-5363/edition/12923/kg Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. 2024-жылдын 18-июлундагы № 128 Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлиндеги административдик-аймактык бирдиктер жөнүндө КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН МЫЙЗАМЫ]&lt;/ref&gt;.

Бишкектин көчөлөрү тор сыяктуу, иреттүү долборлонгон, алардын көбүнүн эки тарабында тең ысык жай мезгилинде көлөкө берип туруучу бактар отургузулган жана арык тармактары орнотулган.

== Этимологиясы ==
Кээ бир булактарда шаардын аталышынын келип чыгышы (этимологиясы) тууралуу төмөнкүдөй уламыш келтирилет: баатырдын кош бойлуу жубайы кымыз быша турган бишкегин жоготуп алат. Аны издеп жүрүп, ал капысынан уул төрөп, ага Бишкек деген ысым берет. Бишкек чоңоюп, кадырлуу инсан болот. Ал дүйнөдөн кайткандан кийин [[Аламүдүн суусу|Аламүдүн дарыясынын]] жээгиндеги дөбөгө сөөгү коюлат (мурунку чыгыш автобекети менен мурунку Ысык-Көл кинотеатрынын, азыркы Борбордук мечиттин ортосундагы аймак). Ал жерге күмбөз тургузулган. Бул курулушту XVII–XVIII кылымдардагы саякатчылар көрүп, өз жазууларында сүрөттөп калтырышкан&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://www.bishkek.gov.kg/ky/history Бишкек шаарынын мэриясынын расмий сайты. Шаардын тарыхы]&lt;/ref&gt;.

Совет бийлигинин тушунда, 1926-жылдан 1991-жылга чейин, шаар большевик Михаил Фрунзенин урматына Фрунзе деп аталган.

== Тарыхы ==
[[Файл:Bishkek_03-2016_img40_Kuznechnaya_fortress.jpg|thumb|280x280px|&quot;Темир усталар чебинин&quot; ураандылары]]
[[Файл:Central_Bank_KASSR.jpg|thumb|280x280px|[[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССРинин]] Борбордук банкы, 1927]]
[[Файл:Пишпек_шаарындагы_1925-жылдын_8-мартындагы_митинг.jpg|thumb|280x280px|Пишпек шаарындагы 1925-жылдын 8-мартындагы митинг. Дзержинский жана Киров көчөлөрүнүн кесилиши (азыркы Токтоболот Абдумомунов көчөсүнүн жана Эркиндик бульварынын кесилиши)]]
[[Файл:Пишпек_шаарындагы_1924-ж._7-ноябрындагы_демонстрация.jpg|thumb|280x280px|Пишпек шаарындагы 1924-жылдын 7-ноябрындагы демонстрация]]
[[Файл:В.И._Ленин_каза_болгон_күнү_Пишпек_шаарынын_Кызыл_аянтында_өткөн_митинг_(1924-ж).jpg|thumb|280x280px|Ленин Владимир каза болгон күнү Пишпек шаарынын Кызыл аянтында өткөн митинг]]
[[Файл:Interhelpo_4.jpg|thumb|280x280px|Интергельпо кооперативинин жумушчулары]]
[[Файл:1925-жылдан_кийин_Интергельпо_кооперативинин_өндүрүштүк_мастерскойлору_айдаган_Пишпекке_жакын_жайгашкан_талаа.jpg|thumb|280x280px|1925-жылдан кийин Интергельпо кооперативинин өндүрүштүк мастерскойлору айдаган Пишпекке жакын жайгашкан талаа]]
Азыркы шаардын аймагында адамдар эң байыркы заманда эле отурукташкан. Аламүдүн ГЭСтеринин жанынан табылган таш эмгек куралдары Бишкектин айланасында алгачкы адамдар биздин заманга чейин 5-4-миң жылдыктарда жашагандыгын далилдейт. Биздин заманга чейин 2 миң жылдыктын аягында азыркы шаардын аймагында коло доорунун уруулары жайланышкан. Алар малчылык, дыйканчылык, карапа өндүрүшү жана металлургиялык өнөрчүлүктөрдү аркалап келишкен&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Темир доорунун башталышы менен Кыргызстандын аймагында сак (б.з.ч.7-3-к.) жана усун (б.з.ч. 3-к. - б.з.ч. 5-к.) уруу бирликтери түзүлгөн. Бишкек шаары өзүнүн пайдалуу географиялык абалы менен Улуу Жибек Жолуна милдеттүү. Байыркы убактан баштап кербендер Кытайдан эки каттам менен өтүшкөн. Иле Ала-Тоосунун ыңгайлуу жериндеги жолдун чыгыш бутагы (Кордай аркылуу) Чүй өрөөнүнө чыккан жана бул жактан Ысык-Көлдүн жанынан Борбордук Тянь-Шань аркылуу өткөн башка жол менен кезиккен. Дал ушул жолдордун кесилишинде байыртадан көпөстөр үчүн эс алуу жайы болгон кербен-сарай жайгашкан. Бул жер тилкеси эзелтеден кыргыздардын солто уруусуна таандык экендиги тарыхый белгиленген. Бул жерлердин жолдорунда адатта жандуу соода жүргүзүлгөн&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Орто кылымда Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын алабын көчмөн жана отурукташып дыйканчылык кылган түрк уруулары мекендеген. Орто кылымдагы эң ири шаарлардын бири азыркы Бишкек шаар чалдыбары (VII–XXII кылымдары) болгон. Татаал планда салынып, бекем чеп курулмаларынан турган бул шаар 25–30 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;дей аянтты ээлеген (Бишкек-1 (Чыгыш) автобекетинин жана мурунку Ключевой, Кызыл-Аскер айылдарынын аймагы). Кийин &quot;Темир усталар чеби&quot; аталып калган дагы бир байыркы чоң чептин (VII–XIII кылымдары) урандылары, азыркы Абдумомунов жана Орозбеков көчөлөрүнүн, Кара-Жыгач багы менен Аламүдүн суусунун ортосунда жайгашкан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

XVI кылымда Батыш жана Чыгыш - эки цивилизациянын ортосунда соода жана маданий байланыш толугу менен үзүлгөндүгү тарыхта калган. Легендалуу &quot;жибек жол” жашоосун токтоткон, шаарлар жок болгон. Согуштар, чума эпидемиясы, жер титирөөлөр гүлдөп жаткан Чүй өрөөнүн чөлгө айлантты. Шаар жашоосу башка көнүмүштөргө – бир жерде отурукташууну талап кылбаган көчмөндөрдүн жашоо көнүмүшүнө алмашылды. Укмуштуу сарайлар жана күчтүү чептер, көңүлдүү жана ызы-чуу соода жана өнөрчүлүк кербендер урап кеткен дөңгө айланган же такыр эле жер менен теңелген. Ала-Арча жана Аламүдүн сууларынын аралыгындагы Чүй өрөөнү жүз жылдарга кыргыздардын кырк уруусунун бири болгон солто уруусунун жайыты болуп калган.  Жети-Суулук кыргыз жана казак жайлоолору аркылуу Борбордук Азиядан Кытайга өткөн сейрек кездешүүчү соода кербендери бул таш жерлерди жандандырып турган.

Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын аралыгы көптөгөн булактарда ыйык жер катары эсептелет. Дем берүүчү жана дарылоочу суу менен булактар эскерилет, башка кызыктуу фактылар да келтирилет. Ошол үчүн бул жерлер көптөгөн элдер үчүн өзгөчө баалуу жана кызыктыруучу болуп калган. Ушуга байланыштуу байыртадан бул жакта форпосттор, кербен-сарайлар, чептер пайда болгон. Кокон чеби пайда болгонго чейин бир белгилүү аталыш, кыштак же айыл – Жал деп аталган. Жазылган булактары менен сүрөттөлгөн Кокон хандыгы суу аралыгындагы аймакты басып алган жана Мадали хандын буйругу боюнча 1825-жылы бул жакта Пишпек чеби курулган. Чеп Аламүдүн суусунун батыш жагында азыркы &quot;Темир усталар чебинин&quot; ордунда 6 га аянты ээлеген.

Борбор Азияны ээлеп алууга умтулган Орусия аскерлери 1860-жылы 4-сентябрда Пишпек чебин убактылуу басып алган. Бирок алар кетээри менен мында кокондуктардын бийлиги кайра орногон. 

1862-жылдын 13-октябрында Ала-Тоо округунун начальниги Г.А.Колпаковский 1400 адамдан турган отряды, артиллерияны колдонуу менен чепти толугу менен курчап алууну баштаган. Ушул эле жылдын 24-октябрында кокондуктар багынышкан. 1862-жылдын 2-ноябрда орус отряды чептин калдыктарын таштап, Верный шаарына кеткен. Кокондуктардан өч алуу үчүн [[Байтик баатыр|Байтик]] [[Байтик баатыр|баатырдын]] буйругу боюнча кыргыздар чептин калдыктарын таптакыр талкалашкан. 

Кыргыздар 1863-жылы Орусинын курамына кошулушкан. Омсктогу генерал-губернаторлукта Орусиянын курамына кирүү жөнүндө келишимге кол коюлган. Өлкөдө өз алдынча башкаруу тутуму негизделген. Чүй өрөөнүндө жана Пишпек чебинин урандыларынын жанында падыша администрациясынын көзөмөлү алдында бир катар шаардык жана дыйканчылык кыштактар пайда болгон.

1864-жылы казак-орустардын бекети, ага удаа чакан базар, 1887-жылы ат-почта бекети курулган.

1865-жылга чейин чүйлүк кыргыздар административдик жактан Ала-Тоо округунун (борбору — [[Алматы|Верный]] шаары) начальнигине баш ийген, 1865–67 жылдары [[Түркстан облусу|Түркстан]] облусуна, кийин Токмок уездинин курамында Жети-Суу облусуна кирген.  

1868-жылы – Лебединовка, Ново-Покровка айылы жана 50 үй-бүлө Пишпек өзөнүндө почта трактынын айланысында отурукташкан. Ташкент жолу келечектеги Пишпек уезддик шаарынын биринчи көчөсү болуп калган. Пенза, Самара, Воронеж, Тамбов губернияларынан биринчи орус дыйканчыл үй-бүлөлөр, алгач жер тамдарды жана кепелерди куруу менен, өзүлөрү үчүн тракт жолунун жээгиндеги короо-жай участокторун тандап алган. Биринчи жайгашкандарга Ташкенттен, Намангандан жана Өзбекстандын башка жерлеринен соодагер-өзбектер кошулган. Аламүдүн суусунун жээгинде кыргыздар, малы жана короо-жайы жок өзбектер, мындан сырткары Бишкек кокон чебинин мурунку гарнизонунун аскерлеринин үй-бүлөлөрү жашашкан. 

1876-жылы Пишпекте 58 үй-бүлө (88 эркен жана 94 аял) жашаган. Улуту боюнча жашоочулар төмөнкүчө бөлүнүшкөн: рус улутундагылардын 9 үй-бүлөсү, өзбек улутундагылардын 48 үй-бүлөсү жана татар улутундагылардын 1 үй-бүлөсү.

1878-жылы 29-апрелде уездин борбору Токмоктон Пишпекке көчүрүлүп, ага шаар макамы берилген. Шаар калкынын саны 1913-жылы 18 468 адамга жеткен.Пишпекте кустардык-өнөр жайлык мүнөздөгү алгачкы ишканалар, анын ичинде тегирмендер XIX кылымдын 2-жарымында пайда болгон. 

1883-жылы булгаары заводу, 1885-жылы сыр-быштак жасоо ишканасы иштей баштаган. Шаарда өнөр жайга караганда базардык-стационардык типтеги соода багыты тезирээк өнүккөн. 

1878-жылы алгачкы чакан оорукана менен дарыкана ачылган. 

1879-жылы бир класстуу окуу жай, кийин башка окуу жайлар ачылган. 

1916-жылы жайында Пишпек уездинин көп бөлүгүндө улуттук-боштондук көтөрүлүшү баштаган. [[Орусия|Орусияда]] февраль буржуазия-демократиялык революциясы жеңгенден кийин, 1917-жылы мартта Пишпек солдат жана жумушчу депутаттар кеңеши уюшулуп, анда чечүүчү позициянын [[Убактылуу өкмөт|Убактылуу өкмөттү]] колдогон меньшевиктер менен эсерлер ээлеп алышкан. 

1918-жылы 7-январда Пишпектеги жана уездеги бийлик иш жүзүндө большевиктердин карамагына өткөн. 

1924-жылы алгачкы кыргыз гезети &quot;Эркин-Тоо&quot; чыккан. 

1924-жылы 14-октябрдан тартып Пишпек — Кара Кыргыз автономиялуу облусунун (1925-жылы 25-майдан кийин Кыргыз автономиялуу облусу), 1926-жылы 1-февралынан тартып Кыргыз Советтик Социалисттик автономиялуу облусунун борбор шаары болгон.

1926-жылы мамлекеттик басмакана менен музей негизделген.

1926-жылы 12-майда Пишкек шаарынын аталышы [[Фрунзе]] шаары деп өзгөртүлгөн. 1936-жылы 5-декабрдан тартып Фрунзе шаары — [[Кыргыз ССР|Кыргыз ССРинин]] борбору болгон.

1932-жылы педагогика, 1938-жылы зооветеринария, 1939-жылы медицина институттары ачылган.

1938-жылы Фрунзе шарында 3 администрадивдик район: Пролетар району (азыркы [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]]), [[Биринчи май району|Биринчи Май району]], [[Свердлов району]] түзүлгөн. 

1961-жылы шаарга Кызыл-Аскер, Привокзальный (Попеновка), [[Төкөлдөш]] айылдары, Аламүдүн, Көк-Жар айылдарынын бир бөлүгү, 1984-ж. Чоң-Арык, Орто-Сай айылдары кошулган. 

1974-жылы жаңы администрадивдик бирдик болгон [[Октябрь району]] түптөлгөн. 
[[Файл:Kilometre_zero_Bishkek.jpg|thumb|373x373px|Бишкек шаарынын нөлдүк километри]]
1991-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши борбордун аталышын Бишкек деп өзгөрткөн жана Бишкек шаары эгемен Кыргыз Республикасынын борбор шаары&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Географиясы ==
Шаар Кыргыз Ала-Тоосунун этегинде, Чүй өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө, Аламүдүн жана [[Ала-Арча]] сууларынын шилендиси пайда кылган жантайыңкы түздүктөн орун алган. Деңиз деңгээлинен 750–900 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Лөс сымал кыртыш каптаган түздүк бара-бара түндүктү карай жантайып, Чүй суусунун жайылмасына кошулат. Бишкек тушта Чүй суусунун нугу Чүй өрөөнүнүн түндүк жагына карай четтеп, шаардан 20 ''км''дей аралыктан өтөт. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаарынын туштагы жазылыгы 60 ''км''дей.

[[Чүй]] өрөөнүнүн Бишкек шаарында жайгашкан борбор бөлүгү геологиалык структурасы боюнча кеңдикке жакын багытта созулуп жаткан асимметриалык мегасинклинал. Шаардын азыркы чеги Чүй синеклизасынын Бишкек ийилүүсү деп аталган түштүк бөлүгүнө дал келет. Ийилүү палеоген-неогенде пайда болгон чөкмө тектер менен толгон. Алар палеозой пундаментинин үстүндө жатат. Палеозой тоо тек катмарлары 5000 ''м''ден ашык тереңдикте (геопизикалык маалыматтар боюнча) жатып, негизинен гнейс, кристаллдык сланес жана акиташ тегинен, ошондой эле эпузиа тоо тектеринен турат. Үстүндөгү палеоген-неоген тоо тек  катмарларынын жалпы калыңдыгы 4,5–5,0 ''км''. Аларды төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон борпоң тоо тектердин калың кабаты жаап жатат. Алар кой таштардан, арасында кум-шагыл ширелген майда жумуру таштардан, ар кандай бүртүктөгү кумдардын жана кумдуу чопонун кабатчалары менен топторунан түзүлгөн аллүбий-пролүбий чөкмө тоо тектерден турат.

Сейсмдик аймакташтуруунун маалыматы боюнча шаар аймагы 9 баллдуу зонада жайгашкан. Шаардын аймагындагы 4 жерден 1500–2000 ''м'' тереңдиктен бургулоо көзөнөгү аркылуу минералдуу ысык суу чыгарылган. Курамы клорид-натрий калцийлүү. Дарылык касиети бар. Муун, тери, ичеги-карын оорууларын дарылоодо пайдаланса болот.

=== Климаты ===
Бишкек шаары мелүүн алкактагы континенттик  климаттуу  аймактын түштүк чегинде жайгашкан. Бир жылда орто эсеп менен 322 күн (2000 саат) бою күн тиет. Күн эң көп тийген ай [[Теке айы|Теке]] (332 саат), эң аз тийгени [[Бештин айы]] (126 саат). Абанын жылдык орточо температурасы 10,2''°С'', [[Үчтүн айы|Үчтүн айыныкы]] – 4,6''°С'', [[Теке айы|Текеники]] – 24,5''°С''. 1930 жылы  [[Бештин айы|Бештин айында]] эң төмөнкү температура (–38''°С''),  1983-жылы [[Теке айы|Текеде]] эң жогорку температура  (43''°С'') катталган. Шаардын түштүк бөлүгү түндүк бөлүгүнөн 1—2''°С''ка жылуураак. Үшүк жүрүү жазында [[Чын куран айы|Чын Курандын]] ортосунда токтоп, күзүндө [[Тогуздун айы|Тогуздун айынын]] ортосунан башталат. Бирок бул мөөнөттөр өзгөрүп да кетиши мүмкүн. Шаар нымдын негизги булагы – деңиз менен океандан алыс жайгашкандыктан жаан-чачын аз болот. Жылдык жаан-чачындын орточо өлчөмү 409 ''мм''. Көбү [[Жалган куран|Жалган Куран]]-[[Теке айы|Теке]], жылдын кургакчыл мезгили (11%) [[Теке айы|Теке]]–[[Аяк оона айы|Айак Оона]] айларына туура келет. Кар [[Бештин айы|Бештин айынын]] ортосунан [[Бирдин айы|Бирдин айынын]] аягына чейин жатат. Жаан-чачындуу кыштагы кардын орточо калыңдыгы 13 ''см'', аз түшкөндөгү орточо калыңдыгы 3–7 ''см''. Бишкектин климатына тоо-өрөөн желаргысы  мүнөздүү. Анын  ылдамдыгы  2–3 ''м/сек''ден  ашпайт.  Ылдамдыгы 15 ''м/сек''ге жеткен шамал негизинен батыштан согот жана жылына орто эсеп менен  30дай  жолу болот. Жылдын суук мезгилинде жылына орто эсеп менен 30–40 күн шаарды жөө туман жана мунарык басып турат.
{{Шаардын аба ырайы
 | Туурасы    = 100%
 | Абалы      = collapsed
 | Жер_илик   = Бишкектин
 | Булак      = Погода и климат&lt;ref&gt;[https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38353.htm Погода и климат. Климат мира. Бишкек]&lt;/ref&gt;

 | Үчт_ор     = -2.7  | Үчт_ор_ж-ч = 75
 | Бир_ор     = -0.8  | Бир_ор_ж-ч = 75
 | Жал_ор     = 4.9   | Жал_ор_ж-ч = 71
 | Чын_ор     = 11.2  | Чын_ор_ж-ч = 63
 | Буг_ор     = 16.4  | Буг_ор_ж-ч = 60
 | Кул_ор     = 21.4  | Кул_ор_ж-ч = 50
 | Тек_ор     = 24.2  | Тек_ор_ж-ч = 46
 | Баш_ор     = 22.8  | Баш_ор_ж-ч = 45
 | Аяк_ор     = 17.1  | Аяк_ор_ж-ч = 48
 | Тог_ор     = 10.1  | Тог_ор_ж-ч = 60
 | Жет_ор     = 3.3   | Жет_ор_ж-ч = 71
 | Беш_ор     = -1.5  | Беш_ор_ж-ч = 77
 | Жыл_ор     = 10.5  | Жыл_ор_ж-ч = 62

 | Үчт_ор_мин  = -7.1  | Үчт_ор_макс = 2.7
 | Бир_ор_мин  = -5.2  | Бир_ор_макс = 4.6
 | Жал_ор_мин  = 0.0   | Жал_ор_макс = 10.7
 | Чын_ор_мин  = 5.3   | Чын_ор_макс = 17.8
 | Буг_ор_мин  = 10.1  | Буг_ор_макс = 22.9
 | Кул_ор_мин  = 14.3  | Кул_ор_макс = 28.2
 | Тек_ор_мин  = 16.5  | Тек_ор_макс = 31.4
 | Баш_ор_мин  = 14.8  | Баш_ор_макс = 30.3
 | Аяк_ор_мин  = 9.7   | Аяк_ор_макс = 24.8
 | Тог_ор_мин  = 4.2   | Тог_ор_макс = 17.0
 | Жет_ор_мин  = -1.1  | Жет_ор_макс = 8.9
 | Беш_ор_мин  = -5.3  | Беш_ор_макс = 3.3
 | Жыл_ор_мин  = 5.1   | Жыл_ор_макс = 16.9

 | Үчт_а_мин  = -31.9 | Үчт_а_макс = 20.0
 | Бир_а_мин  = -34.0 | Бир_а_макс = 25.4
 | Жал_а_мин  = -20.8 | Жал_а_макс = 30.5
 | Чын_а_мин  = -12.3 | Чын_а_макс = 34.7
 | Буг_а_мин  = -4.1  | Буг_а_макс = 36.7
 | Кул_а_мин  = 3.9   | Кул_а_макс = 40.9
 | Тек_а_мин  = 7.4   | Тек_а_макс = 42.8
 | Баш_а_мин  = 5.1   | Баш_а_макс = 39.7
 | Аяк_а_мин  = -4.6  | Аяк_а_макс = 37.1
 | Тог_а_мин  = -13.4 | Тог_а_макс = 34.2
 | Жет_а_мин  = -25.8 | Жет_а_макс = 29.8
 | Беш_а_мин  = -29.1 | Беш_а_макс = 23.7
 | Жыл_а_мин  = -34.0 | Жыл_а_макс = 42.8

}}


=== Суулары ===
Бишкек шаарынын негизги суу артериялары мурда [[Ала-Арча суусу|Ала-Арча]] жана [[Аламүдүн суусу|Аламүдүн]] суулары болгон. Алар Бишкектин аймагында тармактанган нуктар менен түштүктөн түндүктү карай аккан. Шаар курулушунун кеңири кулач жайышына байланыштуу алардын көптөгөн салаалары эки гана нукка бириктирилген. Суу агымын жөнгө салуу үчүн Бишкектин түштүк тарабындагы тоо этектеринде курулган суу сактагычтар жана көптөгөн сугат каналдары аркылуу шаар айланасындагы чарбалардын жерлерин жана шаар аймагын сугарууга пайдаланылат.

Бишкектин  ирригация  системасына шаар аркылуу ар тарапка салынган арыктар менен каналдар тармагы кирет. Шаар аркылуу Батыш жана Түштүк Чоң Чүй  каналдары өтөт. Бишкектен түндүгүрөөктө Төмөнкү Ала-Арча суу сактагычы жайгашкан: бир бөлүгү шаардын аймагына кирет. Кара жыгач багында жана [[Бишкек Эркин Экономикалык зонасы|Бишкек Эркин Экономикалык Аймагында (ЭЭА)]] көлмөлөр бар.

Шаардын түштүк бөлүгүнө түндүктүн кадимки боз топурагы мүнөздүү, түндүк (төмөнкү) бөлүгүн боз шалбаа, шалбаа жана шалбаалуу-саздак топурактары каптап жатат. Табигый өсүмдүктөр шаардын чет-жакасындагы бош жерлерге гана мүнөздүү. Шаардын түндүк бөлүгүнүн өсүмдүк эгилбеген бош жерлеринде камыш, жекен, ыраң чөп, көлмө жана суу жээктеринде жапайы тал, терек, сейрек жийде кезигет. Шаардын түштүк жагында тоо этектеринин адырларында кургакчыл жерге мүнөздүү өсүмдүктөр басымдуулук кылат. Адырлардын төмөнкү бөлүктөрүн эпемер-шыбактуу жарым чөл ээлейт.

=== Флорасы жана фаунасы ===
Шаардын жаныбарлар дүйнөсүнүн негизин палеарктикалык ландшафттын маданий фаунасынын типтүү өкүлдөрү түзөт. Сүт эмүүчүлөрдүн негизгилери жарганаттар (эргежээл-нетопырь, кечки кожан), чычкан түркүмүндөгү кемиргичтер (үй чычкандары, боз келемиштер). Чет жактардагы жерлерде жер казгычтар, токой чычканы, жөнөкөй талаа чычканы, сейрек-таажылуу кум чычкандары, арс чычкандар, кулактуу кирпилер жүрүшөт. Сейилбактарда жана гүл бакчаларда акклиматташкан тыйын чычкан-телеуткалар үйүрлөшкөн. Шаар чегинде 100дөн ашык түрдөгү куштар кездешет, алардын ичинен 30дайы уялашат. Уялагандардын көп саны таранчылар (үй, талаа), бактектер (кичи, жөнөкөй), чабалекейлер (карлыгачтар, сары белдүү), кара таркылдак, чыйырчыктар. Аз санда уялагандар ак кула токой ак чымчыгы, борбаш-куу, жашыл чымчык, байкалбас жылкычы чымчык, чоң сары чымчык, князёк, жаргалдак, ала чымчык, боз чымын кармагыч, кыргый короолуу, сасык үпүп. Аябай аз сандагылар түкүргүч, карлыгач, топулуу торгой, булбул, козодой ж.б. Мезгилдик жер которууда  калаага короолу, пеночка, боз таркылдак, боз чымчык, кызгылт чыйырчык, боз чымчык (кичине чымчык), калтырак чымчык, токой чымчыгы, сары баштуу торгой, үрпөк баш, кызыл куйрук, күкүк, жылкычы чымчык ж.б. келишет. Кыштагандар негизинен боз карга, чыйырчык, таан. Кыштагандардан бир аз жапалак үкүлөрдүн тобу кездешет. Айрым убактарда кыргый-карчыгалар да кышташат.  Куштар менен сүт эмүүчүлөрдүн жыштыгы анча көп эмес. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдөн  жашыл бакалар, көлмөлөрдөгү жана борбор азиядагы кур бакалар кездешет. Бакалар четтеги көлмөлөрдө жашашат. Шаар чекесине чектешкен жерлерде саймалуу жана суу жыландары да кезигет. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдүн жана сойлоочулардын саны жашоо-тиричилик шарттарынын начарлашына жана аларга түздөн-түз аңчылыкка чыгып жатышкандыктан кемүүдө. Шаар четиндеги айрым каналдарда жана көлмөлөрдө елец, ит чабак, кызыл канат, чабак, маринка, сазан, боз ит чабак, сом, чүй тикен, амур чабактары ж.б. жашашат. Алардын айрымдары балык кармоо сүйүүчүлөрүнүн объекттери болуп саналат.

== Калкы ==

Шаар калкынын саны 2009 ж. [[Жалган куран|Жалган Курандагы]] эл каттоо боюнча 835,743 миң адам болуп, республикадагы калктын 15,6 %ын түзгөн.

Шаарда 1940 ж. 104,5 миң калк жашаса, 1950 ж. 218,0 миң, 1979 ж. 535,5 миң, 1989 ж. 619,9 миң, 1999 ж. 762,3 миң калк болгон.

2019 ж. 1 027,245 миң калк жашап, анын 1 022,721 миңи (99,6%) шаарда, 2,39 миңи (0,4%) шаардын чет-жакасындагы [[Орто Сай|Орто-Сай айылында]] жашайт.

Эркектер жалпы калктын 46,3%ын, аялдар 53,7%ын түзөт. 2019 ж. үйлөнгөндөрдүн саны 6695 же болбосо 1000 кишиге эсептегенде 7,7, ажырашкандар 1870 же 1000 кишиге эсептегенде 2,2 адамды түзгөн.

2019 ж. Бишкек шаардык кеңеши боюнча 1000 адамга төрөлгөндөрдүн саны 28,8, өлгөндөрдүн саны 4,7, табигый өсүш 22,912 миңди түзүп, төрөлгөн 1000 баланын (1 жашка чейинки) 21,7 өлүмгө дуушар болгон.

2019 ж. жумушсуздардын саны (катталганы боюнча) Бишкек шаары боюнча 7017 адамды түзгөн. 2009 ж. шаар боюнча жалпы калктын 24,4% эмгекке жарамдуудан жаш, 65,8% эмгекке жарамдуу, 9,8% улуу муундагы адамдар болгон.

=== Улуттук курамы ===
Шаарда [[Кыргыздар]] (66,2%), [[Орустар]] (23,0%), [[Уйгурлар]] (1,6%), [[Татарлар]] (1,5%), [[Корейлер]] (1,4%), [[Өзбектер]] (1,4%), [[Казактар]] (1,1%), [[Украиндер]] (0,9%), [[Дунгандар|Дуңгандар]] (0,5%) ж. б. жашайт

Бишкек шаарынын калкынын 2002 жылкы миграциясы: келгендердин саны 5741 адам, кеткендер — 12654 адам болуп, алардын ичинен чет өлкөлөрдөн шаарга 1017 адам жана өлкөнүн башка региондорунан шаарга 4724 адам келип, шаардан башка чет өлкөлөргө 8092 адам жана өлкөнүн башка региондоруна 4562 адам кетип, жалпы миграциялык азайуу 6913 адамды түзгөн.

== Экономикасы ==
Бишкек шаарынын экономикалык жана социалдык жактан башка дубандарга салыштырмалуу жогору деңгээлде өнүккөн, саясий жактан [[Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын]] борбору катары өзгөчөлөнгөн аймак. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж.б. тармактар өнүккөн.

Бишкек шаарынын экономикалык жана социалдык жактан башка дубандарга салыштырмалуу жогору деңгээлде өнүккөн, саясий жактан [[Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын]] борбору катары өзгөчөлөнгөн аймак. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж.б. тармактар өнүккөн.

Кийинки жылдары, Кыргызстанда жана анын аймактарында өндүрүштү рыноктук шартка ылайыкташтыруу максатында, чарбанын бардык тармактарында экономикалык реформа жүргүзүү башталган. Натыйжада, өндүрүшкө структуралык өзгөрүүлөр киргизилип, менчиктин ар түрдүү формасындагы ишканалар көбөйдү. 2003-жылдын 1-январына карата, статистикалык бирдиктин мамлекеттик регистрине киргизилген ээлик кылуучу (юридикалык жактар) ишкана, уюм жана мекемелердин катталган саны 23531 (а.и. иштегендери 19902) болгон. Алардын ичинен менчиктин формалары боюнча 1240 (842) мамлекеттик, 399 (240) коммуналдык, 21956 (8820) жеке менчикке таандык. Ал эми жалпы 23531 субъектилердин түрлөрү боюнча: 21813 (8527) чакан ишканалар, 1049 (771) орто жана 669 (604) ири ишканалар.

Рыноктук шартка ылайыкташкан ушул ишканалар – өнөр жай, курулуш, транспорт, соода же тейлөөнүн башка тармактарына таандык. Өндүрүштү базар экономикасынын шартына ылайыкташтыруунун натыйжасында шаардын өнөр жайында дагы эң ири структуралык өзгөрүүлөр болду.

Өндүргөн продукциялары рыногун жоготуп, сатылбай калган өнөр жай ишканалары, айрыкча Бишкектеги машина куруу тармагынын ири ишканаларынын өндүрүшү токтотулду же аларды башка өтүмдүү буюмдарды жасоого толук кайра курууга туура келди. Кээ бир ишканалар жарым жартылай иштеп калышты. Ошого байланыштуу Бишкек шаарынын өнөр жай өндүрүшү 1991—95 жылдары 4 эсеге төмөндөгөн.

Шаарда 1991-жылы чөп таңгактоочу машина жасоо 20 миң даанага жетсе, 1996-жылы анын 200 араң чыгарылган. Электр машиналар 1125тен, 64кө, металлды кесүүчү станоктор 1146дан 27ге, токулган кийимдер 16 млн даанадан 1,4 млн даанага, бут кийимдер 3,5 млн жуптан 380 миң жупка чейин кыскарган. Ошондуктан, өнөр жай өндүргөн продукциянын көлөмү боюнча Бишкектин республикадагы үлүшү 1991-жылы 31,0%тен, 1996-жылы 20,7%ке чейин азайган. Ал эми, 1996-жылы шаардын өнөр жай өндүрүшүндөгү төмөндөө токтолуп, кайра жогорулоого багыт алды.

1995-жылга салыштырганда бир жылдык өсүш продукциянын көлөмү боюнча 3,0%ти түзгөн. Жогоруда белгиленген өзгөрүүлөргө карабастан, Бишкек шаары дагы эле Республиканын эң ири өнөр жай түйүнү катары белгилүү. 2002-жылы шаарында 125 ишкана иштеп, Кыргызстандын өнөр жайынын 20,0%ин же 8903,0 млн сомдук продукциясын өндүргөн. Анын ичинен кеңири керектелүүчү товарлардын үлүшү шаардын өнөр жай өндүргөн продукциянын 63,5%ин түзгөн.

Шаарда өнөр жай өндүрүшүнүн бардык тармактары бар. Алардын ичинен негизгилери машина куруу жана металл иштетүү (2000-жылы 445,9 млн сомдук продукция чыгарган), жеңил (576,6 млн), тамак-аш (1877,3 млн) өнөр жайлары жана электрэнергетика (996,6 млн сом) негизги орунду ээлеп, алар 2000-ж. жалпы өнөр жайдын 60%тен көбүрөөк продукциясын өндүргөн. Ушул тармактардын республикадагы үлүшү дагы жогору. 2000-жылы шаардын машина куруу өнөр жай Республиканын ушул тармагы өндүргөн продукциянын 26,2%ин, тамак-аш 29,0%ин жана жеңил өнөр жай 23,5%ин чыгарган.
[[Файл:Southern Gates Bishkek.jpg|thumb|Түштүк дарбазадагы сейил-бак]]
Бишкектин ири өнөр жай ишканалары: 

* Бишкек ЖЭБ (ТЭЦ, 2000-жылы 454,3 млн сомдук продукция өндүргөн),
* &quot;РЕЕМТСМА – Кыргызстан&quot; АК (386,6 млн),
* &quot;Дастан&quot; корпорациясы (302,1 млн), камволдук-нооту (174,3 млн),
* &quot;Кока-Кола – Бишкек – Ботлерс&quot; ишканасы (162,0 миң),
* &quot;Бишкек дан-азык&quot; (52,5 млн);
* Бишкек машина куруу заводу (110,4 млн),
* &quot;Бишкексүт&quot; (114,6 млн),
* &quot;Таттуу&quot; (29,0 млн),
* &quot;Кыргызшампаны&quot; (46,9 млн),
* &quot;Кыргызавтомаш&quot; (55,6 млн),
* &quot;Жылдыз&quot; (10,1 млн),
* &quot;Байпак&quot; (9,0 млн),
* &quot;Бишкек темир-бетон заводу&quot; (37,8 млн сом),
* &quot;Булгаары&quot; биргелешкен ишканасы (14,3 млн) акционердик коомдору ж.б.&lt;br /&gt;

Өнөр жайдын негизги продукциялары:

* электроэнергия (2002-жылы 1060 млн кВт/с),
* касса аппараттары (72 даана),
* автомобиль радиаторлору (178,2 даана),
* мебелдер (172,0 млн сом),
* бетондон жасалган курама курулуш конструкциялары (59,4 миң т),
* кыш жана плита материалдары (16,3 млн даана),
* токулган кийим (15,6 миң даана),
* жүн кездемелери (374 миң м3),
* байпактар (3793,6 миң жуп),
* бут кийимдер (37,9 миң жуп),
* эт (6,3т), сүт (17,4 миң т),
* пиво (4722 миң дикалитр),
* шампан (260 миң дикалитр),
* коньяк (27,5 миң дикалитр),
* сигарет жана папиростор (3168,6 даана),
* ун (27,2 миң т), нан азыктары (41,3 миң т),
* чай (2,7 миң т) ж. б.&lt;br /&gt;

Көпчүлүгү, айрыкча машина куруу жана жеңил өнөр жай тармактарынын продукциялары чет өлкөлөргө сатылып, алар менен экономикалык байланыш түзүүдө жана Республиканын өнүгүшүндө Бишкек шаарынын мааниси зор. Экспортко сатылган продукциялардын көлөмү 2002-жылы 312,9 млн [[АКШ]]нын долларын (Республиканын экспортунун 64,4%) түзүп, региондордун ичинен биринчи орунда болгон. Ошол эле мезгилде башка өлкөлөрдөн сатып алынган калк кеңири керектөөчү продукциялардын, башкача айтканда импорттук көлөмү 363,9 млн долларга жетип, импорттун 62,0%ин түзгөн. Натыйжада, Бишкек шаарынын өзүнүн бюджетин өзү толук каражаттоо менен Республиканын бюджетин толуктоодо зор салымы бар.&lt;br /&gt;

Башка аймактардан айырмаланып, шаардын калкына социалдык жактан берилүүчү төлөмдөрдү жергиликтүү бюджеттин эсебинен шаар өзү камсыз кылат.

Бишкекте калкты соода жана тиричилик жактан тейлөөчү тармактардын өнүгүү деңгээли дагы Республиканын орто көрсөткүчүнөн бир кыйла жогору. 2002-жылы шаарда товарларды соодалап жүргүзүүнүн көлөмү 23,0 млрд сом, калкты тейлөөнүн көлөмү 4,7 млрд сом, а.и. калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 477,6 млн сомго жеткен. Башкача айтканда Республиканын орто көрсөткүчүнө салыштырганда Бишкекте соода жүргүзүүнүн көлөмүн адамдын санына эсептегенде 1,5 эсеге, ал эми калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 6,0 эсеге жогору болгон. 1995-жылы Бишкек шаарында [[Эркин экономикалык аймактар|Эркин экономикалык аймак]] (ЭЭА) түзүлгөн. Анын курамына шаардын &quot;Манас&quot; аэропорту, Өкмөттүн алдындагы Улуттук көргөзмө борборунун жери, илгертен &quot;Акчий&quot; деп аталып келген Чүй дубанынын Аламүдүн районундагы азыркы Мрамор айылынын чет-жакасындагы жерлер кирет. &quot;Бишкек&quot; ЭЭАнын жалпы аянты 489га. 2002-жылдын башталышында &quot;Бишкек&quot; ЭЭАда 412 ишкана катталып, анын 172си иштеген. Аларда 2814 адам эмгектенген. &quot;Бишкек&quot; ЭЭАда 2001-жылы 1181,8 млн сомдук продукция өндүрүлгөн, сыртка сатылган продукциянын көлөмү 12,6 млн АКШнын долларын жана сырттан келген инвестициянын көлөмү 1,2 млн долларды түзгөн.

== Маданий турмушу ==
[[Файл:Nationallibrary.jpg|left|thumb|Улуттук китепкана]]
[[Файл:The National Theatre in Bishkek (2006-10-14).jpg|thumb|221x221px|Опера жана балет театры]]
Бишкек шаары Республиканын [[илим]], [[билим]], саламаттыкты сактоо, [[көркөм өнөр]] жана [[маданият]] мекемелеринин көпчүлүгү жайгашкан ири борбор катары белгилүү. Республиканын илим изилдөө мекемелеринин дээрлик бардыгы Бишкек шаарында жайгашкан. Билим берүү жагынан 2002/2003-окуу жылында 25 жогорку окуу жайында 65,4 миң студент (алардын 85,0%и контракт менен) окуган. Жогорку окуу жайларында 4594 мугалим иштеп, алардын 226сы илимдин доктору, 1400 илимдин кандидаты. Шаарда жалпы билим берүүчү 116 орто мектеп, алардын ичинен 3 жатак-мектеп, 3 атайын мектеп жана 3 кечки мектеп иштеп, аларда 104,3 миң окуучу окуп, 5570 мугалим эмгектенген. Ушул мектептердин кээ бирлери гимназия, лицейлер жана 20 жеке менчик мектептер. Жеке менчик мектептерде 1,9 миң окуучу окуган. Ар кандай сабактарды тереңдетип окуткан мектеп, гимназия жана лицейлердин саны 32. Бардык мектептердин көбүндө информатика кабинеттери бар. Дээрлик бардык мектептерде китепкана жана ашкана иштейт. Шаардын мектептеринде бир класста орт. алганда 27 окуучу окуп, бул республикада эң жогорку чек болуп саналат. Саламаттыкты сактоо тармагында 2002-жылы 9680 орундуу (10 миң адамга 163 орун) 32 оорукана болуп, аларда ар түрдүү адистиктеги 3792 дарыгер (10 миң адамга 97 дарыгер) жана 7253 медициналык орто билимдүү кызматкер (10 миң адамга 122) иштеген. Башкача айтканда ооруканалардагы орундарды калктын 10 миң адамына эсептегенде, шаардын деңгээли Республиканын орто көрсөткүчүнөн 1,8 эсеге, ал эми врачтардын саны боюнча 2,9 эсеге жогору болгон. Бишкекте өлкөнүн ири мейманкалары, базарлары, дүкөндөрү ж. б. жайгашкан.
[[Файл:Cosmopark.jpg|left|thumb|Космопарк ]]
Алар:  &quot;Достук&quot;, &quot;Аккеме&quot;, &quot;Саякат&quot;, &quot;Ысык-Көл&quot;, &quot;Семетей&quot;, &quot;Бишкек&quot;, &quot;Ала-Тоо&quot;, &quot;Хаятт&quot;, &quot;Эльдорадо&quot; ж.б. мейманкалар, &quot;Ош&quot;, &quot;Аламүдүн&quot;, &quot;Баткен&quot;, &quot;Ортосай&quot;, &quot;Аларча-2&quot;, &quot;Дордой&quot;, &quot;Кудайберген&quot; ж.б. базарлар, &quot;Айгүл&quot;, &quot;Айчүрөк&quot;, &quot;Береке&quot;, &quot;Берекет&quot;, &quot;Бешсары&quot;, &quot;Диньчинь&quot;, &quot;Жаңылык&quot;, &quot;Миңтүркүн&quot;, &quot;Сейтек&quot; ж.б. соода дүкөндөрү жана комплекстери д. у. с. Бишкек шаарында 22 ири китепкана иштеп, аларда 7208 миң нуска китеп болгон. Шаарда 7 театр, анын бири опера жана балет театры, экөө мамл. драма театры, 1 филармония, 3 клуб жана маданият мекемелери, 10 кинотеатр жана 11 музей иштеген. Ошондой эле шаарда мамлекеттик эмес бир нече театрлар ж.б. маданияттык мекемелер ачылган. Бишкек Кыргыз Республиканын саясий борбору болгондуктан өлкөнүн башкаруу бийликтери — Президенттин администрациясы, Өкмөт, [[Жогорку Кеңеш]], Республикалык сот жана прокуратура, ошондой эле төртүнчү бийлик деп саналган басма каражаттары – гезит, журналдар, радио жана телекөрсөтүүчү мекемелер шаарда жайгашкан. Ошондой эле Бишкекте ондон ашык чет өлкөлөрдүн өкүлчүлүктөрү иштейт. Алар: АКШ, [[Беларусь]], [[Германия]], [[Индия]], [[Иран]], [[Казакстан]], [[Кытай]], Орусия, [[Өзбекстан]], [[Пакистан]], [[Тажикстан]], [[Түркия]] ж.б.

== Транспорт ==
=== Темир жол ===
[[Файл:Bischkek II Bahnhof, Nov. 2013.jpg|thumb|[[Бишкек-2]]]]
Темир жол каттамдары үч темир жол станциялары аркылуу жургүзүлөт: Пишпек, Бишкек жана Аламедин. Жүргүнчүлөрдүн жана жуктөрдүн негизги агымы [[Орусия]]нын шаарларына бет алышат, [[Казакстан]]дын аймагы менен. Жергиликтүү шаар аралык жана жакынкы аймактарга да каттамдар бар.

=== Электр транспорту ===
{{Негизги макала|Бишкек троллейбусу}}
[[1951-жыл|1951-жылы]] 13-январда троллейбус системасын өнүктүрүүнүн биринчи этабы башталган. Троллейбус линияларынын узундугу 8,4 чакырымды түзүп, МТБ-82 моделиндеги төрт троллейбус эки каттам боюнча иштеп баштаган: № 1 каттамы Линейный, Совет, Сталин (Чүй проспекти) көчөсүнөн баштап, Крупская атындагы балдар үйүнө чейин каттаган. Ал эми №2 каттам Темир жол вокзалынан Ленин проспектиси (Жибек- Жолу) аркылуу өткөн. Троллейбустар эки орундуу сан менен номерленген. Троллейбустун эң алгачкы айдоочусу Тагильцев Николай болгон&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Бишкек шаарынын мэриясынын расмий сайты. Алгачкы троллейбус 1951-жылы каттамга чыккан |url=https://bishkek.gov.kg/ky/post/26505 |accessdate=2024-09-11 |archivedate=2024-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240911115918/https://bishkek.gov.kg/ky/post/26505 }}&lt;/ref&gt;. Эң алгачкы жылдагы жүргүнчүлөрдүн жалпы саны 3228 миң адамды түзгөн&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Шаарда [[Бишкек метросу|жеңил метро]] жана электропоезд түзүлөөрү күтүлүүдө.
=== Автомобилдик (Автоунаа) ===
Шаардын коомдук транспортунун негизги түрлөрү болуп: автобустар, маршруттук таксилер, таксилер эсептелинет.

Маршруттук таксилер жургүнчулөрдүн көпчулүк бөлүгүн тейлейт, бир нече ишкана иштейт. 

Жеңил машиналардын саны 2000-жылдан 2011-жылга чейин 3 эсе, автобустар 2 эсе өскөн.

Шаардын көчөлөрү оңдолуп, жаңы жолдор да салынууда.

=== Шаар аралык байланыш ===
Ысык-Көлгө Бишкектен, жайында өзгөчө, автобустардын жана миниавтобус, таксилердин агымы көбөйөт. Көлгө чейин поезд менен да барса болот, Балыкчы шаарына чейин. 
[[Файл:Manas 2.jpg|thumb|Жаңы салынган &quot;Манас-2&quot; аэропорт терминалы]]
Бишкектен Кыргызстандын башка шаарларына чейин көптөгөн маршрут менен автобустар каттайт. Аларды шаардагы эки автобекет тейлейт: Батыш (жаңы) жана Чыгыш (эски) автобекет болуп.

=== Аэропорт (Абабекет) ===
Бишкек шаарынын административдик аймагында жайгашкан эл аралык [[Манас эл аралык аэропорту|&quot;Манас&quot; эл аралык аэропорту]] шаардан 23 км алыстыкта жайгашкан. Аэропортту кыргыз элинин улуу эпосунун башкы каарманы — Айкөл Манастын атынан коюлган. Бул аэропорт шаарды, ошондой эле Чүй дубанынын чет өлкөлөр жана Республиканын дээрлик бардык региондору менен аба жолдору аркылуу байланыштырат. 2000-жылы Бишкек шаарынын аба жолдору менен 1173,5 миң жүргүнчү ташылган. ЭГАУнун (ИКАО) классификациясына ылайык, аэропорт 4Е классында. Учуп-конуу тилкеси 4,2 км. Ал кандай самолет болбосун, кабыл ала алат дегендик, аба ырайынын эң татаал мезгилинде дагы. Перрондун (башка самолеттор токтоо үчүн жай) жалпы аянты — 242 миң м². Жаңы терминал курулган.

Бишкек тогуз жолдун тоомунда жайгашып, өлкөдөгү эң ири транспорт түйүнү болуп да саналат. Эң ири автомагистралдары:

* Бишкек – Ош — Исфана,
* Бишкек – Балыкчы – Нарын – Торугарт – Кашкар ([[Кытай]]),
* Бишкек – Балыкчы – Каракол,
* Бишкек – Алматы ([[Казакстан]]),
* Бишкек – Карабалта – Тараз ([[Казакстан]]) – Ташкент ([[Өзбекстан]]) автоунаа жолдору ж. б.

== Архитектурасы ==
[[Файл:Bishkek.jpg|thumb|Кечки Бишкек, Ала-Тоо аянты]]Бишкектин архитектурасы 1878-жылдан башталат, себеби Верный шаарында ([[Алматы]]) генерал Г.А.Колпаковский Бишкектин генералдык планына кол койгон.
1925-жылы ал кездеги [[Пишпек]] калаасына чехословакияк комунисстерден түзүлгөн &quot;Интергельпо&quot; кооперативи шаардын архитектурасынын өнүгүшүнө зор салымдарын кошушкан. Биринчилерден болуп кооперативдик ишканаларды куруп, &quot;Жумушчулар Шаарчасын&quot; кура башташкан (бул шаарчанын планировкасы шакекчелик система болгон, ошону менен шаардын башка райондорунан өзгөчөлөнүп турган.Согуштан кийинки жылдары курулуш иштери мурункудай бойдон улана берген, бирок жаңы, кооз үйлөр салынып, шаар көркүнө келе баштаган. Уникалдуу имараттар пайда болгон, биз аларды &quot;Сталиндик стиль&quot; деп атап калганбыз.

1950-жылдары шаардын аймагына аз кабаттуу үйлөрдү салууга тыюу салынгандан баштап, көп кабаттуу үйлөр салынып, индустриалдык методдор менен шаар салууга чоң түрткү болгон. 

1960-жылдары элде айтылып калгандай &quot;хрущевкалар&quot; 4-5 кабаттуу чоң панелдик үйлөр курула баштаган.
Ушул жылдары эң эле оптималдуу вариант болуп, көп кабаттуу кичирайондорду куруу болгон. Анткени жылдан-жылга шаар тургундарынын саны өсүп турган. Кийинки жылдары кичирайондордун аймагына жеке турак жайлар курула баштаган. Башаламандык куруулар балдар бакчасынын, мектептердин, сейил-бактардын территориясына салынып, көп кичирайондордун көрүнүшүн бузушкан.

Эң акыркы кичирайон болуп, 12-кичирайон курулган. Бишкектин аймагына 50гө жакын кичирайон каралган, бирок 90-жылдары ал аймактарда массалык жерлерди тартып алуулардан кийин салынбай калган.

2000-жылдан баштап, шаардын ичинде көп кабаттуу үйлөр салынып, бирок шаар куруунун эрежелери сакталган эмес.

== Административдик-аймактык бөлүнүшү ==
{{Негизги макала|Бишкектин райондору}}
Административдик-аймактык бөлүнүшү боюнча 4 районго бөлүнгөн. Калкынын саны – 2009 жылкы эл каттоо жыйынтыгы боюнча көрсөтүлгөн.
* [[Октябр аймагы|Октябрь району]] – 245 587  (2009)
* [[Биринчи май аймагы|Биринчи Май району]] – 180 994 (2009)
* [[Свердлов аймагы|Свердлов району]] – 230 821(2009)
* [[Ленин аймагы|Ленин району]] – 205 926 (2009)
* шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы – 10 724 (2009)
* Орто-Сай айылы – 5 646 (2009)
Ленин районуна Чоң-Арык айыл кеңеши карайт. Чоң-Арык айыл кеңешине шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы, Орто-Сай айылы жана аэропортко жакын жайгашкан Манас айылынын жарымы карайт.

Район башчылары акимдер болуп эсептелет. Акимди мэрия жана шаар кеңеши дайындайт. Акимиат — район администрацисы болуп эсептелет.
== Түзүлүшү ==

Шаардын аянты — 160 чарчы чакырым.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Район !! Калктын саны (миң) !! Аянты (га)
|-
| Ленин || 187,4 || 4373
|-
| Октябрь || 219,2 || 3200
|-
| Биринчи Май || 158,3 || 4715
|-
| Свердлов || 207,1 || 2920
|-
|}

Акимдик бөлүнүшү — 4 район.

Ленин районунун курамына Чоң-Арыктын айыл кеңеши кирет. Чоң-Арыктын ичине ШТА (ПГТ) Чоң-Арык жана Орто-Сай айылы киришет.

== Жогорку окуу жайлары ==
* [[Кыргыз улуттук университети]]

* Кыргыз эл аралык университети
* [[&quot;Ала-Тоо&quot; Эл аралык университети|Ала-Тоо эл аралык университети]]
* [[Кыргыз-Түрк &quot;Манас&quot; университети]]
* [[Борбордук Азиядагы Америка университети]]
* [[Кыргыз мамлекеттик техникалык университети]]
* [[Бишкек мамлекеттик университети]]
* [[Kыргыз мамлекеттик медициналык академиясы|Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясы]]
* [[Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университети]]
* Эл аралык инновациялык технологиялар университети
* [[Кыргыз улуттук агрардык университети]]
[[Файл:Busicent.jpg|thumb|Бишкек шаарындагы соода борборлорунун бири]]

== Шаардын символдору ==
&lt;gallery&gt;
Gerb of Pishpek 1908.png|[[Пишпек (шаар)|Пишпек шаарынын]] герби, [[1908|1908-жыл]]
Coat of arms of Frunze Kyrgyzstan.svg|[[Фрунзе (шаар)|Фрунзе шаарынын]] герби, [[1978]]-[[1991|1991-жж]].
Coat of arms of Bishkek 1991-1994.svg|Бишкек шаарынын герби, 1991-[[1994|1994-жж.]]
Bishkek coa 1994.svg|Бишкек шаарынын герби, 1994-жылкы версиясы
Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg|Азыркы Бишкек шаарынын герби
&lt;/gallery&gt;Шаардын герби 1908-жылы 19-мартта бекитилген. Ал кезде бүткүл Кыргызстан Орус империясынын курамында болчу, Пишпек шаары Жети-Суу областында эле.

Фрунзе шаарынын герби 1978-жылы шаардык Эл кеңешинин депутаттары бекитишкен. &quot;Фрунзегорпроекттин&quot; ишкерлери  Г. Мулявин жана А. Согонов тарткан сүрөт шаардык 100-жылдыгына карата өткөрүлгөн ачык конкурста жеңип чыккан. Ал гербдин өңдөрү ак, кызыл,ультрамарин, жашыл, коло түстө болгон.1978-жылдан 1991-жылга чейин эч өзгөрүүсүз турган гербдин ылдый жагында турган Фрунзе деген жазууну &quot;Бишкек&quot; деген жазууга алмаштырышкан. 

Бишкектин жаңы гербин 1994-жылы график М. Асаналиев жана философия илимдеринин кандидаты С. Иптаров тарабынан сунушталган герб жактырылган. Ал кездеги шаар мэри Ф. Кулов жаңы герб тууралуу демилгени көтөрүп чыккан.

== Боордош шаарлар ==
Бишкектин боордош шаарлары болуп төмөнкүлөр саналат:

*[[Алма-Ата|Алмата]], Казакстан;
*[[Нур-Султан]], [[Казакстан]];
*[[Анкара]], Түркия, 1992-жылдан бери;
*[[Измир]], [[Түркия]];
*[[Үрүмчү]], Уйгурстан, [[Кытай Эл Республикасы]];
*Куми, 1991-жылдан бери;
*[[Колорадо Спрингс (Колорадо)|Колорадо Сприңс]], [[Колорадо]], АКШ, 1994-жылдан бери;
*[[Меридэн (Коннектикут)|Мэридэн]], [[Коннектикут]], [[АКШ]], 2005-жылдан бери;
*[[Казбин]], [[Иран]];
*[[Минск]], [[Беларусь]], 2008-жылдан бери.

== Колдонулган адабияттар ==
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977—1980. Т.1-6. 
* Урстанбеков Б. У., Чороев Т. К. [[Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк]]: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2

== Булактар ==
{{Булактар|2}}


== Тышкы шилтемелер ==
* [http://bishkekgov.in.kg/ Бишкек шаар башкармалыгынын расмий сайты]

{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004225627/http://bishkekgov.in.kg/ |date=2013-10-04 }}

{{Kyrgyzstanprovinces}}
{{Азия өлкөлөрүнүн борборлору}}
{{Кыргызстандагы шаарлар}}

[[Категория:Бишкек| ]]
[[Категория:1878-жыл]]
[[Категория:1991-жыл]]</text>
      <sha1>jeyxd6xzw2w27unmnuv8n86osj77nyq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>653193</id>
      <parentid>653185</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>/* Улуттук курамы */</comment>
      <origin>653193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81995" sha1="8u1f97sfqjof45nozlfwkksieewzzss" xml:space="preserve">{{Башка маанилер|Бишкек (түшүнүк)}}
{{ОЖ
|макамы                     = Борбор шаар
 |кыргызча аталышы           = Бишкек
 |расмий аталышы             = 
 |сүрөт                      = Bishkek Montage 2020.png
 |сүрөт ачыктамасы           = 
 |баш ийгени               = Мамлекеттик деңгээлдеги шаар
 |өлкө                       = Кыргызстан 
 |герб                       = Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg
 |желек                      = Flag of Bishkek.svg
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 70
 |желектин туурасы           = 150
  |lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 52|lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = 74|lon_min = 34|lon_sec = 
  |CoordAddon                =
  |CoordScale                = 40000
 |өлкө картасынын өлчөмү  = 300
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = 
 |облус                     =
 |таблицадагы облус        = 
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = 
 |коом                       = 
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү              = [[Биринчи май району|Биринчи-Май]], [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]], [[Октябрь району|Октябр]], [[Свердлов району|Свердлов]]
 |башчысынын түрү            = Мэр
 |башчысы                    = Айбек Жунушалиев Жанышбекович
 |негизделген күнү           = 1825
 |биринчи белгиленген        = 1864
 |мурунку аталышы            = Пишпек ([[1926]] чейин)&lt;br /&gt;Фрунзе ([[1926]]-[[1991]])
 |статустун берилиши           = 1878
 |аймагы                     = 386,6
 |бийиктиктин түрү                 = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 750—900
 |климаты                    = кескин континенталдуу
 |расмий тили                = кыргыз тили
 |расмий тили2               = орус тили
  |калкы                     = {{Өсүү}} 1 270 910&lt;ref&gt;https://kaktus.media/doc/493330_naskolko_vyrastet_naselenie_bishkeka_posle_yvelicheniia_ego_territorii_dannye.html&lt;/ref&gt;
  |элди каттоо жылы          = 2024
  |жыштыгы                   = 6.226
  |агломерация               = 
  |улуттук курамы            = [[кыргыздар]] — 66.2 % &lt;br /&gt; [[орустар]] — 23,0 % &lt;br /&gt; [[уйгурлар]]  — 1,6 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] — 1,5 % &lt;br /&gt; [[корейлер]] — 1,4% &lt;br /&gt; [[өзбек|өзбектер]] — 1,4% &lt;br /&gt; [[казактар]] — 1,1 % &lt;br /&gt; [[украиндер]] — 1,0% &lt;br /&gt; [[дунгандар]] — 0,5%
  |диний курамы              = мусулман, христиан
  |этнохороним               = Бишкектик
 |убакыт аралыгы             =+06:00
 |DST                        = 
 |телефон коду               = +996 312
 |почта индекси              = 720000
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 01, BB, E
 |идентификатордун түрү         = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = Bishkek
 |сайты                      = https://bishkek.gov.kg/ky
 |сайтынын тили              = ky
|статусу=Шаар}}'''Бишкек''' — [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] саясий, экономикалык, илимий жана маданий [[Борбор|борбору]]; транспорттук башкы түйүн. Бишкек шаарында 4 администрациалык-аймактык бирдик — [[Биринчи май району|Биринчи Май]], [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]], [[Октябрь району|Октябрь]], [[Свердлов району|Свердлов]] райондору кирет.

Кокон хандыгы 1825-жылы жергиликтүү кербен жолдорун көзөмөлдөө жана жергиликтүү элден салык чогултуу үчүн Пишпек чебин курган. 1860-жылдын 4-сентябрында кыргыздардын макулдугу менен полковник Аполлон Циммерман жетектеген орус аскерлери чепти басып алышкан. Бүгүнкү күндө эски чептин урандыларын Жибек Жолу проспектисинин түндүк тарабынан, жаңы борбордук мечиттен алыс эмес жерден табууга болот&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://trvlland.com/blog-kyrgyzstan/bishkek-the-capital-of-kyrgyzstan/ Travel Land. Bishkek – the capital of Kyrgyzstan]&lt;/ref&gt;.

1868-жылы чептин ордунда мурдагы «Пишпек» аталышы менен отурукташкан жай түптөлгөн жана [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугунун]] [[Жети-Суу облусу|Жети-Суу облусунун]] курамына кирген.

1925-жылы [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугунда]] [[Кыргыз автономиялуу облусу|Кара-Кыргыз автономиялуу облусу]] түзүлүп, Пишпек анын борбору болуп белгиленген. 1926-жылы Советтер Союзунун Коммунисттик партиясы шаарды ушул жерде туулган большевиктердин аскер башчысы [[Михаил Фрунзе|Михаил Фрунзенин]] (1885–1925) урматына Фрунзе деп өзгөрткөн. Фрунзе 1936-жылы СССРде улуттук-аймактык чек бөлүү аяктаган этапта [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасынын]] борбору болгон. 1991-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши борбордун аталышын Бишкек деп атаган&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/6-1685/edition/318960/ru Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. ПОСТАНОВЛЕНИЕ ВЕРХОВНОГО СОВЕТА РЕСПУБЛИКИ КЫРГЫЗСТАН О восстановлении исторического  названия города Фрунзе]&lt;/ref&gt;.

Бишкек [[Теңир-Тоо]] (Тянь-Шань) тоо кыркаларынын уландысы болгон [[Кыргыз Ала-Тоо|Кыргыз Ала-Тоосунун]] түндүк этегинде, деңиз деңгээлинен болжол менен 800 метр бийиктикте жайгашкан. Шаардын жанындагы тоолордун бийиктиги 4 895 метрге чейин жетет. Шаардын түндүк тарабында аз адырлуу талаалар коңшу Казакстандын аймагына чейин созулуп жатат жана амактын басымдуу бөлүгүн Чүй дарыясынын суусу менен сугарылат. 

Бишкек аркылуу Түркстан–Сибирь темир жолунун ички тармагы өтөт.

Бишкек — кенен бульварлары, мрамор менен капталган коомдук имараттары жана аларды курчап турган ички короолору бар советтик стилдеги көптөгөн турак үйлөрү бар абдан чоң шаар. 

Шаар борборунан сырткарыраакта жекече курулган миңдеген майда үйлөр жайгашкан. 2024-жылы Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлиндеги административдик-аймактык бирдиктер жөнүндө мыйзамынын негизинде шаарга курамына 23 айылды камтыган 8 айыл аймагы жана ошондой эле [[Аламүдүн району|Аламүдүн]] жана [[Сокулук району|Сокулук]] райондорунун курамынан кошумча чектеш калктуу конуштар/контурлар киргизилген&lt;ref&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/4-5363/edition/12923/kg Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. 2024-жылдын 18-июлундагы № 128 Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлиндеги административдик-аймактык бирдиктер жөнүндө КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН МЫЙЗАМЫ]&lt;/ref&gt;.

Бишкектин көчөлөрү тор сыяктуу, иреттүү долборлонгон, алардын көбүнүн эки тарабында тең ысык жай мезгилинде көлөкө берип туруучу бактар отургузулган жана арык тармактары орнотулган.

== Этимологиясы ==
Кээ бир булактарда шаардын аталышынын келип чыгышы (этимологиясы) тууралуу төмөнкүдөй уламыш келтирилет: баатырдын кош бойлуу жубайы кымыз быша турган бишкегин жоготуп алат. Аны издеп жүрүп, ал капысынан уул төрөп, ага Бишкек деген ысым берет. Бишкек чоңоюп, кадырлуу инсан болот. Ал дүйнөдөн кайткандан кийин [[Аламүдүн суусу|Аламүдүн дарыясынын]] жээгиндеги дөбөгө сөөгү коюлат (мурунку чыгыш автобекети менен мурунку Ысык-Көл кинотеатрынын, азыркы Борбордук мечиттин ортосундагы аймак). Ал жерге күмбөз тургузулган. Бул курулушту XVII–XVIII кылымдардагы саякатчылар көрүп, өз жазууларында сүрөттөп калтырышкан&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://www.bishkek.gov.kg/ky/history Бишкек шаарынын мэриясынын расмий сайты. Шаардын тарыхы]&lt;/ref&gt;.

Совет бийлигинин тушунда, 1926-жылдан 1991-жылга чейин, шаар большевик Михаил Фрунзенин урматына Фрунзе деп аталган.

== Тарыхы ==
[[Файл:Bishkek_03-2016_img40_Kuznechnaya_fortress.jpg|thumb|280x280px|&quot;Темир усталар чебинин&quot; ураандылары]]
[[Файл:Central_Bank_KASSR.jpg|thumb|280x280px|[[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССРинин]] Борбордук банкы, 1927]]
[[Файл:Пишпек_шаарындагы_1925-жылдын_8-мартындагы_митинг.jpg|thumb|280x280px|Пишпек шаарындагы 1925-жылдын 8-мартындагы митинг. Дзержинский жана Киров көчөлөрүнүн кесилиши (азыркы Токтоболот Абдумомунов көчөсүнүн жана Эркиндик бульварынын кесилиши)]]
[[Файл:Пишпек_шаарындагы_1924-ж._7-ноябрындагы_демонстрация.jpg|thumb|280x280px|Пишпек шаарындагы 1924-жылдын 7-ноябрындагы демонстрация]]
[[Файл:В.И._Ленин_каза_болгон_күнү_Пишпек_шаарынын_Кызыл_аянтында_өткөн_митинг_(1924-ж).jpg|thumb|280x280px|Ленин Владимир каза болгон күнү Пишпек шаарынын Кызыл аянтында өткөн митинг]]
[[Файл:Interhelpo_4.jpg|thumb|280x280px|Интергельпо кооперативинин жумушчулары]]
[[Файл:1925-жылдан_кийин_Интергельпо_кооперативинин_өндүрүштүк_мастерскойлору_айдаган_Пишпекке_жакын_жайгашкан_талаа.jpg|thumb|280x280px|1925-жылдан кийин Интергельпо кооперативинин өндүрүштүк мастерскойлору айдаган Пишпекке жакын жайгашкан талаа]]
Азыркы шаардын аймагында адамдар эң байыркы заманда эле отурукташкан. Аламүдүн ГЭСтеринин жанынан табылган таш эмгек куралдары Бишкектин айланасында алгачкы адамдар биздин заманга чейин 5-4-миң жылдыктарда жашагандыгын далилдейт. Биздин заманга чейин 2 миң жылдыктын аягында азыркы шаардын аймагында коло доорунун уруулары жайланышкан. Алар малчылык, дыйканчылык, карапа өндүрүшү жана металлургиялык өнөрчүлүктөрдү аркалап келишкен&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Темир доорунун башталышы менен Кыргызстандын аймагында сак (б.з.ч.7-3-к.) жана усун (б.з.ч. 3-к. - б.з.ч. 5-к.) уруу бирликтери түзүлгөн. Бишкек шаары өзүнүн пайдалуу географиялык абалы менен Улуу Жибек Жолуна милдеттүү. Байыркы убактан баштап кербендер Кытайдан эки каттам менен өтүшкөн. Иле Ала-Тоосунун ыңгайлуу жериндеги жолдун чыгыш бутагы (Кордай аркылуу) Чүй өрөөнүнө чыккан жана бул жактан Ысык-Көлдүн жанынан Борбордук Тянь-Шань аркылуу өткөн башка жол менен кезиккен. Дал ушул жолдордун кесилишинде байыртадан көпөстөр үчүн эс алуу жайы болгон кербен-сарай жайгашкан. Бул жер тилкеси эзелтеден кыргыздардын солто уруусуна таандык экендиги тарыхый белгиленген. Бул жерлердин жолдорунда адатта жандуу соода жүргүзүлгөн&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Орто кылымда Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын алабын көчмөн жана отурукташып дыйканчылык кылган түрк уруулары мекендеген. Орто кылымдагы эң ири шаарлардын бири азыркы Бишкек шаар чалдыбары (VII–XXII кылымдары) болгон. Татаал планда салынып, бекем чеп курулмаларынан турган бул шаар 25–30 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;дей аянтты ээлеген (Бишкек-1 (Чыгыш) автобекетинин жана мурунку Ключевой, Кызыл-Аскер айылдарынын аймагы). Кийин &quot;Темир усталар чеби&quot; аталып калган дагы бир байыркы чоң чептин (VII–XIII кылымдары) урандылары, азыркы Абдумомунов жана Орозбеков көчөлөрүнүн, Кара-Жыгач багы менен Аламүдүн суусунун ортосунда жайгашкан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

XVI кылымда Батыш жана Чыгыш - эки цивилизациянын ортосунда соода жана маданий байланыш толугу менен үзүлгөндүгү тарыхта калган. Легендалуу &quot;жибек жол” жашоосун токтоткон, шаарлар жок болгон. Согуштар, чума эпидемиясы, жер титирөөлөр гүлдөп жаткан Чүй өрөөнүн чөлгө айлантты. Шаар жашоосу башка көнүмүштөргө – бир жерде отурукташууну талап кылбаган көчмөндөрдүн жашоо көнүмүшүнө алмашылды. Укмуштуу сарайлар жана күчтүү чептер, көңүлдүү жана ызы-чуу соода жана өнөрчүлүк кербендер урап кеткен дөңгө айланган же такыр эле жер менен теңелген. Ала-Арча жана Аламүдүн сууларынын аралыгындагы Чүй өрөөнү жүз жылдарга кыргыздардын кырк уруусунун бири болгон солто уруусунун жайыты болуп калган.  Жети-Суулук кыргыз жана казак жайлоолору аркылуу Борбордук Азиядан Кытайга өткөн сейрек кездешүүчү соода кербендери бул таш жерлерди жандандырып турган.

Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын аралыгы көптөгөн булактарда ыйык жер катары эсептелет. Дем берүүчү жана дарылоочу суу менен булактар эскерилет, башка кызыктуу фактылар да келтирилет. Ошол үчүн бул жерлер көптөгөн элдер үчүн өзгөчө баалуу жана кызыктыруучу болуп калган. Ушуга байланыштуу байыртадан бул жакта форпосттор, кербен-сарайлар, чептер пайда болгон. Кокон чеби пайда болгонго чейин бир белгилүү аталыш, кыштак же айыл – Жал деп аталган. Жазылган булактары менен сүрөттөлгөн Кокон хандыгы суу аралыгындагы аймакты басып алган жана Мадали хандын буйругу боюнча 1825-жылы бул жакта Пишпек чеби курулган. Чеп Аламүдүн суусунун батыш жагында азыркы &quot;Темир усталар чебинин&quot; ордунда 6 га аянты ээлеген.

Борбор Азияны ээлеп алууга умтулган Орусия аскерлери 1860-жылы 4-сентябрда Пишпек чебин убактылуу басып алган. Бирок алар кетээри менен мында кокондуктардын бийлиги кайра орногон. 

1862-жылдын 13-октябрында Ала-Тоо округунун начальниги Г.А.Колпаковский 1400 адамдан турган отряды, артиллерияны колдонуу менен чепти толугу менен курчап алууну баштаган. Ушул эле жылдын 24-октябрында кокондуктар багынышкан. 1862-жылдын 2-ноябрда орус отряды чептин калдыктарын таштап, Верный шаарына кеткен. Кокондуктардан өч алуу үчүн [[Байтик баатыр|Байтик]] [[Байтик баатыр|баатырдын]] буйругу боюнча кыргыздар чептин калдыктарын таптакыр талкалашкан. 

Кыргыздар 1863-жылы Орусинын курамына кошулушкан. Омсктогу генерал-губернаторлукта Орусиянын курамына кирүү жөнүндө келишимге кол коюлган. Өлкөдө өз алдынча башкаруу тутуму негизделген. Чүй өрөөнүндө жана Пишпек чебинин урандыларынын жанында падыша администрациясынын көзөмөлү алдында бир катар шаардык жана дыйканчылык кыштактар пайда болгон.

1864-жылы казак-орустардын бекети, ага удаа чакан базар, 1887-жылы ат-почта бекети курулган.

1865-жылга чейин чүйлүк кыргыздар административдик жактан Ала-Тоо округунун (борбору — [[Алматы|Верный]] шаары) начальнигине баш ийген, 1865–67 жылдары [[Түркстан облусу|Түркстан]] облусуна, кийин Токмок уездинин курамында Жети-Суу облусуна кирген.  

1868-жылы – Лебединовка, Ново-Покровка айылы жана 50 үй-бүлө Пишпек өзөнүндө почта трактынын айланысында отурукташкан. Ташкент жолу келечектеги Пишпек уезддик шаарынын биринчи көчөсү болуп калган. Пенза, Самара, Воронеж, Тамбов губернияларынан биринчи орус дыйканчыл үй-бүлөлөр, алгач жер тамдарды жана кепелерди куруу менен, өзүлөрү үчүн тракт жолунун жээгиндеги короо-жай участокторун тандап алган. Биринчи жайгашкандарга Ташкенттен, Намангандан жана Өзбекстандын башка жерлеринен соодагер-өзбектер кошулган. Аламүдүн суусунун жээгинде кыргыздар, малы жана короо-жайы жок өзбектер, мындан сырткары Бишкек кокон чебинин мурунку гарнизонунун аскерлеринин үй-бүлөлөрү жашашкан. 

1876-жылы Пишпекте 58 үй-бүлө (88 эркен жана 94 аял) жашаган. Улуту боюнча жашоочулар төмөнкүчө бөлүнүшкөн: рус улутундагылардын 9 үй-бүлөсү, өзбек улутундагылардын 48 үй-бүлөсү жана татар улутундагылардын 1 үй-бүлөсү.

1878-жылы 29-апрелде уездин борбору Токмоктон Пишпекке көчүрүлүп, ага шаар макамы берилген. Шаар калкынын саны 1913-жылы 18 468 адамга жеткен.Пишпекте кустардык-өнөр жайлык мүнөздөгү алгачкы ишканалар, анын ичинде тегирмендер XIX кылымдын 2-жарымында пайда болгон. 

1883-жылы булгаары заводу, 1885-жылы сыр-быштак жасоо ишканасы иштей баштаган. Шаарда өнөр жайга караганда базардык-стационардык типтеги соода багыты тезирээк өнүккөн. 

1878-жылы алгачкы чакан оорукана менен дарыкана ачылган. 

1879-жылы бир класстуу окуу жай, кийин башка окуу жайлар ачылган. 

1916-жылы жайында Пишпек уездинин көп бөлүгүндө улуттук-боштондук көтөрүлүшү баштаган. [[Орусия|Орусияда]] февраль буржуазия-демократиялык революциясы жеңгенден кийин, 1917-жылы мартта Пишпек солдат жана жумушчу депутаттар кеңеши уюшулуп, анда чечүүчү позициянын [[Убактылуу өкмөт|Убактылуу өкмөттү]] колдогон меньшевиктер менен эсерлер ээлеп алышкан. 

1918-жылы 7-январда Пишпектеги жана уездеги бийлик иш жүзүндө большевиктердин карамагына өткөн. 

1924-жылы алгачкы кыргыз гезети &quot;Эркин-Тоо&quot; чыккан. 

1924-жылы 14-октябрдан тартып Пишпек — Кара Кыргыз автономиялуу облусунун (1925-жылы 25-майдан кийин Кыргыз автономиялуу облусу), 1926-жылы 1-февралынан тартып Кыргыз Советтик Социалисттик автономиялуу облусунун борбор шаары болгон.

1926-жылы мамлекеттик басмакана менен музей негизделген.

1926-жылы 12-майда Пишкек шаарынын аталышы [[Фрунзе]] шаары деп өзгөртүлгөн. 1936-жылы 5-декабрдан тартып Фрунзе шаары — [[Кыргыз ССР|Кыргыз ССРинин]] борбору болгон.

1932-жылы педагогика, 1938-жылы зооветеринария, 1939-жылы медицина институттары ачылган.

1938-жылы Фрунзе шарында 3 администрадивдик район: Пролетар району (азыркы [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]]), [[Биринчи май району|Биринчи Май району]], [[Свердлов району]] түзүлгөн. 

1961-жылы шаарга Кызыл-Аскер, Привокзальный (Попеновка), [[Төкөлдөш]] айылдары, Аламүдүн, Көк-Жар айылдарынын бир бөлүгү, 1984-ж. Чоң-Арык, Орто-Сай айылдары кошулган. 

1974-жылы жаңы администрадивдик бирдик болгон [[Октябрь району]] түптөлгөн. 
[[Файл:Kilometre_zero_Bishkek.jpg|thumb|373x373px|Бишкек шаарынын нөлдүк километри]]
1991-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши борбордун аталышын Бишкек деп өзгөрткөн жана Бишкек шаары эгемен Кыргыз Республикасынын борбор шаары&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Географиясы ==
Шаар Кыргыз Ала-Тоосунун этегинде, Чүй өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө, Аламүдүн жана [[Ала-Арча]] сууларынын шилендиси пайда кылган жантайыңкы түздүктөн орун алган. Деңиз деңгээлинен 750–900 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Лөс сымал кыртыш каптаган түздүк бара-бара түндүктү карай жантайып, Чүй суусунун жайылмасына кошулат. Бишкек тушта Чүй суусунун нугу Чүй өрөөнүнүн түндүк жагына карай четтеп, шаардан 20 ''км''дей аралыктан өтөт. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаарынын туштагы жазылыгы 60 ''км''дей.

[[Чүй]] өрөөнүнүн Бишкек шаарында жайгашкан борбор бөлүгү геологиалык структурасы боюнча кеңдикке жакын багытта созулуп жаткан асимметриалык мегасинклинал. Шаардын азыркы чеги Чүй синеклизасынын Бишкек ийилүүсү деп аталган түштүк бөлүгүнө дал келет. Ийилүү палеоген-неогенде пайда болгон чөкмө тектер менен толгон. Алар палеозой пундаментинин үстүндө жатат. Палеозой тоо тек катмарлары 5000 ''м''ден ашык тереңдикте (геопизикалык маалыматтар боюнча) жатып, негизинен гнейс, кристаллдык сланес жана акиташ тегинен, ошондой эле эпузиа тоо тектеринен турат. Үстүндөгү палеоген-неоген тоо тек  катмарларынын жалпы калыңдыгы 4,5–5,0 ''км''. Аларды төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон борпоң тоо тектердин калың кабаты жаап жатат. Алар кой таштардан, арасында кум-шагыл ширелген майда жумуру таштардан, ар кандай бүртүктөгү кумдардын жана кумдуу чопонун кабатчалары менен топторунан түзүлгөн аллүбий-пролүбий чөкмө тоо тектерден турат.

Сейсмдик аймакташтуруунун маалыматы боюнча шаар аймагы 9 баллдуу зонада жайгашкан. Шаардын аймагындагы 4 жерден 1500–2000 ''м'' тереңдиктен бургулоо көзөнөгү аркылуу минералдуу ысык суу чыгарылган. Курамы клорид-натрий калцийлүү. Дарылык касиети бар. Муун, тери, ичеги-карын оорууларын дарылоодо пайдаланса болот.

=== Климаты ===
Бишкек шаары мелүүн алкактагы континенттик  климаттуу  аймактын түштүк чегинде жайгашкан. Бир жылда орто эсеп менен 322 күн (2000 саат) бою күн тиет. Күн эң көп тийген ай [[Теке айы|Теке]] (332 саат), эң аз тийгени [[Бештин айы]] (126 саат). Абанын жылдык орточо температурасы 10,2''°С'', [[Үчтүн айы|Үчтүн айыныкы]] – 4,6''°С'', [[Теке айы|Текеники]] – 24,5''°С''. 1930 жылы  [[Бештин айы|Бештин айында]] эң төмөнкү температура (–38''°С''),  1983-жылы [[Теке айы|Текеде]] эң жогорку температура  (43''°С'') катталган. Шаардын түштүк бөлүгү түндүк бөлүгүнөн 1—2''°С''ка жылуураак. Үшүк жүрүү жазында [[Чын куран айы|Чын Курандын]] ортосунда токтоп, күзүндө [[Тогуздун айы|Тогуздун айынын]] ортосунан башталат. Бирок бул мөөнөттөр өзгөрүп да кетиши мүмкүн. Шаар нымдын негизги булагы – деңиз менен океандан алыс жайгашкандыктан жаан-чачын аз болот. Жылдык жаан-чачындын орточо өлчөмү 409 ''мм''. Көбү [[Жалган куран|Жалган Куран]]-[[Теке айы|Теке]], жылдын кургакчыл мезгили (11%) [[Теке айы|Теке]]–[[Аяк оона айы|Айак Оона]] айларына туура келет. Кар [[Бештин айы|Бештин айынын]] ортосунан [[Бирдин айы|Бирдин айынын]] аягына чейин жатат. Жаан-чачындуу кыштагы кардын орточо калыңдыгы 13 ''см'', аз түшкөндөгү орточо калыңдыгы 3–7 ''см''. Бишкектин климатына тоо-өрөөн желаргысы  мүнөздүү. Анын  ылдамдыгы  2–3 ''м/сек''ден  ашпайт.  Ылдамдыгы 15 ''м/сек''ге жеткен шамал негизинен батыштан согот жана жылына орто эсеп менен  30дай  жолу болот. Жылдын суук мезгилинде жылына орто эсеп менен 30–40 күн шаарды жөө туман жана мунарык басып турат.
{{Шаардын аба ырайы
 | Туурасы    = 100%
 | Абалы      = collapsed
 | Жер_илик   = Бишкектин
 | Булак      = Погода и климат&lt;ref&gt;[https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38353.htm Погода и климат. Климат мира. Бишкек]&lt;/ref&gt;

 | Үчт_ор     = -2.7  | Үчт_ор_ж-ч = 75
 | Бир_ор     = -0.8  | Бир_ор_ж-ч = 75
 | Жал_ор     = 4.9   | Жал_ор_ж-ч = 71
 | Чын_ор     = 11.2  | Чын_ор_ж-ч = 63
 | Буг_ор     = 16.4  | Буг_ор_ж-ч = 60
 | Кул_ор     = 21.4  | Кул_ор_ж-ч = 50
 | Тек_ор     = 24.2  | Тек_ор_ж-ч = 46
 | Баш_ор     = 22.8  | Баш_ор_ж-ч = 45
 | Аяк_ор     = 17.1  | Аяк_ор_ж-ч = 48
 | Тог_ор     = 10.1  | Тог_ор_ж-ч = 60
 | Жет_ор     = 3.3   | Жет_ор_ж-ч = 71
 | Беш_ор     = -1.5  | Беш_ор_ж-ч = 77
 | Жыл_ор     = 10.5  | Жыл_ор_ж-ч = 62

 | Үчт_ор_мин  = -7.1  | Үчт_ор_макс = 2.7
 | Бир_ор_мин  = -5.2  | Бир_ор_макс = 4.6
 | Жал_ор_мин  = 0.0   | Жал_ор_макс = 10.7
 | Чын_ор_мин  = 5.3   | Чын_ор_макс = 17.8
 | Буг_ор_мин  = 10.1  | Буг_ор_макс = 22.9
 | Кул_ор_мин  = 14.3  | Кул_ор_макс = 28.2
 | Тек_ор_мин  = 16.5  | Тек_ор_макс = 31.4
 | Баш_ор_мин  = 14.8  | Баш_ор_макс = 30.3
 | Аяк_ор_мин  = 9.7   | Аяк_ор_макс = 24.8
 | Тог_ор_мин  = 4.2   | Тог_ор_макс = 17.0
 | Жет_ор_мин  = -1.1  | Жет_ор_макс = 8.9
 | Беш_ор_мин  = -5.3  | Беш_ор_макс = 3.3
 | Жыл_ор_мин  = 5.1   | Жыл_ор_макс = 16.9

 | Үчт_а_мин  = -31.9 | Үчт_а_макс = 20.0
 | Бир_а_мин  = -34.0 | Бир_а_макс = 25.4
 | Жал_а_мин  = -20.8 | Жал_а_макс = 30.5
 | Чын_а_мин  = -12.3 | Чын_а_макс = 34.7
 | Буг_а_мин  = -4.1  | Буг_а_макс = 36.7
 | Кул_а_мин  = 3.9   | Кул_а_макс = 40.9
 | Тек_а_мин  = 7.4   | Тек_а_макс = 42.8
 | Баш_а_мин  = 5.1   | Баш_а_макс = 39.7
 | Аяк_а_мин  = -4.6  | Аяк_а_макс = 37.1
 | Тог_а_мин  = -13.4 | Тог_а_макс = 34.2
 | Жет_а_мин  = -25.8 | Жет_а_макс = 29.8
 | Беш_а_мин  = -29.1 | Беш_а_макс = 23.7
 | Жыл_а_мин  = -34.0 | Жыл_а_макс = 42.8

}}


=== Суулары ===
Бишкек шаарынын негизги суу артериялары мурда [[Ала-Арча суусу|Ала-Арча]] жана [[Аламүдүн суусу|Аламүдүн]] суулары болгон. Алар Бишкектин аймагында тармактанган нуктар менен түштүктөн түндүктү карай аккан. Шаар курулушунун кеңири кулач жайышына байланыштуу алардын көптөгөн салаалары эки гана нукка бириктирилген. Суу агымын жөнгө салуу үчүн Бишкектин түштүк тарабындагы тоо этектеринде курулган суу сактагычтар жана көптөгөн сугат каналдары аркылуу шаар айланасындагы чарбалардын жерлерин жана шаар аймагын сугарууга пайдаланылат.

Бишкектин  ирригация  системасына шаар аркылуу ар тарапка салынган арыктар менен каналдар тармагы кирет. Шаар аркылуу Батыш жана Түштүк Чоң Чүй  каналдары өтөт. Бишкектен түндүгүрөөктө Төмөнкү Ала-Арча суу сактагычы жайгашкан: бир бөлүгү шаардын аймагына кирет. Кара жыгач багында жана [[Бишкек Эркин Экономикалык зонасы|Бишкек Эркин Экономикалык Аймагында (ЭЭА)]] көлмөлөр бар.

Шаардын түштүк бөлүгүнө түндүктүн кадимки боз топурагы мүнөздүү, түндүк (төмөнкү) бөлүгүн боз шалбаа, шалбаа жана шалбаалуу-саздак топурактары каптап жатат. Табигый өсүмдүктөр шаардын чет-жакасындагы бош жерлерге гана мүнөздүү. Шаардын түндүк бөлүгүнүн өсүмдүк эгилбеген бош жерлеринде камыш, жекен, ыраң чөп, көлмө жана суу жээктеринде жапайы тал, терек, сейрек жийде кезигет. Шаардын түштүк жагында тоо этектеринин адырларында кургакчыл жерге мүнөздүү өсүмдүктөр басымдуулук кылат. Адырлардын төмөнкү бөлүктөрүн эпемер-шыбактуу жарым чөл ээлейт.

=== Флорасы жана фаунасы ===
Шаардын жаныбарлар дүйнөсүнүн негизин палеарктикалык ландшафттын маданий фаунасынын типтүү өкүлдөрү түзөт. Сүт эмүүчүлөрдүн негизгилери жарганаттар (эргежээл-нетопырь, кечки кожан), чычкан түркүмүндөгү кемиргичтер (үй чычкандары, боз келемиштер). Чет жактардагы жерлерде жер казгычтар, токой чычканы, жөнөкөй талаа чычканы, сейрек-таажылуу кум чычкандары, арс чычкандар, кулактуу кирпилер жүрүшөт. Сейилбактарда жана гүл бакчаларда акклиматташкан тыйын чычкан-телеуткалар үйүрлөшкөн. Шаар чегинде 100дөн ашык түрдөгү куштар кездешет, алардын ичинен 30дайы уялашат. Уялагандардын көп саны таранчылар (үй, талаа), бактектер (кичи, жөнөкөй), чабалекейлер (карлыгачтар, сары белдүү), кара таркылдак, чыйырчыктар. Аз санда уялагандар ак кула токой ак чымчыгы, борбаш-куу, жашыл чымчык, байкалбас жылкычы чымчык, чоң сары чымчык, князёк, жаргалдак, ала чымчык, боз чымын кармагыч, кыргый короолуу, сасык үпүп. Аябай аз сандагылар түкүргүч, карлыгач, топулуу торгой, булбул, козодой ж.б. Мезгилдик жер которууда  калаага короолу, пеночка, боз таркылдак, боз чымчык, кызгылт чыйырчык, боз чымчык (кичине чымчык), калтырак чымчык, токой чымчыгы, сары баштуу торгой, үрпөк баш, кызыл куйрук, күкүк, жылкычы чымчык ж.б. келишет. Кыштагандар негизинен боз карга, чыйырчык, таан. Кыштагандардан бир аз жапалак үкүлөрдүн тобу кездешет. Айрым убактарда кыргый-карчыгалар да кышташат.  Куштар менен сүт эмүүчүлөрдүн жыштыгы анча көп эмес. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдөн  жашыл бакалар, көлмөлөрдөгү жана борбор азиядагы кур бакалар кездешет. Бакалар четтеги көлмөлөрдө жашашат. Шаар чекесине чектешкен жерлерде саймалуу жана суу жыландары да кезигет. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдүн жана сойлоочулардын саны жашоо-тиричилик шарттарынын начарлашына жана аларга түздөн-түз аңчылыкка чыгып жатышкандыктан кемүүдө. Шаар четиндеги айрым каналдарда жана көлмөлөрдө елец, ит чабак, кызыл канат, чабак, маринка, сазан, боз ит чабак, сом, чүй тикен, амур чабактары ж.б. жашашат. Алардын айрымдары балык кармоо сүйүүчүлөрүнүн объекттери болуп саналат.

== Калкы ==

Шаар калкынын саны 2009 ж. [[Жалган куран|Жалган Курандагы]] эл каттоо боюнча 835,743 миң адам болуп, республикадагы калктын 15,6 %ын түзгөн.

Шаарда 1940 ж. 104,5 миң калк жашаса, 1950 ж. 218,0 миң, 1979 ж. 535,5 миң, 1989 ж. 619,9 миң, 1999 ж. 762,3 миң калк болгон.

2019 ж. 1 027,245 миң калк жашап, анын 1 022,721 миңи (99,6%) шаарда, 2,39 миңи (0,4%) шаардын чет-жакасындагы [[Орто Сай|Орто-Сай айылында]] жашайт.

Эркектер жалпы калктын 46,3%ын, аялдар 53,7%ын түзөт. 2019 ж. үйлөнгөндөрдүн саны 6695 же болбосо 1000 кишиге эсептегенде 7,7, ажырашкандар 1870 же 1000 кишиге эсептегенде 2,2 адамды түзгөн.

2019 ж. Бишкек шаардык кеңеши боюнча 1000 адамга төрөлгөндөрдүн саны 28,8, өлгөндөрдүн саны 4,7, табигый өсүш 22,912 миңди түзүп, төрөлгөн 1000 баланын (1 жашка чейинки) 21,7 өлүмгө дуушар болгон.

2019 ж. жумушсуздардын саны (катталганы боюнча) Бишкек шаары боюнча 7017 адамды түзгөн. 2009 ж. шаар боюнча жалпы калктын 24,4% эмгекке жарамдуудан жаш, 65,8% эмгекке жарамдуу, 9,8% улуу муундагы адамдар болгон.

=== Улуттук курамы ===
Шаарда [[Кыргыздар]] (66,2%), [[Орустар]] (23,0%), [[Уйгурлар]] (1,6%), [[Татарлар]] (1,5%), [[Корейлер]] (1,4%), [[Өзбектер]] (1,4%), [[Казактар]] (1,1%), [[Украиндер]] (0,9%), [[Дунгандар|Дуңгандар]] (0,5%) ж. б. жашайт

Бишкек шаарынын калкынын 2002 жылкы миграциясы: келгендердин саны 5741 адам, кеткендер — 12654 адам болуп, алардын ичинен чет өлкөлөрдөн шаарга 1017 адам жана өлкөнүн башка региондорунан шаарга 4724 адам келип, шаардан башка чет өлкөлөргө 8092 адам жана өлкөнүн башка региондоруна 4562 адам кетип, жалпы миграциялык азайуу 6913 адамды түзгөн.

{{Калктын санынын тарыхы
|title       = Бишкектин калкынын санынын тарыхы
|align       = none
|cols        = 2
|graph-pos   = bottom
|percentages = pagr
|1876|182
|1882|2135
|1893|4857
|1897|6615
|1902|9656
|1907|13752
|1913|20102
|1926|36610
|1939|92783
|1959|223831
|1970|436459
|1979|535450
|1989|619903
|1999|762308
|2009|835743
|2010|846500
|2011|859800
|2012|874400
|2021|1074075
|footnote= Булактар:&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии). Семиреченская область] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629062446/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 |date=29 June 2011 }} – First General Russian Empire Census of 1897. Population in provinces, districts, towns of Russian Empire (without Finland). Semirech'e Province (Demoscope.ru) {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Petrov |first=Vladimir |year=2005 |title=Пишпек исчезающий 1825–1926 (Pishpek disappearing. 1825–1926) |place=Bishkek}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Pisarskoy |first1=Evgeniy |last2=Kurbatov |first2=Valentin |year=1976 |title=Архитектура Советской Киргизии (Architecture of Soviet Kirghizia.) |publisher=Stroyizdat |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1908 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1907 (Обзор Семиреченской области за 1907 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132014/http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1903 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1902 (Обзор Семиреченской области за 1902 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713165604/http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |archive-date=13 July 2018 |access-date=7 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1928 |title=Всесоюзная перепись населения 1926 года : Киргизская АССР. (All-Union Census of 1926: Kyrgyz ASSR) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |url-status=dead |publisher=CSU SSSR |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132021/http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_2.php| title = 1939 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php| title = 1959 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=stat09/&gt;&lt;ref name=pop21/&gt;}}


== Экономикасы ==
Бишкек шаарынын экономикалык жана социалдык жактан башка дубандарга салыштырмалуу жогору деңгээлде өнүккөн, саясий жактан [[Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын]] борбору катары өзгөчөлөнгөн аймак. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж.б. тармактар өнүккөн.

Бишкек шаарынын экономикалык жана социалдык жактан башка дубандарга салыштырмалуу жогору деңгээлде өнүккөн, саясий жактан [[Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын]] борбору катары өзгөчөлөнгөн аймак. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж.б. тармактар өнүккөн.

Кийинки жылдары, Кыргызстанда жана анын аймактарында өндүрүштү рыноктук шартка ылайыкташтыруу максатында, чарбанын бардык тармактарында экономикалык реформа жүргүзүү башталган. Натыйжада, өндүрүшкө структуралык өзгөрүүлөр киргизилип, менчиктин ар түрдүү формасындагы ишканалар көбөйдү. 2003-жылдын 1-январына карата, статистикалык бирдиктин мамлекеттик регистрине киргизилген ээлик кылуучу (юридикалык жактар) ишкана, уюм жана мекемелердин катталган саны 23531 (а.и. иштегендери 19902) болгон. Алардын ичинен менчиктин формалары боюнча 1240 (842) мамлекеттик, 399 (240) коммуналдык, 21956 (8820) жеке менчикке таандык. Ал эми жалпы 23531 субъектилердин түрлөрү боюнча: 21813 (8527) чакан ишканалар, 1049 (771) орто жана 669 (604) ири ишканалар.

Рыноктук шартка ылайыкташкан ушул ишканалар – өнөр жай, курулуш, транспорт, соода же тейлөөнүн башка тармактарына таандык. Өндүрүштү базар экономикасынын шартына ылайыкташтыруунун натыйжасында шаардын өнөр жайында дагы эң ири структуралык өзгөрүүлөр болду.

Өндүргөн продукциялары рыногун жоготуп, сатылбай калган өнөр жай ишканалары, айрыкча Бишкектеги машина куруу тармагынын ири ишканаларынын өндүрүшү токтотулду же аларды башка өтүмдүү буюмдарды жасоого толук кайра курууга туура келди. Кээ бир ишканалар жарым жартылай иштеп калышты. Ошого байланыштуу Бишкек шаарынын өнөр жай өндүрүшү 1991—95 жылдары 4 эсеге төмөндөгөн.

Шаарда 1991-жылы чөп таңгактоочу машина жасоо 20 миң даанага жетсе, 1996-жылы анын 200 араң чыгарылган. Электр машиналар 1125тен, 64кө, металлды кесүүчү станоктор 1146дан 27ге, токулган кийимдер 16 млн даанадан 1,4 млн даанага, бут кийимдер 3,5 млн жуптан 380 миң жупка чейин кыскарган. Ошондуктан, өнөр жай өндүргөн продукциянын көлөмү боюнча Бишкектин республикадагы үлүшү 1991-жылы 31,0%тен, 1996-жылы 20,7%ке чейин азайган. Ал эми, 1996-жылы шаардын өнөр жай өндүрүшүндөгү төмөндөө токтолуп, кайра жогорулоого багыт алды.

1995-жылга салыштырганда бир жылдык өсүш продукциянын көлөмү боюнча 3,0%ти түзгөн. Жогоруда белгиленген өзгөрүүлөргө карабастан, Бишкек шаары дагы эле Республиканын эң ири өнөр жай түйүнү катары белгилүү. 2002-жылы шаарында 125 ишкана иштеп, Кыргызстандын өнөр жайынын 20,0%ин же 8903,0 млн сомдук продукциясын өндүргөн. Анын ичинен кеңири керектелүүчү товарлардын үлүшү шаардын өнөр жай өндүргөн продукциянын 63,5%ин түзгөн.

Шаарда өнөр жай өндүрүшүнүн бардык тармактары бар. Алардын ичинен негизгилери машина куруу жана металл иштетүү (2000-жылы 445,9 млн сомдук продукция чыгарган), жеңил (576,6 млн), тамак-аш (1877,3 млн) өнөр жайлары жана электрэнергетика (996,6 млн сом) негизги орунду ээлеп, алар 2000-ж. жалпы өнөр жайдын 60%тен көбүрөөк продукциясын өндүргөн. Ушул тармактардын республикадагы үлүшү дагы жогору. 2000-жылы шаардын машина куруу өнөр жай Республиканын ушул тармагы өндүргөн продукциянын 26,2%ин, тамак-аш 29,0%ин жана жеңил өнөр жай 23,5%ин чыгарган.
[[Файл:Southern Gates Bishkek.jpg|thumb|Түштүк дарбазадагы сейил-бак]]
Бишкектин ири өнөр жай ишканалары: 

* Бишкек ЖЭБ (ТЭЦ, 2000-жылы 454,3 млн сомдук продукция өндүргөн),
* &quot;РЕЕМТСМА – Кыргызстан&quot; АК (386,6 млн),
* &quot;Дастан&quot; корпорациясы (302,1 млн), камволдук-нооту (174,3 млн),
* &quot;Кока-Кола – Бишкек – Ботлерс&quot; ишканасы (162,0 миң),
* &quot;Бишкек дан-азык&quot; (52,5 млн);
* Бишкек машина куруу заводу (110,4 млн),
* &quot;Бишкексүт&quot; (114,6 млн),
* &quot;Таттуу&quot; (29,0 млн),
* &quot;Кыргызшампаны&quot; (46,9 млн),
* &quot;Кыргызавтомаш&quot; (55,6 млн),
* &quot;Жылдыз&quot; (10,1 млн),
* &quot;Байпак&quot; (9,0 млн),
* &quot;Бишкек темир-бетон заводу&quot; (37,8 млн сом),
* &quot;Булгаары&quot; биргелешкен ишканасы (14,3 млн) акционердик коомдору ж.б.&lt;br /&gt;

Өнөр жайдын негизги продукциялары:

* электроэнергия (2002-жылы 1060 млн кВт/с),
* касса аппараттары (72 даана),
* автомобиль радиаторлору (178,2 даана),
* мебелдер (172,0 млн сом),
* бетондон жасалган курама курулуш конструкциялары (59,4 миң т),
* кыш жана плита материалдары (16,3 млн даана),
* токулган кийим (15,6 миң даана),
* жүн кездемелери (374 миң м3),
* байпактар (3793,6 миң жуп),
* бут кийимдер (37,9 миң жуп),
* эт (6,3т), сүт (17,4 миң т),
* пиво (4722 миң дикалитр),
* шампан (260 миң дикалитр),
* коньяк (27,5 миң дикалитр),
* сигарет жана папиростор (3168,6 даана),
* ун (27,2 миң т), нан азыктары (41,3 миң т),
* чай (2,7 миң т) ж. б.&lt;br /&gt;

Көпчүлүгү, айрыкча машина куруу жана жеңил өнөр жай тармактарынын продукциялары чет өлкөлөргө сатылып, алар менен экономикалык байланыш түзүүдө жана Республиканын өнүгүшүндө Бишкек шаарынын мааниси зор. Экспортко сатылган продукциялардын көлөмү 2002-жылы 312,9 млн [[АКШ]]нын долларын (Республиканын экспортунун 64,4%) түзүп, региондордун ичинен биринчи орунда болгон. Ошол эле мезгилде башка өлкөлөрдөн сатып алынган калк кеңири керектөөчү продукциялардын, башкача айтканда импорттук көлөмү 363,9 млн долларга жетип, импорттун 62,0%ин түзгөн. Натыйжада, Бишкек шаарынын өзүнүн бюджетин өзү толук каражаттоо менен Республиканын бюджетин толуктоодо зор салымы бар.&lt;br /&gt;

Башка аймактардан айырмаланып, шаардын калкына социалдык жактан берилүүчү төлөмдөрдү жергиликтүү бюджеттин эсебинен шаар өзү камсыз кылат.

Бишкекте калкты соода жана тиричилик жактан тейлөөчү тармактардын өнүгүү деңгээли дагы Республиканын орто көрсөткүчүнөн бир кыйла жогору. 2002-жылы шаарда товарларды соодалап жүргүзүүнүн көлөмү 23,0 млрд сом, калкты тейлөөнүн көлөмү 4,7 млрд сом, а.и. калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 477,6 млн сомго жеткен. Башкача айтканда Республиканын орто көрсөткүчүнө салыштырганда Бишкекте соода жүргүзүүнүн көлөмүн адамдын санына эсептегенде 1,5 эсеге, ал эми калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 6,0 эсеге жогору болгон. 1995-жылы Бишкек шаарында [[Эркин экономикалык аймактар|Эркин экономикалык аймак]] (ЭЭА) түзүлгөн. Анын курамына шаардын &quot;Манас&quot; аэропорту, Өкмөттүн алдындагы Улуттук көргөзмө борборунун жери, илгертен &quot;Акчий&quot; деп аталып келген Чүй дубанынын Аламүдүн районундагы азыркы Мрамор айылынын чет-жакасындагы жерлер кирет. &quot;Бишкек&quot; ЭЭАнын жалпы аянты 489га. 2002-жылдын башталышында &quot;Бишкек&quot; ЭЭАда 412 ишкана катталып, анын 172си иштеген. Аларда 2814 адам эмгектенген. &quot;Бишкек&quot; ЭЭАда 2001-жылы 1181,8 млн сомдук продукция өндүрүлгөн, сыртка сатылган продукциянын көлөмү 12,6 млн АКШнын долларын жана сырттан келген инвестициянын көлөмү 1,2 млн долларды түзгөн.

== Маданий турмушу ==
[[Файл:Nationallibrary.jpg|left|thumb|Улуттук китепкана]]
[[Файл:The National Theatre in Bishkek (2006-10-14).jpg|thumb|221x221px|Опера жана балет театры]]
Бишкек шаары Республиканын [[илим]], [[билим]], саламаттыкты сактоо, [[көркөм өнөр]] жана [[маданият]] мекемелеринин көпчүлүгү жайгашкан ири борбор катары белгилүү. Республиканын илим изилдөө мекемелеринин дээрлик бардыгы Бишкек шаарында жайгашкан. Билим берүү жагынан 2002/2003-окуу жылында 25 жогорку окуу жайында 65,4 миң студент (алардын 85,0%и контракт менен) окуган. Жогорку окуу жайларында 4594 мугалим иштеп, алардын 226сы илимдин доктору, 1400 илимдин кандидаты. Шаарда жалпы билим берүүчү 116 орто мектеп, алардын ичинен 3 жатак-мектеп, 3 атайын мектеп жана 3 кечки мектеп иштеп, аларда 104,3 миң окуучу окуп, 5570 мугалим эмгектенген. Ушул мектептердин кээ бирлери гимназия, лицейлер жана 20 жеке менчик мектептер. Жеке менчик мектептерде 1,9 миң окуучу окуган. Ар кандай сабактарды тереңдетип окуткан мектеп, гимназия жана лицейлердин саны 32. Бардык мектептердин көбүндө информатика кабинеттери бар. Дээрлик бардык мектептерде китепкана жана ашкана иштейт. Шаардын мектептеринде бир класста орт. алганда 27 окуучу окуп, бул республикада эң жогорку чек болуп саналат. Саламаттыкты сактоо тармагында 2002-жылы 9680 орундуу (10 миң адамга 163 орун) 32 оорукана болуп, аларда ар түрдүү адистиктеги 3792 дарыгер (10 миң адамга 97 дарыгер) жана 7253 медициналык орто билимдүү кызматкер (10 миң адамга 122) иштеген. Башкача айтканда ооруканалардагы орундарды калктын 10 миң адамына эсептегенде, шаардын деңгээли Республиканын орто көрсөткүчүнөн 1,8 эсеге, ал эми врачтардын саны боюнча 2,9 эсеге жогору болгон. Бишкекте өлкөнүн ири мейманкалары, базарлары, дүкөндөрү ж. б. жайгашкан.
[[Файл:Cosmopark.jpg|left|thumb|Космопарк ]]
Алар:  &quot;Достук&quot;, &quot;Аккеме&quot;, &quot;Саякат&quot;, &quot;Ысык-Көл&quot;, &quot;Семетей&quot;, &quot;Бишкек&quot;, &quot;Ала-Тоо&quot;, &quot;Хаятт&quot;, &quot;Эльдорадо&quot; ж.б. мейманкалар, &quot;Ош&quot;, &quot;Аламүдүн&quot;, &quot;Баткен&quot;, &quot;Ортосай&quot;, &quot;Аларча-2&quot;, &quot;Дордой&quot;, &quot;Кудайберген&quot; ж.б. базарлар, &quot;Айгүл&quot;, &quot;Айчүрөк&quot;, &quot;Береке&quot;, &quot;Берекет&quot;, &quot;Бешсары&quot;, &quot;Диньчинь&quot;, &quot;Жаңылык&quot;, &quot;Миңтүркүн&quot;, &quot;Сейтек&quot; ж.б. соода дүкөндөрү жана комплекстери д. у. с. Бишкек шаарында 22 ири китепкана иштеп, аларда 7208 миң нуска китеп болгон. Шаарда 7 театр, анын бири опера жана балет театры, экөө мамл. драма театры, 1 филармония, 3 клуб жана маданият мекемелери, 10 кинотеатр жана 11 музей иштеген. Ошондой эле шаарда мамлекеттик эмес бир нече театрлар ж.б. маданияттык мекемелер ачылган. Бишкек Кыргыз Республиканын саясий борбору болгондуктан өлкөнүн башкаруу бийликтери — Президенттин администрациясы, Өкмөт, [[Жогорку Кеңеш]], Республикалык сот жана прокуратура, ошондой эле төртүнчү бийлик деп саналган басма каражаттары – гезит, журналдар, радио жана телекөрсөтүүчү мекемелер шаарда жайгашкан. Ошондой эле Бишкекте ондон ашык чет өлкөлөрдүн өкүлчүлүктөрү иштейт. Алар: АКШ, [[Беларусь]], [[Германия]], [[Индия]], [[Иран]], [[Казакстан]], [[Кытай]], Орусия, [[Өзбекстан]], [[Пакистан]], [[Тажикстан]], [[Түркия]] ж.б.

== Транспорт ==
=== Темир жол ===
[[Файл:Bischkek II Bahnhof, Nov. 2013.jpg|thumb|[[Бишкек-2]]]]
Темир жол каттамдары үч темир жол станциялары аркылуу жургүзүлөт: Пишпек, Бишкек жана Аламедин. Жүргүнчүлөрдүн жана жуктөрдүн негизги агымы [[Орусия]]нын шаарларына бет алышат, [[Казакстан]]дын аймагы менен. Жергиликтүү шаар аралык жана жакынкы аймактарга да каттамдар бар.

=== Электр транспорту ===
{{Негизги макала|Бишкек троллейбусу}}
[[1951-жыл|1951-жылы]] 13-январда троллейбус системасын өнүктүрүүнүн биринчи этабы башталган. Троллейбус линияларынын узундугу 8,4 чакырымды түзүп, МТБ-82 моделиндеги төрт троллейбус эки каттам боюнча иштеп баштаган: № 1 каттамы Линейный, Совет, Сталин (Чүй проспекти) көчөсүнөн баштап, Крупская атындагы балдар үйүнө чейин каттаган. Ал эми №2 каттам Темир жол вокзалынан Ленин проспектиси (Жибек- Жолу) аркылуу өткөн. Троллейбустар эки орундуу сан менен номерленген. Троллейбустун эң алгачкы айдоочусу Тагильцев Николай болгон&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Бишкек шаарынын мэриясынын расмий сайты. Алгачкы троллейбус 1951-жылы каттамга чыккан |url=https://bishkek.gov.kg/ky/post/26505 |accessdate=2024-09-11 |archivedate=2024-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240911115918/https://bishkek.gov.kg/ky/post/26505 }}&lt;/ref&gt;. Эң алгачкы жылдагы жүргүнчүлөрдүн жалпы саны 3228 миң адамды түзгөн&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Шаарда [[Бишкек метросу|жеңил метро]] жана электропоезд түзүлөөрү күтүлүүдө.
=== Автомобилдик (Автоунаа) ===
Шаардын коомдук транспортунун негизги түрлөрү болуп: автобустар, маршруттук таксилер, таксилер эсептелинет.

Маршруттук таксилер жургүнчулөрдүн көпчулүк бөлүгүн тейлейт, бир нече ишкана иштейт. 

Жеңил машиналардын саны 2000-жылдан 2011-жылга чейин 3 эсе, автобустар 2 эсе өскөн.

Шаардын көчөлөрү оңдолуп, жаңы жолдор да салынууда.

=== Шаар аралык байланыш ===
Ысык-Көлгө Бишкектен, жайында өзгөчө, автобустардын жана миниавтобус, таксилердин агымы көбөйөт. Көлгө чейин поезд менен да барса болот, Балыкчы шаарына чейин. 
[[Файл:Manas 2.jpg|thumb|Жаңы салынган &quot;Манас-2&quot; аэропорт терминалы]]
Бишкектен Кыргызстандын башка шаарларына чейин көптөгөн маршрут менен автобустар каттайт. Аларды шаардагы эки автобекет тейлейт: Батыш (жаңы) жана Чыгыш (эски) автобекет болуп.

=== Аэропорт (Абабекет) ===
Бишкек шаарынын административдик аймагында жайгашкан эл аралык [[Манас эл аралык аэропорту|&quot;Манас&quot; эл аралык аэропорту]] шаардан 23 км алыстыкта жайгашкан. Аэропортту кыргыз элинин улуу эпосунун башкы каарманы — Айкөл Манастын атынан коюлган. Бул аэропорт шаарды, ошондой эле Чүй дубанынын чет өлкөлөр жана Республиканын дээрлик бардык региондору менен аба жолдору аркылуу байланыштырат. 2000-жылы Бишкек шаарынын аба жолдору менен 1173,5 миң жүргүнчү ташылган. ЭГАУнун (ИКАО) классификациясына ылайык, аэропорт 4Е классында. Учуп-конуу тилкеси 4,2 км. Ал кандай самолет болбосун, кабыл ала алат дегендик, аба ырайынын эң татаал мезгилинде дагы. Перрондун (башка самолеттор токтоо үчүн жай) жалпы аянты — 242 миң м². Жаңы терминал курулган.

Бишкек тогуз жолдун тоомунда жайгашып, өлкөдөгү эң ири транспорт түйүнү болуп да саналат. Эң ири автомагистралдары:

* Бишкек – Ош — Исфана,
* Бишкек – Балыкчы – Нарын – Торугарт – Кашкар ([[Кытай]]),
* Бишкек – Балыкчы – Каракол,
* Бишкек – Алматы ([[Казакстан]]),
* Бишкек – Карабалта – Тараз ([[Казакстан]]) – Ташкент ([[Өзбекстан]]) автоунаа жолдору ж. б.

== Архитектурасы ==
[[Файл:Bishkek.jpg|thumb|Кечки Бишкек, Ала-Тоо аянты]]Бишкектин архитектурасы 1878-жылдан башталат, себеби Верный шаарында ([[Алматы]]) генерал Г.А.Колпаковский Бишкектин генералдык планына кол койгон.
1925-жылы ал кездеги [[Пишпек]] калаасына чехословакияк комунисстерден түзүлгөн &quot;Интергельпо&quot; кооперативи шаардын архитектурасынын өнүгүшүнө зор салымдарын кошушкан. Биринчилерден болуп кооперативдик ишканаларды куруп, &quot;Жумушчулар Шаарчасын&quot; кура башташкан (бул шаарчанын планировкасы шакекчелик система болгон, ошону менен шаардын башка райондорунан өзгөчөлөнүп турган.Согуштан кийинки жылдары курулуш иштери мурункудай бойдон улана берген, бирок жаңы, кооз үйлөр салынып, шаар көркүнө келе баштаган. Уникалдуу имараттар пайда болгон, биз аларды &quot;Сталиндик стиль&quot; деп атап калганбыз.

1950-жылдары шаардын аймагына аз кабаттуу үйлөрдү салууга тыюу салынгандан баштап, көп кабаттуу үйлөр салынып, индустриалдык методдор менен шаар салууга чоң түрткү болгон. 

1960-жылдары элде айтылып калгандай &quot;хрущевкалар&quot; 4-5 кабаттуу чоң панелдик үйлөр курула баштаган.
Ушул жылдары эң эле оптималдуу вариант болуп, көп кабаттуу кичирайондорду куруу болгон. Анткени жылдан-жылга шаар тургундарынын саны өсүп турган. Кийинки жылдары кичирайондордун аймагына жеке турак жайлар курула баштаган. Башаламандык куруулар балдар бакчасынын, мектептердин, сейил-бактардын территориясына салынып, көп кичирайондордун көрүнүшүн бузушкан.

Эң акыркы кичирайон болуп, 12-кичирайон курулган. Бишкектин аймагына 50гө жакын кичирайон каралган, бирок 90-жылдары ал аймактарда массалык жерлерди тартып алуулардан кийин салынбай калган.

2000-жылдан баштап, шаардын ичинде көп кабаттуу үйлөр салынып, бирок шаар куруунун эрежелери сакталган эмес.

== Административдик-аймактык бөлүнүшү ==
{{Негизги макала|Бишкектин райондору}}
Административдик-аймактык бөлүнүшү боюнча 4 районго бөлүнгөн. Калкынын саны – 2009 жылкы эл каттоо жыйынтыгы боюнча көрсөтүлгөн.
* [[Октябр аймагы|Октябрь району]] – 245 587  (2009)
* [[Биринчи май аймагы|Биринчи Май району]] – 180 994 (2009)
* [[Свердлов аймагы|Свердлов району]] – 230 821(2009)
* [[Ленин аймагы|Ленин району]] – 205 926 (2009)
* шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы – 10 724 (2009)
* Орто-Сай айылы – 5 646 (2009)
Ленин районуна Чоң-Арык айыл кеңеши карайт. Чоң-Арык айыл кеңешине шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы, Орто-Сай айылы жана аэропортко жакын жайгашкан Манас айылынын жарымы карайт.

Район башчылары акимдер болуп эсептелет. Акимди мэрия жана шаар кеңеши дайындайт. Акимиат — район администрацисы болуп эсептелет.
== Түзүлүшү ==

Шаардын аянты — 160 чарчы чакырым.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Район !! Калктын саны (миң) !! Аянты (га)
|-
| Ленин || 187,4 || 4373
|-
| Октябрь || 219,2 || 3200
|-
| Биринчи Май || 158,3 || 4715
|-
| Свердлов || 207,1 || 2920
|-
|}

Акимдик бөлүнүшү — 4 район.

Ленин районунун курамына Чоң-Арыктын айыл кеңеши кирет. Чоң-Арыктын ичине ШТА (ПГТ) Чоң-Арык жана Орто-Сай айылы киришет.

== Жогорку окуу жайлары ==
* [[Кыргыз улуттук университети]]

* Кыргыз эл аралык университети
* [[&quot;Ала-Тоо&quot; Эл аралык университети|Ала-Тоо эл аралык университети]]
* [[Кыргыз-Түрк &quot;Манас&quot; университети]]
* [[Борбордук Азиядагы Америка университети]]
* [[Кыргыз мамлекеттик техникалык университети]]
* [[Бишкек мамлекеттик университети]]
* [[Kыргыз мамлекеттик медициналык академиясы|Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясы]]
* [[Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университети]]
* Эл аралык инновациялык технологиялар университети
* [[Кыргыз улуттук агрардык университети]]
[[Файл:Busicent.jpg|thumb|Бишкек шаарындагы соода борборлорунун бири]]

== Шаардын символдору ==
&lt;gallery&gt;
Gerb of Pishpek 1908.png|[[Пишпек (шаар)|Пишпек шаарынын]] герби, [[1908|1908-жыл]]
Coat of arms of Frunze Kyrgyzstan.svg|[[Фрунзе (шаар)|Фрунзе шаарынын]] герби, [[1978]]-[[1991|1991-жж]].
Coat of arms of Bishkek 1991-1994.svg|Бишкек шаарынын герби, 1991-[[1994|1994-жж.]]
Bishkek coa 1994.svg|Бишкек шаарынын герби, 1994-жылкы версиясы
Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg|Азыркы Бишкек шаарынын герби
&lt;/gallery&gt;Шаардын герби 1908-жылы 19-мартта бекитилген. Ал кезде бүткүл Кыргызстан Орус империясынын курамында болчу, Пишпек шаары Жети-Суу областында эле.

Фрунзе шаарынын герби 1978-жылы шаардык Эл кеңешинин депутаттары бекитишкен. &quot;Фрунзегорпроекттин&quot; ишкерлери  Г. Мулявин жана А. Согонов тарткан сүрөт шаардык 100-жылдыгына карата өткөрүлгөн ачык конкурста жеңип чыккан. Ал гербдин өңдөрү ак, кызыл,ультрамарин, жашыл, коло түстө болгон.1978-жылдан 1991-жылга чейин эч өзгөрүүсүз турган гербдин ылдый жагында турган Фрунзе деген жазууну &quot;Бишкек&quot; деген жазууга алмаштырышкан. 

Бишкектин жаңы гербин 1994-жылы график М. Асаналиев жана философия илимдеринин кандидаты С. Иптаров тарабынан сунушталган герб жактырылган. Ал кездеги шаар мэри Ф. Кулов жаңы герб тууралуу демилгени көтөрүп чыккан.

== Боордош шаарлар ==
Бишкектин боордош шаарлары болуп төмөнкүлөр саналат:

*[[Алма-Ата|Алмата]], Казакстан;
*[[Нур-Султан]], [[Казакстан]];
*[[Анкара]], Түркия, 1992-жылдан бери;
*[[Измир]], [[Түркия]];
*[[Үрүмчү]], Уйгурстан, [[Кытай Эл Республикасы]];
*Куми, 1991-жылдан бери;
*[[Колорадо Спрингс (Колорадо)|Колорадо Сприңс]], [[Колорадо]], АКШ, 1994-жылдан бери;
*[[Меридэн (Коннектикут)|Мэридэн]], [[Коннектикут]], [[АКШ]], 2005-жылдан бери;
*[[Казбин]], [[Иран]];
*[[Минск]], [[Беларусь]], 2008-жылдан бери.

== Колдонулган адабияттар ==
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977—1980. Т.1-6. 
* Урстанбеков Б. У., Чороев Т. К. [[Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк]]: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2

== Булактар ==
{{Булактар|2}}


== Тышкы шилтемелер ==
* [http://bishkekgov.in.kg/ Бишкек шаар башкармалыгынын расмий сайты]

{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004225627/http://bishkekgov.in.kg/ |date=2013-10-04 }}

{{Kyrgyzstanprovinces}}
{{Азия өлкөлөрүнүн борборлору}}
{{Кыргызстандагы шаарлар}}

[[Категория:Бишкек| ]]
[[Категория:1878-жыл]]
[[Категория:1991-жыл]]</text>
      <sha1>8u1f97sfqjof45nozlfwkksieewzzss</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>653197</id>
      <parentid>653193</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>/* Улуттук курамы */</comment>
      <origin>653197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82049" sha1="ep67hex3sr3djhs3vtimleeu9tyr8od" xml:space="preserve">{{Башка маанилер|Бишкек (түшүнүк)}}
{{ОЖ
|макамы                     = Борбор шаар
 |кыргызча аталышы           = Бишкек
 |расмий аталышы             = 
 |сүрөт                      = Bishkek Montage 2020.png
 |сүрөт ачыктамасы           = 
 |баш ийгени               = Мамлекеттик деңгээлдеги шаар
 |өлкө                       = Кыргызстан 
 |герб                       = Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg
 |желек                      = Flag of Bishkek.svg
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 70
 |желектин туурасы           = 150
  |lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 52|lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = 74|lon_min = 34|lon_sec = 
  |CoordAddon                =
  |CoordScale                = 40000
 |өлкө картасынын өлчөмү  = 300
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = 
 |облус                     =
 |таблицадагы облус        = 
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = 
 |коом                       = 
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү              = [[Биринчи май району|Биринчи-Май]], [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]], [[Октябрь району|Октябр]], [[Свердлов району|Свердлов]]
 |башчысынын түрү            = Мэр
 |башчысы                    = Айбек Жунушалиев Жанышбекович
 |негизделген күнү           = 1825
 |биринчи белгиленген        = 1864
 |мурунку аталышы            = Пишпек ([[1926]] чейин)&lt;br /&gt;Фрунзе ([[1926]]-[[1991]])
 |статустун берилиши           = 1878
 |аймагы                     = 386,6
 |бийиктиктин түрү                 = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 750—900
 |климаты                    = кескин континенталдуу
 |расмий тили                = кыргыз тили
 |расмий тили2               = орус тили
  |калкы                     = {{Өсүү}} 1 270 910&lt;ref&gt;https://kaktus.media/doc/493330_naskolko_vyrastet_naselenie_bishkeka_posle_yvelicheniia_ego_territorii_dannye.html&lt;/ref&gt;
  |элди каттоо жылы          = 2024
  |жыштыгы                   = 6.226
  |агломерация               = 
  |улуттук курамы            = [[кыргыздар]] — 66.2 % &lt;br /&gt; [[орустар]] — 23,0 % &lt;br /&gt; [[уйгурлар]]  — 1,6 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] — 1,5 % &lt;br /&gt; [[корейлер]] — 1,4% &lt;br /&gt; [[өзбек|өзбектер]] — 1,4% &lt;br /&gt; [[казактар]] — 1,1 % &lt;br /&gt; [[украиндер]] — 1,0% &lt;br /&gt; [[дунгандар]] — 0,5%
  |диний курамы              = мусулман, христиан
  |этнохороним               = Бишкектик
 |убакыт аралыгы             =+06:00
 |DST                        = 
 |телефон коду               = +996 312
 |почта индекси              = 720000
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 01, BB, E
 |идентификатордун түрү         = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = Bishkek
 |сайты                      = https://bishkek.gov.kg/ky
 |сайтынын тили              = ky
|статусу=Шаар}}'''Бишкек''' — [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] саясий, экономикалык, илимий жана маданий [[Борбор|борбору]]; транспорттук башкы түйүн. Бишкек шаарында 4 администрациалык-аймактык бирдик — [[Биринчи май району|Биринчи Май]], [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]], [[Октябрь району|Октябрь]], [[Свердлов району|Свердлов]] райондору кирет.

Кокон хандыгы 1825-жылы жергиликтүү кербен жолдорун көзөмөлдөө жана жергиликтүү элден салык чогултуу үчүн Пишпек чебин курган. 1860-жылдын 4-сентябрында кыргыздардын макулдугу менен полковник Аполлон Циммерман жетектеген орус аскерлери чепти басып алышкан. Бүгүнкү күндө эски чептин урандыларын Жибек Жолу проспектисинин түндүк тарабынан, жаңы борбордук мечиттен алыс эмес жерден табууга болот&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://trvlland.com/blog-kyrgyzstan/bishkek-the-capital-of-kyrgyzstan/ Travel Land. Bishkek – the capital of Kyrgyzstan]&lt;/ref&gt;.

1868-жылы чептин ордунда мурдагы «Пишпек» аталышы менен отурукташкан жай түптөлгөн жана [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугунун]] [[Жети-Суу облусу|Жети-Суу облусунун]] курамына кирген.

1925-жылы [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугунда]] [[Кыргыз автономиялуу облусу|Кара-Кыргыз автономиялуу облусу]] түзүлүп, Пишпек анын борбору болуп белгиленген. 1926-жылы Советтер Союзунун Коммунисттик партиясы шаарды ушул жерде туулган большевиктердин аскер башчысы [[Михаил Фрунзе|Михаил Фрунзенин]] (1885–1925) урматына Фрунзе деп өзгөрткөн. Фрунзе 1936-жылы СССРде улуттук-аймактык чек бөлүү аяктаган этапта [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасынын]] борбору болгон. 1991-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши борбордун аталышын Бишкек деп атаган&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/6-1685/edition/318960/ru Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. ПОСТАНОВЛЕНИЕ ВЕРХОВНОГО СОВЕТА РЕСПУБЛИКИ КЫРГЫЗСТАН О восстановлении исторического  названия города Фрунзе]&lt;/ref&gt;.

Бишкек [[Теңир-Тоо]] (Тянь-Шань) тоо кыркаларынын уландысы болгон [[Кыргыз Ала-Тоо|Кыргыз Ала-Тоосунун]] түндүк этегинде, деңиз деңгээлинен болжол менен 800 метр бийиктикте жайгашкан. Шаардын жанындагы тоолордун бийиктиги 4 895 метрге чейин жетет. Шаардын түндүк тарабында аз адырлуу талаалар коңшу Казакстандын аймагына чейин созулуп жатат жана амактын басымдуу бөлүгүн Чүй дарыясынын суусу менен сугарылат. 

Бишкек аркылуу Түркстан–Сибирь темир жолунун ички тармагы өтөт.

Бишкек — кенен бульварлары, мрамор менен капталган коомдук имараттары жана аларды курчап турган ички короолору бар советтик стилдеги көптөгөн турак үйлөрү бар абдан чоң шаар. 

Шаар борборунан сырткарыраакта жекече курулган миңдеген майда үйлөр жайгашкан. 2024-жылы Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлиндеги административдик-аймактык бирдиктер жөнүндө мыйзамынын негизинде шаарга курамына 23 айылды камтыган 8 айыл аймагы жана ошондой эле [[Аламүдүн району|Аламүдүн]] жана [[Сокулук району|Сокулук]] райондорунун курамынан кошумча чектеш калктуу конуштар/контурлар киргизилген&lt;ref&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/4-5363/edition/12923/kg Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. 2024-жылдын 18-июлундагы № 128 Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлиндеги административдик-аймактык бирдиктер жөнүндө КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН МЫЙЗАМЫ]&lt;/ref&gt;.

Бишкектин көчөлөрү тор сыяктуу, иреттүү долборлонгон, алардын көбүнүн эки тарабында тең ысык жай мезгилинде көлөкө берип туруучу бактар отургузулган жана арык тармактары орнотулган.

== Этимологиясы ==
Кээ бир булактарда шаардын аталышынын келип чыгышы (этимологиясы) тууралуу төмөнкүдөй уламыш келтирилет: баатырдын кош бойлуу жубайы кымыз быша турган бишкегин жоготуп алат. Аны издеп жүрүп, ал капысынан уул төрөп, ага Бишкек деген ысым берет. Бишкек чоңоюп, кадырлуу инсан болот. Ал дүйнөдөн кайткандан кийин [[Аламүдүн суусу|Аламүдүн дарыясынын]] жээгиндеги дөбөгө сөөгү коюлат (мурунку чыгыш автобекети менен мурунку Ысык-Көл кинотеатрынын, азыркы Борбордук мечиттин ортосундагы аймак). Ал жерге күмбөз тургузулган. Бул курулушту XVII–XVIII кылымдардагы саякатчылар көрүп, өз жазууларында сүрөттөп калтырышкан&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://www.bishkek.gov.kg/ky/history Бишкек шаарынын мэриясынын расмий сайты. Шаардын тарыхы]&lt;/ref&gt;.

Совет бийлигинин тушунда, 1926-жылдан 1991-жылга чейин, шаар большевик Михаил Фрунзенин урматына Фрунзе деп аталган.

== Тарыхы ==
[[Файл:Bishkek_03-2016_img40_Kuznechnaya_fortress.jpg|thumb|280x280px|&quot;Темир усталар чебинин&quot; ураандылары]]
[[Файл:Central_Bank_KASSR.jpg|thumb|280x280px|[[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССРинин]] Борбордук банкы, 1927]]
[[Файл:Пишпек_шаарындагы_1925-жылдын_8-мартындагы_митинг.jpg|thumb|280x280px|Пишпек шаарындагы 1925-жылдын 8-мартындагы митинг. Дзержинский жана Киров көчөлөрүнүн кесилиши (азыркы Токтоболот Абдумомунов көчөсүнүн жана Эркиндик бульварынын кесилиши)]]
[[Файл:Пишпек_шаарындагы_1924-ж._7-ноябрындагы_демонстрация.jpg|thumb|280x280px|Пишпек шаарындагы 1924-жылдын 7-ноябрындагы демонстрация]]
[[Файл:В.И._Ленин_каза_болгон_күнү_Пишпек_шаарынын_Кызыл_аянтында_өткөн_митинг_(1924-ж).jpg|thumb|280x280px|Ленин Владимир каза болгон күнү Пишпек шаарынын Кызыл аянтында өткөн митинг]]
[[Файл:Interhelpo_4.jpg|thumb|280x280px|Интергельпо кооперативинин жумушчулары]]
[[Файл:1925-жылдан_кийин_Интергельпо_кооперативинин_өндүрүштүк_мастерскойлору_айдаган_Пишпекке_жакын_жайгашкан_талаа.jpg|thumb|280x280px|1925-жылдан кийин Интергельпо кооперативинин өндүрүштүк мастерскойлору айдаган Пишпекке жакын жайгашкан талаа]]
Азыркы шаардын аймагында адамдар эң байыркы заманда эле отурукташкан. Аламүдүн ГЭСтеринин жанынан табылган таш эмгек куралдары Бишкектин айланасында алгачкы адамдар биздин заманга чейин 5-4-миң жылдыктарда жашагандыгын далилдейт. Биздин заманга чейин 2 миң жылдыктын аягында азыркы шаардын аймагында коло доорунун уруулары жайланышкан. Алар малчылык, дыйканчылык, карапа өндүрүшү жана металлургиялык өнөрчүлүктөрдү аркалап келишкен&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Темир доорунун башталышы менен Кыргызстандын аймагында сак (б.з.ч.7-3-к.) жана усун (б.з.ч. 3-к. - б.з.ч. 5-к.) уруу бирликтери түзүлгөн. Бишкек шаары өзүнүн пайдалуу географиялык абалы менен Улуу Жибек Жолуна милдеттүү. Байыркы убактан баштап кербендер Кытайдан эки каттам менен өтүшкөн. Иле Ала-Тоосунун ыңгайлуу жериндеги жолдун чыгыш бутагы (Кордай аркылуу) Чүй өрөөнүнө чыккан жана бул жактан Ысык-Көлдүн жанынан Борбордук Тянь-Шань аркылуу өткөн башка жол менен кезиккен. Дал ушул жолдордун кесилишинде байыртадан көпөстөр үчүн эс алуу жайы болгон кербен-сарай жайгашкан. Бул жер тилкеси эзелтеден кыргыздардын солто уруусуна таандык экендиги тарыхый белгиленген. Бул жерлердин жолдорунда адатта жандуу соода жүргүзүлгөн&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Орто кылымда Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын алабын көчмөн жана отурукташып дыйканчылык кылган түрк уруулары мекендеген. Орто кылымдагы эң ири шаарлардын бири азыркы Бишкек шаар чалдыбары (VII–XXII кылымдары) болгон. Татаал планда салынып, бекем чеп курулмаларынан турган бул шаар 25–30 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;дей аянтты ээлеген (Бишкек-1 (Чыгыш) автобекетинин жана мурунку Ключевой, Кызыл-Аскер айылдарынын аймагы). Кийин &quot;Темир усталар чеби&quot; аталып калган дагы бир байыркы чоң чептин (VII–XIII кылымдары) урандылары, азыркы Абдумомунов жана Орозбеков көчөлөрүнүн, Кара-Жыгач багы менен Аламүдүн суусунун ортосунда жайгашкан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

XVI кылымда Батыш жана Чыгыш - эки цивилизациянын ортосунда соода жана маданий байланыш толугу менен үзүлгөндүгү тарыхта калган. Легендалуу &quot;жибек жол” жашоосун токтоткон, шаарлар жок болгон. Согуштар, чума эпидемиясы, жер титирөөлөр гүлдөп жаткан Чүй өрөөнүн чөлгө айлантты. Шаар жашоосу башка көнүмүштөргө – бир жерде отурукташууну талап кылбаган көчмөндөрдүн жашоо көнүмүшүнө алмашылды. Укмуштуу сарайлар жана күчтүү чептер, көңүлдүү жана ызы-чуу соода жана өнөрчүлүк кербендер урап кеткен дөңгө айланган же такыр эле жер менен теңелген. Ала-Арча жана Аламүдүн сууларынын аралыгындагы Чүй өрөөнү жүз жылдарга кыргыздардын кырк уруусунун бири болгон солто уруусунун жайыты болуп калган.  Жети-Суулук кыргыз жана казак жайлоолору аркылуу Борбордук Азиядан Кытайга өткөн сейрек кездешүүчү соода кербендери бул таш жерлерди жандандырып турган.

Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын аралыгы көптөгөн булактарда ыйык жер катары эсептелет. Дем берүүчү жана дарылоочу суу менен булактар эскерилет, башка кызыктуу фактылар да келтирилет. Ошол үчүн бул жерлер көптөгөн элдер үчүн өзгөчө баалуу жана кызыктыруучу болуп калган. Ушуга байланыштуу байыртадан бул жакта форпосттор, кербен-сарайлар, чептер пайда болгон. Кокон чеби пайда болгонго чейин бир белгилүү аталыш, кыштак же айыл – Жал деп аталган. Жазылган булактары менен сүрөттөлгөн Кокон хандыгы суу аралыгындагы аймакты басып алган жана Мадали хандын буйругу боюнча 1825-жылы бул жакта Пишпек чеби курулган. Чеп Аламүдүн суусунун батыш жагында азыркы &quot;Темир усталар чебинин&quot; ордунда 6 га аянты ээлеген.

Борбор Азияны ээлеп алууга умтулган Орусия аскерлери 1860-жылы 4-сентябрда Пишпек чебин убактылуу басып алган. Бирок алар кетээри менен мында кокондуктардын бийлиги кайра орногон. 

1862-жылдын 13-октябрында Ала-Тоо округунун начальниги Г.А.Колпаковский 1400 адамдан турган отряды, артиллерияны колдонуу менен чепти толугу менен курчап алууну баштаган. Ушул эле жылдын 24-октябрында кокондуктар багынышкан. 1862-жылдын 2-ноябрда орус отряды чептин калдыктарын таштап, Верный шаарына кеткен. Кокондуктардан өч алуу үчүн [[Байтик баатыр|Байтик]] [[Байтик баатыр|баатырдын]] буйругу боюнча кыргыздар чептин калдыктарын таптакыр талкалашкан. 

Кыргыздар 1863-жылы Орусинын курамына кошулушкан. Омсктогу генерал-губернаторлукта Орусиянын курамына кирүү жөнүндө келишимге кол коюлган. Өлкөдө өз алдынча башкаруу тутуму негизделген. Чүй өрөөнүндө жана Пишпек чебинин урандыларынын жанында падыша администрациясынын көзөмөлү алдында бир катар шаардык жана дыйканчылык кыштактар пайда болгон.

1864-жылы казак-орустардын бекети, ага удаа чакан базар, 1887-жылы ат-почта бекети курулган.

1865-жылга чейин чүйлүк кыргыздар административдик жактан Ала-Тоо округунун (борбору — [[Алматы|Верный]] шаары) начальнигине баш ийген, 1865–67 жылдары [[Түркстан облусу|Түркстан]] облусуна, кийин Токмок уездинин курамында Жети-Суу облусуна кирген.  

1868-жылы – Лебединовка, Ново-Покровка айылы жана 50 үй-бүлө Пишпек өзөнүндө почта трактынын айланысында отурукташкан. Ташкент жолу келечектеги Пишпек уезддик шаарынын биринчи көчөсү болуп калган. Пенза, Самара, Воронеж, Тамбов губернияларынан биринчи орус дыйканчыл үй-бүлөлөр, алгач жер тамдарды жана кепелерди куруу менен, өзүлөрү үчүн тракт жолунун жээгиндеги короо-жай участокторун тандап алган. Биринчи жайгашкандарга Ташкенттен, Намангандан жана Өзбекстандын башка жерлеринен соодагер-өзбектер кошулган. Аламүдүн суусунун жээгинде кыргыздар, малы жана короо-жайы жок өзбектер, мындан сырткары Бишкек кокон чебинин мурунку гарнизонунун аскерлеринин үй-бүлөлөрү жашашкан. 

1876-жылы Пишпекте 58 үй-бүлө (88 эркен жана 94 аял) жашаган. Улуту боюнча жашоочулар төмөнкүчө бөлүнүшкөн: рус улутундагылардын 9 үй-бүлөсү, өзбек улутундагылардын 48 үй-бүлөсү жана татар улутундагылардын 1 үй-бүлөсү.

1878-жылы 29-апрелде уездин борбору Токмоктон Пишпекке көчүрүлүп, ага шаар макамы берилген. Шаар калкынын саны 1913-жылы 18 468 адамга жеткен.Пишпекте кустардык-өнөр жайлык мүнөздөгү алгачкы ишканалар, анын ичинде тегирмендер XIX кылымдын 2-жарымында пайда болгон. 

1883-жылы булгаары заводу, 1885-жылы сыр-быштак жасоо ишканасы иштей баштаган. Шаарда өнөр жайга караганда базардык-стационардык типтеги соода багыты тезирээк өнүккөн. 

1878-жылы алгачкы чакан оорукана менен дарыкана ачылган. 

1879-жылы бир класстуу окуу жай, кийин башка окуу жайлар ачылган. 

1916-жылы жайында Пишпек уездинин көп бөлүгүндө улуттук-боштондук көтөрүлүшү баштаган. [[Орусия|Орусияда]] февраль буржуазия-демократиялык революциясы жеңгенден кийин, 1917-жылы мартта Пишпек солдат жана жумушчу депутаттар кеңеши уюшулуп, анда чечүүчү позициянын [[Убактылуу өкмөт|Убактылуу өкмөттү]] колдогон меньшевиктер менен эсерлер ээлеп алышкан. 

1918-жылы 7-январда Пишпектеги жана уездеги бийлик иш жүзүндө большевиктердин карамагына өткөн. 

1924-жылы алгачкы кыргыз гезети &quot;Эркин-Тоо&quot; чыккан. 

1924-жылы 14-октябрдан тартып Пишпек — Кара Кыргыз автономиялуу облусунун (1925-жылы 25-майдан кийин Кыргыз автономиялуу облусу), 1926-жылы 1-февралынан тартып Кыргыз Советтик Социалисттик автономиялуу облусунун борбор шаары болгон.

1926-жылы мамлекеттик басмакана менен музей негизделген.

1926-жылы 12-майда Пишкек шаарынын аталышы [[Фрунзе]] шаары деп өзгөртүлгөн. 1936-жылы 5-декабрдан тартып Фрунзе шаары — [[Кыргыз ССР|Кыргыз ССРинин]] борбору болгон.

1932-жылы педагогика, 1938-жылы зооветеринария, 1939-жылы медицина институттары ачылган.

1938-жылы Фрунзе шарында 3 администрадивдик район: Пролетар району (азыркы [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]]), [[Биринчи май району|Биринчи Май району]], [[Свердлов району]] түзүлгөн. 

1961-жылы шаарга Кызыл-Аскер, Привокзальный (Попеновка), [[Төкөлдөш]] айылдары, Аламүдүн, Көк-Жар айылдарынын бир бөлүгү, 1984-ж. Чоң-Арык, Орто-Сай айылдары кошулган. 

1974-жылы жаңы администрадивдик бирдик болгон [[Октябрь району]] түптөлгөн. 
[[Файл:Kilometre_zero_Bishkek.jpg|thumb|373x373px|Бишкек шаарынын нөлдүк километри]]
1991-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши борбордун аталышын Бишкек деп өзгөрткөн жана Бишкек шаары эгемен Кыргыз Республикасынын борбор шаары&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Географиясы ==
Шаар Кыргыз Ала-Тоосунун этегинде, Чүй өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө, Аламүдүн жана [[Ала-Арча]] сууларынын шилендиси пайда кылган жантайыңкы түздүктөн орун алган. Деңиз деңгээлинен 750–900 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Лөс сымал кыртыш каптаган түздүк бара-бара түндүктү карай жантайып, Чүй суусунун жайылмасына кошулат. Бишкек тушта Чүй суусунун нугу Чүй өрөөнүнүн түндүк жагына карай четтеп, шаардан 20 ''км''дей аралыктан өтөт. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаарынын туштагы жазылыгы 60 ''км''дей.

[[Чүй]] өрөөнүнүн Бишкек шаарында жайгашкан борбор бөлүгү геологиалык структурасы боюнча кеңдикке жакын багытта созулуп жаткан асимметриалык мегасинклинал. Шаардын азыркы чеги Чүй синеклизасынын Бишкек ийилүүсү деп аталган түштүк бөлүгүнө дал келет. Ийилүү палеоген-неогенде пайда болгон чөкмө тектер менен толгон. Алар палеозой пундаментинин үстүндө жатат. Палеозой тоо тек катмарлары 5000 ''м''ден ашык тереңдикте (геопизикалык маалыматтар боюнча) жатып, негизинен гнейс, кристаллдык сланес жана акиташ тегинен, ошондой эле эпузиа тоо тектеринен турат. Үстүндөгү палеоген-неоген тоо тек  катмарларынын жалпы калыңдыгы 4,5–5,0 ''км''. Аларды төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон борпоң тоо тектердин калың кабаты жаап жатат. Алар кой таштардан, арасында кум-шагыл ширелген майда жумуру таштардан, ар кандай бүртүктөгү кумдардын жана кумдуу чопонун кабатчалары менен топторунан түзүлгөн аллүбий-пролүбий чөкмө тоо тектерден турат.

Сейсмдик аймакташтуруунун маалыматы боюнча шаар аймагы 9 баллдуу зонада жайгашкан. Шаардын аймагындагы 4 жерден 1500–2000 ''м'' тереңдиктен бургулоо көзөнөгү аркылуу минералдуу ысык суу чыгарылган. Курамы клорид-натрий калцийлүү. Дарылык касиети бар. Муун, тери, ичеги-карын оорууларын дарылоодо пайдаланса болот.

=== Климаты ===
Бишкек шаары мелүүн алкактагы континенттик  климаттуу  аймактын түштүк чегинде жайгашкан. Бир жылда орто эсеп менен 322 күн (2000 саат) бою күн тиет. Күн эң көп тийген ай [[Теке айы|Теке]] (332 саат), эң аз тийгени [[Бештин айы]] (126 саат). Абанын жылдык орточо температурасы 10,2''°С'', [[Үчтүн айы|Үчтүн айыныкы]] – 4,6''°С'', [[Теке айы|Текеники]] – 24,5''°С''. 1930 жылы  [[Бештин айы|Бештин айында]] эң төмөнкү температура (–38''°С''),  1983-жылы [[Теке айы|Текеде]] эң жогорку температура  (43''°С'') катталган. Шаардын түштүк бөлүгү түндүк бөлүгүнөн 1—2''°С''ка жылуураак. Үшүк жүрүү жазында [[Чын куран айы|Чын Курандын]] ортосунда токтоп, күзүндө [[Тогуздун айы|Тогуздун айынын]] ортосунан башталат. Бирок бул мөөнөттөр өзгөрүп да кетиши мүмкүн. Шаар нымдын негизги булагы – деңиз менен океандан алыс жайгашкандыктан жаан-чачын аз болот. Жылдык жаан-чачындын орточо өлчөмү 409 ''мм''. Көбү [[Жалган куран|Жалган Куран]]-[[Теке айы|Теке]], жылдын кургакчыл мезгили (11%) [[Теке айы|Теке]]–[[Аяк оона айы|Айак Оона]] айларына туура келет. Кар [[Бештин айы|Бештин айынын]] ортосунан [[Бирдин айы|Бирдин айынын]] аягына чейин жатат. Жаан-чачындуу кыштагы кардын орточо калыңдыгы 13 ''см'', аз түшкөндөгү орточо калыңдыгы 3–7 ''см''. Бишкектин климатына тоо-өрөөн желаргысы  мүнөздүү. Анын  ылдамдыгы  2–3 ''м/сек''ден  ашпайт.  Ылдамдыгы 15 ''м/сек''ге жеткен шамал негизинен батыштан согот жана жылына орто эсеп менен  30дай  жолу болот. Жылдын суук мезгилинде жылына орто эсеп менен 30–40 күн шаарды жөө туман жана мунарык басып турат.
{{Шаардын аба ырайы
 | Туурасы    = 100%
 | Абалы      = collapsed
 | Жер_илик   = Бишкектин
 | Булак      = Погода и климат&lt;ref&gt;[https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38353.htm Погода и климат. Климат мира. Бишкек]&lt;/ref&gt;

 | Үчт_ор     = -2.7  | Үчт_ор_ж-ч = 75
 | Бир_ор     = -0.8  | Бир_ор_ж-ч = 75
 | Жал_ор     = 4.9   | Жал_ор_ж-ч = 71
 | Чын_ор     = 11.2  | Чын_ор_ж-ч = 63
 | Буг_ор     = 16.4  | Буг_ор_ж-ч = 60
 | Кул_ор     = 21.4  | Кул_ор_ж-ч = 50
 | Тек_ор     = 24.2  | Тек_ор_ж-ч = 46
 | Баш_ор     = 22.8  | Баш_ор_ж-ч = 45
 | Аяк_ор     = 17.1  | Аяк_ор_ж-ч = 48
 | Тог_ор     = 10.1  | Тог_ор_ж-ч = 60
 | Жет_ор     = 3.3   | Жет_ор_ж-ч = 71
 | Беш_ор     = -1.5  | Беш_ор_ж-ч = 77
 | Жыл_ор     = 10.5  | Жыл_ор_ж-ч = 62

 | Үчт_ор_мин  = -7.1  | Үчт_ор_макс = 2.7
 | Бир_ор_мин  = -5.2  | Бир_ор_макс = 4.6
 | Жал_ор_мин  = 0.0   | Жал_ор_макс = 10.7
 | Чын_ор_мин  = 5.3   | Чын_ор_макс = 17.8
 | Буг_ор_мин  = 10.1  | Буг_ор_макс = 22.9
 | Кул_ор_мин  = 14.3  | Кул_ор_макс = 28.2
 | Тек_ор_мин  = 16.5  | Тек_ор_макс = 31.4
 | Баш_ор_мин  = 14.8  | Баш_ор_макс = 30.3
 | Аяк_ор_мин  = 9.7   | Аяк_ор_макс = 24.8
 | Тог_ор_мин  = 4.2   | Тог_ор_макс = 17.0
 | Жет_ор_мин  = -1.1  | Жет_ор_макс = 8.9
 | Беш_ор_мин  = -5.3  | Беш_ор_макс = 3.3
 | Жыл_ор_мин  = 5.1   | Жыл_ор_макс = 16.9

 | Үчт_а_мин  = -31.9 | Үчт_а_макс = 20.0
 | Бир_а_мин  = -34.0 | Бир_а_макс = 25.4
 | Жал_а_мин  = -20.8 | Жал_а_макс = 30.5
 | Чын_а_мин  = -12.3 | Чын_а_макс = 34.7
 | Буг_а_мин  = -4.1  | Буг_а_макс = 36.7
 | Кул_а_мин  = 3.9   | Кул_а_макс = 40.9
 | Тек_а_мин  = 7.4   | Тек_а_макс = 42.8
 | Баш_а_мин  = 5.1   | Баш_а_макс = 39.7
 | Аяк_а_мин  = -4.6  | Аяк_а_макс = 37.1
 | Тог_а_мин  = -13.4 | Тог_а_макс = 34.2
 | Жет_а_мин  = -25.8 | Жет_а_макс = 29.8
 | Беш_а_мин  = -29.1 | Беш_а_макс = 23.7
 | Жыл_а_мин  = -34.0 | Жыл_а_макс = 42.8

}}


=== Суулары ===
Бишкек шаарынын негизги суу артериялары мурда [[Ала-Арча суусу|Ала-Арча]] жана [[Аламүдүн суусу|Аламүдүн]] суулары болгон. Алар Бишкектин аймагында тармактанган нуктар менен түштүктөн түндүктү карай аккан. Шаар курулушунун кеңири кулач жайышына байланыштуу алардын көптөгөн салаалары эки гана нукка бириктирилген. Суу агымын жөнгө салуу үчүн Бишкектин түштүк тарабындагы тоо этектеринде курулган суу сактагычтар жана көптөгөн сугат каналдары аркылуу шаар айланасындагы чарбалардын жерлерин жана шаар аймагын сугарууга пайдаланылат.

Бишкектин  ирригация  системасына шаар аркылуу ар тарапка салынган арыктар менен каналдар тармагы кирет. Шаар аркылуу Батыш жана Түштүк Чоң Чүй  каналдары өтөт. Бишкектен түндүгүрөөктө Төмөнкү Ала-Арча суу сактагычы жайгашкан: бир бөлүгү шаардын аймагына кирет. Кара жыгач багында жана [[Бишкек Эркин Экономикалык зонасы|Бишкек Эркин Экономикалык Аймагында (ЭЭА)]] көлмөлөр бар.

Шаардын түштүк бөлүгүнө түндүктүн кадимки боз топурагы мүнөздүү, түндүк (төмөнкү) бөлүгүн боз шалбаа, шалбаа жана шалбаалуу-саздак топурактары каптап жатат. Табигый өсүмдүктөр шаардын чет-жакасындагы бош жерлерге гана мүнөздүү. Шаардын түндүк бөлүгүнүн өсүмдүк эгилбеген бош жерлеринде камыш, жекен, ыраң чөп, көлмө жана суу жээктеринде жапайы тал, терек, сейрек жийде кезигет. Шаардын түштүк жагында тоо этектеринин адырларында кургакчыл жерге мүнөздүү өсүмдүктөр басымдуулук кылат. Адырлардын төмөнкү бөлүктөрүн эпемер-шыбактуу жарым чөл ээлейт.

=== Флорасы жана фаунасы ===
Шаардын жаныбарлар дүйнөсүнүн негизин палеарктикалык ландшафттын маданий фаунасынын типтүү өкүлдөрү түзөт. Сүт эмүүчүлөрдүн негизгилери жарганаттар (эргежээл-нетопырь, кечки кожан), чычкан түркүмүндөгү кемиргичтер (үй чычкандары, боз келемиштер). Чет жактардагы жерлерде жер казгычтар, токой чычканы, жөнөкөй талаа чычканы, сейрек-таажылуу кум чычкандары, арс чычкандар, кулактуу кирпилер жүрүшөт. Сейилбактарда жана гүл бакчаларда акклиматташкан тыйын чычкан-телеуткалар үйүрлөшкөн. Шаар чегинде 100дөн ашык түрдөгү куштар кездешет, алардын ичинен 30дайы уялашат. Уялагандардын көп саны таранчылар (үй, талаа), бактектер (кичи, жөнөкөй), чабалекейлер (карлыгачтар, сары белдүү), кара таркылдак, чыйырчыктар. Аз санда уялагандар ак кула токой ак чымчыгы, борбаш-куу, жашыл чымчык, байкалбас жылкычы чымчык, чоң сары чымчык, князёк, жаргалдак, ала чымчык, боз чымын кармагыч, кыргый короолуу, сасык үпүп. Аябай аз сандагылар түкүргүч, карлыгач, топулуу торгой, булбул, козодой ж.б. Мезгилдик жер которууда  калаага короолу, пеночка, боз таркылдак, боз чымчык, кызгылт чыйырчык, боз чымчык (кичине чымчык), калтырак чымчык, токой чымчыгы, сары баштуу торгой, үрпөк баш, кызыл куйрук, күкүк, жылкычы чымчык ж.б. келишет. Кыштагандар негизинен боз карга, чыйырчык, таан. Кыштагандардан бир аз жапалак үкүлөрдүн тобу кездешет. Айрым убактарда кыргый-карчыгалар да кышташат.  Куштар менен сүт эмүүчүлөрдүн жыштыгы анча көп эмес. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдөн  жашыл бакалар, көлмөлөрдөгү жана борбор азиядагы кур бакалар кездешет. Бакалар четтеги көлмөлөрдө жашашат. Шаар чекесине чектешкен жерлерде саймалуу жана суу жыландары да кезигет. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдүн жана сойлоочулардын саны жашоо-тиричилик шарттарынын начарлашына жана аларга түздөн-түз аңчылыкка чыгып жатышкандыктан кемүүдө. Шаар четиндеги айрым каналдарда жана көлмөлөрдө елец, ит чабак, кызыл канат, чабак, маринка, сазан, боз ит чабак, сом, чүй тикен, амур чабактары ж.б. жашашат. Алардын айрымдары балык кармоо сүйүүчүлөрүнүн объекттери болуп саналат.

== Калкы ==

Шаар калкынын саны 2009 ж. [[Жалган куран|Жалган Курандагы]] эл каттоо боюнча 835,743 миң адам болуп, республикадагы калктын 15,6 %ын түзгөн.

Шаарда 1940 ж. 104,5 миң калк жашаса, 1950 ж. 218,0 миң, 1979 ж. 535,5 миң, 1989 ж. 619,9 миң, 1999 ж. 762,3 миң калк болгон.

2019 ж. 1 027,245 миң калк жашап, анын 1 022,721 миңи (99,6%) шаарда, 2,39 миңи (0,4%) шаардын чет-жакасындагы [[Орто Сай|Орто-Сай айылында]] жашайт.

Эркектер жалпы калктын 46,3%ын, аялдар 53,7%ын түзөт. 2019 ж. үйлөнгөндөрдүн саны 6695 же болбосо 1000 кишиге эсептегенде 7,7, ажырашкандар 1870 же 1000 кишиге эсептегенде 2,2 адамды түзгөн.

2019 ж. Бишкек шаардык кеңеши боюнча 1000 адамга төрөлгөндөрдүн саны 28,8, өлгөндөрдүн саны 4,7, табигый өсүш 22,912 миңди түзүп, төрөлгөн 1000 баланын (1 жашка чейинки) 21,7 өлүмгө дуушар болгон.

2019 ж. жумушсуздардын саны (катталганы боюнча) Бишкек шаары боюнча 7017 адамды түзгөн. 2009 ж. шаар боюнча жалпы калктын 24,4% эмгекке жарамдуудан жаш, 65,8% эмгекке жарамдуу, 9,8% улуу муундагы адамдар болгон.

=== Улуттук курамы ===
Шаарда [[Кыргыздар]] (66,2%), [[Орустар]] (23,0%), [[Уйгурлар]] (1,6%), [[Татарлар]] (1,5%), [[Корейлер]] (1,4%), [[Өзбектер]] (1,4%), [[Казактар]] (1,1%), [[Украиндер]] (0,9%), [[Дунгандар|Дуңгандар]] (0,5%) ж. б. жашайт

Бишкек шаарынын калкынын 2002 жылкы миграциясы: келгендердин саны 5741 адам, кеткендер — 12654 адам болуп, алардын ичинен чет өлкөлөрдөн шаарга 1017 адам жана өлкөнүн башка региондорунан шаарга 4724 адам келип, шаардан башка чет өлкөлөргө 8092 адам жана өлкөнүн башка региондоруна 4562 адам кетип, жалпы миграциялык азайуу 6913 адамды түзгөн.

{{Калктын санынын тарыхы
|title       = Бишкектин калкынын санынын тарыхы
|align       = none
|cols        = 2
|graph-pos   = bottom
|percentages = pagr
|1876|182
|1882|2135
|1893|4857
|1897|6615
|1902|9656
|1907|13752
|1913|20102
|1926|36610
|1939|92783
|1959|223831
|1970|436459
|1979|535450
|1989|619903
|1999|762308
|2009|835743
|2010|846500
|2011|859800
|2012|874400
|2021|1074075
|2022|1113800
|2023|1145000
|2024|1294800
|2025|1321900
|footnote= Булактар:&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии). Семиреченская область] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629062446/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 |date=29 June 2011 }} – First General Russian Empire Census of 1897. Population in provinces, districts, towns of Russian Empire (without Finland). Semirech'e Province (Demoscope.ru) {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Petrov |first=Vladimir |year=2005 |title=Пишпек исчезающий 1825–1926 (Pishpek disappearing. 1825–1926) |place=Bishkek}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Pisarskoy |first1=Evgeniy |last2=Kurbatov |first2=Valentin |year=1976 |title=Архитектура Советской Киргизии (Architecture of Soviet Kirghizia.) |publisher=Stroyizdat |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1908 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1907 (Обзор Семиреченской области за 1907 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132014/http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1903 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1902 (Обзор Семиреченской области за 1902 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713165604/http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |archive-date=13 July 2018 |access-date=7 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1928 |title=Всесоюзная перепись населения 1926 года : Киргизская АССР. (All-Union Census of 1926: Kyrgyz ASSR) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |url-status=dead |publisher=CSU SSSR |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132021/http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_2.php| title = 1939 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php| title = 1959 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=stat09/&gt;&lt;ref name=pop21/&gt;}}

== Экономикасы ==
Бишкек шаарынын экономикалык жана социалдык жактан башка дубандарга салыштырмалуу жогору деңгээлде өнүккөн, саясий жактан [[Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын]] борбору катары өзгөчөлөнгөн аймак. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж.б. тармактар өнүккөн.

Бишкек шаарынын экономикалык жана социалдык жактан башка дубандарга салыштырмалуу жогору деңгээлде өнүккөн, саясий жактан [[Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын]] борбору катары өзгөчөлөнгөн аймак. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж.б. тармактар өнүккөн.

Кийинки жылдары, Кыргызстанда жана анын аймактарында өндүрүштү рыноктук шартка ылайыкташтыруу максатында, чарбанын бардык тармактарында экономикалык реформа жүргүзүү башталган. Натыйжада, өндүрүшкө структуралык өзгөрүүлөр киргизилип, менчиктин ар түрдүү формасындагы ишканалар көбөйдү. 2003-жылдын 1-январына карата, статистикалык бирдиктин мамлекеттик регистрине киргизилген ээлик кылуучу (юридикалык жактар) ишкана, уюм жана мекемелердин катталган саны 23531 (а.и. иштегендери 19902) болгон. Алардын ичинен менчиктин формалары боюнча 1240 (842) мамлекеттик, 399 (240) коммуналдык, 21956 (8820) жеке менчикке таандык. Ал эми жалпы 23531 субъектилердин түрлөрү боюнча: 21813 (8527) чакан ишканалар, 1049 (771) орто жана 669 (604) ири ишканалар.

Рыноктук шартка ылайыкташкан ушул ишканалар – өнөр жай, курулуш, транспорт, соода же тейлөөнүн башка тармактарына таандык. Өндүрүштү базар экономикасынын шартына ылайыкташтыруунун натыйжасында шаардын өнөр жайында дагы эң ири структуралык өзгөрүүлөр болду.

Өндүргөн продукциялары рыногун жоготуп, сатылбай калган өнөр жай ишканалары, айрыкча Бишкектеги машина куруу тармагынын ири ишканаларынын өндүрүшү токтотулду же аларды башка өтүмдүү буюмдарды жасоого толук кайра курууга туура келди. Кээ бир ишканалар жарым жартылай иштеп калышты. Ошого байланыштуу Бишкек шаарынын өнөр жай өндүрүшү 1991—95 жылдары 4 эсеге төмөндөгөн.

Шаарда 1991-жылы чөп таңгактоочу машина жасоо 20 миң даанага жетсе, 1996-жылы анын 200 араң чыгарылган. Электр машиналар 1125тен, 64кө, металлды кесүүчү станоктор 1146дан 27ге, токулган кийимдер 16 млн даанадан 1,4 млн даанага, бут кийимдер 3,5 млн жуптан 380 миң жупка чейин кыскарган. Ошондуктан, өнөр жай өндүргөн продукциянын көлөмү боюнча Бишкектин республикадагы үлүшү 1991-жылы 31,0%тен, 1996-жылы 20,7%ке чейин азайган. Ал эми, 1996-жылы шаардын өнөр жай өндүрүшүндөгү төмөндөө токтолуп, кайра жогорулоого багыт алды.

1995-жылга салыштырганда бир жылдык өсүш продукциянын көлөмү боюнча 3,0%ти түзгөн. Жогоруда белгиленген өзгөрүүлөргө карабастан, Бишкек шаары дагы эле Республиканын эң ири өнөр жай түйүнү катары белгилүү. 2002-жылы шаарында 125 ишкана иштеп, Кыргызстандын өнөр жайынын 20,0%ин же 8903,0 млн сомдук продукциясын өндүргөн. Анын ичинен кеңири керектелүүчү товарлардын үлүшү шаардын өнөр жай өндүргөн продукциянын 63,5%ин түзгөн.

Шаарда өнөр жай өндүрүшүнүн бардык тармактары бар. Алардын ичинен негизгилери машина куруу жана металл иштетүү (2000-жылы 445,9 млн сомдук продукция чыгарган), жеңил (576,6 млн), тамак-аш (1877,3 млн) өнөр жайлары жана электрэнергетика (996,6 млн сом) негизги орунду ээлеп, алар 2000-ж. жалпы өнөр жайдын 60%тен көбүрөөк продукциясын өндүргөн. Ушул тармактардын республикадагы үлүшү дагы жогору. 2000-жылы шаардын машина куруу өнөр жай Республиканын ушул тармагы өндүргөн продукциянын 26,2%ин, тамак-аш 29,0%ин жана жеңил өнөр жай 23,5%ин чыгарган.
[[Файл:Southern Gates Bishkek.jpg|thumb|Түштүк дарбазадагы сейил-бак]]
Бишкектин ири өнөр жай ишканалары: 

* Бишкек ЖЭБ (ТЭЦ, 2000-жылы 454,3 млн сомдук продукция өндүргөн),
* &quot;РЕЕМТСМА – Кыргызстан&quot; АК (386,6 млн),
* &quot;Дастан&quot; корпорациясы (302,1 млн), камволдук-нооту (174,3 млн),
* &quot;Кока-Кола – Бишкек – Ботлерс&quot; ишканасы (162,0 миң),
* &quot;Бишкек дан-азык&quot; (52,5 млн);
* Бишкек машина куруу заводу (110,4 млн),
* &quot;Бишкексүт&quot; (114,6 млн),
* &quot;Таттуу&quot; (29,0 млн),
* &quot;Кыргызшампаны&quot; (46,9 млн),
* &quot;Кыргызавтомаш&quot; (55,6 млн),
* &quot;Жылдыз&quot; (10,1 млн),
* &quot;Байпак&quot; (9,0 млн),
* &quot;Бишкек темир-бетон заводу&quot; (37,8 млн сом),
* &quot;Булгаары&quot; биргелешкен ишканасы (14,3 млн) акционердик коомдору ж.б.&lt;br /&gt;

Өнөр жайдын негизги продукциялары:

* электроэнергия (2002-жылы 1060 млн кВт/с),
* касса аппараттары (72 даана),
* автомобиль радиаторлору (178,2 даана),
* мебелдер (172,0 млн сом),
* бетондон жасалган курама курулуш конструкциялары (59,4 миң т),
* кыш жана плита материалдары (16,3 млн даана),
* токулган кийим (15,6 миң даана),
* жүн кездемелери (374 миң м3),
* байпактар (3793,6 миң жуп),
* бут кийимдер (37,9 миң жуп),
* эт (6,3т), сүт (17,4 миң т),
* пиво (4722 миң дикалитр),
* шампан (260 миң дикалитр),
* коньяк (27,5 миң дикалитр),
* сигарет жана папиростор (3168,6 даана),
* ун (27,2 миң т), нан азыктары (41,3 миң т),
* чай (2,7 миң т) ж. б.&lt;br /&gt;

Көпчүлүгү, айрыкча машина куруу жана жеңил өнөр жай тармактарынын продукциялары чет өлкөлөргө сатылып, алар менен экономикалык байланыш түзүүдө жана Республиканын өнүгүшүндө Бишкек шаарынын мааниси зор. Экспортко сатылган продукциялардын көлөмү 2002-жылы 312,9 млн [[АКШ]]нын долларын (Республиканын экспортунун 64,4%) түзүп, региондордун ичинен биринчи орунда болгон. Ошол эле мезгилде башка өлкөлөрдөн сатып алынган калк кеңири керектөөчү продукциялардын, башкача айтканда импорттук көлөмү 363,9 млн долларга жетип, импорттун 62,0%ин түзгөн. Натыйжада, Бишкек шаарынын өзүнүн бюджетин өзү толук каражаттоо менен Республиканын бюджетин толуктоодо зор салымы бар.&lt;br /&gt;

Башка аймактардан айырмаланып, шаардын калкына социалдык жактан берилүүчү төлөмдөрдү жергиликтүү бюджеттин эсебинен шаар өзү камсыз кылат.

Бишкекте калкты соода жана тиричилик жактан тейлөөчү тармактардын өнүгүү деңгээли дагы Республиканын орто көрсөткүчүнөн бир кыйла жогору. 2002-жылы шаарда товарларды соодалап жүргүзүүнүн көлөмү 23,0 млрд сом, калкты тейлөөнүн көлөмү 4,7 млрд сом, а.и. калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 477,6 млн сомго жеткен. Башкача айтканда Республиканын орто көрсөткүчүнө салыштырганда Бишкекте соода жүргүзүүнүн көлөмүн адамдын санына эсептегенде 1,5 эсеге, ал эми калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 6,0 эсеге жогору болгон. 1995-жылы Бишкек шаарында [[Эркин экономикалык аймактар|Эркин экономикалык аймак]] (ЭЭА) түзүлгөн. Анын курамына шаардын &quot;Манас&quot; аэропорту, Өкмөттүн алдындагы Улуттук көргөзмө борборунун жери, илгертен &quot;Акчий&quot; деп аталып келген Чүй дубанынын Аламүдүн районундагы азыркы Мрамор айылынын чет-жакасындагы жерлер кирет. &quot;Бишкек&quot; ЭЭАнын жалпы аянты 489га. 2002-жылдын башталышында &quot;Бишкек&quot; ЭЭАда 412 ишкана катталып, анын 172си иштеген. Аларда 2814 адам эмгектенген. &quot;Бишкек&quot; ЭЭАда 2001-жылы 1181,8 млн сомдук продукция өндүрүлгөн, сыртка сатылган продукциянын көлөмү 12,6 млн АКШнын долларын жана сырттан келген инвестициянын көлөмү 1,2 млн долларды түзгөн.

== Маданий турмушу ==
[[Файл:Nationallibrary.jpg|left|thumb|Улуттук китепкана]]
[[Файл:The National Theatre in Bishkek (2006-10-14).jpg|thumb|221x221px|Опера жана балет театры]]
Бишкек шаары Республиканын [[илим]], [[билим]], саламаттыкты сактоо, [[көркөм өнөр]] жана [[маданият]] мекемелеринин көпчүлүгү жайгашкан ири борбор катары белгилүү. Республиканын илим изилдөө мекемелеринин дээрлик бардыгы Бишкек шаарында жайгашкан. Билим берүү жагынан 2002/2003-окуу жылында 25 жогорку окуу жайында 65,4 миң студент (алардын 85,0%и контракт менен) окуган. Жогорку окуу жайларында 4594 мугалим иштеп, алардын 226сы илимдин доктору, 1400 илимдин кандидаты. Шаарда жалпы билим берүүчү 116 орто мектеп, алардын ичинен 3 жатак-мектеп, 3 атайын мектеп жана 3 кечки мектеп иштеп, аларда 104,3 миң окуучу окуп, 5570 мугалим эмгектенген. Ушул мектептердин кээ бирлери гимназия, лицейлер жана 20 жеке менчик мектептер. Жеке менчик мектептерде 1,9 миң окуучу окуган. Ар кандай сабактарды тереңдетип окуткан мектеп, гимназия жана лицейлердин саны 32. Бардык мектептердин көбүндө информатика кабинеттери бар. Дээрлик бардык мектептерде китепкана жана ашкана иштейт. Шаардын мектептеринде бир класста орт. алганда 27 окуучу окуп, бул республикада эң жогорку чек болуп саналат. Саламаттыкты сактоо тармагында 2002-жылы 9680 орундуу (10 миң адамга 163 орун) 32 оорукана болуп, аларда ар түрдүү адистиктеги 3792 дарыгер (10 миң адамга 97 дарыгер) жана 7253 медициналык орто билимдүү кызматкер (10 миң адамга 122) иштеген. Башкача айтканда ооруканалардагы орундарды калктын 10 миң адамына эсептегенде, шаардын деңгээли Республиканын орто көрсөткүчүнөн 1,8 эсеге, ал эми врачтардын саны боюнча 2,9 эсеге жогору болгон. Бишкекте өлкөнүн ири мейманкалары, базарлары, дүкөндөрү ж. б. жайгашкан.
[[Файл:Cosmopark.jpg|left|thumb|Космопарк ]]
Алар:  &quot;Достук&quot;, &quot;Аккеме&quot;, &quot;Саякат&quot;, &quot;Ысык-Көл&quot;, &quot;Семетей&quot;, &quot;Бишкек&quot;, &quot;Ала-Тоо&quot;, &quot;Хаятт&quot;, &quot;Эльдорадо&quot; ж.б. мейманкалар, &quot;Ош&quot;, &quot;Аламүдүн&quot;, &quot;Баткен&quot;, &quot;Ортосай&quot;, &quot;Аларча-2&quot;, &quot;Дордой&quot;, &quot;Кудайберген&quot; ж.б. базарлар, &quot;Айгүл&quot;, &quot;Айчүрөк&quot;, &quot;Береке&quot;, &quot;Берекет&quot;, &quot;Бешсары&quot;, &quot;Диньчинь&quot;, &quot;Жаңылык&quot;, &quot;Миңтүркүн&quot;, &quot;Сейтек&quot; ж.б. соода дүкөндөрү жана комплекстери д. у. с. Бишкек шаарында 22 ири китепкана иштеп, аларда 7208 миң нуска китеп болгон. Шаарда 7 театр, анын бири опера жана балет театры, экөө мамл. драма театры, 1 филармония, 3 клуб жана маданият мекемелери, 10 кинотеатр жана 11 музей иштеген. Ошондой эле шаарда мамлекеттик эмес бир нече театрлар ж.б. маданияттык мекемелер ачылган. Бишкек Кыргыз Республиканын саясий борбору болгондуктан өлкөнүн башкаруу бийликтери — Президенттин администрациясы, Өкмөт, [[Жогорку Кеңеш]], Республикалык сот жана прокуратура, ошондой эле төртүнчү бийлик деп саналган басма каражаттары – гезит, журналдар, радио жана телекөрсөтүүчү мекемелер шаарда жайгашкан. Ошондой эле Бишкекте ондон ашык чет өлкөлөрдүн өкүлчүлүктөрү иштейт. Алар: АКШ, [[Беларусь]], [[Германия]], [[Индия]], [[Иран]], [[Казакстан]], [[Кытай]], Орусия, [[Өзбекстан]], [[Пакистан]], [[Тажикстан]], [[Түркия]] ж.б.

== Транспорт ==
=== Темир жол ===
[[Файл:Bischkek II Bahnhof, Nov. 2013.jpg|thumb|[[Бишкек-2]]]]
Темир жол каттамдары үч темир жол станциялары аркылуу жургүзүлөт: Пишпек, Бишкек жана Аламедин. Жүргүнчүлөрдүн жана жуктөрдүн негизги агымы [[Орусия]]нын шаарларына бет алышат, [[Казакстан]]дын аймагы менен. Жергиликтүү шаар аралык жана жакынкы аймактарга да каттамдар бар.

=== Электр транспорту ===
{{Негизги макала|Бишкек троллейбусу}}
[[1951-жыл|1951-жылы]] 13-январда троллейбус системасын өнүктүрүүнүн биринчи этабы башталган. Троллейбус линияларынын узундугу 8,4 чакырымды түзүп, МТБ-82 моделиндеги төрт троллейбус эки каттам боюнча иштеп баштаган: № 1 каттамы Линейный, Совет, Сталин (Чүй проспекти) көчөсүнөн баштап, Крупская атындагы балдар үйүнө чейин каттаган. Ал эми №2 каттам Темир жол вокзалынан Ленин проспектиси (Жибек- Жолу) аркылуу өткөн. Троллейбустар эки орундуу сан менен номерленген. Троллейбустун эң алгачкы айдоочусу Тагильцев Николай болгон&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Бишкек шаарынын мэриясынын расмий сайты. Алгачкы троллейбус 1951-жылы каттамга чыккан |url=https://bishkek.gov.kg/ky/post/26505 |accessdate=2024-09-11 |archivedate=2024-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240911115918/https://bishkek.gov.kg/ky/post/26505 }}&lt;/ref&gt;. Эң алгачкы жылдагы жүргүнчүлөрдүн жалпы саны 3228 миң адамды түзгөн&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Шаарда [[Бишкек метросу|жеңил метро]] жана электропоезд түзүлөөрү күтүлүүдө.
=== Автомобилдик (Автоунаа) ===
Шаардын коомдук транспортунун негизги түрлөрү болуп: автобустар, маршруттук таксилер, таксилер эсептелинет.

Маршруттук таксилер жургүнчулөрдүн көпчулүк бөлүгүн тейлейт, бир нече ишкана иштейт. 

Жеңил машиналардын саны 2000-жылдан 2011-жылга чейин 3 эсе, автобустар 2 эсе өскөн.

Шаардын көчөлөрү оңдолуп, жаңы жолдор да салынууда.

=== Шаар аралык байланыш ===
Ысык-Көлгө Бишкектен, жайында өзгөчө, автобустардын жана миниавтобус, таксилердин агымы көбөйөт. Көлгө чейин поезд менен да барса болот, Балыкчы шаарына чейин. 
[[Файл:Manas 2.jpg|thumb|Жаңы салынган &quot;Манас-2&quot; аэропорт терминалы]]
Бишкектен Кыргызстандын башка шаарларына чейин көптөгөн маршрут менен автобустар каттайт. Аларды шаардагы эки автобекет тейлейт: Батыш (жаңы) жана Чыгыш (эски) автобекет болуп.

=== Аэропорт (Абабекет) ===
Бишкек шаарынын административдик аймагында жайгашкан эл аралык [[Манас эл аралык аэропорту|&quot;Манас&quot; эл аралык аэропорту]] шаардан 23 км алыстыкта жайгашкан. Аэропортту кыргыз элинин улуу эпосунун башкы каарманы — Айкөл Манастын атынан коюлган. Бул аэропорт шаарды, ошондой эле Чүй дубанынын чет өлкөлөр жана Республиканын дээрлик бардык региондору менен аба жолдору аркылуу байланыштырат. 2000-жылы Бишкек шаарынын аба жолдору менен 1173,5 миң жүргүнчү ташылган. ЭГАУнун (ИКАО) классификациясына ылайык, аэропорт 4Е классында. Учуп-конуу тилкеси 4,2 км. Ал кандай самолет болбосун, кабыл ала алат дегендик, аба ырайынын эң татаал мезгилинде дагы. Перрондун (башка самолеттор токтоо үчүн жай) жалпы аянты — 242 миң м². Жаңы терминал курулган.

Бишкек тогуз жолдун тоомунда жайгашып, өлкөдөгү эң ири транспорт түйүнү болуп да саналат. Эң ири автомагистралдары:

* Бишкек – Ош — Исфана,
* Бишкек – Балыкчы – Нарын – Торугарт – Кашкар ([[Кытай]]),
* Бишкек – Балыкчы – Каракол,
* Бишкек – Алматы ([[Казакстан]]),
* Бишкек – Карабалта – Тараз ([[Казакстан]]) – Ташкент ([[Өзбекстан]]) автоунаа жолдору ж. б.

== Архитектурасы ==
[[Файл:Bishkek.jpg|thumb|Кечки Бишкек, Ала-Тоо аянты]]Бишкектин архитектурасы 1878-жылдан башталат, себеби Верный шаарында ([[Алматы]]) генерал Г.А.Колпаковский Бишкектин генералдык планына кол койгон.
1925-жылы ал кездеги [[Пишпек]] калаасына чехословакияк комунисстерден түзүлгөн &quot;Интергельпо&quot; кооперативи шаардын архитектурасынын өнүгүшүнө зор салымдарын кошушкан. Биринчилерден болуп кооперативдик ишканаларды куруп, &quot;Жумушчулар Шаарчасын&quot; кура башташкан (бул шаарчанын планировкасы шакекчелик система болгон, ошону менен шаардын башка райондорунан өзгөчөлөнүп турган.Согуштан кийинки жылдары курулуш иштери мурункудай бойдон улана берген, бирок жаңы, кооз үйлөр салынып, шаар көркүнө келе баштаган. Уникалдуу имараттар пайда болгон, биз аларды &quot;Сталиндик стиль&quot; деп атап калганбыз.

1950-жылдары шаардын аймагына аз кабаттуу үйлөрдү салууга тыюу салынгандан баштап, көп кабаттуу үйлөр салынып, индустриалдык методдор менен шаар салууга чоң түрткү болгон. 

1960-жылдары элде айтылып калгандай &quot;хрущевкалар&quot; 4-5 кабаттуу чоң панелдик үйлөр курула баштаган.
Ушул жылдары эң эле оптималдуу вариант болуп, көп кабаттуу кичирайондорду куруу болгон. Анткени жылдан-жылга шаар тургундарынын саны өсүп турган. Кийинки жылдары кичирайондордун аймагына жеке турак жайлар курула баштаган. Башаламандык куруулар балдар бакчасынын, мектептердин, сейил-бактардын территориясына салынып, көп кичирайондордун көрүнүшүн бузушкан.

Эң акыркы кичирайон болуп, 12-кичирайон курулган. Бишкектин аймагына 50гө жакын кичирайон каралган, бирок 90-жылдары ал аймактарда массалык жерлерди тартып алуулардан кийин салынбай калган.

2000-жылдан баштап, шаардын ичинде көп кабаттуу үйлөр салынып, бирок шаар куруунун эрежелери сакталган эмес.

== Административдик-аймактык бөлүнүшү ==
{{Негизги макала|Бишкектин райондору}}
Административдик-аймактык бөлүнүшү боюнча 4 районго бөлүнгөн. Калкынын саны – 2009 жылкы эл каттоо жыйынтыгы боюнча көрсөтүлгөн.
* [[Октябр аймагы|Октябрь району]] – 245 587  (2009)
* [[Биринчи май аймагы|Биринчи Май району]] – 180 994 (2009)
* [[Свердлов аймагы|Свердлов району]] – 230 821(2009)
* [[Ленин аймагы|Ленин району]] – 205 926 (2009)
* шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы – 10 724 (2009)
* Орто-Сай айылы – 5 646 (2009)
Ленин районуна Чоң-Арык айыл кеңеши карайт. Чоң-Арык айыл кеңешине шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы, Орто-Сай айылы жана аэропортко жакын жайгашкан Манас айылынын жарымы карайт.

Район башчылары акимдер болуп эсептелет. Акимди мэрия жана шаар кеңеши дайындайт. Акимиат — район администрацисы болуп эсептелет.
== Түзүлүшү ==

Шаардын аянты — 160 чарчы чакырым.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Район !! Калктын саны (миң) !! Аянты (га)
|-
| Ленин || 187,4 || 4373
|-
| Октябрь || 219,2 || 3200
|-
| Биринчи Май || 158,3 || 4715
|-
| Свердлов || 207,1 || 2920
|-
|}

Акимдик бөлүнүшү — 4 район.

Ленин районунун курамына Чоң-Арыктын айыл кеңеши кирет. Чоң-Арыктын ичине ШТА (ПГТ) Чоң-Арык жана Орто-Сай айылы киришет.

== Жогорку окуу жайлары ==
* [[Кыргыз улуттук университети]]

* Кыргыз эл аралык университети
* [[&quot;Ала-Тоо&quot; Эл аралык университети|Ала-Тоо эл аралык университети]]
* [[Кыргыз-Түрк &quot;Манас&quot; университети]]
* [[Борбордук Азиядагы Америка университети]]
* [[Кыргыз мамлекеттик техникалык университети]]
* [[Бишкек мамлекеттик университети]]
* [[Kыргыз мамлекеттик медициналык академиясы|Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясы]]
* [[Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университети]]
* Эл аралык инновациялык технологиялар университети
* [[Кыргыз улуттук агрардык университети]]
[[Файл:Busicent.jpg|thumb|Бишкек шаарындагы соода борборлорунун бири]]

== Шаардын символдору ==
&lt;gallery&gt;
Gerb of Pishpek 1908.png|[[Пишпек (шаар)|Пишпек шаарынын]] герби, [[1908|1908-жыл]]
Coat of arms of Frunze Kyrgyzstan.svg|[[Фрунзе (шаар)|Фрунзе шаарынын]] герби, [[1978]]-[[1991|1991-жж]].
Coat of arms of Bishkek 1991-1994.svg|Бишкек шаарынын герби, 1991-[[1994|1994-жж.]]
Bishkek coa 1994.svg|Бишкек шаарынын герби, 1994-жылкы версиясы
Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg|Азыркы Бишкек шаарынын герби
&lt;/gallery&gt;Шаардын герби 1908-жылы 19-мартта бекитилген. Ал кезде бүткүл Кыргызстан Орус империясынын курамында болчу, Пишпек шаары Жети-Суу областында эле.

Фрунзе шаарынын герби 1978-жылы шаардык Эл кеңешинин депутаттары бекитишкен. &quot;Фрунзегорпроекттин&quot; ишкерлери  Г. Мулявин жана А. Согонов тарткан сүрөт шаардык 100-жылдыгына карата өткөрүлгөн ачык конкурста жеңип чыккан. Ал гербдин өңдөрү ак, кызыл,ультрамарин, жашыл, коло түстө болгон.1978-жылдан 1991-жылга чейин эч өзгөрүүсүз турган гербдин ылдый жагында турган Фрунзе деген жазууну &quot;Бишкек&quot; деген жазууга алмаштырышкан. 

Бишкектин жаңы гербин 1994-жылы график М. Асаналиев жана философия илимдеринин кандидаты С. Иптаров тарабынан сунушталган герб жактырылган. Ал кездеги шаар мэри Ф. Кулов жаңы герб тууралуу демилгени көтөрүп чыккан.

== Боордош шаарлар ==
Бишкектин боордош шаарлары болуп төмөнкүлөр саналат:

*[[Алма-Ата|Алмата]], Казакстан;
*[[Нур-Султан]], [[Казакстан]];
*[[Анкара]], Түркия, 1992-жылдан бери;
*[[Измир]], [[Түркия]];
*[[Үрүмчү]], Уйгурстан, [[Кытай Эл Республикасы]];
*Куми, 1991-жылдан бери;
*[[Колорадо Спрингс (Колорадо)|Колорадо Сприңс]], [[Колорадо]], АКШ, 1994-жылдан бери;
*[[Меридэн (Коннектикут)|Мэридэн]], [[Коннектикут]], [[АКШ]], 2005-жылдан бери;
*[[Казбин]], [[Иран]];
*[[Минск]], [[Беларусь]], 2008-жылдан бери.

== Колдонулган адабияттар ==
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977—1980. Т.1-6. 
* Урстанбеков Б. У., Чороев Т. К. [[Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк]]: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2

== Булактар ==
{{Булактар|2}}


== Тышкы шилтемелер ==
* [http://bishkekgov.in.kg/ Бишкек шаар башкармалыгынын расмий сайты]

{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004225627/http://bishkekgov.in.kg/ |date=2013-10-04 }}

{{Kyrgyzstanprovinces}}
{{Азия өлкөлөрүнүн борборлору}}
{{Кыргызстандагы шаарлар}}

[[Категория:Бишкек| ]]
[[Категория:1878-жыл]]
[[Категория:1991-жыл]]</text>
      <sha1>ep67hex3sr3djhs3vtimleeu9tyr8od</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>653202</id>
      <parentid>653197</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>/* Улуттук курамы */</comment>
      <origin>653202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82052" sha1="rmq2n8ed56zh84a7yhrdsvosiozrfpk" xml:space="preserve">{{Башка маанилер|Бишкек (түшүнүк)}}
{{ОЖ
|макамы                     = Борбор шаар
 |кыргызча аталышы           = Бишкек
 |расмий аталышы             = 
 |сүрөт                      = Bishkek Montage 2020.png
 |сүрөт ачыктамасы           = 
 |баш ийгени               = Мамлекеттик деңгээлдеги шаар
 |өлкө                       = Кыргызстан 
 |герб                       = Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg
 |желек                      = Flag of Bishkek.svg
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 70
 |желектин туурасы           = 150
  |lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 52|lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = 74|lon_min = 34|lon_sec = 
  |CoordAddon                =
  |CoordScale                = 40000
 |өлкө картасынын өлчөмү  = 300
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = 
 |облус                     =
 |таблицадагы облус        = 
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = 
 |коом                       = 
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү              = [[Биринчи май району|Биринчи-Май]], [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]], [[Октябрь району|Октябр]], [[Свердлов району|Свердлов]]
 |башчысынын түрү            = Мэр
 |башчысы                    = Айбек Жунушалиев Жанышбекович
 |негизделген күнү           = 1825
 |биринчи белгиленген        = 1864
 |мурунку аталышы            = Пишпек ([[1926]] чейин)&lt;br /&gt;Фрунзе ([[1926]]-[[1991]])
 |статустун берилиши           = 1878
 |аймагы                     = 386,6
 |бийиктиктин түрү                 = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 750—900
 |климаты                    = кескин континенталдуу
 |расмий тили                = кыргыз тили
 |расмий тили2               = орус тили
  |калкы                     = {{Өсүү}} 1 270 910&lt;ref&gt;https://kaktus.media/doc/493330_naskolko_vyrastet_naselenie_bishkeka_posle_yvelicheniia_ego_territorii_dannye.html&lt;/ref&gt;
  |элди каттоо жылы          = 2024
  |жыштыгы                   = 6.226
  |агломерация               = 
  |улуттук курамы            = [[кыргыздар]] — 66.2 % &lt;br /&gt; [[орустар]] — 23,0 % &lt;br /&gt; [[уйгурлар]]  — 1,6 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] — 1,5 % &lt;br /&gt; [[корейлер]] — 1,4% &lt;br /&gt; [[өзбек|өзбектер]] — 1,4% &lt;br /&gt; [[казактар]] — 1,1 % &lt;br /&gt; [[украиндер]] — 1,0% &lt;br /&gt; [[дунгандар]] — 0,5%
  |диний курамы              = мусулман, христиан
  |этнохороним               = Бишкектик
 |убакыт аралыгы             =+06:00
 |DST                        = 
 |телефон коду               = +996 312
 |почта индекси              = 720000
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 01, BB, E
 |идентификатордун түрү         = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = Bishkek
 |сайты                      = https://bishkek.gov.kg/ky
 |сайтынын тили              = ky
|статусу=Шаар}}'''Бишкек''' — [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] саясий, экономикалык, илимий жана маданий [[Борбор|борбору]]; транспорттук башкы түйүн. Бишкек шаарында 4 администрациалык-аймактык бирдик — [[Биринчи май району|Биринчи Май]], [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]], [[Октябрь району|Октябрь]], [[Свердлов району|Свердлов]] райондору кирет.

Кокон хандыгы 1825-жылы жергиликтүү кербен жолдорун көзөмөлдөө жана жергиликтүү элден салык чогултуу үчүн Пишпек чебин курган. 1860-жылдын 4-сентябрында кыргыздардын макулдугу менен полковник Аполлон Циммерман жетектеген орус аскерлери чепти басып алышкан. Бүгүнкү күндө эски чептин урандыларын Жибек Жолу проспектисинин түндүк тарабынан, жаңы борбордук мечиттен алыс эмес жерден табууга болот&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://trvlland.com/blog-kyrgyzstan/bishkek-the-capital-of-kyrgyzstan/ Travel Land. Bishkek – the capital of Kyrgyzstan]&lt;/ref&gt;.

1868-жылы чептин ордунда мурдагы «Пишпек» аталышы менен отурукташкан жай түптөлгөн жана [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугунун]] [[Жети-Суу облусу|Жети-Суу облусунун]] курамына кирген.

1925-жылы [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугунда]] [[Кыргыз автономиялуу облусу|Кара-Кыргыз автономиялуу облусу]] түзүлүп, Пишпек анын борбору болуп белгиленген. 1926-жылы Советтер Союзунун Коммунисттик партиясы шаарды ушул жерде туулган большевиктердин аскер башчысы [[Михаил Фрунзе|Михаил Фрунзенин]] (1885–1925) урматына Фрунзе деп өзгөрткөн. Фрунзе 1936-жылы СССРде улуттук-аймактык чек бөлүү аяктаган этапта [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасынын]] борбору болгон. 1991-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши борбордун аталышын Бишкек деп атаган&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/6-1685/edition/318960/ru Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. ПОСТАНОВЛЕНИЕ ВЕРХОВНОГО СОВЕТА РЕСПУБЛИКИ КЫРГЫЗСТАН О восстановлении исторического  названия города Фрунзе]&lt;/ref&gt;.

Бишкек [[Теңир-Тоо]] (Тянь-Шань) тоо кыркаларынын уландысы болгон [[Кыргыз Ала-Тоо|Кыргыз Ала-Тоосунун]] түндүк этегинде, деңиз деңгээлинен болжол менен 800 метр бийиктикте жайгашкан. Шаардын жанындагы тоолордун бийиктиги 4 895 метрге чейин жетет. Шаардын түндүк тарабында аз адырлуу талаалар коңшу Казакстандын аймагына чейин созулуп жатат жана амактын басымдуу бөлүгүн Чүй дарыясынын суусу менен сугарылат. 

Бишкек аркылуу Түркстан–Сибирь темир жолунун ички тармагы өтөт.

Бишкек — кенен бульварлары, мрамор менен капталган коомдук имараттары жана аларды курчап турган ички короолору бар советтик стилдеги көптөгөн турак үйлөрү бар абдан чоң шаар. 

Шаар борборунан сырткарыраакта жекече курулган миңдеген майда үйлөр жайгашкан. 2024-жылы Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлиндеги административдик-аймактык бирдиктер жөнүндө мыйзамынын негизинде шаарга курамына 23 айылды камтыган 8 айыл аймагы жана ошондой эле [[Аламүдүн району|Аламүдүн]] жана [[Сокулук району|Сокулук]] райондорунун курамынан кошумча чектеш калктуу конуштар/контурлар киргизилген&lt;ref&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/4-5363/edition/12923/kg Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. 2024-жылдын 18-июлундагы № 128 Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлиндеги административдик-аймактык бирдиктер жөнүндө КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН МЫЙЗАМЫ]&lt;/ref&gt;.

Бишкектин көчөлөрү тор сыяктуу, иреттүү долборлонгон, алардын көбүнүн эки тарабында тең ысык жай мезгилинде көлөкө берип туруучу бактар отургузулган жана арык тармактары орнотулган.

== Этимологиясы ==
Кээ бир булактарда шаардын аталышынын келип чыгышы (этимологиясы) тууралуу төмөнкүдөй уламыш келтирилет: баатырдын кош бойлуу жубайы кымыз быша турган бишкегин жоготуп алат. Аны издеп жүрүп, ал капысынан уул төрөп, ага Бишкек деген ысым берет. Бишкек чоңоюп, кадырлуу инсан болот. Ал дүйнөдөн кайткандан кийин [[Аламүдүн суусу|Аламүдүн дарыясынын]] жээгиндеги дөбөгө сөөгү коюлат (мурунку чыгыш автобекети менен мурунку Ысык-Көл кинотеатрынын, азыркы Борбордук мечиттин ортосундагы аймак). Ал жерге күмбөз тургузулган. Бул курулушту XVII–XVIII кылымдардагы саякатчылар көрүп, өз жазууларында сүрөттөп калтырышкан&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://www.bishkek.gov.kg/ky/history Бишкек шаарынын мэриясынын расмий сайты. Шаардын тарыхы]&lt;/ref&gt;.

Совет бийлигинин тушунда, 1926-жылдан 1991-жылга чейин, шаар большевик Михаил Фрунзенин урматына Фрунзе деп аталган.

== Тарыхы ==
[[Файл:Bishkek_03-2016_img40_Kuznechnaya_fortress.jpg|thumb|280x280px|&quot;Темир усталар чебинин&quot; ураандылары]]
[[Файл:Central_Bank_KASSR.jpg|thumb|280x280px|[[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССРинин]] Борбордук банкы, 1927]]
[[Файл:Пишпек_шаарындагы_1925-жылдын_8-мартындагы_митинг.jpg|thumb|280x280px|Пишпек шаарындагы 1925-жылдын 8-мартындагы митинг. Дзержинский жана Киров көчөлөрүнүн кесилиши (азыркы Токтоболот Абдумомунов көчөсүнүн жана Эркиндик бульварынын кесилиши)]]
[[Файл:Пишпек_шаарындагы_1924-ж._7-ноябрындагы_демонстрация.jpg|thumb|280x280px|Пишпек шаарындагы 1924-жылдын 7-ноябрындагы демонстрация]]
[[Файл:В.И._Ленин_каза_болгон_күнү_Пишпек_шаарынын_Кызыл_аянтында_өткөн_митинг_(1924-ж).jpg|thumb|280x280px|Ленин Владимир каза болгон күнү Пишпек шаарынын Кызыл аянтында өткөн митинг]]
[[Файл:Interhelpo_4.jpg|thumb|280x280px|Интергельпо кооперативинин жумушчулары]]
[[Файл:1925-жылдан_кийин_Интергельпо_кооперативинин_өндүрүштүк_мастерскойлору_айдаган_Пишпекке_жакын_жайгашкан_талаа.jpg|thumb|280x280px|1925-жылдан кийин Интергельпо кооперативинин өндүрүштүк мастерскойлору айдаган Пишпекке жакын жайгашкан талаа]]
Азыркы шаардын аймагында адамдар эң байыркы заманда эле отурукташкан. Аламүдүн ГЭСтеринин жанынан табылган таш эмгек куралдары Бишкектин айланасында алгачкы адамдар биздин заманга чейин 5-4-миң жылдыктарда жашагандыгын далилдейт. Биздин заманга чейин 2 миң жылдыктын аягында азыркы шаардын аймагында коло доорунун уруулары жайланышкан. Алар малчылык, дыйканчылык, карапа өндүрүшү жана металлургиялык өнөрчүлүктөрдү аркалап келишкен&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Темир доорунун башталышы менен Кыргызстандын аймагында сак (б.з.ч.7-3-к.) жана усун (б.з.ч. 3-к. - б.з.ч. 5-к.) уруу бирликтери түзүлгөн. Бишкек шаары өзүнүн пайдалуу географиялык абалы менен Улуу Жибек Жолуна милдеттүү. Байыркы убактан баштап кербендер Кытайдан эки каттам менен өтүшкөн. Иле Ала-Тоосунун ыңгайлуу жериндеги жолдун чыгыш бутагы (Кордай аркылуу) Чүй өрөөнүнө чыккан жана бул жактан Ысык-Көлдүн жанынан Борбордук Тянь-Шань аркылуу өткөн башка жол менен кезиккен. Дал ушул жолдордун кесилишинде байыртадан көпөстөр үчүн эс алуу жайы болгон кербен-сарай жайгашкан. Бул жер тилкеси эзелтеден кыргыздардын солто уруусуна таандык экендиги тарыхый белгиленген. Бул жерлердин жолдорунда адатта жандуу соода жүргүзүлгөн&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Орто кылымда Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын алабын көчмөн жана отурукташып дыйканчылык кылган түрк уруулары мекендеген. Орто кылымдагы эң ири шаарлардын бири азыркы Бишкек шаар чалдыбары (VII–XXII кылымдары) болгон. Татаал планда салынып, бекем чеп курулмаларынан турган бул шаар 25–30 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;дей аянтты ээлеген (Бишкек-1 (Чыгыш) автобекетинин жана мурунку Ключевой, Кызыл-Аскер айылдарынын аймагы). Кийин &quot;Темир усталар чеби&quot; аталып калган дагы бир байыркы чоң чептин (VII–XIII кылымдары) урандылары, азыркы Абдумомунов жана Орозбеков көчөлөрүнүн, Кара-Жыгач багы менен Аламүдүн суусунун ортосунда жайгашкан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

XVI кылымда Батыш жана Чыгыш - эки цивилизациянын ортосунда соода жана маданий байланыш толугу менен үзүлгөндүгү тарыхта калган. Легендалуу &quot;жибек жол” жашоосун токтоткон, шаарлар жок болгон. Согуштар, чума эпидемиясы, жер титирөөлөр гүлдөп жаткан Чүй өрөөнүн чөлгө айлантты. Шаар жашоосу башка көнүмүштөргө – бир жерде отурукташууну талап кылбаган көчмөндөрдүн жашоо көнүмүшүнө алмашылды. Укмуштуу сарайлар жана күчтүү чептер, көңүлдүү жана ызы-чуу соода жана өнөрчүлүк кербендер урап кеткен дөңгө айланган же такыр эле жер менен теңелген. Ала-Арча жана Аламүдүн сууларынын аралыгындагы Чүй өрөөнү жүз жылдарга кыргыздардын кырк уруусунун бири болгон солто уруусунун жайыты болуп калган.  Жети-Суулук кыргыз жана казак жайлоолору аркылуу Борбордук Азиядан Кытайга өткөн сейрек кездешүүчү соода кербендери бул таш жерлерди жандандырып турган.

Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын аралыгы көптөгөн булактарда ыйык жер катары эсептелет. Дем берүүчү жана дарылоочу суу менен булактар эскерилет, башка кызыктуу фактылар да келтирилет. Ошол үчүн бул жерлер көптөгөн элдер үчүн өзгөчө баалуу жана кызыктыруучу болуп калган. Ушуга байланыштуу байыртадан бул жакта форпосттор, кербен-сарайлар, чептер пайда болгон. Кокон чеби пайда болгонго чейин бир белгилүү аталыш, кыштак же айыл – Жал деп аталган. Жазылган булактары менен сүрөттөлгөн Кокон хандыгы суу аралыгындагы аймакты басып алган жана Мадали хандын буйругу боюнча 1825-жылы бул жакта Пишпек чеби курулган. Чеп Аламүдүн суусунун батыш жагында азыркы &quot;Темир усталар чебинин&quot; ордунда 6 га аянты ээлеген.

Борбор Азияны ээлеп алууга умтулган Орусия аскерлери 1860-жылы 4-сентябрда Пишпек чебин убактылуу басып алган. Бирок алар кетээри менен мында кокондуктардын бийлиги кайра орногон. 

1862-жылдын 13-октябрында Ала-Тоо округунун начальниги Г.А.Колпаковский 1400 адамдан турган отряды, артиллерияны колдонуу менен чепти толугу менен курчап алууну баштаган. Ушул эле жылдын 24-октябрында кокондуктар багынышкан. 1862-жылдын 2-ноябрда орус отряды чептин калдыктарын таштап, Верный шаарына кеткен. Кокондуктардан өч алуу үчүн [[Байтик баатыр|Байтик]] [[Байтик баатыр|баатырдын]] буйругу боюнча кыргыздар чептин калдыктарын таптакыр талкалашкан. 

Кыргыздар 1863-жылы Орусинын курамына кошулушкан. Омсктогу генерал-губернаторлукта Орусиянын курамына кирүү жөнүндө келишимге кол коюлган. Өлкөдө өз алдынча башкаруу тутуму негизделген. Чүй өрөөнүндө жана Пишпек чебинин урандыларынын жанында падыша администрациясынын көзөмөлү алдында бир катар шаардык жана дыйканчылык кыштактар пайда болгон.

1864-жылы казак-орустардын бекети, ага удаа чакан базар, 1887-жылы ат-почта бекети курулган.

1865-жылга чейин чүйлүк кыргыздар административдик жактан Ала-Тоо округунун (борбору — [[Алматы|Верный]] шаары) начальнигине баш ийген, 1865–67 жылдары [[Түркстан облусу|Түркстан]] облусуна, кийин Токмок уездинин курамында Жети-Суу облусуна кирген.  

1868-жылы – Лебединовка, Ново-Покровка айылы жана 50 үй-бүлө Пишпек өзөнүндө почта трактынын айланысында отурукташкан. Ташкент жолу келечектеги Пишпек уезддик шаарынын биринчи көчөсү болуп калган. Пенза, Самара, Воронеж, Тамбов губернияларынан биринчи орус дыйканчыл үй-бүлөлөр, алгач жер тамдарды жана кепелерди куруу менен, өзүлөрү үчүн тракт жолунун жээгиндеги короо-жай участокторун тандап алган. Биринчи жайгашкандарга Ташкенттен, Намангандан жана Өзбекстандын башка жерлеринен соодагер-өзбектер кошулган. Аламүдүн суусунун жээгинде кыргыздар, малы жана короо-жайы жок өзбектер, мындан сырткары Бишкек кокон чебинин мурунку гарнизонунун аскерлеринин үй-бүлөлөрү жашашкан. 

1876-жылы Пишпекте 58 үй-бүлө (88 эркен жана 94 аял) жашаган. Улуту боюнча жашоочулар төмөнкүчө бөлүнүшкөн: рус улутундагылардын 9 үй-бүлөсү, өзбек улутундагылардын 48 үй-бүлөсү жана татар улутундагылардын 1 үй-бүлөсү.

1878-жылы 29-апрелде уездин борбору Токмоктон Пишпекке көчүрүлүп, ага шаар макамы берилген. Шаар калкынын саны 1913-жылы 18 468 адамга жеткен.Пишпекте кустардык-өнөр жайлык мүнөздөгү алгачкы ишканалар, анын ичинде тегирмендер XIX кылымдын 2-жарымында пайда болгон. 

1883-жылы булгаары заводу, 1885-жылы сыр-быштак жасоо ишканасы иштей баштаган. Шаарда өнөр жайга караганда базардык-стационардык типтеги соода багыты тезирээк өнүккөн. 

1878-жылы алгачкы чакан оорукана менен дарыкана ачылган. 

1879-жылы бир класстуу окуу жай, кийин башка окуу жайлар ачылган. 

1916-жылы жайында Пишпек уездинин көп бөлүгүндө улуттук-боштондук көтөрүлүшү баштаган. [[Орусия|Орусияда]] февраль буржуазия-демократиялык революциясы жеңгенден кийин, 1917-жылы мартта Пишпек солдат жана жумушчу депутаттар кеңеши уюшулуп, анда чечүүчү позициянын [[Убактылуу өкмөт|Убактылуу өкмөттү]] колдогон меньшевиктер менен эсерлер ээлеп алышкан. 

1918-жылы 7-январда Пишпектеги жана уездеги бийлик иш жүзүндө большевиктердин карамагына өткөн. 

1924-жылы алгачкы кыргыз гезети &quot;Эркин-Тоо&quot; чыккан. 

1924-жылы 14-октябрдан тартып Пишпек — Кара Кыргыз автономиялуу облусунун (1925-жылы 25-майдан кийин Кыргыз автономиялуу облусу), 1926-жылы 1-февралынан тартып Кыргыз Советтик Социалисттик автономиялуу облусунун борбор шаары болгон.

1926-жылы мамлекеттик басмакана менен музей негизделген.

1926-жылы 12-майда Пишкек шаарынын аталышы [[Фрунзе]] шаары деп өзгөртүлгөн. 1936-жылы 5-декабрдан тартып Фрунзе шаары — [[Кыргыз ССР|Кыргыз ССРинин]] борбору болгон.

1932-жылы педагогика, 1938-жылы зооветеринария, 1939-жылы медицина институттары ачылган.

1938-жылы Фрунзе шарында 3 администрадивдик район: Пролетар району (азыркы [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]]), [[Биринчи май району|Биринчи Май району]], [[Свердлов району]] түзүлгөн. 

1961-жылы шаарга Кызыл-Аскер, Привокзальный (Попеновка), [[Төкөлдөш]] айылдары, Аламүдүн, Көк-Жар айылдарынын бир бөлүгү, 1984-ж. Чоң-Арык, Орто-Сай айылдары кошулган. 

1974-жылы жаңы администрадивдик бирдик болгон [[Октябрь району]] түптөлгөн. 
[[Файл:Kilometre_zero_Bishkek.jpg|thumb|373x373px|Бишкек шаарынын нөлдүк километри]]
1991-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши борбордун аталышын Бишкек деп өзгөрткөн жана Бишкек шаары эгемен Кыргыз Республикасынын борбор шаары&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Географиясы ==
Шаар Кыргыз Ала-Тоосунун этегинде, Чүй өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө, Аламүдүн жана [[Ала-Арча]] сууларынын шилендиси пайда кылган жантайыңкы түздүктөн орун алган. Деңиз деңгээлинен 750–900 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Лөс сымал кыртыш каптаган түздүк бара-бара түндүктү карай жантайып, Чүй суусунун жайылмасына кошулат. Бишкек тушта Чүй суусунун нугу Чүй өрөөнүнүн түндүк жагына карай четтеп, шаардан 20 ''км''дей аралыктан өтөт. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаарынын туштагы жазылыгы 60 ''км''дей.

[[Чүй]] өрөөнүнүн Бишкек шаарында жайгашкан борбор бөлүгү геологиалык структурасы боюнча кеңдикке жакын багытта созулуп жаткан асимметриалык мегасинклинал. Шаардын азыркы чеги Чүй синеклизасынын Бишкек ийилүүсү деп аталган түштүк бөлүгүнө дал келет. Ийилүү палеоген-неогенде пайда болгон чөкмө тектер менен толгон. Алар палеозой пундаментинин үстүндө жатат. Палеозой тоо тек катмарлары 5000 ''м''ден ашык тереңдикте (геопизикалык маалыматтар боюнча) жатып, негизинен гнейс, кристаллдык сланес жана акиташ тегинен, ошондой эле эпузиа тоо тектеринен турат. Үстүндөгү палеоген-неоген тоо тек  катмарларынын жалпы калыңдыгы 4,5–5,0 ''км''. Аларды төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон борпоң тоо тектердин калың кабаты жаап жатат. Алар кой таштардан, арасында кум-шагыл ширелген майда жумуру таштардан, ар кандай бүртүктөгү кумдардын жана кумдуу чопонун кабатчалары менен топторунан түзүлгөн аллүбий-пролүбий чөкмө тоо тектерден турат.

Сейсмдик аймакташтуруунун маалыматы боюнча шаар аймагы 9 баллдуу зонада жайгашкан. Шаардын аймагындагы 4 жерден 1500–2000 ''м'' тереңдиктен бургулоо көзөнөгү аркылуу минералдуу ысык суу чыгарылган. Курамы клорид-натрий калцийлүү. Дарылык касиети бар. Муун, тери, ичеги-карын оорууларын дарылоодо пайдаланса болот.

=== Климаты ===
Бишкек шаары мелүүн алкактагы континенттик  климаттуу  аймактын түштүк чегинде жайгашкан. Бир жылда орто эсеп менен 322 күн (2000 саат) бою күн тиет. Күн эң көп тийген ай [[Теке айы|Теке]] (332 саат), эң аз тийгени [[Бештин айы]] (126 саат). Абанын жылдык орточо температурасы 10,2''°С'', [[Үчтүн айы|Үчтүн айыныкы]] – 4,6''°С'', [[Теке айы|Текеники]] – 24,5''°С''. 1930 жылы  [[Бештин айы|Бештин айында]] эң төмөнкү температура (–38''°С''),  1983-жылы [[Теке айы|Текеде]] эң жогорку температура  (43''°С'') катталган. Шаардын түштүк бөлүгү түндүк бөлүгүнөн 1—2''°С''ка жылуураак. Үшүк жүрүү жазында [[Чын куран айы|Чын Курандын]] ортосунда токтоп, күзүндө [[Тогуздун айы|Тогуздун айынын]] ортосунан башталат. Бирок бул мөөнөттөр өзгөрүп да кетиши мүмкүн. Шаар нымдын негизги булагы – деңиз менен океандан алыс жайгашкандыктан жаан-чачын аз болот. Жылдык жаан-чачындын орточо өлчөмү 409 ''мм''. Көбү [[Жалган куран|Жалган Куран]]-[[Теке айы|Теке]], жылдын кургакчыл мезгили (11%) [[Теке айы|Теке]]–[[Аяк оона айы|Айак Оона]] айларына туура келет. Кар [[Бештин айы|Бештин айынын]] ортосунан [[Бирдин айы|Бирдин айынын]] аягына чейин жатат. Жаан-чачындуу кыштагы кардын орточо калыңдыгы 13 ''см'', аз түшкөндөгү орточо калыңдыгы 3–7 ''см''. Бишкектин климатына тоо-өрөөн желаргысы  мүнөздүү. Анын  ылдамдыгы  2–3 ''м/сек''ден  ашпайт.  Ылдамдыгы 15 ''м/сек''ге жеткен шамал негизинен батыштан согот жана жылына орто эсеп менен  30дай  жолу болот. Жылдын суук мезгилинде жылына орто эсеп менен 30–40 күн шаарды жөө туман жана мунарык басып турат.
{{Шаардын аба ырайы
 | Туурасы    = 100%
 | Абалы      = collapsed
 | Жер_илик   = Бишкектин
 | Булак      = Погода и климат&lt;ref&gt;[https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38353.htm Погода и климат. Климат мира. Бишкек]&lt;/ref&gt;

 | Үчт_ор     = -2.7  | Үчт_ор_ж-ч = 75
 | Бир_ор     = -0.8  | Бир_ор_ж-ч = 75
 | Жал_ор     = 4.9   | Жал_ор_ж-ч = 71
 | Чын_ор     = 11.2  | Чын_ор_ж-ч = 63
 | Буг_ор     = 16.4  | Буг_ор_ж-ч = 60
 | Кул_ор     = 21.4  | Кул_ор_ж-ч = 50
 | Тек_ор     = 24.2  | Тек_ор_ж-ч = 46
 | Баш_ор     = 22.8  | Баш_ор_ж-ч = 45
 | Аяк_ор     = 17.1  | Аяк_ор_ж-ч = 48
 | Тог_ор     = 10.1  | Тог_ор_ж-ч = 60
 | Жет_ор     = 3.3   | Жет_ор_ж-ч = 71
 | Беш_ор     = -1.5  | Беш_ор_ж-ч = 77
 | Жыл_ор     = 10.5  | Жыл_ор_ж-ч = 62

 | Үчт_ор_мин  = -7.1  | Үчт_ор_макс = 2.7
 | Бир_ор_мин  = -5.2  | Бир_ор_макс = 4.6
 | Жал_ор_мин  = 0.0   | Жал_ор_макс = 10.7
 | Чын_ор_мин  = 5.3   | Чын_ор_макс = 17.8
 | Буг_ор_мин  = 10.1  | Буг_ор_макс = 22.9
 | Кул_ор_мин  = 14.3  | Кул_ор_макс = 28.2
 | Тек_ор_мин  = 16.5  | Тек_ор_макс = 31.4
 | Баш_ор_мин  = 14.8  | Баш_ор_макс = 30.3
 | Аяк_ор_мин  = 9.7   | Аяк_ор_макс = 24.8
 | Тог_ор_мин  = 4.2   | Тог_ор_макс = 17.0
 | Жет_ор_мин  = -1.1  | Жет_ор_макс = 8.9
 | Беш_ор_мин  = -5.3  | Беш_ор_макс = 3.3
 | Жыл_ор_мин  = 5.1   | Жыл_ор_макс = 16.9

 | Үчт_а_мин  = -31.9 | Үчт_а_макс = 20.0
 | Бир_а_мин  = -34.0 | Бир_а_макс = 25.4
 | Жал_а_мин  = -20.8 | Жал_а_макс = 30.5
 | Чын_а_мин  = -12.3 | Чын_а_макс = 34.7
 | Буг_а_мин  = -4.1  | Буг_а_макс = 36.7
 | Кул_а_мин  = 3.9   | Кул_а_макс = 40.9
 | Тек_а_мин  = 7.4   | Тек_а_макс = 42.8
 | Баш_а_мин  = 5.1   | Баш_а_макс = 39.7
 | Аяк_а_мин  = -4.6  | Аяк_а_макс = 37.1
 | Тог_а_мин  = -13.4 | Тог_а_макс = 34.2
 | Жет_а_мин  = -25.8 | Жет_а_макс = 29.8
 | Беш_а_мин  = -29.1 | Беш_а_макс = 23.7
 | Жыл_а_мин  = -34.0 | Жыл_а_макс = 42.8

}}


=== Суулары ===
Бишкек шаарынын негизги суу артериялары мурда [[Ала-Арча суусу|Ала-Арча]] жана [[Аламүдүн суусу|Аламүдүн]] суулары болгон. Алар Бишкектин аймагында тармактанган нуктар менен түштүктөн түндүктү карай аккан. Шаар курулушунун кеңири кулач жайышына байланыштуу алардын көптөгөн салаалары эки гана нукка бириктирилген. Суу агымын жөнгө салуу үчүн Бишкектин түштүк тарабындагы тоо этектеринде курулган суу сактагычтар жана көптөгөн сугат каналдары аркылуу шаар айланасындагы чарбалардын жерлерин жана шаар аймагын сугарууга пайдаланылат.

Бишкектин  ирригация  системасына шаар аркылуу ар тарапка салынган арыктар менен каналдар тармагы кирет. Шаар аркылуу Батыш жана Түштүк Чоң Чүй  каналдары өтөт. Бишкектен түндүгүрөөктө Төмөнкү Ала-Арча суу сактагычы жайгашкан: бир бөлүгү шаардын аймагына кирет. Кара жыгач багында жана [[Бишкек Эркин Экономикалык зонасы|Бишкек Эркин Экономикалык Аймагында (ЭЭА)]] көлмөлөр бар.

Шаардын түштүк бөлүгүнө түндүктүн кадимки боз топурагы мүнөздүү, түндүк (төмөнкү) бөлүгүн боз шалбаа, шалбаа жана шалбаалуу-саздак топурактары каптап жатат. Табигый өсүмдүктөр шаардын чет-жакасындагы бош жерлерге гана мүнөздүү. Шаардын түндүк бөлүгүнүн өсүмдүк эгилбеген бош жерлеринде камыш, жекен, ыраң чөп, көлмө жана суу жээктеринде жапайы тал, терек, сейрек жийде кезигет. Шаардын түштүк жагында тоо этектеринин адырларында кургакчыл жерге мүнөздүү өсүмдүктөр басымдуулук кылат. Адырлардын төмөнкү бөлүктөрүн эпемер-шыбактуу жарым чөл ээлейт.

=== Флорасы жана фаунасы ===
Шаардын жаныбарлар дүйнөсүнүн негизин палеарктикалык ландшафттын маданий фаунасынын типтүү өкүлдөрү түзөт. Сүт эмүүчүлөрдүн негизгилери жарганаттар (эргежээл-нетопырь, кечки кожан), чычкан түркүмүндөгү кемиргичтер (үй чычкандары, боз келемиштер). Чет жактардагы жерлерде жер казгычтар, токой чычканы, жөнөкөй талаа чычканы, сейрек-таажылуу кум чычкандары, арс чычкандар, кулактуу кирпилер жүрүшөт. Сейилбактарда жана гүл бакчаларда акклиматташкан тыйын чычкан-телеуткалар үйүрлөшкөн. Шаар чегинде 100дөн ашык түрдөгү куштар кездешет, алардын ичинен 30дайы уялашат. Уялагандардын көп саны таранчылар (үй, талаа), бактектер (кичи, жөнөкөй), чабалекейлер (карлыгачтар, сары белдүү), кара таркылдак, чыйырчыктар. Аз санда уялагандар ак кула токой ак чымчыгы, борбаш-куу, жашыл чымчык, байкалбас жылкычы чымчык, чоң сары чымчык, князёк, жаргалдак, ала чымчык, боз чымын кармагыч, кыргый короолуу, сасык үпүп. Аябай аз сандагылар түкүргүч, карлыгач, топулуу торгой, булбул, козодой ж.б. Мезгилдик жер которууда  калаага короолу, пеночка, боз таркылдак, боз чымчык, кызгылт чыйырчык, боз чымчык (кичине чымчык), калтырак чымчык, токой чымчыгы, сары баштуу торгой, үрпөк баш, кызыл куйрук, күкүк, жылкычы чымчык ж.б. келишет. Кыштагандар негизинен боз карга, чыйырчык, таан. Кыштагандардан бир аз жапалак үкүлөрдүн тобу кездешет. Айрым убактарда кыргый-карчыгалар да кышташат.  Куштар менен сүт эмүүчүлөрдүн жыштыгы анча көп эмес. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдөн  жашыл бакалар, көлмөлөрдөгү жана борбор азиядагы кур бакалар кездешет. Бакалар четтеги көлмөлөрдө жашашат. Шаар чекесине чектешкен жерлерде саймалуу жана суу жыландары да кезигет. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдүн жана сойлоочулардын саны жашоо-тиричилик шарттарынын начарлашына жана аларга түздөн-түз аңчылыкка чыгып жатышкандыктан кемүүдө. Шаар четиндеги айрым каналдарда жана көлмөлөрдө елец, ит чабак, кызыл канат, чабак, маринка, сазан, боз ит чабак, сом, чүй тикен, амур чабактары ж.б. жашашат. Алардын айрымдары балык кармоо сүйүүчүлөрүнүн объекттери болуп саналат.

== Калкы ==

Шаар калкынын саны 2009 ж. [[Жалган куран|Жалган Курандагы]] эл каттоо боюнча 835,743 миң адам болуп, республикадагы калктын 15,6 %ын түзгөн.

Шаарда 1940 ж. 104,5 миң калк жашаса, 1950 ж. 218,0 миң, 1979 ж. 535,5 миң, 1989 ж. 619,9 миң, 1999 ж. 762,3 миң калк болгон.

2019 ж. 1 027,245 миң калк жашап, анын 1 022,721 миңи (99,6%) шаарда, 2,39 миңи (0,4%) шаардын чет-жакасындагы [[Орто Сай|Орто-Сай айылында]] жашайт.

Эркектер жалпы калктын 46,3%ын, аялдар 53,7%ын түзөт. 2019 ж. үйлөнгөндөрдүн саны 6695 же болбосо 1000 кишиге эсептегенде 7,7, ажырашкандар 1870 же 1000 кишиге эсептегенде 2,2 адамды түзгөн.

2019 ж. Бишкек шаардык кеңеши боюнча 1000 адамга төрөлгөндөрдүн саны 28,8, өлгөндөрдүн саны 4,7, табигый өсүш 22,912 миңди түзүп, төрөлгөн 1000 баланын (1 жашка чейинки) 21,7 өлүмгө дуушар болгон.

2019 ж. жумушсуздардын саны (катталганы боюнча) Бишкек шаары боюнча 7017 адамды түзгөн. 2009 ж. шаар боюнча жалпы калктын 24,4% эмгекке жарамдуудан жаш, 65,8% эмгекке жарамдуу, 9,8% улуу муундагы адамдар болгон.

=== Улуттук курамы ===
Шаарда [[Кыргыздар]] (66,2%), [[Орустар]] (23,0%), [[Уйгурлар]] (1,6%), [[Татарлар]] (1,5%), [[Корейлер]] (1,4%), [[Өзбектер]] (1,4%), [[Казактар]] (1,1%), [[Украиндер]] (0,9%), [[Дунгандар|Дуңгандар]] (0,5%) ж. б. жашайт

Бишкек шаарынын калкынын 2002 жылкы миграциясы: келгендердин саны 5741 адам, кеткендер — 12654 адам болуп, алардын ичинен чет өлкөлөрдөн шаарга 1017 адам жана өлкөнүн башка региондорунан шаарга 4724 адам келип, шаардан башка чет өлкөлөргө 8092 адам жана өлкөнүн башка региондоруна 4562 адам кетип, жалпы миграциялык азайуу 6913 адамды түзгөн.

{{Калктын санынын тарыхы
|title       = Бишкектин калкынын санынын тарыхы
|align       = none
|cols        = 2
|graph-pos   = bottom
|percentages = pagr
|1876|182
|1882|2135
|1893|4857
|1897|6615
|1902|9656
|1907|13752
|1913|20102
|1926|36610
|1939|92783
|1959|223831
|1970|436459
|1979|535450
|1989|619903
|1999|762308
|2009|835743
|2010|846500
|2011|859800
|2012|874400
|2021|1074075
|2022|1113800
|2023|1145000
|2024|1294800
|2025|1321900
|footnote= Булактар:&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии). Семиреченская область] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629062446/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 |date=29 June 2011 }} – First General Russian Empire Census of 1897. Population in provinces, districts, towns of Russian Empire (without Finland). Semirech'e Province (Demoscope.ru) {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Petrov |first=Vladimir |year=2005 |title=Пишпек исчезающий 1825–1926 (Pishpek disappearing. 1825–1926) |place=Bishkek}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Pisarskoy |first1=Evgeniy |last2=Kurbatov |first2=Valentin |year=1976 |title=Архитектура Советской Киргизии (Architecture of Soviet Kirghizia.) |publisher=Stroyizdat |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1908 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1907 (Обзор Семиреченской области за 1907 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132014/http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1903 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1902 (Обзор Семиреченской области за 1902 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713165604/http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |archive-date=13 July 2018 |access-date=7 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1928 |title=Всесоюзная перепись населения 1926 года : Киргизская АССР. (All-Union Census of 1926: Kyrgyz ASSR) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |url-status=dead |publisher=CSU SSSR |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132021/http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_2.php| title = 1939 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php| title = 1959 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=stat09/&gt;&lt;ref name=pop21/&gt;
}}


== Экономикасы ==
Бишкек шаарынын экономикалык жана социалдык жактан башка дубандарга салыштырмалуу жогору деңгээлде өнүккөн, саясий жактан [[Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын]] борбору катары өзгөчөлөнгөн аймак. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж.б. тармактар өнүккөн.

Бишкек шаарынын экономикалык жана социалдык жактан башка дубандарга салыштырмалуу жогору деңгээлде өнүккөн, саясий жактан [[Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын]] борбору катары өзгөчөлөнгөн аймак. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж.б. тармактар өнүккөн.

Кийинки жылдары, Кыргызстанда жана анын аймактарында өндүрүштү рыноктук шартка ылайыкташтыруу максатында, чарбанын бардык тармактарында экономикалык реформа жүргүзүү башталган. Натыйжада, өндүрүшкө структуралык өзгөрүүлөр киргизилип, менчиктин ар түрдүү формасындагы ишканалар көбөйдү. 2003-жылдын 1-январына карата, статистикалык бирдиктин мамлекеттик регистрине киргизилген ээлик кылуучу (юридикалык жактар) ишкана, уюм жана мекемелердин катталган саны 23531 (а.и. иштегендери 19902) болгон. Алардын ичинен менчиктин формалары боюнча 1240 (842) мамлекеттик, 399 (240) коммуналдык, 21956 (8820) жеке менчикке таандык. Ал эми жалпы 23531 субъектилердин түрлөрү боюнча: 21813 (8527) чакан ишканалар, 1049 (771) орто жана 669 (604) ири ишканалар.

Рыноктук шартка ылайыкташкан ушул ишканалар – өнөр жай, курулуш, транспорт, соода же тейлөөнүн башка тармактарына таандык. Өндүрүштү базар экономикасынын шартына ылайыкташтыруунун натыйжасында шаардын өнөр жайында дагы эң ири структуралык өзгөрүүлөр болду.

Өндүргөн продукциялары рыногун жоготуп, сатылбай калган өнөр жай ишканалары, айрыкча Бишкектеги машина куруу тармагынын ири ишканаларынын өндүрүшү токтотулду же аларды башка өтүмдүү буюмдарды жасоого толук кайра курууга туура келди. Кээ бир ишканалар жарым жартылай иштеп калышты. Ошого байланыштуу Бишкек шаарынын өнөр жай өндүрүшү 1991—95 жылдары 4 эсеге төмөндөгөн.

Шаарда 1991-жылы чөп таңгактоочу машина жасоо 20 миң даанага жетсе, 1996-жылы анын 200 араң чыгарылган. Электр машиналар 1125тен, 64кө, металлды кесүүчү станоктор 1146дан 27ге, токулган кийимдер 16 млн даанадан 1,4 млн даанага, бут кийимдер 3,5 млн жуптан 380 миң жупка чейин кыскарган. Ошондуктан, өнөр жай өндүргөн продукциянын көлөмү боюнча Бишкектин республикадагы үлүшү 1991-жылы 31,0%тен, 1996-жылы 20,7%ке чейин азайган. Ал эми, 1996-жылы шаардын өнөр жай өндүрүшүндөгү төмөндөө токтолуп, кайра жогорулоого багыт алды.

1995-жылга салыштырганда бир жылдык өсүш продукциянын көлөмү боюнча 3,0%ти түзгөн. Жогоруда белгиленген өзгөрүүлөргө карабастан, Бишкек шаары дагы эле Республиканын эң ири өнөр жай түйүнү катары белгилүү. 2002-жылы шаарында 125 ишкана иштеп, Кыргызстандын өнөр жайынын 20,0%ин же 8903,0 млн сомдук продукциясын өндүргөн. Анын ичинен кеңири керектелүүчү товарлардын үлүшү шаардын өнөр жай өндүргөн продукциянын 63,5%ин түзгөн.

Шаарда өнөр жай өндүрүшүнүн бардык тармактары бар. Алардын ичинен негизгилери машина куруу жана металл иштетүү (2000-жылы 445,9 млн сомдук продукция чыгарган), жеңил (576,6 млн), тамак-аш (1877,3 млн) өнөр жайлары жана электрэнергетика (996,6 млн сом) негизги орунду ээлеп, алар 2000-ж. жалпы өнөр жайдын 60%тен көбүрөөк продукциясын өндүргөн. Ушул тармактардын республикадагы үлүшү дагы жогору. 2000-жылы шаардын машина куруу өнөр жай Республиканын ушул тармагы өндүргөн продукциянын 26,2%ин, тамак-аш 29,0%ин жана жеңил өнөр жай 23,5%ин чыгарган.
[[Файл:Southern Gates Bishkek.jpg|thumb|Түштүк дарбазадагы сейил-бак]]
Бишкектин ири өнөр жай ишканалары: 

* Бишкек ЖЭБ (ТЭЦ, 2000-жылы 454,3 млн сомдук продукция өндүргөн),
* &quot;РЕЕМТСМА – Кыргызстан&quot; АК (386,6 млн),
* &quot;Дастан&quot; корпорациясы (302,1 млн), камволдук-нооту (174,3 млн),
* &quot;Кока-Кола – Бишкек – Ботлерс&quot; ишканасы (162,0 миң),
* &quot;Бишкек дан-азык&quot; (52,5 млн);
* Бишкек машина куруу заводу (110,4 млн),
* &quot;Бишкексүт&quot; (114,6 млн),
* &quot;Таттуу&quot; (29,0 млн),
* &quot;Кыргызшампаны&quot; (46,9 млн),
* &quot;Кыргызавтомаш&quot; (55,6 млн),
* &quot;Жылдыз&quot; (10,1 млн),
* &quot;Байпак&quot; (9,0 млн),
* &quot;Бишкек темир-бетон заводу&quot; (37,8 млн сом),
* &quot;Булгаары&quot; биргелешкен ишканасы (14,3 млн) акционердик коомдору ж.б.&lt;br /&gt;

Өнөр жайдын негизги продукциялары:

* электроэнергия (2002-жылы 1060 млн кВт/с),
* касса аппараттары (72 даана),
* автомобиль радиаторлору (178,2 даана),
* мебелдер (172,0 млн сом),
* бетондон жасалган курама курулуш конструкциялары (59,4 миң т),
* кыш жана плита материалдары (16,3 млн даана),
* токулган кийим (15,6 миң даана),
* жүн кездемелери (374 миң м3),
* байпактар (3793,6 миң жуп),
* бут кийимдер (37,9 миң жуп),
* эт (6,3т), сүт (17,4 миң т),
* пиво (4722 миң дикалитр),
* шампан (260 миң дикалитр),
* коньяк (27,5 миң дикалитр),
* сигарет жана папиростор (3168,6 даана),
* ун (27,2 миң т), нан азыктары (41,3 миң т),
* чай (2,7 миң т) ж. б.&lt;br /&gt;

Көпчүлүгү, айрыкча машина куруу жана жеңил өнөр жай тармактарынын продукциялары чет өлкөлөргө сатылып, алар менен экономикалык байланыш түзүүдө жана Республиканын өнүгүшүндө Бишкек шаарынын мааниси зор. Экспортко сатылган продукциялардын көлөмү 2002-жылы 312,9 млн [[АКШ]]нын долларын (Республиканын экспортунун 64,4%) түзүп, региондордун ичинен биринчи орунда болгон. Ошол эле мезгилде башка өлкөлөрдөн сатып алынган калк кеңири керектөөчү продукциялардын, башкача айтканда импорттук көлөмү 363,9 млн долларга жетип, импорттун 62,0%ин түзгөн. Натыйжада, Бишкек шаарынын өзүнүн бюджетин өзү толук каражаттоо менен Республиканын бюджетин толуктоодо зор салымы бар.&lt;br /&gt;

Башка аймактардан айырмаланып, шаардын калкына социалдык жактан берилүүчү төлөмдөрдү жергиликтүү бюджеттин эсебинен шаар өзү камсыз кылат.

Бишкекте калкты соода жана тиричилик жактан тейлөөчү тармактардын өнүгүү деңгээли дагы Республиканын орто көрсөткүчүнөн бир кыйла жогору. 2002-жылы шаарда товарларды соодалап жүргүзүүнүн көлөмү 23,0 млрд сом, калкты тейлөөнүн көлөмү 4,7 млрд сом, а.и. калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 477,6 млн сомго жеткен. Башкача айтканда Республиканын орто көрсөткүчүнө салыштырганда Бишкекте соода жүргүзүүнүн көлөмүн адамдын санына эсептегенде 1,5 эсеге, ал эми калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 6,0 эсеге жогору болгон. 1995-жылы Бишкек шаарында [[Эркин экономикалык аймактар|Эркин экономикалык аймак]] (ЭЭА) түзүлгөн. Анын курамына шаардын &quot;Манас&quot; аэропорту, Өкмөттүн алдындагы Улуттук көргөзмө борборунун жери, илгертен &quot;Акчий&quot; деп аталып келген Чүй дубанынын Аламүдүн районундагы азыркы Мрамор айылынын чет-жакасындагы жерлер кирет. &quot;Бишкек&quot; ЭЭАнын жалпы аянты 489га. 2002-жылдын башталышында &quot;Бишкек&quot; ЭЭАда 412 ишкана катталып, анын 172си иштеген. Аларда 2814 адам эмгектенген. &quot;Бишкек&quot; ЭЭАда 2001-жылы 1181,8 млн сомдук продукция өндүрүлгөн, сыртка сатылган продукциянын көлөмү 12,6 млн АКШнын долларын жана сырттан келген инвестициянын көлөмү 1,2 млн долларды түзгөн.

== Маданий турмушу ==
[[Файл:Nationallibrary.jpg|left|thumb|Улуттук китепкана]]
[[Файл:The National Theatre in Bishkek (2006-10-14).jpg|thumb|221x221px|Опера жана балет театры]]
Бишкек шаары Республиканын [[илим]], [[билим]], саламаттыкты сактоо, [[көркөм өнөр]] жана [[маданият]] мекемелеринин көпчүлүгү жайгашкан ири борбор катары белгилүү. Республиканын илим изилдөө мекемелеринин дээрлик бардыгы Бишкек шаарында жайгашкан. Билим берүү жагынан 2002/2003-окуу жылында 25 жогорку окуу жайында 65,4 миң студент (алардын 85,0%и контракт менен) окуган. Жогорку окуу жайларында 4594 мугалим иштеп, алардын 226сы илимдин доктору, 1400 илимдин кандидаты. Шаарда жалпы билим берүүчү 116 орто мектеп, алардын ичинен 3 жатак-мектеп, 3 атайын мектеп жана 3 кечки мектеп иштеп, аларда 104,3 миң окуучу окуп, 5570 мугалим эмгектенген. Ушул мектептердин кээ бирлери гимназия, лицейлер жана 20 жеке менчик мектептер. Жеке менчик мектептерде 1,9 миң окуучу окуган. Ар кандай сабактарды тереңдетип окуткан мектеп, гимназия жана лицейлердин саны 32. Бардык мектептердин көбүндө информатика кабинеттери бар. Дээрлик бардык мектептерде китепкана жана ашкана иштейт. Шаардын мектептеринде бир класста орт. алганда 27 окуучу окуп, бул республикада эң жогорку чек болуп саналат. Саламаттыкты сактоо тармагында 2002-жылы 9680 орундуу (10 миң адамга 163 орун) 32 оорукана болуп, аларда ар түрдүү адистиктеги 3792 дарыгер (10 миң адамга 97 дарыгер) жана 7253 медициналык орто билимдүү кызматкер (10 миң адамга 122) иштеген. Башкача айтканда ооруканалардагы орундарды калктын 10 миң адамына эсептегенде, шаардын деңгээли Республиканын орто көрсөткүчүнөн 1,8 эсеге, ал эми врачтардын саны боюнча 2,9 эсеге жогору болгон. Бишкекте өлкөнүн ири мейманкалары, базарлары, дүкөндөрү ж. б. жайгашкан.
[[Файл:Cosmopark.jpg|left|thumb|Космопарк ]]
Алар:  &quot;Достук&quot;, &quot;Аккеме&quot;, &quot;Саякат&quot;, &quot;Ысык-Көл&quot;, &quot;Семетей&quot;, &quot;Бишкек&quot;, &quot;Ала-Тоо&quot;, &quot;Хаятт&quot;, &quot;Эльдорадо&quot; ж.б. мейманкалар, &quot;Ош&quot;, &quot;Аламүдүн&quot;, &quot;Баткен&quot;, &quot;Ортосай&quot;, &quot;Аларча-2&quot;, &quot;Дордой&quot;, &quot;Кудайберген&quot; ж.б. базарлар, &quot;Айгүл&quot;, &quot;Айчүрөк&quot;, &quot;Береке&quot;, &quot;Берекет&quot;, &quot;Бешсары&quot;, &quot;Диньчинь&quot;, &quot;Жаңылык&quot;, &quot;Миңтүркүн&quot;, &quot;Сейтек&quot; ж.б. соода дүкөндөрү жана комплекстери д. у. с. Бишкек шаарында 22 ири китепкана иштеп, аларда 7208 миң нуска китеп болгон. Шаарда 7 театр, анын бири опера жана балет театры, экөө мамл. драма театры, 1 филармония, 3 клуб жана маданият мекемелери, 10 кинотеатр жана 11 музей иштеген. Ошондой эле шаарда мамлекеттик эмес бир нече театрлар ж.б. маданияттык мекемелер ачылган. Бишкек Кыргыз Республиканын саясий борбору болгондуктан өлкөнүн башкаруу бийликтери — Президенттин администрациясы, Өкмөт, [[Жогорку Кеңеш]], Республикалык сот жана прокуратура, ошондой эле төртүнчү бийлик деп саналган басма каражаттары – гезит, журналдар, радио жана телекөрсөтүүчү мекемелер шаарда жайгашкан. Ошондой эле Бишкекте ондон ашык чет өлкөлөрдүн өкүлчүлүктөрү иштейт. Алар: АКШ, [[Беларусь]], [[Германия]], [[Индия]], [[Иран]], [[Казакстан]], [[Кытай]], Орусия, [[Өзбекстан]], [[Пакистан]], [[Тажикстан]], [[Түркия]] ж.б.

== Транспорт ==
=== Темир жол ===
[[Файл:Bischkek II Bahnhof, Nov. 2013.jpg|thumb|[[Бишкек-2]]]]
Темир жол каттамдары үч темир жол станциялары аркылуу жургүзүлөт: Пишпек, Бишкек жана Аламедин. Жүргүнчүлөрдүн жана жуктөрдүн негизги агымы [[Орусия]]нын шаарларына бет алышат, [[Казакстан]]дын аймагы менен. Жергиликтүү шаар аралык жана жакынкы аймактарга да каттамдар бар.

=== Электр транспорту ===
{{Негизги макала|Бишкек троллейбусу}}
[[1951-жыл|1951-жылы]] 13-январда троллейбус системасын өнүктүрүүнүн биринчи этабы башталган. Троллейбус линияларынын узундугу 8,4 чакырымды түзүп, МТБ-82 моделиндеги төрт троллейбус эки каттам боюнча иштеп баштаган: № 1 каттамы Линейный, Совет, Сталин (Чүй проспекти) көчөсүнөн баштап, Крупская атындагы балдар үйүнө чейин каттаган. Ал эми №2 каттам Темир жол вокзалынан Ленин проспектиси (Жибек- Жолу) аркылуу өткөн. Троллейбустар эки орундуу сан менен номерленген. Троллейбустун эң алгачкы айдоочусу Тагильцев Николай болгон&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Бишкек шаарынын мэриясынын расмий сайты. Алгачкы троллейбус 1951-жылы каттамга чыккан |url=https://bishkek.gov.kg/ky/post/26505 |accessdate=2024-09-11 |archivedate=2024-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240911115918/https://bishkek.gov.kg/ky/post/26505 }}&lt;/ref&gt;. Эң алгачкы жылдагы жүргүнчүлөрдүн жалпы саны 3228 миң адамды түзгөн&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Шаарда [[Бишкек метросу|жеңил метро]] жана электропоезд түзүлөөрү күтүлүүдө.
=== Автомобилдик (Автоунаа) ===
Шаардын коомдук транспортунун негизги түрлөрү болуп: автобустар, маршруттук таксилер, таксилер эсептелинет.

Маршруттук таксилер жургүнчулөрдүн көпчулүк бөлүгүн тейлейт, бир нече ишкана иштейт. 

Жеңил машиналардын саны 2000-жылдан 2011-жылга чейин 3 эсе, автобустар 2 эсе өскөн.

Шаардын көчөлөрү оңдолуп, жаңы жолдор да салынууда.

=== Шаар аралык байланыш ===
Ысык-Көлгө Бишкектен, жайында өзгөчө, автобустардын жана миниавтобус, таксилердин агымы көбөйөт. Көлгө чейин поезд менен да барса болот, Балыкчы шаарына чейин. 
[[Файл:Manas 2.jpg|thumb|Жаңы салынган &quot;Манас-2&quot; аэропорт терминалы]]
Бишкектен Кыргызстандын башка шаарларына чейин көптөгөн маршрут менен автобустар каттайт. Аларды шаардагы эки автобекет тейлейт: Батыш (жаңы) жана Чыгыш (эски) автобекет болуп.

=== Аэропорт (Абабекет) ===
Бишкек шаарынын административдик аймагында жайгашкан эл аралык [[Манас эл аралык аэропорту|&quot;Манас&quot; эл аралык аэропорту]] шаардан 23 км алыстыкта жайгашкан. Аэропортту кыргыз элинин улуу эпосунун башкы каарманы — Айкөл Манастын атынан коюлган. Бул аэропорт шаарды, ошондой эле Чүй дубанынын чет өлкөлөр жана Республиканын дээрлик бардык региондору менен аба жолдору аркылуу байланыштырат. 2000-жылы Бишкек шаарынын аба жолдору менен 1173,5 миң жүргүнчү ташылган. ЭГАУнун (ИКАО) классификациясына ылайык, аэропорт 4Е классында. Учуп-конуу тилкеси 4,2 км. Ал кандай самолет болбосун, кабыл ала алат дегендик, аба ырайынын эң татаал мезгилинде дагы. Перрондун (башка самолеттор токтоо үчүн жай) жалпы аянты — 242 миң м². Жаңы терминал курулган.

Бишкек тогуз жолдун тоомунда жайгашып, өлкөдөгү эң ири транспорт түйүнү болуп да саналат. Эң ири автомагистралдары:

* Бишкек – Ош — Исфана,
* Бишкек – Балыкчы – Нарын – Торугарт – Кашкар ([[Кытай]]),
* Бишкек – Балыкчы – Каракол,
* Бишкек – Алматы ([[Казакстан]]),
* Бишкек – Карабалта – Тараз ([[Казакстан]]) – Ташкент ([[Өзбекстан]]) автоунаа жолдору ж. б.

== Архитектурасы ==
[[Файл:Bishkek.jpg|thumb|Кечки Бишкек, Ала-Тоо аянты]]Бишкектин архитектурасы 1878-жылдан башталат, себеби Верный шаарында ([[Алматы]]) генерал Г.А.Колпаковский Бишкектин генералдык планына кол койгон.
1925-жылы ал кездеги [[Пишпек]] калаасына чехословакияк комунисстерден түзүлгөн &quot;Интергельпо&quot; кооперативи шаардын архитектурасынын өнүгүшүнө зор салымдарын кошушкан. Биринчилерден болуп кооперативдик ишканаларды куруп, &quot;Жумушчулар Шаарчасын&quot; кура башташкан (бул шаарчанын планировкасы шакекчелик система болгон, ошону менен шаардын башка райондорунан өзгөчөлөнүп турган.Согуштан кийинки жылдары курулуш иштери мурункудай бойдон улана берген, бирок жаңы, кооз үйлөр салынып, шаар көркүнө келе баштаган. Уникалдуу имараттар пайда болгон, биз аларды &quot;Сталиндик стиль&quot; деп атап калганбыз.

1950-жылдары шаардын аймагына аз кабаттуу үйлөрдү салууга тыюу салынгандан баштап, көп кабаттуу үйлөр салынып, индустриалдык методдор менен шаар салууга чоң түрткү болгон. 

1960-жылдары элде айтылып калгандай &quot;хрущевкалар&quot; 4-5 кабаттуу чоң панелдик үйлөр курула баштаган.
Ушул жылдары эң эле оптималдуу вариант болуп, көп кабаттуу кичирайондорду куруу болгон. Анткени жылдан-жылга шаар тургундарынын саны өсүп турган. Кийинки жылдары кичирайондордун аймагына жеке турак жайлар курула баштаган. Башаламандык куруулар балдар бакчасынын, мектептердин, сейил-бактардын территориясына салынып, көп кичирайондордун көрүнүшүн бузушкан.

Эң акыркы кичирайон болуп, 12-кичирайон курулган. Бишкектин аймагына 50гө жакын кичирайон каралган, бирок 90-жылдары ал аймактарда массалык жерлерди тартып алуулардан кийин салынбай калган.

2000-жылдан баштап, шаардын ичинде көп кабаттуу үйлөр салынып, бирок шаар куруунун эрежелери сакталган эмес.

== Административдик-аймактык бөлүнүшү ==
{{Негизги макала|Бишкектин райондору}}
Административдик-аймактык бөлүнүшү боюнча 4 районго бөлүнгөн. Калкынын саны – 2009 жылкы эл каттоо жыйынтыгы боюнча көрсөтүлгөн.
* [[Октябр аймагы|Октябрь району]] – 245 587  (2009)
* [[Биринчи май аймагы|Биринчи Май району]] – 180 994 (2009)
* [[Свердлов аймагы|Свердлов району]] – 230 821(2009)
* [[Ленин аймагы|Ленин району]] – 205 926 (2009)
* шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы – 10 724 (2009)
* Орто-Сай айылы – 5 646 (2009)
Ленин районуна Чоң-Арык айыл кеңеши карайт. Чоң-Арык айыл кеңешине шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы, Орто-Сай айылы жана аэропортко жакын жайгашкан Манас айылынын жарымы карайт.

Район башчылары акимдер болуп эсептелет. Акимди мэрия жана шаар кеңеши дайындайт. Акимиат — район администрацисы болуп эсептелет.
== Түзүлүшү ==

Шаардын аянты — 160 чарчы чакырым.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Район !! Калктын саны (миң) !! Аянты (га)
|-
| Ленин || 187,4 || 4373
|-
| Октябрь || 219,2 || 3200
|-
| Биринчи Май || 158,3 || 4715
|-
| Свердлов || 207,1 || 2920
|-
|}

Акимдик бөлүнүшү — 4 район.

Ленин районунун курамына Чоң-Арыктын айыл кеңеши кирет. Чоң-Арыктын ичине ШТА (ПГТ) Чоң-Арык жана Орто-Сай айылы киришет.

== Жогорку окуу жайлары ==
* [[Кыргыз улуттук университети]]

* Кыргыз эл аралык университети
* [[&quot;Ала-Тоо&quot; Эл аралык университети|Ала-Тоо эл аралык университети]]
* [[Кыргыз-Түрк &quot;Манас&quot; университети]]
* [[Борбордук Азиядагы Америка университети]]
* [[Кыргыз мамлекеттик техникалык университети]]
* [[Бишкек мамлекеттик университети]]
* [[Kыргыз мамлекеттик медициналык академиясы|Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясы]]
* [[Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университети]]
* Эл аралык инновациялык технологиялар университети
* [[Кыргыз улуттук агрардык университети]]
[[Файл:Busicent.jpg|thumb|Бишкек шаарындагы соода борборлорунун бири]]

== Шаардын символдору ==
&lt;gallery&gt;
Gerb of Pishpek 1908.png|[[Пишпек (шаар)|Пишпек шаарынын]] герби, [[1908|1908-жыл]]
Coat of arms of Frunze Kyrgyzstan.svg|[[Фрунзе (шаар)|Фрунзе шаарынын]] герби, [[1978]]-[[1991|1991-жж]].
Coat of arms of Bishkek 1991-1994.svg|Бишкек шаарынын герби, 1991-[[1994|1994-жж.]]
Bishkek coa 1994.svg|Бишкек шаарынын герби, 1994-жылкы версиясы
Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg|Азыркы Бишкек шаарынын герби
&lt;/gallery&gt;Шаардын герби 1908-жылы 19-мартта бекитилген. Ал кезде бүткүл Кыргызстан Орус империясынын курамында болчу, Пишпек шаары Жети-Суу областында эле.

Фрунзе шаарынын герби 1978-жылы шаардык Эл кеңешинин депутаттары бекитишкен. &quot;Фрунзегорпроекттин&quot; ишкерлери  Г. Мулявин жана А. Согонов тарткан сүрөт шаардык 100-жылдыгына карата өткөрүлгөн ачык конкурста жеңип чыккан. Ал гербдин өңдөрү ак, кызыл,ультрамарин, жашыл, коло түстө болгон.1978-жылдан 1991-жылга чейин эч өзгөрүүсүз турган гербдин ылдый жагында турган Фрунзе деген жазууну &quot;Бишкек&quot; деген жазууга алмаштырышкан. 

Бишкектин жаңы гербин 1994-жылы график М. Асаналиев жана философия илимдеринин кандидаты С. Иптаров тарабынан сунушталган герб жактырылган. Ал кездеги шаар мэри Ф. Кулов жаңы герб тууралуу демилгени көтөрүп чыккан.

== Боордош шаарлар ==
Бишкектин боордош шаарлары болуп төмөнкүлөр саналат:

*[[Алма-Ата|Алмата]], Казакстан;
*[[Нур-Султан]], [[Казакстан]];
*[[Анкара]], Түркия, 1992-жылдан бери;
*[[Измир]], [[Түркия]];
*[[Үрүмчү]], Уйгурстан, [[Кытай Эл Республикасы]];
*Куми, 1991-жылдан бери;
*[[Колорадо Спрингс (Колорадо)|Колорадо Сприңс]], [[Колорадо]], АКШ, 1994-жылдан бери;
*[[Меридэн (Коннектикут)|Мэридэн]], [[Коннектикут]], [[АКШ]], 2005-жылдан бери;
*[[Казбин]], [[Иран]];
*[[Минск]], [[Беларусь]], 2008-жылдан бери.

== Колдонулган адабияттар ==
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977—1980. Т.1-6. 
* Урстанбеков Б. У., Чороев Т. К. [[Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк]]: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2

== Булактар ==
{{Булактар|2}}


== Тышкы шилтемелер ==
* [http://bishkekgov.in.kg/ Бишкек шаар башкармалыгынын расмий сайты]

{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004225627/http://bishkekgov.in.kg/ |date=2013-10-04 }}

{{Kyrgyzstanprovinces}}
{{Азия өлкөлөрүнүн борборлору}}
{{Кыргызстандагы шаарлар}}

[[Категория:Бишкек| ]]
[[Категория:1878-жыл]]
[[Категория:1991-жыл]]</text>
      <sha1>rmq2n8ed56zh84a7yhrdsvosiozrfpk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>653203</id>
      <parentid>653202</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>/* Улуттук курамы */</comment>
      <origin>653203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82120" sha1="mwc65corathbonlxn2z30227c2xikkb" xml:space="preserve">{{Башка маанилер|Бишкек (түшүнүк)}}
{{ОЖ
|макамы                     = Борбор шаар
 |кыргызча аталышы           = Бишкек
 |расмий аталышы             = 
 |сүрөт                      = Bishkek Montage 2020.png
 |сүрөт ачыктамасы           = 
 |баш ийгени               = Мамлекеттик деңгээлдеги шаар
 |өлкө                       = Кыргызстан 
 |герб                       = Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg
 |желек                      = Flag of Bishkek.svg
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 70
 |желектин туурасы           = 150
  |lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 52|lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = 74|lon_min = 34|lon_sec = 
  |CoordAddon                =
  |CoordScale                = 40000
 |өлкө картасынын өлчөмү  = 300
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = 
 |облус                     =
 |таблицадагы облус        = 
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = 
 |коом                       = 
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү              = [[Биринчи май району|Биринчи-Май]], [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]], [[Октябрь району|Октябр]], [[Свердлов району|Свердлов]]
 |башчысынын түрү            = Мэр
 |башчысы                    = Айбек Жунушалиев Жанышбекович
 |негизделген күнү           = 1825
 |биринчи белгиленген        = 1864
 |мурунку аталышы            = Пишпек ([[1926]] чейин)&lt;br /&gt;Фрунзе ([[1926]]-[[1991]])
 |статустун берилиши           = 1878
 |аймагы                     = 386,6
 |бийиктиктин түрү                 = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 750—900
 |климаты                    = кескин континенталдуу
 |расмий тили                = кыргыз тили
 |расмий тили2               = орус тили
  |калкы                     = {{Өсүү}} 1 270 910&lt;ref&gt;https://kaktus.media/doc/493330_naskolko_vyrastet_naselenie_bishkeka_posle_yvelicheniia_ego_territorii_dannye.html&lt;/ref&gt;
  |элди каттоо жылы          = 2024
  |жыштыгы                   = 6.226
  |агломерация               = 
  |улуттук курамы            = [[кыргыздар]] — 66.2 % &lt;br /&gt; [[орустар]] — 23,0 % &lt;br /&gt; [[уйгурлар]]  — 1,6 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] — 1,5 % &lt;br /&gt; [[корейлер]] — 1,4% &lt;br /&gt; [[өзбек|өзбектер]] — 1,4% &lt;br /&gt; [[казактар]] — 1,1 % &lt;br /&gt; [[украиндер]] — 1,0% &lt;br /&gt; [[дунгандар]] — 0,5%
  |диний курамы              = мусулман, христиан
  |этнохороним               = Бишкектик
 |убакыт аралыгы             =+06:00
 |DST                        = 
 |телефон коду               = +996 312
 |почта индекси              = 720000
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 01, BB, E
 |идентификатордун түрү         = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = Bishkek
 |сайты                      = https://bishkek.gov.kg/ky
 |сайтынын тили              = ky
|статусу=Шаар}}'''Бишкек''' — [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] саясий, экономикалык, илимий жана маданий [[Борбор|борбору]]; транспорттук башкы түйүн. Бишкек шаарында 4 администрациалык-аймактык бирдик — [[Биринчи май району|Биринчи Май]], [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]], [[Октябрь району|Октябрь]], [[Свердлов району|Свердлов]] райондору кирет.

Кокон хандыгы 1825-жылы жергиликтүү кербен жолдорун көзөмөлдөө жана жергиликтүү элден салык чогултуу үчүн Пишпек чебин курган. 1860-жылдын 4-сентябрында кыргыздардын макулдугу менен полковник Аполлон Циммерман жетектеген орус аскерлери чепти басып алышкан. Бүгүнкү күндө эски чептин урандыларын Жибек Жолу проспектисинин түндүк тарабынан, жаңы борбордук мечиттен алыс эмес жерден табууга болот&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://trvlland.com/blog-kyrgyzstan/bishkek-the-capital-of-kyrgyzstan/ Travel Land. Bishkek – the capital of Kyrgyzstan]&lt;/ref&gt;.

1868-жылы чептин ордунда мурдагы «Пишпек» аталышы менен отурукташкан жай түптөлгөн жана [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугунун]] [[Жети-Суу облусу|Жети-Суу облусунун]] курамына кирген.

1925-жылы [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугунда]] [[Кыргыз автономиялуу облусу|Кара-Кыргыз автономиялуу облусу]] түзүлүп, Пишпек анын борбору болуп белгиленген. 1926-жылы Советтер Союзунун Коммунисттик партиясы шаарды ушул жерде туулган большевиктердин аскер башчысы [[Михаил Фрунзе|Михаил Фрунзенин]] (1885–1925) урматына Фрунзе деп өзгөрткөн. Фрунзе 1936-жылы СССРде улуттук-аймактык чек бөлүү аяктаган этапта [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасынын]] борбору болгон. 1991-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши борбордун аталышын Бишкек деп атаган&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/6-1685/edition/318960/ru Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. ПОСТАНОВЛЕНИЕ ВЕРХОВНОГО СОВЕТА РЕСПУБЛИКИ КЫРГЫЗСТАН О восстановлении исторического  названия города Фрунзе]&lt;/ref&gt;.

Бишкек [[Теңир-Тоо]] (Тянь-Шань) тоо кыркаларынын уландысы болгон [[Кыргыз Ала-Тоо|Кыргыз Ала-Тоосунун]] түндүк этегинде, деңиз деңгээлинен болжол менен 800 метр бийиктикте жайгашкан. Шаардын жанындагы тоолордун бийиктиги 4 895 метрге чейин жетет. Шаардын түндүк тарабында аз адырлуу талаалар коңшу Казакстандын аймагына чейин созулуп жатат жана амактын басымдуу бөлүгүн Чүй дарыясынын суусу менен сугарылат. 

Бишкек аркылуу Түркстан–Сибирь темир жолунун ички тармагы өтөт.

Бишкек — кенен бульварлары, мрамор менен капталган коомдук имараттары жана аларды курчап турган ички короолору бар советтик стилдеги көптөгөн турак үйлөрү бар абдан чоң шаар. 

Шаар борборунан сырткарыраакта жекече курулган миңдеген майда үйлөр жайгашкан. 2024-жылы Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлиндеги административдик-аймактык бирдиктер жөнүндө мыйзамынын негизинде шаарга курамына 23 айылды камтыган 8 айыл аймагы жана ошондой эле [[Аламүдүн району|Аламүдүн]] жана [[Сокулук району|Сокулук]] райондорунун курамынан кошумча чектеш калктуу конуштар/контурлар киргизилген&lt;ref&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/4-5363/edition/12923/kg Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. 2024-жылдын 18-июлундагы № 128 Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлиндеги административдик-аймактык бирдиктер жөнүндө КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН МЫЙЗАМЫ]&lt;/ref&gt;.

Бишкектин көчөлөрү тор сыяктуу, иреттүү долборлонгон, алардын көбүнүн эки тарабында тең ысык жай мезгилинде көлөкө берип туруучу бактар отургузулган жана арык тармактары орнотулган.

== Этимологиясы ==
Кээ бир булактарда шаардын аталышынын келип чыгышы (этимологиясы) тууралуу төмөнкүдөй уламыш келтирилет: баатырдын кош бойлуу жубайы кымыз быша турган бишкегин жоготуп алат. Аны издеп жүрүп, ал капысынан уул төрөп, ага Бишкек деген ысым берет. Бишкек чоңоюп, кадырлуу инсан болот. Ал дүйнөдөн кайткандан кийин [[Аламүдүн суусу|Аламүдүн дарыясынын]] жээгиндеги дөбөгө сөөгү коюлат (мурунку чыгыш автобекети менен мурунку Ысык-Көл кинотеатрынын, азыркы Борбордук мечиттин ортосундагы аймак). Ал жерге күмбөз тургузулган. Бул курулушту XVII–XVIII кылымдардагы саякатчылар көрүп, өз жазууларында сүрөттөп калтырышкан&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://www.bishkek.gov.kg/ky/history Бишкек шаарынын мэриясынын расмий сайты. Шаардын тарыхы]&lt;/ref&gt;.

Совет бийлигинин тушунда, 1926-жылдан 1991-жылга чейин, шаар большевик Михаил Фрунзенин урматына Фрунзе деп аталган.

== Тарыхы ==
[[Файл:Bishkek_03-2016_img40_Kuznechnaya_fortress.jpg|thumb|280x280px|&quot;Темир усталар чебинин&quot; ураандылары]]
[[Файл:Central_Bank_KASSR.jpg|thumb|280x280px|[[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССРинин]] Борбордук банкы, 1927]]
[[Файл:Пишпек_шаарындагы_1925-жылдын_8-мартындагы_митинг.jpg|thumb|280x280px|Пишпек шаарындагы 1925-жылдын 8-мартындагы митинг. Дзержинский жана Киров көчөлөрүнүн кесилиши (азыркы Токтоболот Абдумомунов көчөсүнүн жана Эркиндик бульварынын кесилиши)]]
[[Файл:Пишпек_шаарындагы_1924-ж._7-ноябрындагы_демонстрация.jpg|thumb|280x280px|Пишпек шаарындагы 1924-жылдын 7-ноябрындагы демонстрация]]
[[Файл:В.И._Ленин_каза_болгон_күнү_Пишпек_шаарынын_Кызыл_аянтында_өткөн_митинг_(1924-ж).jpg|thumb|280x280px|Ленин Владимир каза болгон күнү Пишпек шаарынын Кызыл аянтында өткөн митинг]]
[[Файл:Interhelpo_4.jpg|thumb|280x280px|Интергельпо кооперативинин жумушчулары]]
[[Файл:1925-жылдан_кийин_Интергельпо_кооперативинин_өндүрүштүк_мастерскойлору_айдаган_Пишпекке_жакын_жайгашкан_талаа.jpg|thumb|280x280px|1925-жылдан кийин Интергельпо кооперативинин өндүрүштүк мастерскойлору айдаган Пишпекке жакын жайгашкан талаа]]
Азыркы шаардын аймагында адамдар эң байыркы заманда эле отурукташкан. Аламүдүн ГЭСтеринин жанынан табылган таш эмгек куралдары Бишкектин айланасында алгачкы адамдар биздин заманга чейин 5-4-миң жылдыктарда жашагандыгын далилдейт. Биздин заманга чейин 2 миң жылдыктын аягында азыркы шаардын аймагында коло доорунун уруулары жайланышкан. Алар малчылык, дыйканчылык, карапа өндүрүшү жана металлургиялык өнөрчүлүктөрдү аркалап келишкен&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Темир доорунун башталышы менен Кыргызстандын аймагында сак (б.з.ч.7-3-к.) жана усун (б.з.ч. 3-к. - б.з.ч. 5-к.) уруу бирликтери түзүлгөн. Бишкек шаары өзүнүн пайдалуу географиялык абалы менен Улуу Жибек Жолуна милдеттүү. Байыркы убактан баштап кербендер Кытайдан эки каттам менен өтүшкөн. Иле Ала-Тоосунун ыңгайлуу жериндеги жолдун чыгыш бутагы (Кордай аркылуу) Чүй өрөөнүнө чыккан жана бул жактан Ысык-Көлдүн жанынан Борбордук Тянь-Шань аркылуу өткөн башка жол менен кезиккен. Дал ушул жолдордун кесилишинде байыртадан көпөстөр үчүн эс алуу жайы болгон кербен-сарай жайгашкан. Бул жер тилкеси эзелтеден кыргыздардын солто уруусуна таандык экендиги тарыхый белгиленген. Бул жерлердин жолдорунда адатта жандуу соода жүргүзүлгөн&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Орто кылымда Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын алабын көчмөн жана отурукташып дыйканчылык кылган түрк уруулары мекендеген. Орто кылымдагы эң ири шаарлардын бири азыркы Бишкек шаар чалдыбары (VII–XXII кылымдары) болгон. Татаал планда салынып, бекем чеп курулмаларынан турган бул шаар 25–30 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;дей аянтты ээлеген (Бишкек-1 (Чыгыш) автобекетинин жана мурунку Ключевой, Кызыл-Аскер айылдарынын аймагы). Кийин &quot;Темир усталар чеби&quot; аталып калган дагы бир байыркы чоң чептин (VII–XIII кылымдары) урандылары, азыркы Абдумомунов жана Орозбеков көчөлөрүнүн, Кара-Жыгач багы менен Аламүдүн суусунун ортосунда жайгашкан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

XVI кылымда Батыш жана Чыгыш - эки цивилизациянын ортосунда соода жана маданий байланыш толугу менен үзүлгөндүгү тарыхта калган. Легендалуу &quot;жибек жол” жашоосун токтоткон, шаарлар жок болгон. Согуштар, чума эпидемиясы, жер титирөөлөр гүлдөп жаткан Чүй өрөөнүн чөлгө айлантты. Шаар жашоосу башка көнүмүштөргө – бир жерде отурукташууну талап кылбаган көчмөндөрдүн жашоо көнүмүшүнө алмашылды. Укмуштуу сарайлар жана күчтүү чептер, көңүлдүү жана ызы-чуу соода жана өнөрчүлүк кербендер урап кеткен дөңгө айланган же такыр эле жер менен теңелген. Ала-Арча жана Аламүдүн сууларынын аралыгындагы Чүй өрөөнү жүз жылдарга кыргыздардын кырк уруусунун бири болгон солто уруусунун жайыты болуп калган.  Жети-Суулук кыргыз жана казак жайлоолору аркылуу Борбордук Азиядан Кытайга өткөн сейрек кездешүүчү соода кербендери бул таш жерлерди жандандырып турган.

Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын аралыгы көптөгөн булактарда ыйык жер катары эсептелет. Дем берүүчү жана дарылоочу суу менен булактар эскерилет, башка кызыктуу фактылар да келтирилет. Ошол үчүн бул жерлер көптөгөн элдер үчүн өзгөчө баалуу жана кызыктыруучу болуп калган. Ушуга байланыштуу байыртадан бул жакта форпосттор, кербен-сарайлар, чептер пайда болгон. Кокон чеби пайда болгонго чейин бир белгилүү аталыш, кыштак же айыл – Жал деп аталган. Жазылган булактары менен сүрөттөлгөн Кокон хандыгы суу аралыгындагы аймакты басып алган жана Мадали хандын буйругу боюнча 1825-жылы бул жакта Пишпек чеби курулган. Чеп Аламүдүн суусунун батыш жагында азыркы &quot;Темир усталар чебинин&quot; ордунда 6 га аянты ээлеген.

Борбор Азияны ээлеп алууга умтулган Орусия аскерлери 1860-жылы 4-сентябрда Пишпек чебин убактылуу басып алган. Бирок алар кетээри менен мында кокондуктардын бийлиги кайра орногон. 

1862-жылдын 13-октябрында Ала-Тоо округунун начальниги Г.А.Колпаковский 1400 адамдан турган отряды, артиллерияны колдонуу менен чепти толугу менен курчап алууну баштаган. Ушул эле жылдын 24-октябрында кокондуктар багынышкан. 1862-жылдын 2-ноябрда орус отряды чептин калдыктарын таштап, Верный шаарына кеткен. Кокондуктардан өч алуу үчүн [[Байтик баатыр|Байтик]] [[Байтик баатыр|баатырдын]] буйругу боюнча кыргыздар чептин калдыктарын таптакыр талкалашкан. 

Кыргыздар 1863-жылы Орусинын курамына кошулушкан. Омсктогу генерал-губернаторлукта Орусиянын курамына кирүү жөнүндө келишимге кол коюлган. Өлкөдө өз алдынча башкаруу тутуму негизделген. Чүй өрөөнүндө жана Пишпек чебинин урандыларынын жанында падыша администрациясынын көзөмөлү алдында бир катар шаардык жана дыйканчылык кыштактар пайда болгон.

1864-жылы казак-орустардын бекети, ага удаа чакан базар, 1887-жылы ат-почта бекети курулган.

1865-жылга чейин чүйлүк кыргыздар административдик жактан Ала-Тоо округунун (борбору — [[Алматы|Верный]] шаары) начальнигине баш ийген, 1865–67 жылдары [[Түркстан облусу|Түркстан]] облусуна, кийин Токмок уездинин курамында Жети-Суу облусуна кирген.  

1868-жылы – Лебединовка, Ново-Покровка айылы жана 50 үй-бүлө Пишпек өзөнүндө почта трактынын айланысында отурукташкан. Ташкент жолу келечектеги Пишпек уезддик шаарынын биринчи көчөсү болуп калган. Пенза, Самара, Воронеж, Тамбов губернияларынан биринчи орус дыйканчыл үй-бүлөлөр, алгач жер тамдарды жана кепелерди куруу менен, өзүлөрү үчүн тракт жолунун жээгиндеги короо-жай участокторун тандап алган. Биринчи жайгашкандарга Ташкенттен, Намангандан жана Өзбекстандын башка жерлеринен соодагер-өзбектер кошулган. Аламүдүн суусунун жээгинде кыргыздар, малы жана короо-жайы жок өзбектер, мындан сырткары Бишкек кокон чебинин мурунку гарнизонунун аскерлеринин үй-бүлөлөрү жашашкан. 

1876-жылы Пишпекте 58 үй-бүлө (88 эркен жана 94 аял) жашаган. Улуту боюнча жашоочулар төмөнкүчө бөлүнүшкөн: рус улутундагылардын 9 үй-бүлөсү, өзбек улутундагылардын 48 үй-бүлөсү жана татар улутундагылардын 1 үй-бүлөсү.

1878-жылы 29-апрелде уездин борбору Токмоктон Пишпекке көчүрүлүп, ага шаар макамы берилген. Шаар калкынын саны 1913-жылы 18 468 адамга жеткен.Пишпекте кустардык-өнөр жайлык мүнөздөгү алгачкы ишканалар, анын ичинде тегирмендер XIX кылымдын 2-жарымында пайда болгон. 

1883-жылы булгаары заводу, 1885-жылы сыр-быштак жасоо ишканасы иштей баштаган. Шаарда өнөр жайга караганда базардык-стационардык типтеги соода багыты тезирээк өнүккөн. 

1878-жылы алгачкы чакан оорукана менен дарыкана ачылган. 

1879-жылы бир класстуу окуу жай, кийин башка окуу жайлар ачылган. 

1916-жылы жайында Пишпек уездинин көп бөлүгүндө улуттук-боштондук көтөрүлүшү баштаган. [[Орусия|Орусияда]] февраль буржуазия-демократиялык революциясы жеңгенден кийин, 1917-жылы мартта Пишпек солдат жана жумушчу депутаттар кеңеши уюшулуп, анда чечүүчү позициянын [[Убактылуу өкмөт|Убактылуу өкмөттү]] колдогон меньшевиктер менен эсерлер ээлеп алышкан. 

1918-жылы 7-январда Пишпектеги жана уездеги бийлик иш жүзүндө большевиктердин карамагына өткөн. 

1924-жылы алгачкы кыргыз гезети &quot;Эркин-Тоо&quot; чыккан. 

1924-жылы 14-октябрдан тартып Пишпек — Кара Кыргыз автономиялуу облусунун (1925-жылы 25-майдан кийин Кыргыз автономиялуу облусу), 1926-жылы 1-февралынан тартып Кыргыз Советтик Социалисттик автономиялуу облусунун борбор шаары болгон.

1926-жылы мамлекеттик басмакана менен музей негизделген.

1926-жылы 12-майда Пишкек шаарынын аталышы [[Фрунзе]] шаары деп өзгөртүлгөн. 1936-жылы 5-декабрдан тартып Фрунзе шаары — [[Кыргыз ССР|Кыргыз ССРинин]] борбору болгон.

1932-жылы педагогика, 1938-жылы зооветеринария, 1939-жылы медицина институттары ачылган.

1938-жылы Фрунзе шарында 3 администрадивдик район: Пролетар району (азыркы [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]]), [[Биринчи май району|Биринчи Май району]], [[Свердлов району]] түзүлгөн. 

1961-жылы шаарга Кызыл-Аскер, Привокзальный (Попеновка), [[Төкөлдөш]] айылдары, Аламүдүн, Көк-Жар айылдарынын бир бөлүгү, 1984-ж. Чоң-Арык, Орто-Сай айылдары кошулган. 

1974-жылы жаңы администрадивдик бирдик болгон [[Октябрь району]] түптөлгөн. 
[[Файл:Kilometre_zero_Bishkek.jpg|thumb|373x373px|Бишкек шаарынын нөлдүк километри]]
1991-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши борбордун аталышын Бишкек деп өзгөрткөн жана Бишкек шаары эгемен Кыргыз Республикасынын борбор шаары&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Географиясы ==
Шаар Кыргыз Ала-Тоосунун этегинде, Чүй өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө, Аламүдүн жана [[Ала-Арча]] сууларынын шилендиси пайда кылган жантайыңкы түздүктөн орун алган. Деңиз деңгээлинен 750–900 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Лөс сымал кыртыш каптаган түздүк бара-бара түндүктү карай жантайып, Чүй суусунун жайылмасына кошулат. Бишкек тушта Чүй суусунун нугу Чүй өрөөнүнүн түндүк жагына карай четтеп, шаардан 20 ''км''дей аралыктан өтөт. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаарынын туштагы жазылыгы 60 ''км''дей.

[[Чүй]] өрөөнүнүн Бишкек шаарында жайгашкан борбор бөлүгү геологиалык структурасы боюнча кеңдикке жакын багытта созулуп жаткан асимметриалык мегасинклинал. Шаардын азыркы чеги Чүй синеклизасынын Бишкек ийилүүсү деп аталган түштүк бөлүгүнө дал келет. Ийилүү палеоген-неогенде пайда болгон чөкмө тектер менен толгон. Алар палеозой пундаментинин үстүндө жатат. Палеозой тоо тек катмарлары 5000 ''м''ден ашык тереңдикте (геопизикалык маалыматтар боюнча) жатып, негизинен гнейс, кристаллдык сланес жана акиташ тегинен, ошондой эле эпузиа тоо тектеринен турат. Үстүндөгү палеоген-неоген тоо тек  катмарларынын жалпы калыңдыгы 4,5–5,0 ''км''. Аларды төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон борпоң тоо тектердин калың кабаты жаап жатат. Алар кой таштардан, арасында кум-шагыл ширелген майда жумуру таштардан, ар кандай бүртүктөгү кумдардын жана кумдуу чопонун кабатчалары менен топторунан түзүлгөн аллүбий-пролүбий чөкмө тоо тектерден турат.

Сейсмдик аймакташтуруунун маалыматы боюнча шаар аймагы 9 баллдуу зонада жайгашкан. Шаардын аймагындагы 4 жерден 1500–2000 ''м'' тереңдиктен бургулоо көзөнөгү аркылуу минералдуу ысык суу чыгарылган. Курамы клорид-натрий калцийлүү. Дарылык касиети бар. Муун, тери, ичеги-карын оорууларын дарылоодо пайдаланса болот.

=== Климаты ===
Бишкек шаары мелүүн алкактагы континенттик  климаттуу  аймактын түштүк чегинде жайгашкан. Бир жылда орто эсеп менен 322 күн (2000 саат) бою күн тиет. Күн эң көп тийген ай [[Теке айы|Теке]] (332 саат), эң аз тийгени [[Бештин айы]] (126 саат). Абанын жылдык орточо температурасы 10,2''°С'', [[Үчтүн айы|Үчтүн айыныкы]] – 4,6''°С'', [[Теке айы|Текеники]] – 24,5''°С''. 1930 жылы  [[Бештин айы|Бештин айында]] эң төмөнкү температура (–38''°С''),  1983-жылы [[Теке айы|Текеде]] эң жогорку температура  (43''°С'') катталган. Шаардын түштүк бөлүгү түндүк бөлүгүнөн 1—2''°С''ка жылуураак. Үшүк жүрүү жазында [[Чын куран айы|Чын Курандын]] ортосунда токтоп, күзүндө [[Тогуздун айы|Тогуздун айынын]] ортосунан башталат. Бирок бул мөөнөттөр өзгөрүп да кетиши мүмкүн. Шаар нымдын негизги булагы – деңиз менен океандан алыс жайгашкандыктан жаан-чачын аз болот. Жылдык жаан-чачындын орточо өлчөмү 409 ''мм''. Көбү [[Жалган куран|Жалган Куран]]-[[Теке айы|Теке]], жылдын кургакчыл мезгили (11%) [[Теке айы|Теке]]–[[Аяк оона айы|Айак Оона]] айларына туура келет. Кар [[Бештин айы|Бештин айынын]] ортосунан [[Бирдин айы|Бирдин айынын]] аягына чейин жатат. Жаан-чачындуу кыштагы кардын орточо калыңдыгы 13 ''см'', аз түшкөндөгү орточо калыңдыгы 3–7 ''см''. Бишкектин климатына тоо-өрөөн желаргысы  мүнөздүү. Анын  ылдамдыгы  2–3 ''м/сек''ден  ашпайт.  Ылдамдыгы 15 ''м/сек''ге жеткен шамал негизинен батыштан согот жана жылына орто эсеп менен  30дай  жолу болот. Жылдын суук мезгилинде жылына орто эсеп менен 30–40 күн шаарды жөө туман жана мунарык басып турат.
{{Шаардын аба ырайы
 | Туурасы    = 100%
 | Абалы      = collapsed
 | Жер_илик   = Бишкектин
 | Булак      = Погода и климат&lt;ref&gt;[https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38353.htm Погода и климат. Климат мира. Бишкек]&lt;/ref&gt;

 | Үчт_ор     = -2.7  | Үчт_ор_ж-ч = 75
 | Бир_ор     = -0.8  | Бир_ор_ж-ч = 75
 | Жал_ор     = 4.9   | Жал_ор_ж-ч = 71
 | Чын_ор     = 11.2  | Чын_ор_ж-ч = 63
 | Буг_ор     = 16.4  | Буг_ор_ж-ч = 60
 | Кул_ор     = 21.4  | Кул_ор_ж-ч = 50
 | Тек_ор     = 24.2  | Тек_ор_ж-ч = 46
 | Баш_ор     = 22.8  | Баш_ор_ж-ч = 45
 | Аяк_ор     = 17.1  | Аяк_ор_ж-ч = 48
 | Тог_ор     = 10.1  | Тог_ор_ж-ч = 60
 | Жет_ор     = 3.3   | Жет_ор_ж-ч = 71
 | Беш_ор     = -1.5  | Беш_ор_ж-ч = 77
 | Жыл_ор     = 10.5  | Жыл_ор_ж-ч = 62

 | Үчт_ор_мин  = -7.1  | Үчт_ор_макс = 2.7
 | Бир_ор_мин  = -5.2  | Бир_ор_макс = 4.6
 | Жал_ор_мин  = 0.0   | Жал_ор_макс = 10.7
 | Чын_ор_мин  = 5.3   | Чын_ор_макс = 17.8
 | Буг_ор_мин  = 10.1  | Буг_ор_макс = 22.9
 | Кул_ор_мин  = 14.3  | Кул_ор_макс = 28.2
 | Тек_ор_мин  = 16.5  | Тек_ор_макс = 31.4
 | Баш_ор_мин  = 14.8  | Баш_ор_макс = 30.3
 | Аяк_ор_мин  = 9.7   | Аяк_ор_макс = 24.8
 | Тог_ор_мин  = 4.2   | Тог_ор_макс = 17.0
 | Жет_ор_мин  = -1.1  | Жет_ор_макс = 8.9
 | Беш_ор_мин  = -5.3  | Беш_ор_макс = 3.3
 | Жыл_ор_мин  = 5.1   | Жыл_ор_макс = 16.9

 | Үчт_а_мин  = -31.9 | Үчт_а_макс = 20.0
 | Бир_а_мин  = -34.0 | Бир_а_макс = 25.4
 | Жал_а_мин  = -20.8 | Жал_а_макс = 30.5
 | Чын_а_мин  = -12.3 | Чын_а_макс = 34.7
 | Буг_а_мин  = -4.1  | Буг_а_макс = 36.7
 | Кул_а_мин  = 3.9   | Кул_а_макс = 40.9
 | Тек_а_мин  = 7.4   | Тек_а_макс = 42.8
 | Баш_а_мин  = 5.1   | Баш_а_макс = 39.7
 | Аяк_а_мин  = -4.6  | Аяк_а_макс = 37.1
 | Тог_а_мин  = -13.4 | Тог_а_макс = 34.2
 | Жет_а_мин  = -25.8 | Жет_а_макс = 29.8
 | Беш_а_мин  = -29.1 | Беш_а_макс = 23.7
 | Жыл_а_мин  = -34.0 | Жыл_а_макс = 42.8

}}


=== Суулары ===
Бишкек шаарынын негизги суу артериялары мурда [[Ала-Арча суусу|Ала-Арча]] жана [[Аламүдүн суусу|Аламүдүн]] суулары болгон. Алар Бишкектин аймагында тармактанган нуктар менен түштүктөн түндүктү карай аккан. Шаар курулушунун кеңири кулач жайышына байланыштуу алардын көптөгөн салаалары эки гана нукка бириктирилген. Суу агымын жөнгө салуу үчүн Бишкектин түштүк тарабындагы тоо этектеринде курулган суу сактагычтар жана көптөгөн сугат каналдары аркылуу шаар айланасындагы чарбалардын жерлерин жана шаар аймагын сугарууга пайдаланылат.

Бишкектин  ирригация  системасына шаар аркылуу ар тарапка салынган арыктар менен каналдар тармагы кирет. Шаар аркылуу Батыш жана Түштүк Чоң Чүй  каналдары өтөт. Бишкектен түндүгүрөөктө Төмөнкү Ала-Арча суу сактагычы жайгашкан: бир бөлүгү шаардын аймагына кирет. Кара жыгач багында жана [[Бишкек Эркин Экономикалык зонасы|Бишкек Эркин Экономикалык Аймагында (ЭЭА)]] көлмөлөр бар.

Шаардын түштүк бөлүгүнө түндүктүн кадимки боз топурагы мүнөздүү, түндүк (төмөнкү) бөлүгүн боз шалбаа, шалбаа жана шалбаалуу-саздак топурактары каптап жатат. Табигый өсүмдүктөр шаардын чет-жакасындагы бош жерлерге гана мүнөздүү. Шаардын түндүк бөлүгүнүн өсүмдүк эгилбеген бош жерлеринде камыш, жекен, ыраң чөп, көлмө жана суу жээктеринде жапайы тал, терек, сейрек жийде кезигет. Шаардын түштүк жагында тоо этектеринин адырларында кургакчыл жерге мүнөздүү өсүмдүктөр басымдуулук кылат. Адырлардын төмөнкү бөлүктөрүн эпемер-шыбактуу жарым чөл ээлейт.

=== Флорасы жана фаунасы ===
Шаардын жаныбарлар дүйнөсүнүн негизин палеарктикалык ландшафттын маданий фаунасынын типтүү өкүлдөрү түзөт. Сүт эмүүчүлөрдүн негизгилери жарганаттар (эргежээл-нетопырь, кечки кожан), чычкан түркүмүндөгү кемиргичтер (үй чычкандары, боз келемиштер). Чет жактардагы жерлерде жер казгычтар, токой чычканы, жөнөкөй талаа чычканы, сейрек-таажылуу кум чычкандары, арс чычкандар, кулактуу кирпилер жүрүшөт. Сейилбактарда жана гүл бакчаларда акклиматташкан тыйын чычкан-телеуткалар үйүрлөшкөн. Шаар чегинде 100дөн ашык түрдөгү куштар кездешет, алардын ичинен 30дайы уялашат. Уялагандардын көп саны таранчылар (үй, талаа), бактектер (кичи, жөнөкөй), чабалекейлер (карлыгачтар, сары белдүү), кара таркылдак, чыйырчыктар. Аз санда уялагандар ак кула токой ак чымчыгы, борбаш-куу, жашыл чымчык, байкалбас жылкычы чымчык, чоң сары чымчык, князёк, жаргалдак, ала чымчык, боз чымын кармагыч, кыргый короолуу, сасык үпүп. Аябай аз сандагылар түкүргүч, карлыгач, топулуу торгой, булбул, козодой ж.б. Мезгилдик жер которууда  калаага короолу, пеночка, боз таркылдак, боз чымчык, кызгылт чыйырчык, боз чымчык (кичине чымчык), калтырак чымчык, токой чымчыгы, сары баштуу торгой, үрпөк баш, кызыл куйрук, күкүк, жылкычы чымчык ж.б. келишет. Кыштагандар негизинен боз карга, чыйырчык, таан. Кыштагандардан бир аз жапалак үкүлөрдүн тобу кездешет. Айрым убактарда кыргый-карчыгалар да кышташат.  Куштар менен сүт эмүүчүлөрдүн жыштыгы анча көп эмес. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдөн  жашыл бакалар, көлмөлөрдөгү жана борбор азиядагы кур бакалар кездешет. Бакалар четтеги көлмөлөрдө жашашат. Шаар чекесине чектешкен жерлерде саймалуу жана суу жыландары да кезигет. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдүн жана сойлоочулардын саны жашоо-тиричилик шарттарынын начарлашына жана аларга түздөн-түз аңчылыкка чыгып жатышкандыктан кемүүдө. Шаар четиндеги айрым каналдарда жана көлмөлөрдө елец, ит чабак, кызыл канат, чабак, маринка, сазан, боз ит чабак, сом, чүй тикен, амур чабактары ж.б. жашашат. Алардын айрымдары балык кармоо сүйүүчүлөрүнүн объекттери болуп саналат.

== Калкы ==

Шаар калкынын саны 2009 ж. [[Жалган куран|Жалган Курандагы]] эл каттоо боюнча 835,743 миң адам болуп, республикадагы калктын 15,6 %ын түзгөн.

Шаарда 1940 ж. 104,5 миң калк жашаса, 1950 ж. 218,0 миң, 1979 ж. 535,5 миң, 1989 ж. 619,9 миң, 1999 ж. 762,3 миң калк болгон.

2019 ж. 1 027,245 миң калк жашап, анын 1 022,721 миңи (99,6%) шаарда, 2,39 миңи (0,4%) шаардын чет-жакасындагы [[Орто Сай|Орто-Сай айылында]] жашайт.

Эркектер жалпы калктын 46,3%ын, аялдар 53,7%ын түзөт. 2019 ж. үйлөнгөндөрдүн саны 6695 же болбосо 1000 кишиге эсептегенде 7,7, ажырашкандар 1870 же 1000 кишиге эсептегенде 2,2 адамды түзгөн.

2019 ж. Бишкек шаардык кеңеши боюнча 1000 адамга төрөлгөндөрдүн саны 28,8, өлгөндөрдүн саны 4,7, табигый өсүш 22,912 миңди түзүп, төрөлгөн 1000 баланын (1 жашка чейинки) 21,7 өлүмгө дуушар болгон.

2019 ж. жумушсуздардын саны (катталганы боюнча) Бишкек шаары боюнча 7017 адамды түзгөн. 2009 ж. шаар боюнча жалпы калктын 24,4% эмгекке жарамдуудан жаш, 65,8% эмгекке жарамдуу, 9,8% улуу муундагы адамдар болгон.

=== Улуттук курамы ===
Шаарда [[Кыргыздар]] (66,2%), [[Орустар]] (23,0%), [[Уйгурлар]] (1,6%), [[Татарлар]] (1,5%), [[Корейлер]] (1,4%), [[Өзбектер]] (1,4%), [[Казактар]] (1,1%), [[Украиндер]] (0,9%), [[Дунгандар|Дуңгандар]] (0,5%) ж. б. жашайт

Бишкек шаарынын калкынын 2002 жылкы миграциясы: келгендердин саны 5741 адам, кеткендер — 12654 адам болуп, алардын ичинен чет өлкөлөрдөн шаарга 1017 адам жана өлкөнүн башка региондорунан шаарга 4724 адам келип, шаардан башка чет өлкөлөргө 8092 адам жана өлкөнүн башка региондоруна 4562 адам кетип, жалпы миграциялык азайуу 6913 адамды түзгөн.

{{Калктын санынын тарыхы
|аталышы         = Бишкектин калкынын санынын тарыхы
|тегиздөө        = none
|мамычалар       = 2
|график-позиция  = bottom
|пайыз           = pagr
|1876|182
|1882|2135
|1893|4857
|1897|6615
|1902|9656
|1907|13752
|1913|20102
|1926|36610
|1939|92783
|1959|223831
|1970|436459
|1979|535450
|1989|619903
|1999|762308
|2009|835743
|2010|846500
|2011|859800
|2012|874400
|2021|1074075
|2022|1113800
|2023|1145000
|2024|1294800
|2025|1321900
|булактар= Булактар:&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии). Семиреченская область] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629062446/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 |date=29 June 2011 }} – First General Russian Empire Census of 1897. Population in provinces, districts, towns of Russian Empire (without Finland). Semirech'e Province (Demoscope.ru) {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Petrov |first=Vladimir |year=2005 |title=Пишпек исчезающий 1825–1926 (Pishpek disappearing. 1825–1926) |place=Bishkek}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Pisarskoy |first1=Evgeniy |last2=Kurbatov |first2=Valentin |year=1976 |title=Архитектура Советской Киргизии (Architecture of Soviet Kirghizia.) |publisher=Stroyizdat |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1908 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1907 (Обзор Семиреченской области за 1907 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132014/http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1903 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1902 (Обзор Семиреченской области за 1902 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713165604/http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |archive-date=13 July 2018 |access-date=7 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1928 |title=Всесоюзная перепись населения 1926 года : Киргизская АССР. (All-Union Census of 1926: Kyrgyz ASSR) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |url-status=dead |publisher=CSU SSSR |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132021/http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_2.php| title = 1939 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php| title = 1959 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=stat09/&gt;&lt;ref name=pop21/&gt;
}}

== Экономикасы ==
Бишкек шаарынын экономикалык жана социалдык жактан башка дубандарга салыштырмалуу жогору деңгээлде өнүккөн, саясий жактан [[Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын]] борбору катары өзгөчөлөнгөн аймак. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж.б. тармактар өнүккөн.

Бишкек шаарынын экономикалык жана социалдык жактан башка дубандарга салыштырмалуу жогору деңгээлде өнүккөн, саясий жактан [[Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын]] борбору катары өзгөчөлөнгөн аймак. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж.б. тармактар өнүккөн.

Кийинки жылдары, Кыргызстанда жана анын аймактарында өндүрүштү рыноктук шартка ылайыкташтыруу максатында, чарбанын бардык тармактарында экономикалык реформа жүргүзүү башталган. Натыйжада, өндүрүшкө структуралык өзгөрүүлөр киргизилип, менчиктин ар түрдүү формасындагы ишканалар көбөйдү. 2003-жылдын 1-январына карата, статистикалык бирдиктин мамлекеттик регистрине киргизилген ээлик кылуучу (юридикалык жактар) ишкана, уюм жана мекемелердин катталган саны 23531 (а.и. иштегендери 19902) болгон. Алардын ичинен менчиктин формалары боюнча 1240 (842) мамлекеттик, 399 (240) коммуналдык, 21956 (8820) жеке менчикке таандык. Ал эми жалпы 23531 субъектилердин түрлөрү боюнча: 21813 (8527) чакан ишканалар, 1049 (771) орто жана 669 (604) ири ишканалар.

Рыноктук шартка ылайыкташкан ушул ишканалар – өнөр жай, курулуш, транспорт, соода же тейлөөнүн башка тармактарына таандык. Өндүрүштү базар экономикасынын шартына ылайыкташтыруунун натыйжасында шаардын өнөр жайында дагы эң ири структуралык өзгөрүүлөр болду.

Өндүргөн продукциялары рыногун жоготуп, сатылбай калган өнөр жай ишканалары, айрыкча Бишкектеги машина куруу тармагынын ири ишканаларынын өндүрүшү токтотулду же аларды башка өтүмдүү буюмдарды жасоого толук кайра курууга туура келди. Кээ бир ишканалар жарым жартылай иштеп калышты. Ошого байланыштуу Бишкек шаарынын өнөр жай өндүрүшү 1991—95 жылдары 4 эсеге төмөндөгөн.

Шаарда 1991-жылы чөп таңгактоочу машина жасоо 20 миң даанага жетсе, 1996-жылы анын 200 араң чыгарылган. Электр машиналар 1125тен, 64кө, металлды кесүүчү станоктор 1146дан 27ге, токулган кийимдер 16 млн даанадан 1,4 млн даанага, бут кийимдер 3,5 млн жуптан 380 миң жупка чейин кыскарган. Ошондуктан, өнөр жай өндүргөн продукциянын көлөмү боюнча Бишкектин республикадагы үлүшү 1991-жылы 31,0%тен, 1996-жылы 20,7%ке чейин азайган. Ал эми, 1996-жылы шаардын өнөр жай өндүрүшүндөгү төмөндөө токтолуп, кайра жогорулоого багыт алды.

1995-жылга салыштырганда бир жылдык өсүш продукциянын көлөмү боюнча 3,0%ти түзгөн. Жогоруда белгиленген өзгөрүүлөргө карабастан, Бишкек шаары дагы эле Республиканын эң ири өнөр жай түйүнү катары белгилүү. 2002-жылы шаарында 125 ишкана иштеп, Кыргызстандын өнөр жайынын 20,0%ин же 8903,0 млн сомдук продукциясын өндүргөн. Анын ичинен кеңири керектелүүчү товарлардын үлүшү шаардын өнөр жай өндүргөн продукциянын 63,5%ин түзгөн.

Шаарда өнөр жай өндүрүшүнүн бардык тармактары бар. Алардын ичинен негизгилери машина куруу жана металл иштетүү (2000-жылы 445,9 млн сомдук продукция чыгарган), жеңил (576,6 млн), тамак-аш (1877,3 млн) өнөр жайлары жана электрэнергетика (996,6 млн сом) негизги орунду ээлеп, алар 2000-ж. жалпы өнөр жайдын 60%тен көбүрөөк продукциясын өндүргөн. Ушул тармактардын республикадагы үлүшү дагы жогору. 2000-жылы шаардын машина куруу өнөр жай Республиканын ушул тармагы өндүргөн продукциянын 26,2%ин, тамак-аш 29,0%ин жана жеңил өнөр жай 23,5%ин чыгарган.
[[Файл:Southern Gates Bishkek.jpg|thumb|Түштүк дарбазадагы сейил-бак]]
Бишкектин ири өнөр жай ишканалары: 

* Бишкек ЖЭБ (ТЭЦ, 2000-жылы 454,3 млн сомдук продукция өндүргөн),
* &quot;РЕЕМТСМА – Кыргызстан&quot; АК (386,6 млн),
* &quot;Дастан&quot; корпорациясы (302,1 млн), камволдук-нооту (174,3 млн),
* &quot;Кока-Кола – Бишкек – Ботлерс&quot; ишканасы (162,0 миң),
* &quot;Бишкек дан-азык&quot; (52,5 млн);
* Бишкек машина куруу заводу (110,4 млн),
* &quot;Бишкексүт&quot; (114,6 млн),
* &quot;Таттуу&quot; (29,0 млн),
* &quot;Кыргызшампаны&quot; (46,9 млн),
* &quot;Кыргызавтомаш&quot; (55,6 млн),
* &quot;Жылдыз&quot; (10,1 млн),
* &quot;Байпак&quot; (9,0 млн),
* &quot;Бишкек темир-бетон заводу&quot; (37,8 млн сом),
* &quot;Булгаары&quot; биргелешкен ишканасы (14,3 млн) акционердик коомдору ж.б.&lt;br /&gt;

Өнөр жайдын негизги продукциялары:

* электроэнергия (2002-жылы 1060 млн кВт/с),
* касса аппараттары (72 даана),
* автомобиль радиаторлору (178,2 даана),
* мебелдер (172,0 млн сом),
* бетондон жасалган курама курулуш конструкциялары (59,4 миң т),
* кыш жана плита материалдары (16,3 млн даана),
* токулган кийим (15,6 миң даана),
* жүн кездемелери (374 миң м3),
* байпактар (3793,6 миң жуп),
* бут кийимдер (37,9 миң жуп),
* эт (6,3т), сүт (17,4 миң т),
* пиво (4722 миң дикалитр),
* шампан (260 миң дикалитр),
* коньяк (27,5 миң дикалитр),
* сигарет жана папиростор (3168,6 даана),
* ун (27,2 миң т), нан азыктары (41,3 миң т),
* чай (2,7 миң т) ж. б.&lt;br /&gt;

Көпчүлүгү, айрыкча машина куруу жана жеңил өнөр жай тармактарынын продукциялары чет өлкөлөргө сатылып, алар менен экономикалык байланыш түзүүдө жана Республиканын өнүгүшүндө Бишкек шаарынын мааниси зор. Экспортко сатылган продукциялардын көлөмү 2002-жылы 312,9 млн [[АКШ]]нын долларын (Республиканын экспортунун 64,4%) түзүп, региондордун ичинен биринчи орунда болгон. Ошол эле мезгилде башка өлкөлөрдөн сатып алынган калк кеңири керектөөчү продукциялардын, башкача айтканда импорттук көлөмү 363,9 млн долларга жетип, импорттун 62,0%ин түзгөн. Натыйжада, Бишкек шаарынын өзүнүн бюджетин өзү толук каражаттоо менен Республиканын бюджетин толуктоодо зор салымы бар.&lt;br /&gt;

Башка аймактардан айырмаланып, шаардын калкына социалдык жактан берилүүчү төлөмдөрдү жергиликтүү бюджеттин эсебинен шаар өзү камсыз кылат.

Бишкекте калкты соода жана тиричилик жактан тейлөөчү тармактардын өнүгүү деңгээли дагы Республиканын орто көрсөткүчүнөн бир кыйла жогору. 2002-жылы шаарда товарларды соодалап жүргүзүүнүн көлөмү 23,0 млрд сом, калкты тейлөөнүн көлөмү 4,7 млрд сом, а.и. калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 477,6 млн сомго жеткен. Башкача айтканда Республиканын орто көрсөткүчүнө салыштырганда Бишкекте соода жүргүзүүнүн көлөмүн адамдын санына эсептегенде 1,5 эсеге, ал эми калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 6,0 эсеге жогору болгон. 1995-жылы Бишкек шаарында [[Эркин экономикалык аймактар|Эркин экономикалык аймак]] (ЭЭА) түзүлгөн. Анын курамына шаардын &quot;Манас&quot; аэропорту, Өкмөттүн алдындагы Улуттук көргөзмө борборунун жери, илгертен &quot;Акчий&quot; деп аталып келген Чүй дубанынын Аламүдүн районундагы азыркы Мрамор айылынын чет-жакасындагы жерлер кирет. &quot;Бишкек&quot; ЭЭАнын жалпы аянты 489га. 2002-жылдын башталышында &quot;Бишкек&quot; ЭЭАда 412 ишкана катталып, анын 172си иштеген. Аларда 2814 адам эмгектенген. &quot;Бишкек&quot; ЭЭАда 2001-жылы 1181,8 млн сомдук продукция өндүрүлгөн, сыртка сатылган продукциянын көлөмү 12,6 млн АКШнын долларын жана сырттан келген инвестициянын көлөмү 1,2 млн долларды түзгөн.

== Маданий турмушу ==
[[Файл:Nationallibrary.jpg|left|thumb|Улуттук китепкана]]
[[Файл:The National Theatre in Bishkek (2006-10-14).jpg|thumb|221x221px|Опера жана балет театры]]
Бишкек шаары Республиканын [[илим]], [[билим]], саламаттыкты сактоо, [[көркөм өнөр]] жана [[маданият]] мекемелеринин көпчүлүгү жайгашкан ири борбор катары белгилүү. Республиканын илим изилдөө мекемелеринин дээрлик бардыгы Бишкек шаарында жайгашкан. Билим берүү жагынан 2002/2003-окуу жылында 25 жогорку окуу жайында 65,4 миң студент (алардын 85,0%и контракт менен) окуган. Жогорку окуу жайларында 4594 мугалим иштеп, алардын 226сы илимдин доктору, 1400 илимдин кандидаты. Шаарда жалпы билим берүүчү 116 орто мектеп, алардын ичинен 3 жатак-мектеп, 3 атайын мектеп жана 3 кечки мектеп иштеп, аларда 104,3 миң окуучу окуп, 5570 мугалим эмгектенген. Ушул мектептердин кээ бирлери гимназия, лицейлер жана 20 жеке менчик мектептер. Жеке менчик мектептерде 1,9 миң окуучу окуган. Ар кандай сабактарды тереңдетип окуткан мектеп, гимназия жана лицейлердин саны 32. Бардык мектептердин көбүндө информатика кабинеттери бар. Дээрлик бардык мектептерде китепкана жана ашкана иштейт. Шаардын мектептеринде бир класста орт. алганда 27 окуучу окуп, бул республикада эң жогорку чек болуп саналат. Саламаттыкты сактоо тармагында 2002-жылы 9680 орундуу (10 миң адамга 163 орун) 32 оорукана болуп, аларда ар түрдүү адистиктеги 3792 дарыгер (10 миң адамга 97 дарыгер) жана 7253 медициналык орто билимдүү кызматкер (10 миң адамга 122) иштеген. Башкача айтканда ооруканалардагы орундарды калктын 10 миң адамына эсептегенде, шаардын деңгээли Республиканын орто көрсөткүчүнөн 1,8 эсеге, ал эми врачтардын саны боюнча 2,9 эсеге жогору болгон. Бишкекте өлкөнүн ири мейманкалары, базарлары, дүкөндөрү ж. б. жайгашкан.
[[Файл:Cosmopark.jpg|left|thumb|Космопарк ]]
Алар:  &quot;Достук&quot;, &quot;Аккеме&quot;, &quot;Саякат&quot;, &quot;Ысык-Көл&quot;, &quot;Семетей&quot;, &quot;Бишкек&quot;, &quot;Ала-Тоо&quot;, &quot;Хаятт&quot;, &quot;Эльдорадо&quot; ж.б. мейманкалар, &quot;Ош&quot;, &quot;Аламүдүн&quot;, &quot;Баткен&quot;, &quot;Ортосай&quot;, &quot;Аларча-2&quot;, &quot;Дордой&quot;, &quot;Кудайберген&quot; ж.б. базарлар, &quot;Айгүл&quot;, &quot;Айчүрөк&quot;, &quot;Береке&quot;, &quot;Берекет&quot;, &quot;Бешсары&quot;, &quot;Диньчинь&quot;, &quot;Жаңылык&quot;, &quot;Миңтүркүн&quot;, &quot;Сейтек&quot; ж.б. соода дүкөндөрү жана комплекстери д. у. с. Бишкек шаарында 22 ири китепкана иштеп, аларда 7208 миң нуска китеп болгон. Шаарда 7 театр, анын бири опера жана балет театры, экөө мамл. драма театры, 1 филармония, 3 клуб жана маданият мекемелери, 10 кинотеатр жана 11 музей иштеген. Ошондой эле шаарда мамлекеттик эмес бир нече театрлар ж.б. маданияттык мекемелер ачылган. Бишкек Кыргыз Республиканын саясий борбору болгондуктан өлкөнүн башкаруу бийликтери — Президенттин администрациясы, Өкмөт, [[Жогорку Кеңеш]], Республикалык сот жана прокуратура, ошондой эле төртүнчү бийлик деп саналган басма каражаттары – гезит, журналдар, радио жана телекөрсөтүүчү мекемелер шаарда жайгашкан. Ошондой эле Бишкекте ондон ашык чет өлкөлөрдүн өкүлчүлүктөрү иштейт. Алар: АКШ, [[Беларусь]], [[Германия]], [[Индия]], [[Иран]], [[Казакстан]], [[Кытай]], Орусия, [[Өзбекстан]], [[Пакистан]], [[Тажикстан]], [[Түркия]] ж.б.

== Транспорт ==
=== Темир жол ===
[[Файл:Bischkek II Bahnhof, Nov. 2013.jpg|thumb|[[Бишкек-2]]]]
Темир жол каттамдары үч темир жол станциялары аркылуу жургүзүлөт: Пишпек, Бишкек жана Аламедин. Жүргүнчүлөрдүн жана жуктөрдүн негизги агымы [[Орусия]]нын шаарларына бет алышат, [[Казакстан]]дын аймагы менен. Жергиликтүү шаар аралык жана жакынкы аймактарга да каттамдар бар.

=== Электр транспорту ===
{{Негизги макала|Бишкек троллейбусу}}
[[1951-жыл|1951-жылы]] 13-январда троллейбус системасын өнүктүрүүнүн биринчи этабы башталган. Троллейбус линияларынын узундугу 8,4 чакырымды түзүп, МТБ-82 моделиндеги төрт троллейбус эки каттам боюнча иштеп баштаган: № 1 каттамы Линейный, Совет, Сталин (Чүй проспекти) көчөсүнөн баштап, Крупская атындагы балдар үйүнө чейин каттаган. Ал эми №2 каттам Темир жол вокзалынан Ленин проспектиси (Жибек- Жолу) аркылуу өткөн. Троллейбустар эки орундуу сан менен номерленген. Троллейбустун эң алгачкы айдоочусу Тагильцев Николай болгон&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Бишкек шаарынын мэриясынын расмий сайты. Алгачкы троллейбус 1951-жылы каттамга чыккан |url=https://bishkek.gov.kg/ky/post/26505 |accessdate=2024-09-11 |archivedate=2024-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240911115918/https://bishkek.gov.kg/ky/post/26505 }}&lt;/ref&gt;. Эң алгачкы жылдагы жүргүнчүлөрдүн жалпы саны 3228 миң адамды түзгөн&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Шаарда [[Бишкек метросу|жеңил метро]] жана электропоезд түзүлөөрү күтүлүүдө.
=== Автомобилдик (Автоунаа) ===
Шаардын коомдук транспортунун негизги түрлөрү болуп: автобустар, маршруттук таксилер, таксилер эсептелинет.

Маршруттук таксилер жургүнчулөрдүн көпчулүк бөлүгүн тейлейт, бир нече ишкана иштейт. 

Жеңил машиналардын саны 2000-жылдан 2011-жылга чейин 3 эсе, автобустар 2 эсе өскөн.

Шаардын көчөлөрү оңдолуп, жаңы жолдор да салынууда.

=== Шаар аралык байланыш ===
Ысык-Көлгө Бишкектен, жайында өзгөчө, автобустардын жана миниавтобус, таксилердин агымы көбөйөт. Көлгө чейин поезд менен да барса болот, Балыкчы шаарына чейин. 
[[Файл:Manas 2.jpg|thumb|Жаңы салынган &quot;Манас-2&quot; аэропорт терминалы]]
Бишкектен Кыргызстандын башка шаарларына чейин көптөгөн маршрут менен автобустар каттайт. Аларды шаардагы эки автобекет тейлейт: Батыш (жаңы) жана Чыгыш (эски) автобекет болуп.

=== Аэропорт (Абабекет) ===
Бишкек шаарынын административдик аймагында жайгашкан эл аралык [[Манас эл аралык аэропорту|&quot;Манас&quot; эл аралык аэропорту]] шаардан 23 км алыстыкта жайгашкан. Аэропортту кыргыз элинин улуу эпосунун башкы каарманы — Айкөл Манастын атынан коюлган. Бул аэропорт шаарды, ошондой эле Чүй дубанынын чет өлкөлөр жана Республиканын дээрлик бардык региондору менен аба жолдору аркылуу байланыштырат. 2000-жылы Бишкек шаарынын аба жолдору менен 1173,5 миң жүргүнчү ташылган. ЭГАУнун (ИКАО) классификациясына ылайык, аэропорт 4Е классында. Учуп-конуу тилкеси 4,2 км. Ал кандай самолет болбосун, кабыл ала алат дегендик, аба ырайынын эң татаал мезгилинде дагы. Перрондун (башка самолеттор токтоо үчүн жай) жалпы аянты — 242 миң м². Жаңы терминал курулган.

Бишкек тогуз жолдун тоомунда жайгашып, өлкөдөгү эң ири транспорт түйүнү болуп да саналат. Эң ири автомагистралдары:

* Бишкек – Ош — Исфана,
* Бишкек – Балыкчы – Нарын – Торугарт – Кашкар ([[Кытай]]),
* Бишкек – Балыкчы – Каракол,
* Бишкек – Алматы ([[Казакстан]]),
* Бишкек – Карабалта – Тараз ([[Казакстан]]) – Ташкент ([[Өзбекстан]]) автоунаа жолдору ж. б.

== Архитектурасы ==
[[Файл:Bishkek.jpg|thumb|Кечки Бишкек, Ала-Тоо аянты]]Бишкектин архитектурасы 1878-жылдан башталат, себеби Верный шаарында ([[Алматы]]) генерал Г.А.Колпаковский Бишкектин генералдык планына кол койгон.
1925-жылы ал кездеги [[Пишпек]] калаасына чехословакияк комунисстерден түзүлгөн &quot;Интергельпо&quot; кооперативи шаардын архитектурасынын өнүгүшүнө зор салымдарын кошушкан. Биринчилерден болуп кооперативдик ишканаларды куруп, &quot;Жумушчулар Шаарчасын&quot; кура башташкан (бул шаарчанын планировкасы шакекчелик система болгон, ошону менен шаардын башка райондорунан өзгөчөлөнүп турган.Согуштан кийинки жылдары курулуш иштери мурункудай бойдон улана берген, бирок жаңы, кооз үйлөр салынып, шаар көркүнө келе баштаган. Уникалдуу имараттар пайда болгон, биз аларды &quot;Сталиндик стиль&quot; деп атап калганбыз.

1950-жылдары шаардын аймагына аз кабаттуу үйлөрдү салууга тыюу салынгандан баштап, көп кабаттуу үйлөр салынып, индустриалдык методдор менен шаар салууга чоң түрткү болгон. 

1960-жылдары элде айтылып калгандай &quot;хрущевкалар&quot; 4-5 кабаттуу чоң панелдик үйлөр курула баштаган.
Ушул жылдары эң эле оптималдуу вариант болуп, көп кабаттуу кичирайондорду куруу болгон. Анткени жылдан-жылга шаар тургундарынын саны өсүп турган. Кийинки жылдары кичирайондордун аймагына жеке турак жайлар курула баштаган. Башаламандык куруулар балдар бакчасынын, мектептердин, сейил-бактардын территориясына салынып, көп кичирайондордун көрүнүшүн бузушкан.

Эң акыркы кичирайон болуп, 12-кичирайон курулган. Бишкектин аймагына 50гө жакын кичирайон каралган, бирок 90-жылдары ал аймактарда массалык жерлерди тартып алуулардан кийин салынбай калган.

2000-жылдан баштап, шаардын ичинде көп кабаттуу үйлөр салынып, бирок шаар куруунун эрежелери сакталган эмес.

== Административдик-аймактык бөлүнүшү ==
{{Негизги макала|Бишкектин райондору}}
Административдик-аймактык бөлүнүшү боюнча 4 районго бөлүнгөн. Калкынын саны – 2009 жылкы эл каттоо жыйынтыгы боюнча көрсөтүлгөн.
* [[Октябр аймагы|Октябрь району]] – 245 587  (2009)
* [[Биринчи май аймагы|Биринчи Май району]] – 180 994 (2009)
* [[Свердлов аймагы|Свердлов району]] – 230 821(2009)
* [[Ленин аймагы|Ленин району]] – 205 926 (2009)
* шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы – 10 724 (2009)
* Орто-Сай айылы – 5 646 (2009)
Ленин районуна Чоң-Арык айыл кеңеши карайт. Чоң-Арык айыл кеңешине шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы, Орто-Сай айылы жана аэропортко жакын жайгашкан Манас айылынын жарымы карайт.

Район башчылары акимдер болуп эсептелет. Акимди мэрия жана шаар кеңеши дайындайт. Акимиат — район администрацисы болуп эсептелет.
== Түзүлүшү ==

Шаардын аянты — 160 чарчы чакырым.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Район !! Калктын саны (миң) !! Аянты (га)
|-
| Ленин || 187,4 || 4373
|-
| Октябрь || 219,2 || 3200
|-
| Биринчи Май || 158,3 || 4715
|-
| Свердлов || 207,1 || 2920
|-
|}

Акимдик бөлүнүшү — 4 район.

Ленин районунун курамына Чоң-Арыктын айыл кеңеши кирет. Чоң-Арыктын ичине ШТА (ПГТ) Чоң-Арык жана Орто-Сай айылы киришет.

== Жогорку окуу жайлары ==
* [[Кыргыз улуттук университети]]

* Кыргыз эл аралык университети
* [[&quot;Ала-Тоо&quot; Эл аралык университети|Ала-Тоо эл аралык университети]]
* [[Кыргыз-Түрк &quot;Манас&quot; университети]]
* [[Борбордук Азиядагы Америка университети]]
* [[Кыргыз мамлекеттик техникалык университети]]
* [[Бишкек мамлекеттик университети]]
* [[Kыргыз мамлекеттик медициналык академиясы|Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясы]]
* [[Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университети]]
* Эл аралык инновациялык технологиялар университети
* [[Кыргыз улуттук агрардык университети]]
[[Файл:Busicent.jpg|thumb|Бишкек шаарындагы соода борборлорунун бири]]

== Шаардын символдору ==
&lt;gallery&gt;
Gerb of Pishpek 1908.png|[[Пишпек (шаар)|Пишпек шаарынын]] герби, [[1908|1908-жыл]]
Coat of arms of Frunze Kyrgyzstan.svg|[[Фрунзе (шаар)|Фрунзе шаарынын]] герби, [[1978]]-[[1991|1991-жж]].
Coat of arms of Bishkek 1991-1994.svg|Бишкек шаарынын герби, 1991-[[1994|1994-жж.]]
Bishkek coa 1994.svg|Бишкек шаарынын герби, 1994-жылкы версиясы
Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg|Азыркы Бишкек шаарынын герби
&lt;/gallery&gt;Шаардын герби 1908-жылы 19-мартта бекитилген. Ал кезде бүткүл Кыргызстан Орус империясынын курамында болчу, Пишпек шаары Жети-Суу областында эле.

Фрунзе шаарынын герби 1978-жылы шаардык Эл кеңешинин депутаттары бекитишкен. &quot;Фрунзегорпроекттин&quot; ишкерлери  Г. Мулявин жана А. Согонов тарткан сүрөт шаардык 100-жылдыгына карата өткөрүлгөн ачык конкурста жеңип чыккан. Ал гербдин өңдөрү ак, кызыл,ультрамарин, жашыл, коло түстө болгон.1978-жылдан 1991-жылга чейин эч өзгөрүүсүз турган гербдин ылдый жагында турган Фрунзе деген жазууну &quot;Бишкек&quot; деген жазууга алмаштырышкан. 

Бишкектин жаңы гербин 1994-жылы график М. Асаналиев жана философия илимдеринин кандидаты С. Иптаров тарабынан сунушталган герб жактырылган. Ал кездеги шаар мэри Ф. Кулов жаңы герб тууралуу демилгени көтөрүп чыккан.

== Боордош шаарлар ==
Бишкектин боордош шаарлары болуп төмөнкүлөр саналат:

*[[Алма-Ата|Алмата]], Казакстан;
*[[Нур-Султан]], [[Казакстан]];
*[[Анкара]], Түркия, 1992-жылдан бери;
*[[Измир]], [[Түркия]];
*[[Үрүмчү]], Уйгурстан, [[Кытай Эл Республикасы]];
*Куми, 1991-жылдан бери;
*[[Колорадо Спрингс (Колорадо)|Колорадо Сприңс]], [[Колорадо]], АКШ, 1994-жылдан бери;
*[[Меридэн (Коннектикут)|Мэридэн]], [[Коннектикут]], [[АКШ]], 2005-жылдан бери;
*[[Казбин]], [[Иран]];
*[[Минск]], [[Беларусь]], 2008-жылдан бери.

== Колдонулган адабияттар ==
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977—1980. Т.1-6. 
* Урстанбеков Б. У., Чороев Т. К. [[Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк]]: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2

== Булактар ==
{{Булактар|2}}


== Тышкы шилтемелер ==
* [http://bishkekgov.in.kg/ Бишкек шаар башкармалыгынын расмий сайты]

{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004225627/http://bishkekgov.in.kg/ |date=2013-10-04 }}

{{Kyrgyzstanprovinces}}
{{Азия өлкөлөрүнүн борборлору}}
{{Кыргызстандагы шаарлар}}

[[Категория:Бишкек| ]]
[[Категория:1878-жыл]]
[[Категория:1991-жыл]]</text>
      <sha1>mwc65corathbonlxn2z30227c2xikkb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>653206</id>
      <parentid>653203</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:42:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>653206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82121" sha1="a2bcymalvd8zfedn5lh6a7v1ck92mxx" xml:space="preserve">{{Башка маанилер|Бишкек (түшүнүк)}}
{{ОЖ
|макамы                     = Борбор шаар
 |кыргызча аталышы           = Бишкек
 |расмий аталышы             = 
 |сүрөт                      = Bishkek Montage 2020.png
 |сүрөт ачыктамасы           = 
 |баш ийгени               = Мамлекеттик деңгээлдеги шаар
 |өлкө                       = Кыргызстан 
 |герб                       = Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg
 |желек                      = Flag of Bishkek.svg
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 70
 |желектин туурасы           = 150
  |lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 52|lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = 74|lon_min = 34|lon_sec = 
  |CoordAddon                =
  |CoordScale                = 40000
 |өлкө картасынын өлчөмү  = 300
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = 
 |облус                     =
 |таблицадагы облус        = 
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = 
 |коом                       = 
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү              = [[Биринчи май району|Биринчи-Май]], [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]], [[Октябрь району|Октябр]], [[Свердлов району|Свердлов]]
 |башчысынын түрү            = Мэр
 |башчысы                    = Айбек Жунушалиев Жанышбекович
 |негизделген күнү           = 1825
 |биринчи белгиленген        = 1864
 |мурунку аталышы            = Пишпек ([[1926]] чейин)&lt;br /&gt;Фрунзе ([[1926]]-[[1991]])
 |статустун берилиши           = 1878
 |аймагы                     = 386,6
 |бийиктиктин түрү                 = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 750—900
 |климаты                    = кескин континенталдуу
 |расмий тили                = кыргыз тили
 |расмий тили2               = орус тили
  |калкы                     = {{Өсүү}} 1 270 910&lt;ref&gt;https://kaktus.media/doc/493330_naskolko_vyrastet_naselenie_bishkeka_posle_yvelicheniia_ego_territorii_dannye.html&lt;/ref&gt;
  |элди каттоо жылы          = 2024
  |жыштыгы                   = 6.226
  |агломерация               = 
  |улуттук курамы            = [[кыргыздар]] — 66.2 % &lt;br /&gt; [[орустар]] — 23,0 % &lt;br /&gt; [[уйгурлар]]  — 1,6 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] — 1,5 % &lt;br /&gt; [[корейлер]] — 1,4% &lt;br /&gt; [[өзбек|өзбектер]] — 1,4% &lt;br /&gt; [[казактар]] — 1,1 % &lt;br /&gt; [[украиндер]] — 1,0% &lt;br /&gt; [[дунгандар]] — 0,5%
  |диний курамы              = мусулман, христиан
  |этнохороним               = Бишкектик
 |убакыт аралыгы             =+06:00
 |DST                        = 
 |телефон коду               = +996 312
 |почта индекси              = 720000
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 01, BB, E
 |идентификатордун түрү         = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = Bishkek
 |сайты                      = https://bishkek.gov.kg/ky
 |сайтынын тили              = ky
|статусу=Шаар}}'''Бишкек''' — [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] саясий, экономикалык, илимий жана маданий [[Борбор|борбору]]; транспорттук башкы түйүн. Бишкек шаарында 4 администрациалык-аймактык бирдик — [[Биринчи май району|Биринчи Май]], [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]], [[Октябрь району|Октябрь]], [[Свердлов району|Свердлов]] райондору кирет.

Кокон хандыгы 1825-жылы жергиликтүү кербен жолдорун көзөмөлдөө жана жергиликтүү элден салык чогултуу үчүн Пишпек чебин курган. 1860-жылдын 4-сентябрында кыргыздардын макулдугу менен полковник Аполлон Циммерман жетектеген орус аскерлери чепти басып алышкан. Бүгүнкү күндө эски чептин урандыларын Жибек Жолу проспектисинин түндүк тарабынан, жаңы борбордук мечиттен алыс эмес жерден табууга болот&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://trvlland.com/blog-kyrgyzstan/bishkek-the-capital-of-kyrgyzstan/ Travel Land. Bishkek – the capital of Kyrgyzstan]&lt;/ref&gt;.

1868-жылы чептин ордунда мурдагы «Пишпек» аталышы менен отурукташкан жай түптөлгөн жана [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугунун]] [[Жети-Суу облусу|Жети-Суу облусунун]] курамына кирген.

1925-жылы [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугунда]] [[Кыргыз автономиялуу облусу|Кара-Кыргыз автономиялуу облусу]] түзүлүп, Пишпек анын борбору болуп белгиленген. 1926-жылы Советтер Союзунун Коммунисттик партиясы шаарды ушул жерде туулган большевиктердин аскер башчысы [[Михаил Фрунзе|Михаил Фрунзенин]] (1885–1925) урматына Фрунзе деп өзгөрткөн. Фрунзе 1936-жылы СССРде улуттук-аймактык чек бөлүү аяктаган этапта [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасынын]] борбору болгон. 1991-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши борбордун аталышын Бишкек деп атаган&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/6-1685/edition/318960/ru Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. ПОСТАНОВЛЕНИЕ ВЕРХОВНОГО СОВЕТА РЕСПУБЛИКИ КЫРГЫЗСТАН О восстановлении исторического  названия города Фрунзе]&lt;/ref&gt;.

Бишкек [[Теңир-Тоо]] (Тянь-Шань) тоо кыркаларынын уландысы болгон [[Кыргыз Ала-Тоо|Кыргыз Ала-Тоосунун]] түндүк этегинде, деңиз деңгээлинен болжол менен 800 метр бийиктикте жайгашкан. Шаардын жанындагы тоолордун бийиктиги 4 895 метрге чейин жетет. Шаардын түндүк тарабында аз адырлуу талаалар коңшу Казакстандын аймагына чейин созулуп жатат жана амактын басымдуу бөлүгүн Чүй дарыясынын суусу менен сугарылат. 

Бишкек аркылуу Түркстан–Сибирь темир жолунун ички тармагы өтөт.

Бишкек — кенен бульварлары, мрамор менен капталган коомдук имараттары жана аларды курчап турган ички короолору бар советтик стилдеги көптөгөн турак үйлөрү бар абдан чоң шаар. 

Шаар борборунан сырткарыраакта жекече курулган миңдеген майда үйлөр жайгашкан. 2024-жылы Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлиндеги административдик-аймактык бирдиктер жөнүндө мыйзамынын негизинде шаарга курамына 23 айылды камтыган 8 айыл аймагы жана ошондой эле [[Аламүдүн району|Аламүдүн]] жана [[Сокулук району|Сокулук]] райондорунун курамынан кошумча чектеш калктуу конуштар/контурлар киргизилген&lt;ref&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/4-5363/edition/12923/kg Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. 2024-жылдын 18-июлундагы № 128 Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлиндеги административдик-аймактык бирдиктер жөнүндө КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН МЫЙЗАМЫ]&lt;/ref&gt;.

Бишкектин көчөлөрү тор сыяктуу, иреттүү долборлонгон, алардын көбүнүн эки тарабында тең ысык жай мезгилинде көлөкө берип туруучу бактар отургузулган жана арык тармактары орнотулган.

== Этимологиясы ==
Кээ бир булактарда шаардын аталышынын келип чыгышы (этимологиясы) тууралуу төмөнкүдөй уламыш келтирилет: баатырдын кош бойлуу жубайы кымыз быша турган бишкегин жоготуп алат. Аны издеп жүрүп, ал капысынан уул төрөп, ага Бишкек деген ысым берет. Бишкек чоңоюп, кадырлуу инсан болот. Ал дүйнөдөн кайткандан кийин [[Аламүдүн суусу|Аламүдүн дарыясынын]] жээгиндеги дөбөгө сөөгү коюлат (мурунку чыгыш автобекети менен мурунку Ысык-Көл кинотеатрынын, азыркы Борбордук мечиттин ортосундагы аймак). Ал жерге күмбөз тургузулган. Бул курулушту XVII–XVIII кылымдардагы саякатчылар көрүп, өз жазууларында сүрөттөп калтырышкан&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://www.bishkek.gov.kg/ky/history Бишкек шаарынын мэриясынын расмий сайты. Шаардын тарыхы]&lt;/ref&gt;.

Совет бийлигинин тушунда, 1926-жылдан 1991-жылга чейин, шаар большевик Михаил Фрунзенин урматына Фрунзе деп аталган.

== Тарыхы ==
[[Файл:Bishkek_03-2016_img40_Kuznechnaya_fortress.jpg|thumb|280x280px|&quot;Темир усталар чебинин&quot; ураандылары]]
[[Файл:Central_Bank_KASSR.jpg|thumb|280x280px|[[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССРинин]] Борбордук банкы, 1927]]
[[Файл:Пишпек_шаарындагы_1925-жылдын_8-мартындагы_митинг.jpg|thumb|280x280px|Пишпек шаарындагы 1925-жылдын 8-мартындагы митинг. Дзержинский жана Киров көчөлөрүнүн кесилиши (азыркы Токтоболот Абдумомунов көчөсүнүн жана Эркиндик бульварынын кесилиши)]]
[[Файл:Пишпек_шаарындагы_1924-ж._7-ноябрындагы_демонстрация.jpg|thumb|280x280px|Пишпек шаарындагы 1924-жылдын 7-ноябрындагы демонстрация]]
[[Файл:В.И._Ленин_каза_болгон_күнү_Пишпек_шаарынын_Кызыл_аянтында_өткөн_митинг_(1924-ж).jpg|thumb|280x280px|Ленин Владимир каза болгон күнү Пишпек шаарынын Кызыл аянтында өткөн митинг]]
[[Файл:Interhelpo_4.jpg|thumb|280x280px|Интергельпо кооперативинин жумушчулары]]
[[Файл:1925-жылдан_кийин_Интергельпо_кооперативинин_өндүрүштүк_мастерскойлору_айдаган_Пишпекке_жакын_жайгашкан_талаа.jpg|thumb|280x280px|1925-жылдан кийин Интергельпо кооперативинин өндүрүштүк мастерскойлору айдаган Пишпекке жакын жайгашкан талаа]]
Азыркы шаардын аймагында адамдар эң байыркы заманда эле отурукташкан. Аламүдүн ГЭСтеринин жанынан табылган таш эмгек куралдары Бишкектин айланасында алгачкы адамдар биздин заманга чейин 5-4-миң жылдыктарда жашагандыгын далилдейт. Биздин заманга чейин 2 миң жылдыктын аягында азыркы шаардын аймагында коло доорунун уруулары жайланышкан. Алар малчылык, дыйканчылык, карапа өндүрүшү жана металлургиялык өнөрчүлүктөрдү аркалап келишкен&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Темир доорунун башталышы менен Кыргызстандын аймагында сак (б.з.ч.7-3-к.) жана усун (б.з.ч. 3-к. - б.з.ч. 5-к.) уруу бирликтери түзүлгөн. Бишкек шаары өзүнүн пайдалуу географиялык абалы менен Улуу Жибек Жолуна милдеттүү. Байыркы убактан баштап кербендер Кытайдан эки каттам менен өтүшкөн. Иле Ала-Тоосунун ыңгайлуу жериндеги жолдун чыгыш бутагы (Кордай аркылуу) Чүй өрөөнүнө чыккан жана бул жактан Ысык-Көлдүн жанынан Борбордук Тянь-Шань аркылуу өткөн башка жол менен кезиккен. Дал ушул жолдордун кесилишинде байыртадан көпөстөр үчүн эс алуу жайы болгон кербен-сарай жайгашкан. Бул жер тилкеси эзелтеден кыргыздардын солто уруусуна таандык экендиги тарыхый белгиленген. Бул жерлердин жолдорунда адатта жандуу соода жүргүзүлгөн&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Орто кылымда Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын алабын көчмөн жана отурукташып дыйканчылык кылган түрк уруулары мекендеген. Орто кылымдагы эң ири шаарлардын бири азыркы Бишкек шаар чалдыбары (VII–XXII кылымдары) болгон. Татаал планда салынып, бекем чеп курулмаларынан турган бул шаар 25–30 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;дей аянтты ээлеген (Бишкек-1 (Чыгыш) автобекетинин жана мурунку Ключевой, Кызыл-Аскер айылдарынын аймагы). Кийин &quot;Темир усталар чеби&quot; аталып калган дагы бир байыркы чоң чептин (VII–XIII кылымдары) урандылары, азыркы Абдумомунов жана Орозбеков көчөлөрүнүн, Кара-Жыгач багы менен Аламүдүн суусунун ортосунда жайгашкан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

XVI кылымда Батыш жана Чыгыш - эки цивилизациянын ортосунда соода жана маданий байланыш толугу менен үзүлгөндүгү тарыхта калган. Легендалуу &quot;жибек жол” жашоосун токтоткон, шаарлар жок болгон. Согуштар, чума эпидемиясы, жер титирөөлөр гүлдөп жаткан Чүй өрөөнүн чөлгө айлантты. Шаар жашоосу башка көнүмүштөргө – бир жерде отурукташууну талап кылбаган көчмөндөрдүн жашоо көнүмүшүнө алмашылды. Укмуштуу сарайлар жана күчтүү чептер, көңүлдүү жана ызы-чуу соода жана өнөрчүлүк кербендер урап кеткен дөңгө айланган же такыр эле жер менен теңелген. Ала-Арча жана Аламүдүн сууларынын аралыгындагы Чүй өрөөнү жүз жылдарга кыргыздардын кырк уруусунун бири болгон солто уруусунун жайыты болуп калган.  Жети-Суулук кыргыз жана казак жайлоолору аркылуу Борбордук Азиядан Кытайга өткөн сейрек кездешүүчү соода кербендери бул таш жерлерди жандандырып турган.

Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын аралыгы көптөгөн булактарда ыйык жер катары эсептелет. Дем берүүчү жана дарылоочу суу менен булактар эскерилет, башка кызыктуу фактылар да келтирилет. Ошол үчүн бул жерлер көптөгөн элдер үчүн өзгөчө баалуу жана кызыктыруучу болуп калган. Ушуга байланыштуу байыртадан бул жакта форпосттор, кербен-сарайлар, чептер пайда болгон. Кокон чеби пайда болгонго чейин бир белгилүү аталыш, кыштак же айыл – Жал деп аталган. Жазылган булактары менен сүрөттөлгөн Кокон хандыгы суу аралыгындагы аймакты басып алган жана Мадали хандын буйругу боюнча 1825-жылы бул жакта Пишпек чеби курулган. Чеп Аламүдүн суусунун батыш жагында азыркы &quot;Темир усталар чебинин&quot; ордунда 6 га аянты ээлеген.

Борбор Азияны ээлеп алууга умтулган Орусия аскерлери 1860-жылы 4-сентябрда Пишпек чебин убактылуу басып алган. Бирок алар кетээри менен мында кокондуктардын бийлиги кайра орногон. 

1862-жылдын 13-октябрында Ала-Тоо округунун начальниги Г.А.Колпаковский 1400 адамдан турган отряды, артиллерияны колдонуу менен чепти толугу менен курчап алууну баштаган. Ушул эле жылдын 24-октябрында кокондуктар багынышкан. 1862-жылдын 2-ноябрда орус отряды чептин калдыктарын таштап, Верный шаарына кеткен. Кокондуктардан өч алуу үчүн [[Байтик баатыр|Байтик]] [[Байтик баатыр|баатырдын]] буйругу боюнча кыргыздар чептин калдыктарын таптакыр талкалашкан. 

Кыргыздар 1863-жылы Орусинын курамына кошулушкан. Омсктогу генерал-губернаторлукта Орусиянын курамына кирүү жөнүндө келишимге кол коюлган. Өлкөдө өз алдынча башкаруу тутуму негизделген. Чүй өрөөнүндө жана Пишпек чебинин урандыларынын жанында падыша администрациясынын көзөмөлү алдында бир катар шаардык жана дыйканчылык кыштактар пайда болгон.

1864-жылы казак-орустардын бекети, ага удаа чакан базар, 1887-жылы ат-почта бекети курулган.

1865-жылга чейин чүйлүк кыргыздар административдик жактан Ала-Тоо округунун (борбору — [[Алматы|Верный]] шаары) начальнигине баш ийген, 1865–67 жылдары [[Түркстан облусу|Түркстан]] облусуна, кийин Токмок уездинин курамында Жети-Суу облусуна кирген.  

1868-жылы – Лебединовка, Ново-Покровка айылы жана 50 үй-бүлө Пишпек өзөнүндө почта трактынын айланысында отурукташкан. Ташкент жолу келечектеги Пишпек уезддик шаарынын биринчи көчөсү болуп калган. Пенза, Самара, Воронеж, Тамбов губернияларынан биринчи орус дыйканчыл үй-бүлөлөр, алгач жер тамдарды жана кепелерди куруу менен, өзүлөрү үчүн тракт жолунун жээгиндеги короо-жай участокторун тандап алган. Биринчи жайгашкандарга Ташкенттен, Намангандан жана Өзбекстандын башка жерлеринен соодагер-өзбектер кошулган. Аламүдүн суусунун жээгинде кыргыздар, малы жана короо-жайы жок өзбектер, мындан сырткары Бишкек кокон чебинин мурунку гарнизонунун аскерлеринин үй-бүлөлөрү жашашкан. 

1876-жылы Пишпекте 58 үй-бүлө (88 эркен жана 94 аял) жашаган. Улуту боюнча жашоочулар төмөнкүчө бөлүнүшкөн: рус улутундагылардын 9 үй-бүлөсү, өзбек улутундагылардын 48 үй-бүлөсү жана татар улутундагылардын 1 үй-бүлөсү.

1878-жылы 29-апрелде уездин борбору Токмоктон Пишпекке көчүрүлүп, ага шаар макамы берилген. Шаар калкынын саны 1913-жылы 18 468 адамга жеткен.Пишпекте кустардык-өнөр жайлык мүнөздөгү алгачкы ишканалар, анын ичинде тегирмендер XIX кылымдын 2-жарымында пайда болгон. 

1883-жылы булгаары заводу, 1885-жылы сыр-быштак жасоо ишканасы иштей баштаган. Шаарда өнөр жайга караганда базардык-стационардык типтеги соода багыты тезирээк өнүккөн. 

1878-жылы алгачкы чакан оорукана менен дарыкана ачылган. 

1879-жылы бир класстуу окуу жай, кийин башка окуу жайлар ачылган. 

1916-жылы жайында Пишпек уездинин көп бөлүгүндө улуттук-боштондук көтөрүлүшү баштаган. [[Орусия|Орусияда]] февраль буржуазия-демократиялык революциясы жеңгенден кийин, 1917-жылы мартта Пишпек солдат жана жумушчу депутаттар кеңеши уюшулуп, анда чечүүчү позициянын [[Убактылуу өкмөт|Убактылуу өкмөттү]] колдогон меньшевиктер менен эсерлер ээлеп алышкан. 

1918-жылы 7-январда Пишпектеги жана уездеги бийлик иш жүзүндө большевиктердин карамагына өткөн. 

1924-жылы алгачкы кыргыз гезети &quot;Эркин-Тоо&quot; чыккан. 

1924-жылы 14-октябрдан тартып Пишпек — Кара Кыргыз автономиялуу облусунун (1925-жылы 25-майдан кийин Кыргыз автономиялуу облусу), 1926-жылы 1-февралынан тартып Кыргыз Советтик Социалисттик автономиялуу облусунун борбор шаары болгон.

1926-жылы мамлекеттик басмакана менен музей негизделген.

1926-жылы 12-майда Пишкек шаарынын аталышы [[Фрунзе]] шаары деп өзгөртүлгөн. 1936-жылы 5-декабрдан тартып Фрунзе шаары — [[Кыргыз ССР|Кыргыз ССРинин]] борбору болгон.

1932-жылы педагогика, 1938-жылы зооветеринария, 1939-жылы медицина институттары ачылган.

1938-жылы Фрунзе шарында 3 администрадивдик район: Пролетар району (азыркы [[Ленин району (Бишкек)|Ленин]]), [[Биринчи май району|Биринчи Май району]], [[Свердлов району]] түзүлгөн. 

1961-жылы шаарга Кызыл-Аскер, Привокзальный (Попеновка), [[Төкөлдөш]] айылдары, Аламүдүн, Көк-Жар айылдарынын бир бөлүгү, 1984-ж. Чоң-Арык, Орто-Сай айылдары кошулган. 

1974-жылы жаңы администрадивдик бирдик болгон [[Октябрь району]] түптөлгөн. 
[[Файл:Kilometre_zero_Bishkek.jpg|thumb|373x373px|Бишкек шаарынын нөлдүк километри]]
1991-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши борбордун аталышын Бишкек деп өзгөрткөн жана Бишкек шаары эгемен Кыргыз Республикасынын борбор шаары&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Географиясы ==
Шаар Кыргыз Ала-Тоосунун этегинде, Чүй өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө, Аламүдүн жана [[Ала-Арча]] сууларынын шилендиси пайда кылган жантайыңкы түздүктөн орун алган. Деңиз деңгээлинен 750–900 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Лөс сымал кыртыш каптаган түздүк бара-бара түндүктү карай жантайып, Чүй суусунун жайылмасына кошулат. Бишкек тушта Чүй суусунун нугу Чүй өрөөнүнүн түндүк жагына карай четтеп, шаардан 20 ''км''дей аралыктан өтөт. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаарынын туштагы жазылыгы 60 ''км''дей.

[[Чүй]] өрөөнүнүн Бишкек шаарында жайгашкан борбор бөлүгү геологиалык структурасы боюнча кеңдикке жакын багытта созулуп жаткан асимметриалык мегасинклинал. Шаардын азыркы чеги Чүй синеклизасынын Бишкек ийилүүсү деп аталган түштүк бөлүгүнө дал келет. Ийилүү палеоген-неогенде пайда болгон чөкмө тектер менен толгон. Алар палеозой пундаментинин үстүндө жатат. Палеозой тоо тек катмарлары 5000 ''м''ден ашык тереңдикте (геопизикалык маалыматтар боюнча) жатып, негизинен гнейс, кристаллдык сланес жана акиташ тегинен, ошондой эле эпузиа тоо тектеринен турат. Үстүндөгү палеоген-неоген тоо тек  катмарларынын жалпы калыңдыгы 4,5–5,0 ''км''. Аларды төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон борпоң тоо тектердин калың кабаты жаап жатат. Алар кой таштардан, арасында кум-шагыл ширелген майда жумуру таштардан, ар кандай бүртүктөгү кумдардын жана кумдуу чопонун кабатчалары менен топторунан түзүлгөн аллүбий-пролүбий чөкмө тоо тектерден турат.

Сейсмдик аймакташтуруунун маалыматы боюнча шаар аймагы 9 баллдуу зонада жайгашкан. Шаардын аймагындагы 4 жерден 1500–2000 ''м'' тереңдиктен бургулоо көзөнөгү аркылуу минералдуу ысык суу чыгарылган. Курамы клорид-натрий калцийлүү. Дарылык касиети бар. Муун, тери, ичеги-карын оорууларын дарылоодо пайдаланса болот.

=== Климаты ===
Бишкек шаары мелүүн алкактагы континенттик  климаттуу  аймактын түштүк чегинде жайгашкан. Бир жылда орто эсеп менен 322 күн (2000 саат) бою күн тиет. Күн эң көп тийген ай [[Теке айы|Теке]] (332 саат), эң аз тийгени [[Бештин айы]] (126 саат). Абанын жылдык орточо температурасы 10,2''°С'', [[Үчтүн айы|Үчтүн айыныкы]] – 4,6''°С'', [[Теке айы|Текеники]] – 24,5''°С''. 1930 жылы  [[Бештин айы|Бештин айында]] эң төмөнкү температура (–38''°С''),  1983-жылы [[Теке айы|Текеде]] эң жогорку температура  (43''°С'') катталган. Шаардын түштүк бөлүгү түндүк бөлүгүнөн 1—2''°С''ка жылуураак. Үшүк жүрүү жазында [[Чын куран айы|Чын Курандын]] ортосунда токтоп, күзүндө [[Тогуздун айы|Тогуздун айынын]] ортосунан башталат. Бирок бул мөөнөттөр өзгөрүп да кетиши мүмкүн. Шаар нымдын негизги булагы – деңиз менен океандан алыс жайгашкандыктан жаан-чачын аз болот. Жылдык жаан-чачындын орточо өлчөмү 409 ''мм''. Көбү [[Жалган куран|Жалган Куран]]-[[Теке айы|Теке]], жылдын кургакчыл мезгили (11%) [[Теке айы|Теке]]–[[Аяк оона айы|Айак Оона]] айларына туура келет. Кар [[Бештин айы|Бештин айынын]] ортосунан [[Бирдин айы|Бирдин айынын]] аягына чейин жатат. Жаан-чачындуу кыштагы кардын орточо калыңдыгы 13 ''см'', аз түшкөндөгү орточо калыңдыгы 3–7 ''см''. Бишкектин климатына тоо-өрөөн желаргысы  мүнөздүү. Анын  ылдамдыгы  2–3 ''м/сек''ден  ашпайт.  Ылдамдыгы 15 ''м/сек''ге жеткен шамал негизинен батыштан согот жана жылына орто эсеп менен  30дай  жолу болот. Жылдын суук мезгилинде жылына орто эсеп менен 30–40 күн шаарды жөө туман жана мунарык басып турат.
{{Шаардын аба ырайы
 | Туурасы    = 100%
 | Абалы      = collapsed
 | Жер_илик   = Бишкектин
 | Булак      = Погода и климат&lt;ref&gt;[https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38353.htm Погода и климат. Климат мира. Бишкек]&lt;/ref&gt;

 | Үчт_ор     = -2.7  | Үчт_ор_ж-ч = 75
 | Бир_ор     = -0.8  | Бир_ор_ж-ч = 75
 | Жал_ор     = 4.9   | Жал_ор_ж-ч = 71
 | Чын_ор     = 11.2  | Чын_ор_ж-ч = 63
 | Буг_ор     = 16.4  | Буг_ор_ж-ч = 60
 | Кул_ор     = 21.4  | Кул_ор_ж-ч = 50
 | Тек_ор     = 24.2  | Тек_ор_ж-ч = 46
 | Баш_ор     = 22.8  | Баш_ор_ж-ч = 45
 | Аяк_ор     = 17.1  | Аяк_ор_ж-ч = 48
 | Тог_ор     = 10.1  | Тог_ор_ж-ч = 60
 | Жет_ор     = 3.3   | Жет_ор_ж-ч = 71
 | Беш_ор     = -1.5  | Беш_ор_ж-ч = 77
 | Жыл_ор     = 10.5  | Жыл_ор_ж-ч = 62

 | Үчт_ор_мин  = -7.1  | Үчт_ор_макс = 2.7
 | Бир_ор_мин  = -5.2  | Бир_ор_макс = 4.6
 | Жал_ор_мин  = 0.0   | Жал_ор_макс = 10.7
 | Чын_ор_мин  = 5.3   | Чын_ор_макс = 17.8
 | Буг_ор_мин  = 10.1  | Буг_ор_макс = 22.9
 | Кул_ор_мин  = 14.3  | Кул_ор_макс = 28.2
 | Тек_ор_мин  = 16.5  | Тек_ор_макс = 31.4
 | Баш_ор_мин  = 14.8  | Баш_ор_макс = 30.3
 | Аяк_ор_мин  = 9.7   | Аяк_ор_макс = 24.8
 | Тог_ор_мин  = 4.2   | Тог_ор_макс = 17.0
 | Жет_ор_мин  = -1.1  | Жет_ор_макс = 8.9
 | Беш_ор_мин  = -5.3  | Беш_ор_макс = 3.3
 | Жыл_ор_мин  = 5.1   | Жыл_ор_макс = 16.9

 | Үчт_а_мин  = -31.9 | Үчт_а_макс = 20.0
 | Бир_а_мин  = -34.0 | Бир_а_макс = 25.4
 | Жал_а_мин  = -20.8 | Жал_а_макс = 30.5
 | Чын_а_мин  = -12.3 | Чын_а_макс = 34.7
 | Буг_а_мин  = -4.1  | Буг_а_макс = 36.7
 | Кул_а_мин  = 3.9   | Кул_а_макс = 40.9
 | Тек_а_мин  = 7.4   | Тек_а_макс = 42.8
 | Баш_а_мин  = 5.1   | Баш_а_макс = 39.7
 | Аяк_а_мин  = -4.6  | Аяк_а_макс = 37.1
 | Тог_а_мин  = -13.4 | Тог_а_макс = 34.2
 | Жет_а_мин  = -25.8 | Жет_а_макс = 29.8
 | Беш_а_мин  = -29.1 | Беш_а_макс = 23.7
 | Жыл_а_мин  = -34.0 | Жыл_а_макс = 42.8

}}


=== Суулары ===
Бишкек шаарынын негизги суу артериялары мурда [[Ала-Арча суусу|Ала-Арча]] жана [[Аламүдүн суусу|Аламүдүн]] суулары болгон. Алар Бишкектин аймагында тармактанган нуктар менен түштүктөн түндүктү карай аккан. Шаар курулушунун кеңири кулач жайышына байланыштуу алардын көптөгөн салаалары эки гана нукка бириктирилген. Суу агымын жөнгө салуу үчүн Бишкектин түштүк тарабындагы тоо этектеринде курулган суу сактагычтар жана көптөгөн сугат каналдары аркылуу шаар айланасындагы чарбалардын жерлерин жана шаар аймагын сугарууга пайдаланылат.

Бишкектин  ирригация  системасына шаар аркылуу ар тарапка салынган арыктар менен каналдар тармагы кирет. Шаар аркылуу Батыш жана Түштүк Чоң Чүй  каналдары өтөт. Бишкектен түндүгүрөөктө Төмөнкү Ала-Арча суу сактагычы жайгашкан: бир бөлүгү шаардын аймагына кирет. Кара жыгач багында жана [[Бишкек Эркин Экономикалык зонасы|Бишкек Эркин Экономикалык Аймагында (ЭЭА)]] көлмөлөр бар.

Шаардын түштүк бөлүгүнө түндүктүн кадимки боз топурагы мүнөздүү, түндүк (төмөнкү) бөлүгүн боз шалбаа, шалбаа жана шалбаалуу-саздак топурактары каптап жатат. Табигый өсүмдүктөр шаардын чет-жакасындагы бош жерлерге гана мүнөздүү. Шаардын түндүк бөлүгүнүн өсүмдүк эгилбеген бош жерлеринде камыш, жекен, ыраң чөп, көлмө жана суу жээктеринде жапайы тал, терек, сейрек жийде кезигет. Шаардын түштүк жагында тоо этектеринин адырларында кургакчыл жерге мүнөздүү өсүмдүктөр басымдуулук кылат. Адырлардын төмөнкү бөлүктөрүн эпемер-шыбактуу жарым чөл ээлейт.

=== Флорасы жана фаунасы ===
Шаардын жаныбарлар дүйнөсүнүн негизин палеарктикалык ландшафттын маданий фаунасынын типтүү өкүлдөрү түзөт. Сүт эмүүчүлөрдүн негизгилери жарганаттар (эргежээл-нетопырь, кечки кожан), чычкан түркүмүндөгү кемиргичтер (үй чычкандары, боз келемиштер). Чет жактардагы жерлерде жер казгычтар, токой чычканы, жөнөкөй талаа чычканы, сейрек-таажылуу кум чычкандары, арс чычкандар, кулактуу кирпилер жүрүшөт. Сейилбактарда жана гүл бакчаларда акклиматташкан тыйын чычкан-телеуткалар үйүрлөшкөн. Шаар чегинде 100дөн ашык түрдөгү куштар кездешет, алардын ичинен 30дайы уялашат. Уялагандардын көп саны таранчылар (үй, талаа), бактектер (кичи, жөнөкөй), чабалекейлер (карлыгачтар, сары белдүү), кара таркылдак, чыйырчыктар. Аз санда уялагандар ак кула токой ак чымчыгы, борбаш-куу, жашыл чымчык, байкалбас жылкычы чымчык, чоң сары чымчык, князёк, жаргалдак, ала чымчык, боз чымын кармагыч, кыргый короолуу, сасык үпүп. Аябай аз сандагылар түкүргүч, карлыгач, топулуу торгой, булбул, козодой ж.б. Мезгилдик жер которууда  калаага короолу, пеночка, боз таркылдак, боз чымчык, кызгылт чыйырчык, боз чымчык (кичине чымчык), калтырак чымчык, токой чымчыгы, сары баштуу торгой, үрпөк баш, кызыл куйрук, күкүк, жылкычы чымчык ж.б. келишет. Кыштагандар негизинен боз карга, чыйырчык, таан. Кыштагандардан бир аз жапалак үкүлөрдүн тобу кездешет. Айрым убактарда кыргый-карчыгалар да кышташат.  Куштар менен сүт эмүүчүлөрдүн жыштыгы анча көп эмес. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдөн  жашыл бакалар, көлмөлөрдөгү жана борбор азиядагы кур бакалар кездешет. Бакалар четтеги көлмөлөрдө жашашат. Шаар чекесине чектешкен жерлерде саймалуу жана суу жыландары да кезигет. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдүн жана сойлоочулардын саны жашоо-тиричилик шарттарынын начарлашына жана аларга түздөн-түз аңчылыкка чыгып жатышкандыктан кемүүдө. Шаар четиндеги айрым каналдарда жана көлмөлөрдө елец, ит чабак, кызыл канат, чабак, маринка, сазан, боз ит чабак, сом, чүй тикен, амур чабактары ж.б. жашашат. Алардын айрымдары балык кармоо сүйүүчүлөрүнүн объекттери болуп саналат.

== Калкы ==

Шаар калкынын саны 2009 ж. [[Жалган куран|Жалган Курандагы]] эл каттоо боюнча 835,743 миң адам болуп, республикадагы калктын 15,6 %ын түзгөн.

Шаарда 1940 ж. 104,5 миң калк жашаса, 1950 ж. 218,0 миң, 1979 ж. 535,5 миң, 1989 ж. 619,9 миң, 1999 ж. 762,3 миң калк болгон.

2019 ж. 1 027,245 миң калк жашап, анын 1 022,721 миңи (99,6%) шаарда, 2,39 миңи (0,4%) шаардын чет-жакасындагы [[Орто Сай|Орто-Сай айылында]] жашайт.

Эркектер жалпы калктын 46,3%ын, аялдар 53,7%ын түзөт. 2019 ж. үйлөнгөндөрдүн саны 6695 же болбосо 1000 кишиге эсептегенде 7,7, ажырашкандар 1870 же 1000 кишиге эсептегенде 2,2 адамды түзгөн.

2019 ж. Бишкек шаардык кеңеши боюнча 1000 адамга төрөлгөндөрдүн саны 28,8, өлгөндөрдүн саны 4,7, табигый өсүш 22,912 миңди түзүп, төрөлгөн 1000 баланын (1 жашка чейинки) 21,7 өлүмгө дуушар болгон.

2019 ж. жумушсуздардын саны (катталганы боюнча) Бишкек шаары боюнча 7017 адамды түзгөн. 2009 ж. шаар боюнча жалпы калктын 24,4% эмгекке жарамдуудан жаш, 65,8% эмгекке жарамдуу, 9,8% улуу муундагы адамдар болгон.

=== Улуттук курамы ===
Шаарда [[Кыргыздар]] (66,2%), [[Орустар]] (23,0%), [[Уйгурлар]] (1,6%), [[Татарлар]] (1,5%), [[Корейлер]] (1,4%), [[Өзбектер]] (1,4%), [[Казактар]] (1,1%), [[Украиндер]] (0,9%), [[Дунгандар|Дуңгандар]] (0,5%) ж. б. жашайт

Бишкек шаарынын калкынын 2002 жылкы миграциясы: келгендердин саны 5741 адам, кеткендер — 12654 адам болуп, алардын ичинен чет өлкөлөрдөн шаарга 1017 адам жана өлкөнүн башка региондорунан шаарга 4724 адам келип, шаардан башка чет өлкөлөргө 8092 адам жана өлкөнүн башка региондоруна 4562 адам кетип, жалпы миграциялык азайуу 6913 адамды түзгөн.

{{Калктын санынын тарыхы
|аталышы         = Бишкектин калкынын санынын тарыхы
|тегиздөө        = right
|мамычалар       = 2
|график-позиция  = bottom
|пайыз           = pagr
|1876|182
|1882|2135
|1893|4857
|1897|6615
|1902|9656
|1907|13752
|1913|20102
|1926|36610
|1939|92783
|1959|223831
|1970|436459
|1979|535450
|1989|619903
|1999|762308
|2009|835743
|2010|846500
|2011|859800
|2012|874400
|2021|1074075
|2022|1113800
|2023|1145000
|2024|1294800
|2025|1321900
|булактар= Булактар:&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии). Семиреченская область] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629062446/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 |date=29 June 2011 }} – First General Russian Empire Census of 1897. Population in provinces, districts, towns of Russian Empire (without Finland). Semirech'e Province (Demoscope.ru) {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Petrov |first=Vladimir |year=2005 |title=Пишпек исчезающий 1825–1926 (Pishpek disappearing. 1825–1926) |place=Bishkek}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Pisarskoy |first1=Evgeniy |last2=Kurbatov |first2=Valentin |year=1976 |title=Архитектура Советской Киргизии (Architecture of Soviet Kirghizia.) |publisher=Stroyizdat |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1908 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1907 (Обзор Семиреченской области за 1907 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132014/http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1903 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1902 (Обзор Семиреченской области за 1902 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713165604/http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |archive-date=13 July 2018 |access-date=7 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1928 |title=Всесоюзная перепись населения 1926 года : Киргизская АССР. (All-Union Census of 1926: Kyrgyz ASSR) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |url-status=dead |publisher=CSU SSSR |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132021/http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_2.php| title = 1939 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php| title = 1959 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=stat09/&gt;&lt;ref name=pop21/&gt;
}}

== Экономикасы ==
Бишкек шаарынын экономикалык жана социалдык жактан башка дубандарга салыштырмалуу жогору деңгээлде өнүккөн, саясий жактан [[Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын]] борбору катары өзгөчөлөнгөн аймак. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж.б. тармактар өнүккөн.

Бишкек шаарынын экономикалык жана социалдык жактан башка дубандарга салыштырмалуу жогору деңгээлде өнүккөн, саясий жактан [[Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын]] борбору катары өзгөчөлөнгөн аймак. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж.б. тармактар өнүккөн.

Кийинки жылдары, Кыргызстанда жана анын аймактарында өндүрүштү рыноктук шартка ылайыкташтыруу максатында, чарбанын бардык тармактарында экономикалык реформа жүргүзүү башталган. Натыйжада, өндүрүшкө структуралык өзгөрүүлөр киргизилип, менчиктин ар түрдүү формасындагы ишканалар көбөйдү. 2003-жылдын 1-январына карата, статистикалык бирдиктин мамлекеттик регистрине киргизилген ээлик кылуучу (юридикалык жактар) ишкана, уюм жана мекемелердин катталган саны 23531 (а.и. иштегендери 19902) болгон. Алардын ичинен менчиктин формалары боюнча 1240 (842) мамлекеттик, 399 (240) коммуналдык, 21956 (8820) жеке менчикке таандык. Ал эми жалпы 23531 субъектилердин түрлөрү боюнча: 21813 (8527) чакан ишканалар, 1049 (771) орто жана 669 (604) ири ишканалар.

Рыноктук шартка ылайыкташкан ушул ишканалар – өнөр жай, курулуш, транспорт, соода же тейлөөнүн башка тармактарына таандык. Өндүрүштү базар экономикасынын шартына ылайыкташтыруунун натыйжасында шаардын өнөр жайында дагы эң ири структуралык өзгөрүүлөр болду.

Өндүргөн продукциялары рыногун жоготуп, сатылбай калган өнөр жай ишканалары, айрыкча Бишкектеги машина куруу тармагынын ири ишканаларынын өндүрүшү токтотулду же аларды башка өтүмдүү буюмдарды жасоого толук кайра курууга туура келди. Кээ бир ишканалар жарым жартылай иштеп калышты. Ошого байланыштуу Бишкек шаарынын өнөр жай өндүрүшү 1991—95 жылдары 4 эсеге төмөндөгөн.

Шаарда 1991-жылы чөп таңгактоочу машина жасоо 20 миң даанага жетсе, 1996-жылы анын 200 араң чыгарылган. Электр машиналар 1125тен, 64кө, металлды кесүүчү станоктор 1146дан 27ге, токулган кийимдер 16 млн даанадан 1,4 млн даанага, бут кийимдер 3,5 млн жуптан 380 миң жупка чейин кыскарган. Ошондуктан, өнөр жай өндүргөн продукциянын көлөмү боюнча Бишкектин республикадагы үлүшү 1991-жылы 31,0%тен, 1996-жылы 20,7%ке чейин азайган. Ал эми, 1996-жылы шаардын өнөр жай өндүрүшүндөгү төмөндөө токтолуп, кайра жогорулоого багыт алды.

1995-жылга салыштырганда бир жылдык өсүш продукциянын көлөмү боюнча 3,0%ти түзгөн. Жогоруда белгиленген өзгөрүүлөргө карабастан, Бишкек шаары дагы эле Республиканын эң ири өнөр жай түйүнү катары белгилүү. 2002-жылы шаарында 125 ишкана иштеп, Кыргызстандын өнөр жайынын 20,0%ин же 8903,0 млн сомдук продукциясын өндүргөн. Анын ичинен кеңири керектелүүчү товарлардын үлүшү шаардын өнөр жай өндүргөн продукциянын 63,5%ин түзгөн.

Шаарда өнөр жай өндүрүшүнүн бардык тармактары бар. Алардын ичинен негизгилери машина куруу жана металл иштетүү (2000-жылы 445,9 млн сомдук продукция чыгарган), жеңил (576,6 млн), тамак-аш (1877,3 млн) өнөр жайлары жана электрэнергетика (996,6 млн сом) негизги орунду ээлеп, алар 2000-ж. жалпы өнөр жайдын 60%тен көбүрөөк продукциясын өндүргөн. Ушул тармактардын республикадагы үлүшү дагы жогору. 2000-жылы шаардын машина куруу өнөр жай Республиканын ушул тармагы өндүргөн продукциянын 26,2%ин, тамак-аш 29,0%ин жана жеңил өнөр жай 23,5%ин чыгарган.
[[Файл:Southern Gates Bishkek.jpg|thumb|Түштүк дарбазадагы сейил-бак]]
Бишкектин ири өнөр жай ишканалары: 

* Бишкек ЖЭБ (ТЭЦ, 2000-жылы 454,3 млн сомдук продукция өндүргөн),
* &quot;РЕЕМТСМА – Кыргызстан&quot; АК (386,6 млн),
* &quot;Дастан&quot; корпорациясы (302,1 млн), камволдук-нооту (174,3 млн),
* &quot;Кока-Кола – Бишкек – Ботлерс&quot; ишканасы (162,0 миң),
* &quot;Бишкек дан-азык&quot; (52,5 млн);
* Бишкек машина куруу заводу (110,4 млн),
* &quot;Бишкексүт&quot; (114,6 млн),
* &quot;Таттуу&quot; (29,0 млн),
* &quot;Кыргызшампаны&quot; (46,9 млн),
* &quot;Кыргызавтомаш&quot; (55,6 млн),
* &quot;Жылдыз&quot; (10,1 млн),
* &quot;Байпак&quot; (9,0 млн),
* &quot;Бишкек темир-бетон заводу&quot; (37,8 млн сом),
* &quot;Булгаары&quot; биргелешкен ишканасы (14,3 млн) акционердик коомдору ж.б.&lt;br /&gt;

Өнөр жайдын негизги продукциялары:

* электроэнергия (2002-жылы 1060 млн кВт/с),
* касса аппараттары (72 даана),
* автомобиль радиаторлору (178,2 даана),
* мебелдер (172,0 млн сом),
* бетондон жасалган курама курулуш конструкциялары (59,4 миң т),
* кыш жана плита материалдары (16,3 млн даана),
* токулган кийим (15,6 миң даана),
* жүн кездемелери (374 миң м3),
* байпактар (3793,6 миң жуп),
* бут кийимдер (37,9 миң жуп),
* эт (6,3т), сүт (17,4 миң т),
* пиво (4722 миң дикалитр),
* шампан (260 миң дикалитр),
* коньяк (27,5 миң дикалитр),
* сигарет жана папиростор (3168,6 даана),
* ун (27,2 миң т), нан азыктары (41,3 миң т),
* чай (2,7 миң т) ж. б.&lt;br /&gt;

Көпчүлүгү, айрыкча машина куруу жана жеңил өнөр жай тармактарынын продукциялары чет өлкөлөргө сатылып, алар менен экономикалык байланыш түзүүдө жана Республиканын өнүгүшүндө Бишкек шаарынын мааниси зор. Экспортко сатылган продукциялардын көлөмү 2002-жылы 312,9 млн [[АКШ]]нын долларын (Республиканын экспортунун 64,4%) түзүп, региондордун ичинен биринчи орунда болгон. Ошол эле мезгилде башка өлкөлөрдөн сатып алынган калк кеңири керектөөчү продукциялардын, башкача айтканда импорттук көлөмү 363,9 млн долларга жетип, импорттун 62,0%ин түзгөн. Натыйжада, Бишкек шаарынын өзүнүн бюджетин өзү толук каражаттоо менен Республиканын бюджетин толуктоодо зор салымы бар.&lt;br /&gt;

Башка аймактардан айырмаланып, шаардын калкына социалдык жактан берилүүчү төлөмдөрдү жергиликтүү бюджеттин эсебинен шаар өзү камсыз кылат.

Бишкекте калкты соода жана тиричилик жактан тейлөөчү тармактардын өнүгүү деңгээли дагы Республиканын орто көрсөткүчүнөн бир кыйла жогору. 2002-жылы шаарда товарларды соодалап жүргүзүүнүн көлөмү 23,0 млрд сом, калкты тейлөөнүн көлөмү 4,7 млрд сом, а.и. калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 477,6 млн сомго жеткен. Башкача айтканда Республиканын орто көрсөткүчүнө салыштырганда Бишкекте соода жүргүзүүнүн көлөмүн адамдын санына эсептегенде 1,5 эсеге, ал эми калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 6,0 эсеге жогору болгон. 1995-жылы Бишкек шаарында [[Эркин экономикалык аймактар|Эркин экономикалык аймак]] (ЭЭА) түзүлгөн. Анын курамына шаардын &quot;Манас&quot; аэропорту, Өкмөттүн алдындагы Улуттук көргөзмө борборунун жери, илгертен &quot;Акчий&quot; деп аталып келген Чүй дубанынын Аламүдүн районундагы азыркы Мрамор айылынын чет-жакасындагы жерлер кирет. &quot;Бишкек&quot; ЭЭАнын жалпы аянты 489га. 2002-жылдын башталышында &quot;Бишкек&quot; ЭЭАда 412 ишкана катталып, анын 172си иштеген. Аларда 2814 адам эмгектенген. &quot;Бишкек&quot; ЭЭАда 2001-жылы 1181,8 млн сомдук продукция өндүрүлгөн, сыртка сатылган продукциянын көлөмү 12,6 млн АКШнын долларын жана сырттан келген инвестициянын көлөмү 1,2 млн долларды түзгөн.

== Маданий турмушу ==
[[Файл:Nationallibrary.jpg|left|thumb|Улуттук китепкана]]
[[Файл:The National Theatre in Bishkek (2006-10-14).jpg|thumb|221x221px|Опера жана балет театры]]
Бишкек шаары Республиканын [[илим]], [[билим]], саламаттыкты сактоо, [[көркөм өнөр]] жана [[маданият]] мекемелеринин көпчүлүгү жайгашкан ири борбор катары белгилүү. Республиканын илим изилдөө мекемелеринин дээрлик бардыгы Бишкек шаарында жайгашкан. Билим берүү жагынан 2002/2003-окуу жылында 25 жогорку окуу жайында 65,4 миң студент (алардын 85,0%и контракт менен) окуган. Жогорку окуу жайларында 4594 мугалим иштеп, алардын 226сы илимдин доктору, 1400 илимдин кандидаты. Шаарда жалпы билим берүүчү 116 орто мектеп, алардын ичинен 3 жатак-мектеп, 3 атайын мектеп жана 3 кечки мектеп иштеп, аларда 104,3 миң окуучу окуп, 5570 мугалим эмгектенген. Ушул мектептердин кээ бирлери гимназия, лицейлер жана 20 жеке менчик мектептер. Жеке менчик мектептерде 1,9 миң окуучу окуган. Ар кандай сабактарды тереңдетип окуткан мектеп, гимназия жана лицейлердин саны 32. Бардык мектептердин көбүндө информатика кабинеттери бар. Дээрлик бардык мектептерде китепкана жана ашкана иштейт. Шаардын мектептеринде бир класста орт. алганда 27 окуучу окуп, бул республикада эң жогорку чек болуп саналат. Саламаттыкты сактоо тармагында 2002-жылы 9680 орундуу (10 миң адамга 163 орун) 32 оорукана болуп, аларда ар түрдүү адистиктеги 3792 дарыгер (10 миң адамга 97 дарыгер) жана 7253 медициналык орто билимдүү кызматкер (10 миң адамга 122) иштеген. Башкача айтканда ооруканалардагы орундарды калктын 10 миң адамына эсептегенде, шаардын деңгээли Республиканын орто көрсөткүчүнөн 1,8 эсеге, ал эми врачтардын саны боюнча 2,9 эсеге жогору болгон. Бишкекте өлкөнүн ири мейманкалары, базарлары, дүкөндөрү ж. б. жайгашкан.
[[Файл:Cosmopark.jpg|left|thumb|Космопарк ]]
Алар:  &quot;Достук&quot;, &quot;Аккеме&quot;, &quot;Саякат&quot;, &quot;Ысык-Көл&quot;, &quot;Семетей&quot;, &quot;Бишкек&quot;, &quot;Ала-Тоо&quot;, &quot;Хаятт&quot;, &quot;Эльдорадо&quot; ж.б. мейманкалар, &quot;Ош&quot;, &quot;Аламүдүн&quot;, &quot;Баткен&quot;, &quot;Ортосай&quot;, &quot;Аларча-2&quot;, &quot;Дордой&quot;, &quot;Кудайберген&quot; ж.б. базарлар, &quot;Айгүл&quot;, &quot;Айчүрөк&quot;, &quot;Береке&quot;, &quot;Берекет&quot;, &quot;Бешсары&quot;, &quot;Диньчинь&quot;, &quot;Жаңылык&quot;, &quot;Миңтүркүн&quot;, &quot;Сейтек&quot; ж.б. соода дүкөндөрү жана комплекстери д. у. с. Бишкек шаарында 22 ири китепкана иштеп, аларда 7208 миң нуска китеп болгон. Шаарда 7 театр, анын бири опера жана балет театры, экөө мамл. драма театры, 1 филармония, 3 клуб жана маданият мекемелери, 10 кинотеатр жана 11 музей иштеген. Ошондой эле шаарда мамлекеттик эмес бир нече театрлар ж.б. маданияттык мекемелер ачылган. Бишкек Кыргыз Республиканын саясий борбору болгондуктан өлкөнүн башкаруу бийликтери — Президенттин администрациясы, Өкмөт, [[Жогорку Кеңеш]], Республикалык сот жана прокуратура, ошондой эле төртүнчү бийлик деп саналган басма каражаттары – гезит, журналдар, радио жана телекөрсөтүүчү мекемелер шаарда жайгашкан. Ошондой эле Бишкекте ондон ашык чет өлкөлөрдүн өкүлчүлүктөрү иштейт. Алар: АКШ, [[Беларусь]], [[Германия]], [[Индия]], [[Иран]], [[Казакстан]], [[Кытай]], Орусия, [[Өзбекстан]], [[Пакистан]], [[Тажикстан]], [[Түркия]] ж.б.

== Транспорт ==
=== Темир жол ===
[[Файл:Bischkek II Bahnhof, Nov. 2013.jpg|thumb|[[Бишкек-2]]]]
Темир жол каттамдары үч темир жол станциялары аркылуу жургүзүлөт: Пишпек, Бишкек жана Аламедин. Жүргүнчүлөрдүн жана жуктөрдүн негизги агымы [[Орусия]]нын шаарларына бет алышат, [[Казакстан]]дын аймагы менен. Жергиликтүү шаар аралык жана жакынкы аймактарга да каттамдар бар.

=== Электр транспорту ===
{{Негизги макала|Бишкек троллейбусу}}
[[1951-жыл|1951-жылы]] 13-январда троллейбус системасын өнүктүрүүнүн биринчи этабы башталган. Троллейбус линияларынын узундугу 8,4 чакырымды түзүп, МТБ-82 моделиндеги төрт троллейбус эки каттам боюнча иштеп баштаган: № 1 каттамы Линейный, Совет, Сталин (Чүй проспекти) көчөсүнөн баштап, Крупская атындагы балдар үйүнө чейин каттаган. Ал эми №2 каттам Темир жол вокзалынан Ленин проспектиси (Жибек- Жолу) аркылуу өткөн. Троллейбустар эки орундуу сан менен номерленген. Троллейбустун эң алгачкы айдоочусу Тагильцев Николай болгон&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Бишкек шаарынын мэриясынын расмий сайты. Алгачкы троллейбус 1951-жылы каттамга чыккан |url=https://bishkek.gov.kg/ky/post/26505 |accessdate=2024-09-11 |archivedate=2024-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240911115918/https://bishkek.gov.kg/ky/post/26505 }}&lt;/ref&gt;. Эң алгачкы жылдагы жүргүнчүлөрдүн жалпы саны 3228 миң адамды түзгөн&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Шаарда [[Бишкек метросу|жеңил метро]] жана электропоезд түзүлөөрү күтүлүүдө.
=== Автомобилдик (Автоунаа) ===
Шаардын коомдук транспортунун негизги түрлөрү болуп: автобустар, маршруттук таксилер, таксилер эсептелинет.

Маршруттук таксилер жургүнчулөрдүн көпчулүк бөлүгүн тейлейт, бир нече ишкана иштейт. 

Жеңил машиналардын саны 2000-жылдан 2011-жылга чейин 3 эсе, автобустар 2 эсе өскөн.

Шаардын көчөлөрү оңдолуп, жаңы жолдор да салынууда.

=== Шаар аралык байланыш ===
Ысык-Көлгө Бишкектен, жайында өзгөчө, автобустардын жана миниавтобус, таксилердин агымы көбөйөт. Көлгө чейин поезд менен да барса болот, Балыкчы шаарына чейин. 
[[Файл:Manas 2.jpg|thumb|Жаңы салынган &quot;Манас-2&quot; аэропорт терминалы]]
Бишкектен Кыргызстандын башка шаарларына чейин көптөгөн маршрут менен автобустар каттайт. Аларды шаардагы эки автобекет тейлейт: Батыш (жаңы) жана Чыгыш (эски) автобекет болуп.

=== Аэропорт (Абабекет) ===
Бишкек шаарынын административдик аймагында жайгашкан эл аралык [[Манас эл аралык аэропорту|&quot;Манас&quot; эл аралык аэропорту]] шаардан 23 км алыстыкта жайгашкан. Аэропортту кыргыз элинин улуу эпосунун башкы каарманы — Айкөл Манастын атынан коюлган. Бул аэропорт шаарды, ошондой эле Чүй дубанынын чет өлкөлөр жана Республиканын дээрлик бардык региондору менен аба жолдору аркылуу байланыштырат. 2000-жылы Бишкек шаарынын аба жолдору менен 1173,5 миң жүргүнчү ташылган. ЭГАУнун (ИКАО) классификациясына ылайык, аэропорт 4Е классында. Учуп-конуу тилкеси 4,2 км. Ал кандай самолет болбосун, кабыл ала алат дегендик, аба ырайынын эң татаал мезгилинде дагы. Перрондун (башка самолеттор токтоо үчүн жай) жалпы аянты — 242 миң м². Жаңы терминал курулган.

Бишкек тогуз жолдун тоомунда жайгашып, өлкөдөгү эң ири транспорт түйүнү болуп да саналат. Эң ири автомагистралдары:

* Бишкек – Ош — Исфана,
* Бишкек – Балыкчы – Нарын – Торугарт – Кашкар ([[Кытай]]),
* Бишкек – Балыкчы – Каракол,
* Бишкек – Алматы ([[Казакстан]]),
* Бишкек – Карабалта – Тараз ([[Казакстан]]) – Ташкент ([[Өзбекстан]]) автоунаа жолдору ж. б.

== Архитектурасы ==
[[Файл:Bishkek.jpg|thumb|Кечки Бишкек, Ала-Тоо аянты]]Бишкектин архитектурасы 1878-жылдан башталат, себеби Верный шаарында ([[Алматы]]) генерал Г.А.Колпаковский Бишкектин генералдык планына кол койгон.
1925-жылы ал кездеги [[Пишпек]] калаасына чехословакияк комунисстерден түзүлгөн &quot;Интергельпо&quot; кооперативи шаардын архитектурасынын өнүгүшүнө зор салымдарын кошушкан. Биринчилерден болуп кооперативдик ишканаларды куруп, &quot;Жумушчулар Шаарчасын&quot; кура башташкан (бул шаарчанын планировкасы шакекчелик система болгон, ошону менен шаардын башка райондорунан өзгөчөлөнүп турган.Согуштан кийинки жылдары курулуш иштери мурункудай бойдон улана берген, бирок жаңы, кооз үйлөр салынып, шаар көркүнө келе баштаган. Уникалдуу имараттар пайда болгон, биз аларды &quot;Сталиндик стиль&quot; деп атап калганбыз.

1950-жылдары шаардын аймагына аз кабаттуу үйлөрдү салууга тыюу салынгандан баштап, көп кабаттуу үйлөр салынып, индустриалдык методдор менен шаар салууга чоң түрткү болгон. 

1960-жылдары элде айтылып калгандай &quot;хрущевкалар&quot; 4-5 кабаттуу чоң панелдик үйлөр курула баштаган.
Ушул жылдары эң эле оптималдуу вариант болуп, көп кабаттуу кичирайондорду куруу болгон. Анткени жылдан-жылга шаар тургундарынын саны өсүп турган. Кийинки жылдары кичирайондордун аймагына жеке турак жайлар курула баштаган. Башаламандык куруулар балдар бакчасынын, мектептердин, сейил-бактардын территориясына салынып, көп кичирайондордун көрүнүшүн бузушкан.

Эң акыркы кичирайон болуп, 12-кичирайон курулган. Бишкектин аймагына 50гө жакын кичирайон каралган, бирок 90-жылдары ал аймактарда массалык жерлерди тартып алуулардан кийин салынбай калган.

2000-жылдан баштап, шаардын ичинде көп кабаттуу үйлөр салынып, бирок шаар куруунун эрежелери сакталган эмес.

== Административдик-аймактык бөлүнүшү ==
{{Негизги макала|Бишкектин райондору}}
Административдик-аймактык бөлүнүшү боюнча 4 районго бөлүнгөн. Калкынын саны – 2009 жылкы эл каттоо жыйынтыгы боюнча көрсөтүлгөн.
* [[Октябр аймагы|Октябрь району]] – 245 587  (2009)
* [[Биринчи май аймагы|Биринчи Май району]] – 180 994 (2009)
* [[Свердлов аймагы|Свердлов району]] – 230 821(2009)
* [[Ленин аймагы|Ленин району]] – 205 926 (2009)
* шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы – 10 724 (2009)
* Орто-Сай айылы – 5 646 (2009)
Ленин районуна Чоң-Арык айыл кеңеши карайт. Чоң-Арык айыл кеңешине шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы, Орто-Сай айылы жана аэропортко жакын жайгашкан Манас айылынын жарымы карайт.

Район башчылары акимдер болуп эсептелет. Акимди мэрия жана шаар кеңеши дайындайт. Акимиат — район администрацисы болуп эсептелет.
== Түзүлүшү ==

Шаардын аянты — 160 чарчы чакырым.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Район !! Калктын саны (миң) !! Аянты (га)
|-
| Ленин || 187,4 || 4373
|-
| Октябрь || 219,2 || 3200
|-
| Биринчи Май || 158,3 || 4715
|-
| Свердлов || 207,1 || 2920
|-
|}

Акимдик бөлүнүшү — 4 район.

Ленин районунун курамына Чоң-Арыктын айыл кеңеши кирет. Чоң-Арыктын ичине ШТА (ПГТ) Чоң-Арык жана Орто-Сай айылы киришет.

== Жогорку окуу жайлары ==
* [[Кыргыз улуттук университети]]

* Кыргыз эл аралык университети
* [[&quot;Ала-Тоо&quot; Эл аралык университети|Ала-Тоо эл аралык университети]]
* [[Кыргыз-Түрк &quot;Манас&quot; университети]]
* [[Борбордук Азиядагы Америка университети]]
* [[Кыргыз мамлекеттик техникалык университети]]
* [[Бишкек мамлекеттик университети]]
* [[Kыргыз мамлекеттик медициналык академиясы|Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясы]]
* [[Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университети]]
* Эл аралык инновациялык технологиялар университети
* [[Кыргыз улуттук агрардык университети]]
[[Файл:Busicent.jpg|thumb|Бишкек шаарындагы соода борборлорунун бири]]

== Шаардын символдору ==
&lt;gallery&gt;
Gerb of Pishpek 1908.png|[[Пишпек (шаар)|Пишпек шаарынын]] герби, [[1908|1908-жыл]]
Coat of arms of Frunze Kyrgyzstan.svg|[[Фрунзе (шаар)|Фрунзе шаарынын]] герби, [[1978]]-[[1991|1991-жж]].
Coat of arms of Bishkek 1991-1994.svg|Бишкек шаарынын герби, 1991-[[1994|1994-жж.]]
Bishkek coa 1994.svg|Бишкек шаарынын герби, 1994-жылкы версиясы
Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg|Азыркы Бишкек шаарынын герби
&lt;/gallery&gt;Шаардын герби 1908-жылы 19-мартта бекитилген. Ал кезде бүткүл Кыргызстан Орус империясынын курамында болчу, Пишпек шаары Жети-Суу областында эле.

Фрунзе шаарынын герби 1978-жылы шаардык Эл кеңешинин депутаттары бекитишкен. &quot;Фрунзегорпроекттин&quot; ишкерлери  Г. Мулявин жана А. Согонов тарткан сүрөт шаардык 100-жылдыгына карата өткөрүлгөн ачык конкурста жеңип чыккан. Ал гербдин өңдөрү ак, кызыл,ультрамарин, жашыл, коло түстө болгон.1978-жылдан 1991-жылга чейин эч өзгөрүүсүз турган гербдин ылдый жагында турган Фрунзе деген жазууну &quot;Бишкек&quot; деген жазууга алмаштырышкан. 

Бишкектин жаңы гербин 1994-жылы график М. Асаналиев жана философия илимдеринин кандидаты С. Иптаров тарабынан сунушталган герб жактырылган. Ал кездеги шаар мэри Ф. Кулов жаңы герб тууралуу демилгени көтөрүп чыккан.

== Боордош шаарлар ==
Бишкектин боордош шаарлары болуп төмөнкүлөр саналат:

*[[Алма-Ата|Алмата]], Казакстан;
*[[Нур-Султан]], [[Казакстан]];
*[[Анкара]], Түркия, 1992-жылдан бери;
*[[Измир]], [[Түркия]];
*[[Үрүмчү]], Уйгурстан, [[Кытай Эл Республикасы]];
*Куми, 1991-жылдан бери;
*[[Колорадо Спрингс (Колорадо)|Колорадо Сприңс]], [[Колорадо]], АКШ, 1994-жылдан бери;
*[[Меридэн (Коннектикут)|Мэридэн]], [[Коннектикут]], [[АКШ]], 2005-жылдан бери;
*[[Казбин]], [[Иран]];
*[[Минск]], [[Беларусь]], 2008-жылдан бери.

== Колдонулган адабияттар ==
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977—1980. Т.1-6. 
* Урстанбеков Б. У., Чороев Т. К. [[Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк]]: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2

== Булактар ==
{{Булактар|2}}


== Тышкы шилтемелер ==
* [http://bishkekgov.in.kg/ Бишкек шаар башкармалыгынын расмий сайты]

{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004225627/http://bishkekgov.in.kg/ |date=2013-10-04 }}

{{Kyrgyzstanprovinces}}
{{Азия өлкөлөрүнүн борборлору}}
{{Кыргызстандагы шаарлар}}

[[Категория:Бишкек| ]]
[[Категория:1878-жыл]]
[[Категория:1991-жыл]]</text>
      <sha1>a2bcymalvd8zfedn5lh6a7v1ck92mxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Реал Мадрид (футбол клубу)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18549</id>
    <revision>
      <id>653148</id>
      <parentid>651043</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T03:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116154" sha1="citv9zfms4znjbxtx6777mmhbdljzi4" xml:space="preserve">{{Футбол клубу
 |аталышы         = [[Файл:Flag of Spain.svg|{{{1|22px}}}|border|Испaния желеги]] ''Реал Мадрид''
 |учурдагы мезгил = 
 |сүрөтү          = File:Escudo Real madrid.png
 |расмий аталышы  = Real Madrid Club de Fútbol&lt;ref name=&quot;Real Madrid Club de Fútbol&quot;/&gt;
 |кыскача аталышы = 
 |негизделген     = 1902
 |таратылган      = 
 |стадиону        = «[[Сантьяго Бернабеу (стадион)|Сантьяго Бернабеу]]»
 |стадиондогу орун= 85 000
 |кожоюуну        = 
 |президенти      = [[Файл:Flag of Spain.svg|25px]] [[Флорентино Перес]]
 |мүдүрү          = 
 |ген. мүдүрү     = 
 |машыктыруучу  = [[Файл:Flag of Italy.svg|25px]] [[Карло Анчелотти]]
 |капитаны        = [[Файл:Flag of Croatia.svg|25px]] [[Лука Модрич]]
 |Командалык көрсөткүчү = 
 |бюджети         = 
 |мелдеши         = [[Ла Лига]]; [[УЕФА Чемпиондор Лигасы]]
 |мезгил          = 2024/25
 |орун            = 2-чи
 |сайты           = [http://www.realmadrid.com/ www.realmadrid.com]
| pattern_la1   = _realmadrid2526h
| pattern_b1    = _realmadrid2526h
| pattern_ra1   = _realmadrid2526h
| pattern_sh1   = _realmadrid2526h
| pattern_so1   = _adidasonwhitel
| leftarm1      = FFFFFF
| body1         = FFFFFF
| rightarm1     = FFFFFF
| shorts1       = FFFFFF
| socks1        = 433E3A
| pattern_la2 = _realmadrid2526a
| pattern_b2 = _realmadrid2526a
| pattern_ra2 = _realmadrid2526a
| pattern_sh2 = _realmadrid2526a
| pattern_so2   = _realmadrid2526al
| leftarm2 = 262a45
| body2 = 262a45
| rightarm2 = 262a45
| shorts2 = 262a45
| socks2 = 262a45
| pattern_la3 = 
| pattern_b3 = 
| pattern_ra3 = 
| pattern_sh3 = 
| pattern_so3 =
| leftarm3 = 
| body3 = 
| rightarm3 = 
| shorts3 = 
| socks3 = 
}}
Көпчүлүккө '''Реал Мадрид''' катары белгилүү '''Реал Мадрид футбол клубу''' (''исп. Real Madrid Club de Futbol'' ) [[Испания|Испаниянын]] [[Мадрид|Мадрид шаарында]] жайгашкан профессионалдык футбол клубу. Ал 1902 жылы ''Мадрид Футбол Клубу'' деген аталыш менен негизделген жана ошондон бери үйдөгү оюндарда адатта ак форма кийип келет. ''Реал'' сөзү испан тилинде ''падышалык, падышаныкы'' дегенди билдирет жана 1920-жылы клубка ошол маалдагы испан королу Альфонсо XIII тарабынан клуб эмблемасындагы корона менен кошо ыйгарылган. 1950-жылдар ичи клуб өзүн Испан жана Европа футболунда чоң күч катары тааныткан. 

Башка европалык клубтардан айырмаланып, Реал Мадриддин мүчөлөрү (''сосьо'') клубка негизделишинен бери ээлик кылат жана башкарып келет. Жылдык киреше боюнча эң бай футбол клубу (2011-жылы 438.6 миллион евро киреше алган)&lt;ref&gt;{{cite web | title = Deloitte Football Money League 2011 | url = http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league-2011/c774a9e481a7d210VgnVCM1000001a56f00aRCRD.htm | publisher = Deloitte UK | accessdate = 30 June 2011 | archive-date = 2012-11-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121130164529/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league-2011/c774a9e481a7d210VgnVCM1000001a56f00aRCRD.htm | dead-url = yes | archivedate = 2012-11-30 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121130164529/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league-2011/c774a9e481a7d210VgnVCM1000001a56f00aRCRD.htm }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130164529/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league-2011/c774a9e481a7d210VgnVCM1000001a56f00aRCRD.htm |date=2012-11-30 }}&lt;/ref&gt; жана жалпы наркы боюнча экинчи (1.4 миллиард евро) болуп саналат.&lt;ref&gt;{{cite news | title = The World's Most Valuable Soccer Teams | url = http://blogs.forbes.com/sportsmoney/2011/04/20/the-worlds-most-valuable-soccer-teams | publisher = Forbes | accessdate = 30 June 2011 | first = Dan | last = Bigman | archivedate = 2011-07-22 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110722120516/http://blogs.forbes.com/sportsmoney/2011/04/20/the-worlds-most-valuable-soccer-teams/ }}&lt;/ref&gt; Реал Мадрид бир нече клубтар менен эзелтеден бери атаандашып келет, эң белгилүү атаандаштык ''&quot;Эль Класико&quot;''  деп аталат жана ал [[Бaрселонa (футбол клубу)|Барселона ФК]] менен болот. Команда 1947-жылдан баштап үйдөгү оюндарын 85454 киши батыра ала турган Мадриддин борборунда орун алган [[Сантьяго Бернабеу Стадиону|Сантьяго Бернабеу Стадионунда]] өткөрөт.

[[Атлетик Бильбао (футболдук клуб)|Атлетик Бильбао]] жана Барселона менен бирге Испан футболунун [[Испания футбол чемпионаты|жогорку дивизиону]]нан эч качан төмөн түшпөгөн командаларына кирет. Өлкө ичинде Реал Мадрид [[Испания футбол лигасы|Ла Лиганы]] 32 жолу, Корол Кубогун 18 жолу, 8 жолу Испания Суперкубогун, бир Ева Дуарте Кубогун жана бир Лига Кубогун уткан.&lt;ref&gt;{{cite web|title = World Football: The 11 Most Successful European Clubs in History | url = http://bleacherreport.com/articles/510011-world-football-the-11-most-successful-european-clubs-in-history/page/12 | accessdate = 22 January 2012}}&lt;/ref&gt; Эл аралык дэңгээлде рекорд коюп, тогуз Европа Кубогу/УЕФА Чемпиондор Лигасынын Кубогуна жана үч Интерконтиненталдык Кубогуна ээ болгон, муну менен бирге эки УЕФА Кубогун жана бир УЕФА Суперкубогун утуп алган.

== Тарыхы ==
{{Негизги макала|History of Real Madrid C.F.}}

=== Алгачкы жылдар (1897–1945) ===
[[Файл:Madrid_C.F._1905-06.jpg|thumb|left|200px|1905-жылдагы Реал Мадрид командасы]]
Реал Мадриддин теги Мадридди футбол менен тааныштырган ''Билим Берүү Эркин Институтунун''   мугалимдери (алардын айрымдары [[Кембриж университети|Кембриж]] жана [[Оксфорд университети|Оксфорд]] Университеттеринин бүтүрүүчүлөрү болгон) жана окуучуларынан чыгат. Алар 1897-жылы ''Football Club Sky''  командасын негиздеп, жекшемби күндөрү Монклоада ойношчу. 1900-жылы Sky клубу эки башка командага бөлүнүп кеткен: ''New Foot-Ball de Madrid''  жана Club Español de Madrid.&lt;ref name=&quot;Ball, Phil p. 117&quot;&gt;Ball, Phil  p. 117.&lt;/ref&gt; 1902-жылы 6-мартта жетекчиси Хуан Падрос болгон Кеңеш шайлангандан соң, Мадрид Футбол Клубу расмий түрдө негизделген.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (I)&quot;&gt;{{cite web|title = Pre-history and first official title (1900–1910) | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730681095/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_(I).htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate = 12 July 2008|author=Luís Miguel González}}&lt;/ref&gt; ''Мадрид ФК''  биринчи чемпион наамын 1905-жылы негизделишине үч эле жыл болгондо Испан Суперкубогунун финалында Атлетик Бильбао командасын утуп, алган. 1909-жылдын 4-январында клуб президенти  Адольфо Мелендес Испан ФАсынын түзүлүшү жөнүндө келишимге кол коюп, Реал Мадрид Падышалык Испан Футбол Федерациясынын негиздөөчүлөрүнүн бири болду. Бир нече стадиондордо көчүп ойногондон соң команда 1912-жылы ''Кампо О'Доннел''  стадионуна ээ болду.&lt;ref name=&quot;History — Chapter 1 - From the Estrada Lot to the nice, little O’Donnel pitch&quot;&gt;{{cite web
| pattern_la1        = _realmadrid1617h
| pattern_b1         = _realmadrid1617h
| pattern_ra1        = _realmadrid1617h
| pattern_sh1        = _realmadrid1617h
| pattern_so1        = _realmadrid1617h
| leftarm1           =
| body1              = 
| rightarm1          =
| shorts1            = 
| socks1             = 
| pattern_la2        = _realmadrid1617a
| pattern_b2         = _realmadrid1617a
| pattern_ra2        = _realmadrid1617a
| pattern_sh2        = _realmadrid1617a
| pattern_so2        = _realmadrid1617a
| leftarm2           = 
| body2              = 
| rightarm2          = 
| shorts2            = 
| socks2             = 543c94
| pattern_la3        = _realmadrid1617t
| pattern_b3         = _realmadrid1617t
| pattern_ra3        = _realmadrid1617t
| pattern_sh3        = _realmadrid1617t
| pattern_so3        = _realmadrid1617t
| leftarm3           = 
| body3              = 
| rightarm3          = 
| shorts3            = 
| socks3             = 000000
|title = History&amp;nbsp;— Chapter 1 – From the Estrada Lot to the nice, little O’Donnel pitch | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Santiago_Bernabeu/1193041512791/Historia/History.htm | publisher = Realmadrid.com| accessdate = 11 July 2008}}&lt;/ref&gt; Корол Альфонсо XIII 1920-жылы клубка Real (Падышалык) наамын ыйгарган соң, клубтун аталышы Реал Мадридке өзгөргөн.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (II)&quot;&gt;{{cite web
|title = Bernabéu's debut to the title of ''Real'' (1911–1920) | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730681252/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_(II).htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate = 12 July 2008|author=Luís Miguel González}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Alfonso XIIIdeEspaña.jpg|150px|thumb|right|Ошол маалдагы испан королу Альфонсо XIII]]

1929-жылы эң биринчи [[Испания футбол лигасы]] түзүлгөн. Реал Мадрид сезон бою биринчи лиганын лидерлери болуп келе жатып, эң акыркы матчты Атлетик Бильбаого уттуруп жиберген жана сезонду Барселонадан артта калып, экинчи орунда аяктаган.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (III)&quot;&gt;{{cite web| title = A spectacular leap towards the future (1921–1930) | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730681768/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_(III).htm | publisher = Realmadrid.com | date =28 February 2007 |accessdate =12 July 2008|author=Luís Miguel González}}&lt;/ref&gt; Реал Мадрид эң алгачкы Лига титулун 1931–32 сезонунда уткан. Андан соңку жылы Реал кайрадан Лиганы утуп, эки жолу чемпиондукту алган эң биринчи команда болду.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (IV)&quot;&gt;{{cite web|title = The first two-time champion of the League (1931–1940) | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730681729/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_(IV).htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate = 18 July 2008|author=Luís Miguel González}}&lt;/ref&gt;

1934-жылдын 14-апрелинде Экинчи Испан Республикасы жарыяланып, клуб Реал наамын жоготкон жана Мадрид Футбол Клубу деген аталышын кайтарган. Футбол [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи Дүйнөлүк Согуш]] маалында да  ойноло берген, 1943-жылы 13-июньда Мадрид Барселонаны &lt;ref name=&quot;Telegraph 20111209&quot;&gt;{{cite news|title=Real Madrid v Barcelona: six of the best 'El Clásicos'|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/8946213/Real-Madrid-v-Barcelona-six-of-the-best-El-Clasicos.html|publisher=The Telegraph|accessdate=19 December 2011|date=9 December 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;Генералиссимус Кубогунун&lt;ref name=&quot;Telegraph 20111209&quot;/&gt; (Корол Кубогунун аты ал маалда Генерал Франконун урматына өзгөртүлгөн) жарым-финалынын экинчи таймашында 11–1 эсеп менен уткан. &quot;Полиция оюнчуларды коркуткан&quot;&lt;ref name=&quot;Aguilar 19981210&quot;&gt;{{cite web|last=Aguilar|first=Paco|title=Barca - Much more than just a Club|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/news/newsid=70557.html|publisher=FIFA|accessdate=19 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080429205533/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/news/newsid=70557.html|archivedate=2008-04-29|date=10 December 1998|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;, ага кошумча мамлекеттик коопсуздук мекемесинин мүдүрү &quot;атайлап командага айрым оюнчулар саясий режимдин жоомарттыгынан гана өлкөдө калууга жана футбол ойноого уруксат алганын&quot; айтып кеткен деген болжолдоолор болгон.&lt;ref name=&quot;Ball, Morbo 2003&quot;&gt;{{cite book|last=Ball|first=Phil|title=Morbo: the Story of Spanish Football|url=https://archive.org/details/morbostoryofspan0000ball|publisher=WSC Books Ltd|isbn=978-0954013462|accessdate=20 December 2011|date=12 December 2003}}&lt;/ref&gt; Мадриддин колдоочулары Барселона Төрагасы Энрик Пиньейрого асылышкан.&lt;ref name=&quot;Spaaij 2006&quot;&gt;{{cite book |last=Spaaij |first=Ramn |title=Understanding football hooliganism: a comparison of six Western European football clubs |year=2006 |publisher=Amsterdam University Press |location=Amsterdam |isbn=9789056294458 |url=http://books.google.com/books?id=i21W_KN_iUMC&amp;pg=284 |accessdate=19 December 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Сантьяго Бернабеу Йесте жана Европадагы Ийгилик (1945–1978) ===
Сантьяго Бернабеу Йесте 1945-жылы Реал Мадриддин президенти болуп шайланган.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (V)&quot;&gt;{{cite web
|title = Bernabéu begins his office as President building the new Chamartín Stadium (1941–1950) | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730681924/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_(V).htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate = 12 July 2008|author=Luís Miguel González}}&lt;/ref&gt; Анын президенттик мөөнөтүндө Испан жарандык согуш маалында бузулган жана жапа көргөн клуб, анын Сантьяго Бернабеу стадиону жана Сьюдад Депортива машыгуу жерлери жаңыдан курулуп-оңдолгон. 1953-жылдан тартып, ал дүйнөлүк дэңгээлде белгилүү чет өлкөлүк оюнчуларды ойнотуу стратегиясын киргизе баштаган, мындай оюнчулардын эң көрүнүктүүсү Альфредо Ди Стефано болду.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (VI)&quot;&gt;{{cite web|title = An exceptional decade (1951–1960)  | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730565386/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_(VI).htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate=   12 July 2008|author=Luís Miguel González}}&lt;/ref&gt;

1955-жылы, француз спорт журналисти жана ''L'Équipe''  гезитинин редактору Габриэль Ано сунуштаган ойду негизге алып, Бернабеу, Бедриньян жана Густав Шебеш атайын чакырылган Европалык командалардан турган сыналуучу турнир өткөрүшкөн, бул турнир кийин биз бүгүнкү күндө билген УЕФА Чемпиондор Лигасына айланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.uefa.com/magazine/news/Kind=512/newsId=419682.html | title=Hats off to Hanot | accessdate=11 July 2008 | date=12 May 2006 | publisher=uefa.com | author=Matthew Spiro | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080519095732/http://www.uefa.com/magazine/news/Kind=512/newsId=419682.html | archivedate=2008-05-19 | dead-url=no }}&lt;/ref&gt; Так эле ошол Бернабеунун жетекчилиги алдында Реал Мадрид өзүн Испан жана Европа футболундагы чоң күч катары таанытты. 1956-1960 жылдары клуб Европа Кубогун катарынан беш жолу утуп, 1960-жылы Хэмпден Парк стадионунда өткөрүлгөн финалда Айнтрахт Франкфуртту 7-3 эсеп менен уткан.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (VI)&quot;/&gt; Ушул беш удаа утуштан кийин Кубок Реалга түбөлүккө берилген, ошону менен бирге Реал Мадрид УЕФА ардак белгисин тагууга укук алган.&lt;ref name=&quot;badge of honour&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.uefa.com/newsfiles/19071.pdf | title=Regulations of the UEFA Champions League | format=PDF | publisher=UEFA | accessdate=12 July 2008 | archivedate=2007-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070312003915/http://www.uefa.com/newsfiles/19071.pdf}}; Page 4, §2.01 &quot;Cup&quot; &amp;amp; Page 26, §16.10 &quot;Title-holder logo&quot;&lt;/ref&gt; Клуб алтынчы Европа Кубогун 1966-жылы мелдештин тарыхында биринчи жолу жалаң гана бир улуттан турган команда болуп ойноп, финалда Партизан ФКны 2–1 эсеп менен жеңген.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (VII)&quot;&gt;{{cite web
|title = The generational reshuffle was successful (1961–1970)  | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730565958/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_(VII).htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate = 12 July 2008|author=Luís Miguel González}}&lt;/ref&gt; Бул команда Йе-йе деген ат менен белгилүү болду. &quot;Йе-йе&quot; аталышы команданын төрт мүчөсү Diario Marca үчүн &quot;Битлз&quot; стилиндеги парик кийип сүрөткө түшкөндөн кийин The Beatles тобу аткарган &quot;''She Loves You'' &quot; ырынын кайырмасындагы &quot;Yeah, yeah, yeah&quot; сабынан келген. Йе-йе мууну 1962 жана 1964 жылдары да Европа Кубогунун финалына чыккан.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (VII)&quot;/&gt;
[[Файл:Ajman 1968-09-15 stamp - Amancio Amaro.jpg|150px|thumb|left|Йе-йе командасынын капитаны Амансио Амаро.]] 

1970-жылдары Реал Мадрид 5 жолу Испания чемпиону болгон жана 3 жолу Испан Кубогун уткан.&lt;ref name=&quot;TROPHY ROOM&quot;&gt;{{cite web|title=Trophy Room |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/Club/1193040475224/PalmaresTotal/Palmares.htm |publisher=Realmadrid.com |accessdate=12 July 2008 }}&lt;/ref&gt; Клуб алгачкы УЕФА Кубок Жеңичүүлөр Кубогунун финалын 1971-жылы ойногон жана англиялык Челси командасына 2–1 уттурган.&lt;ref&gt;{{cite web|title = European Competitions 1971|url = http://www.rsssf.com/ec/ec197071.html#cwc|publisher = RSSS|accessdate = 27 September 2008 }}&lt;/ref&gt; 1978-жылы 2-июлда Аргентинада [[Аргентина|Дүйнөлүк Чемпионат]] өтүп жаткан маалда клуб президенти Сантьяго Бернабеу көз жумган. Анын урматына Эл аралык Футбол Ассоциациялар Федерациясы (FIFA) турнир учурунда  үч күндүк аза күтүү жарыялаган.&lt;ref&gt;{{cite web
|title = Santiago Bernabéu | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041516821/1193040973708/contenido/Presidente/Santiago_Bernabeu.htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate = 12 October 2008}}&lt;/ref&gt; Мындан кийинки жылы клуб маркум президентинин элесине Трофео Сантьяго Бернабеунун биринчи ойнолушун уюштурган.

=== ''Буитре Бешилиги''  жана жетинчи Европа Кубогу (1980–2000) ===
1980-жылдардын башында Реал Мадрид Ла Лига чемпиондугун колдон чыгарып жиберген. Клуб академиясынан тарбияланып чыккан жаңы жылдыздар тобу келип, клубту кайрадан өлкө ичиндеги ийгиликтерге алып келген. Испан спорт журналисти Хулио Сезар Иглесиас бул муунга ''La Quinta del Buitre''  (&quot;Жүртчүлөр тобу&quot;) деп биринчи ат койгон, ал Эмилио Бутрагенього берилген лакап атынан чыккан. Калган төртөө Мануэль Санчис, Мартин Васкес, Мичел жана Мигель Пардеса болчу.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (IX)&quot;&gt;{{cite web
|title = 1981–1990 – Five straight League titles and a new record | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730567810/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_(IX).htm | publisher = Realmadrid.com |date = 5 March 2008 | accessdate = 12 July 2008| author=Luís Miguel González}}&lt;/ref&gt; ''Буитре Бешилиги''  (кийин Пардеса 1986-жылы Мадридден Сарагосага кетип, төртөө калган) жана дарбазачы Франсиско Буйо, оң жакты коруучу ''Мигель Порлан Чендо'' , мексикалык чабуулчу Уго Санчес сыяктуу көрүнүктүү оюнчулары колунда болгон Реал Мадрид 1980-жылдардын аягында Испания жана Европанын эң күчтүү командаларынан болгон жана катарынан эки УЕФА Кубогун, беш жолу Испан чемпионатын, бир Испан Кубогун  жана үч Суперкубогун жеңген.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (IX)&quot;/&gt; 1990-жылдардын башында Мартин Васкес, Эмилио Бутрагеньо жана Мичел клубтан кетип, ''Буитре Бешилиги''  тарап кеткен.

1996-жылы Президент Лоренсо Санс Фабио Капеллону машыктыруучулукка дайындаган. Анын иш мөөнөтү бир эле жыл болсо да, Реал Модрид ошол жылы лига чемпиону болуп, Роберто Карлос, Предраг Миятович, Давор Шукер and Кларенс Зеедорф сыяктуу атактуу оюнчулар клуб жылдыздары Рауль, Фернандо Йерро, Иван Саморано жана Фернандо Редондо катарына кошулган. Натыйжасында, Реал Мадрид (1997-жылы клубка Фернандо Морьентес кошулган) жетинчи Европа Кубогун 32 жылдан бери күтүп келгенине чекит койду. 1998-жылы финалда Предраг Миятович гол сайып, машыктыруучу Юпп Хайнкес жетектеген Актар Ювентусту 1-0 эсеби менен жеңген.&lt;ref name=&quot;1991-2000&quot;&gt;{{cite web|title = 1991–2000 – From Raúl González to the turn of the new millennium | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041516534/Historia/Club.htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate = 12 July 2008}}&lt;/ref&gt;

=== ''Галактикос Доору''  (2000-2006) ===
[[Файл:Beckham zidane.jpg|135px|thumb|left|Бэкхем жана Зидан &quot;Галактико&quot; деп эсептелчү.]]
2000-жылдын июль айында Флорентино Перес клуб президенти болуп шайланган.&lt;ref&gt;{{cite web
|title = Florentino Pérez era | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/1193040472604/1193040504604/contenido/Presidente/Florentino_Perez.htm | publisher = Realmadrid.com| accessdate = 12 July 2008| language = Spanish}}&lt;/ref&gt; Ал өзүнүн президенттик кампаниясында клубтун 270  миллион евро карызын жок кылууга жана машыгуу каражаттарын жаңыртууга сөз берген. Анткени менен, Перести жеңишке алып барган негизги түрткү Луиш Фигуну клубка алып келүү убадасы болду.&lt;ref&gt;{{Cite news
|title = Figo's the Real deal | url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/848836.stm | publisher = BBC Sport | date =24 July 2000| accessdate = 12 July 2008}}&lt;/ref&gt; Кийинки жылы клуб машыгуу базасын башка жерге көчүрүп, бошотулган жерди Мадрид шаарынын муниципалитетине саткан. Бул бүтүмдөн келген акча клуб карыздарын төлөөгө жана атактуу ''Зинедин Зидан'' , Роналдо, Луиш Фигу, Роберто Карлос, Рауль жана Дэвид Бекхэм сыяктуу ''Галактико''  оюнчуларды бирге чогултууга мүмкүнчүлүк берди. Бул коюм ийгиликтүү болуп-болбогону дагы эле күмөн, анткени 2002-жылы УЕФА Чемпиондор Лигасын жана Интерконтиненталдык Кубокту, 2003-жылы лига чемпиондугун утканын эске албасак, андан кийинки үч сезондо команда бир да олжо ута албады.&lt;ref name=&quot;2001-2010&quot;&gt;{{cite web|title = 2001–Present&amp;nbsp;— Real Madrid surpasses the century mark| url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041516534/Historia/Club.htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate = 12 July 2008}}&lt;/ref&gt; 2003-жылдын жайында, жаңы эле Ла Лига чемпиондору болгондон соң, Флорентино Перес жана мүдүрлөр кеңеши ошол маалдагы машыктыруучу дон Висенте дель Боске менен келишимди узартуудан баш тарткан жана ички келишпестиктерден улам команда капитаны Фернандо Йеррону кетүүгө мажбурлашкан. Ошол эле маалда алар Клод Макелеленин сый акысы көбөйтүлгөн жаңы келишим жөнүндө каалоосун тоготпой коюшкан. Макелеле өз кезегинде трансфер жөнүндө арыз берип, натыйжасында Челсиге өтүп кетти.

Лига чемпиондор наамын алгандан кийинки күндөр келишпестиктерди жаратты. Биринчи талаш чечим Перестин команданы утушка алып келген машыктыруучу дон Висенте дель Боскени клубка ылайык эмес деген клубтун спорт директорунун сөзүн угуп, дель Боскени кызматтан кетирүү болду. Алар команданы сергитүү, жаңыландыруу үчүн жаш бир адам керек деп ойлогон. Начар ырай улана берди: Реалдын легендарлуу оюнчусу жана команда капитаны Фернандо Йерро клуб жетекчилиги менен келишпестиктерден улам кетти, мындай жолго Стив Макманаман да түштү. Буга карабастан, сезон алдында  клуб Азияда тур өткөрүп, командага жаңы келген Дэвид Бэкхэмди элге тааныштырды. Перес жана анын директорлору Клод Макелеленин сый акысы көбөйтүлгөн келишимине кол коюудан баш тартышкан, көнүлү суз Макелеле трансфер жөнүндө арыз берип жана Челси футбол клубуна которулуп кеткен. Трансфер терезесинин акыркы күндөрүндө Фернандо Морьентес Монако клубуна ижарага берилди. Жаңы дайындалган машыктыруучу Карлош Кейруш жетектеген Реал Мадрид Реал Бетисти араң утуп, жаңы сезондогу өлкө чемпионатын жай баштады.

2005-06 сезону үмүткөр кылган жаңы оюнчулардын келиши менен башталды — Хулио Баптиста (€20 миллион), Робиньо (€30 миллион) жана Серхио Рамос (€30 миллион клаусула боюнча) — бирок бразилиялык машыктыруучу Вандерлей Лушембургу Реал Мадриддин оюнун жакшыртуу үчүн туура формула таба албады: Реалдын оюндары начарланып кете берди, команда Сантьяго Бернабеу стадионунда 0-3 эсеп менен Барселонадан кордук көрдү. Лушембургу кийин ордунан кеткен, анын ишин буга чейин Реал Мадрид Кастильяны машыктырган Хуан Рамон Лопес Каро улантты. Бир маалда Мадрид кайрадан формасына келгендей сезилген, бирок ал мезгил көпкө созулбай Корол Кубогунун 1/4 финалын биринчи оюунунда эле Реал Сарагосага 6-1 утулгандан кийин шарт эле аяктады. Мындан көп өтпөй эле Реал Мадрид Арсеналга жеңилип, төртүнчү жыл катарынан Чемпиондор Лигасынан чыгып кетти. 2006-жылдын 27-февралында Флорентино Перес өз ыктыяры боюнча ордун бошоткон.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4757112.stm |title=BBC Sport &amp;#124; Football &amp;#124; Europe &amp;#124; Perez resigns as Madrid president |publisher=BBC News |date=27 February 2006 |accessdate=7 January 2012}}&lt;/ref&gt;

=== Жаңы президент Рамон Кальдерон (2006-2009) ===
[[Файл:Celebrando el primer título de la temporada.jpg|200px|thumb|right|Реал Мадрид оюнчулары 2008-жылдын Испан Суперкубогун Валенсиядан жеңип алуусун майрамдашууда.]]
Рамон Кальдерон 2006-жылдын 2-июлунда клуб президенти болуп шайланып, анын биринчи иш-аракеттери Фабио Капеллону жаңы машыктыруучу, ал эми Предраг Миятовичти жаңы спорт директору катары дайындоо болду. Реал Мадрид төрт жылдан бери жете албаган Ла Лига чемпиондугун 2007-жылы утканына карабастан Капелло жумушунан бошотулган.&lt;ref name=&quot;Madrid are the CHAMPIONS: Together we could! Thank you all!&quot;&gt;{{cite web
|title = Real Madrid 3–1 Mallorca | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730196845/noticia/Noticia/Real_Madrid_3-1_Mallorca.htm | publisher = Realmadrid.com | author=Cristina Monge|date = 18 June 2007 | accessdate = 12 July 2008}}&lt;/ref&gt; 2007-жылы 9-июнунда Реал Мадрид Сарагоса менен Ла Ромареда стадионунда ойногон. Матч кайгылуу окуя менен башталган - Реал Мадрид оюнга саналган гана мүнөттөр калганда жаш коргоочу Мигель Торрес матч алдында жазылып жатып, тизе астындагы тарамышын үзүп алган. Сарагоса оюндун аягына карай эсепти 2-1 кылууга жетишти, ал эми Барселона ошол күнү эле так окшош 2-1 эсеби менен Эспаньолду жеңген. Реалдын чемпиондук жарышы аягына келгендей сезилди. Анткени менен, Рууд ван Нистелрой киргизген гол командаларды тең кылып, Рауль Тамудонун эң акыркы мүнөттөгү голу Реал Мадриддин чемпиондукту жеңүү үмүттөрүн жандандырды. Севилья Мальоркада коноктоп, кожоюндар менен 0-0 ойноду, бул демек Реал Мальорканы өз стадионунда утса, каймактуулар 30-чу Испан лига титулун жеңмекчи болгон.

Чемпиондук наам 17-июнь күнү алынды: Реал Бернабеу стадионунда Мальорканы коноктоду, ал эми чемпиондукка дагы башка талапкерлер Барселона жана Севилья Химнастик де Таррагона жана Вильярреал менен жолугушту. Биринчи таймдан кийин Реал 0-1 утулуп, ал эми Барселона 0-3 эсеби менен Таррагонада алдыга чыгып жаткан; анткени менен, оюндун акыркы жарым саатында сайылган үч гол Реал Мадриддин 3-1 эсеби менен утушуна алып келди жана 2003-жылдан бери биринчи лига титулун жеңүүгө мүмкүнчүлүк берди.  Игуаин жакшы берген пасынан биринчи голду өз эсебине Рейес жазды.  Рейес дагы бир сонун гол киргизгенден кийин Мальорка дарбазасына автогол киргизип, Реалдын чемпиондук наамын майрамдашына жол берди. Реал Мадриддин миңдеген колдоочулары чемпиондукту майрамдоо үчүн Сибелес аянтында чогула башташты.

=== Перестин экинчи мөөнөтү жана Моуриньо доору (2009–азыркыга чейин) ===
[[Файл:Cristiano Ajax.jpg|150px|thumb|left|Криштиану Роналду дүйнөнүн эң кымбат оюнчусу.]]
2009-жылдын 1-июлунда Флорентино Перес кайрадан Реал Мадриддин президенти болуп шайланды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202773095983/noticia/ComunicadoOficial/ANNOUNCEMENT_OF_THE_BOARD_OF_DIRECTORS.htm |title=First measures adopted by the Real Madrid Board of Directors |publisher=Realmadrid.com |date=1 June 2009 |accessdate=15 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8076515.stm|title=Perez to return as Real president |date=1 June 2009|work=BBC Sport|accessdate=3 June 2009}}&lt;/ref&gt; Перес биринчи президенттик мөөнөтүндө баштаган ''Галактикос''  саясатын улантып, Миландан Каканы,&lt;ref&gt;The Times Madrid Signs Kaká [http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article6458907 timesonline.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200408100354/http://www.thetimes.co.uk/ |date=2020-04-08 }}&lt;/ref&gt; Манчестер Юнайтедден Криштиану Роналдуну 80 миллион англис фунту болгон рекорд баада сатып алган. 

Жозе Моуриньо башкы машыктыруучу катары 2010-жылдын май айында келди. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/mourinho-to-be-unveiled-at-madrid-on-monday-after-1637m-compensation-deal-1986040.html|title=Mourinho to be unveiled at Madrid on Monday after £7m compensation deal |date=28 May 2010|work=The Independent|accessdate=31 May 2010 | location=London | first=Gordon | last=Tynan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8708315.stm|title=Real Madrid unveil José Mourinho as their new coach |date=31 May 2010|work=BBC Sport|accessdate=31 May 2010}}&lt;/ref&gt; 2011-жылдын апрель айында испан футбол тарыхында алгачкы жолу он сегиз күндүн ичинде төрт жолу Эл Класико ойнолмокчу болду. Биринчи мелдеш 17-апрелдеги Ла Лиганын кезектеги туру болду (эки жакка тең пенальти берилип, оюн 1-1 эсеби менен аяктады), андан кийин Корол Кубогунун финалы (бул таймашты Мадрид 1-0 утту) жана 27-апрель менен 2-майда эки кездешүү түрүндө ойнолгон  Чемпиондор Лигасынын Мадрид үчүн талаш болгон жарым финалы (Мадрид 1-3 жалпы эсепке утулду). 

Криштиану Роналду биринчи Класикодо Марселодо эреже бузулгандан улам Мадридке берилген пенальтиден Барселонага алгачкы голун киргизди. Корол Кубогунун финалында кошумча убакытта Криштиану Роналду башы менен сайган гол Моуриньо машыктырган Реал Мадридке биринчи наамын алып келди.  Чемпиондор Лигасынын жарым финалы Сантьяго Бернабеудагы биринчи кезектешүүдө Пепе Барселонанын коргоочусу Дани Алвести биле туруп &quot;жаракатка учуратуудан&quot; улам оюндан четтетилүүсү менен Класико мелдештеринин төртүнөн эң көп чыр жаратты.  Алвес &quot;баса албай&quot;, аны талаадан замбилде алып кетишкен, бирок Пепе кызыл карточка көргөндөн кийин Алвес шарт эле талаага чуркап келип, оюнга кайрадан кирди. Пепе оюндан обочолонгондон соң, машыктыруучу Жозе Моуриньо да техникалык зонадан кетирилип, жазапул төлөөгө буйрук жана беш оюнга катышпоо тыюусун алган. Ушул эле матчта Барселона жарым коргоочусу Серхио Бускетстин Мадриддин сол коргоочусу Марсело дарегине расисттик маанайдагы сөздөрго окшош нерселерди айтканы видеого тартылып калган. Экинчи оюн анчалык чыр чыгарган жок, анткени менен, Гонсало Игуаин сайган гол Жерард Пике Криштиану Роналдуда эреже бузуп, анын натыйжасында Роналду Хавьер Маскеранодо &quot;эреже бузгандыгы үчүн&quot; жокко чыгарылган .

Декабрь айынын 7-синде Реал Мадрид Аяксты жеңип, Чемпиондор Лигасынын группалык бөлүгүнөн эч жеңилбестен чыгуусу менен футбол тарыхына атын жазды.

== Герб жана форма ==
[[Файл:RM_Crest_History.png|thumb|275px|Реал Мадрид гербинин клуб 1902-жылда негизделишинен бери келген өзгөрүүсү.]]
Алгачкы герб жөнөкөй эле &quot;Madrid Club de Fútbol&quot; клуб атынын баш тамгаларынан турган ак футболканын үстүнөн &quot;MCF&quot; деген сыя көк түстөгү кооз оймо эле.
Герб биринчи жолу 1908 жылы өзгөрүлдү - тамгалар мурункудан да кооздолуп, тегерек ичинде тартыла баштады.&lt;ref name=&quot;Escudo Real Madrid&quot;&gt;{{cite web | title = Escudo Real Madrid | url = http://www.santiagobernabeu.com/contentid-14.html | publisher = santiagobernabeu.com | accessdate = 29 November 2008 | language = Spanish | archivedate = 2016-03-05 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305075627/http://santiagobernabeu.com/contentid-14.html }}&lt;/ref&gt; Мындан кийинки герб өзгөрүлүшү 1920-жылы Педро Парагестин президенттик мөөнөтүндө гана болду. Ошол маалдагы король Альфонсо XIII клубка падышалык колдоосун көрсөтүп, бул иш-аракеттин натыйжасында клубтун аты &quot;Реал Мадрид&quot; болду, ал сөз &quot;падышалык&quot; деп которулат .&lt;ref name=&quot;Pedro Parages&quot;&gt;{{cite web|title = Presidents&amp;nbsp;— Pedro Parages | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041516821/1193042223056/contenido/Presidente/Pedro_Parages.htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate = 18 July 2008}}&lt;/ref&gt; Ошентип, гербке Альфонсонун таажысы кошулуп, клуб өзүн ''Real Madrid Club de Fútbol''  деп атай баштады.&lt;ref name=&quot;Escudo Real Madrid&quot;/&gt;
1931-жылы Испанияда монархиянын жоюулуусуна байланыштуу клубтан бардык падышалык белгилер (гербдеги таажы жана &quot;Реал&quot; наамы) алынган. Таажынын ордун Кастилья аймагын билдирген коюу көк түстөгү тилке ээледи.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (IV)&quot;/&gt;
Жарандык согуш аяктагандан эки жыл соң, 1941-жылы гербтин &quot;Real Corona&quot; белгиси (&quot;Корол Таажысы&quot;) кайрадан ордуна келип, ошол эле маалда Кастильянын коюу көк тилкеси да кала берген.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (V)&quot;/&gt; Буга кошумча, герб алтын түсү үстөмчүлүк кылган толук түстүү герб болуп, клуб Real Madrid Club de Fútbol аталышын кайрадан алды.&lt;ref name=&quot;Escudo Real Madrid&quot;/&gt; Эң акыркы герб өзгөрүүсү 2001-жылы болду: клуб өзүн XXI кылымда өзүн дүйнөгө таанымал жана мындан ары гербти өзгөрүлбөс кылууну каалаган. Өзгөртүүлөрдүн бири коюу көк түстөгү тилкени сыя көккө алмаштыруу болду.&lt;ref name=&quot;Escudo Real Madrid&quot;/&gt;

Реал Мадриддин футболкасы эзелтеден бери ак болуп келген, бирок клуб катары уюштурулушунан мурда биринчи формасында көк кыйгач тилке бар эле (бул белги гербте сакталып калды) жана байпактары азыркы күндөн айырмаланып, коюу көк түстө болчу. Ошол эле жылы көк байпактар карага алмаштырылган.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (III)&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Camiseta Real Madrid&quot;&gt;{{cite web | title = Camiseta Real Madrid | url = http://www.santiagobernabeu.com/contentid-15.html | publisher = santiagobernabeu.com | accessdate = 29 November 2008 | language = Spanish | archivedate = 2008-10-22 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081022154959/http://www.santiagobernabeu.com/contentid-15.html }}&lt;/ref&gt; Реал Мадрид бүткүл тарыхы бою ак форманы негизги форма катары колдонуп келет. Анткени менен, форманын асты жана үстү тең ак болбогон бир жыл да бар. Бул Экобаль жана Кесаданын демилгеси боюнча 1925-жылы болгон: ал экөө Европаны кыдырып жүргөндө ошол маалдагы эң атактуу командалардын бири, өзүнүн келишимдүүлүк жана футболдук чебердиги менен таанымал болгон лондондук Коринфиан ФК кийген форма көзүнө урунган. Реал Мадрид англис командага окшошуу максатында кара шорта кийсин деген чечим кабыл алынган, бирок бул демилге бир жылга эле созулду. Кубок ойнолуушунда Барселонадан Мадридде 1-5, ал эми Каталонияда 2-0 утулгандан соң президент Парагес жаңы форманын жолу болбоду мурунку ак формага кайтып келүүнү чечти. Мындан бир нече жыл кийин Реал Мадрид 7-3 эсеби менен Айнтрахт Франкфурт командасын Глазгодогу Хэмпден Парк стадионунда жеңүүсүнө суктанып, Лидс Юнайтед клубу футболкаларынын түсүн көктөн акка өзгөрткөн.&lt;ref&gt;1905-жылы Реал Мадриддин формасы ак болгонунан улам күйөрмандар команданы ''Лос Бланкос''  деп атай баштаган.&lt;/ref&gt; 1940-жылдардын башында клуб менежери форманы дагы өзгөрттү - футболкага топчулар жана сол жагына герб саймасы (ошол боюнча калды) кошулду. 1943-жылы 23-ноябрда [[Атлетико Мадрид]] менен {1Метрополитано стадионунда өткөн оюнда Реал Мадрид номери бар футболкаларды кийген биринчи испан командасы болду.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (V)&quot;/&gt;

Реалдын экинчи формасы ар дайым кара же сыя түсүндө болот. Бүгүнкү күндө форманы Adidas чыгарат, клуб алар менен 1998-жылдан бери иштеп келе жатат.&lt;ref&gt;{{cite web|title = Leaders in sporting goods |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202733617742/noticia/Noticia/Leaders_in_sporting_goods.htm | publisher = Realmadrid.com | date = 1 December 2006| accessdate = 12 July 2008 |author=Álvaro Velasco |quote=Ramón Calderón says: We began working with Adidas again in 1998 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title = Our Sponsors&amp;nbsp;— Adidas
|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193042216490/contenido/Patrocinador/Adidas.htm
| publisher = Realmadrid.com
| accessdate = 18 July 2008}}&lt;/ref&gt; Реал Мадриддин алгачкы титулдук демөөрчүсү, Zanussi, 1982–83, 1983–84 жана 1984–85 сезондорго келишим түзгөн. Андан кийинки демөөрчүлөр Parmalat жана Otaysa болду, булардан соң Teka менен 1992-жылы узак мөөнөттүү келишим түзулгөн.&lt;ref name=&quot;Evolución Del Uniforme del Real Madrid (1902-1989)&quot;&gt;{{cite web
|title = Evolución Del Uniforme del Real Madrid (1902–1989)
|url = http://www.leyendablanca.galeon.com/uniformes.htm
|publisher = Leyendablanca.com
|accessdate = 18 July 2008
|language = Spanish
|archivedate = 2012-01-21
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120121234444/http://www.leyendablanca.galeon.com/uniformes.htm
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Evolución Del Uniforme del Real Madrid (1991-2008)&quot;&gt;{{cite web
|title = Evolución Del Uniforme del Real Madrid (1991–2008)
|url = http://www.leyendablanca.galeon.com/uniformes2.htm
|publisher = Leyendablanca.com
|accessdate = 18 July 2008
|language = Spanish
|archivedate = 2012-01-21
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120121164410/http://www.leyendablanca.galeon.com/uniformes2.htm
}}&lt;/ref&gt; 2001-жылы Реал Мадриддин Teka мене келишими аяктап, клуб бир сезон бою жаңы веб-сайтты таанытуу үчүн Realmadrid.com логотибин футболкаларга койгон. Кийин, 2002-жылы Siemens Mobile менен келишим түзүлгөн, ал эми 2006-жылы футболка BenQ Siemens логотиби менен кооздолгон.&lt;ref&gt;{{cite web
|title = BenQ Mobile Scores As Real Madrid's New Major Sponsor
|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202735411099/noticia/Noticia/BenQ_Mobile_Scores_As_Real_Madrid&amp;%238217,s_New_Major_Sponsor.htm
| publisher = Realmadrid.com
| date = 8 November 2005| accessdate = 18 July 2008}}&lt;/ref&gt; BenQ Siemensтин экономикалык кыйынчылыктарынан улам азыркы Реал Мадриддин титулдук демөөрчүсү bwin.com болуп келет.&lt;ref&gt;{{cite web
|title = Real Madrid and Bwin sign sponsorship agreement
|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730193846/noticia/Noticia/Three_year_deal.htm
| publisher = Realmadrid.com
| date = 11 June 2008| accessdate = 18 July 2008 | author=Juan José López Soto}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title = Our Sponsors&amp;nbsp;— bwin.com
|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193042218494/contenido/Patrocinador/bwin.htm
| publisher = Realmadrid.com
| accessdate = 18 July 2008}}&lt;/ref&gt;

== Форма чыгаруучулар жана титулдук демөөрчүлөр ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!Доор
!Форма чыгаруучу
!Титулдук өнөктөш
|-
| 1980–1982
|  rowspan=&quot;2&quot;| Adidas 
| 
| &lt;small&gt;''Болгон эмес'' &lt;/small&gt;
|-
| 1982–1985
| 
|  Zanussi
|-
| 1985–1989
|  rowspan=&quot;4&quot;| Hummel
| 
|  Parmalat
|-
| 1989–1991
| 
|  Reny Picot
|-
| 1991–1992
| 
|  Otaysa
|-
| 1992–1994
|  rowspan=&quot;3&quot;| Teka
|-
| 1994–1998
| 
|  Kelme
|-
| 1998–2001
|  rowspan=&quot;6&quot;| Adidas
|-
| 2001–2002
| 
|  &lt;small&gt;''* болгон эмес'' &lt;/small&gt;
|-
| 2002–2005
| 
|  Siemens mobile
|-
| 2005–2006
| 
|  Siemens
|-
| 2006–2007
| 
|  BenQ Siemens
|-
| 2007–
| 
|  bwin.com
|}
&lt;small&gt;''* Клубтун жаңы веб-сайтын таанытуу үчүн футболкаларда Realmadrid.com жазылган.'' &lt;/small&gt;

== Стадиондор ==
{{Негизги макала|Estadio Chamartín|Santiago Bernabéu Stadium|Alfredo Di Stéfano Stadium}}

Алгач стадиондон стадионго көчүп жүрүп, 1912-жылы команда ''&quot;Кампо О'Доннелде&quot;''  өзүйүн тапты жана буд жерде он бир жыл бою ойноду.&lt;ref name=&quot;History — Chapter 1 - From the Estrada Lot to the nice, little O’Donnel pitch&quot;/&gt; Андан кийин Мадрид бир жылга 8 000 көрүүчү гана батыра ала турган ''Кампо де Сьюдад Линеаль''   кичинекей стадионуна көчтү. Акыры Реал Мадрид үйдөгү оюндарын ''Эстадио Чамартинде''  ойной баштады, эң алгачкы оюн бул жерде 1923-жылдын 17-майында Ньюкасл Юнайтед менен ойнолгон.&lt;ref name=&quot;Ball, Phil p. 118&quot;&gt;Ball, Phil p. 118.&lt;/ref&gt; 22 500 көрүүчү батырган бул стадиондо Реал Мадрид биринчи испан лигасынын чемпиондук наамын майрамдаган.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (III)&quot;/&gt; Бир нече талкуулашуулардан соң 1943-жылы жаңы шайланган президент Сантьяго Бернабеу Эстадио Чамартинди Реал Мадриддин бийик максаттарына жараша чоң эмес деген ой-пикирге келген. Жаңы стадион курулуп, 1947-жылы декабрь айынын 19-унда ачылган.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (V)&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title = History&amp;nbsp;— Chapter 3 – The New Chamartin, an exemplary stadium | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Santiago_Bernabeu/1193041512791/Historia/History.htm| publisher = Realmadrid.com | accessdate =12 July 2008}}&lt;/ref&gt; Бул стадион азыркы күндө Эстадио Сантьяго Бернабеу деп аталат, бирок бул аталышы 1955-жылга чейин кабыл алынган эмес.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (VI)&quot;/&gt; Бернабеуда ойнолгон биринчи матч Реал Мадрид жана португалдык Белененсес клубу арасында өткөрүлүп, Актар 3-1 эсеби менен жеңүүчү болуп чыкты, биринчи голду Сабино Баринага сайган.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (V)&quot;/&gt;

Стадиондун батыргычтыгы улам-улам өзгөрүп турчу, 1953-жылкы кеңейтүүдөн кийин 120,000 киши сыйдыра ала турган болду.&lt;ref name=&quot;60th Anniversary&quot;&gt;{{cite web| title = 60th Anniversary | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202729991092/noticia/Noticia/60th_Anniversary.htm | publisher = Realmadrid.com | date =13 December 2007| accessdate =12 July 2008|author=Javier Palomino}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title = History&amp;nbsp;— Chapter 4 | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Santiago_Bernabeu/1193041512791/Historia/History.htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate =12 July 2008}}&lt;/ref&gt; Андан соң жаңыландыруу жана заманбап талаптарга туура келүү максаты менен орундар саны бир нече жолу азайган (эң акыркы туруп көрүү үчүн берилген орундар 1998-99 сезонунда УЕФА оюндарын туруп көрүүгө тыюу салган буйругуна ылайык жок болгон), же бираз көбөйтүлгөн.&lt;ref name=&quot;60th Anniversary&quot;/&gt; Эң акыркы өзгөртүү 2011-жылда болду жана стадиондун сыйдыргычтыгы 5 миң орунга көбөйтүлүп, жалпы орун саны 85 454ге жетти. Жакында суурма чатыр кошуу планы жарыяланды.&lt;ref&gt;{{cite web
|title = History&amp;nbsp;— Chapter 10 – The future| url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Santiago_Bernabeu/1193041512791/Historia/History.htm | publisher = Realmadrid.com| accessdate = 13 July 2008}}&lt;/ref&gt; Реал Мадрид Европа футбол клубдардын орточо стадион толушу боюнча төртүнчү орунда турат, андан көп эл Боруссия Дортмунд, ФК Барселона жана Манчестер Юнайтед оюндарына келет.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/stats/attendance/_/league/ger.1/year/2010/german-bundesliga?cc=5901 |title=German Bundesliga Stats: Team Attendance - 2010-11 |work=[[ESPNsoccernet]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/club/temporada10-11/05/17/n110517117527.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120708133249/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/club/temporada10-11/05/17/n110517117527.html |date=2012-07-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/stats/attendance/_/league/eng.1/year/2010/barclays-premier-league?cc=5901 |title= Barclays Premier League Stats: Team Attendance - 2010-11 |work=[[ESPNsoccernet]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://soccernet.espn.go.com/stats/attendance/_/league/ESP.1/year/2010/spanish-primera-division?cc=5901 |title=Spanish La Liga Stats: Team Attendance - 2010-11 |work=[[ESPNsoccernet]] |accessdate=2012-07-09 |archivedate=2013-04-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130403134314/http://espnfc.com/stats/attendance/_/league/esp.1/year/2010/spanish-primera-division }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403134314/http://espnfc.com/stats/attendance/_/league/esp.1/year/2010/spanish-primera-division |date=2013-04-03 }}&lt;/ref&gt;

Бернабеу стадионунда Евро 1964 финалы,  1982 Дүйнөлүк Чемпионатынын финалы,  1957, 1969 жана 1980 Европа Кубокторунун финалы жана 2010 Чемпиондор Лигасынын финалы өткөрүлгөн.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Final at the Bernabéu | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202729990178/noticia/Noticia/Final_at_the_Bernabeu.htm | publisher = Realmadrid.com | date =28 March 2008|accessdate =12 July 2008|author=Alvaro Velasco}}&lt;/ref&gt; Стадиондун Мадрид Метросунун 10-сызыгында ''Сантьяго Бернабеу''  аттуу өз бекети бар.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Santiago Bernabéu station| url = http://www.metromadrid.es/| publisher = Metromadrid.es| accessdate = 30 September 2007| language = Spanish| archivedate = 2012-05-10| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510202855/http://www.metromadrid.es/}}&lt;/ref&gt; 2007-жылдын 14-ноябрында УЕФА тарабынан Бернабеуга Элиталык футбол стадиону наамы берилген.&lt;ref&gt;{{cite web|title = The Bernabéu is now Elite | url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202729454004/noticia/Noticia/The_Bernabeu_is_now_Elite.htm | publisher = Realmadrid.com |date = 14 November 2007| accessdate = 12 July 2008|author=Javier Palomino}}&lt;/ref&gt;

Реал Мадриддин &quot;Мадрид Калаасы&quot; машыгуучу комплексинде 2009-жылы 9 майда Альфредо Ди Стефано стадиону ачылган. Алгачкы матч Реал Мадрид жана Реймс ортосунда ойнолду, бул кездешүү 1956-жылкы Европа Чемпиондор Кубогунун финалын кайрадан эске салды. Реал Мадрид Серхио Рамос, Кассано (2), Сольдадо (2) жана Хурадо сайган голдору менен 6–1 эсепке утту. Бул талаа бүгүнкү күндө Сьюдад Реал Мадриддин аырагыс бөлүгү, ал эми клубтун жаңы машыгуучу комплекси Мадрид шаарынын четиндеги Вальдебебаста орун алды. Стадион 5 000 адамды батыра алат жана Реал Мадрид Кастильяга энчиленген стадион болуп эсептелет. Стадион мурунку Реал Мадриддин оюнчусу Альфредо Ди Стефанонун урматына аталган.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202733192447/noticia/Noticia/This_one_s_for_you,_Alfredo!.htm | title=This one's for you, Alfredo! | date= 10 May 2006 |accessdate=7 July 2008| publisher= Realmadrid.com}}&lt;/ref&gt;

== Статистика жана рекорддор ==
{{Негизги макала|List of Real Madrid C.F. records and statistics}}
[[Файл:Raul Gonzalez 10mar2007.jpg|thumb|left|200px|Рауль Реал Мадрид тарыхындагы эң көп гол киргизген жана эң көп оюндарга катышкан оюнчу.]]
Рауль Реал Мадрид менен эң көп оюн өткөргөн оюнчу рекордунун ээси - ал 1994-жылдан баштап 2010-жылга чейин биринчи команданын курамында 741 матч ойноду. Мануэль Санчис, к., экинчи орунда турат - ал 711 оюнга катышкан.&lt;ref&gt;{{cite web
|title = Legends&amp;nbsp;— Manolo Sanchís Hontiyuela | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041516860/1202817389172/jugador/JugadorLegendario/Sanchis.htm| publisher = realmadrid.com | accessdate = 13 July 2008}}&lt;/ref&gt; Дарбазачылар арасында бул рекорд [[Икер Касильяс]]ка таандык, ал клуб менен 575 матч ойноду. Өз өлкөсүнүн курама командасына 127 жолу (Реал Мадрид оюнчусу катары 47 жолу) чакырылган португалдык Луиш Фигу Реалдын эң көп курама командасына чакырылган испан эмес оюнчусу.&lt;ref&gt;{{cite web | title = FIFA Century Club | url = http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/centclub/centuryclub%5f56649.pdf | format = PDF | publisher = fifa.com | accessdate = 13 July 2008 | archive-date = 2016-03-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303170152/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/centclub/centuryclub_56649.pdf | dead-url = yes | archivedate = 2016-03-03 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303170152/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/centclub/centuryclub_56649.pdf }}&lt;/ref&gt;

Рауль Реалдын мыкты голеадору да болуп келет: ал 741 оюнда (1994-2010) 323 гол киргизгенге жетишкен.&lt;ref&gt;{{cite web|title = Conor Brown Equals Di Stéfano's Real Madrid Record |url = http://www.goal.com/en-us/news/1771/yahoo/2009/02/01/1087643/raul-equals-di-stefanos-real-madrid-record | accessdate = 5 February 2009}}&lt;/ref&gt; Дагы төрт оюнчу Реалдын курамында 200дөн ащык гол киргизген: Альфредо Ди Стефано (1953-64), Сантильяна (1971–88), Ференц Пушкаш (1958–66) жана Уго Санчес (1985–92). Португалдык Криштиану Роналду бир сезон ичинде эң көп гол киргизген (2010–11 сезонунда 40 гол). Ди Стефаного таандык Европа Кубокторундагы 58 оюнда киргизген 49 голу рекорду эч жеңилбес болуп келген, анткени менен 2005 жылы Рауль бул рекордду өз атына жазып алды. Клуб тарыхындагы эң тез киргизилген голдун (15 секунда) ээси бразилиялык Роналду, бул гол 2003-жылы 3-декабрьда Атлетико Мадрид менен Лига кездешүүсүндө киргизген.&lt;ref&gt;{{Cite news| title = Quickfire Ronaldo proves Real hero| url = http://edition.cnn.com/2003/SPORT/football/12/03/spain.real/| publisher = CNN.com| accessdate = 7 December 2008| date = 3 December 2003| archivedate = 2018-10-14| archiveurl = https://web.archive.org/web/20181014141858/http://edition.cnn.com/2003/SPORT/football/12/03/spain.real/}}&lt;/ref&gt;

Расмий маалыматтар боюнча Реал Мадрид оюну үчүн стадионго келген көрүүчүлөрдүн эң көп саны 83, 329, бул рекорд 2006-жылы Корол Кубогу футбол мелдешинде катталган. Азыркы Эстадио Сантьяго Бернабеунун батыргычтыгы расмий маалыматтар боюнча 80 354 орун.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Attendances Spain average&amp;nbsp;— Primera División 2007–2008 |url=http://www.european-football-statistics.co.uk/attn/current/aveesp.htm |publisher=European Football Statistics |accessdate=16 July 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080613220015/http://www.european-football-statistics.co.uk/attn/current/aveesp.htm |archivedate=2008-06-13 |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613220015/http://www.european-football-statistics.co.uk/attn/current/aveesp.htm |date=2008-06-13 }}&lt;/ref&gt; Клубтун орточо стадион толушу 2007–08 сезонунда  76 234 кишиге жетип, Европа футбол лигаларында эң көп болгон.&lt;ref&gt;{{cite web |title=European Attendances |url=http://www.european-football-statistics.co.uk/attn/attneng.htm |publisher=European Football Statistics &lt;nowiki&gt;in 2008 Mexican defender, Jonni Ruvalcaba broke club record for highest paid player in a single season&lt;/nowiki&gt; |accessdate=16 July 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080613212457/http://www.european-football-statistics.co.uk/attn/attneng.htm |archivedate=2008-06-13 |dead-url=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613212457/http://www.european-football-statistics.co.uk/attn/attneng.htm |date=2008-06-13 }}&lt;/ref&gt; Реал испан футболунда бир нече рекордко ээ, алардын эң белгилүүсү испан лигасынын чемпиондук наамдары (2011-12 сезондун чемпионаты менен 32 титул) жана катарынан эң көп чемпионат утушу (1960–65 жана 1985-90 жылдары эки жолу 5 чемпионатты уткан).&lt;ref&gt;{{cite web | title = Real Madrid C.F. | url = http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&amp;IDParam=15 | publisher = lpf.es | accessdate = 22 February 2009 | language = Spanish | archive-date = 2012-05-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120521195037/http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&amp;IDParam=15 | dead-url = yes }}&lt;/ref&gt; Өз стадионунда жеңилбестен 121 матч (1957-жылдын 17-февралынан баштап 1965-жылдын 7-мартына чейин) ойноп келүүсү менен клуб Ла Лига рекордуна ээ.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Unbeaten at Home in the League|url = http://www.rsssf.com/miscellaneous/unbeaten.html#home| publisher = rsssf.com| accessdate = 7 December 2008}}&lt;/ref&gt;

Актарга Европа Чемпиондор Кубогу/УЕФА Чемпиондор Лигасын тогуз жолу утуу&lt;ref&gt;{{cite web | title = History | url = http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/index.html | publisher = Uefa.com | accessdate = 11 July 2008 | archiveurl = https://www.webcitation.org/5mq7Doy4M?url=http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/index.html | archivedate = 2010-01-17 | dead-url = no }}&lt;/ref&gt; жана эң көп жарымфинал оюндарына катышуу (22) рекорддору таандык. Рауль Гонсалес УЕФА Чемпиондор Лигасынын мыкты чабуулчусу, 71 голдун 66-сы Реал Мадриддин курамында ойногон маалда киргизилген. Реал Мадрид катарынан Европа Чемпиондор Кубогуна катышуу (бул турнир УЕФА Чемпиондор Лигасына өзгөрүлүшүнөн мурун) рекордуна да ээ - 1955–56 сезондон 1969–70 сезонго чейин 15 жолу катышкан.&lt;ref&gt;{{cite web|title = History:  | url = http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/index.html | publisher = Uefa.com | accessdate = 11 July 2008}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Best Club of the 20th Century.jpg|thumb|right|200px|Реал Мадридди 20-кылымдын эң мыкты клубу деп атаган олжо.]]

2009-жылдын июнь айында Манчестер Юнайтедге Криштиану Роналду үчүн 96 миллион евро (131.5 миллион доллар, 80 миллион стерлинг фунту) төлөп, клуб өзүнүн мурунку футбол тарыхындагы эң кымбат трансфер рекордун жаңыртты.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=History of the world transfer record |date=11 June 2009 |publisher=[[BBC News]]|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/8085391.stm |accessdate=12 June 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC Sport 20090611&quot;&gt;{{cite news|title=Man Utd accept £80m Ronaldo bid|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/8094720.stm|publisher=BBC Sport|accessdate=19 December 2011|date=11 June 2009}}&lt;/ref&gt; Мындан мурун  2001-жылдагы Зинедин Зидандын 76 миллион евролук (100 миллион доллардан ашык, 45.8 миллион стерлинг фунту) Ювентустан Реал Мадридке трансфери эң кымбат деп катталган. Зидандын бул рекорду 2009-жылдын июнь айында Реал Мадрид Миландан Каканы сатып алганда экиде калган, анткени Каканын трансфери Зизунукунан стерлинг фунттарына которгондо ашкан. 
Реал Мадриддин эң кымбат сатуусу 2008-жылдын 1-сентябрында Робиньонун Мачестер Ситиге 42 миллион евролук (32.5 миллион стерлинг фунту) трансфери болду.&lt;ref name=&quot;Robinho&quot;&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_city/7593026.stm |title=Man City beat Chelsea to Robinho | work=BBC News | date=1 September 2008 | accessdate=4 January 2010}}&lt;/ref&gt;

== Күйөрмандар ==
Үйдө ойнолгон матчтарда көпчүлүгү сезондук абонемент ээлери болот, алардын орточо саны 68 670 адам.&lt;ref name=&quot;Real Madrid Club de Fútbol&quot;&gt;{{cite web| title = Real Madrid Club de Fútbol| url = http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&amp;IDParam=15| publisher = Liga de Fútbol Profesional| accessdate = 22 February 2009| language = Spanish| archive-date = 2012-05-21| archive-url = https://web.archive.org/web/20120521195037/http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&amp;IDParam=15| dead-url = yes}}&lt;/ref&gt; Сезондук абонемент алуу үчүн клубтун ''сосьо'' , же мүчөсү болуш керек. Бул мүчөлөргө кошумча, клубтун Испания жана дүйнө жүзү бою 1 800&amp;nbsp;''пеньясы''  (клубка караштуу расмий күйөрмандар топтору) бар. Реал Мадрид бүткүл тарыхы бою оюнга келген көрүүчүлөрдүн орточо саны боюнча испан футболунда биринчи орунду ээлейт, жыл сайын Сантьяго Бернабеу стадионуна орточо саны менен 65 000 көрүүчү келет. 2004-2005 сезонунда көрүүчүлөрдүн орто саны 71 900-гө жетип, Ла Лиганын эң жакшы колдогон командаларынын экинчиси болду. Реал Мадриддин эң берилген күйөрман тобу өзүн ''Ultras Sur''  деп атайт  Алар өздөрүнүн оң канаттык саясатты колдогон катуу көз караштары менен белгилүү. Ультрас Сур башка оң канаттыктарды колдогон топтор менен шериктеш болуп келет, алардын эң таанымалы SS Lazio ''Irriducibili''  күйөрмандары. Кээ бир оюндарда алар теңдешүүчү командалардын оюнчуларына расисттик лозунгтары менен кордоп, УЕФА жүргүзгөн тергөөлөргө катышкан.&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Real supporters reported to Spanish FA| url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4459757.stm| publisher = BBC Sport| accessdate = 3 June 2008 | date=19 April 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title = UEFA investigate Real Madrid supporters| url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4037269.stm| publisher = BBC Sport| accessdate = 3 June 2008 | date=25 November 2004}}&lt;/ref&gt;

== Теңдешүүлөр ==
=== ''Эль Класико'' ===
{{Негизги макала|El Clásico}}
[[Файл:Pasillo Real Madrid - F.C. Barcelona.jpg|left|thumb|200px|Барселона Реал Мадрид лига чемпиондору болуусун сый коридору менен урматтоодо.]]
Улуттук чемпионатта адаттай эки эң күчтүү клуб арасында элдешпес теңдешүүлөр болот. Бул көрүнүш испан лигасына да дал туура келет, бул чемпионатта Реал Мадрид жана Барселона кездешкен матчтар &quot;Классикалык&quot; (''El Clásico'' ) деп аталат. Улуттук чемпионаттын негизделишинен бери бул эки клуб Испаниянын теңтайлашкан эки аймагынын - [[Каталония]] жана Кастилья, ошондой эле эки шаардын өкүлдөрү катары өздөштүрүлгөн. Аталган теңдешүү көпчүлүк каталондуктар жана кастильялыктар арасындагы саясий жана маданий чымыркануунун чагылыштыруусу катары түшүнөт, бир автор бул көрүнүштү Испан жарандык согушунун кайтадан туудуруу миниатюрасы деп айта кеткен.&lt;ref&gt;Ghemawat, Pankaj. p. 2&lt;/ref&gt;

Примо де Ривера жана Франсиско Франко өкүмдарлар башкаруу маалында (1939–1975), бүт испан аймактарында маданий бөтөнчөлүктөргө тыюу салынган. Испания территориясында испан тилинен (кастилия тили) башка тилдерди колдонууга асмий түрдө тыюу салынган.&lt;ref&gt;Kleiner-Liebau, Désirée. p. 70&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Phil Ball |url=http://www.guardian.co.uk/football/2002/apr/21/championsleague.sport |title=The ancient rivalry of Barcelona and Real Madrid|work=The Guardian|publisher=Guardian News and Media |date= 21 April 2002|accessdate=13 March 2010 | location=London}}&lt;/ref&gt; Каталония калкынын эркиндикке умтулуусун өздөштүрүлгөн Барселона бул адамдарга &quot;Клубтан да маанилүү&quot; (''Més que un club'' ) болгон. Мануэль Васкес Монтальбан айтып кеткендей,  каталондуктар үчүн өз бөтөнчөлүгүн көрсөтүүсүнүн эң жакшы жолу Барселона командасын колдоо болгон. Бул айла жашырын анти-Франко кыймылдарына кошулуу тобокелине учурабастан, өзүнүн айрыкчалыгын коопсуз түрдө билдирүүгө жол берди.&lt;ref&gt;Spaaij, Ramón. p. 251&lt;/ref&gt;

Ошол эле маалда, Реал Мадрид көп учурларда клуб башкаруучулары жана кызматчылары дэнгээлинде да чексиз, эзүүчү централизм жана фашисттик режимдин көлөкөсү катары өздөштүрүлчү (каймактуулар стадионун анын урматына атаган мурунку клуб президенти Сантьяго Бернабеу ''лос насьоналес'' терге каршы күрөшкөн).&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1697027,00.html|title=Barcelona vs. Real Madrid: More Than a Game|date=20 December 2007|accessdate=1 July 2009|work=[[Time (magazine)|Time]]|last=Abend|first=Lisa|archivedate=2012-05-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/67WKlWga3?url=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1697027,00.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120508205931/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1697027,00.html |date=2012-05-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2001/mar/26/newsstory.sport13|title=Morbo: The Story of Spanish Football by Phil Ball (London: WSC Books, 2001)|date=26 March 2001|accessdate=1 July 2009|work=[[The Guardian]]|last=Lowe|first=Sid}}&lt;/ref&gt; Анткени менен, Испан жарандык согуш маалында эки клубтун тең мүчөлөрү, мисалы Жосеп Суньол жана Рафаэль Санчес Герра,  Франко колдоочуларынын колунда кордук көргөн.

Кийин Реал Мадриддин курамында ойноп калган жана актардын узакка созулган ийгиликтердин жаратуучусу Альфредо Ди Стефанонун талаш трансферине байланыштуу 1950-жылдары бул теңдешүү ого бетер күчөдү.&lt;ref&gt;Burns, Jimmy. pp. 31–34&lt;/ref&gt; 1960-жылдары теңдешүү европалык аренага чыкты: клубтар Европа Чемпиондор Кубогунун плей-офф этаптарында эки жолу кездешкен.&lt;ref name=&quot;rsssf1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesb/barcamadrid.html |title=FC Barcelona vs Real Madrid CF since 1902 |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=31 January 2000 |accessdate=21 August 2010 |author=García, Javier}}&lt;/ref&gt; 2002-жылдык Чемпиондор Лигасындагы кездешүүгө испан маалымат каражаттары &quot;Кылымдын оюну&quot; деп ат коюшкан, бул матчты дүйнө жүзү бою 500 миллиондон ашык киши көргөн.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7773773.stm |title=Real win Champions League showdown |publisher=BBC News |date=11 December 2008 |accessdate=21 August 2010}}&lt;/ref&gt;

=== ''Эль Дерби Мадриленьо'' ===
{{Негизги макала|El Derbi madrileño}}
[[Файл:Bernabeu en un Madrid-Atleti.JPG|right|thumb|200px|Реал Мадрид күйөрмандары 2006-жылы Сантьяго Бернабеуда өткөн Дерби Мадриленьо учурунда.]]
Клубтун эң жакын коңусу Атлетико Мадрид клубу, бул теңдешүү биринчи кезекте борбор калаанын эки чоң клубтарынын күйөрмандары арасында, андан кийин гана командалар арасында жашайт. Атлетико тарыхынын башталышында үч баск студенттери тарабынан 1903-жылы негизделишине карабастан, 1904-жылы клубка ''Мадрид футбол клубун'' нан кеткен оюнчулар кошулган. Мындан ары күйөрмандар арасындагы чыналуулуктар көбөюп гана келе жатты, анткени алгачкы Реал колдоочулары орто таптан, ал эми Атлетико күйөрмандары жумушчу табынан болгон. Азыркы күндө бул айырмалыктар суу жеп кеткендей. бул командалардын биринчи кездешүүсү 1929-жылы 21-февралда алгачкы Лига Чемпионатынын үчүнчү туру алкагында мурунку Чамартинде болгон. Жаңы турнирдин биринчи алгачкы расмий дербиси болгон оюн аягында Реалды 2-1 эсеп менен жеңүүчү көрдү.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (III)&quot;/&gt; Бул теңдешүү 1959-жылы Европа Чемпиондор Кубогунун жарымфинал оюндарында эл аралык аренага чыкты. Реал биринчи матчты Бернабеуда 2-1 уткан, Ал эми Атлетико экинчи оюнду ''Метрополитано''  стадионунда 1-0 эсеби менен уткан. Жарымфинал кайрадан ойнолуп, актар бул матчты 1-0 эсепке утту. Бирок мурдагы Реал Мадрид машыктыруучу  Хосе Вильялонга жетектеген Атлетико өчүн алууга жетишти - алар актарды катарынан эки ''Генералиссимус Кубогу'' нун финал оюндарында (1960 жана 1961-жж.) экинчи орунда калтырган.&lt;ref&gt;Реал Эль Дерби Мадриленьону 75 жолу уткан.&lt;/ref&gt;

Реал Ла Лигада үстөмдүк кылган 1961 жана 1989-жылдар арасында бир гана Атлетико актарга ылайыктуу теңдешүүчу болуп берди: Атлетико 1966, 1970, 1973 жана 1977-жылдары Ла Лига чемпиондору наамын тартып алган. 1965-жылы Атлетико сегиз жыл бою өз калаасында жеңилбеген Мадридди Бернабеу стадионунда кур калтырган биринчи команда болду. Ал эми Реал Мадриддин Атлетико менен болгон акыркы кездешүүлөрдө актардын рекорддор саны көбүрөөк болот.&lt;ref&gt;{{cite web
|title = One for the ages | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202728441904/noticia/Noticia/One_for_the_ages.htm | publisher =Realmadrid.com | date = 17 January 2008 | accessdate = 12 July 2008|author=Álvaro Velasco}}&lt;/ref&gt; 2002–03 сезонунда унутулгус матч ойнолду: Актар  Висенте Кальдерон стадионунда Атлетикону 4-0 эсепке жеңип, Ла Лига чемпиондугун уткан. &lt;ref&gt;{{cite web
|title = The derby turns 78 | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730679362/noticia/Noticia/The_derby_turns_78.htm | publisher =Realmadrid.com | date = 22 February 2007 | accessdate = 12 July 2008}}&lt;/ref&gt;

== Каржы жана ээлик маселелери ==
Флорентино Перестин биринчи президенттик мөөнөтүндө (2000–2006) Реал Мадрид дүйнөдөгү эң  бай профессионалдык футбол клубу болуу максатын ишке ашыра баштады.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Perez resigns as Real Madrid president|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4757112.stm|publisher=BBC|accessdate=11 December 2008 | date=27 February 2006}}&lt;/ref&gt; Клуб машыгуучу комлекстери ээлеген жердин бир бөлүгүн 2001-жылы Мадрид шаарынын муниципалитетине өткөрүп берип, ал эми калганын Repsol YPF, Mutua Automovilística de Madrid, Sacyr Vallehermoso жана OHL аттуу төрт ири корпорацияга сатып жиберген. Бул келишимден түшкөн акча клубтун бардык карыздарын жабып, Зинедин Зидан, Луиш Фигу, Роналдо жана Дэвид Бэкхем сыяктуу дүйнөнүн эң кымбат оюнчуларын сатып алууга жол берди. [[Муниципалитет]] мындан мурун шаардын өнүгүү планы боюнча машыктыруучу комплекстерин шаар четине көчүргөн эле, бул иш-аракет клуб жерлеринин баасын көтөрүлүшүнө түрткү болуп, шаар ал жерди сатып алган.&lt;ref name=&quot;2001-2010&quot;/&gt; ЕС комиссиясы шаар жер үчүн ашыкча төлөп-төлөбөгөндүгү боюнча тергөө баштаган, натыйжасында бул келишим мамлекеттик субсидиянын бир түрү деп чыккан.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title       = EU investigates Real Madrid property deal
 |url         = http://www.independent.co.uk/sport/football/european/eu-investigates-real-madrid-property-deal-572010.html
 |publisher   = independent.co.uk
 |date        = 4 March 2004
 |accessdate  = 14 August 2008
 |location    = London
 |first       = Elizabeth
 |last        = Nash
 |archivedate = 2009-02-13
 |archiveurl  = https://archive.today/20090213210310/http://www.independent.co.uk/sport/football/european/eu-investigates-real-madrid-property-deal-572010.html
}}&lt;/ref&gt; 

Кеңсе имараттарды куруу үчүн машыгуу коплекстери турган жерди сатуу Реал Мадриддин 270 миллион евро карызынан кутулуп, атактуу оюнчуларды сатып алууга мурда болуп көрбөгөн акча коротууга жол ачты. Буга кошумча, келишимден түшкөн акчаны клуб шаар четинде орун алган абдан кооз машыгуучу комплекс курууга сарптаган.&lt;ref&gt;{{cite news
|title = 'Mistakes are forbidden'
|url = http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/2001/05/08/madrid_bayern_ap/
|publisher = CNN/Sports Illustrated
|date = 8 May 2001
|accessdate = 14 August 2008
|archivedate = 2012-05-10
|archiveurl = https://www.webcitation.org/67Yg4K0ci?url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/2001/05/08/madrid_bayern_ap/
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130309203743/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/2001/05/08/madrid_bayern_ap/ |date=2013-03-09 }}&lt;/ref&gt; Перес сунуштаган саясат натыйжасында клубтун дүйнө жүзү бою (айрыкча Азия рыногунда) маркетинг потенциалын толук колдонушунан улам каржы жагында ийгиликке алып келсе да, Реал Мадрид брендин маркетинг жактан жагымдуу кылууга өтө берилип, командага анча көңүл бурулбай калды деп көп сын көрдү.

2007-жылдын сентябрь айына BBDO агенттигинин изилдөөлөрү боюнча Реал Мадрид Европанын эң кымбат футбол бренди деп табылган.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Top 25 ranking of Europe's most valuable football clubs
|url=http://www.bbdo-consulting.com/cms/de/news/pressemappe/Pressemitteilungen/PM_Fussballclub_Ranking_2007.pdf
|format=PDF
|date=17 September 2007
|accessdate=15 March 2010
|publisher=[[BBDO]] (Batten, Barton, Durstine &amp; Osborn)
|archive-date=2009-11-27
|archive-url=https://web.archive.org/web/20091127152253/http://www.bbdo-consulting.com/cms/de/news/pressemappe/Pressemitteilungen/PM_Fussballclub_Ranking_2007.pdf
|dead-url=yes
|archivedate=2009-11-27
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091127152253/http://www.bbdo-consulting.com/cms/de/news/pressemappe/Pressemitteilungen/PM_Fussballclub_Ranking_2007.pdf
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091127152253/http://www.bbdo-consulting.com/cms/de/news/pressemappe/Pressemitteilungen/PM_Fussballclub_Ranking_2007.pdf |date=2009-11-27 }}&lt;/ref&gt; 2008-жылы клуб 951 миллион евро (640 миллион стерлинг фунту / 1.285 миллиард доллар) баасы менен экинчи орунду ээлеген,&lt;ref name=&quot;The Most Valuable Soccer Teams&quot;&gt;{{cite news|title=The Most Valuable Soccer Teams|publisher=[[Forbes]]|accessdate=16 March 2010|date=30 April 2008|url=http://www.forbes.com/lists/2008/34/biz_soccer08_Real-Madrid_340002.html}}&lt;/ref&gt; ал эми эң кымбат клуб болуп 1.333 миллиард евро (900 миллион стерлинг фунту) турган Манчестер Юнайтед болуп чыкты.&lt;ref name=&quot;The Most Valuable Soccer Teams - Manchester United&quot;&gt;{{cite news|title=The Most Valuable Soccer Teams – Manchester United|publisher=[[Forbes]]|accessdate=16 March 2010|date=30 April 2008|url=http://www.forbes.com/lists/2008/34/biz_soccer08_Manchester-United_340001.html}}&lt;/ref&gt; 2010-жылдын маалыматтары боюнча Реал Мадрид футбол дүйнөсүндө эң бийик товарооборотко ээ болду.&lt;ref name=&quot;Deloitte Football money League&quot;&gt;{{cite news|title=Deloitte Football Money League|publisher=[[Deloitte]]|accessdate=16 March 2010|date=20 October 2003|url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Austria/Local%20Assets/Documents/Presse/Deloitte%20FML%202010.pdf|archivedate=2012-05-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/67YgEHv6X?url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Austria/Local%20Assets/Documents/Presse/Deloitte%20FML%202010.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403000233/http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Austria/Local%20Assets/Documents/Presse/Deloitte%20FML%202010.pdf |date=2013-04-03 }}&lt;/ref&gt; 2009-жылдын сентябрь айында клуб жетекчилери 2013-жылга карай Реал Мадрид өзүнүн тематикалык парк ачуу пландарын жарыялашкан.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Real Madrid plan to open their own theme park | url= http://www.thespoiler.co.uk/index.php/2009/09/04/real-madrid-plan-to-open-their-own-theme-park | publisher=TheSpoiler.co.uk | accessdate=8 September 2009}}&lt;/ref&gt;

Гарвард Университетиндеги аткарган изилдөө бул жыйынтыкка келген: Реал Мадрид &quot;дүйнөнүн 20 эң маанилүү бренддеринин бири жана жетекчилиги, оюнчулары да элге тең таанымал болгон бирден бир болгон бренд. Биз дүйнө жүзүндөгү клуб күйөрмандары жөнүндө таң калтыраардык сандарды топтодук. Реал Мадридди 287 миллиондон ашык адам колдойт&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web
|title = Noticias
|url = http://www.upcomillas.es/eng/noticias/noticia.aspx?ID=122
|publisher = upcomillas.es
|accessdate = 23 February 2009
|archivedate = 2012-05-20
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120520160109/http://upcomillas.es/eng/Noticias/noticia.aspx?ID=122
}}&lt;/ref&gt; 2010-жылы ''Forbes''  журналы 2008-09 сезонундан алынган маалыматтарга жана көрсөткүчтөргө таянып, Реал Мадридди 992 миллион еврого (1,323 миллион доллар) баалаган жана өз рейтингинде экинчи орунга койгон, ал эми биринчи орун Манчестер Юнайтедке берилди.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.forbes.com/2010/04/21/soccer-value-teams-business-sports-soccer-10-intro.html |title=The Business Of Soccer |publisher=Forbes |date=21 April 2010 |accessdate=7 August 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.forbes.com/lists/2010/34/soccer-10_Soccer-Team-Valuations_Rank.html |title=Soccer Team Valuations |publisher=Forbes |date=30 June 2009 |accessdate=7 August 2010}}&lt;/ref&gt; Deloitte маалыматтары боюнча, ошол эле маалда Реал Мадрид 401 миллион евро киреше алып, бул көрсөткүч менен биринчи орунга чыккан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/d039400401a17210VgnVCM100000ba42f00aRCRD.htm |title=Real Madrid becomes the first sports team in the world to generate €400m in revenues as it tops Deloitte Football Money League |publisher=Deloitte |date= |accessdate=7 August 2010 |archive-date=2010-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100805224812/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/d039400401a17210VgnVCM100000ba42f00aRCRD.htm |dead-url=yes |archivedate=2010-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100805224812/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/d039400401a17210VgnVCM100000ba42f00aRCRD.htm }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100805224812/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/d039400401a17210VgnVCM100000ba42f00aRCRD.htm |date=2010-08-05 }}&lt;/ref&gt;

ФК Барселона, Атлетик Бильбао жана Осасуна клубдары менен бирге Реал Мадрид каттоодон өткөн ассоциация катары уюмдаштырылган. Жоопчерчилиги чектелген уюмдан айырмаланып, бул уюмдаштыруу түрү клуб акцияларын эмес, клуб мүчөлүгүн гана сатып алууга уруксат берет.&lt;ref&gt;Peterson, Marc p. 25&lt;/ref&gt; Реал Мадриддин ''сосьо'' деп аталган мүчөлөрү өз араларынан чыккан өкүлдөрдөн турган топ түзөт да, бул топ клубтун эң бийик жетекчилик органы болуп эсептелет.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Handbook on the economics of sport|url=https://archive.org/details/handbookoneconom0000unse|first=Wladimir|last=Andreff|first2=Stefan|last2=Szymański|publisher=Edward Elgar Publishing|year=2006|
isbn=1843766086|page=[https://archive.org/details/handbookoneconom0000unse/page/299 299]}}&lt;/ref&gt; 2010-жылдын маалыматтарына карай, Реал Мадриддин ''сосьо''  саны 60 000 болду.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Real Madrid drama. The oldest supporter died|url=http://www.ziare.com/real-madrid/suporteri/drama-la-real-madrid-a-murit-cel-mai-vechi-suporter-998175|publisher=ziare.com|year=2010|language=Romanian|accessdate=21 September 2010}}&lt;/ref&gt; 2009–10 сезону аягында клубтун мүдүрлөр кеңеши Реал Мадриддин 244.6 миллион евро карызы бар, мурунку финансылык жылга салыштырмалуу 82.1 миллион еврого азайган деген отчет берген.

== Массалык маданият ==
&quot;''Гол!'' &quot; фильм трилогиясынын экинчи бөлүгүндө Реал Мадрид жөнүндө сөз болгон  (2007).  Фильм мурунку Ньюкасл Юнайтед жылдызы Сантьяго Муньестин алгач кароодон өтүүсүн, андан кийин Реал Мадридге 2005–06 сезонунда келүүсү туралуу баяндайт. Фильм жаратуучулары Муньестин Мадридке келгенден соң жашоосундагы өзгөрүүлөргө көңүл бурууга аракеттенишкен. УЕФА тасманы колдогонунан улам, тартуучу команданын көп белгилүү оюнчуларды өздөрүнүн ролуна чакырууга мүмкүнчүлүгү болду. Реал Мадридден бул киного Икер Касильяс, Зинедин Зидан, Дэвид Бэкхем, Роналдо, Роберто Карлос, Рауль, Серхио Рамос, Робиньо, Томас Гравесен, Майкл Оуэн, Мичел Сальгадо, Хулио Баптиста, Стив МакМанаман, Жонатан Вудгейт жана Иван Эльгера тартылган. Башка клубдардан Роналдиньо, Тьерри Анри, Лионель Месси, Самуэль Это'о, Андрес Иньеста, Пабло Аймар, Фредрик Льюнберг, Сеск Фабрегас, Сантьяго Каньисарес сыяктуу дүйнөгө аты чыккан оюнчулар да катышкан. Тасма боюнча, Флорентино Перес жана Альфредо Ди Стефано экөө жасалма оюнчу Муньести клуб алдында Реал Мадрид оюнчусу катары тааныштырышат.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.imdb.com/title/tt0473360/ | title=Goal! 2: Living the Dream... (2007) | work=IMDb | accessdate=3 September 2009}}&lt;/ref&gt;

Реал, Кинотасма 2005-жылы чыккан жарым-жартылай көркөм, жарым-жартылай документалдык тараптардан турган Реал Мадрид жана анын дүйнө жүзү бою жашаган күйөрмандары жөнүндө фильм. passion for Real Madrid C.F. Клуб тарабынан продюсерленген жана режиссеру Борха Мансо болгон кино дүйнөнүн ар тарабында жашаган беш Реал Мадрид күйөрманынын жана алардын клубка болгон сүйүү окуясын көрсөтөт. Фильмде ойлоп чыгарылган бөлүгү менен, чыныгы окуялар да көрсөтүлгөн, мисалы, команданын Сьюдад Реал Мадридде машыгуусу, матчтар жана интервьюлар. Фильм команданын бардык мүчөлөрү тууралу баяндаганы менен, Дэвид Бэкхем, Зинедин Зидан, Рауль, Луиш Фигу, Роналдо, Икер Касильяс жана Роберто Карлос сыяктуу ''галактикос''  оюнчуларга көбүрөөк көнүл бурат. Испан тилинде тартылган тасма премьерадан кийин эл аралык күйөрмандар үчүн башка тилдерге да которулган.

''Ак бороон: Реал Мадриддин 100 жылы''  аттуу Фил Боллдун китеби Реал Мадриддин тарыхы жөнүндө англис тилинде жазылган биринчи китеп болду. 2002-жылы чыккан жана башка тилдерге да которулган бул китеп клубтун биринчи жүз жылдык тарыхындагы эң ийгиликтүү учурлары жөнүндө бандайт.

2011-жылдын 7-декабрында Реал Мадрид &quot;Himno del Real Madrid&quot; клуб гимнинин &quot;Everybody&quot; аттуу ремиксин жаңы чыгып жаткан ''The Legends: The Official Real Madrid Digital Music Album''  альбомунун биринчи сингл ыры катары элге таантылды. Бул ремиксти австралиялык The Stafford Brothers диджейлери жасады.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insideworldsoccer.com/2011/12/real-madrid-launch-first-single-off-new.html | title=Real Madrid launch first single off new digital music album | work=inside World Soccer | date=3 December 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Real Madrid TV ===
Real Madrid TV Реал Мадрид иштеткен жана клуб туралуу жаңылыктарды, берүүлөрдү жана программаларды көрсөткөн шифрделген санарип телеберүү каналы. Канал өз көрсөтүүлөрүн англис жана испан тилинде эфирге берет. Анын кеңсеси Вальдебебастагы (Мадрид) Сьюдад Реал Мадрид машыгуу комплексинде жайгашкан.

== Оюнчулар ==
{{Негизги макала|List of Real Madrid C.F. players}}
Испан командалары ЕС жарандыгы жок үч оюнчу менен ойноого чектелген. Оюнчулар тизмесине ар биринин негизги жарандыгы гана көрсөтүлөт; кээ бир европалык эмес оюнчулар ЕСке кирген бир өлкөдөн экинчи жарандыгын алуу тартиби бар. АКТ өлкөлөрүндөн — Африка, Карибдер жана  [[Океания|Тынч океан]]дык жана Котону келишимине кол койгон өлкөлөрү -  чыккан оюнчулар Колпак сот чечими боюнча ЕС-эмес квотага кирбейт.

=== Биринчи команданын тизмеси ===

=== Ижарага берилгендер ===

=== УЕФА Чемпиондор Лигасы үчүн гана катталган кошумча оюнчулар ===

== Персонал ==
=== Азыркы убакыттагы техникалык штат ===
[[Файл:Mourinho Madrid.jpg|right|thumb|200px|2010-2013 ж. баш машыктыруучу португалдык Жозе Моуриньо.]]
:''Реал Мадрид футбол клубунун машыктыруучулары тизмесин караңыз.''

== Жетекчилик ==
[[Файл:Florentino perez.jpg|right|thumb|200px|Азыркы клуб президенти - ишкер Флорентино Перес.]]

== Сыйлыктар ==
2012-жылдын 6-август күнүнө Реал Мадрид 32 жолу Ла Лига чемпиондугун жана 9 жолу Европа Чемпиондор Кубогун/УЕФА Чемпиондор Лигасын утуп, эң көп утуштар рекордуна ээ болуп турат. Реал Мадрид 2000-жылдын 23-декабрында 20-кылымдын эң ийгиликтүү FIFA клубу наамы менен ыйгарылган.&lt;ref name=&quot;106 years of history&quot;&gt;{{cite web|title = 106 years of history | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202728273671/noticia/Noticia/106_years_of_history.htm | publisher = Realmadrid.com| date = 8 March 2008 | accessdate = 12 July 2008|author=Juan José López Soto}}&lt;/ref&gt; 2004-жылы клуб FIFA Ардак Орденин алган.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Celebrations mark the opening of FIFA Centennial Congress in Paris, FIFA's birthplace | url = http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/releases/newsid=92643.html | publisher = fifa.com | date = 20 May 2004 | accessdate = 13 July 2008 | archive-date = 2009-02-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090214101851/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/releases/newsid%3D92643.html | dead-url = yes | archivedate = 2009-02-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090214101851/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/releases/newsid%3D92643.html }} {{Dead link|date=April 2012|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt; Буга кошумча, бештен көп Европа Чемпиондор Кубогун жеңгенинен улам Реал УЕФА Чемпиондор Лигасынын оюндарында футболкаларына көп жолку жеңүүчү эмблемасын тагууга укуктуу.&lt;ref name=&quot;badge of honour&quot;/&gt;

=== Үйдөгү турнирлер ===
*'''Ла Лига''' &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&amp;Controltype=EvHist&amp;id=1&amp;tmpd=28&amp;tmph=110&amp;e1=5&amp;e2=&amp;e3=&amp;e4=|title=Evolution 1929–10|publisher=[[Liga de Fútbol Profesional]]|date=|accessdate=6 August 2010|archive-date=2011-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720042754/http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&amp;Controltype=EvHist&amp;id=1&amp;tmpd=28&amp;tmph=110&amp;e1=5&amp;e2=&amp;e3=&amp;e4=|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
:'''Жеңүүчүлөр (32):'''  1931–32, 1932–33, 1953–54, 1954–55, 1956–57, 1957–58, 1960–61, 1961–62, 1962–63, 1963–64, 1964–65, 1966–67, 1967–68, 1968–69, 1971–72, 1974–75, 1975–76, 1977–78, 1978–79, 1979–80, 1985–86, 1986–87, 1987–88, 1988–89, 1989–90, 1994–95, 1996–97, 2000–01, 2002–03, 2006–07, 2007–08, {32}2011–12

:''Экинчи орун (20):''  1929, 1933–34, 1934–35, 1935–36, 1941–42, 1944–45, 1958–59, 1959–60, 1965–66, 1980–81, 1982–83, 1983–84, 1991–92, 1992–93, 1998–99, 2004–05, 2005–06, 2008–09, 2009–10, 2010–11

*'''Корол Кубогу''' &lt;ref&gt;{{cite web|language=Spanish|url=http://www.marca.com/deporte/futbol/copa–rey/palmares.html |title=Palmarés en |publisher=[[MARCA]] |date= |accessdate=22 June 2010}} {{Dead link|date=April 2012|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt;
:'''Жеңүүчүлөр (20):'''  1905, 1906, 1907, 1908, 1917, 1934, 1936, 1946, 1947, 1961–62, 1969–70, 1973–74, 1974–75, 1979–80, 1981–82, 1988–89, 1992–93, 2010–11, 2013/14, 2022/23

:''Экинчи орун (19):''  1903, 1916, 1918, 1924, 1929, 1930, 1933, 1940, 1943, 1958, 1959–60, 1960–61, 1968, 1978–79, 1982–83, 1989–90, 1991–92, 2001–02, 2003–04

*'''Испан Суперкубогу''' &lt;ref name=&quot;rsssf2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spansupcuphist.html |author=Carnicero, José; Torre, Raúl; Ferrer, Carles Lozano |title=Spain – List of Super Cup Finals |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=28 August 2009 |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;
:'''Жеңүүчүлөр (8):'''  1988, 1989*, 1990, 1993, 1997, 2001, 2003, 2008

:''Экинчи орун (4):''  1982, 1995, 2007, 2011
::&lt;small&gt;(* ''Корол Кубогун жана Ла Лиганы уткан'' )&lt;/small&gt;

*'''Эва Дуарте Кубогу'''  (Испан Суперкубогунан) мурун ойнолчу&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spansupcuphist.html |title=List of Super Cup Finals |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSF]] |date= |accessdate=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;
: '''Жеңүүчүлөр (1):'''  1947

*'''Ла Лига Кубогу''' &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spanleagcuphist.html |author=Torre, Raúl |title=Spain – List of League Cup Finals |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=29 January 2009 |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;
:'''Жеңүүчүлөр (1):'''  1985

:''Экинчи орун (1):''  1983

=== Европа турнирлери ===

*'''Европа Чемпиондор Кубогу/УЕФА Чемпиондор Лигасы''' &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/index.html |title=Champions League history |publisher=[[Union of European Football Associations]] (UEFA) |date= |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;
:'''Жеңүүчүлөр (13):'''  1955–56*, 1956–57, 1957–58, 1958–59, 1959–60, 1965–66, 1997–98, 1999–2000, 2001–02, 2013-14, 2015-16, 2016-17, 2017-18

:''Экинчи орун (3):''  1961–62, 1963–64, 1980–81
::&lt;small&gt;(* ''Алгачкы жеңүүчүлөр'' )&lt;/small&gt;

*'''УЕФА Кубогу''' &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://en.archive.uefa.com/uefaeuropaleague/history/index.html |title=Europa League history |publisher=[[UEFA]] |accessdate=22 June 2010 |archive-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214230810/http://en.archive.uefa.com/uefaeuropaleague/history/index.html |dead-url=yes |archivedate=2016-02-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160214230810/http://en.archive.uefa.com/uefaeuropaleague/history/index.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214230810/http://en.archive.uefa.com/uefaeuropaleague/history/index.html |date=2016-02-14 }} {{Dead link|date=April 2012|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt;
:'''Жеңүүчүлөр (2):'''  1984–85, 1985–86

*'''УЕФА Кубок Жеңүүчүлөр Кубогу''' &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/index.html |title=UEFA Cup Winners' Cup |publisher=[[UEFA]] |date= |accessdate=22 June 2010 |archivedate=2010-05-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100501123433/http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/index.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100501123433/http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/index.html |date=2010-05-01 }}&lt;/ref&gt;

:''Экинчи орун (2):''  1970–71, 1982–83

*'''УЕФА Суперкубогу''' &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/history/index.html |title=UEFA Super Cup |publisher=[[UEFA]] |accessdate=22 June 2010 |archivedate=2010-08-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100820032123/http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/history/index.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100820032123/http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/history/index.html |date=2010-08-20 }}&lt;/ref&gt;
:'''Жеңүүчүлөр (1):'''  2002

:''Экинчи орун (2):''  1998, 2000

=== Дүйнөлүк турнирлер ===
*'''Интерконтиненталдык Кубок'''  (FIFA Клубдар арасы Дүйнөлүк Чемпионатынан мурун ойнолчу)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablest/toyota.html |title=Intercontinental Club Cup |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=30 April 2005 |accessdate=9 August 2010 |author=Magnani, Loris; Stokkermans, Karel}}&lt;/ref&gt;
:'''Жеңүүчүлөр (3):'''  1960, 1998, 2002

:''Экинчи орун (2):''  1966, 2000

== Дагы окуганга ==
'''Спорт''' 
*Реал Мадрид Баскетбол

'''Резервдик команда''' 
*Реал Мадрид Кастилья
*Реал Мадрид С

'''Башкалар''' 
*Европа Клубдар Ассоциациясы
*G14 (футбол)
*Deloitte Футболдон түшкөн акча лигасы
*Күйөрмандар ээлик кылган спорт клубдар
*Эң бай футбол клубдары

'''Окшош макалалар''' 
*Сантьяго Бернабеу Трофеи

'''Оюндар''' 
*Real Madrid Fantasy Manager

== Шилтемелер ==

{{Reflist|2|colwidth=30em}}

== Кызыккандарга ==
*{{Cite book|author=Dénes, Tamás &amp; Rochy, Zoltán|title=Real Madrid |publisher=Aréna 2000|year=2002|isbn=963-86167-5-X }}
*{{Cite book|author=Ball, Phil |title=Morbo: The Story of Spanish Football |url=https://archive.org/details/morbostoryofspan0000ball |publisher=WSC Books Limited|year=2003 New edition|isbn=0-954-01346-8 }}
*{{Cite book|author=Ball, Phil |title=White Storm: The Story of Real Madrid |url=https://archive.org/details/whitestorm100yea0000ball |publisher=Mainstream |year=2003 |isbn=1-84018-763-8 }}
*{{Cite book|author=McManaman, Steve &amp; Edworthy, Sarah|title=El Macca: Four Years with Real Madrid |url=https://archive.org/details/elmaccafouryears0000mcma|publisher=Simon &amp; Schuster|year=2003|isbn=0-743-48920-9 }}
*{{Cite book|author=Luis Miguel González, Luis González López, Fundación Real Madrid |title=Real Madrid: Cien años de leyenda, 1902–2002  |publisher=Everest|year=2002|isbn=84-241-9215-X }}

== Тышкы шилтемелер ==

* [http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Home.htm Реал мадрид клубунун расмий сайты] {{Ref-es}}
* [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season%3D2012/clubs/club%3D50051/profile/index.html Real Madrid C.F.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622010927/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2012/clubs/club=50051/profile/index.html |date=2012-06-22 }} УЕФА сайтында
* (en) (es) [http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&amp;amp;IDParam=15&amp;amp;language=en-GB Real Madrid C.F.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614062207/http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&amp;IDParam=15&amp;language=en-GB |date=2012-06-14 }} Ла Лига сайтында

[[Категория:1902-жылы негизделген футбол клубдары]]
[[Категория:Ла Лига клубдары]]
[[Категория:Реал Мадрид]]
[[Категория:Мадриддеги футбол клубдар]]
[[Категория:Испаниянын мульти-спорт клубдары]]
[[Категория:Корол Кубогунун жеңүүчүлөрү]]
[[Категория:G-14 клубдары]]
[[Категория:1902-жыл]]
[[Категория:Испания футбол лигасы]]</text>
      <sha1>citv9zfms4znjbxtx6777mmhbdljzi4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Икер Касильяс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19918</id>
    <revision>
      <id>653106</id>
      <parentid>557300</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47554" sha1="6ouopdq3qcomks0reu5ovd24aztttsp" xml:space="preserve">'''Икер Касильяс Фернандес'''  (исп. ''Iker Casillas Fernández'') -  20-май 1981-ж. туулган испан Ла Лигалык [[Реал Мадрид (футбол клубу)|Реал Мадрид клубу]]  жана Испан улуттук футбол курама командасында ойногон дарбазачы, клуб жана испан курама командасынын капитаны. 2008-жылы Касильяс башында турган Испан улуттук курама командасы 44 жылдан бери багынта албаган [[Европа]] Чемпиондугун, андан соң 2010-жылы Испаниянын алгачкы Дүйнөлүк Чемпиондор наамын жеңип алды, ал эми Касильяс эки турнирдирдин эң мыкты дарбазачысы болду. 2012-жылы Европа Чемпионатынын финал оюнунда [[Испания]] Италияны 4-0 эсепке утуп, катарынан үч турнирдин жеңүүчүсү болду. Бул ийгиликке испандардан мурун эч ким жеткен эмес эле. Икер футбол тарыхындагы эң мыкты дарбазачылардын санына кирет. Өзүнүн жоош жана оор басырыктуу мүнөзү ага &quot;Сан Икер&quot;, мындайча айтканда &quot;Ыйык Икер&quot; лакабына себеп болду. Касильяс катарынан үч ири турнирди жеңген команданын дарбазачысы жана капитаны болгон алгачкы футболист. 

Касильяс Жылдын мыкты европалык футболисти деген наамга эки жолу көргөзүлүп,  2008-жылы төртүнчү орунду ээлеген, ал эми 2009-жылы эң көп добуш алган дарбазачы болду.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Results men for FIFA.com by Player.xls | url = http://es.fifa.com/mm/document/classic/awards/99/15/28/resultsmenforfifa.combyplayer.pdf | author = lvi1529@SZ71-60674 | format = PDF | accessdate = 2012-07-09 | archivedate = 2019-05-15 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190515125420/https://es.fifa.com/mm/document/classic/awards/99/15/28/resultsmenforfifa.combyplayer.pdf }}&lt;/ref&gt; 2009-жылдын аягында УЕФА жылдын командасы курамына катарынан үчүнчү жолу кирди. 2011-жылга карай Касильяс клуб деңгээлинде жана улуттук курама команда менен бардык чемпиондук наамдарды утуп алууга жетишкен абдан аз адамдардын санына кирет. 2010-жылы ал Астурия Принци берген Спорт сыйлыгына көрсөтүлгөн. 2010-жылдын 19-октябрында УЕФА Чемпиондор Лигасынын тарыхындагы эң көп жолу оюнга чыккан дарбазачы жана 2011-жылдын ноябрь айында испан улуттук курама командасынын эң көп жолу чакырылган оюнчусу болду.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.uefa.com/uefachampionsleague/matches/season=2011/round=2000118/match=2002862/prematch/focus/ | title = Winning feeling all that counts for Casillas | publisher = UEFA.com | date = 18 October 2010 | accessdate = 20 October 2010 | first = Paul | last = Bryan | archive-date = 2010-10-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101022044943/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/matches/season%3D2011/round%3D2000118/match%3D2002862/prematch/focus/ | dead-url = yes }}&lt;/ref&gt;

== Эзелки жылдар ==
Касильяс 1981-жылы 20-май күнү Мадрид автономиясына кирген Мостолес шаарчасында Билим берүү министрлигинин кызматкери Хосе Луис Касильяс жана чач тарач Мария дель Кармен Фернадес Гонсалестин үй-бүлөсүндө туулган.&lt;ref name=&quot;El Mundo Spain&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.elmundo.es/magazine/m29/textos/iker1.html|title=Iker Casillas, portero del Real Madrid|trans_title=Iker Casillas, Real Madrid's goalkeeper|publisher=[[El Mundo (Spain)|El Mundo]]}}&lt;/ref&gt; Ата-энеси экөө тең кичи мекени болгон Навалакрус, Авиладан чоң шаарга көчүп келген.&lt;ref name=&quot;El Mundo Spain&quot;&gt;&lt;/ref&gt; Кичинекей кезинде Икер бир нече жыл Баск Өлкөсүндө жашаган, бирок ал дайым Мадридди өз кичи мекени катары көргөн. Касильястын Унаи аттуу Мостолесте орто жарымкоргоочуну ойногон иниси бар.&lt;ref name=&quot;unamadridsta&quot;&gt;{{cite web|url = http://unamadridista.wordpress.com/2010/09/28/get-to-know-unai-casillas/ |title=get to know… Unai Casillas |publisher=Una Madridista |date=28 September 2010 |accessdate=9 November 2010}}&lt;/ref&gt;

Бала кезинде, бир дем алыш күнү Икер атасы алдын ала айткан футбол матч жыйынтыктарын жазууга унутуп койгон, ошол күнү Икердин атасы бардык 14 оюндун эсебин туура тапкан эле. Алар божомол менен бир миллион евро утпай калган.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2010/groups_and_teams/team/spain/iker_casillas|title=Iker Casillas|work=BBC Sport|accessdate=15 July 2010|archivedate=2012-07-14|archiveurl=https://archive.today/20120714223257/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2010/groups_and_teams/team/spain/iker_casillas}}&lt;/ref&gt;

== Реал Мадрид ==
Касильяс Реал Мадрид академиясынын эң кичүү командасында 1990–91 сезонунда ойной баштады. 1997-жылдын 27-ноябрында, 16 жашка чыккан Касильяс биринчи командага Русенборг менен Чемпиондор Лигасынын оюнуна чакырылган, бирок ал 1998–99 сезонунда гана Бодо Иллгнердин ордуна чыгып биринчи матчын ойноду. Кийинки сезондо Икер Иллгнерди запаска жөнөтүп, команданын биринчи дарбазачысы болду.&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202777809603/noticia/Noticia/Casillas__first_squad_list.htm | title = Casillas' first squad list | publisher = realmadrid.com | date = 11 August 2009 | accessdate = 8 February 2011}}&lt;/ref&gt; 2000-жылы, он тогуз жашка толгонунан төрт эле күн өткөн соң, ал Реал Мадрид Валенсияны 3-0 эсепке жеңген Чемпиондор Лигасы финалында ойноп, бул турнирдин финал оюнуна катышкан эң жаш дарбазачы болду.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://soccernet.espn.go.com/players/profile?id=11811&amp;cc=4716 | title = Iker Casillas Ferández Profile, Statis, News, Game Log | publisher = ESPN Soccernet | accessdate = 8 February 2011 | archive-date = 2010-04-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100413085438/http://soccernet.espn.go.com/players/profile?id=11811&amp;cc=4716 | dead-url = yes | archivedate = 2010-04-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100413085438/http://soccernet.espn.go.com/players/profile?id=11811&amp;cc=4716 }}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Casillas organizando.jpg|thumb|left|200px|Касильяс Сантьяго Бернабеу стадионунда]]
2001-2002 сезонунда бир нече ийгиликсиз оюндардан улам Касильяс негизги дарбазачы ордун Сесар Санческе алдырып жиберди, бирок  2002 Чемпиондор Лигасынын финал оюнунун акыркы мүнөттөрүндө Санчес жабырканып, Икер өз ордуна кайрадан келүүгө мүмкүнчүлүк алды. Касильяс чыгып, бир канча укмуш сэйв жасап, каардуу күрөшкөн Байер Леверкузенге Чемпиондор Лигасынын таажысын кийүүгө жол бербеди. Реал Мадрид 2-1 эсеби менен утту, ал эми Икер ошол маалдан бери биринчи дарбазачы болуп келе жатат.

2007-2008 сезону Касильяс үчүн натыйжалуу болду:  ал Реал Мадриддин 31-чи Ла Лига чемпиондук наамын жеңүүсүнө өз салымын кошту жана 36 оюнда 32 гана топ өткөрүп, Самора Трофейине ээ болду. 2008-жылдын 14-февралында ал жана ошол маалдагы команда капитаны Рауль Гонсалеске мөөнөтсүз контракт сунушталган. Касильяс клуб менен 2017-жылына чейин клаусуласы 140 миллион евро болгон контракт түзгөн, ал эми эгер Икер контракттын акыркы жылында 30 матч ойносо, контракт автоматтык түрдө уланат.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11827_3146197,00.html |title=Casillas and Raul commit to Real |publisher=Sky Sports |accessdate= 7 May 2009| date = 14 February 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title = Forever white – Raúl and Casillas sign lifelong contracts with Real Madrid | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202728357392/noticia/Noticia/Forever_iwhite_i.htm | publisher = Realmadrid.com | date = 14 February 2008 | accessdate = 27 June 2008}}&lt;/ref&gt; Анын жакшы оюну кайрадан УЕФА жылдын командасынын курамына кирүүгө негиз болуп берди.

2009-жылдын февраль айында Касильяс жыйырма жети жашында Пако Буйонун Реал Мадрид үчүн дарбазачы болуп 454 ойногон матч рекордуна жетип, ошондон бери Реал Мадрид тарыхындагы эң көп оюнга чыккан дарбазачысы болуп келе жатат.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Casillas secures place in Madrid folklore|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=799092.html#casillas+secures+place+madrid+folklore|publisher=[[UEFA|uefa.com]]|date=9 February 2009 | accessdate = 8 February 2011}}&lt;/ref&gt; 2009-жылы жайкы трансфер терезеси маалында кээ бир испан ММклары Манчестер Сити дарбазачыны рекорд 129 миллион стерлинг фунту баасына сатып алууну каалайт деген кабарды тараткан. Анткени менен, клуб мындай сунуштар келди деген ушактарды четке каккан. Манчестер Юнайтеддин Касильяска кызыгуусу бар деген да ушактар болгон, бирок белгиленген бир баа ачык айтылган эмес.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/manchester_city/s/1083265_city_deny_casillas_bid | title = City deny Casillas bid | date = 3 December 2008 | accessdate = 20 October 2010 | first = James | last = Robson | publisher = Manchester Evening News}}&lt;/ref&gt; ММКлар башка Премьер-Лига клубдары менен  байланыштыруусуна карабастан &lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2325833/Iker-Casillas-in-the-dark-over-Tottenham-link.html | title = Iker Casillas in the dark over Tottenham link | date = 15 November 2007 | accessdate = 20 October 2010 | publisher = The Telegraph | first1=Steve | last1=Wilson}}&lt;/ref&gt; Касильяс өзүнүн балалыгынан бери ойноп келген клубдан &quot;кетүү жөнүндө ой да жок&quot; экендигин билдирген.

2009–10 сезонунда 4-октябрьда Севилья менен ойнолгон матчта Касильяс ажайып сэйв кылды: ал дарбазанын бир четинен экинчи четине чуркап барып, Диего Перотти бирге-бир чыгуусунда узаткан соккусун кайта урууга жетишкен. Оюндан кийин башка испан дарбазачылар Касильясты аябай макташкан, ал эми жана Англия курама командасынын дарбазачы Гордон Бэнкс да мактоо сөзүн айткан: &quot;Касильястын рефлекстери укмуш. Эгер ал ушундай сонун ойногонун уланта берсе, футболдун бүткүл тарыхындагы эң мыкты дарбазачылардан бири болууга жетишет&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193040487651/1202798992869/noticia/Noticia/Praise_for_Casillas_2009-10-07.htm?w=2 | title = Praise for Casillas | accessdate = 8 October 2009 | date = 7 October 2009 | publisher = realmadrid.com}}&lt;/ref&gt; ''Europa Press''  2010-жылы Касильяс интернеттеги эң көп кеп болгон испан спортсмендердин экинчиси болду деп жазган. Vipnet360 компаниясы өткөргөн изилдөө Facebook, Twitter жана YouTube сыяктуу көпчүлүктүн сүймөнчүгүнө ээ сайттардагы маалыматтар боюнча өткөрүлдү.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.europapress.es/deportes/futbol-00162/noticia-varios-iniesta-torres-nadal-alonso-nombrados-deportistas-espanoles-mas-importantes-internet-redes-sociales-20101227124812.html|title=Iniesta, Torres, Nadal y Alonso, deportistas españoles más importantes en Internet|work=[[Europa Press]]|date=27 December 2010 | language = Spanish}}&lt;/ref&gt;

2011–12 сезонунда Касильяс IFFHS &quot;Мыкты Дарбазачы&quot; наамын төртүнчү жолу алып, футбол тарыхында мындай ийгиликке жетишкен алгачкы дарбазачы болду. 

2012-жылдын 22-январьда [[Атлетик Бильбао]] менен болгон кездешүү Касильястын Реал Мадрид үчүн 600-оюну болду.

2012-жыл 2-майда Реал Мадрид Сан-Маместе Атлетик Бильбаону 3-0 утуп, Касильяс бешинчи жана Рауль кеткенден бери капитан катары биринчи Ла Лига чемпиондук наамын жеңип алды.

== Эл аралык турнирлердеги карьера ==
Касильяс улуттук курама команда үчүн U-17 деңгээлинде ойной баштаган. 16 жашка толгон Икер Египеттеги өткөн 1997 FIFA U-17 Дүйнөлүк Чемпионатындагы үчүнчү орунду ээлеген испан курама командасынын эң жаш оюнчусу эле. Бул турнирден соң ал U-17 испан курама командасынын капитаны болуп дайындалды. Мындан эки жыл кийин Икер FIFA Жаш оюнчулар арасындагы Дүйнөлүк Чемпионатынын жана ошол эле жылы УЕФА-КАФ Меридиан Кубогунун жеңүүчүсү болду. Башынан команданын экинчи дарбазачысы болгон Касильяс өзүнүн талыкпас эмгеги менен биринчи орунду өзүнө багындырып, клуб деңгээлинде бир нече жолу жакшы оюн өткөргөн соң биринчи жолу испан улуттук курама командасына чакыруу алды.

[[Файл:Casillas Spain vs England.jpg|left|thumb|250px|Икер Касильяс испан курама командасы катарында]]

Азыркы маалда Касильяс испан курама командасына эң көп жолу чакыруу алган оюнчу болуп келе жатат. Алгачкы эл аралык деңгээлдеги профессионалдык оюну 2000-жылдын 3-июнунда өткөрүлгөн Швеция-Испания матчы (ошол маалда Икерге 19 жаш жана 14 күн толгон) болуп, ал эми Евро 2000де Касильяс оюнга чыкпаган оюнчулардан бири болду. 2002 Дүйнөлүк Чемпионатындагы испан курама командасынын тизмесине кирген Касильяс алгач Сантьяго Каньисарестин орун басары катары алынган. Анткени менен, Каньисарес ыксыз бир окуянын натыйжасында жаракат алуусунан улам турнирге катышуудан баш тартып, Икер команданын биринчи дарбазачысы болуп калууга мүмкүнчүлүк алды. 21-жашындагы Касильяс чемпионаттагы башкы дарбазачылардын эң кичүүсү болду. Ал Испаниянын турнирдеги жетишкендиктерине чоң салым кошту: 1/8 финалда Ирландия Республикасы менен матч жыйынтыксыз аяктаганынан берилген пенальтилердин экөөсүн тосуп, &quot;Ыйык Икер&quot; лакабын биринчи жолу уккан. 2002 FIFA Дүйнөлүк Чемпионатындагы [[Түштүк Корея]] менен 1/4 оюнунда Икер жасаган бир сэйв FIFA тарабынан футбол тарыхындагы эң мыкты 10 сейвдердин тизмесине орун алды.&lt;ref&gt;FIFA Жүзжылдык маарекеси (1904–2004) DVD&lt;/ref&gt; 

Касильяс 6-чы топтун Euro 2004кө бардык сегиз тандоо оюндарына катышып, өз дарбазасына төрт эле гол өткөрүп жиберди. Ал тандоо бөлүгүндө Норвегия менен ойнолгон плей-офф матчтардын Ослодо 3–0 эсепке аяктаган экинчи оюнунда бир да гол өткөрбөй, Испаниянын Евро 2004төгү бардык оюндарына чыкты. Касильяс 2006 FIFA Дүйнөлүк Чемпионатына да башкы дарбазачы катары келди, жадакалса улуттук команданы эки жолу капитандык повязка менен алып чыкты, бирок ''Ла Роха'' ны 1/8 финал оюнунда башында Зидан турган Франция курама командасына 3-1 эсеп менен утулушунан куткара албады.

Реал Мадридде бирге ойногон Рауль  Eвро 2008ге чакыруу албаганынан улам капитандык повязка Икерге берилген. Ал D тобундагы Орусия жана Швеция менен ойнолгон матчтарга катышып, Греция менен болгон оюнунда эс алып, анын ордуна экинчи дарбазачы Пепе Рейна чыккан. 22-июнбда өткөн Испания-Италия 1/4 финал оюнунда негизги жана кошумча убакыт жыйынтыксыз аяктап, пенальти сериясында Касильяс Антонио ди Натале жана Даниэле де Росси аткарган соккуларды кайтарып, Испания пенальтиден 4-2 эсеп менен жарымфиналга жолдомо алды.&lt;ref&gt;{{Cite news| url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/euro_2008/7468465.stm | title = Spain 0–0 Italy (4–2 pens) | work=BBC News | date=22 June 2008 | accessdate=5 January 2010|first=Phil|last=McNulty}}&lt;/ref&gt; Испания кийин 29-июньда өткөн финал оюнунда Германияны 1-0 уткан; ал эми Икер 1/4 финал, жарымфинал жана финалда өз дарбазасына гол киргизбей ойноду, группалык этапта Испания-Швеция кездешүүсүндө Златан Ибрагимович сайган гол Касильяс үчүн ушул турнирде өткөрүп жиберген эң акыркы гол болду. 2008-жылдын 29-июнунда Испания Германияны 1-0 эсепке жеңип, Икер Касильяс капитан катары УЕФА Европа Чемпионатынын кубогун көтөргөн алгачкы дарбазачы болду.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://soccernet.espn.go.com/report?id=232286&amp;cc=4716&amp;league=UEFA.EURO | title = Germany 0–1 Spain: Torres ends Spain's pain | publisher = [[Soccernet]] | date = 29 June 2008 | accessdate = 8 February 2011 | archive-date = 2012-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120412013415/http://soccernet.espn.go.com/report?id=232286&amp;cc=4716&amp;league=UEFA.EURO | dead-url = yes | archivedate = 2012-04-12 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120412013415/http://soccernet.espn.go.com/report?id=232286&amp;cc=4716&amp;league=UEFA.EURO }}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Spanien - Nationalmannschaft 20091118.jpg|right|thumb|250px|Касильяс Испания жеңген ФИФА 2010 Дүйнөлүк Чемпионатында команда капитаны болгон.]]
2008-жылдыноктябрь айында Касильяс жана анын алмаштыруучусу Пепе Рейна гол өткөрбөстөн узак мөөнөт ойноо боюнча мурунку улуттук рекордун бузуп, жаңысын койду. Бул экөө 710 мүнөт гол өткөрбөстөн ойноду, бул көрсөткүч Испаниянын эң көп ойногон дарбазачылары Андони Субисаррета жана Пайо Буйого таандык мурдагы рекорддон ашкан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202743931728/noticia/Noticia/Casillas:_Scoreless_streak.htm |title=Casillas: Scoreless streak |publisher=Real Madrid C.F |first=Michael J | last = O'Donnell |date=12 October 2008 |accessdate= 7 May 2009}}&lt;/ref&gt; Бельгиялык Уэсли Сонк бул гол такырчылыгын 2010 Дүйнөлүк Чемпионатка тандоо оюнунда испандарга сайган голу менен аяктады.

2008-жылы Касильяс Алтын топко номинация алган дарбазачылардан эң бийик орунду алды - ал [[Криштиану Роналду]], Лионель Месси жана улуттук командада бирге ойногон Фернандо Торрестен кийин келип, 4-орунду ээлеген. Ошол эле 2008-жылы IFFHS Икерди дүйнөдөгү эң мыкты дарбазачы деп атады.&lt;ref name=&quot;Faulhaber&quot;&gt;{{cite web|author=Ingo Faulhaber |url=http://www.iffhs.de/?388d85ff8b00388f05f68e05b85fdcdc3bfcdc0aec70aeedb8a212 |title=IFFHS |publisher=Iffhs.de |date= |accessdate= 7 May 2009}}&lt;/ref&gt; Буга кошумча, ал футбол тарыхындагы мыкты дарбазачылардын тизмесинде Оливер Кандан ашып, үчүнчү орунга чыкты.&lt;ref name=&quot;Faulhaber&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

2009-жылдын 5-октябрында Дүйнөлүк Чемпионатка тандоо оюнунда Испания Бельгияны 5-0 эсебине утуп, Касильяс Андони Субисарретанын 56 &quot;кургак&quot; матч рекордуна жеткен,&lt;ref name=&quot;realmadrid-2009&quot;&gt;{{cite web|author=RealMadrid.com |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202792233128/noticia/Noticia/Another_record_established.htm |title=Another Record Established |publisher=RealMadrid.com |date=7 September 2009 |accessdate= 9 September 2009}}&lt;/ref&gt; ал эми 9-октябрда Эстония менен кездешкен Испан улуттук курама командасынын кийинки оюнунда Икер Субисареттанын көрсөткүчүнөн ашып, Испания курама командасынын эң көп &quot;кургак&quot; матч өткөргөн дарбазачысы болду (мындай ийгиликке Касильяс улуттук команда менен 98-оюнунда жеткен, ал эми Субисаррета өз карьерасында улуттук курама команда үчүн 126 матч ойногон).&lt;ref name=&quot;realmadrid-2009&quot;&gt;&lt;/ref&gt; Эки ай соң Касильяс улуттук курама командасы үчүн 100-матч ойноду жана испан футбол тарыхында эл аралык дэңгээлде мындай санга жеткен үчүнчү оюнчу болду, бул жетишкендик Испания-Аргентина жолдоштук оюнунда катталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=284407&amp;cc=5739&amp;league=FIFA.FRIENDLY|title=Alonso bags brace as Spain underline World Cup credentials|date=14 November 2009|work=ESPN Soccernet|accessdate=8 July 2010|archive-date=2012-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023080057/http://soccernet.espn.go.com/report?id=284407&amp;cc=5739&amp;league=FIFA.FRIENDLY|dead-url=yes|archivedate=2012-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121023080057/http://soccernet.espn.go.com/report?id=284407&amp;cc=5739&amp;league=FIFA.FRIENDLY}}&lt;/ref&gt;

2010-жылдын 11-июлунда испандар 1-0 эсепке Голландияны жеңип,  капитаны Икер Касильяс болгон Испания улуттук курама командасы алгачкы жолу Дүйнө Чемпиондору болду.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=264123&amp;cc=5739&amp;ver=global|title=Iniesta sinks Dutch with late strike|date=11 July 2010|work=[[ESPNsoccernet]]|publisher=[[ESPN]]|accessdate=13 July 2010|archivedate=2010-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100713192706/http://soccernet.espn.go.com/report?id=264123&amp;cc=5739&amp;ver=global}}&lt;/ref&gt; Ал эми Касильяс Дүйнөлүк Чемпионатты капитан даражасында жеңген үчүнү дарбазачы болду (мындай жетишкендик 1934-жылдын чемпиону италиялык Джанпьеро Комби жана 1982-жылы чемпион болгон Дино Дзофф ко да таандык). Ал турнирдин эң мыкты дарбазачысы катары тандалып Алтын Мээлейдин ээси болду.&lt;ref&gt;http://www.miamiherald.com/2010/07/11/1725927/spains-casillas-wins-golden-glove.html {{dead link|date=February 2011}}&lt;/ref&gt; Түштүк Африкада болгон плей-офф оюндарында ал 5 &quot;кургак&quot; матч ойноп, 2 гана гол өткөрүп жана 1/4 финал оюнунда Парагвай соккон пенальтисин кайтарды. Финал оюнунда Икер 0-0 эсепте голландиялык Арьен Роббен эки жолу бардык коргоочуларды алдап өтүп, урган соккуларын да кайтарды.

2011-жылдын 15-ноябрында Испания Коста-Рика менен 2-2 эсепке ойногон матчка катышып,  Касильяс Испания улуттук курама командасынына эң көп жолу чакырылган оюнчусу болду жана Андони Субисарретанын рекордун ашты.

2012-жылдын 29-февралындагы Испания Венесуэланы 5-0 эсеби менен утушунда Касильяс Эдвин ван дер Сардын 72 &quot;кургак&quot; матч рекордуна тең келди. 30-майда Испания Түшүк Корея менен 4-1 ойноду, ал эми Икер оюндун 82-мүнөтүндө Пепе Рейнанын ордуна чыкты. Бул оюнга чыгуу менен Касильяс улуттук курама команда менен 95 матчта жеңүүчү болуу жана өз атына дагы бир рекорд жазууну демек эле. 6-июньда Испаниянын Кытайды 1-0 утушу менен Икер эл аралык денгээлде 74 кургак матч өткөрүү рекордун койду. 

Ал эми 2012-жылдын 1-июлунда ал улуттук курама команда менен 100 матчта жеңүүчү болуп чыккан алгачкы футболист болду да, ошол эле жылкы Европа Чемпионатында 509 мүнөт ичи гол киргизбегей, 494 мүнөттөн турган италиялык дарбазачы Дино Дзоффтун буга чейинки рекордун ашты жана жаңы рекордду өз атына жазды.


== Демөөрчүлөр ==
2012-жылдын январь айында Касильяс adidas менен демөөрчүлүк келишимге кол коюп, бул фирма чыгарган Response дарбазачы мээлейин жана  Predator бутсыларын кийүүгө макулдугун берди.&lt;ref&gt;{{cite news | url =  http://www.footballboots.co.uk/4655-adidas-sign-iker-casillas-from-reebok.html | title =  adidas sign Iker Casillas from Reebok | publisher =  FootballBoots.co.uk | accessdate =  16 January 2012 | archivedate =  2012-03-23 | archiveurl =  https://web.archive.org/web/20120323003507/http://www.footballboots.co.uk/4655-adidas-sign-iker-casillas-from-reebok.html }}&lt;/ref&gt; Бул келишим Икердин көпкө созулган Reebok фирмасы менен өнөктөштүгүн аяктады. 2005-жылдын февраль айында Касильяс Reebok &quot;Мен кандай болсом, ошонодоймун&quot; аттуу бренддин бардык маркетинг иш-аракеттерин бириктирген ири жарнак кампаниясынын футбол жагындагы өкүлү болчу. &lt;ref&gt;{{citenews | url =  http://corporate.reebok.com/en/about_reebok/faq_section/marketing/default.asp | title =  Reebok Marketing| publisher = corporate.reebok.com  | accessdate = 16 January 2012 }}&lt;/ref&gt;

== Статистика ==
=== Клуб деңгээлинде ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;|Клуб
! rowspan=&quot;2&quot;|Сезон
! colspan=&quot;2&quot;|Лига
! colspan=&quot;2&quot;|Кубок
! colspan=&quot;2&quot;|Европа
! colspan=&quot;2&quot;|Башкалар
! colspan=&quot;2&quot;|Жалпыдан
|-
!Оюнга чыгуу
!ӨГ
!Оюнга чыгуу
!ӨГ
!Оюнга чыгуу
!ӨГ
!Оюнга чыгуу
!ӨГ
!Оюнга чыгуу
!ӨГ
|-
|  rowspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|Реал Мадрид
|-
| 1999–2000
| 29
| 23
| 5
| 1
| 12
| 19
| 3
| 5
| 49
| 48
|-
| 2000–01
| 34
| 37
| 0
| 0
| 11
| 15
| 2
| 4
| 47
| 56
|-
| 2001–02
| 25
| 27
| 5
| 5
| 9
| 7
| 1
| 0
| 40
| 39
|-
| 2002–03
| 38
| 42
| 0
| 0
| 15
| 21
| 2
| 1
| 55
| 64
|-
| 2003–04
| 37
| 50
| 2
| 1
| 9
| 10
| 2
| 2
| 50
| 63
|-
| 2004–05
| 37
| 31
| 0
| 0
| 10
| 11
| 0
| 0
| 47
| 42
|-
| 2005–06
| 37
| 38
| 4
| 6
| 7
| 7
| 0
| 0
| 48
| 51
|-
| 2006–07
| 32
| 16
| 0
| 0
| 7
| 10
| 0
| 0
| 45
| 50
|-
| 2007–08
| 36
| 32
| 0
| 0
| 8
| 13
| 2
| 6
| 46
| 51
|-
| 2008–09
| 38
| 52
| 0
| 0
| 7
| 10
| 2
| 5
| 47
| 67
|-
| 2009–10
| 38
| 35
| 0
| 0
| 8
| 9
| 0
| 0
| 46
| 44
|-
| 2010–11
| 35
| 32
| 8
| 2
| 11
| 6
| 0
| 0
| 54
| 40
|-
| 2011–12
| 37
| 31
| 4
| 6
| 10
| 7
| 2
| 5
| 53
| 49
|-
! colspan=&quot;2&quot;| Бардыгы
!451
!446
!28
!21
!124
!145
!16
!28
!625
!667
|}

=== Эл аралык деңгээлде ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:80px&quot; rowspan=&quot;2&quot;|Улуттук курама&lt;br&gt;команда
! style=&quot;width:60px&quot; rowspan=&quot;2&quot;|Жыл
! style=&quot;width:80px&quot; colspan=&quot;2&quot;|Жолдоштук оюндар
! style=&quot;width:80px&quot; colspan=&quot;2&quot;|Дүйнөлүк чемпионат
! style=&quot;width:80px&quot; colspan=&quot;2&quot;|Европа Чемпионаты
! style=&quot;width:80px&quot; colspan=&quot;2&quot;|Конфедерациялар Кубогу
! style=&quot;width:80px&quot; colspan=&quot;2&quot;|Жалпыдан
|- style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;width:40px&quot;| Оюнга чыгуу
! style=&quot;width:40px&quot;| ӨГ
! style=&quot;width:40px&quot;| Оюнга чыгуу
! style=&quot;width:40px&quot;| ӨГ
! style=&quot;width:40px&quot;| Оюнга чыгуу
! style=&quot;width:40px&quot;| ӨГ
! style=&quot;width:40px&quot;| Оюнга чыгуу
! style=&quot;width:40px&quot;| ӨГ
! style=&quot;width:40px&quot;| Оюнга чыгуу
! style=&quot;width:40px&quot;| ӨГ
|- style=&quot;text-align:center&quot;
|  rowspan=&quot;13&quot;|Испания
| 2000
| 3
| 3
| 3
| 2
| 0
| 0
| 0
| 0
| 6
| 5
|- style=&quot;text-align:center&quot;
| 2001
| 3
| 2
| 2
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 5
| 2
|- style=&quot;text-align:center&quot;
| 2002
| 4
| 1
| 5
| 5
| 2
| 0
| 0
| 0
| 11
| 6
|- style=&quot;text-align:center&quot;
| 2003
| 3
| 1
| 1
| 2
| 6
| 4
| 0
| 0
| 10
| 7
|- style=&quot;text-align:center&quot;
| 2004
| 6
| 3
| 3
| 1
| 3
| 2
| 0
| 0
| 12
| 6
|- style=&quot;text-align:center&quot;
| 2005
| 1
| 0
| 9
| 4
| 0
| 0
| 0
| 0
| 10
| 4
|- style=&quot;text-align:center&quot;
| 2006
| 4
| 3
| 3
| 4
| 3
| 5
| 0
| 0
| 10
| 12
|- style=&quot;text-align:center&quot;
| 2007
| 1
| 0
| 0
| 0
| 8
| 3
| 0
| 0
| 9
| 3
|- style=&quot;text-align:center&quot;
| 2008
| 7
| 1
| 2
| 0
| 6
| 2
| 0
| 0
| 15
| 3
|- style=&quot;text-align:center&quot;
| 2009
| 4
| 1
| 5
| 4
| 0
| 0
| 4
| 4
| 13
| 9
|- style=&quot;text-align:center&quot;
| 2010
| 5
| 7
| 7
| 2
| 3
| 3
| 0
| 0
| 15
| 12
|- style=&quot;text-align:center&quot;
| 2011
| 7
| 5
| 0
| 0
| 4
| 2
| 0
| 0
| 11
| 7
|- style=&quot;text-align:center&quot;
| 2012
| 4
| 0
| 0
| 0
| 2
| 1
| 0
| 0
| 6
| 1
|- style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;text-align:left&quot; colspan=&quot;2&quot;|Бардыгы
! align=&quot;left&quot;| 52
! align=&quot;left&quot;| 27
! align=&quot;left&quot;| 40
! align=&quot;left&quot;| 24
! align=&quot;left&quot;| 37
! align=&quot;left&quot;| 22
! align=&quot;left&quot;| 4
! align=&quot;left&quot;| 4
! align=&quot;left&quot;|133
! align=&quot;left&quot;| 77
|}

== Сыйлыктар ==
=== Клуб ===
;Реал Мадрид
*Ла Лига чемпиондугу (5): 2000–01, 2002–03, 2006–07, 2007–08, 2011–12
*Корол Кубогу (1): 2010–11
*Испания Суперкубогуa (3): 2001, 2003, 2008
*УЕФА Чемпиондор Лигасы (2): 1999–2000, 2001–02
*УЕФА Суперкубогу (1): 2002
*Интерконтиненталдык Кубок (1): 2002

=== Өлкө ===
;Испания-20
*ФИФА Жаш оюнчулар Дүйнөлүк Чемпионаты: 1999

;Испания 
*ФИФА Дүйнөлүк Чемпионат: 2010
*УЕФА Европа Чемпионаты (2): 2008, 2012
*ФИФА Конфедерациялар Кубогу: Үчүнчү орун  2009

=== Жеке ===
*Bravo сыйлыгы: 2000
*Ла Лиганын эң жарык жаңы оюнчусу: 2000
*UEFA Жылдын мыктылар командасы: 2007, 2008, 2009, 2010, 2011&lt;ref&gt;{{cite web| title = Team of the Year 2011 announced| url = http://www.uefa.com/community/teamoftheyear/index.html| publisher = uefa.com| date = 18 January 2011| accessdate = 19 January 2011| archive-date = 2012-02-04| archive-url = https://www.webcitation.org/65BoLbYYD?url=http://www.uefa.com/community/teamoftheyear/index.html| dead-url = yes| archivedate = 2012-02-06| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120206093307/http://www.uefa.com/community/teamoftheyear/index.html}}&lt;/ref&gt;
*Самора Олжосу: 2007–08
*UEFA Европа Чемпионатынын мыктылар командасы: 2008&lt;ref&gt;{{cite web | title = Spain dominate Team of the Tournament | url = http://en.euro2008.uefa.com/news/kind=1/newsid=729372.html#spain+dominate+team+tournament | publisher = UEFA.com | date = 30 June 2008 | accessdate = 30 June 2008 | archivedate = 2008-08-31 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080831080414/http://en.euro2008.uefa.com/news/kind%3D1/newsid%3D729372.html#spain+dominate+team+tournament }}&lt;/ref&gt;
*ESM Жылдын мыктылар командасы: 2008
*FIFA/FIFPro Дүйнөлүк XI: 2008, 2009, 2010, 2011
*FIFPro#FIFA FIFPro  Дүйнөнүн эң мыкты дарбазачысы: 2008, 2009, 2010, 2011
*IFFHS Мыкты дарбазачы: 2008, 2009, 2010, 2011
*Эң мыкты европалык дарбазачы: 2008, 2010
*FIFA Дүйнөлүк Чемпионатынын АЛтын Мээлей сыйлыгы : 2010 &lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=1352110/index.html | title = Golden awards for top FIFA World Cup Trio | date = 15 December 2010 | accessdate = 8 February 2011 | publisher = FIFA.com | archivedate = 2012-02-04 | archiveurl = https://www.webcitation.org/65BoMEo2Q?url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=1352110/index.html }}&lt;/ref&gt;
*FIFA Дүйнөлүк Чемпионатынын Жылдыздар командасы: 2010
*UEFA Европа Чемпионатын уткан капитан: 2008, 2013
*FIFA Дүйнөлүк Чемпионатты уткан капитан: 2010

=== Артыкчылыктар ===
*Спортко сиңирген эмгеги үчүн Корол Орденинин Алтын Медалы: 2009&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.as.com/futbol/articulo/csd-concede-casillas-medalla-oro/dasftb/20091115dasdasftb_12/Tes | title = El CSD concede a Casillas la Medalla de Oro de la Real Orden del Mérito Deportivo | publisher = As.com | date = 15 November 2009  | accessdate = 8 February 2011 | language = Spanish}}&lt;/ref&gt;
*Навалакрустун эң сүймөнчүл уулу: 2010 &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.marca.com/2010/08/30/futbol/equipos/real_madrid/1283169461.html?a=PROCT1ea85621d8b9a9620e22dd285d069ec3&amp;t=1283179799|title=Casillas se emociona tras ser nombrado Hijo Predilecto de Navalacruz | publisher = marca.com | date = 30 August 2010  | accessdate = 8 February 2011 | language = Spanish}}&lt;/ref&gt;
*Мостолестин эң сүймөнчүл уулу: 2010 &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.as.com/futbol/articulo/iker-casillas-sera-nombrado-hijo/dasftb/20100830dasdasftb_18/Tes|title=Iker Casillas será nombrado Hijo Predilecto de Móstoles el próximo 16 de septiembre| publisher = As.com | date = 30 August 2010  | accessdate = 8 February 2011 | language = Spanish}}&lt;/ref&gt;

== Футбол тышында ==
=== Жеке турмушу ===
2009-жылдан бери Икер Касильяс испан спорт журналисти Сара Карбонеро менен мамиле куруп келе жатат.&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/10340039.stm|title=Iker Casillas in spotlight over girlfriend role|work=[[BBC News]]|date=17 June 2010|accessdate=17 June 2010}}&lt;/ref&gt; Avenida Iker Casillas [Икер Касильяс көчөсү] - бул Испаниянын Мадрид автономиясындагы Мостолес шаарындагы көчө. 2011-жылдын 5-январында Avenida de los Deportes [Спорт көчөсү] аттуу көчө Мостолесте туулган Икер Касильястын урматына өзгөртүлгөн.

=== Кайыр-садага иштер ===
2011-жылы Икер Бириккен Улуттар Уюмунун Өнүктүрүү Программасынын Миң жылдыктын өнүгүү максаттары долбоорунун Ак Ниет Элчиси болуп дайындалды.&lt;ref&gt;[http://content.undp.org/go/newsroom/2011/january/le-footballer-iker-casillas--nouvel-ambassadeur-de-bonne-volont--des-nations-unies.en Икер Касильяс жаңы Ак Ниет Элчиси болуп дайындалды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110414152718/http://content.undp.org/go/newsroom/2011/january/le-footballer-iker-casillas--nouvel-ambassadeur-de-bonne-volont--des-nations-unies.en |date=2011-04-14 }}. Content.undp.org (2011-01-24). Retrieved on 2012-03-17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=37365&amp;amp;Cr=undp&amp;amp;Cr1= Испания курама командасынын дарбазачысы Касильяс Бириккен Улуттар Уюму Ак Ниет Элчиси катары жакырчылык менен күрөшүүгө даяр]. Un.org (2011-01-24). Retrieved on 2012-03-17.&lt;/ref&gt;

== Эскертүүлөр ==
{{Reflist|2}}

== Шилтемелер ==
# HISTORIA DEL FÚTBOL ESPAÑOL, SELECCIONES ESPAÑOLAS ISBN 978-84-8229-123-9

== Тышкы шилтемелер ==
*[http://www.ikercasillas.es Расмий веб-сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622032916/http://www.ikercasillas.es/ |date=2011-06-22 }}
*[http://www.facebook/Iker.Casillas Икер Касильястын фейсбук баракчасы]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041476158/1193041476328/jugador/Jugador/Casillas.htm Икер Касильяс]тын Реал Мадрид расмий вебсайтындагы профили
*[http://www.lfp.es/Temporada/FichaJugador.aspx?cj=6783 Икер Касильяс Ла Лига вебсайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430214020/http://www.lfp.es/Temporada/FichaJugador.aspx?cj=6783 |date=2012-04-30 }}
*[http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/players/player=176644/index.html Икер Касильяс 2010 ФИФА Дүйнөлүк Чемпионатынын сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120826221556/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/players/player=176644/index.html |date=2012-08-26 }}
*[http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_jugador.asp?j=114&amp;amp;n=iker/casillas/iker/casillas/fernandez Испан улуттук курама командасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120531195605/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_jugador.asp?j=114&amp;n=iker%2Fcasillas%2Fiker%2Fcasillas%2Ffernandez |date=2012-05-31 }} {{es icon}}
*[http://www.national-football-teams.com/v2/player.php?id=6385 Икер Касильяс NFT сайтында]
*[http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=176644 Икер Касильяс ФИФА сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106100100/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=176644/ |date=2012-11-06 }}
*[http://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=34694/profile/index.html Икер Касильяс УЕФА сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120709082916/http://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=34694/profile/index.html |date=2012-07-09 }}
*[http://www.bdfutbol.com/en/j/j1090.html Икер Касильяс BDFutbol сайтында]
*[http://sportsvideo24.com/iker-casillas-iker-casillas-fernandez.html  Икер Касильяс: өмүр баяны жана видеолор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126081703/http://sportsvideo24.com/iker-casillas-iker-casillas-fernandez.html |date=2011-11-26 }}
*[http://www.transfermarkt.co.uk/en/iker-casillas/leistungsdaten/spieler_3979.html Икер Касильяс Transfermarkt сайтында]
*[http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/11811/iker-casillas?cc=5739&amp;amp;ver=global Икер Касильяс ESPN сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609141236/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/11811/iker-casillas?cc=5739&amp;ver=global |date=2010-06-09 }}

{{DEFAULTSORT:Casillas, Iker}}
[[Категория:1981-жылы туулгандар]]
[[Категория:Тирүүлөр]]
[[Категория:Мостолестен чыккан адамдар]]
[[Категория:Испан футболчулар]]
[[Категория:Мадрид футболчулары]]
[[Категория:Футбол дарбазачылары]]
[[Категория:Ла Лига футболчулары]]
[[Категория:Реал Мадрид С футболчулары]]
[[Категория:Реал Мадрид Кастилья футболчулары]]
[[Категория:Реал Мадрид футбол клубунун оюнчулары]]
[[Категория:Эл аралык дэңгээлде ойногон испан жаш футболчулар]]
[[Категория:Испаниянын 21 жашка чейинки эл аралык деңгээлде ойногон футбол оюнчулары]]
[[Категория:Эл аралык дэңгээлде ойногон испан футболчулар]]
[[Категория:UEFA Евро 2000 оюнчулары]]
[[Категория:2002 FIFA Дүйнөлүк Чемпионаты оюнчулары]]
[[Категория:UEFA Евро 2004 оюнчулары]]
[[Категория:2006 FIFA Дүйнөлүк Чемпионаты оюнчулары]]
[[Категория:UEFA Евро 2008 оюнчулары]]
[[Категория:2009 FIFA Конфедерациялар Кубогунда катышкан оюнчулар]]
[[Категория:2010 FIFA Дүйнөлүк Чемпионаты оюнчулары]]
[[Категория:UEFA Евро 2012 оюнчулары]]
[[Категория:UEFA Европа Чемпиондугунун жеңүүчү капитан оюнчулар]]
[[Категория:UEFA Европа Чемпиондугун жеңген оюнчулар]]
[[Категория:FIFA Кылымдын Мыкты клубу]]
[[Категория:FIFA Дүйнөлүк Чемпионатын жеңген капитан оюнчулар]]
[[Категория:FIFA Дүйнөлүк Чемпионатын жеңген оюнчулар]]</text>
      <sha1>6ouopdq3qcomks0reu5ovd24aztttsp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антибиотик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20356</id>
    <revision>
      <id>653071</id>
      <parentid>504625</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15476" sha1="bejypdap09tklag99f1l87uddiushi2" xml:space="preserve">[[Файл:Medication amoxycillin capsule.JPG|thumb]]
'''Антибиотиктер''' ({{Lang-el|ἀντί — каршы + βίος — жашоо}}) — [[Өсүмдүктөр|өсүмдүк]], [[жаныбар]] жана [[микроорганизмдер]] пайда кылуучу жана микробдорду өлтүрүүчү же анын өсүшүнө, көбөйүшүнө тоскоолдук кылуучу заттар.

== Антибиотиктер ==
Антибиотиктер кишини, айбандарды жана өсүмдүктөрдү жабыркатуучу микробдордун, [[Бактерия|бактериялардын]], козу карындардын, кээ бир вирустардын айрым түрүн өлтүрсө, айрымдарынын өсүшүн токтотот. 20-кылымдын 40-жылдарында медициналык практикага кеңири киргизилген.

== Антибиотиктердин ачылышы ==
Антибиотиктердин ачылышы менен микробдор пайда кылган оорулардын дээрлик баарын дарылоого мүмкүн болуп калды. Бирок Антибиотиктерди универсалдуу дары катары колдонуу жарабайт, анткени алардын ар бири белгилүү микробдорго гана таасир этет. Мисалы, пенициллин ириңдетүүчү микробдор пайда кылган ооруларга (өпкөнүн сезгениши, сепсис, теринин ириңдүү жабыркоосунда, ангина жана башка) таасир этет, ал эми [[туберкулёз]] жана дизентерия таякчаларына таасир этпейт; [[левомицет|левомицетин]], [[тетрациклин]] — ичеги инфекциясында; нистатин, леворин айрым козу карын (грибок) ооруларында жана башка жакшы натыйжа берет.

== Вирус оорулары ==
Вирус оорулары ([[грипп]], [[вирустуу гепатит]] жана башка) Антибиотиктерден айыкпайт. Антибиотиктер натыйжалуу дары болуу менен оорулуу организмге тескери таасир бериши да мүмкүн. Мисалы, стрептомицин, канамицин менен неомицин угууну начарлатат жана тең салмак органынын ишин бузат, левомицетиндин таасиринен кээ бир оорулууларда кан өзгөрөт, тетрациклин боордун функциясын бузат. 

== Антибиотиктердин бойго бүтүрбөөчү таблеткалар менен таасирлешүүсү ==
Антибиотиктерди колдонуу ичме контрацептивдердин таасирин төмөндөтөбү же жокпу деген бир нече изилдөөлөр бар. Көпчүлүк изилдөөлөр антибиотиктер бойго бүтүрбөөчү таблеткаларга таасир этпей тургандыгын көрсөтөт, мисалы, антибиотиктердин айынан бойго бүтүрбөөчү таблеткалар таасирин жоготкон учурлар өтө сейрек кездешет (болжол менен 1%).

Ичме контрацептивдердин таасир этпей калышы мүмкүн болгон жагдайларга эрежени сактабоо (таблеткаларды ичпөө), кусуу же ич өткөк, ичеги-карын оорулары же ичме контрацептивдерди сиңирүүдөгү патент аралык өзгөрмөлүүлүк кирет. Этек кир мөөнөтү бузулган аялдарда тобокелдик жогору болушу мүмкүн. Аларга антибиотик менен дарыланып жаткан учурунда жана ал аяктагандан кийин бир жума бою камдык контрацепцияны колдонуу сунушталат.

Эгер ичме контрацептивдердин таасирин азайтуучу бейтаптарга мүнөздүү тобокелдик факторлору байкалса, анда резервдик контрацепцияны колдонуу сунушталат.[https://doi.org/10.1097%2F01720610-201301000-00002]  

Антибиотиктер бойго бүтүрбөөчү таблеткалардын, мисалы, кеңири таасир этүүчү рифампициндин майнаптуулугуна таасир этиши мүмкүн. Бул таблетканын активдүү ингредиенттеринин ажырашын күчөтүүчү [[боор]] ферменттеринин активдүүлүгүнүн жогорулашына байланыштуу болушу ыктымал.[https://doi.org/10.1016%2FS0010-7824%2899%2900009-8]  Ошондой эле жоон ичегидеги эстрогендердин сиңишилишинин төмөндөшүнө алып келүүчү ичеги-карын флорасына таасири этиши ыктымал деп айтылган, бирок мындай божомолдор ынанымсыз жана карама-каршылыктуу.[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3155374][https://doi.org/10.1016%2F0002-9378%2890%2990555-L]    Клиникалык адистер ичме контрацептивдер менен өз ара аракеттенишет деп эсептелген антибиотиктер менен дабаланып жаткан учурда бойго бүтүрбөөчү кошумча чараларды колдонууну сунушташты. Антибиотиктер менен бойго бүтүрбөөчү таблеткалардын (ичме контрацептивдердин) мүмкүн болгон өз ара аракетин кошумча изилдеп, резервдик контрацепциянын колдонуудан баш тартканга чейин ичме контрацептивдик таблеткалардын бейтап үчүн ыктымал тобокел факторлоруна кылдаттык менен баа берүү да керек.[https://doi.org/10.1097%2F01720610-201301000-00002]  

== Алкоголь менен таасирлешүүсү ==
Алкоголь жана башка кээ бир антибиотиктер менен таасирлешүүсү мүмкүн жана бул кыйыр түрдө антибактериялык терапиянын майнаптуулугун азайтышы ыктымал.[https://doi.org/10.1136%2Fbmj.a2885][http://www.mayoclinic.com/health/antibiotics-and-alcohol/AN01802]   Ичкиликти эби менен ичсе, көп кездешүүчү антибиотиктерге тоскоол болбошу да мүмкүн, бирок спирт ичимдиктерин аралаштырганда олуттуу терс таасирлерди пайда кыла турган антибиотиктердин бөтөнчөлүү түрлөрү да бар.[http://www.nhs.uk/chq/pages/871.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101118033025/http://www.nhs.uk/chq/Pages/871.aspx |date=2010-11-18 }}  Ошентип, терс таасирлердин ыктымал тобокелдиктери жана майнаптуулугу кабыл алынган антибиотиктин түрүнө жараша болот.[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4063202]  

Метронидазол, тинидазол, цефамандол, латамоксеф, цефоперазон, цефменоксим жана фуразолидон сыяктуу антибиотиктер анын ацетальдегиддегидрогенага ажыроосуна бөгөт болуучу спирт менен дисульфирамга окшош химиялык реакцияны пайда кылат да, кусууга, жүрөктүн айланышына жана дем кыстыгууга алып келиши мүмкүн.[http://www.nhs.uk/chq/pages/871.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101118033025/http://www.nhs.uk/chq/Pages/871.aspx |date=2010-11-18 }}  Мындан тышкары, спирт ичимдиктерин ичкенде доксициклин менен эритромицин сукцинаттын майнаптуулугу төмөндөшү мүмкүн. Алкоголдун антибиотиктердин активдүүлүгүнө тийгизген таасирине антибиотик кошулмасын ажыратуучу боордун ферменттеринин активдүүлүгүн өзгөрүшү кирет.[https://web.archive.org/web/20080216195750/http://www.mcgill.ca/studenthealth/information/generalhealth/antibiotics/] 

== Туруштуулук (кабылдабоочулук) ==
Бактериялардын антибиотиктерге туруштуулугунун пайда болушу – адаттагы көрүнүш. Туруштуулуктун пайда болушу көбүнесе антибактериялык терапия учурунда жүрүүчү эволюциялык процесстерди чагылдырат. Антибиотиктер менен дарылоо физиологиялык же генетикалык жактан жогорку дозадагы антибиотиктерге туруштук берүү жөндөмүнө ээ бактериялардын штаммдары үчүн тандалышы мүмкүн. 

Белгилүү бир шарттарда бул туруштуу бактериялардын өсүшүнө алып келиши мүмкүн, ал эми сезгич бактериялардын көбөйүшүнө дары-дармек тоскоол болот.[https://doi.org/10.1016%2F0966-842X%2894%2990607-6]  Мисалы, мурда бактерияга каршы туруштуулук гендерине ээ болгон антибактериялык штаммдарды тандалышы 1943-жылы Лурия-Дельбрюк тажрыйбасында көрсөтүлгөн.

=== Антибиотиктер ===
Бактериялардын көптөгөн түрлөрү менен штаммдарынын туруштуулугу жогорулагандыктан, мурда бактериялардын көптөгөн түрлөрүнө жана штаммдарына таасири күчтүү болгон пенициллин жана эритромицин сыяктуу антибиотиктер анча майнаптуу болбой калды.[http://www.genetics.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=17247100][https://web.archive.org/web/20081202191614/http://www.voanews.com/english/archive/2007-02/2007-02-28-voa33.cfm]  

Туруштуулук сульфаметазинге чочколордун заңы аркылуу киргизилген топурактын бактерияларын деградациялоочу сульфаметазин сыяктуу фармацевтика каражаттардын биодеградациясы түрүндө болушу мүмкүн.[http://www.agr.gc.ca/eng/abstract/?id=27587000000610] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212161710/http://www.agr.gc.ca/eng/abstract/?id=27587000000610 |date=2013-12-12 }}  

Бактериялардын аман калышы көбүнчө тукум куума туруштуулуктун натыйжасы болуп саналат, бирок антибактериялык дары-дармектерге туруштуулуктун жогорулашы горизонталдык гендин өтүшү аркылуу да болот. Антибиотиктер көп колдонулган жерлерде горизонталдуу ташуу ыктымалдыгы жогору.[https://archive.org/details/fieldguidetobact0000dyer]  

Бактерияга каршы туруштуулук биологиялык чыгымдарды алып келиши мүмкүн, ошону менен туруштуу штаммдардын ыңгайлашуу деңгээлин төмөндөтүп, бул мисалы, антибактериялык кошулмалар жогунда бактерияга каршы туруштуу бактериялардын жайылышын чектеши мүмкүн. Бирок кошумча мутациялар мындай ыңгайлашуу кенемтесин толтуруп, аталган бактериялардын аман калышына жардам бере алат.[https://doi.org/10.1016%2Fj.mib.2006.07.002]  

== Антибиотиктерди колдонуу ==
Айрым кишилерде Антибиотиктерди колдонуу, өзгөчө пенициллин дары аллергиясын пайда кылат. Узак убакыт жана иретсиз өзүнчө дарылануудан дары аллергиясы өнөкөт түргө өтөт. Кээде пенициллинди же башка Антибиотиктерди аз өлчөмдө кайталап колдонуу өмүргө коркунучтуу шок (к. Анафилаксия) туудурушу мүмкүн. Ошондой  эле антибиотиктерди кээ бир учурларда колдонуу жарабайт. Мисалы, левомицетинди — кош бойлуу мезгилде, экзема, теринин грибок жана башка ооруларында, мономицинди бөйрөктүн жана боордун кээ бир ооруларында колдонууга болбойт. Антибиотиктерди врачтын көзөмөлүсүз, баш аламан кабыл алуу да түрдүү коркунучтуу натыйжа берет. Дарыны өтө аз дозада ичүү же эрте токтотуп коюудан организмдеги оору козгогучтар эс алып, башкача айтканда бул дарыга көнүгүп, ага туруктуулук пайда болот. Мунун натыйжасында оору өнөкөткө өтөт. Тескерисинче, Антибиотиктерди узак убакыт пайдалануу кандидамикоз оорусун пайда кылат. Ошондуктан Антибиотиктерди врачтын көрсөтмөсү боюнча гана пайдалануу керек. 

== Колдонулган  адабияттар ==
* Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

[[Категория:Дарылар]]</text>
      <sha1>bejypdap09tklag99f1l87uddiushi2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алюминий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27354</id>
    <revision>
      <id>653047</id>
      <parentid>514861</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1358</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>653047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4137" sha1="3mr0notnd5uvkd8l3naizlrbio0emdq" xml:space="preserve">[[Файл:Aluminium-4.jpg|thumb|Алюминий.]]
'''Алюминий''' ([[Латын тили|лат]]. Aluminium) – [[Д. И. Менделеев]] мезгилдик системасы 3-мезгилинин IIIА группа элементи. К.н. 13; [[ат. м.]] 26,9815; жер кыртышында таралышы боюнча металлдар ичинен 1-орунду ээлеп 8,8 % түзөт. А. жаратылыш минералдары: KАlSi&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;, NaAlSi&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;, NaAlSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;, Ca(AlSiO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, KАl(SiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; – талаа шпаттары, Na2OAl2O32SiO3 – нефелин, Al2O32H2O3 – боксит, Na&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;nowiki&gt;[AlF&lt;/nowiki&gt;&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;] – криолит. Жалпысынан А. жаратылышта алюмосиликаттар, боксит, корунд жана криолит түрүндө учурайт. А. моноизотоптуу элементтер катарына кирет. Окистенүү даражасы +3, кээде +1,+2 А.өндүрүүчү мамлекеттерге [[Орусия|Орусия]], [[Гренландия]], [[Норвегия]], [[Швеция]], [[Австралия]], [[Бразилия]], [[Гвинея]], [[Орто Азия|Орто Азиядан]] [[Тажикстан]] кирет. Таза А. (99,996%) тыгызд. 2,70 г/см³ (20 °С), эрүү температурасы 660,24 °С кайноо температурасы 2500 °С. А. Si, Cu, Zn, Mn ж. б. элементтер менен ар түрдүү касиеттеги, өтө бышык куймаларды пайда кылат. Абада тез окистенип, Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; жука кабыкчасы менен капталат. Ал А. андан ары окистенүүдөн сактайт. Жогорку температурада азот, көмүртек, күкүрт менен реакцияга кирип, нитрид (AlN), карбид (Al&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;C&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;), сульфид (Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) берет. Галогендер менен да реакцияга кирет. Щелочто оңой эрип суутекти бөлүп чыгарат да алюминатты пайда кылат. Бул касиети А. амфотердик мүнөзүн көрсөтөт: 

2Al+2NaOH+10H2O  2Na&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;Al(OH)4(H2O)2]+3H2

Мындай касиетке А. оксиди жана гидроксиди да ээ. Алюминий өнөр жайларда криолитте (Na&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;AlF&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;) эритилген бокситти электролиздөөдөн алынат. Электролит курамы (м. б-ча): 75-90 % Na3 [AlF&lt;nowiki&gt;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;/nowiki&gt;6], 5-12 % AlF3, 2-10 % CaF2, 1-10 % Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;: молярдык катышы NaF:AlF&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = 2,20: 2,85. А. 1827-ж. немец химиги Ф. Велер AlCl&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; калий менен калыбына келтирүүдөн алган. Таза А. жылуулукту, электр тогун жакшы өткөргөн, коррозияга туруктуу, чоюлгуч, жеңил, оңой ширетилүүчү, күмүш сымал ак металл. А. электр тех-сында, авиацияда, өнөр жайларда, металлургияда, архитектурада, ядролук реакторлордо, турмуш тиричиликте керектелүүчү буюмдарды жасоодо кеңири колдонулат&lt;ref&gt;[https://citylom.ru/vtorichnaya-pererabotka-alyuminiya Алюминийди экинчи жолу кайра иштетүү]&lt;/ref&gt;.

==Колдонулган адабияттар==
* [[Химия: Энциклопедиялык окуу куралы]]/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

{{Элементтердин мезгилдик системасы}}

[[Категория: Химия]]</text>
      <sha1>3mr0notnd5uvkd8l3naizlrbio0emdq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыргызстан улуттук футбол курамасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44818</id>
    <revision>
      <id>653129</id>
      <parentid>642635</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T00:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41945" sha1="5f1n6m89qiziswy6cm0k5cudsjg54eu" xml:space="preserve">{{Өлкөнүн футбол боюнча курамасы 
| Аталышы               = Кыргызстан
| Эн белгиси            = Flag_of_Kyrgyzstan.svg
| Лакап аттары          = ''Ак шумкарлар''&lt;br&gt; ''Ала-Тоо жоокерлери'' &lt;br&gt;''Тоо уулдары''
| Федерациясы           = [[Кыргыз футбол биримдиги]]
| Конфедерациясы        = [[Азия футбол конфедерациясы]]
| Субфедерациясы        = [[Борбор Азия футбол федерациясы]] 
| Капитаны              = [[Валерий Кичин]]
| Машыктыруучусу        = {{желек|Хорватия}} [[Роберт Просинечки]] 
| Эң көп оюн саны       = [[Кайрат Жыргалбек уулу]] (84) 
| Мыкты бомбардири      = [[Мирлан Мурзаев]] (16)
| Үй стадиону           = Дөлөн Өмүрзаков стадиону
| Азыркы рейтинги       = {{ФИФА эркектер рейтинги|KGZ}}
| Мыкты рейтинги        = 75 &lt;small&gt;(апрель 2018)&lt;/small&gt;
| Төмөнкү рейтинги      = 201 &lt;small&gt;(март 2013)&lt;/small&gt;
| ФИФА коду             = KGZ
| Биринчи оюну          = {{футбол|UZB}} 3:0 {{футбол|KGZ|1992||R}}&lt;br&gt;''([[Ташкент]], [[Өзбекстан]]; 23-август 1992)''
| Жеңиши                = {{футбол|KGZ|1992}} 8:1 {{футбол|MYA|||R}}&lt;br&gt;''([[Осака]], [[Япония]]; 11-июнь 2021)''&lt;br&gt;{{футбол|KGZ|1992}} 7:0 {{футбол|MYA|||R}}&lt;br&gt;''([[Бишкек]], [[Кыргызстан]]; 10-декабрь 2019)''
| Жеңилүүсү             = {{футбол|IRI}} 7:0 {{футбол|KGZ|1992||R}}&lt;br&gt;''([[Дамаск]], [[Сирия]]; 4-июнь 1997)''
| Аймактык мелдеш       = [[Футбол боюнча Азия Кубогу|Азия Кубогу]]
| Аймактык оюн          = 2
| Биринчи мелдеш        = [[2019 Футбол боюнча Азия Кубогу|2019]]
| Аймактык жетишкендиги = 1/8 финал ([[2019 Футбол боюнча Азия Кубогу|2019]])
| 2-Аймактык мелдеш     = [[АФК Чакырык Кубогу]]
| 2-Аймактык оюн        = 3
| 2-Биринчи мелдеш      = [[2006 АФК Чакырык Кубогу|2006]]
| 2-Аймактык жетишкендиги = 3-орун ([[2006 АФК Чакырык Кубогу|2006]])
&lt;!-- Форма --&gt;
| pattern_la1           = _yellowborder
| pattern_b1            = _kgz24h
| pattern_ra1           = _yellowborder
| leftarm1              = FF0000
| body1                 = FF0000
| rightarm1             = FF0000
| shorts1               = FF0000
| socks1                = FF0000
| pattern_la2           = _kgz24a
| pattern_b2            = _kgz24a
| pattern_ra2           = _kgz24a
| leftarm2              = FFFFFF
| body2                 = FFFFFF
| rightarm2             = FFFFFF
| shorts2               = FFFFFF
| socks2                = FFFFFF
}}
'''Кыргызстандын улуттук футбол курамасы''' — [[футбол]] боюнча эл аралык мелдештерде [[Кыргызстан|Кыргыз Республикасынын]] атынан чыгуучу команда. Өлкөдөгү футболду башкарган негизги орган болгон [[Кыргыз футбол биримдиги]] тарабынан жетектелет жана көзөмөлдөнөт. Үйдөгү оюндарын [[Бишкек]] шаарында жайгашкан [[Дөлөн Өмүрзаков атындагы стадион|Дөлөн Өмүрзаков атындагы стадиондо]] өткөрөт.

Кураманын башкы машыктыруучусу — [[Хорватия|хорватиялык]] адис [[Роберт Просинечки]], капитаны — «[[Барс (футбол клубу)|Барс]]» футбол клубунун коргоочусу [[Валерий Кичин]].

ФИФА рейтингинин 2026-жылдын 19-январындагы көрсөткүчү боюнча команда 103-орунда турат&lt;ref name=&quot;FIFA World Rankings&quot;/&gt;. Эң жогорку көрсөткүчүнө 2018-жылдын апрель айында жетип, 75-орунду ээлеген, ал эми эң төмөнкү көрсөткүчү 2013-жылдын март айында катталып, анда 201-орунда турган.

Кыргызстан курамасы [[Футбол боюнча дүйнө чемпиондугу|Дүйнө чемпионатынын]] финалдык баскычына чыгып көрө элек, ал эми [[Азия футбол конфедерациясы|АФК]] тарабынан уюштурулган [[АФК Азия Кубогу|Азия Кубогуна]] биринчи жолу [[2019 футбол боюнча Азия Кубогу|2019-жылы]] катышып, 1/8 финал тайпасына чейин жеткен. Ошондон кийин катары менен үч Азия Кубогуна катышкан.

== Тарых ==
=== Алгачкы жылдар ===
1991-жылы [[Кеңештер Бирлиги]] кулаганга чейин кыргыз футболчулары КСРБнин улуттук командасынын курамында ойношкон. [[Кыргызстан]] 1991-жылдын 31-августунда эгемендүүлүк алгандан кийин улуттук курама команда түзүлгөн. Кыргыз Республикасынын футбол федерациясы (азыр [[Кыргыз футбол биримдиги]] деп кайра аталган) 1992-жылы түзүлүп, 1994-жылы [[ФИФА|эл аралык футбол федерациясынын]] (ФИФА) жана [[Азия футбол конфедерациясы|Азия футбол конфедерациясынын]] (АФК) толук кандуу мүчөсү болгон. Кыргызстандын улуттук курама командасы алгачкы оюнун 1992-жылдын 23-августунда [[Ташкент]] шаарында [[Өзбекстан улуттук футбол курамасы|Өзбекстанга]] каршы Борбор Азия Кубогу алкагында өткөргөн. Бул беттеш 3:0 эсеби менен Өзбекстандын жеңиши менен аяктап, Кыргызстан бул мелдешти төртүнчү орунда жыйынтыктаган.

1994-жылы команда Өзбекстандын Эгемендүүлүк кубогуна катышып, акыркы орунду ээлеген. 1995-жылы улуттук курама бир да оюн өткөргөн эмес. 1996-жылкы [[АФК Азия Кубогу|Азия Кубогунун]] тандоо оюндарында алгачкы жолу катышып, экинчи орунду ээлеп, кийинки баскычка чыга алган эмес. 1997-жылы Кыргызстан 1998 [[Футбол боюнча дүйнө чемпиондугу|Дүйнө чемпионатынын]] тандоо мелдешине катышып, тайпасында экинчи орунду ээлегенине карабастан, биринчи айлампада эле мелдештен чыгып калган.

=== Кризис мезгили ===
1999-жылы Кыргызстан 2000 Азия Кубогунун тандоо оюндарында тайпасында акыркы орунду ээлеген. Ошол эле жылы команда 2000-жылкы [[Түштүк-Батыш Азия]] футбол федерациясынын (WAFF) чемпионатына катышып, анда да акыркы орун менен чектелген. 2001-жылы Кыргызстан 2002 Дүйнө чемпионатынын тандоо мелдештерине катышып, тайпасында үчүнчү орунду ээлеп, биринчи айлампада мелдештен четтетилген.

2002-жылы улуттук курама бир да оюн өткөргөн эмес. 2003-жылы 2004 Азия Кубогунун тандоо оюндарында тайпасында экинчи орунду ээлеп, финалдык баскычка чыга алган эмес. Ошол эле жылы 2006 Дүйнө чемпионатынын тандоо мелдешинин биринчи айлампасына катышып, Пакистан курама командасын эки беттеште тең утуп, кийинки баскычка жолдомо алган. 2004-жылы тандоонун экинчи баскычына катышып, тайпасында төртүнчү орунду ээлеген.

2005-жылы улуттук курама команда бир да беттеш өткөргөн эмес.

2006-жылы курама Азиядагы рейтинги эң аз командалар үчүн АФК тарабынан уюштурулган жаңы мелдеш — АФК Чакырык Кубогуна катышкан. Мелдеш [[Бангладеш|Бангладеште]] өткөн. Кыргызстан өз тайпасында биринчи орунду ээлеп, кийинки баскычка чыккан (тайпада Тажикстан, Пакистан жана Макао курама командалары болгон). Чейрек финалда Палестина курама командасын 1:0 эсеби менен жеңип, ал эми жарым финалда Тажикстан курама командасына 0:2 эсеби менен утулган. 2006-жылы жалпысынан 6 беттеш өткөрүлүп, алардын жарымында жеңишке жетип, жарымында утулган.

Кыргызстандын улуттук курама командасы ФИФА рейтингинин өтө төмөн болушуна байланыштуу Азиядагы дагы 15 алсыз курама команда менен бирге 2007-жылкы Азия Кубогунун тандоо турниринде катышкан эмес. 2007-жылдын январь айында улуттук курама команданын башкы машыктыруучусу болуп кайрадан Нематжан Закиров дайындалган. 2007-жылы курама [[Казакстан|Казакстанда]] өткөн АлмаТВ Кубогунда катышып, Казакстан, Өзбекстан жана Азербайжан курама командаларына каршы болгон үч беттештин баарында тең утулган. Ошол эле жылы команда [[Индия|Индияда]] өткөн 2007 Неру Кубогунда катышып, тайпадан чыга албай, беш команданын ичинен үчүнчү орунду ээлеген. Тайпадагы атаандаштар Сирия, Индия, Бангладеш жана Камбоджа курама командалары болгон. Ошол жылы Кыргызстан 2010-жылкы [[Түштүк-Африка Республикасы|Түштүк-Африка Республикасында]] өткөн Дүйнө чемпионатынын тандоо мелдештерине да катышып, алдын ала биринчи айлампада Иордания курама командасына утулуп, мелдештен чыгып калган. Жалпысынан 2007-жылы улуттук курама 9 беттеш өткөрүп, 3 жеңишке жетип, 6 жолу утулган.

2008-жылы улуттук курама 2008 АФК Чакырык Кубогунун тандоо турниринде катышкан. Бирок Кыргызстан бул мелдешке жолдомо ала албай, Афганистан жана Бангладеш курама командалары менен болгон тайпада экинчи орунду ээлеген. 2008-жылы улуттук курама болгону 3 беттеш өткөрүп, бирөөндө жеңишке жетип, калган экөөсүндө утулган. Ошол жылдын декабрь айында Нематжан Закиров башкы машыктыруучу кызматынан бошотулган.

2009-жылдын январь айында улуттук курама команданын башкы машыктыруучусу болуп Анарбек Омромбеков дайындалып, ал бул кызматты 2011-жылдын май айына чейин аркалаган. Кыргызстан экинчи ирет Индияда өткөн 2009 Неру Кубогунда катышып, мурункудай эле тайпадан чыга албай, беш команданын ичинен үчүнчү орунду ээлеген. Тайпадагы атаандаштар Сирия, Индия, Ливан жана Шри-Ланка курама командалары болгон. Ошол эле жылы Кыргызстан 2010 АФК Чакырык Кубогунун тандоо турниринде катышып, бул жолу финалдык баскычка жолдомо алууга жетишкен. Жалпысынан 2009-жылы улуттук курама 7 беттеш өткөрүп, 1 жеңишке жетип, 3 жолу тең чыгып, 3 жолу утулган.

2010-жылы Кыргызстан курама командасы [[Шри-Ланка|Шри-Ланкада]] өткөн 2010 АФК Чакырык Кубогунда катышып, В тайпасына Түндүк Корея, Түркмөнстан жана Индия курама командалары менен бирге түшүп, үчүнчү орунду ээлеген. ФИФА рейтингинин өтө төмөн болушуна байланыштуу Кыргызстандын улуттук курама командасы 2011 Азия Кубогунун тандоо турниринде катышкан эмес.

2011-жылы курама 2012 АФК Чакырык Кубогунун тандоо турниринде катышкан. Мальдив, Тажикстан жана Камбоджа курама командалары менен бир тайпага түшүп, мелдештин финалдык баскычына жолдомо ала алган эмес. 2011-жылдын май айында башкы машыктыруучу болуп Анарбек Омромбековдун ордуна Мурат Жумакеев дайындалган. Ошол эле жылы Кыргызстан 2014-жылкы [[Бразилия|Бразилияда]] өтө турган Дүйнө чемпионатынын тандоо мелдештерине да катышкан. Команда экинчи айлампада Өзбекстан курама командасына утулуп, мелдештен чыккан. 2011-жылы улуттук курама болгону 5 беттеш өткөрүп, алардын 4өөндө утулуп, 1 оюнда жеңишке жеткен.

2012-жылы Кыргызстандын улуттук курама командасы болгону бир гана беттеш өткөргөн — Казакстан курама командасына каршы жолдоштук оюнда 2:5 эсеби менен утулган. Ошол эле жылдын сентябрь айында Мурат Жумакеев башкы машыктыруучу кызматынан бошотулуп, анын ордуна Кыргызстандын курама командасына тарыхта алгач ирет чет өлкөлүк адис — [[Орусия|орусиялык]] машыктыруучу Сергей Дворянков дайындалган.

2013-жылы Кыргызстан 2014 АФК Чакырык Кубогунун кезектеги тандоо турниринде катышкан. Тажикстан, Пакистан жана Макао курама командалары менен бир тайпага түшүп, өз тайпасында биринчи орунду ээлеп, турнирдин финалдык баскычына жолдомо алган. Ошол эле жылы улуттук курама Эстония, Беларусь, Молдова, Азербайжан жана Индонезия курама командаларына каршы беш жолдоштук беттеш өткөргөн. Жалпысынан 2013-жылы курама 8 оюн өткөрүп, 3 жеңишке жетип, 2 жолу тең чыгып, 3 жолу утулган. ФИФА рейтингинин төмөндүгүнө байланыштуу Кыргызстан 2015 Азия Кубогунун тандоо турниринде да катышкан эмес.

2014-жылы Кыргызстан [[Мальдив|Мальдив аралдарында]] өткөн 2014 АФК Чакырык Кубогунда А тайпасына түшкөн Палестина, Мальдив жана Мьянма курама командалары менен атаандашып, өз тайпасында үчүнчү орунду ээлеген. Ошол жылы улуттук курама жалпысынан 9 беттеш өткөрүп, 1 жеңишке жетип, 2 жолу тең чыгып, 6 жолу утулган. 2014-жылдын май айында Сергей Дворянков башкы машыктыруучу кызматынан бошотулуп, анын ордуна убактылуу Мирлан Эшенов дайындалган. Ошол эле жылдын октябрь айында башкы машыктыруучу болуп орусиялык адис [[Александр Крестинин]] дайындалып, 2023-жылына чейин иштеген.

=== Өнүгүүнүн башталышы ===
2015-жылы Кыргызстандын улуттук курама командасы Александр Крестининдин жетекчилиги алдында Россияда өтө турган [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпиондугу|2018 Дүйнө чемпионатынын]] тандоо турниринде катышкан. Курама экинчи айлампада токтоп, өз тайпасында беш команданын ичинен үчүнчү орунду ээлеген. Тайпадагы атаандаштар Австралия, Иордания, Тажикстан жана Бангладеш курама командалары болгон. Тайпада үчүнчү орунду ээлегенинин аркасында Кыргызстан [[Бириккен Араб Эмирликтери|БАЭде]] өтө турган [[2019 футбол боюнча Азия Кубогу|2019 Азия Кубогунун]] тандоо турниринин финалдык айлампасына катышуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болгон.

2016-жылы улуттук курама Филиппиндер (эки беттеш), Ливан, Түркмөнстан жана Бахрейн курама командаларына каршы 5 жолдоштук оюн өткөргөн: 1 жеңишке жетип, 2 жолу тең чыгып, 2 жолу утулган.

2017-жылдын март айынан баштап 2018-жылдын март айына чейин Кыргызстандын улуттук курама командасы 2019-жылкы Азия Кубогунун тандоо турниринин финалдык айлампасына катышкан. 2018-жылдын март айында Кыргызстан өз тайпасында биринчи орунду ээлеп, өз тарыхында биринчи жолу Азия Кубогуна жолдомо алган. Тандоо тайпасындагы атаандаштар Индия, Мьянма жана Макао курама командалары болгон. 2017-жылдын аягында Кыргызстан [[Индонезия|Индонезияда]] өткөн эл аралык 2017 Цунами Солидардуулугу Кубогунда катышып, мелдештин жеңүүчүсү болуп чыккан.

2018-жылы улуттук курама 2019 Азия Кубогуна даярдык көрүү максатында бир катар жолдоштук беттештерди өткөргөн. Чучукулак тартуунун жыйынтыгында Кыргызстан С тайпасына түшүп, анда Корея Республикасы, Кытай жана Филиппиндер курама командалары менен атаандаш болгон.

=== Азия Кубогундагы дебют ===
[[Файл:KGZ-PHI 2019-01-16.svg|thumb|150px|[[2019 футбол боюнча Азия Кубогу|2019 Азия Кубогундагы]] Кыргызстандын Филиппиндерге каршы старттык курамы]]

2019-жылы январь айында [[Бириккен Араб Эмирликтери|Бириккен Араб Эмирликтеринде]] өткөн [[2019 футбол боюнча Азия Кубогу|Азия Кубогунда]] катышуусун баштады. Алгачкы оюнунда Кытай менен беттешкен. Азия Кубокторундагы Кыргызстандын биринчи голун Ахлетдин Исраилов киргизген, бирок «Ак шумкар» 1:2 эсеби менен жеңилип калган. Экинчи оюнун Корея Республикасынын курамасы менен ойноп, жакшы оюн көрсөткөн. Жалгыз голду азыркы [[Бавария Мүнхен|Бавария Мүнхендин]] коргоочусу Ким Мин Жэден өткөрүп жиберген дагы, 0:1 эсеп менен утулган. Акыркы турдун алкагында Кыргызстан менен Филиппиндер бирдей нөл упай менен келе жаткан. Бетме-бет оюнда кыргызстандык чабуулчу [[Виталий Люкс]] хет-трик (үч гол) жасап, Кыргыз курамасы 3:1 эсеби менен жеңген. Үчүнчү орунду ээлеген курамалардын рейтингинде Кыргызстан экинчи орунду ээлеп, дебюттук мелдешинде плей-офф баскычына чыккан. 1/8 финалда мелдештин уюштуруучусу БАЭ курамасына чыккан. Кыргызстандык оюнчулар татыктуу оюн көрсөтүшүп, 2:2 эсеби менен оюнду кошумча убакытка которушкан. 103-минутада [[Кытай|кытайлык]] калыс Фу Минг «Ак шумкардын» дарбазасына талаш пенальти белгилеген дагы, БАЭ үчүнчү голун киргизген. Калган убакытта Кыргызстан гол киргизгенге жетишпей, 2:3 эсеби менен утулуп, мелдештен четтетилген. Кыргызстандын күйөрмандары ушул жетишкендикке сыймыктанышып, соцтармактарда&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kaktus.media/doc/385546_rahmat_ak_shymkar_kyrgyzstancy_blagodarny_nacionalnoy_komande_po_fytboly.html|title=Рахмат, &quot;Ак-Шумкар&quot;! Кыргызстанцы благодарны национальной команде по футболу|work=Кактус Медиа|lang=ru|date=22-01-2019|access-date=23-01-2026}}&lt;/ref&gt; жана Бишкектеги [[Ала-Тоо аянты|Ала-Тоо аянтында]] футболчуларга ыраазычылык билдиришти&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kaktus.media/doc/385617_na_ploshadi_ala_too_proydet_vstrecha_bolelshikov_i_igrokov_sbornoy_kyrgyzstana_po_fytboly.html|title=На площади Ала-Тоо пройдет встреча болельщиков и игроков сборной Кыргызстана по футболу|work=Кактус Медиа|lang=ru|date=22-01-2019|access-date=23-01-2026}}&lt;/ref&gt;.

=== Кийинки жылдар ===
Ошол эле жылдын күзүндө [[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022 Дүйнө чемпионатына]] тандоо оюндары башталган. Кыргызстан F тайпасына Жапония, Тажикстан, Мьянма жана Монголия курамалары менен түшкөн. 10-октябрь Дөлөн Өмүрзаков атындагы стадиондо өткөн Мьянма менен беттеште «Ак шумкар» 7:0 эсеби менен тарыхындагы эң ири жеңишке жеткен. Жарым коргоочу [[Эдгар Бернхардт]] хет-трик жасаган.

2020-жылы [[коронавирус]] пандемиясына байланыштуу курама бир дагы оюн өткөргөн эмес.

2021-жылдын 11-июнунда кайрадан Мьянма менен оюнда Кыргызстан эң ири жеңишин кайталаган — 8:1 эсеби менен жеңген. Кыргызстан курамасы өзүнүн тайпасында 10 упай менен үчүнчү орунду ээлеп, Дүйнө чемпионатына чыкпай калган, бирок 2023 Азия кубогунун тандоо оюндарынын үчүнчү раундуна жолдомо алган. Ошол эле жылы Кыргызстан 2021 Үч улут кубогун [[Бишкек]] шаарында кабыл алган. Палестина жана Бангладеш курамаларын жеңип, мелдештин жеңүүчүсү болуп чыккан.

2022-жылы Азия Кубогунун тандоо баскычынын үчүнчү раундунда Сингапур жана Мьянма курамаларын жеңип жана Тажикстан курамасы менен тең чыгып, F тайпасында экинчи орунду ээлеп, Кыргызстан курамасы [[2023 футбол боюнча Азия Кубогу|2023 Азия Кубогуна]] экинчи жолу жолдомо алган.

2023-жылдын башында [[Индия|Индиянын]] Импхал шаарында өткөн Үч улут кубогунда катышып, Индияга жеңилип жана Мьянма менен тең чыгып, акыркы орунду ээлеген. Ошол эле жылдын жайында алгачкы жолу өткөн БАФФ Улуттар Кубогунда Кыргызстан B тайпасында экинчи орунду ээлеп, үчүнчү орунду аныктаган оюнда Оманга 0:1 эсеби менен утулуп, мелдеште төртүнчү орун менен жыйынтыктаган. Жылдын аягында башталып жана 2025-жылдын июнь айына чейин [[2026 Футбол дүйнө чемпионаты|2026 Дүйнө чемпионатына]] тандоо оюндары өткөн. Тандоонун экинчи раундунда Кыргызстан D тайпасында Оман, Малайзия жана Кытай Тайбэйи менен ойноп, 11 упай менен экинчи орунду ээлеп, үчүнчү раундка өткөн жана 2027 Азия Кубогуна жолдомо алган.

2024-жылдын январь айында [[Катар|Катарда]] [[2023 футбол боюнча Азия Кубогу|2023 Азия Кубогу]] өткөрүлдү. Кыргызстан F тайпасына Сауд Арабия, Таиланд жана Оман курамалары менен чогу түшкөн. Таиланд менен Сауд Арабияга «Ак шумкар» бирдей 0:2 эсеп менен утулуп, Оман менен тең чыккан. Үч оюнда бир гол киргизип, курама бир упай менен акыркы орунда жайгашып, мелдештеги катышуусун жыйынтыктаган.

[[2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2026 Дүйнө чемпионатынын]] тандоо баскычынын үчүнчү раундунда Кыргызстан A тайпасында Иран, Өзбекстан, Катар, БАЭ жана Түндүк Корея курамалары менен беттешкен. 2025-жылдын март айында Бишкекте өткөн Катар менен оюнда Кыргызстан 3:1 эсеби менен Азия чемпионун жеңип алган. Акырында «Ак шумкар» өз тайпасында 8 упай менен бешинчи орунду ээлеп, Дүйнө чемпионатына чыкпай калган.

== Эл аралык мелдештерде катышуусу ==
=== Дүйнө чемпионаты ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| {{желек|Уругвай}} 1930 — {{желек|Италия}} 1990 || Катышкан эмес: [[Кеңештер Бирлиги улуттук футбол курамасы|Кеңештер Бирлигинин]] курамында болгон
|-
| {{желек|АКШ}} 1994 || ФИФА мүчөсү эмес
|-
| {{желек|Франция}} 1998 || Тандоодон өткөн эмес: Биринчи раунд, 2-тайпасында 2-орун
|-
| {{желек|Корея Республикасы}}{{желек|Жапония}} 2002 || Тандоодон өткөн эмес: Биринчи раунд, 4-тайпасында 3-орун
|-
| {{желек|Германия}} 2006 || Тандоодон өткөн эмес: Экинчи раунд, 6-тайпасында 4-орун
|-
| {{желек|ТАР}} 2010 || Тандоодон өткөн эмес: Биринчи раундда жеңилүү
|-
| {{желек|Бразилия}} 2014 || Тандоодон өткөн эмес: Экинчи раундда жеңилүү
|-
| {{желек|Орусия}} [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпиондугу|2018]] || Тандоодон өткөн эмес: Экинчи раунд, B тайпасында 3-орун
|-
| {{желек|Катар}} [[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпиондугу|2022]] || Тандоодон өткөн эмес: Экинчи раунд, F тайпасында 3-орун
|-
| {{желек|АКШ}}{{желек|Канада}}{{желек|Мексика}} [[2026 Футбол дүйнө чемпионаты|2026]] || Тандоодон өткөн эмес: Үчүнчү раунд, A тайпасында 5-орун
|}

=== Азия Кубогу ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| {{желек|Гонконг}} 1956 — {{желек|Катар}} 1988 || Катышкан эмес: [[Кеңештер Бирлиги улуттук футбол курамасы|Кеңештер Бирлигинин]] курамында болгон
|-
| {{желек|Жапония}} 1992 || АФК мүчөсү эмес
|-
| {{желек|БАЭ}} 1996 || Тандоодон өткөн эмес: 9-тайпада 2-орун
|-
| {{желек|Ливан}} 2000 || Тандоодон өткөн эмес: 1-тайпада 4-орун
|-
| {{желек|Кытай}} 2004 || Тандоодон өткөн эмес: Биринчи раунд, C тайпасында 2-орун
|-
| {{желек|Индонезия}}{{желек|Малайзия}}{{желек|Таиланд}}{{желек|Вьетнам}} 2007 || Тандоого катышкан эмес
|-
| {{желек|Катар}} 2011 || Тандоого катышкан эмес
|-
| {{желек|Австралия}} 2015 || Тандоого катышкан эмес
|-
| {{желек|БАЭ}} [[2019 футбол боюнча Азия Кубогу|2019]] || 1/8 финал
|-
| {{желек|Катар}} [[2023 футбол боюнча Азия Кубогу|2023]] || Тайпалык баскыч: F тайпасында 4-орун
|-
| {{желек|Сауд Арабиясы}} 2027 || Жолдомо алды
|}

=== Чакырык Кубогу ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| {{желек|Бангладеш}} 2006 ||'''{{Коло медаль}} Үчүнчү орун'''
|-
| {{желек|Индия}} 2008 || Тандоодон өткөн эмес: С тайпасында 2-орун
|-
| {{желек|Шри-Ланка}} 2010 || Тайпалык баскыч: B тайпасында 3-орун
|-
| {{желек|Непал}} 2012 || Тандоодон өткөн эмес: C тайпасында 3-орун
|-
| {{желек|Мальдив}} 2014 || Тайпалык баскыч: A тайпасында 3-орун
|}

== Акыркы көрсөткүчтөрү ==
=== 2025 ===
{{footballbox collapsible
| round      = ДЧ-2026 тандоосу 3Р
| date       = 20-март
| time       = 22:00 [[UTC+6]]
| team1      = {{fb-rt|UZB}}
| score      = 1:0
| report     = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/520/288263/288276/400018464
| goals1     =
*Алиджанов {{гол|40}}
| goals2     =
| team2      = {{fb|KGZ}}
| location   = [[Ташкент]], [[Өзбекстан]]
| stadium    = «Бунёдкор»
| attendance = 32 458
| referee    = {{желек|Жапония}} Юсукэ Араки
| result     = L
}}
{{footballbox collapsible
| round      = ДЧ-2026 тандоосу 3Р
| date       = 25-март
| time       = 19:45 [[UTC+6]]
| team1      = {{fb-rt|KGZ}}
| score      = 3:1
| report     = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/520/288263/288276/400018457
| goals1     =
*[[Валерий Кичин|Кичин]] {{гол|45+1}}
*[[Александр Мищенко|Мищенко]] {{гол|82}}
*[[Алимардон Шүкүров|Шүкүров]] {{гол|90+3}}
| goals2     =
*Мендис {{гол|52}}
| team2      = {{fb|QAT}}
| stadium    = [[Дөлөн Өмүрзаков атындагы стадиону]]
| location   = [[Бишкек]], [[Кыргызстан]]
| attendance = 12 325
| referee    = {{желек|Малайзия}} Назми Насаруддин
| result     = W
}}
{{footballbox collapsible
| round      = ДЧ-2026 тандоосу 3Р
| date       = 5-июнь
| time       = 00:15 [[UTC+6]]
| team1      = {{fb-rt|PRK}}
| score      = 2:2
| report     = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/520/288263/288276/400018443
| goals1     =
*Пак {{гол|44}}
*Ри {{гол|52}}
| goals2     =
*[[Гүлжигит Алыкулов|Алыкулов]] {{гол|57}}
*Ким {{гол|90+5|авт}}
| team2      = {{fb|KGZ}}
| location   = [[Эр-Рияд]], [[Сауд Арабиясы]]
| stadium    = «Принц Фейсал ибн Фахд»
| attendance = 100
| referee    = {{желек|Иордания}} Адхам Махадмех
| result     = D
| note       = КЭДР курамасы бардык оюндарын нейтралдуу стадиондо кабыл алат. 2025-жылдын 17-апрелинде КЭДР футбол ассоциациясы Кыргызстан менен оюну Эр-Рияд шаарында өтөрүн билдирди&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kfu.kg/news/1041|title=МАТЧ КНДР – КЫРГЫЗСТАН СОСТОИТСЯ В ГОРОДЕ ЭР-РИЯД|work=[[Кыргыз футбол биримдиги]]|date=2025-04-17|access-date=2025-12-12|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.
}}
{{footballbox collapsible
| round      = ДЧ-2026 тандоосу 3Р
| date       = 10-июнь
| time       = 19:45 [[UTC+6]]
| team1      = {{fb-rt|KGZ}}
| score      = 1:1
| report     = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/520/288263/288276/400018458
| goals1     =
*[[Кай Мерк]] {{гол|90+5}}
| goals2     =
*Абдалла {{гол|30}}
| team2      = {{fb|UAE}}
| stadium    = [[Дөлөн Өмүрзаков атындагы стадиону]]
| location   = [[Бишкек]], [[Кыргызстан]]
| attendance = 12 258
| referee    = {{желек|Кувейт}} Ахмад Аль-Али
| result     = D
}}
{{footballbox collapsible
| round      = [[БАФФ]] улуттар кубогу
| date       = 30-август
| time       = 18:00 [[UTC+6]]
| team1      = {{fb-rt|KGZ}}
| score      = 1:1
| report     = https://www.flashscore.com.ua/match/football/kyrgyzstan-pMXTD85a/turkmenistan-SUftDSK5/?mid=l0T3ZGMF
| goals1     =
*[[Жоэл Кожо|Кожо]] {{гол|45}}
| goals2     =
*Жумаев {{гол|44}}
| team2      = {{fb|TKM}}
| stadium    = «Жар»
| location   = [[Ташкент]], [[Өзбекстан]]
| referee    = {{желек|Тажикстан}} Саижон Зайниддинов
| result     = D
}}
{{footballbox collapsible
| round      = [[БАФФ]] улуттар кубогу
| date       = 2-сентябрь
| time       = 18:00 [[UTC+6]]
| team1      = {{fb-rt|OMA}}
| score      = 2:1
| report     = https://www.flashscore.com.ua/match/football/kyrgyzstan-pMXTD85a/turkmenistan-SUftDSK5/?mid=l0T3ZGMF
| goals1     =
*Ас-Сабхи {{гол|90+1||90+5}}
| goals2     =
*[[Тамирлан Козубаев|Козубаев]] {{гол|24}}
| team2      = {{fb|KGZ}}
| stadium    = «Жар»
| location   = [[Ташкент]], [[Өзбекстан]]
| referee    = {{желек|Иран}} Хассан Акрами
| result     = L
}}
{{footballbox collapsible
| round      = [[БАФФ]] улуттар кубогу
| date       = 5-сентябрь
| time       = 20:30 [[UTC+6]]
| team1      = {{fb-rt|UZB}}
| score      = 4:0
| report     = https://www.flashscore.com.ua/match/football/kyrgyzstan-pMXTD85a/uzbekistan-EZYKKRMc/?mid=lOBjQCq2
| goals1     =
*Мозговой {{гол|20}}
*Шукуров {{гол|67|пен}}
*Сергеев {{гол|82}}
*Тургунбоев {{гол|90+3}}
| goals2     =
| team2      = {{fb|KGZ}}
| stadium    = Олимпиялык
| location   = [[Ташкент]], [[Өзбекстан]]
| referee    = {{желек|Тажикстан}} Садулло Гулмуроди
| result     = L
}}

== Жаат курамы ==
{{Бүтө элек-stub}}

== Башкы машыктыруучулар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!Машыктыруучу
!-баштап
!-чейин
|-
|align=left|{{желек|Кыргызстан|1992}} [[Меклис Кошалиев]]
|Август 1992
|Февраль 1996
|-
|align=left|{{желек|Кыргызстан|1992}} [[Евгений Новиков]]
|Июнь 1997
|Февраль 2001
|-
|align=left|{{желек|Кыргызстан|1992}} [[Нематжан Закиров]]
|Март 2003
|Март 2006
|-
|align=left|{{желек|Кыргызстан|1992}} [[Борис Подкорытов]]
|Март 2006
|Декабрь 2006
|-
|align=left|{{желек|Кыргызстан|1992}} [[Нематжан Закиров]]
|Январь 2007
|Декабрь 2008
|-
|align=left|{{желек|Кыргызстан|1992}} [[Анарбек Ормомбеков]]
|Январь 2009
|Май 2011
|-
|align=left|{{желек|Кыргызстан|1992}} [[Мурат Жумакеев]]
|Май 2011
|Сентябрь 2012
|-
|align=left|{{желек|Орусия}} [[Сергей Дворянков]]
|Сентябрь 2012
|Май 2014
|-
|align=left|{{желек|Кыргызстан|1992}} [[Мирлан Эшенов]]
|Май 2014
|Октябрь 2014
|-
|align=left|{{желек|Орусия}} [[Александр Крестинин]]
|Октябрь 2014
|Апрель 2023
|-
|align=left|{{желек|Словакия}} [[Штефан Таркович]]
|Апрель 2023
|Июнь 2024
|-
|align=left|{{желек|Орусия}} [[Максим Лисицын]]
|Июнь 2024
|Июль 2025
|-
|align=left|{{желек|Кыргызстан}} [[Урмат Абдукаимов]] ({{м. а.}})
|Июль 2025
|Декабрь 2025
|-
|align=left|{{желек|Хорватия}} [[Роберт Просинечки]] 
|Декабрь 2025
|{{а. у.}}
|}

== Булактар ==
{{булактар}}

== Шилтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20181212065225/https://www.fifa.com/associations/association=kgz/index.html Кыргызстан курамасы ФИФА сайтында]
* [http://wildstat.ru/p/7001/ch/all/team1/KGZ/ydate/1992 Кыргызстан курамасынын 1992-жылдан баштап бардык оюндары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123083420/https://wildstat.ru/p/7001/ch/all/team1/KGZ/ydate/1992 |date=2025-01-23 }}

{{Азия футбол курамалары}}
[[Категория:Кыргызстан курамалары|Футбол]]
[[Категория:Футбол курамалар]]</text>
      <sha1>5f1n6m89qiziswy6cm0k5cudsjg54eu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даңазалуу доор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44907</id>
    <revision>
      <id>653094</id>
      <parentid>566163</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3951" sha1="sqnvxscar0k4tmw3ahdt01mrun7xrwb" xml:space="preserve">{{Infobox film
| italic title     = Даңазалуу кылым
| аталышы          = Даңазалуу кылым
| Сүрөтү           =Muhteşem Yüzyıl.jpg 
| Сүрөттүн аталышы = 
| Директору        = 
| Продюсер         = Тимур Савжы
| Жазуучу          = 
| Сценарийи        = 
| Оператору        =
| Негизинде        = Тарыхый окуялардын негизинде
| Слоган           = 
| Тартылгандар     = Халит Эргенч,&lt;br/&gt; Мерьем Үзерли,&lt;br/&gt; Вахиде Перчин,&lt;br/&gt; Нур Феттахоолу Окан Ялабык,&lt;br/&gt; Небахат Чехрес,&lt;br/&gt;Селма Эргеч,&lt;br/&gt;Мехмет Гүнсүр,&lt;br/&gt;Энгин Өзтүрк,&lt;br/&gt;Гүрбей Илери,&lt;br/&gt;Пынар Чаглар Генчтүрк,&lt;br/&gt;Селен Өзтүрк,&lt;br/&gt;[[Бурак Өзчивит]],&lt;br/&gt;Беррак Түзүнатач,&lt;br/&gt;Буржу Өзберк,&lt;br/&gt;Мелтем Жумбул
| Музыкасы         =Фахир Атакоглу&lt;br&gt;Сонер Акалын&lt;br&gt;Айтекин Аташ 
| Режиссеру        =Ягмур Тайлан&lt;br&gt;Дурул Тайлан&lt;br&gt;Мерт Байкал&lt;br&gt;Ягыз Альп Акайдын 
| Редактору        =
| Студия           = 
| Жайылтуучу       =
| Чыккан жылы      =
| Узактыгы         =
| Өлкөсү           = {{Өлкө желеги|Түркия}}
| Тили             = Түркчө, жана башка тилдерге которулган
| Бюджети          = 
| Киреше           =
}}
'''Даңазалуу кылым''' ({{lang-tr|Muhteşem Yüzyıl}}) — Мерал Окайдын реалдуу окуяларга негизделген жана Кануни Сүлеймандын башкаруусунун доорун баяндаган тарыхый драма жанрындагы түрк сериалы.
== Сюжет ==
Сценарист Мерал Окайдын айтымында&lt;ref&gt;«Биз башынан эле айттык: бул тарыхтан шыктанган фантастика &quot;, - деди [сериал жазуучу] Макул Reuters менен болгон маегинде [http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/20/turkish-drama-magnificent-century-divides Magnificent Century divides Turkish TV viewers over the life of Suleiman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130614001803/http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/20/turkish-drama-magnificent-century-divides |date=2013-06-14 }}&lt;/ref&gt;, сериал Осмон империясынын эң улуу колбашчысы жана реформатору Кануни Султан Сулеймандын тушунда болгон реалдуу окуялардан шыктандырылган.
Сериал Султандын башкаруусунун эң көрүнүктүү окуялары жана анын ислам динин кабыл алып, Александра Анастасия Лисовска деген ысымды алган славян тектүү токолу Александра менен болгон мамилеси жөнүндө баяндайт. Александра туулган жеринде Крым татарлары тарабынан туткунга алынып, 1520-жылы Стамбулга көчүрүлүп, ал жерде жаш Султан Сулеймандын сарайында аяктаган. Султандын сүйүктүү токолу, кийинчерээк аялы Александра Анастасия Лисовска султандыкта анын амбицияларын ишке ашырууга тоскоол боло тургандардын баарын нейтралдаштырат.

== Белгилер ==
[[Категория:Түркия телесериалдары‎]]</text>
      <sha1>sqnvxscar0k4tmw3ahdt01mrun7xrwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахмадия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49325</id>
    <revision>
      <id>653076</id>
      <parentid>649971</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149809" sha1="99q43btcaeduij8i09yon354tt59fum" xml:space="preserve">[[Файл:Liwa-e-Ahmadiyya and Minarat-ul-Massih.jpg|thumb|Кадияндагы (Индия) Ак Мунара Ахмадиянын байрагы менен. Ахмадий мусулмандар үчүн Убада Кылынган Мессиянын келүүсүн символдоштурат.]]

'''[[Ахмадия]]''', расмий түрдө '''Ахмадия Мусулман Жамааты''' деп аталат; Арабчасы:الجماعة الإسلامية الأحمدية., '''ал-Жамаъах ал-Исламия ал-Ахмадия''' деп транслитерацияланат) XIX кылымдын акырында Британияга караштуу [[Индия|Индияда]] негизделген бир [[Ислам|Исламдык]] диний кыймыл.&lt;ref&gt;[[https://books.google.co.uk/books?ei=aDJnT9SzMsWr8AOw54WpCA&amp;id=Q78O1mjX2tMC&amp;dq=Ahmadiyya+islamic&amp;q=+islamic+reform&amp;hl=ru#v=snippet&amp;q=islamic%20reform&amp;f=false [[Ислам]] жана Ахмадия Жамааты: Тарых, Ишеним, Парактика]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/9780313360251 Китептердин булактары]&lt;/ref&gt;Бул кыймыл Мырза Гулам Ахмаддын (1835-1908) жашоосу жана окуулары менен түптөлгөн, ал киши акырзаманда дүйнөгө келе турган Оңдоочу (реформатор) жөнүндөгү алдын ала кабарлардын тастыктоочусу экенин билдирген, дүйнөдөгү ар кайсы [[Дин|дин]]дердин [[Китеп|китеп]]теринде алдын ала кабарлангандай, ал (реформатор) [[кыямат]]тын белгиси болушу керек болчу жана [[Ислам]] дининде алдын ала кабар берилгендей, Ислам динин соңку жеңишине чыгаруусу керек болчу. Ал 14-хижра кылымдын Мужаддиди (Кудайдан келген Реформатор), [[Мусулман|мусулман]]дар күтүп жаткан Убада Кылынган Мессия жана [[Махдий]] экенин билдирген.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/3in1/chap2/index.html Экинчи Бөлүм
Азирети Ахмад(ас)дын билдирүүлөрү]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/truth/reflection.html Бардык Пайгамбарлардын Күзгүсү]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=9vREBgAAQBAJ&amp;pg=PA312&amp;lpg=PA312&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Бирөөнү башка бирөөдө көрүү справочниги, 312-бет]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_7_section_1.html  Азирети Мырза Тахир Ахмад, «Вахий-[[аян]], акыл, билим жана чындык», 7-бөлүм, вахий-аяндын келечеги]&lt;/ref&gt;Ахмадия кыймылын ээрчигендер Ахмадий мусулмандар же Ахмадийлер жана ([[Пакистан|Пакистанда]] кеңири таралган атама боюнча) кадиянийлер деген ат менен таанылышат.

Ахмадия түшүнүгү төмөндөгүдөй ишенимди өзгөчө баса белгилейт: Мухаммадга түшкөн [[Ислам]] дини [[адамзат]] үчүн акыркы чечим жана кылымдардан бери жоголуп кеткен анын чыныгы маңызын жана түпкү көрүнүшүн калыбына келтирүү керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Ахмадия Мусулман Жамааты, алар кимдер?». Таймз. 27-май, 2008-ж. |url=http://www.thetimes.co.uk/tto/faith// |accessdate=2015-08-14 |archivedate=2012-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120912231450/http://www.thetimes.co.uk/tto/faith/}}&lt;/ref&gt; Ахмадия агымын ээрчигендер төмөндөгүдөй ишенишет: Гулам Ахмад [[Диний|диний]] [[Согуш|согуш]]тарды токтотуу, кан төгүүлөрдү сындоо жана кайрадан адеп-ахлактарды, адилеттүүлүктү жана дүйнөдө тынчтыкты орнотуу үчүн Ыйса Машаяка окшош болуп келди. Алар дагы мындай деп ишенишет: ал киши алардын пикиринче Мухаммад жана алгачкы [[Мусулман|мусулман]]дар аткарып келген [[Ислам]]дын чыныгы жана маанилүү таалимдеринин жардамы менен Ислам динин фанатикалык жана бидъат (динге жат болгон) ишенимдерден тазалады.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/introduction/index.html «Обзор». Ахмадия Мусулман Жамаатынын расмий сайты.]&lt;/ref&gt; Ошентип, Ахмадийлер өздөрүн Исламды кайрадан жандандырып, тынчтык жол менен жайлытууга жетекчилик кылып жатабыз деп көрүшүүдө.

Мырза Гулам Ахмад 1889-жылдын 23-[[Март|март]]ында аталган кыймылга негиз салган жана ал «Ахмадия Мусулман жамааты» деп аталган. Ал киши дүйнө менен коштошкондон кийин, аталган [[Жамаат]] [[Халифат|Халифа]]лар (орун басарлар) тарабынан башкарылып келет жана дүйнөнүн 200дөн ашуун өлкөлөрү жана [[Аймак|аймак]]тарына чейин жайылып кеткен. Ахмадийлер [[Англия]]да жана башка [[Батыш]] өлкөлөрүнө келген эң алгачкы [[Мусулман|мусулман]] жамааттардын бири. Учурда аталган Жамаат өзүнүн Халифасы – Мырза Масрур Ахмад тарабынан башкарылып келинүүдө жана расмий божомолдорго караганда жер жүзүндө анын саны 10дон 20 [[Миллион|миллион]]дун ортосунда &lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Диндердин ири тармактары». Adherents.com. 28 October 2005. |url=http://www.adherents.com/adh_branches.html |accessdate=2015-08-14 |archivedate=2015-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.adherents.com/adh_branches.html |accessdate=2015-08-14 |archivedate=2015-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/introduction/index.html «Ахмадия Мусулман Жамаатынын расмий сайты: Обзор».]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pbs.org/wnet/religionandethics/2012/01/20/january-20-2012-ahmadiyya-muslims/10124/ Лоутон, Ким.]&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/3098725.stm Клоудури Барни «[[Ислам]] агымы Суррейге чогулушкан». Би-Би-Си жаңылыктары.]&lt;/ref&gt; Көпчүлүк мусулмандар Ахмадийлерди [[Каапыр|каапыр]]лар же адашкандар деп ойлошот жана [[Мусулман|мусулман]]дардын негизги бөлүгү жалпысынан аларды [[Мусулман|мусулман]] эмес деп ойлойт.&lt;ref&gt;[http://www.pri.org/stories/2013-06-20/ahmadi-muslims-facing-persecution-abroad-finding-home-us Верман, Марко Гиди, Руксандра «Ахмадий [[Мусулман]]дар: чет өлкөдө кысымга алынууда, ал эми АКШта үй-жай табышууда». Эл аралык Республикалык [[Радио]].]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/BBC_News  «Ахмадийлер кимдер?» Би-Би-Си жаңылыктары. 28-май 2010-ж.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Бурхани, Ахмад Нажиб. Качан Мусулмандар «Мусулмандар» эмес: Ахмадия &amp;#91;&amp;#91;Мусулман&amp;#93;&amp;#93; Жамааты жана &amp;#91;&amp;#91;Индонезия&amp;#93;&amp;#93;дагы эки жүздүүлүктүн үстүндө сүйлөшүү. Санта Барбара, &amp;#91;&amp;#91;Калифорния&amp;#93;&amp;#93;: Калифорния &amp;#91;&amp;#91;Университет&amp;#93;&amp;#93;и. |url=http://www.hindustantimes.com/newdelhi/heretical-ahmadiyya-sect-raises-muslim-hackles/article1-752846.aspx |access-date=2015-08-14 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224191600/https://www.hindustantimes.com/delhi-news/heretical-ahmadiyya-sect-raises-muslim-hackles/story-MVDN0CjTYRvsI9w7ib94dN.html |dead-url=yes |accessdate=2015-08-14 |archivedate=2018-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224191600/https://www.hindustantimes.com/delhi-news/heretical-ahmadiyya-sect-raises-muslim-hackles/story-MVDN0CjTYRvsI9w7ib94dN.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=https://www.hindustantimes.com/delhi-news/heretical-ahmadiyya-sect-raises-muslim-hackles/story-MVDN0CjTYRvsI9w7ib94dN.html |accessdate=2021-08-11 |archivedate=2018-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224191600/https://www.hindustantimes.com/delhi-news/heretical-ahmadiyya-sect-raises-muslim-hackles/story-MVDN0CjTYRvsI9w7ib94dN.html }}&lt;/ref&gt;

== Атынын келип чыгуусу ==

1889-жылы Ахмадия кыймылына негиз салынган, бирок «Ахмадия» деген ат бир канча жылдардан кийин берилген. 1900-жылдын 4-[[Ноябрь|ноябарында]] жазылган бир манифестте Мырза Гулам Ахмад төмөнкүлөрдү чечмелеген: ушул ат мага эмес, тескерисинче Мухаммаддын экинчи аты болгон «Ахмадга» таандык. Анын айтымында, «аябагандай эле макталган» деген маанини билдирүүчү «[[Мухаммед пайгамбар|Мухаммад]]» сөзү пайгамбардын бийик салтанаттуу [[Тагдыр|тагдырына]], улуулугуна жана күч-кубатына таандык, ал Хижрага (көчүү) убакытта кабыл алынган, ал эми «Ахмад» деген сөз арабчадан алынган, «жогорку даражада макталган» жана «камкор» деген маанини билдирет, жана анын насаат-сөздөрүнүн сулуулугун даңазалайт, Мухаммад аркылуу ачыкка чыккан жумшак көңдүүлүк, ачык жүздүүлүк, карапайымдык, сүйүү, мээримдүүлүк деген өңдүү баалуулуктарын даңазалайт. Ошондой эле ал Мухаммад Пайгамбар өзүнүн таалимдери аркылуу дүйнөдө орнотмокчу болгон тынчтыкка да таандык.

Ошентип, Ахмаддын пикиринче, ушинтип мына ушул аттар [[Ислам]]дын эки аспектине же баскычына таандык, жана соңку мезгилдерде аягында сөз кылынган жагы (аспекти) көңүл борборунда болушу керек болчу.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Мырза Гулам Ахмад: «Таблиг-э-Рисаалат», 9-том, 90-91-бет; Мавлана Муртаза Хан: «Ахмадия» деген ат жана анын зарылчылыгы», 1945) |url=http://www.aaiil.org/text/books/others/murtazakhan/nameahmadiyyanecessity/nameahmadiyyanecessity.pdf |accessdate=2015-08-15 |archivedate=2008-07-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080718191237/http://aaiil.org/text/books/others/murtazakhan/nameahmadiyyanecessity/nameahmadiyyanecessity.pdf }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://aaiil.org/text/books/others/murtazakhan/nameahmadiyyanecessity/nameahmadiyyanecessity.pdf |accessdate=2022-10-14 |archivedate=2008-07-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080718191237/http://aaiil.org/text/books/others/murtazakhan/nameahmadiyyanecessity/nameahmadiyyanecessity.pdf }}&lt;/ref&gt; Ислам дининдеги ар кандай агымдар жана мазхабдар кабыл алган миңдеген ар түрдүү аттарды ал киши «бидъат» (динге жаңылык) деп, Исламдын Пайгамбарынын ушул эле эки аты бар болгон дейт.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/library/books/Essence-4.pdf «Исламдын маңызы»  4-том]&lt;/ref&gt; Ахмадийлердин пикиринче, ошол эле себептен «Байыркы Осиятта» «Мусага окшош» бир Пайгамбар жөнүндө алдын ала айтылган кабар Мухаммадга таандык, ал эми [[Куран]] боюнча Ыйса Машайак Ахмад аттуу пайгамбар жөнүндө алдын ала айткан.([[Куран]] 61:6)Ахмад дагы буга Ахмадия мазхабы деп ат койгон ([[Ислам]] мазхабдарынын бири):
 اور جائز ہے کہ اِس کو احمدی مذہب کے مسلمان کے نام سے بھی پکاریں۔- Бул (Жамаат)ты «Ахмадий мазхабындагы мусулмандар» деген ат менен дагы чакыруу дурус».&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/urdu/rk/Ruhani-Khazain-Vol-15.pdf «Тарякул-Кулууб», «Руханий хазааин», 15-том, 526-бет.]&lt;/ref&gt;

== Ишенимдеринин корутундусу ==
Бул [[Ислам]] [[Кыймыл|кыймыл]]ы болгондуктан (тактап айтканда, Ахмадйилер [[Мусулман|мусулман]]дар) болгондуктан алардын [[Ишеним|ишеним]]дери Исламдагындай, айрыкча алардын [[Ишеним|ишеним]]дери көбүрөөк Суний рабаяттар катарында турат, мисалга, Исламдын беш негизи же тиреги жана [[ыйман]]дын алты негизи. Ошондой эле Ахмадийлер [[Куран]]ды өзүнүн ыйык китеби катары кабыл алышат, [[Намаз|намаз]] аткарганда [[Кааба]]га жүздөнүшөт, [[Хадис]]тердин (Мухаммаддын айткандары жана [[Окуя|окуя]]лары) [[Өкүм|өкүм]]үн кабыл алышат жана Мухаммаддын [[Сүннөт]]үн ээрчишет.&lt;ref&gt;Annemarie Schimmel et al.: Der Islam III. Volksfrömmigkeit, Islamische Kultur, Zeitgenössische Strömungen. Kohlhammer, Stuttgart 1990, S. 418–420&lt;/ref&gt; Ахмадий [[Мусулман]]дардын көз карашын түзө турган борбордук [[Ишеним|ишеним]]дер ушулар. Ахмадия [[Мусулман]] [[Жамаат]]ынын ишенимдеринин маанилүү өзгөчөлүгү – бул [[Ислам]] дининин [[Пайгамбар]]ы Мухаммад айткан алдын ала кабарына ылайык Мырза Гулам Ахмадга Убада кылынган Мессия жана Махдий катары ишенишкендиги. Өзүнүн билдирүүсүн жыйынтыктап, Ахмад мындай деп жазат:
 [[Аллах|Алла]] таала мага жүктөп, мени жөнөткөн милдет бул: [[Аллах|Алла]] таала менен Анын пенделеринин ортосундагы байланышта пайда болуп калган таарынычты кетирип, сүйүү-махабат жана ыкыластуулук алакасын кайрадан жандандыруу үчүн, чындыкты даңазалап, [[Диний|диний]] [[Согуш|согуш]]тарга чекит коюп, элдешүүчүлүккө негиз салуу үчүн, дүйнөнүн көзүнө көрүнбөй калган жашыруун болгон чындыктарды ачыкка чыгаруу үчүн, напсилик караңгылыктардын астында калып кеткен руханийликтин үлгүсүн көрсөтүү үчүн, [[Адам|адам]] баласынын ичине кирип, көңүл буруу же [[Дуба|дуба]] аркылуу даңазалана турган [[Аллах|Алла]] тааланын күч-кубаттарынын ахвалын куру сөздөр менен эмес, тескерисинче иш жүзүндө айтып берүү үчүн, баарынан да аша чаап ар түрдүү ширктин аралашуусунан таза болуп, азыркы күндө жоголуп кеткен жаркыраган Таухийддин ([[Аллах|Алла]]нын жалгыздыгы) көчөтүн кайрадан түбөлүккө отургузуу үчүн жөнөтүлгөнмүн. Ушулардын баары менин кудуреттүүлүгүм менен болбойт, жок асман менен [[Жер|жер]]дин Кудайынын кудуреттүүлүгү менен болот.&lt;ref&gt;[http://tarbiyyat.org.uk/ А.Б. Дард: Ахмаддын өмүр баяны. Эл аралык [[Ислам]] Басмасы. XV-бет.]&lt;/ref&gt; 

Буга байланыштуу, ал өзүнүн максат-мүдөөсү деп [[Ислам]]ды коргоо жана тынчтык жол менен бүткүл дүйнөгө жайылтуу, Исламдын унутулуп калган тынчтык, кечиримдүүлүк жана бардык [[Адам|адам]]дарга боорукер болуу деген баалуулуктарын калыбына келтирүү жана Ислам окуулары аркылуу дүйнөдө тынчтыкты орнотуу экенине ишенет. Ал киши менин кабарымдын [[Материализм|материализм]]ге чөгүп кеткен [[Батыш]] дүйнөсү менен өзгөчө алакасы бар экенине ишенет. &lt;ref&gt;[Ina Wunn: Muslimische Gruppierungen in Deutschland. Kohlhammer, Stuttgart 2007, S. 158] &lt;/ref&gt;

Ахмадий окуулар дүйнөдөгү бардык ири [[Дин|дин]]дердин негиздөөчүлөрү [[Аллах|Алла]] тарабынан келген деп окутат. Алла таала [[Ислам]]ды акыркы дин катары орнотуунун үстүнөн иштеп жаткан эле, себеби ал эң толук жана башка диндердин мурунку бардык таалимдерин да өз ичине алган [[Дин|дин]] болчу. &lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/library/articles/The_Promised_Messiah_Prophecies_Fulfilled-20081007MN.html «Убада кылынган Мессия – Орундалган алдын ала кабарлар». [[Жамаат]]тын расмий сайты.]&lt;/ref&gt;(Бирок алар башка [[Дин|дин]]дердин баары өзүнүн азыркы көрүнүшүндө адашкан деп ишенишет). [[Дин]]дин өсүп-өнүгүүсү Мухаммаддын келүүсү менен толукталып жеткилеңди; Мухаммаддын пайгамбарчылыгынын «программасы» Махдийдин келүүсү менен толукталып, анын кабары жайылышы керек болчу.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/quran/tafseer/?page=2739&amp;region=E1&amp;CR=EN,E2  «[[Куран]]и карим». [[Жамаат]]тын расмий сайты.]&lt;/ref&gt; Мына ошондон улам Ахмадия [[Мусулман]] Жамааты Мырза Гулам Ахмадды Ибрахиймге таандык диндердин [[Китеп|китеп]]теринде кезигүүчү алдын ала кабарларды, ошондой эле [[Зороастризм]] дининде, [[Индия]] диндеринде, америкалык руханий рабаяттарда ([[Уламыш|уламыш]]тарда) ж.б.ларда кезигүүчү алдын ала айтылган кабарларды орундатуучу «Убада кылынган инсан» катары кабыл алат.&lt;ref&gt;Азирети Мырза Башируддин Махмуд Ахмад: Ахмадияга чакыруу.3-бөлүк, 4-далил, «Бардык диндерде алдын ала кабарланган – Убада кылынган Мессия» бөлүмү.&lt;/ref&gt; Ахмадий [[Мусулман|мусулман]]дар [[Аллах|Алла]]нын жалгыздыгын орнотуу жана адамдарды Аллага таандык жана Алланын жаратылышына таандык милдеттерин кайрадан [[Эскертүү|эскертүү]] үчүн Ахмад Мухаммаддын пайгамбарчылыгынын чыныгы күзгүсү (чагылдырылуусу)катары Алла таала тарабынан дайындалган деп ишенишет.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=Q78O1mjX2tMC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=simon+ross+valentine+ahmadiyya&amp;hl=en&amp;ei=TxzyTZTSOMSp8APp55CIBA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=book-preview-link&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Саймон Росс Валентина.[[Ислам]] жана Ахмадия [[Жамаат]]ы: [[Тарых|тарых]], [[Ишеним|ишеним]], практика. Колумбия [[Университет]]и Басмасы. 32-33-бет.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/library/articles/2007WCJSSpeech_20071228.pdf Насир Махмуд Малик, Улуттук Тарбия иштери Катчысы, АКШ (2007). «Батышта Ахмадий Балдарды Тарбиялоо» (ПДФ). [[Жамаат]]тын расмий сайты.]&lt;/ref&gt;[[Ислам]] акыйдасын жыйынтыктап, Ахмад мындай деп жазат: 

«[[Ыйман]]дын экөө гана толук бөлүгү бар: бири - Алланы сүйүү; экинчиси – [[Адамзат|адамзат]]ты ушунчалык катуу сүйүп, алардын башына түшкөн кыйынчылыктарын, сыноолорун жана балээ-кырсыктарын өзүнүкү деп ойлоо жана алар үчүн [[Дуба|дуба]] суроо».&lt;ref&gt;[http://reviewofreligions.org/11030/islam-a-threat-or-a-source-of-peace/ «[[Ислам]] – бул Коркунуч же Тынчтыктын Булагы». Диндер Обзору.]&lt;/ref&gt;

Ахмадия [[Ишеним|ишеним]]и акыркы күндөрдө [[Ислам]] динин кайрадан жандандырып жаткандыгын билдирет. Чет өлкөлөрдө Ахмадиянын [[Миссионер|миссионер]]дик ишмердүүлүктөрү кандайдыр бир система түрүндө 1913-жылдары башталган (мисалга, [[Лондон]] шаарындагы Патни деген аймакта [[Англия]]дагы миссиясы). [[Мусулман]] дүйнөсүнүн ичинен дүйнөдөгү көптөгөн өнүккөн мамлекеттер менен биринчилерден болуп, байланыша турган кыймыл - бул Ахмадия кыймылы.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Эгдунас Расиус. &amp;#91;&amp;#91;Ислам&amp;#93;&amp;#93; Дааватынын Көп кырдуу Табигаты (ПДФ) Хельсинки Университети. 158-160-бет. |url=http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/aasia/vk/racius/themulti.pdf |accessdate=2015-08-17 |archivedate=2016-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160414031149/http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/aasia/vk/racius/themulti.pdf }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/aasia/vk/racius/themulti.pdf |accessdate=2015-08-17 |archivedate=2016-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160414031149/http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/aasia/vk/racius/themulti.pdf }}&lt;/ref&gt;Кээ бир тарыхчылар Ахмадия кыймылын Африкалык-Америкалыктар тарабынан [[Америка]]да жарандык укуктарды алуу үчүн башталган кыймылга жетекчи деп ойлошот. Кээ бир адистердин&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?vid=ISBN0521840953&amp;id=Kzm4-D1-ODQC&amp;pg=RA1-PA253&amp;lpg=RA1-PA253&amp;dq=Ahmadiyya&amp;sig=MASRv579aOkQPr6X1XdzYbqllAk&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Ahmadiyya&amp;f=false Майкл Анджело Гомес. (2005). Кара Жарымай. Америкада Африкалык мусулмандардын тажрыйбасы жана мурасы. Кембридж Университети Басмасы. 254-256-бет.]&lt;/ref&gt; пикиринче, 1950жылдарга чейин Ахмадия «Африкалык- Америкалык мусулмандардын арасында күчтүү таасир этүүчү Жамаат» катары таанылган. Бүгүнкү күндө дүйнөдө эң активдүү миссионердик программалары бар жамааттардын бири Ахмадия Мусулман Жамааты. Айрыкча кеңири деңгээлде Африкада бар. Колониялаштыруу доорунда аталган Жамаат көбүрөөк бул континентте [[Ислам]]ды жайылтуу менен бааланат.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?vid=ISBN0791423972&amp;id=og_u0Re1uwUC&amp;pg=PA280&amp;lpg=PA280&amp;dq=Ahmadiyya&amp;sig=hkO32Dn7ksOZ0StFHX6kmRc2-Lk&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Ahmadiyya&amp;f=false Тимоти Миллер (1995).Америкалыктардын альтернативдүү диндери. Нью-Йорк Улуттук Университети Басмасы. 280-бет.]&lt;/ref&gt;

== Ыймандын негиздери ==
Ахмадий Мусулмандар мусулмандардын көпчүлүгү карманган ишенимдерди эле карманганын билдиришет, ал эми «Хаатамун-Набиййин» сөзүнүн мааниси деген маселеде башкалардан айырмаланышат. Мухаммаддын сүннөтүнө негизделген, сунний мусулмандар ишенген [[ыйман]]дын алты негизи боюнча алар өз ара окшош:
 
=== Алланын жалгыздыгы ===
[[Файл:Mahmud Moschee1.jpg|thumb|Цюрихте жайгашкан «Махмуд» аттуу мечиттин тышында күбөлүк, Алланын жалгыздыгын билдирүүчү күбөлүк [[келиме]]си жазылган.]]
Ахмадий мусулмандар албетте Алланын бирөө экендигине чечкиндүү түрдө ишенишет. Аталган Жамааттын түшүндүрүүсү боюнча, ушул принципти кабыл алуу өтө эле зарыл жана ал [[Ислам|Исламдын]] негизги принциби. Исламдагы башка бардык ишенимдер ушул эле ишенимден атылып чыгат. [[Аллах|Алланын]] бирөө экенине ишенүү адамдын жашоосунун бардык тармактарына өз таасирин тийгизет, ошондой эле анда кеңири жана терең маани бар деп түшүнүлөт. Мисалга, Алланын жалгыздыгын түшүндүрүп, [[Куран]]дын «Алардан башка курчоого алуучу күч эч кимде жок» деген аяты Алладан коркуудан башка бардык коркунучтарды жокко чыгарат деп түшүнүлөт. Бул бүтүндөй Аллага тобокел кылуу жана ар бир жакшылык Андан гана чыгарына басым жасайт. Жалпысынан, Алланын жалгыздыгына ишенүү момун-мусулмандарды напсилик каалоолордун, кулчулуктун жана сезим-туйгулардын дүйнөлүк көз карандылыгынын бардык көрүнүштөрүнөн куткарат деп түшүнүлөт. Жамааттын негиздөөчүсү мындай деп жазат:

Таухийд (Алланын жалгыздыгы) – бул бардык ички жана тышкы дүйнөгө таандык кудайларды жокко чыгаргандан кийин жүрөктө пайда боло турган бир нур. Анан ал адам денесинин ар бир бөлүкчөсүнө сиңип кетет. Демек, ал Алла жана Анын Пайгамбарынын жардамысыз болгону адамдын өз күчү менен насип этилиши мүмкүнбү? Адамдын мен илим-билимдер менен чоңойгонмун деген шайтандык көйрөңдөнүүнү таштап салсын жана өзүн кандайдыр бир билимсиз адам сыяктуу элестетип, дуба менен алектенип турсун. Ошондо Таухийддин нуру [[Аллах|Алла]] таала тарабынан ага түшүп, ага кандайдыр бир жаңы жашоо тартуулайт.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=7tlxoF7Y5BEC&amp;pg=PA89&amp;lpg=PA89&amp;dq=&amp;source=bl&amp;ots=R2nhtPT5pl&amp;sig=A-LMqpmezrNnwpAxWi1RCY65iUk&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=8ksIVObCPMKw7AaQv4G4Aw&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Майкл Нкузи Ннам. Африкада Колониалдык Менталитет. АКШ. 89-бет]&lt;/ref&gt; 

[[Ислам]] дининдеги Таухийд деген түшүнүк ар түрдүү адамдардын биримдүүлүгү деген сезимди жаратат жана ушул жааттагы бардык тоскоолдуктарды жогот деп да түшүнүлөт. Бардык адамдардын, этниктердин жана өң-түстөрдүн ар түрдүүлүгү кабыл болууга ылайык нерсе деп түшүнүлөт. Ошентсе да, Алла тааланын жалгыздыгына ишенүү Жаратуучу менен жаратылыштын ортосунда бүтүндөй гармония деген түшүнүктү пайда кылат деп түшүнүлөт. Алланын айтканы менен кылганынын ортосунда кандайдыр бир карама-каршылык болуу мүмкүн эмес деп түшүнүлөт.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Мырза Гулам Ахмад: Алланын жалгыздыгы жөнүндө. Жамааттын расмий сайты; «Руханий хазааин», 22-том, «Хакыйкатул-Вахий», 148-бет) |url=https://www.alislam.org/allah/roohani%20khazain.html |access-date=2015-08-17 |archive-date=2014-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140703080224/http://www.alislam.org/allah/roohani%20khazain.html |dead-url=yes |accessdate=2015-08-17 |archivedate=2014-07-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703080224/http://www.alislam.org/allah/roohani%20khazain.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.alislam.org/allah/roohani%20khazain.html |accessdate=2021-08-30 |archivedate=2014-07-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703080224/http://www.alislam.org/allah/roohani%20khazain.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf Ахмадия – Чыныгы [[Ислам]]га Кош келиңиздер. (ПДФ). Эл аралык]&lt;/ref&gt;

Аталган Жамааттын түшүнүгү боюнча, [[Ислам]] дини Алла тааланы бардык жакшылыктардын башаты жана бардык айып-кемчиликтерден таза экенин айтат. [[Аллах|Алла]] таала Өзүн ар бир жерде даңазалай турган жана Өз пенделеринин дубаларын кабыл ала турган Тирүү Кудай деп эсептелинет. Ахмадий мусулмандар Алла тааланын сапаттары түбөлүктүү деп ачык-айкын ишенишет. Ошондон улам гана Ахмадия окуулары [[Аллах|Алла]] таала кудум мурун кылгандай, азыр дагы адамдар менен алака-байланышын түзөт деген көз карашты баяндайт.

=== Периштелер ===

Негизги макала: [[Периште|Периштелер]] жөнүндө [[Ислам]] дининин көз карашы 
Периштелерге ишенүү Ахмадия Мусулман Жамаатынын негизги акыйдаларынын бири. Алар Алла таала тарабынан Ага баш ийүү үчүн жана Анын буйруктарын ишке ашыруу үчүн жаратылган руханий жаратылыштар. Адамдарга окшоп [[Периште|периштерлер]] көз карандысыз каалоого ээ эмес жана өз эрки менен иштей алышпайт. Алар Алла тааланын буйругунун негизинде вахий-аянды пайгамбарларга алып келишет, пайгамбарлардын душмандарына жаза беришет, Алла тааланы улуктап, Ага мактоо-алкоо айтышат, жана адамдар жасаган иштеринин эсеп-кысабын жазып турушат. [[Периште|Периштерлер]] жөнөкөй көздөргө көрүнбөйт. Ошентсе да, Ахмадия Мусулман Жамаатынын айтымында, кээде алар адам баласына бул же тигил көрүнүштө ачыкка чыгышат. Бул ачыкка чыгуу физикалык түрдө эмес, тескерисинче руханий көрүнүштө болот.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf «Ахмадият – Чыныгы [[Ислам]]га Кош келиңиздер» (ПДФ). Эл аралык [[Ислам]] Басмасы. 64-бет.]&lt;/ref&gt;Ахмадий муслумандар [[Периште|периштелерди]] өзүнчө жаратылыш катары бар болгон асмандык макулуктар деп түшүнүшөт. Алар аткарып жаткан башкы роль – бул Алланын кабарларын адамдарга жеткизүү. [[Куран]]и каримдин негизинде, материалдык жана диний ааламдын баардыгы [[Периште|периштелер]] делинген кээ бир руханий күчтөр тарабынан башкарылып жатат. Алар аткара турган ар бир иши бүтүндөй Алла тааланын Каалоосуна жана Ал нерселер үчүн түзгөн схемага моюн сунган болот. Ахмадий мусулмандар чечмелеп жаткан [[Ислам]] дини боюнча, алар үчүн белгилеп коюлган жумуштар же ишмердүүлүктөн же [[Аллах|Алла таала]] нерселер үчүн түзгөн жалпы эрежелерден четке чыга алышпайт.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf  «Ахмадият – Чыныгы [[Ислам]]га Кош келиңиздер» (ПДФ). Эл аралык [[Ислам]] Басмасы. 65-бет.]&lt;/ref&gt;

=== Китептер ===
[[Файл:Einige Koran Übersetzungen der Ahmadiyya.JPG|right|thumb|Ахмадий котормочулар тарабынан которулган айрым [[Куран]] котормолору 2009-жылы Франкфурт Китеп Көргөзмөсүнө коюлган.]]
Ахмадий мусулмандардын ишеними боюнча, [[ыйман]]дын үчүнчү негизи же тиреги – бул [[Аллах|Алла]] таала тарабынан бардык пайгамбарларга түшүрүлгөн [[китеп]]трге ишенүү деп эсептелинет. Буга Тоорат, Инжил, Забур, Ибрахиймдин баракчалары жана [[Куран]] кирет. [[Ислам]] дининин пайда болушунан мурун диндин тарыхы кандайдыр бир диний курамдарга бөлүнгөн деп түшүнүлөт, анда ар бир пайгамбар атайын бир мезгилге жана жайга ылайыктуу таалимдерди алып келчү. Ошентип, алардын башталышында Алла таала тарабынан жөнөтүлүүчү таалимдерде бар болгон майда-барат жактарынан башка негизги ишеним бири-бирине окшош болуп, ошол мезгилге жана жайга жараша тандалчу. [[Куран]]дан башка Кудай тарабынан келген китептерге адам баласы кол тийгизүүсү мүмкүн болчу деп ишенилет.
[[Ислам]] дини Алла таала Өз пайгамбарларын ар бир коомго жана жер жүзүндө өзүнчө жашаган жамааттарга жөнөткөн деп моюнга алат. Ошондуктан, Ахмадия окуулары боюнча, Ибраахийм динине таандык [[китеп]]терден тышкары, мисалы Ведалар жана Авеста дагы [[Аллах|Алла]] таала тарабынан жөнөтүлгөн деп эсептелинүүсү керек. Аталган Жамаат ишенет: кабыл алынган [[китеп]]тердин арасында [[Куран]]и карим Алла таала тарабынан адамдар үчүн түшүрүлгөн эң акыркы [[Китеп]]. [[Куран]]дын таалимдери түбөлүктүү деп түшүнүлөт.&lt;ref&gt;Вахийд Ахмад: «Диний билим жөнүндөгү [[Китеп]]». 34-бет.&lt;/ref&gt;

=== Пайгамбарлар ===

Ахмадий мусулмандардын пикиринче, [[ыйман]]дын төртүнчү негизи же тиреги – бул [[Аллах|Алла]] таала тарабынан жөнөтүлгөн пайгамбарларга ишенүүгө тиешелүү. Ахмадий мусулмандар мындай деп ишенишет: качан дүйнө адашууга жана бузукулукка толуп кетсе, же качан дүйнөдөгү бир аймак мына ошондой жаман кылыктарды көрсөтсө, же качан кайсы бир мыйзамды (динди) ээрчигендердин амалдары жаман болуп кетсе, же ошол жаманчылык таалимдери [[ыйман]]га аралашып кетсе, ошентип [[ыйман]] таштанды нерселер сыяктуу болуп калса, же Кудайдын Жардамынын зарылдыгы туулса, анда Алланын Каалоосун кайрадан орнотуу үчүн [[Аллах|Алла]]нын пайгамбары жөнөтүлөт. [[Куран]]да жана Байыркы Осуятта айтылган бардык пайгамбарларга ишенүүдөн тышкары аталган Жамаат Зараостраны, Кришнаны, Будданы жана Конфуцийди да пайгамбар катары тааныйт.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/truth/finality.html «Пайгамбарлыктын «хаатам» экендиги – Эң акыркы Пайгамбар Азирети Мухаммад(САВ)». Жамааттын расмий сайты.]&lt;/ref&gt;

Ахмадия ишенимдери боюнча, «эскертүүчү» (نذیر), «пайгамбар» (نبی), «элчи» (رسول) жана «ма'мур» (مرسل) деген [[Ислам]] терминдери маани жагынан өз ар синоним болуп саналат. Ошентсе да, аталган Жамааттын түшүнүгү боюнча, пайгамбарлыктын эки түрү бар: Шарият алып келүүчү пайгамбар, алар жаңы мыйзам жана шариятты алып келишет, мисалы Муса(ас) (ага Тоорат берилген) жана Мухаммад(сав) (ага [[Куран]] берилген); жана жаңы шариятты алып келбөөчү пайгамбарлар, алар өзүнөн мурун түзүлгөн үммөттүн ичинен чыгышат, мисалы, Жеремия, Ыйса жана Мырза Гулам Ахмад. Адам менен [[Аллах|Алла]] таала сүйлөшкөн жана ага Өз Каалоосун түшүргөн биринчи инсан болуп саналат, ошон үчүн башка көпчүлүк мусулмандар, жөөттөр жана христиандардын ишениминен айырмаланып, Ахмадия Мусулман Жамаатынын айтымында, ал жер үстүндө биринчи инсан эмес, тескерисинче биринчи пайгамбар деп түшүнүлөт. Ахмадия Мусулман Жамаатынын айтымында, ушул көз караш [[Куран]]дын өзүнө негизделет.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/library/links/00000179.html «Адамдын жаралуусунан мурун да адамзат жердин үстүндө жашаган». Жамааттын расмий сайты.]&lt;/ref&gt; Ахмадийлер Мухаммад акыркы шариятты алып келген пайгамбар экенине ишенишет, бирок шариятсыз пайгамбарлыктын уланаарын окутушат.

=== Акырет (кыямат күнү) ===

Бешинчи [[ыйман]] негизи же тиреги [[акырет]]ке тиешелүү &lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf       «Ахмадият – Чыныгы [[Ислам]]га Кош келиңиздер» (ПДФ). Эл аралык [[Ислам]] Басмасы. 72-бет.]&lt;/ref&gt; Ахмадийлердин айтымында, Таухийдге (Алланын жалгыздыгына) ишенгенден кийин эң баса белгиленген доктрина – бул [[акырет]]ке ([[кыямат]] күнүнө) ишенүү.Ахмадий мусулмандардын ишенимдери боюнча, [[Кыямат]] күнү бүтүн аалам жок болуп кетет, башка бардык мусулман агымдар жана фикх мектептери дагы дал ошол эле көз карашта. Өлүктөр кайрадан тирилтилип, алар дүйнөдө жасап жүргөн амалдары боюнча алардан эсеп-кысап алынат. Амалдары жакшы болгондор бейишке киришет, ал эми амалдары жаман болгондор тозокко ташталышат. Ахмадийлер боюнча, тозок узак убакытка созулуучу, ал эми түбөлүккө уланбоочу, убактылуу жай деп түшүнүлөт, бул көбүрөөк Иудаизмге окшоп кеткен жана байыркы мусулман уламаларынын, мисалы Ибн Таймия жана Ибн Арабий сыяктуулардан алынган көз караш. Ал адамдардын күнөөлөрү тазалана турган оорукана сыяктуу деп окутулат, жана ушул көз караш [[Куран]] жана [[хадис]]ке негизделинет.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf  «Ахмадият – Чыныгы [[Ислам]]га Кош келиңиздер» (ПДФ). Эл аралык [[Ислам]] Басмасы. 72-бет.]&lt;/ref&gt;

=== Алланын тагдыры ===

Ахмадия Мусулман Жамаатын мындай деп ишенет: ушул ааламдагы бардык иш-амалдардын соңку натыйжасын Алланын [[Тагдыр|тагдыры]] башкарат. [[Аллах|Алла]]нын тагдырынын чек араларынын ичинде адам баласына өз жолун тандоо эрки берилген.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf  «Ахмадият – Чыныгы [[Ислам|Исламга]] Кош келиңиздер» (ПДФ). Эл аралык [[Ислам]] Басмасы. 72-бет.]&lt;/ref&gt; Ахмадий мусулмандар бардык адамдар [[кыямат]] күнү өздөрүнүн ниеттеринин жана амалдарынын негизинде соттошулат деп ишенишет. Ахмадийлер мындай деп ишенишет: илим-наука – бул Алланын иш-амалдарын окуп-үйрөнүү жана дин – бул Алланын Сөздөрүн окуп-үйрөнүү жана ал экөөсүнүн ортосунда карама-каршылык болушу такыр мүмкүн эмес. Алар [[Куран]] бизге түшүндүргөндөй, Адам жер үстүндө биринчи инсан болбостон, болгону биринчи пайгамбар болгон деп ишенишет. Ахмадий мусулмандар [[Аллах|Алла]] тарабынан туура багытталгандыгына карабастан, денелик эволюция деген теорияга ишенишет.

=== Беш негизи же тиреги ===
[[Файл:Kaaba at night.jpg|right|200px|thumb|Көптөгөн Ахмадий мусулмандар [[ажылык]] зыяратына барышса да, бирок Сауд Арабиясанын мыйзамы мыйзам түрүндө аларга тыюу салат.]]
[[Ислам|Исламдын]] беш тиреги (اركان الاسلام);  (اركان الدين), «диндин тиректери» деп да аталат, алар Исламдын негизги беш амалы, бардык Ахмадий мусулмандар үчүн парыз деп эсептелинет.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=jWymQkzSAtMC&amp;pg=PA37&amp;dq=&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=yfoGVKPmJoTG7Aak_YCQDg&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Роберт Даннин. Исламдагы Кара [[Ажылык]]. 37-бет.]&lt;/ref&gt;[[Куран]] аларды сыйынуу үчүн схема жана [[ыйман]]дын чын ыкыластуулугунун белгиси катары сунуш кылат. Алар 1) Шахаадах, күбөлүк [[келиме]]си; 2) күндө беш маал намаз (Салаат); 3) [[Зекет]]; 4) [[Рамазан]] айынын [[орозо]]сун кармоо 5) жана өмүрүндө кеминде бир жолу [[Мекке]]ни зыярат кылуу ([[ажылык]]).&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=OZbyz_Hr-eIC&amp;pg=PA24&amp;dq=&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=XfwGVMCsGsrQ7Aa8xICYBw&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Хуан Эдуардо Кампо. Исламдын Энциклопедиясы. 24-бет.]&lt;/ref&gt;Ушул амалдарды аткаруу жолундагы зарыл түшүнүктөрдүн маселесинде Ахмадий мусулмандар [[Ислам]] дининин Шиит жана Сунний багыттарынын экөөсү менен бир кыл пикирде. Пакистанда мыйзам жолу менен жана башка кээ бир мусулман өлкөлөрүндө зулумдук жол менен өздөрүн мусулман деп айтууга тыюу салынган. Бул нерсе кайсы бир деңгээлде ушул парыз амалдарын аткарууга кыйынчылыктарды туудурат. Ахмадий мусулмандар кээ бир өлкөлөрдөн [[ажылык]] зыярат үчүн [[Мекке]]ге барышса дагы, бирок Сауд Арабиясынын мыйзамы боюнча аларга уруксат жок.&lt;ref&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/intro/islam-ahmadi.htm Ахмадия Исламы.]&lt;/ref&gt;

== Өзгөчө таалимдери ==
Ахмадий мусулмандардын Исламдын беш тирегине жана [[ыйман]]дын алты негизине болгон ишеними көпчүлүк Сунний мусулмандардыкындай жана ал Ахмадия ишенимдеринин негизи болсо дагы,&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/islam/ «Ислам». Жамааттын расмий сайты.]&lt;/ref&gt; Ахмадия ишенимдеринин өзгөчөлүктөрү төмөнкүлөр:
=== Экинчи келүү ===
Башка көпчүлүк мусулмандардан айырмаланып, Ахмадий мусулмандар мындай деп ишенишет: Ыйса крестке кагылган жана төрт сааттан кийин эле кресттен алынган. Андан кийин мүрзөгө коюлган соң ал өзүнүн эсине келген.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/topics/jesus/index.php «Ыйса – [[Аллах|Алла]]нын Ардактуу Пайгамбары». Жамааттын расмий сайты.]&lt;/ref&gt; Ахмадийлер Ыйса Израилдин жоголгон урууларын издеп барып, карылык жаш курагында Кашмирде көз жумган деп ишенишет.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Шахид Азиз: «Ыйсанын өлгөндүгү». Ахмадия Анжуман Ишаат &amp;#91;&amp;#91;Ислам&amp;#93;&amp;#93; Лахор (Англия); Азиз Ахмад Чаудхрий: «Убада Кылынган Махдий жана Мессия», 50-бет, «Ыйса Индияга көчкөн». &amp;#91;&amp;#91;Ислам&amp;#93;&amp;#93; Интернейшнал Публикациясы Лимитид. |url=http://www.aaiil.org/uk/newsletters/2001/1001ukbulletin.pdf |accessdate=2015-08-27 |archivedate=2016-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305011911/http://www.aaiil.org/uk/newsletters/2001/1001ukbulletin.pdf }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.aaiil.org/uk/newsletters/2001/1001ukbulletin.pdf |accessdate=2015-08-27 |archivedate=2016-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305011911/http://www.aaiil.org/uk/newsletters/2001/1001ukbulletin.pdf }}&lt;/ref&gt; Ыйса Кашмирде Йууз Асаф деген ат менен көмүлгөн деп түшүнүшөт. Айрыкча, мындай деп ишенишет: Ыйсанын кайра келүүсү жөнүндөгү Библияда жана [[Ислам]] дининде бар алдын ала айтылган кабарлар сөзмө-сөз эмес, тескерисинче метофорикалык маанидеги кабарлар жана ошол алдын ала айтылган кабарлардагы Ыйсанын кайра келүүсү Мырза Гулам Ахмаддын сыпатында орундалды. Ахмадий мусулмандар «Убада Кылынган Мессия» жана «Имам Махдий» бир эле инсан, ошондой эле анын таалимдери, таасирлери, дубалары жана аны ээрчигендер аркылуу [[Ислам]] дини Анти-Христи же Дажжалды, кандай христиан дини дүйнөдө жайылганына кеткен убакыттын ичиндегидей убакытта жеңилүүгө дуушар кылат, жана Дажжалдын кудуреттүүлүгү акырындап жоголуп, [[Ислам]]дын соңку жеңиши жана тынчтыктын доору жөнүндөгү алдын ала кабарлардын орундалганына жарыя болуп саналат деп дагы ишенишет.

== Пайгамбарлардын мөөрү ==
[[Файл:Weißes Minarett, Qadian (Minarat ul-Massih).jpg|thumb|upright|169px|Кадияндагы (Индия) Ак Мунара, Ахмадий мусулмандар үчүн Убада Кылынган Мессиянын түшүүсүн символдоштурат.]]
Ахмадий мусулмандар [[Куран]] [[Аллах|Алла таала]] тарабынан адамдар үчүн жөнөтүлгөн акыркы кабар экенине ишенишкендигине карабай, [[Аллах|Алла таала]] мурункудай эле, азыр дагы Өзүнүн тандалган пенделери менен алака-байланышты түзүүнү улантат. [[Аллах|Алла]] тааланын бардык сыпаттары түбөлүктүү деп да ишенишет. Айрыкча Ахмадий мусулмандар мындай деп ишенишет: Мухаммад эң жеткилең пайгамбарлыкты алып келди, ошондой эле акыркы шариятты жана адамзатка эң бийик руханий ыңкылап алып келген пайгамбар болчу. Мухаммадга бүтүндөй көз каранды болуп гана жаңы пайгамбарлар келе алышат, бирок жакшылыктар боюнча андан өтө алышпайт, ошондой эле анын таалимдерин өзгөртө алышпайт, же кандайдыр бир жаңы мыйзамды же динди алып келе алышпайт. Алар мындай деп дагы ойлошот: мурунку келген пайгамбарлар сыяктуу болуп көз карандысыз пайгамбарлар болуунун ордуна Мухаммаддын күзгүлөрү катары келишет.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/library/books/promisedmessiah/index.htm?page=37 Д-р. Азиз Ахмад Чаудхрий: «Убада Кылынган Махдий жана Мессия», 50-бет, «Пайгамбарлыктын акыркы экендиги деген суроо». [[Ислам]] Интернейшнал Публикациясы Лимитид.]&lt;/ref&gt;
=== Жихад ===
Ахмадий мусулмандардын ишенимдери боюнча «жихад» үчкө бөлүнөт: Жихадул-Акбар (эң улуу Жихад) – бул өзүнө каршы күрөшүү жана ачуулануу, кызуу кандуулук, жек көрүү өңдүү төмөн каалоолорго каршы катуу аракеттенүү; Жихадул-Кабийр (эң бийик жихад) – бул тынчтык жолу менен [[Ислам]] динине чакыруу, калем аркылуу [[Ислам]]дын чыныгы кабарын жайылтууга өзгөчө басым жасоо; Жихадул-Асгар (Эң кичүү жихад) – бул кимдир бирөө өзүнүн негизги диний ишенимдерин иш жүзүндө аткара албай, катуу кысымдарга дуушар болуп, өтө оор ахвалда болгондо коргонуу.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Жихаддын токтотулгандыгы». |url=http://whyahmadi.org/3_10.html |access-date=2015-08-27 |archive-date=2014-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141128120508/http://www.whyahmadi.org/3_10.html |dead-url=yes |accessdate=2015-08-27 |archivedate=2014-11-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141128120508/http://www.whyahmadi.org/3_10.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.whyahmadi.org/3_10.html |accessdate=2021-08-11 |archivedate=2014-11-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141128120508/http://www.whyahmadi.org/3_10.html }}&lt;/ref&gt; Ахмадий мусулмандар төмөндөгүдөй баса белгилешет: [[Ислам]] дининде алдын ала айтылгандай, Мырза Гулам Ахмад жихаддын куралдуу көрүнүшүн [[Ислам]]дын бул доорунда ишке ашыруу мүмкүн эмес деп тыюу салган, дин катары ага аскердик чабуулдар жасалбайт, тескерисинче [[китеп]]тер жана башка медиалар аркылуу чабуулдар жасалат, ошон үчүн жооп дагы дал ошондой ыкмада кайтарылуу керек.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=MdRth02Q6nAC&amp;pg=PA190&amp;lpg=PA190&amp;dq=&amp;source=bl&amp;ots=E4RqQq9q4R&amp;sig=6ZsWK2hcauzNpMoPWkrwawbHCq4&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=Q_8GVJvqGsie7AbOnYDgAg&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Саймон Росс Валентина. [[Ислам]] жана Ахмадия Жамааты: тарых, ишеним, практика. Колумбия Университети Басмасы. 190-бет.]&lt;/ref&gt; Алар жек көрүүгө сүйүү жана мээримдүүлүк менен жооп кайтаруу керек деп ишенишет.&lt;ref&gt;[http://reviewofreligions.org/2671/true-concept-of-islamic-jihad/ «[[Ислам]] жихадынын чыныгы түшүнүгү».]&lt;/ref&gt; Терроризм маселесинде Жамааттын төртүнчү Халифасы мындай деп жазат:
«[[Ислам]] дининин таалимдери боюнча, ал кескиндүү түрдө терроризмдин бардык көрүнүштөрүн жокко чыгарат жана сынга алат, ал эч бир чыр-чатакта жана баш аламандыкты, мейли ал жеке адам тарабынан жасалсын же кандайдыр бир топ тарабынан же өкмөт тарабынан жасалсын, колдобойт же аны орундуу деп айтпайт.&lt;ref&gt;[http://reviewofreligions.org/2621/is-islam-a-threat-to-poland-and-world-peace/ «[[Ислам]] Польшага коркунучпу же Дүйнөлүк Тынчтыкпы?»]&lt;/ref&gt;

== Дин жана илим-наука ==
Дин жана илим-наука
Ахмадий мусулмандар мындай деп ишенишет: [[Аллах|Алла]] тааланын сөзү менен Алла тааланын иш-амалынын ортосунда кандайдыр бир карама-каршылык болушу такыр мүмкүн эмес, ошон үчүн дин жана илим-наука бири-бири менен гармонияда иштеши керек.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=tCvhzGiDMYsC&amp;pg=PA22&amp;dq=&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=UwMHVMXQCaiI7Aba24C4Aw&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Матье Гуидере: «[[Ислам]] фундаментализминин тарыхый сөздүгү». 22-бет.]&lt;/ref&gt; Өзгөчө ушул алака-байланыш маселесинде Ахмадия Мусулман Жамаатынын Экинчи Халифасы мындай деп айтат: [[Аллах|Алла]]нын вахий-аянын түшүнүү үчүн Анын иш-амалын окуп-үйрөнүү керек, жана Анын иш-амалынын белгилерин (жышаандарын) сезүү үчүн Анын сөзүн окуп-үйрөнүү керек.&lt;ref&gt;[http://reviewofreligions.org/4023/from-the-archives-why-i-believe-in-islam/ «Архиевдерден: эмне үчүн мен [[Ислам]]га ишенем?»]&lt;/ref&gt; Нобел сыйлыгына ээ болгон, өтө эле берилген бир Ахмадий мусулман – Абдус Саламдын айтымында, Курандын 750 аяты (чамасы ал Китептин 1/8 бөлүгү) момун-мусулмандарга мындай деп басым жасайт: Табиятты окуу, ага ой жүгүртүү, нерселердин акыйкатын билүүгө акылды мыкты пайдалануу, илим-билимди үйрөнүү жана илим-науканын түшүнүктөрүнө ээ болуу коомдун жашоосунун бөлүгү.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Аюб. К. Оммая. «&amp;#91;&amp;#91;Ислам&amp;#93;&amp;#93; дининде илим-науканы өнүктүрүү жана четке кагуу». |url=http://www.members.tripod.com/ppim/page571.htm |accessdate=2015-08-27 |archivedate=2015-01-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150119094418/http://www.members.tripod.com/ppim/page571.htm }}&lt;/ref&gt;

== Башка айырмалары ==
[[Куран]]дын бир дагы аяты башка аятын жокко чыгарбайт же бекер кылбайт. Алар [[Куран]]дын эң мыкты сулуулугуна жана ишенимдүү жарамдуулугуна жасаган басымдары боюнча, [[Куран]]дын бардык аяттары бирдей жарамдуулукка ээ.&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Yohanan_Friedmann Фридман: «Ахмадий окууларда жихад түшүнүгү». 227-бет]&lt;/ref&gt; Сыртынан караганда, фатвалардын ортосундагы карама-каршылык алардын фикхтик дефляциясы аркылуу Ахмадий фикхинде бир чечим кылынды, демек кандайдыр бир фатва (ал өзү түшкөн өзгөчө кырдаалда ишке ашырылат деп түшүнүлөт) эң аягында түшкөндүгү үчүн таасирдүү эмес, тескерисинче убакыттын талаптарына аябай ылайык келгендиги үчүн таасирдүү.&lt;ref&gt;Фридман: «Ахмадий окууларда жихад түшүнүгү». 227-бет&lt;/ref&gt;

Диндин тарыхы кандайдыр бир алкак жана ар жети миң жылдан кийин жаңыланат. Азыркы доор Библиядагы Адамдан башталып, жети заман же доорго бөлүнөт, ал жуманын жети күнүнө окшоп кетет, анда жарык жана караңылык доорлору да бар. Мырза Гулам Ахмад алтынчы доордо Убада Кылынган Мессия катары келип, адамзаттын жетинчи жана акыркы доору экенин жарыялоодо.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/library/articles/new/Prophets_of_God.html Дауд А. Ханиф (2003): «[[Аллах|Алла]]нын пайгамбарлары». Муслим Санрайз журналы.]&lt;/ref&gt; [[Аллах|Алла]]нын бир күнү адамдардын бир миң жылына тете. ([[Куран]] 22:47) Гулам Ахмад боюнча, жуманын алтынчы күнү жума үчүн өзгөчөлөнгөн (Жамаат намаздары), кудум ушундай анын доору адамзаттын бүткүл дүйнөлүк чогулушу үчүн белгиленген, анда дүйнө бир эле эл аралык дин – [[Ислам]] дининин астында чогулат. 

== Тарых ==
{|  style=&quot;float:right; width:20%; border:1px solid #ddd; margin:0 0 1em 1em; padding:0 0 1em 1em; vertical-align:right; font-size:80%;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;big&gt;Ахмадиялык күндарек&lt;/big&gt;&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1882
|Мырза Гулам Ахмад (элге жарыялабай) 14-[[Ислам]] кылымынын Мужаддиди экенин билдирген)&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1889
|Мырза Гулам Ахмад Ахмадия Мусулман Жамаатын түзгөн.&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1890
|Мырза Гулам Ахмад өзүнүн акырзаманда келе турган «Убада Кылынган Мессия» жана «Имам Махдий» экенин билдирген.&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1908
|Мырза Гулам Ахмад Лахор шаарында каза тапкан. Хакийм Нуруддин Биринчи Халифасы болуп шайланды.&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1914
|Мырза Башируддин Махмуд Ахмад Экинчи Халифасы болуп шайланган.&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1947
|Мырза Башируддин Махмуд Ахмад Лахор шаарына (Пакистанга) көчүп келген.&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1948
|Мырза Башируддин Махмуд Ахмад Рабвах шаарын Жамааттын жаңы борбору катары негиз салган.&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1965
|Мырза Насир Ахмад Үчүнчү Халифасы болуп шайланган.&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1982
|Мырза Тахир Ахмад Төртүнчү Халифасы болуп шайланган.&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1984
|Мырза Тахир Ахмад Лондонго (Англия) көчкөн, Жамааттын борбору дагы Лондонго көчкөн.&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|2003
|Мырза Масрур Ахмад Бешинчи Халифасы болуп шайланган.&lt;hr /&gt;
|}
&lt;!-- END TIMELINE --&gt;

Расмий түрдө Ахмадия Мусулман Жамаатынын тарыхы Мырза Гулам Ахмад 1889-жылдын 23-мартында Индиянын Лудхияна шаарында жайгашкан бир үйдө өзүнүн бир топ шериктеринен алган байъат (ант) менен башталат. Ошентсе да, тарыхты Ахмаддын башталгыч жашоосунан баштасак дагы болот, качан ал өзүнүн келечеги жөнүндө вахий-аян ала баштаган деп айтылат, ал эмес ар кандай дүйнөлүк диндердин рабаяттарынан баштасак да болот. ХIX кылымдын аягында Кадияндык Мырза Гулам Ахмад өзүнүн «[[Ислам]]дын Жүз жылдык Реформатору» (Мужаддиди), каймана мааниде Ыйсанын Экинчи келүүсү жана мусулмандар күтүп жаткан Махдий (туура жолго багытталган инсан) экенин жарыялап, өзүн ээрчигендердин кандайдыр бир көзгө көрүнүүчү санын айрыкча эки облуста, Пенжаб жана Синдхте чогулткан. Ал жана аны ээрчигендер мындай деп билдиришкен: анын келүүсү жөнүндө [[Ислам]]дын Пайгамбары Мухаммад алдын ала айткан, ошондой эле дүйнөдөгү башка диний китептерде дагы алдын ала айтылган. Ахмадия – бул Индияда XIX кылымда миссионердик ишмердүүлүгү кеңири жайылган Христиан динине жана Аария Самаажга жооп катары пайда болгон [[Ислам]] Жамааты.
=== Биринчи Халифа ===

Мырза Гулам Ахмад каза тапкандан кийин [[Хакийм Нуруддин]] бир ооздон анын биринчи орун басары жана Жамаааттын биринчи Халифасы катары шайланган. Анын алты жылга созулган халифалык доорунда ал Курандын англис тилиндеги котормосуна эң жакшы көзөмөлдүк кылган, Англияда Ахмадия Мусулман Жамаатынын биринчи миссиясын ачкан жана Жамааттын ар кандай газета-журналдарына негиз салган, Жамааттын финансылык каражаттарынын өсүп жаткан муктаждыктарынын натыйжасында ал расмий түрдө казынаны ачкан. Аябай көңүл буруучу нерсе, качан Ахмадия Анжуманындагы жогорку кызматты ээлеген кээ бир адамдар анын кээ бир башкаруучулук концепциялары жана Халифанын милдеттери маселесинде ага макул болбогондо, ал киши ички карама-каршылыкты бир жаңсыл кылган.

=== Экинчи Халифа ===
[[Файл:Liwa-e-Ahmadiyya 1-2.svg|left|thumb|300px|Ахмадия Мусулман Жамаатынын Желеги, эң алгач 1939-жылы Экинчи Халифанын доорунда жасалган.]]
Биринчи Халифа каза тапкан соң Азирети Мырза Башируддин Махмуд Ахмад өзүнөн мурунку Халифанын тилегине ылайык экинчи Халифа катары шайланган. Ошентсе да, Мавлана Мухаммад Али жана Хаважа Камалуддин баш болгон тайпа анын орунбасарлыгына катуу каршы чыгып, аны кезектеги Халифа катары кабыл алуудан баш тартышкан, анан көп өтпөй ушул топ Лахордогу Ахмадия Кыймылын негиздешкен. Мырза Гулам Ахмаддын пайгамбарлыгы жана орунбасарлыгы сыяктуу маселелерде кээ бир көз караштык айырмалардын айынан Халифага каршы чыгышкан.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=MdRth02Q6nAC&amp;pg=PA250&amp;dq=&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=OGD7U4_mH87G7AaXpIHgCg&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=split&amp;f=false Саймон Росс Валентина. Ислам жана Ахмадия Жамааты: тарых, ишеним, практика. Колумбия Университети Басмасы. 56-бет.]&lt;/ref&gt; Каршылык көрсөткөндөр менен Халифанын салыштырмалуу аз окугандыгы дагы өз ролун ойногон.&lt;ref&gt;[Фридман Йоханан (2003): Алдын ала кабар уланат: Ахмадий диний ойлорунун аспектилери жанан анын орто кылымдык фону. Оксфорд Университети Басмасы. 21-бет.]&lt;/ref&gt; Ошентип, Лахордогу Ахмадия Кыймылы Лахор шаарында жайгашып, салыштырмалуу бир аз ийгиликке жетишишкен, бирок аларды ээрчигендердин салмактуу санын өзүнө тарта алышкан эмес.&lt;ref&gt;Лахордогу Ахмадия Кыймылы расмий эмес түрдө өз адамдарынын 30,000 болуп, алардан 5,000ден 10,000ге жакын Пакистанда жашганын жарыялаган. Бул жактан алганда, Лахордогу Ахмадия Кыймылы чамасы бүтүн Ахмадия элинин 0.2 пайызын түзөт. Каралсын: Саймон Росс Валентина. Ислам жана Ахмадия Жамааты: тарых, ишеним, практика. Колумбия Университети Басмасы. 61-бет; «Пакистан: Пакистанда Лахордогу Ахмадия Кыймылынын мүчөлөрүнүн ахвалы».&lt;/ref&gt; Жамааттын тарыхында бул окуя «Адашуу» деп эсептелинет жана Жамааттын негиздөөчүсү айткан алдын ала кабарына дагы ишаарат кылат.

Жаш курагында шайланган Махмуд Ахмаддын халифалык доору чамасы 52 жылга созулган. Ал Жамааттын башкаруучулук структурасын түзгөн жана Индия деген суб-континенттен тышкары кеңири жайылган миссионердик ишмердүүлүгүнө көзөмөлдүк жүргүзгөн. Ал шайлангандан бир канча жумадан кийин бүткүл Индиядан Исламга даават кылуу темасында талкуу жүргүзүү үчүн делегаттар чакырылган. Жыйырма жылдан кийин Махмуд Ахмад чет өлкөлөрдө миссияларды ачуу үчүн жана Ахмадий мусулмандарды адеп-ахлактар жагынан өнүктүрүү үчүн бир проектти баштаган. Тахрик-э-Жадид жана Вакф-э-Жадид же «Жаңы Долбоор» жана «Жаңы багыштоолор» биринин артынан бири ачылган, башында Ахмадий мусулмандардын каршылаштарына каршы руханий согуш сыяктуу каралган, ал аркылуу Ахмадий мусулмандар дин үчүн өз убакыттарын жана мал-мүлктөрүн арноого чакырылган. Бир убакытта аталган проект жалпысынан Ислам динин, айрыкча Ахмадия ишенимдерин коргоп, өтө эле кенен адабияттар менен камсыздаган. Ахмадий миссионерлерди даярдоого жана Индия суб-континентинен башка жерлерге жөнөтүүгө да ал акча коротулган.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/library/mahmood1.html Мавлавий Башир Ахмад Дехлавий: «Азирети Мырза Башируддин Махмуд Ахмад»]&lt;/ref&gt;

Анын доорунда 46 өлкөдө миссиялар ачылган, бир топ чет өлкөлөрдө мечиттер салынган жана дүйнөдөгү бир топ ири тилдерде Куран котормолору басмадан чыгарылган. Кийинки халифалардын доорунда дагы Жамаат өз өсүп-өнүгүүсүн уланта берген болсо, кээде тездик менен, бирок ошол өсүп-өнүгүү доорун баштоо иши менен Экинчи Халифа сыймыкта алат. Махмуд Ахмад толтура китептерди жазган, алардын арасында эң маанилүүсү – бул он томдон турган Курани каримдин тафсири.

=== Үчүнчү Халифа ===

[[Мырза Насир Ахмад]] [[Ахмадия]] [[Мусулман]] [[Жамаат]]ынын үчүнчү Халифасы катары 1965-[[Жыл|жыл]]дын 8-ноябрында шайланган. Андан мурунку халифа баштаган [[Миссионер|миссионер]]дик ишмердүүлүгүн дагы өнүктүргөн, айрыкча [[Африка]]да, ошондой эле [[Пакистан]]дын [[Жогорку Кеңеш]]и аталган [[Жамаат]]ты [[Мусулман|мусулман]] эмес азчылык деп токтом чыгарган күндөр аралыгында [[Жамаат]]ка күчтүү жетекчилик кылып жана багыт берип турган.&lt;ref&gt;[https://www.alislam.org/library/nasir1.html «Азирети Хафиз [[Мырза Насир Ахмад]]».]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=2T8oSfy3GZgC&amp;pg=PA89&amp;dq=&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=ogP_U9W4GYa57AaGw4CQBw&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Иштияк Ахмед: «[[Түштүк]] жана [[Түштүк]]-[[Чыгыш]] [[Азия]]да [[Диний|диний]] [[Саясат|саясат]]». Рутледж. 89-бет.]&lt;/ref&gt; Нусрат Жахан Саким деген проект аркылуу [[Африка]]да бир топ клиникалар менен [[Мектеп|мектеп]]терди ачкан жана ал кишинин 1970-[[Жыл|жыл]]ы [[Батыш]] [[Африка]]га жасаган иш сапарынын жемиштеринин бири болуп саналат, ошондой эле бир Ахмадий Халифа тарабынан ал [[Континент|континент]]ке жасалган алгачкы иш сапары деп айтылат. Ал киши заманбап [[Испания]]дагы биринчи [[Мечит|мечит]]инин эң башталгыч таш коюу аземи сапарында: Сүйүү баарына, жек көрүү эч кимге эмес деген Ахмадия [[Девиз|девиз]]ин негиздеген.&lt;ref&gt;Иэн Адамсон: [[Аллах|Алла]]нын бир Пендеси. 127-бет.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Убада кылынган Мессиянын Орун басарларынын &amp;#91;&amp;#91;Өмүр баян{{!}}өмүр баян&amp;#93;&amp;#93;дары». |url=http://whyahmadi.org/1_12.html |access-date=2015-08-31 |archive-date=2014-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126204519/http://www.whyahmadi.org/1_12.html |dead-url=yes |accessdate=2015-08-31 |archivedate=2014-11-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141126204519/http://www.whyahmadi.org/1_12.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.whyahmadi.org/1_12.html |accessdate=2021-08-11 |archivedate=2014-08-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817122519/http://www.whyahmadi.org/1_12.html }}&lt;/ref&gt;
[[Мырза Насир Ахмад]] аталган [[Жамаат]]тын негиздөөчүсү – Мырза Гулам Ахмаддын [[Диалог|диалог]]дорун жана айткандарын топтоо ишине көзөмөлдүк кылган, ошондой эле негиздөөчү көргөн түштөр, ачылыштар жана [[Аллах|Алла]]дан алган вахий-[[Аян|аян]]дарды толук бойдон чогултуу ишине көрсөтмө берген, өзүнөн мурунку халифаны сыйлап, Фазли Умар Фондун негиздеген.

=== Төртүнчү Халифа ===
[[Файл:Baitur Rehman, Washington.jpg|thumb|right|Вашингтон Д.С.ге жакын жайгашкан «Байтур-Рахмаан» аттуу мечит төртүнчү Халифа ачкан бир канча мечиттердин бири.]]
[[Мырза Тахир Ахмад]] 1982-жылдын 10-июнунда өзүнөн мурунку Халифа каза тапкандан кийин эртеси күнү Ахмадия Мусулман Жамаатынын төртүнчү Халифасы катары шайланган. 1984-жылы Пакистан бийлиги тарабынан чыгарылган №20 токтомдон кийин Халифа өзүнө жүктөлгөн милдеттерин аткара албай калган жана Хилаафат институту коркунуч астында калган, Тахир Ахмад Пакистанды таштап, Лондонго (Англияга) көчкөн. Жамааттын борбору Лондондо салынган эң биринчи мечит – «Фазл» мечитине көчүрүлгөн.&lt;ref&gt;Ричард С. Мартин: Ислам жана Мусулман Дүйнөсүнүн Энциклопедиясы. 31-бет.&lt;/ref&gt; Ахмадий мусулмандар үчүн ушул көчүү Жамааттын тарыхында кандайдыр бир жаңы доорду белгилеген. Тахир Ахмад «Муслим Телевидения Ахмадия» аттуу эң алгачкы спутник телеканалын ачкан, Ахмадий мусулман балдардын өмүрүн Жамаат кызматына арноо максатында Вакф-э-Нау проектисин баштаган; жана гуманитардык жардам берүү максатында ар кандай фонддорду ачкан, мисалы: Марям Шаади Фанд (Марям Той Фонду), кысымдарга дуушар болгон адамдар үчүн Саййиднаа Билал Фанд (Саййиднаа Билал Фонду), жана табигый кырсыктарда жабыр тарткандарга жардам көрсөтүү үчүн Humanity First (Адамзат – Биринчи орунда).

Жамаат үчүн Тахир Ахмад ар кандай диндерди тутунган, ар кандай кесиптерди аркалаган жана маданий шарттарга ээ адамдар менен ар кайсы тилдерде Суроо-Жооп жыйындарын өткөргөн. Ошондой эле Ахмад бир топ китептерди да жазган. Алардын эң белгилүүсү төмөнкүлөр: Ислам заманбап суроолорго жооп берет, Алланын атынан адамдарды өлтүрүү? Бүтүндөй адилеттүүлүк, Мээримдүүлүк жана жакын тууганчылык, Перс булуңундагы кризис жана жаңы Дүйнөлүк Тартиптүүлүк жана анын башкы чыгармасы (магнум опус)&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=k7C1sRfldM4C&amp;pg=PA75&amp;dq=&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=OogHVLqpJurD7AaPsoDoCQ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Дэвид Бакли: Суулар кайда кездешет: Конвергенция и взаимодополняемость в терапии и теологии. Карнас Китептери. 75-бет.]&lt;/ref&gt; Вахий-аян, Акыл, Билим жана Чындык.

=== Бешинчи Халифа ===

Төртүнчү Халифа каза болгондон кийин Жамааттын тарыхында эң алгачкы жолу Шайлоо Комитет Мучөлөрү Лондон шаарында жыйынга чакырылган, анда Азирети Мырза Масрур Ахмад Ахмадия Мусулман Жамаатынын бешинчи жана азыркы Халифасы катары шайланган. Өзүнүн тынчтык кабарын өнүктүрүү жана адамзатка кызмат кылууну камсыздоо максатында Ахмад бүткүл дүйнөгө иш сапарын тартып, өлкө жетекчилери менен жолугушууларды өткөргөн, тынчтык конференцияларды өткөрүп келе жатат, жана дүйнөлүк көйгөйлөрдү чечүү үчүн көргөзмөлөрдү ачкан.&lt;ref&gt;[http://www.wsj.com/news/articles/SB10001424127887324059704578474981045877660 «Халифанын керектүүлүгү». The Wall Street Journal. 12-май, 2013-жыл.]&lt;/ref&gt; Учурда өкүм сүргөн чыр-чатактарга жооп кылып, Ахмад дүйнөлүк лидерлерге анын ичинде Каныша Элизабет жана Рим атасы Францискке каттарды жолдогон. Дүйнөдөгү 200дөн ашык өлкөлөрдө жана аймактарда жашаган миллиондогон Ахмадий мусулмандардын руханий жетекчиси болгондугунан, аларга таалим-тарбия берүү үчүн, ага ишенген жамааттар жана жеке адамдарга Ислам дининин принциптерин жеткирүү үчүн жана алар менен алака-байланышты туруктуу бойдон кармоо үчүн Ахмад жер жүзүн кыдырып турат.

== Демографиялар ==

2013-жылга чейин аталган Жамаат дүйнөдөгү 204 өлкөдө жана аймактарда түзүлгөн, көбүрөөк Түштүк Азияда, Батыш Африкада, Чыгыш Африкада жана Индонезияда. Аталган Жамаат дээрлик дүйнөдөгү ар бир өлкөдө саны азчылык мусулман агым болуп саналат.&lt;ref&gt;[«Азчылыктын азчылыгы»]&lt;/ref&gt; Экинчи жагынан алганда, ал дүйнөдөгү көпчүлүк өлкөлөрдө жайылган. Пакистанга окшогон кээ бир өлкөлөрдө иш жүзүндө Ахмадий мусулман болуу мыйзамсыз болуп саналат.&lt;ref&gt;[http://www.dawn.com/news/1057427 1974-жылы «бидъатчылардын» чыгышы: чындыгында эмне болгон?»]&lt;/ref&gt; Жогорудагы кыйынчылыктардын айынан Ахмадий мусулмандарынын санын Жамаат аркылуу дагы жана көз карандысыз уюмдар аркылуу дагы эсептеп чыгууга өтө кыйын. Мына ошондон улам аталган Жамаат «миллиондогон» санда экенин айтат,&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/introduction/index.html «Обзор». Жамааттын расмий сайты.]&lt;/ref&gt; ошентсе да, көпчүлүк көз карандысыз булактар ар кандай божомолдорду айтып, бүткүл дүйнөдө 10 миллиондон 20 миллионго чейин деп божомолдошуп,&lt;ref&gt;Ишенимге каршы чыгуу. «Хьюман райтс вотч» Июнь 2005. 8-бет. «20 миллионго жакын экенин болжолдойт»
- Ларри Деврийз , Дон Бейкер, жана Дэн Овермайер. Британиялык Колумбиядагы Азиялык Диндер. Колумбия Университетинин басмасы. «Учурда аталган Жамааттын 15 миллионго жакын мүчөлөрү жер жүзүнө жайылган».
- Хуан Эдуардо Кампо. Ислам энциклопедиясы. 24-бет. «Ахмадия жамаатынын мүчөлөрүнүн бардыгы 2001-жылы 10 миллиондон көбүрөөк деп болжолдолгон»
- «Ахмадия мусулмандары». pbs.org&lt;/ref&gt; дүйнөдөгү мусулмандардын бир пайызын түзөт деп айтышат.&lt;ref&gt;10дон 20 миллион деген сан дүйнөдөгү мусулман жарандарынын 0.62 пайызынан 1.25 пайызына чейинди билдирет.&lt;/ref&gt; Дүйнөлүк Христиан Энциклопедия боюнча Ахмадия Кыймылы XXI кылымдын башында мусулмандардын эң бат өскөн агымы болуп саналат.&lt;ref&gt;Дүйнөлүк Христиан Энциклопедия боюнча Ахмадия Кыймылы бир канча жылдардан бери эң бат өскөн агымы болуп саналат. Бул үчүн анын эң алгачкы басылмасына каралсын. 2001-жылы басылган нускада өсүш тездиги 3.25 пайыз деп жазылган, бул бардык мусулман агымдардын жана фикх мектептеринин арасында эң жогорку даражадагы көрсөткүч. Каралсын: Дэвид Б. Барретт , Джордж Томас Курьян , Тодд М. Джонсон , Эд . (15-февраль, 2001). Дүйнөлүк Христиандык Энциклопедия. АКШтагы Оксфорд университети басмасы.&lt;/ref&gt; Эң көп Ахмадий мусулмандар жашаган өлкө Пакистан деп айтылат, божомолдорго караганда 4 миллион Ахмадий мусулмандар жашашат. Жарандары бүтүндөй, бирдей уюшулган жана бириккен кыймылдан туруп Халифа тарабынан башкарылат. Ал эми Лахордогу Ахмадия Кыймылы бүтүн Ахмадия жарандарынын 0,2ден да аз пайызын түзөт.&lt;ref&gt;Лахордогу Ахмадия Кыймылы расмий эмес түрдө өз адамдарынын 30,000 болуп, алардан 5,000ден 10,000ге жакын Пакистанда жашганын жарыялаган. Бул жактан алганда, Лахордогу Ахмадия Кыймылы чамасы бүтүн Ахмадия элинин 0.2 пайызын түзөт. Каралсын: Саймон Росс Валентина. Ислам жана Ахмадия Жамааты: тарых, ишеним, практика. Колумбия Университети Басмасы. 61-бет; «Пакистан: Пакистанда Лахордогу Ахмадия Кыймылынын мүчөлөрүнүн ахвалы».&lt;/ref&gt; Индияда Ахмадия мүчөлөрү 60,000ден 1 миллионго чейин бар экендиги болжолдонот. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Ата журттун төмөндөрү» |url=http://www.outlookindia.com/article/wretched-of-the-land/265665 |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2018-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224191623/https://www.outlookindia.com/magazine/story/wretched-of-the-land/265665}}&lt;/ref&gt;

== БАШКАРУУ СТРУКТУРАСЫ ==
=== Халифа ===
[[Файл:Baitul Futuh.jpg|thumb|left|«Байтул-Футух» мечити. Бул Европанын эң чоң мечиттеринин бири. Халифанын жумалык кутбасы МТА деген ТВдан түз эфир аркылуу бүткүл дүйнөгө көрсөтүлөт.]]
Ахмадий мусулмандары Ахмадия Халифалыгын Туура жолдогу Халифаттын (Хилаафат-э-Раашиданын) кайрадан түзүлүшү деп ишенишет. Бул ишеним Убада Кылынган Мессия жана Махдий деп айтылган Мырза Гулам Ахмаддын келүүсү менен кайрадан орнотулган деп айтылат. Ахмадий мусулмандары мындай деп басым жасашат: Куран аяттары (мисалы Куран 24:56) жана бир топ хадистер боюнча, Халифалык бир гана Алла таала тарабынан орнотулат жана ал ыйман келтирип, такыба амалдарды жасап, Алланын жалгыздыгын жактагандарга Алла таала тарабынан берилген белек. Ошондуктан, адамдардын күчү менен Халифатты орнотуунун бир дагы аракети ийгиликтүү болбойт, айрыкча адамдар пайгамбарлык принциптерден алыстап кетишкендеринин натыйжасында аларда такыбалуулук жоголуп, ынтымаксыздыгынын айынан алар халифаны шайлай алышпайт. Алла таала ачылыштар, түштөр жана руханий жетекчилик аркылуу кимди шайлоо керектигин момун-мусулмандардын жүрөктөрүнө салат деп эсептелинет. Эч бир түрдөгү үгүттөөгө, кайрылууларды жасоого же божомолдоого такыр уруксат жок. Ошентип, халифа кандайдыр бир өзүнүн татыктуулугунун негизинде (мисалы, адамдардын көзүнчө ал татыктуу) же шайлоо аркылуу дайындалбайт, ал эми Алланын буйругу менен гана дайындалат. &lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/quran/tafseer/?page=1870&amp;region=E1 Англис тилиндеги Куран Котормосу жана Тафсири. Суррей. Эл аралык Ислам Публикациясы. 1870-бет.]&lt;/ref&gt;
 
Ахмадия ойлору боюнча, халифа үчүн өлкө башчысы болуу зарыл эмес, анын ордуна Халифаттын руханий жана диний маанилүүлүгүнө басым жасалат. Баарынан да жогору, ал (Халифат) Исламдын таалимдерин бийик көтөрүү, бекемдетүү жана жайылтуу үчүн, ошондой эле Мухаммад аркылуу түзүлгөн бүткүл дүйнөлүк жамаатта (үммөттө) жогорку даражадагы руханий жана адеп-ахлактык стандарттарын кармап туруу үчүн кандайдыр бир руханий башкаруучулук. Эгерде халифа өлкө башчысы катары кандайдыр бир бийликке ээ болсо, анда ал күтүлбөгөн жерден болушу мүмкүн жана халифа катары анын жалпы милдеттерине көз каранды гана болот.&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Mirza_Basheer-ud-Din_Mahmood_Ahmad Мырза Башируддин Махмуд Ахмад. Хилаафат-э-Раашидах. (ПДФ) Эл аралык Ислам Публикациясы.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/egazette/updates/the-islamic-khilafat-its-rise-fall-and-re-emergence/ Рафий Ахмад. «Ислам халифаты – анын өсүшү, кулашы жана кайрадан түзүлүшү».]&lt;/ref&gt; Ахмадий мусулмандар халифаны Амирул-Му'минийн (Момун-мусулмандардын Башчысы) деп да аташат. Учурлук жана бешинчи халифа Мырза Масрур Ахмад.

== Кеңеш консулу ==

Мажлис-аш-Шуура же Кеңеш Консулу өтө ыйык термин болуп, аталган Жамаатта Халифадан кийин эң жогорку институт деп эсептелинет. Аны экинчи халифа Мырза Башируддин Махмуд Ахмад 1922-жылы баштаган. Ушул кеңешчи уюм расмий түрдө кеминде бир жылда бир жолу чакырылат. Эл аралык деңгээлде консул халифанын төрагалыгында өткөрүлөт. Анын түпкү максаты – бул өтө маанилүү маселелерде, мисалга, финансылык, проекттер, билим берүү жана Жамаат мүчөлөрү туш боло турган башка маселерде халифага кеңеш берүү. Чогулуш болуп жаткан учурда халифа өз ой-пикирин билдириши мүмкүн, көрсөтмөлөрдү бериши мүмкүн, бериле турган сунуштар жөнүндө өз чечимдерин жарыялашы мүмкүн, же кээ бир маселелелерди талкууга коюуга калтырышы мүмкүн. Ошентсе да, көпчүлүк учурларда халифа көпчүлүк адамдар берген сунуштарды кабыл кылат. Улуттук деңгээлде Кеңешке Амир (Улуттук Президент) төрагалык кылат. Чакырылган кеңеш бүткөн соң сунуштар бекитилүү үчүн халифага жөнөтүлөт, ал аларды кабыл кылышы да мүмкүн, четке кагышы да мүмкүн же кайсы бир бөлүгүн эле кабыл кылышы мүмкүн.(84)&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf «Ахмадият – Чыныгы Исламга Кош келиңиздер» (ПДФ). Эл аралык Ислам Басмасы. 318-324-бет.]&lt;/ref&gt;
=== Жамаат Борборлору ===
[[Файл:Fazl-Moschee 2010.jpg|right|thumb|«Фазл» мечити, Лондондогу эң алгачкы мечит, азыр Ахмадия Мусулман Жамаатынын бүткүл дүйнөлүк борбору болуп саналат.]]
Негизинен, халифа жашаган шаар, айыл же жай гана Ахмадия Мусулман Жамаатынын борбору болуп саналат. Мисалга, 1984-жылда төртүнчү халифа Пакистандан чыгууга аргасыз болгондон бери Жамааттын расмий борбору Англиянын Лондон шаары болуп калган. Мекке жана Медина Ислам дининин ыйык шаарлары өтө эле куттуу деп эсептелинсе дагы, Кадиян шаарчасы Жамааттын руханий борбору деп түшүнүлөт.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf «Ахмадият – Чыныгы Исламга Кош келиңиздер» (ПДФ). Эл аралык Ислам Басмасы.324-бет.]&lt;/ref&gt; Келечекте Ахмадия Халифалыгы дагы бир жолу Мырза Гулам Ахмаддын туулган жери болгон Кадиянга кайтат деп эсептелинет жана бул жөнүндө алдын ала айтылган. Ошентсе да, Индия-Пакистан бөлүнгөн соң Пакистандагы Рабвах шаары 1948-жылдын 20-сентябрында экинчи халифанын колунан негизделгенден бери жер жүзүндөгү башкаруучулук ишмердүүлүгүн аткарып келген. Айрыкча, ал шаар Жамааттын эки борбордук башкаруучулугуна жоопкер, бирок аларга гана жоопкер эмес: Садр Анжуман Ахмадия жана Тахрик-э-Жадид Анжуман.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=MdRth02Q6nAC&amp;pg=PA77&amp;lpg=PA77&amp;dq=&amp;source=bl&amp;ots=E4RpSmcl7S&amp;sig=JQ1kdvaNTozY6hoX80j2aSr7JQg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=5jf6U43DBMHuaPK0gOAL&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Саймон Росс Валентина. Ислам жана Ахмадия Жамааты: тарых, ишеним, практика. Колумбия Университети Басмасы. 86-бет.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Уюштуруучулук структура». |url=http://whyahmadi.org/4_4.html |access-date=2015-09-14 |archive-date=2014-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141128120618/http://www.whyahmadi.org/4_4.html |dead-url=yes |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2014-11-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141128120618/http://www.whyahmadi.org/4_4.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.whyahmadi.org/4_4.html |accessdate=2021-08-11 |archivedate=2014-08-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817122231/http://www.whyahmadi.org/4_4.html }}&lt;/ref&gt; Дагы бир, бирок анча деле чоң болбогон Вакф-э-Жадид Анжуман дагы активдүү. Бардык борбордук башкармалар халифанын көрсөтмөлөрүнүн негизинде иштешет.

Садр Анжуман Ахмадия же Борбордук Ахмадия Консулу а дегенде 1906-жылы Мырза Гулам Ахмад тарабынан негизделген, бүгүнкү күндө ал Индия, Пакистан жана Бангладеште Жамаат ишмердүүлүктөрүн уюштурууга жоопкер; ошондой эле экинчи халифа тарабынан түзүлгөн Анжуман Тахрик-э-Жадид же Жаңы Долбоор Консулу Индия Суб-континентинен башка дүйнөдөгү миссиялар үчүн жоопкер. Ар бир консулдук дагы башка бөлүмдөргө бөлүнөт, мисалга, Финансылык маселелер бөлүмү, Басма сөз бөлүмү, Билим берүү бөлүмү, тышкы иштер бөлүмү, жана чет өлкөлүк миссиялар бөлүмү ж.б.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf «Ахмадият – Чыныгы Исламга Кош келиңиздер» (ПДФ). Эл аралык Ислам Басмасы.324-342-бет.]&lt;/ref&gt; Аягында сөз кылынган Бөлүмдүн көзөмөлдүгү астында Жамаат 15,000ден ашуун мечиттерди, 500дөн ашык мектептерди, 30дан ашуун бейтапканаларды курган жана Курани каримди 70тен ашык тилдерге которгон.&lt;ref&gt;[http://www.ahmadiyya.us/lajna/TEHRIKE-JADID-Scheme.pdf «Тахрик-э-Жадид Долбоору» (ПДФ).]&lt;/ref&gt; Анжуман Вакф-э-Жадид же Жаңы Арноолор Консулу дагы экинчи халифа тарабынан негизделген, ал жер жүзүндөгү айыл жерлеринде жамааттар үчүн диний мугалимдерди тарбиялап-жетиштирүүгө жоопкер.

== БАШКАРУУ МЕКЕМЕЛЕРИ ==
[[Файл:Jamia Ahmadiyya, Rabwah.JPG|left|thumb|Пакистандагы Рабвах шаарында Ахмадия Университетинин имаараты.]]
Ахмадия Мусулман Жамаатынын бардык диний институттарынын арасында Жамия ал-Ахмадия, кээде айрыкча айырмаланып Теология жана Тилдердин Ахмадия Университети деп да которулат. Ал кандайдыр бир Исламий медресе жана билим берүүчү институт болуп, Африка, Азия, Европа жана Түндүк Америкада бир канча тармактары бар. 1906-жылы Мадраса Таалимул-Исламдын (кийичерээк Таалимул-Ислам Колледжи болгон) бөлүмү катары Мырза Гулам Ахмад тарабынан негизделген, ал Ислам динин үйрөтүү жана миссионерлерди тарбиялоо үчүн Ахмадия Мусулман Жамаатынын башкы борбору. Бүтүрүүчүлөр Халифа тарабынан Жамааттын миссионерлери катары дайындалышат.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Уюштуруучулук структура». |url=http://whyahmadi.org/4_4.html |access-date=2015-09-14 |archive-date=2014-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141128120618/http://www.whyahmadi.org/4_4.html |dead-url=yes |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2014-11-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141128120618/http://www.whyahmadi.org/4_4.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.whyahmadi.org/4_4.html |accessdate=2021-08-11 |archivedate=2014-08-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817122231/http://www.whyahmadi.org/4_4.html }}&lt;/ref&gt; (Көбүнчө Мураббий, Имам, же Мавлана, же фикх илиминин адиси болуп, Жамааттын Казылары же Муфтийлери деп аталышат. Жамияны бүтүргөндөрдүн кээ бирлери Исламий тарыхчылар дагы болушкан. 2008-жылга чейин аталган Университетти бүтүргөн 1300дөн ашуун адамдар жер жүзүндө миссионерлер катары кызмат кылышууда.&lt;ref&gt;[http://www.ahmadiyya.us/lajna/TEHRIKE-JADID-Scheme.pdf «Тахрик-э-Жадид Долбоору» (ПДФ).]&lt;/ref&gt;

== ЖАРДАМЧЫ УЮМДАР ==

Ахмадия Мусулман Жамаатында беш тармактуу уюмдар бар. Ар бир уюм өзүнүн мүчөлөрүнүн руханий жана адеп-ахлактык таалим-тарбиясына жооп берет. Лажна Има'иллах бардык уюмдардын эң көлөмдүүсү, жана 15 жаштан өйдө кыз-аялдардан турат; Мажлис Худдаамул-Ахмадия 15 жашынан 40 жашына чейинки жаштардан турат; Мажлис Ансаруллах 40 жашынан өйдө жашындагы эркек мүчөлөрүнөн турат; Насираатул-Ахмадия 7 жашынан 15 жашка чейинки кыздардан турат; Атфалул-Ахмадия 7 жашынан 15 жашка чейинки балдардан турат.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Уюштуруучулук структура». |url=http://whyahmadi.org/4_4.html |access-date=2015-09-14 |archive-date=2014-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141128120618/http://www.whyahmadi.org/4_4.html |dead-url=yes |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2014-11-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141128120618/http://www.whyahmadi.org/4_4.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.whyahmadi.org/4_4.html |accessdate=2021-08-11 |archivedate=2014-08-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817122231/http://www.whyahmadi.org/4_4.html }}&lt;/ref&gt;

== АТАЛГАН ЖАМААТ ==

Эл аралык Ахмадия Мусулман Жамааты Улуттук Жамааттарга бөлүнөт, алардын ар бири Улуттук Борборго ээ. Ар бир Улуттук Жамааттар Аймактык Жамааттарга бөлүнөт, алар кайрадан Жергиликтүү Жамааттарга бөлүнөт.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=GbZJ2ZszYw8C&amp;pg=PA198&amp;dq=&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=3Ez7U9OBGcXm7Ab2hoDYDQ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Джейми С. Скотт. Канадалыктардын диндери. Торонто Университети Басмасы. 198-бет.]&lt;/ref&gt; Көпчүлүк жайларда ар бир жергиликтүү Жамааттын өзүнүн мечити, борбору же даават үйү бар. Амир же Улуттук Президент Жамаатты борбордук мүчөлөрү аркылуу башкарат, Улуттук Амила же Улуттук Башкаруучулук Комитетке жетекчилик кылат, анын мүчөлөрү Улуттук Катчылар, мисалга, Башкы Катчы, Финансылык Катчы, Даават иштери боюнча Катчы, Тарбиялык иштер Катчысы, Билим берүү иштери боюнча Катчы, ж.б. Ушул эле тартиптүүлүк өзүнүн Президенти жана Башкаруу Комитети менен аймактык жана жергиликтүү деңгээлде кайталанат.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Уюштуруучулук структура». |url=http://whyahmadi.org/4_4.html |access-date=2015-09-14 |archive-date=2014-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141128120618/http://www.whyahmadi.org/4_4.html |dead-url=yes |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2014-11-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141128120618/http://www.whyahmadi.org/4_4.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.whyahmadi.org/4_4.html |accessdate=2021-08-11 |archivedate=2014-08-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817122231/http://www.whyahmadi.org/4_4.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf «Ахмадият – Чыныгы Исламга Кош келиңиздер» (ПДФ). Эл аралык Ислам Басмасы.357-360-бет.]&lt;/ref&gt;
[[Файл:Flags at Jalsa Salana Germany 2009.jpg|thumb|220px|2009-жылы Германиядагы Жылдык Жыйында Ахмадия желеги менен бирге Германиянын желеги.]]

== ЖЫЛДЫК АЗЕМДЕР ==

Ахмадий мусулмандары дагы майрамдай турган мусулмандардын Орозо айт жана Курман айт деген майрамдарынан башка Ахмадийлер белгилей турган бир топ аземдер бар, алар диний майрамдар деп саналбайт. Ошондой эле алар үчүн белгиленген күндөрдө аларды белгилөө парыз же зарыл да эмес. Жамааттын эң маанилүү диний аземи – бул Жалса Салана же Жылдык Жыйын, ал Жамаат мүчөлөрүнүн ортосунда диний билимди өнүктүрүү, гармония, достук жана биримдик-ынтымакты өстүрүү максатында өткөрүлүүчү Жамааттын расмий түрдөгү жылдык чогулушу.&lt;ref&gt;[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/09/04/AR2005090401432.html «Биримдик жана Тынчтык антын жаңылатуу». Вашингтон Пост. 5-сентябрь, 2005-жыл.]&lt;/ref&gt; «Пайгамбардын өмүр баяны күнү», «Убада Кылынган Мессия күнү», «Убада Кылынган Реформатор күнү» жана «Хилаафат күнү» өңдүү башка аземдер дагы бар.

== КУУГУНТУКТАР ==

Расмий Ахмадий веб-сайты мүчөлөрүнүн саны он миллиондон көп экенин билдирет, бирок Ахмадийлердин саны ар кандай, 10 миллиондон 20 миллионго чейин айтылат.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=yi8ONIe1fv4C&amp;pg=PA8&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=-jgWU83CCIOZyAPJjoDYCQ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Ишенимге каршы чыгуу. «Хьюман райтс вотч» Июнь 2005. 8-бет. «20 миллионго жакын экенин болжолдойт»

- Ларри Деврийз , Дон Бейкер, жана Дэн Овермайер. Британиялык Колумбиядагы Азиялык Диндер. Колумбия Университетинин басмасы. «Учурда аталган Жамааттын 15 миллионго жакын мүчөлөрү жер жүзүнө жайылган».

- Хуан Эдуардо Кампо. Ислам энциклопедиясы. 24-бет. «Ахмадия жамаатынын мүчөлөрүнүн бардыгы 2001-жылы 10 миллиондон көбүрөөк деп болжолдолгон»

- «Ахмадия мусулмандары». pbs.org]&lt;/ref&gt; Ахмадийлер Курани каримдин активдүү котормочулары жана ишенимдерди өзгөртүүчү адамдар; дүйнөдөгү бир канча аймактарда адамдарды Исламга өткөзүшүп жана биринчи жолу Ислам дини Ахмадийлер аркылуу таанылат. Ошентсе да, көптөгөн мусулман өлкөлөрдө Ахмадийлер Муртад жана каапыр деп эсептелинип, куугунтукталышып жана көбүнчө системалык зулумдуктарга кабылышат.

== БАНГЛАДЕШ ==

Бангладеште фундаменталдык мусулман тайпалары Ахмадийлерди «расмий» түрдө каапыр деп токтом чыгарууну талап кылышкан. Ахмадийлер куугунтуктоого алынган топко айланып, аларга каршылык жана зуулумдук аракеттер кылынууда.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4556318.stm «Бир агымга каршы зордук-зомбулук митинги». Би-Би-Си Жаңылыктары.]&lt;/ref&gt; Эл аралык адам укуктары уюмунун маалыматынын негизинде, аларды ээрчигендер «үй камагына» алынышып жана бир канчасы өлтүрүлгөн. 2003-жылдын аягында Мавлана Мухаммад Хусайн Мумтазий башчы болгон бир нече чоң зулумдук марштарында Ахмадия мечитин тартып алууга буюрган. 2004-жылы Ахмадиянын бардык адабияттарына тыюу салынган.&lt;ref&gt;[https://www.amnesty.org/en/library/index/engasa130052004/ Бангладеш: Ахмадия Жамааты – алардын укуктары корголууга тийиш. Эмнести Интернэшнл.]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ИНДИЯ ==

Индияда Ахмадийлердин олуттуу саны бар.&lt;ref&gt;[http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=topic&amp;tocid=464db4f52&amp;toid=47f237db2&amp;docid=3ae6ad202c&amp;skip=0 «Индияда Ахмадийлердин саны». Канаданын Иммиграция жана Качкындар боюнча Совети. 1-ноябрь, 1991-жыл.]&lt;/ref&gt; Ахмадийлердин көбү Керала, Ражистан, Одиша, Харияна, Бихар, Делхи, Уттар Прадеште жашашат, ал эми аз гана Пенжаб облусуна караштуу Кадиян деген аймакта турушат.

Индиянын мыйзамы боюнча, Ахмадийлер мусулман болуп саналат. Шихабуддин Имбичи Коя Тангал менен К.П. Ахаммед Коя ортосундагы № А.И.Р. 1971 КЭР 206 соттошуусу боюнча 1970-жылдын 8-декабрында Кераланын облустук Сот Ахмадийлердин мыйзамдуу түрдө мусулман экендиги деген тарыхый өкүмдү угузган.&lt;ref&gt;[http://www.thedailystar.net/law/2004/03/03/index.htm Хокуе Ридванул (21-март, 2004-жыл). «Диний эркиндик деген укук жана Ахмадийлердин ахвалы». The Daily Star.]&lt;/ref&gt; Ал соттошууда сот мындай деп чечим чыгарган: Ахмадийлер мусулман болуп саналат жана башка мусулман агымдары аларга  Муртад деп фатва чыгарууга болбойт, анткени алар Ислам тиректеринин негизги эки ишенимине ишенишет: Алладан башка сыйынууга татыктуу эч ким жок жана Мухаммад Алланын кулу жана элчиси.&lt;ref&gt;[http://indiankanoon.org/doc/1400223/ «1970-жылдын 8-декабрында Шихабуддин Имбичи Коя Тхангал менен К.П. Ахаммед Коянын ортосундагы соттошуу». Эки маанилүү сыноодо Ахмадийлер жөнүндөгү шек-күмөндөрдү кетирүү үчүн чыгарылган чечимде ар кандай тексттер мисал катары келтирилген «Алладан башка сыйынууга татыктуу эч ким жок... жана Мухаммад Алланын кулу жана Элчиси».]&lt;/ref&gt;
Ошондуктан, Индияда Ахмадийлердин диний ишмердүүлүктөрүнө кандайдыр бир мыйзамдык тоскоолдуктар жок, ошондой эле Ахмадийлер өздөрүнүн динине амал кылууга көз карандысыз жана өздөрүн мусулман деп айтышат.&lt;ref&gt;[http://www.thedailystar.net/law/2004/03/03/index.htm Хокуе Ридванул (21-март, 2004-жыл). «Диний эркиндик деген укук жана Ахмадийлердин ахвалы». The Daily Star.]&lt;/ref&gt; Ошентсе да, Индияда Ахмадийлерге каршы башка агымдардагы мусулмандар тарабынан кээ бир адилетсиздиктер кылынат. Айрыкча, Индиянын Ислам Университети жана Дарул-Улуум Диёбанд Ахмадийлерге каапыр деген фатва чыгарышкан.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Дарул Улуум Диёбанддын Ахмадийлерге каршы фатвасы. |url=http://darulifta-deoband.org/showuserview.do?function=answerView&amp;all=en&amp;id=519 |access-date=2015-09-14 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905230656/http://darulifta-deoband.org/showuserview.do?function=answerView&amp;all=en&amp;id=519 |dead-url=yes |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2015-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905230656/http://darulifta-deoband.org/showuserview.do?function=answerView&amp;all=en&amp;id=519 }}&lt;/ref&gt; Ахмадийлерге башка агымдардын жетекчилери тарабынан Бүткүл Индия Мусулмандарынын Жеке Мыйзам Комитетине катышууга уруксаты жок, ал мусулман диний жетекчилерден турган кандайдыр бир көз карандысыз башкарма жана Индия өкмөтү аны Индия мусулмандарынын өкүчүлүгү катары эсептейт.&lt;ref&gt;[http://www.dawn.com/news/965384/religious-violence-hastens-india-s-leap-into-d Наквий, Жавид (1-сентябрь, 2008-жыл). «Диний зордук-зомбулук Индияны чуңкур келесоолукка тездетти». Dawn.]&lt;/ref&gt;

2012-жылдын февраль айында Андра Прадештеги Вакф Комитети мурун болуп көрбөгөн кээ бир чечимдерди чыгарып, казыларга Ахмадия Жамааттынын мүчөлөрүнүн никесин кыйбагыла деп айткан.&lt;ref&gt;[http://www.siasat.com/?by_user=94.180.163.199&amp;ref_url=/news/don%E2%80%99t-perform-nikaah-qadiyanis-ap-wakf-board-qazis Адептүүлүк: Эки Алкак (20-февраль, 2012-жыл). «Кадиянийлердин никесин кыйбагыла: АП Вакф борд Казыларга». Сиясат Урду Дейли, Хайдарабад.]&lt;/ref&gt;

== ИНДОНЕЗИЯ ==

Ахмадия Индонезия эгемендүүлүктү алгандан мурун эле ал жерде бар. Ошентсе да, Ахмадиянын Индонезияда кандайдыр бир диний азчылык катары талаштуу экендиги 2000-жылы муслуман фундаментализминин өсүшү менен күч алган. 2008-жылы өтө көп мусулмандар Индонезияда Ахмадия Кыймылына каршы акцияларга чыгышкан. Чоң демонстрациялар аркылуу ушул диний эскичилер (консервативдер) өкмөткө басым кылып Индонезиядагы Ахмадия Жамаатын көзөмөлдөөгө жана кугунтуктоого умтулушкан.
Индонезиядагы калайык-калктын көз карашы Ахмадияга кандай мамиле кылуу керектиги жөнүндө эки башка ой-пикирди жаратты: 
 Индонезиядагы көпчүлүк мусулмандар мындай деп суранышты: Ахмадия Исламдын Мухаммад Алланын акыркы пайгамбары деген негизге ишенимин четке каккандыгы үчүн бүтүндөй тыюу салынсын; Ахмадийлер өздөрүнүн дини катары Исламды колдонбоолору керек, Индонезияда алар үчүн диний эркиндик болуусун кааласа, анда алар өздөрүнүн таанымал динин кармоолору керек.

 Ахмадийлер менен кошо кээ бир азчылыктар жана бир топ бейөкмөт уюмдардын пикиринче, Ахмадийлер өз ишенимдерине жараша амал кылууга эркин болушу керек жана мыйзамда берилген динди тутуу эркиндиги деген укукту пайдаланып, Исламдын туу астында өздөрүн каалагандай чакыруусу мүмкүн.

2008-жылы Ахмадия мүчөлөрүнө «башкаларга даават кылуу» укугун чектөөгө бир мыйзам чыгарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Индонезия Ахмадийлердин ишмердүүлүктөрүнө тыюу салды». Азия Жаңылыктары.И.Т. 6-сентябрь, 2008-жыл. |url=http://www.asianews.it/index.php?l=en&amp;art=12466&amp;size=A |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2009-07-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090724170308/http://new.asianews.it/index.php?l=en&amp;art=12466 }}&lt;/ref&gt; Бир Ахмадия мечити өртөтүлдү.&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?hl=en-GB&amp;v=YIGJhKLhpE4&amp;gl=GB Ахмадияга каршылаш молдо Ахмадия мечиттерине от койду – Индонезия. Ал-Жазийра.]&lt;/ref&gt; Адам укуктары боюнча уюмдар диний эркиндикке коюлган ушул чектөөлөрдү сындашкан. 2011-жылдын 6-февралында Бантен облусуна караштуу Пандегланг деген жерде кээ бир Ахмадия мүчөлөрү өлтүрүлгөн.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Айылдыктар менен Ахмадияны ээрчигендердин ортосундагы чыр-чатакта алты адам мерт болду. Жакарта Пост. 6-февраль, 2011-жыл. |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/02/06/six-killed-clash-between-villagers-and-ahmadiyah-followers.html |access-date=2015-09-14 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827070711/http://www.thejakartapost.com/news/2011/02/06/six-killed-clash-between-villagers-and-ahmadiyah-followers.html |dead-url=yes |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2011-08-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827070711/http://www.thejakartapost.com/news/2011/02/06/six-killed-clash-between-villagers-and-ahmadiyah-followers.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/02/06/six-killed-clash-between-villagers-and-ahmadiyah-followers.html |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2011-08-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827070711/http://www.thejakartapost.com/news/2011/02/06/six-killed-clash-between-villagers-and-ahmadiyah-followers.html }}&lt;/ref&gt; 
Акыркы бир канча жылдарда дин эркиндигине жасалуучу чабуулдар күчөп кетти, анын ичинде физикалык түрдө чабуулдар жасалды, айрым тайпаларга ибадат кылууга тыюу салынды, жана алардын мечиттерине от коюлду. Демократия жана Тынчтык Институту Сетаранын маалыматтары боюнча 2008, 2009 жана 2010-жылдары 17, 18 жана 64 окуялары болгон.&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2011/feb/18/indonesia-pluralism-persecution-ahmadiyah Джиллиан Терзис (18-февраля 2011-жыл). «Индонезия эми плюрализм үчүн кандайдыр бир кулактандыруу бала эмес». The Guardian.]&lt;/ref&gt; Ушул күн бардык диндерге көрсөтүлгөн кысымдарды камтыганына карабай, учурда Ахмадийлерге каршы көрсөтүлгөн кысымдар өтө маанилүү жана коркунучтуу, андан кийин христиандар жана өздөрүнүн «таза, чыныгы, фундаменталист мусулмандар» экенин билдирүүчү башка мусулман агымдар дагы кысымга алынышкан.

2011-жылы аталган агым Индонезияда бүтүндөй «тыйылсын» деген кеңири жайылган чакырууларга кабылган.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-13155924 МкГеоун Кейт. «Ахмадия деген мусулман агым Индонезияда чектөөлөргө дуушар болууда». Би-Би-Си. 21-апрель, 2011-жыл. (Видео)]&lt;/ref&gt; 2011-жылдын 6-февралында жүздөгөн башка мусулмандар бир Ахмадий үйүн курчоого алышып, үч адамды сабап өлтүрүшкөн. Таяктар менен сабап өлтүрүлгөн адамдардын жылаңач сөөктөрү жана ал окуяны полиция кызматкерлери карап тургандыгы интернетке жүктөлгөн жана кийинчерээк эл аралык медиадан көрсөтүлгөн.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Аллард, Том. Зордук-зомбулук тобунун чыр-чатагы өлүм менен аяктаган соң соттошуу башталды. The Sydney Morning Herald. 27-апрель, 2011-жыл. |url=http://www.smh.com.au/world/trial-begins-after-shocking-mob-violence-ends-in-slaying-20110426-1dv37.html |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2014-07-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703125113/http://www.smh.com.au/world/trial-begins-after-shocking-mob-violence-ends-in-slaying-20110426-1dv37.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.smh.com.au/world/trial-begins-after-shocking-mob-violence-ends-in-slaying-20110426-1dv37.html |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2014-07-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703125113/http://www.smh.com.au/world/trial-begins-after-shocking-mob-violence-ends-in-slaying-20110426-1dv37.html }}&lt;/ref&gt;

== ПАКИСТАН ==
[[Файл:Kalima erasing from Ahmadiyya-Mosque.JPG|thumb|right|Күбөлүк келимеси, Исламдын негизги тиреги жана аны Пакистандагы полиция кызматкери бир Ахмадий мечиттен өчүрүп жатат.]]
Болжолу 2-5 миллионго жакын Ахмадий Пакистанда жашашат жана ал жер жүзүндө жашаган көпчүлүк Ахмадийлеридин үйү болуп саналат.&lt;ref&gt;Пакистандагы 1998-жылдагы каттоо боюнча 291,000 (0.2 пайыз) Ахмадий Пакистанда жашашат. Ал эми Ахмадия Мусулман Жамааты 1974-жылдан бери каттоого кошулбай калган, бул нерсе Пакистан расмий түрдө көрсөткөн сан туура эмес экенин далилдейт. Көз карандысыз уюмдар Пакистандагы Ахмадийлердин саны 2 миллиондон 5 миллиондун ортосунда болушун болжолдойт.  Ошентсе да, көбүнчө 4 миллион деген сан айтылат. Каралсын:
- 2 миллиондон көбүрөөк: Канаданын Иммиграция жана Качкындар боюнча Совети (2008-12-04). «Пакистан: Ахмадийлердин ахвалы, анын катарында мыйзамдык абалы жана саясий, окуу жана иштөө укуктары; коомчулуктун Ахмадийлерге мамилеси (2006-жылдын ноябры, 2008-жыл)». 
- 3 миллион: Адам Укуктары боюнча Эл аралык Фонду: Эл аралык Факты-Табуу Миссиясы. Ой-пикир эркиндиги жөнүндөгү Пакистандагы Уюм жана Ассамблея. Чыгыш 408/2, 2005-жылдын январы, С. 61 (ПДФ)
- 3-4 миллион: Эл аралык Дин Эркиндиги боюнча Комиссия: АКШтагы Эл аралык Дин Эркиндиги боюнча Комиссиянын Жылдык Отчёту. 2005-жыл, С. 130
- 4,910,000: Джеймс Минахан: Ата мекени жок улуттардын Энциклопедиясы. Жер жүзүндөгү Этникалык жана улуттук топтор. Грийнвуд Басмасы. Вестпорт 2002-жыл. 52-бет
- «Пакистан:Лахордогу Ахмадия Кыймылынын мүчөлөрүнүн Пакистандагы ахвалы».&lt;/ref&gt; Бул Ахмадийлерди алар Мухаммад пайгамбардын акыркы пайгамбар экенине ишенишпейт деп расмий түрдө каапыр деп токтом чыгарган жападан-жалгыз өлкө; жана алардын дин эркиндиги бир катар жарлыктар, амалдар жана мыйзамдык кошумчалар аркылуу тартылып алынган. 1974-жылы Пакистандын парламенти Ахмадийлерди каапыр деп мыйзам чыгарган,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Хан, Навийда. «Бийликтин күнөөлөрү: Соода маркасы аркылуу руханий маселелерге кызмат кылуу». Сарай Рийдер 2005-жыл: Голые Деян. 184-бет. |url=http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf |access-date=2015-09-14 |archive-date=2013-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014182238/http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf |dead-url=yes |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2013-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014182238/http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2013-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014182238/http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf }}&lt;/ref&gt; өлкө баш мыйзамына мусулман сөзүнө «Мухаммад пайгамбардын акыркы пайгамбар экендигине ишенген адам мусулман» деген аныктама киргизилген.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«1974-жылы башмыйзамга кылынган (экинчи кошумча)» |url=http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/amendments/2amendment.html |accessdate=2015-09-15 |archivedate=2001-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20010828025648/http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/amendments/2amendment.html }}&lt;/ref&gt; 1984-жылы Пакистандын аскердик өкүмдары Генерал Зыяул-Хак № 20 жарлыкты чыгарган.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/urdu/pdf/Mahzarnama.pdf Парламентка сунушталган сунуштоону ушул жерден көрүүгө болот: Хан, Навийда. Махзарнама (ПДФ). Эл аралык Ислам Басмасы.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Хан, Навийда. «Бийликтин күнөөлөрү: Соода маркасы аркылуу руханий маселелерге кызмат кылуу». Сарай Рийдер 2005-жыл: Голые Деян. 178-бет. |url=http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf |access-date=2015-09-14 |archive-date=2013-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014182238/http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf |dead-url=yes |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2013-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014182238/http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2013-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014182238/http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf }}&lt;/ref&gt; «Исламга каршы ишмердүүлүктөрдү» токтотуу үчүн чыккан жарлык Ахмадийлерди өздөрүн мусулман деп айтуудан же «өзүн мусулман катары» көрсөтүүдөн тыюу салды. Мунун мааниси, аларга элдин алдында өз исламдык ишенимин колдонууга же өз ибадат жайларын мечит деп айтууга тыюу салынды.&lt;ref&gt;Хайнер Билефельдт: «Адам Укуктары маселесинде мусулмандардын үндөрү». Чейректик адам укуктары, 1995-жыл 17-том 4-сан 587-бет.&lt;/ref&gt; Ахмадийлерге Пакистанда мыйзамдын негизинде Ахмадий болбогон мечиттерде же элдик намазканаларда, азан чакыруу, адамдарга Ассаламу алайкум деп айтуу, элдин алдында Куран окууга, адамдарга даават кылууга, аларды Ахмадий кылууга же өздөрүнүн диний материалдарын даярдоого, бастырууга жана жайылтууга тыюу салынды. Ушул амалдарды кылганы үчүн 3 жылга эркинен ажыратылат. Паспорт же Улуттуук ID картаны алуу үчүн арыз берилгенде, ар бир пакистандыктан Мырза Гулам Ахмадды жалганчы пайгамбар жана бардык Ахмадийлерди каапыр деп ант берүү талап кылынат.&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Mohammed_Hanif Ханиф, Мухаммад (16-июнь, 2010-жыл) «Эмнеге Пакистандагы Ахмадия Жамааты расмаий түрдө жек көрүлөт?» Би-Би-Си Жаңылыктары.]&lt;/ref&gt; Теориялык физика боюнча Нобел сыйлыгын уткан Абдус Салам Ахмадий болгондуктан анын мүрзөсүнө коюлган таштан «мусулман» деген сөз өчүрүлүп салган.&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Mohammed_Hanif Ханиф, Мухаммад (16-июнь, 2010-жыл) «Эмнеге Пакистандагы Ахмадия Жамааты расмаий түрдө жек көрүлөт?» Би-Би-Си Жаңылыктары.]&lt;/ref&gt;

Мыйзам жана Башмыйзамга Пакистандагы Ахмадийлер жөнүндөгү киргизилген кошумчалар күчүнө киргенде өлкөнүн ар кайсы аймактарынан Ахмадийлердин үзгүлтүксүз кысымга алынып жатканы жана жек көрүүгө дуушар болгон кабарлар келе баштады. Ахмадийлер ар кандай диний тайпалар баш болгон бир топ чабуулдарга кабылышкан.&lt;ref&gt;[http://harvardhrj.com/  Ахмадия Жамаатынын Пакистанда кысымдарга дуушар болгондугу: Эл аралык мыйзам жана Эл аралык алака-байланыштардын негизинде бир анализ. Адам Укуктары боюнча Гарвард Журналы, 16-том сентябрь 2003.
«Пакистанда бир агымга жасалган чабуулда сегиз адам өлдү». Би-Би-Си Жаңылыктары.
«Пакистанда бир агымдын кеңселерине кулпу салынды». Би-Би-Си Жаңылыктары.]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Пакистандагы ар кандай мусулман агымдарга караштуу бардык диний окуу жайларында жана медреселерде айрыкча Ахмадия ишенимдерин жокко чыгаруу максатында зарыл окуу материалы окутула баштады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Тарик Рахман: Чоочун дүйнөлөрдүн тургундары. Т Рахман – Заманбап Түштүк Азия, 2004. Пакистандагы Окуу Системасына бир обзор. 15-бет. |url=http://sites.uoit.ca/student_accessibility/index.php?utm_source=redirect&amp;utm_medium=web&amp;utm_campaign=sas%2FArticles%2FDAW.pdf |access-date=2021-08-23 |archive-date=2015-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704090043/http://sites.uoit.ca/student_accessibility/index.php?utm_source=redirect&amp;utm_medium=web&amp;utm_campaign=sas%2FArticles%2FDAW.pdf |dead-url=yes |accessdate=2021-08-23 |archivedate=2015-07-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150704090043/http://sites.uoit.ca/student_accessibility/index.php?utm_source=redirect&amp;utm_medium=web&amp;utm_campaign=sas%2FArticles%2FDAW.pdf }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://sites.uoit.ca/student_accessibility/index.php?utm_source=redirect&amp;utm_medium=web&amp;utm_campaign=sas%2FArticles%2FDAW.pdf |accessdate=2021-08-23 |archivedate=2015-07-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150704090043/http://sites.uoit.ca/student_accessibility/index.php?utm_source=redirect&amp;utm_medium=web&amp;utm_campaign=sas%2FArticles%2FDAW.pdf }}&lt;/ref&gt; 

Пакистанда 2005-жылы өткөрүлгөн «сурамжылоо» боюнча, Пакистандагы бейөкмөт мектептердеги окуучулар өлкөлдөгү диний сабырдуулук жөнүндө өз ой-пикирлерин билдиришти. Жүргүзүлгөн изилдөөдө топтолгон маалымааттар боюнча, а түгүл Пакистандын кат-сабаттуу класстарынын арасында дагы эң аз укукка ээ адамдар болуп Ахмадийлер эсептелинет экен. Ушул эле изилдөөдө, ошол мыкты даражадагы мектептердеги мугалимдер өздөрүнүн окуучуларына караганда Ахмадийлерге карата дагы азыраак даражадагы сабырдуулукту көрсөтүштү. Пакистандагы Пенжаб облусунда жайгашкан ошондой мектептер, университеттер жана мугалимдер тарабынан Ахмадийлер куугунтукталган. Куугунтуктоолор ар түрдүү социалдык бойкот, кубалоо, коркутуу жана саны көпчүлүк агымдардагы экстремист студенттер, мугалимдер жана ректорлор тарабынан Ахмадий студенттерге каршы чыгарылган зуулумдуктарды түзөт.&lt;ref&gt;[http://www.dawn.com/news/669566/ahmadis-the-lightning-rod-that-attracts-the-most-hatred «Ахмадийлер: жарыктыктын таягы эң жаман жек көрүүнү тартып алат». Dawn. 28-октябрь 2011-жыл)]&lt;/ref&gt;

2010-жылдын 28-майында Ахмадийлерге каршы өтө эле кайгылуу жана кырсыктуу окуя болуп, бир диний экстремист уюмунун (Пенжабдагы Талибан Кыймылы) бир канча мүчөлөрү Лахордогу эки Ахмадий мечитине кирип, ок ачышып, андан кийин алардын үчөөсү өздөрүн жардырып жиберишкен. Ал чабуулдардын айынан жалпысынан 86 адам каза болуп, 100дөн ашуун адам жарадар болушкан.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Аныктык – Лахордогу чабуулдарда 86 Ахмадий мерт болду». Жамааттын расмий сайты. 12-июнь, 2010-жыл. |url=http://www.alislam.org/egazette/press-release/clarification-86-ahmadis-died-in-the-lahore-attacks/ |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2016-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160503074303/http://www.alislam.org/egazette/press-release/clarification-86-ahmadis-died-in-the-lahore-attacks/ }}&lt;/ref&gt; Жамаат мүчөлөрү жума намазын аткарганы мечиттерде чогулушкан.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/10181380 «Пакистандагы мечиттерге жасалган чабуулдардан бир топ адамдар жок болду» Би-Би-Си Жаңылыктары. 28-май, 2010-жыл.]&lt;/ref&gt; Ал чабуулдарга жооп кылып Пакистандагы саны азчылык уюмдарынын министри Шахбаз Бхатти Ахмадия Жамаатын көрүп кетти.

== ПЛЕСТИНАДАГЫ АЙМАКТАР ==

Плестинадагы аймактарда Ахмадийлер кысымдарга алынышууда.&lt;ref&gt;http://www.israeltoday.co.il/def{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== САУД АРАБИЯСЫ ==

Ахмадийлер Сауд Арабиясында үзгүлтүксүз кысымдарга алынышууда.&lt;ref&gt;[http://www.thepersecution.org/press/08/sp080324.html «Сауд Арабиясында Ахмадийлердин кысымдарга дуушар болгондугу». Persecution.org.]&lt;/ref&gt; 2007-жылдын 24-январында Human Right Watch деген уюм Сауд Арабиясынын падышасы Шах Абдуллага ачык катты жолдоп, Сауд Арабияда Ахмадия ишенимдерине каршы диний кысымдарды токтотууну суранышкан. 2006-жылдын ноябрында жана 2007-жылдын февралында эки кат жолдонуп, Сауд Арабиясынын бийлигине сын-пикир айтуучулардын Сауда Арабиясына сапар тартуусуна коюлган чектөөлөрү алынып салуусу суралган.&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2007/02/08/letter-king-abdullah «Шах Абдуллага кат». ХРВ. 8-февраль, 2007-жыл.]&lt;/ref&gt; Human Right Watch ошол каттарга кандайдыр бир жооп кайтарылганын же кайтарылбаганын билдире элек.

Сауд Арабиясынын диний мыйзамы боюнча, Ахмадийлер башка мусулман эместер менен чогуу Меккеге барууга чектелишкен, бул нерсе алардын милдетүү ибадат болуп эсептелинген ажылык зыяратын аткаруу мүмкүнчүлүгүнө чектөө салган.

== Тектеш макалалар ==
* [[Хакийм Нуруддин]]
* [[Мырза Насир Ахмад]]
* [[Мырза Тахир Ахмад]]

== Адабияттар ==
{{примечания|2}}

== Шилтмелер ==
* [http://www.alislam.org Ахмадия Мусулман Жамаатынын расмий веб-сайты.]
* [http://www.alislam.org/introduction/Islam-Ahmadiyyat.html Ислам Ахмадия – [[Ыйман]]дын кайрадан жандалуусу.]
* [http://www.persecutionofahmadis.org/ Ахмадийлердин кысымга алынуусу.]
* [http://www.ahmadiyya-islam.org/kg/  Ахмадия Мусулман Жамаатынын кыргызча расмий веб-сайты.]

[[Категория:Ислам]]
[[Категория:Ахмадия| ]]</text>
      <sha1>99q43btcaeduij8i09yon354tt59fum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Островский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53662</id>
    <revision>
      <id>653066</id>
      <parentid>573253</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7812" sha1="ehbsg3s10yg23kinrla1ud7nhm6nab2" xml:space="preserve">{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 0.5em 1em; width:20em; clear:right;&quot;
|-
|colspan=2 style=&quot;text-align:center; color:blak&quot; | '''Александр Островский''' &lt;br /&gt;
[[Файл:Aleksandr Nikolayevich Ostrovsky 2.jpg|thumb|center|250px]]
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;sky blue&quot; colspan=2 style=&quot;font-size: small&quot; |'''Жалпы маалымат'''
|-
|colspan=2 style=&quot;text-align:center;&quot; |
|-
|'''Төрөлгөндө берилген аты:''' || Александр Николаевич Островский
|-
|'''Туулган  жылы:''' ||  31-март, (жаңыча - 12 апрель) 1823 - жыл.
|-
|'''Туулган жери:''' || [[Москва]] шаары, [[Россия империясы]]
|-
|'''Өлгөн  жылы:''' ||  14 июнь (эскиче - 2-июнь), 1886-жыл.
|-
|'''Өлгөн  жери:''' || Щелыково  шаары,  Кострома губерниясы,[[Россия империясы]] 
|-
|'''Өлкө:''' || 
|-
|'''Ишмердүүлүгү:''' ||  [[драматург]]
|-
|'''Наамдары:''' || Петербург илимдер академиясынын корреспондент-мүчөсү
|-
|'''Чыгармачылык активдүүлүгү:''' ||1846-1886-жылдар
|-
|} 

'''Александр Николаевич Островский''' - 19-кылымда жашап өткөн атактуу орус драматургу. Орус адабиятынын классиги.&lt;br /&gt;

== Кыргыз театрларында коюлган пьесалары ==
Кедейлик кемтик эмес&lt;br /&gt;
Мышыкка күндө май кайда&lt;br /&gt;
Добул&lt;br /&gt;
[[Сепсиз кыз (пьеса)|Сепсиз кыз]]&quot;&lt;br /&gt;
Күнөөсүз күнөөлүүлөр&lt;br /&gt;

&quot;Добул&quot;, &quot;Сепсиз кыз&quot; драмаларында башкы ролдорду (Катерина, Лариса Огудалова) кыргыз театры менен киносунун улуу актрисасы [[Кыдыкеева, Бакен|Бакен Кыдыкеева]] ойногон.&lt;br /&gt; 
&quot;Добулда&quot; Кабаниханы [[Күйүкова, Даркүл|Даркүл Күйүкова]], Дикойду [[Муратбек Рыскулов]] ойношкон.&lt;br /&gt;
&quot;Сепсиз кызда&quot; Паратовду [[Кытаев Насыр|Насыр Кытаев]] ойногон.&lt;br /&gt;
&quot;Күнөөсүз күнөөлүүлөр&quot; драмасында Кручининаны [[Молдобаева, Зоя|Зоя Молдобаева]] менен [[Ажыбекова, Гүлсара|Гүлсайра Ажыбекова]], Незнамовду [[Далбаев, Сатыбалды|Сатыбалды Далбаев]] менен [[Козукеев, Жумабек|Жумабек Козукеев]], [[Думанаев, Чоробек Осмонович|Чоробек Думанаевдер]], Коренкинаны [[Ажыбекова, Гүлсара|Гүлсайра Ажыбекова]], Галчиханы [[Күмүшалиева, Сабира|Сабира Күмүшалиева]] ойношкон.

== Драматургиясы ==
* Семейная картина
* Свои люди — сочтёмся 
* Неожиданный случай
* Утро молодого человека 
* Бедная невеста 
* Не в свои сани не садись
* Бедность не порок
* Не так живи, как хочется 
* В чужом пиру похмелье
* Доходное место
* Праздничный сон до обеда
* Не сошлись характерами
* Воспитанница 
* Гроза 
* Старый друг лучше новых двух
* Свои собаки грызутся, чужая не приставай
* Женитьба Бальзаминова 
* Козьма Захарьич Минин-Сухорук 
* Тяжёлые дни
* Грех да беда на кого не живёт
* Воевода 
* Шутники
* На бойком месте
* Пучина
* Дмитрий Самозванец и Василий Шуйский
* Тушино 
* Василиса Мелентьева
* На всякого мудреца довольно простоты
* Горячее сердце
* Бешеные деньги
* Лес
* Не всё коту масленица
* Не было ни гроша, да вдруг алтын 
* Комик XVII столетия 
* Снегурочка
* Поздняя любовь 
* Трудовой хлеб
* Волки и овцы 
* Богатые невесты
* Правда хорошо, а счастье лучше 
* Женитьба Белугина
* Последняя жертва 
* Бесприданница 
* Добрый барин
* Дикарка
* Сердце не камень
* Невольницы
* Светит, да не греет
* Без вины виноватые
* Таланты и поклонники 
* Красавец мужчина
* Не от мира сего 

Алтымыштан ашык пьеса жазган.&lt;br /&gt;
Орустун көпөстүк турмушун өтө даана чагылдырган сүрөткер.&lt;br /&gt;

== Шилтемелер ==
* [http://gctm.ru/branches/dmo/ Дом-музей А. Н. Островского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121118070321/http://gctm.ru/branches/dmo/ |date=2012-11-18 }}
* [http://www.ostrowskybio.narod.ru Интересные факты биографии Островского А Н]
* [http://www.school-city.by/index.php?option=com_content&amp;task=category&amp;sectionid=18&amp;id=417&amp;Itemid=159 Произведения Островского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605031308/http://www.school-city.by/index.php?option=com_content&amp;task=category&amp;sectionid=18&amp;id=417&amp;Itemid=159 |date=2009-06-05 }} в [http://www.school-city.by Школьной библиотеке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616050955/http://school-city.by/ |date=2013-06-16 }} (формат совместимый с Word, прозрачное архивирование при открытии)
* [http://www.school-city.by/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=10857&amp;Itemid=159 Островский Александр Николаевич — биография, жизнь и творчество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202142153/http://www.school-city.by/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=10857&amp;Itemid=159 |date=2014-02-02 }}
* [http://biblioteka.teatr-obraz.ru/avtor-pjesa/ostrovskii пьесы Островского в театральной библиотеке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305094847/http://biblioteka.teatr-obraz.ru/avtor-pjesa/ostrovskii |date=2016-03-05 }}
* [https://web.archive.org/web/20160327044402/https://itunes.apple.com/be/app/id349546333?mt=8 пьесы Островского для iPhone и iPad]
* [http://www.belcanto.ru/snegurochka.html Опера Н. А. Римского-Корсакова «Снегурочка» по мотивам одноименной сказки А. Н. Островского]
* [http://kostromka.ru/revyakin/literature/267.php  Как приходит комедиограф на «чужую сцену»: франкоговорящий Островский]

[[Категория:Орусия]]
[[Категория:Театр]]
[[Категория:Искусство]]
[[Категория:Маданият]]
[[Категория:Көркөм өнөр]]
[[Категория:Драматургдар]]
[[Категория:Орус адабияты]]
[[Категория:Орус маданияты]]
[[Категория:Орус жазуучулары]]</text>
      <sha1>ehbsg3s10yg23kinrla1ud7nhm6nab2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хилльшайд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59716</id>
    <revision>
      <id>653038</id>
      <parentid>582607</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>42227</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Hillscheid.svg]] → [[File:DEU Hillscheid COA.svg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] · Request from the original uploader</comment>
      <origin>653038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4578" sha1="nro2tt0l2gyopcoa5b4vtwh0x3dvarp" xml:space="preserve">{{ОЖ
 |статусу                 = муниципалитет 
 |кыргызча аталышы           = Хилльшайд 
 |расмий аталышы            = Hillscheid 
 |сүрөтү                   = [[Сүрөт:Wachtposten 1 68 Hillscheid.jpg|330px]] 
 |баш ийгени                = 
 |өлкө                      = Германия 
 |герб                 = DEU Hillscheid COA.svg
 |желек                      = 
 |гербдин сүрөттөлүшү     = 
 |желектин сүрөттөлүшү          = 
 |гербдин туурасы             = 
 |желектин туурасы                   = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=24 |lat_sec=23 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=41 |lon_sec=55 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |чек аранын түрү             = 
 |таблицадагы чек ара        = 
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү    = 
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = Германия жерлери{{!}}Жер 
 |облус                  = Рейнланд-Пфальц 
 |таблицадагы облус         = Рейнланд-Пфальц 
 |район түрү              = Германия району{{!}}Району
 |район                  = Вестервальд 
 |таблицадагы район         = Вестервальд (район){{!}}Вестервальд 
 |коомдун түрү              = 
 |коом                   = 
 |таблицадагы коом         = 
 |ички бөлүнүшү           =  
 |башчысынын түрү           = 
 |башчысы                  = Артур Брайден 
 |негизделген күнү         = 
 |биринчи белгиленген           = 
 |мурунку аталышы        = 
 |статустун берилиши             = 
 |аймагы              = 14,08 
 |бийиктиктин түрү         = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 300 
 |климаты                 = 
 |расмий тили              = 
  |калкы                = 2496 
  |элди каттоо жылы             = 2010 
  |жыштыгы              = 
  |агломерация             = 
  |улуттук курамы          = 
  |диний курамы = 
  |этнохороним            = 
 |убакыт аралыгы           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коду            = 02624 
 |почта индекси           = 56204 
 |почта индекстери        = 
 |автоунаа коду         = WW 
 |идентификатордун түрү      = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду 
 |цифралык идентификатор   = 07 1 43 031 
 |Commons түрмөгүндө     =  
 |сайты                   = http://www.hillscheid.de/ 
 |сайтынын тили               = de 
}} 
'''Хилльшайд''' ({{lang-de|Hillscheid}}) — [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия Жерлери|жеринде]] жайгашкан [[муниципалитет]].  [[Вестервальд (район)|Вестервальд]] районуна кирет.

Калкы — 2496 киши (2013-жыл)&lt;ref&gt;[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)&lt;/ref&gt;. Аянты — 14,08 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''07 1 43 031''. Муниципалитеттин башчысы — Артур Брайден.


==Булактар==
{{Булактар}}

==Тышкы шилтемелер==
* [http://www.hillscheid.de/ Расмий сайты]

{{Рейнланд-Пфальц райондору}}
{{Германия:Вестервальд району:Шаарлар}}
{{RhinelandPalatinate-geo-stub}}

[[Категория:Рейнланд-Пфальц шаарлары]]</text>
      <sha1>nro2tt0l2gyopcoa5b4vtwh0x3dvarp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гюнзероде</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64727</id>
    <revision>
      <id>653162</id>
      <parentid>609532</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>15757</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Guenserode.png]] → [[File:DEU Günserode (Kyffhäuserland) COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>653162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4051" sha1="h329svxciq9nhw3i76c7i0mypkk9ikt" xml:space="preserve">{{ОЖ
 |статусу                 = муниципалитет 
 |кыргызча аталышы           = Гюнзероде 
 |расмий аталышы            = Günserode 
 |сурөтү                   =  
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                      = Германия 
 |герб                 = DEU Günserode (Kyffhäuserland) COA.svg 
 |желек                      = 
 |гербдин сүрөттөлүшү     = 
 |желектин сүрөттөлүшү          = 
 |гербдин туурасы             = 
 |желектин туурасы                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=18 |lat_sec=28 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=2 |lon_sec=57 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |чек аранын түрү             = 
 |таблицадагы чек ара        = 
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү    = 
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = Германия жерлери{{!}}Жер 
 |облус                  = Тюрингия 
 |таблицадагы облус         = Тюрингия 
 |район түрү              = Германиянын райондору{{!}}Район 
 |район                  = Кифхойзер 
 |таблицадагы район         = Кифхойзер (район){{!}}Кифхойзер 
 |коомдун түрү              = 
 |коом                   = 
 |таблицадагы коом         = 
 |ички бөлүнүшү           =  
 |башчысынын түрү           = 
 |башчысы                  = Луц Гросстюк 
 |негизделген күнү         = 
 |биринчи белгиленген           = 
 |мурунку аталышы        = 
 |статустун берилиши             = 
 |аймагы              = 8,52 
 |бийиктиктин түрү         = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 180 
 |климаты                 = 
 |расмий тили              = 
  |калкы                = 172 
  |элди каттоо жылы             = 2010 
  |жыштыгы              = 
  |агломерация             = 
  |улуттук курамы          = 
  |диний курамы = 
  |этнохороним            = 
 |убакыт аралыгы           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коду            = 034671 
 |почта индекси           = 06567 
 |почта индекстери        = 
 |автоунаа коду         = KYF 
 |идентификатордун түрү      = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду 
 |цифралык идентификатор   = 16 0 65 027 
 |Commons түрмөгүндө     = Günserode 
 |сайты                   =  
 |сайтынын тили               = de 
}} 
'''Гюнзероде''' ({{lang-de|Günserode}}) — [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Тюрингия|Тюрингия жеринде]]  жайгашкан [[муниципалитет]].  [[Кифхойзер (район)|Кифхойзер]] районуна кирет.

Калкы — 172 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты — 8,52 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''16 0 65 027''. Муниципалитеттин башчысы — Луц Гросстюк.


== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==
* 

{{Тюрингия райондору}}
{{Германия:Кифхойзер Район:Шаарлар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Категория:Тюрингия шаарлары]]</text>
      <sha1>h329svxciq9nhw3i76c7i0mypkk9ikt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шоушенктен качуу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67744</id>
    <revision>
      <id>653172</id>
      <parentid>386242</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16985" sha1="t4jkz9hcg5yxp89skrir7p5he3gpxxm" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           =  Шоушенктен качуу
| Сүрөтү          = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Фрэнк Дарабонт]]
| Продюсер       = [[Ники Марвин]]
| Сценарийи     = Фрэнк Дарабонт
| Негизинде       = {{Негизинде|''[[Рита Хейуорт жана Шоушенктен качуу]]''| [[Стивен Киң]]}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|&lt;!-- Only these seven actors are listed on the billing block from official posters of the film --&gt;
* [[Тим Роббинс]]
* [[Морган Фримен]]
* [[Боб Гантон]]
* [[Уилям Садлер |Уилям Садлер]]
* [[Клэнси Броун]]
* [[Гил Беллоус]]
* [[Жэймс Уайтмор]]
}}
| Музыкасы          = [[Томас Нүман]]
| Оператору = [[Рожер Дикинс]]
| Редактору        = [[Ричард Фрэнсис-Брүс]]
| Студия         = [[Castle Rock Entertainment]]
| Жайылтуучу    = [[Columbia Pictures]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|1994|09|10|[[1994 Toronto International Film Festival|Торонто]]|1994|09|23|АКШ}}&lt;!--- Per [[WP:FILMRELEASE]], first release and release of production country only ---&gt;
| Узактыгы        = 142 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 142:22--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Shawshank Redemption |url=http://bbfc.co.uk/releases/shawshank-redemption-3 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |accessdate=August 15, 2015 |archive-date=2015-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150121084851/http://www.bbfc.co.uk/releases/shawshank-redemption-3 |dead-url=yes |archivedate=2015-01-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150121084851/http://www.bbfc.co.uk/releases/shawshank-redemption-3 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $25 млн&lt;ref name=&quot;BoxOffice&quot;&gt;{{cite web |title=The Shawshank Redemption (1994) |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=shawshankredemption.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=January 4, 2010}}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $58 млн&lt;ref name=&quot;Residuals&quot;&gt;{{cite web |last=Adams |first=Russell |title=The Shawshank Residuals |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702304536104579560021265554240 |work=[[The Wall Street Journal]] |date=May 22, 2014 |accessdate=February 5, 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

'''&quot;Шоушенктен качуу&quot;''' ({{lang-en|The Shawshank Redemption}}) — 1994-жылы [[Фрэнк Дарабонт]] тарткан жана жазган америкалык драма. Тасмага [[Тим Роббинс]] жана [[Морган Фриман]] катышкан. Тасманын сценарийи [[Стивен Киң|Стивен Киңдин]] &quot;[[Рита Хейуорт жана Шоушенктен куткаруу]]&quot; новелласына негизделип, күнөөнү мойнуна албаганына карабай аялын жана анын көңүлдөшүн өлтүрдү деген күнөө менен Шоушенк мамлекеттик түрмөгө камалган Энди Дүфрейн аттуу банкир аттуу окуяны баяндайт. Энди түрмөдө &quot;Ред&quot; лакап аттуу Эллис Бойд менен достошот жана түрмө күзөтчүсү аны акча өндүрүүгө жумшаганда аны коргоп калышат.

&quot;Шоушенктен качуу&quot; киносынчылардан жылуу пикир алганы менен &quot;[[Кылмыш окуясы]]&quot; сыяктуу тасмалардын атаандаштыгынан улам аз сатылып, кирешеси да аз болгон. Тасма 7 Оскар сыйлыгына жана башка бир топ сыйлык наамдарына талапкерлиги көргөзүлгөн жана киносынчылардан аткаруу чеберчилиги, окуясы жана тасманын реалдуулугу боюнча алкышка татыган. &quot;Castle Rock Entertainment&quot; Тед Төрнердин колуна өтөөрү менен тасма 1997-жылдан баштап Төрнердин телетармагында дээрлик күнүгө көргөзүлүп жатып популярдуу боло баштаган. Азыр болсо тасма 1990-жылдардагы эң мыкты тасмалардын бири болуп эсептелет. Тасма VHS, DVD, Blu-ray жана телевидениеде ийгиликке жетишкен.

Тасма &quot;AFI&quot; рейтингинин 100 жылда 100 тасманын ичине кирген (10 жылдык мааракесинде). 2015-жылы АКШ Конгрессинин китепканасы тасманы &quot;маданий, тарыхый же эстетикалык баалуу&quot; деп Улуттук кино реестринде сактоо үчүн тандап алган.


== Сюжет ==
1947-жылы [[Мэн|Мэн штатынын]] соту тарабынан Энди Дюфрейндин, мурдагы банктын вице-президенти, аялын жана анын ойношун өлтүрүп салгандыгы тууралуу иши каралып жаткан. Энди күнөөнү моюнга албайт, бирок ошол эле учурда кылмыш болгон түнү мас болгондугу үчүн эмне кылганын такыр эстей албайт. Өлтүрүү болгонго чейин Энди аялынын ойношу менен көрүп калып, ажырашууга макул болбой койгон. Андан соң ал барга барып, көп ичип алып, аялы кеткен үйгө барганда алар жок болот, Дюфрейндин жанында тапанчасы бар болчу, аларды күтүп отуруп, соолугуп, үйүнө кетип калат. Ал эми эртеси үй кызматкери Дюфрейндин аялы жана ойношун атылган денелерин көрөт. Эндинин тапанчасын полиция таппай коёт, жана баардык далилдер ага каршы турган, ошондуктан сот аны өмүр бою эркинен ажыратып, өзүнүн каардуулугу менен белгилүү болгон Шошенк түрмөсүнө түшөт. Түрмөнүн башчысы Нортон кудайга калп эле ишенгшенин көрсөткөн, ал эми күзөт кызматыны башчысы Хедли Энди менен чогуу келген жаңы соттолгондордун бирин өзүнүн каардуулгун көрсөтүү үчүн өлгөнгө чейин сабап салат.

Дюфрейн абактын кир жуучу жайында иштеп калат да, бир нече убакыттан кийин негр Ред менен таанышып калат. Ред-өзүнүн байланыштары аркылуу ар кандай товарларды түрмөнүн аймагына алы кирип, &quot;дүкөн&quot; кызматын аткарган. Энди андан балка сурап, ал ташты иштетүгө кызыгаарын айтып, буйрутма кылат. &quot;Кыздар&quot; деп аталган топтун мүчөлөрү Дюфрейнге тийишип, сексуалдык зомбулук көрсөтүүгө аракет жасашканы менен Энди аларга моюн сунбай, акырына чейин күрөшөт.

1949-жылы, Реддин жардамы менен Энди түрмөнүн чатырын оңдоп жаткан бригадага кошулуп, бир күнү Хедлинин мурастан калган салыкты кантип төлөйм деп башы катып жатканын айтканда угуп калып, ага өз кенешин берип, жардам берет. Хедли Эндиге ыраазычылык ирээтинде пиво берип, кийинчерээк &quot;Кыздар&quot; тобу Эндиге кайра кол салышканда анын башчысын майыл болуча сабап салат да, андан кийин алар аны жайына коюшат. Дюфрейндин иш оңолуп, китепканада иштеп калат. 

Дюфрейн абактын кароолчуларына финансылык жана юридикалык консультацияларды бере баштайт жана салык декларацияларды толтурат. Бара-бара түрмө башчы Дюфрейн өмүрүндө кылып көрбөгөн финансылык махинацияларды жасай баштайт. Нортондук уурдап тапкан акчаларын мурда жашабаган, чыныгы жашоодо такыр жок эле адамга, документтерин жасап, анын аты-жөнүн жазып, жада калса анын атынан салык да төлөгөн Энди &quot;жок&quot; адамга которот. Ошол эле учурда ал штаттын Сенатына кат жолдоп отуруп, 6 жылдан кийин араң акча бөлүнүүсүнө жана китепкананы эски китеп менен камсыз кылуусуна жетишет. Дагы төрт жылдан кийин китепканага жыл сайын акча бөлүнүп турм ай болуп, китепкана үлгүлүү болот. Муну  түрмө башчы өз убагында турмөнү укмуш кылып өзгөртүп жатам деген мааниде журналисттерге көргөзүп, колдонуп кетет. Ал &quot;Ичинен жана сыртынан&quot; деген программа иштеп чыгат. Анын негизинде абактагы адамдар түрмөнүн сыртында коомго пайда алып келчү жумуштарды жасашчу. 

Арадан Энди түрмөгө түшкөн күндөн бери 20 жыл өтөт. Түрмө башчы аны колдонуп, толтура мыйзамсыз акча жасап турган. Энди башка абакта отургандарды да окутуп, билим бере баштаган. Томми Уильямс - жаш ууру менен да иштешип, ага сабак берип, анын окуган тууралуу аттестат алууга тестке даярдай баштайт. Томми &quot;канаатандыраарлык&quot;деген баа алып, мурдагы отуруп келген абактагы чогуу отурган адамдын кылган күнөөсүн Эндиге айтып берет. Анын айтымында чогуу отурган адам гольф-клубдун ээсин жана анын ойношун өлтүргөнү жана ал кылмыш үчүн аны эмес, аялдын күйөөсүн түрмөгө отургузуп салат. Энди түрмо башчыны ишин кайра карап берүүнү суранат. Бирок ал мындай акылдуу &quot;акча жасагычты&quot; колдон чыгаргысы келбей, макул болбой коёт. Дюфрейнди узак мөөнөткө карцерге камап, Томмини сүйлөшүүгө чакырат. Андан Эндиге айтып берген окуяны так далилде йаласынбы дегенде ооба деп жооп берет. Ошондуктан мурдатан даярданып турган хедли вышкадан Томмини белги берилгенде калп эле качып бараткандагысы үчун деп атып салат.

Дюфрейн карцерден бошонуп, жөнөкөй камерага келет жана мурдагыдай эле башчыга иштейт. Редге бир жолу ал түрмөдөн чыккандан кийин Тынч океандын жээгинде жайгашкан Сиуатанехо деген шаарга мейманкана кураарын жана бул шаардын атын эстен чыгарбасын өтүнөт. Жана Редге Бакстон деген шаардагы бир жер жөнундо айтып берет. Ред тамактануу учурунда жанындаг ыдосторуна энди жөнүндө айтат. Алар карцерде отуруп Энди жинди болуп кеткенин жана өзүнө кол салаарын айтышып, абдан коркушат.

Эртеси күнү ал камерада жок болуп чыгып, качып кеткени билинет. Дубалда илинип турган кыздын плакатынын артында Энди түнү менен көп жылдар аралыгында туннель казып, анын топурагын сейилдегенге чыкканда байкатпай төгүп турган. Ошол түнү ал туннель менен өтүп, дааратканын агындысы өткөн трубаны чагылган чартылдаган сайын таш менен чаап жырыт, үнү башкаларга билинген эмес, чагылган деп ойлошкон. ал труба менен түрмөнүн аймагынан чон сууга чейин бутуна костюм шым, туфли жана эң керектүү нерселерин баштыкка салып байлап сойлоп өткөн. Түрмө башчы жана баардык күзөтчүлөр түрмөнү жана тегерек аймакты тинтип жаткан кезде Энди бир топ банктаврга барып, Нортондун акчаларын которуп турган &quot;Калп&quot; кишинин эсептерин жаап, болгон 370 миң акчаны алып кетет жана гезиттин редакциясына Шоушенк түрмөсүндө болуп жаткан коррупциялык схемалар жөнүндө материалдаржды жиберетю Жыйынтыгында Хедли кармалып, ал эми Нортон полиция келгенде эшикти ачпай, өзүн өзү өлтүрөт  

Кийин Ред Мексикага жакын жайгашкан Форт Хэнкок шаарынан алынган открытка алат жана Энди кайсыл жерден чек араны өтекөндүгүн билет. Кезексиз чыгаруу боюнча комиссия өтүп(Ред андан бир нече жолу өткөн, бирок баарында тең кайра түрмөгө калтырылган), ал эркиндикке чыгат. Бүт өмүрүн темир тор артында откөргөн Ред чыныгы жашоодо жашай албасын билип, өзүн өзү өлтүрөйүн дейт, бирок аны Эндиге берген убадасы эле кармап турган. Ал айткан жерди таап, ал жерде кат таап окуйт, ал кат Эндиден болчу. Кийин ал Мексикага келип, Энди айткан шаарындагы Тынч океандын жээгинен эски досун табат. 

== Тартылгандар ==
* [[Тим Роббинс]] — ''Энди Дюфрейн''
* [[Морган Фримен]] — ''Эллис Бойд «Ред» Реддинг''
* [[Боб Гантон]] — ''директор Сэмюэл Нортон''
* Уильям Сэдлер — ''Хейвуд''
* Клэнси Браун — ''капитан Байрон Хедли''
* Джил Беллоуз — ''Томми Уильямс''
* Марк Ролстон — ''Богз Даймонд''
* Джеймс Уитмор — ''Брукс Хэтлен''
* Ларри Бранденбург — ''Скит''
* Нил Гвинтоли — ''Джиггер''
* Брайан Либби — ''Флойд''
* Дэвид Прувал — ''Снуз''
* Рени Блейн —  ''Эндинин аялы''

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:1994-жыл]]</text>
      <sha1>t4jkz9hcg5yxp89skrir7p5he3gpxxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уринбой Рахмонов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72679</id>
    <revision>
      <id>653160</id>
      <parentid>651837</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:31:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48588" sha1="lzugkdhtrghulclldsg0qr5o690evdc" xml:space="preserve">{{Кинематографчы
 |ысымы                = Уринбой Рахмонов
 |нукура ысымы         = Ўринбой Раҳмонов
 |сүрөт                =|Urinb
 |туурасы              = 200px
 |сүрөттүн баяндамасы  = Уринбой Рахмонов театрдын негиздөөчүсү
 |төрөлгөндөгү ысымы   = Ўринбой Раҳмонбердиевич (Шерғозиевич) Раҳмонов
 |туулган датасы       = 1910
 |өлгөн датасы         = 1980
 |туулган жери         = [[Ош шаары]], [[Ош уезди]], [[Түркстан]]
 |өлгөн жери           = [[Ош шаары]], [[Ош облусу]], [[Кыргыз ССР]] 
 |кесиби               = [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры]]нын негиздөөчүсү, көркөм жетекчиси, башкы режиссёру, [[артист]]и жана [[акын]]
 |жарандыгы            = {{Өлкө желеги|Орусия империясы}}&lt;br /&gt;{{Өлкө желеги|СССР}}
 |активдүү жылдары     = [[1920]] — [[1958]] жылдары
 |багыты               = Театр [[артист]]и
 |киностудия           = 
 |сыйлыктары           = 
 |imdb_id              = 
 |сайт                 = 
}}

'''Уринбой Рахмонбердиевич Рахмонов''' ({{lang-uz|Ўринбой Раҳмонов}}; ([[1910]]-[[1980]]), [[Ош шаары]], [[Ош уезди]], [[Түркстан]] - [[Ош шаары]], [[Ош облусу]], [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]] - [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры]]нын негиздөөчүсү, көркөм жетекчиси, башкы режиссёру, [[Кыргызстан|кыргызстандык]] [[артист]], театралдык ишмер жана [[акын]], ал [[Кыргызстан]]дын маданиятын жана көркөм өнөрүн өнүктүрүүгө зор салым кошкон, Кызыл-Кыштак айылдык кеңешинин төрагасы.

== Өмүр баяны ==
'''Уринбой Рахмонов''' 4 март [[1910]] жылы [[Ош шаары]]нда, кызматчыларды үй-бүлөсундө төрөлгөн. Анын атасы [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] [[Кыргызстан]]дын театралдык кыймылынын негиздөөчүсү болчу, [[Ош шаары]]нын [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|театрынын]] биринчи негиздөөчүсү, уюштуруучусу, биринчи директору жана корком жетекчиси, Кыргызстанда жаңы мамлекеттүүлүктүн түптөлүшүнүн башында [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] [[Кара кыргыз автономиялуу областы|Кара-Кыргыз автономиялуу областын]] түзүүдө активдүү роль ойногон. 
Уринбой Рахмонов 10 жашга толгондо, ал [[1920]] жылы өзүнүн чыгармачылыгын [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Ош театрында]] баштаган. 1920-жылы труппа Гулом Зафаринин “Көрүстөнда” чыгармасы негизинде “Жетим” пьесасын койгон. Жетимдин ролун труппанын көркөм жетекчиси [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимовдун]] 10 жаштагы уулу Уринбой Рахмонов ойногон. 10 жаштагы артист Уринбой Рахмоновдун апасы Бибихан жана чоң энеси Биби Солиха ошол кезде каза болуп калышкан, ал эми Уринбой пьесада энесинин мүрзөсүндөгү жетим баланын ыйын жана онтоосун так чагылдырган. Эненин мүрзөдөн чыккан үндөрүн жана ыйын курч драмалык түрдө чагылдырылган. Бул сахналык пьеса көрүүчүлөргө абдан күчтүү таасир этип, алардын сезимдерин козгогон. Бул пьеса аркылуу автор коомдогу социалдык теңсиздик жана жетимдер көйгөйүн сахнага алып чыгып, аларды агартуу идеялары менен байланыштырган. 

Ошондон тартып Уринбой Рахмонов жаш жигиттердин ролдорун ойноп, ошол эле учурда труппанын актёрлоруна жардам берип, бир нече милдеттерди аткарган. [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Ош драма театрында]] артист болуп иштеген, мындан тышкары, [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|театрды]] калыптануу жана уюштуруу оор жылдарда кошумча он кызмат ордун аткарган: режиссер жардамчысы, [[драматург]], обончу, музыкант, суфлёр, [[сүрөтчү]], гримёр, [[ырчы]], [[акын]], ал чакан пьесалар жана обондор учун ырлар жазган. Ошол обондорга [[Кыргыз ССР]]инин эл артисти, биринчи аял бийчи [[Моминова, Разияхан|Розия Муминова]] бийлеген&lt;ref&gt;{{cite web|title=Они стояли у истоков|url=[https://archive.is/ZiH72]|accessdate= 20 сентября 2015|publisher=ЭхоОша|date=2011-06-11 |author=Рахмонов, Д.|archiveurl= |archivedate=|quote=}}&lt;/ref&gt;.

[[1934]] жылы [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|театр]] жамаатын курамында [[Ленинград]], [[Москва]], [[Ташкент]] шаарларында биринчи гастролдорундо катышкан. [[1934]] жылдын августунда театралдык жамааттын курамында 70 адам [[Ленинград]] шаарына гастролдорго барды. [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Театр]] репертуары &quot;Фархад менен Ширин&quot;, &quot;Лейла менен Маджнун&quot; жана башка өзбек пьесалары тузду. [[Ленинград]]дын искусство сүйүүчүлөру [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|театр]] чыгыштарын жакшы кабыл алышты, ошондуктан узак эмеске пландаштырылган бул гастролдор дээрлик бир айга созулдуу. [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Театрдын]] жамааты чыгармачыл жолугушууларды ишканаларда, окуу жайларында, укмуштуу [[«Аврора» (крейсер)|&quot;Аврора&quot; крейсерда]] жүргүздү.

Бардыгы болуп 22 [[концерт]] беришти. Гастроль аягында артисттерди [[Ленинград]] партия обкомунун биринчи катчысы Сергей Миронович Киров кабыл алды, ал белгилегендей, коюлган спектаклдер жана концерттер [[ленинград]]дыктарга чоң таасир кылды жана алардын эсинде калат. Жолугушууга Уринбой Рахмонов, А. Насриддинов, Кадыржан Хамидов, З. Умаров, Гуламжан Исраилов, Б. Махмудов, Тожихон Хасанова, [[Маидова, Лайлихан|Лайлихон Моидова]], Р. Ахмедов, Б. Ортиков, И. Худайбердиев, Зиямиддин Шакиров, Лутфулло Ходжаев, Р. Мухаммаджанов, Ж. Юсупжанов, Ж. Мухаммаджанова, Д. Каюмов, П. Салиев жана башкалар катышкан. Жолугушуунун аягында алар С.М. Киров менен сүрөткө түшүүштү. С.М Киров өлгөндөн кийин [[1936]] жылы [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|театрге]] С.М. Кировдун аты коюлду.

[[1934]] жылы [[Ташкент]]те пахтакер алдыңкылардын чогулушу өткөрүлгөн. [[Өзбек ССР]] [[Борбордук аткаруу комитети]] президиумдун төрагасы [[Ахунбабаев Юлдаш|Юлдаш Ахунбабаевтын]] чакыруусу боюнча [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|театрдын]] жамааты слёт катышуучуларыне [[концерт]] коюу үчүн [[Ташкент]]ке барды. Слёт катышуучулары обончу [[Тарак, Абдулла Файзулла|Абдулла тарок Файзуллаевдун]], артисттер Уринбой Рахмоновдун, [[Моминова, Разияхан|Р. Муминованын]], Т. Хасанованын, [[Маидова, Лайлихан|Л. Моидованын]], К. Хамидовдун, Ж. Исраиловдун чыгыштарын кулак тундурган кол чабуулар менен кабыл алды. [[1934]] жылы Уринбой Рахмонов [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|театр]] курамында [[Москва]] гастролдорунда эле катышкан. 26 май-4 июнь [[1939]] жылы [[Москва]]да кыргыз искусствосунун I декадасында катышкан жана чыгармачылык топ катышуучулары [[Калинин, Михаил Иванович|М.И. Калинин]] менен жолукту&lt;ref&gt;[http://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php?subaction=showfull&amp;id=1422800665&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=1&amp; Биографии знаменитостей]&lt;/ref&gt;.

[[1939]] жана [[1940]] жылдары [[Бишкек (шаар)|Фрунзе шаарында]] гастролдордо катышкан. 

[[Улуу Ата-Мекендик согуш]]тун башынан бери театрдын көптөгөн артисттери өз ыктыяры менен согушке барды. Согушта Уринбой Рахмонов оор жараат алгандан кийин, [[Ош шаары]]на жиберилди. Ал 1942-жылы театрдын көркөм жетекчиси болуп дайындалды жана театрды 1949-жылга чейин жетектеген.

[[Улуу Ата Мекендик согуш]] мезгилинде [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Ош театрынын]] [[артист]]тери фронттордо болуп жана жоокерлерге мекенчилдик спектаклдер койду. Уринбой Рахмонов, Б. Хасанова, Э. Бутаева, М. Атабаев жоокерлерди эрдикке чакырды. Бул жылдары сахнада Уринбой Рахмонов тарабынан Камил Яшиндын &quot;Бороон&quot;, &quot;Оккупанттерге өлүм!&quot;, Сабир Абдулланын &quot;Курбан Умаров&quot;, Уйгундын &quot;Жашоо ыры&quot;, Билль-Белоцерковскийдын &quot;Чек арачылар&quot; , [[Корнейчук Александр Евдокимович|Корнейчуктун]] &quot;Фронт&quot; чыгармалары коюлду. Театралдык жамаат эмгекчилердин массасын аскердик-патриоттуулук духунда тарбиялоого чоң салымын кошкон. Театралдык жамааттын чыгармачылык потенциалын ачып берүү үчүн сахнага Уринбой Рахмонов тарабынан коюлган Хамзанын &quot;Бай жана батрак&quot;, &quot;Майсаранын жоруктары&quot;, [[:ru:Тренёв, Константин Андреевич|К. Тренёвдун]] &quot;Любовь Яровая&quot; [[Шиллер Иоган Кристоф Фридрих|Шиллердын]] &quot;Алдоо жана сүйүү&quot;, С. Абдулланын &quot;Тахир менен Зухра&quot;, М. Ордубадинын &quot;5 сомдук келин&quot;, Хуршидтын &quot;Фархад менен Ширин&quot;, К. Яшиндын &quot;Гулсара&quot;, Уйгундын &quot;Жаз&quot;, &quot;Алтынкуль&quot; чыгармалары чоң ролду ойноду&lt;ref&gt;[https://www.centrasia.org/person2.php?st=1386185035 Центразия Персоны]&lt;/ref&gt;.

Уринбой Рахмонов [[1949]]-[[1954]] жылдары [[Кара-Суу району]]нун [[Кызыл-Кыштак, Кара-Суу району|Кызыл-Кыштак айылдык]] кеңешинин төрагасы [[1954]]-[[1965]] жылдары [[Кызыл-Кыштак, Кара-Суу району|Кызыл-Кыштак айылында]] [[Почта байланыш түйүнү|почтанын]] башчысы болуп иштеген. [[1965]] жылдан соода системасында иштеген. Бирок, [[1949]] жылы ал [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|театрдан]] жумуштан кеткен болсо да, буга карабастан [[1958]] жылгача штаттан тышкары, жумуштан кийин [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|театрда]] башкы жана эпизодик ролдорду ойноду. Көрүүчүлөр жана сынчылар ал аткарган &quot;5 сомдук келин&quot; драмасындагы ата, немец офицеринын жана башка чыгармалардагы ойногон башкы ролдорун белгилеп кетишкен. Уринбой Рахмоновдун [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Ош театрынын]] түзүүгө жана [[искусство]]го кызмат кылууга сиңирген эмгеги [[2010]] жылы чыккан [[Абдугани Абдугафуров]]тун &quot;Ош академик театры&quot; китебинде 1 жана 3-беттеринде чагылдырылган, 42 бетте [[1940]] жылдагы театр афишасынын актёрлор тизмесинде № 19 астында анын аты жана фамилиясы көрсөтүлгөн. Бош убактысында ал озу туулган жана өмүрүнүн аягына чейин жащшаган [[Ош шаары]]ны жана [[Сулайман-Тоо]]ну атагын чыгарган ырларды жазган. Анын көпчүлүк туугандары [[искусство]] жана [[маданият]] ишмерлери болуу себеби, акын Ходжаназар Хувайдо ([[1704]]-[[1780]]) алардын тууганы. Уринбой Рахмонов карылык убагында [[Ош шаары]]ндагы [[Сулайман-Тоо]]сунда жайгашкан [[Бабур Захиреддин Мухаммад|Бабур]]дун уйун карачу жана аны жайлуу кылды. [[Сулайман-Тоо]]суна качан көтөрүлгөндө ар жолу, ал өзу менен эки челек сууну алып жана өзу отургузгон дарактарды сугарган. Көп ырлары гезиттерде жарыяланган. 12 баланы тарбиялады. Улук уулу [[Рахмонов, Дилдорбек Уринбоевич|Дилдорбек ажы Рахмонов]] эле [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Киров атындагы Ош драма театрында]] иштеди жана үч кинофильмда эпизодик роль ойногон. Башка уулу [[Рахмонов, Дарвишбек Уринбоевич|Дарвишбек палван Рахмоновда]] жашоосун [[искусство]]го кызмат кылууга багыштады жана ал [[Өзбекстан]]дагы [[Калдиргоч цирк труппасы|&quot;Калдиргоч&quot; (Чабалекей)  үлгүлүү цирктик труппанын]] көркөм жетекчиси болуп иштейт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Актёрская династия |url=http://www.echoosha.narod.ru/March07/deti.htm |accessdate=2015-02-03 |archivedate=2015-02-03 |archiveurl=https://archive.today/20150203020052/http://www.echoosha.narod.ru/March07/deti.htm }}&lt;/ref&gt;.

Кызыл-Кыштак айылдык кеңешинин төрагасы, кийин Кызыл-Кыштак айылындагы почта бөлүмүнүн башчысы Уринбой Рахмоновдун сунушу менен 1953-жылы 3 айылдык кеңеш - Кызыл-Кыштак, Шуро жана Ишкаван бириктирилген. Бириктирилген Кызыл-Кыштак айылдык кеңешинин төрагасы болуп Уринбой Рахмонов 1954 жылга чейин башкарган. Кызыл-Кыштак айылдык кеңешин «Шоро» колхозунун төрагасы Эшонхон Рахмонов 1954 жылдан 1968 жылга чейин башкарган.

Кызыл-Кыштак айылдык кеңешинин төрагасы Уринбой Рахмоновдун сунушу менен жана анын жетекчилигинде Кызыл-Кыштак айыл аймагынын [[Жаңы-Турмуш (Кара-Суу району)|Жаңы-Турмуш]], Сураташ, Бешкапа, [[Коммунист, Кара-Суу району|Коммунист]], Керме-Тоо, [[Кызыл-Байрак (Кара-Суу району)|Кызыл-Байрак]], Ишкаван айылдарында жаңы жерлер өздөштүрүлгөн. Азыр ал жерлерде он миңдеген адамдар жашайт.

[[Кыргыз Республикасынын президенти|Кыргыз Республикасынын Президентинин]] 2023-жылдын 29-декабрындагы жарлыгы менен Кызыл-Кыштак айыл аймагынын аймагы [[Ош|Ош шаарынын]] курамына киргизилген.

Уринбой Рахмонов [[Ош облусу]]нун, [[Ош шаары]]нын, [[Кара-Суу району]]нун Кенештеринин [[депутат]]ы жана бир нече жолу [[Кызыл-Кыштак, Кара-Суу району|Кызыл-Кыштак айылдык]] Кеңешинин [[депутат]]ы, Ош облусунун обкомунун, Кара-Суу райкомунун бюросунун мүчөсү болуп шайланган.

== Театрдагы чыгармачылыгы ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Год
! Название
! Оригинальное название {{lang-uz}}
! Автор
|-
| 1920 || Сирота || Етим || [https://web.archive.org/web/20190823130559/https://ziyouz.uz/ozbek-ziyolilari/gulom-zafariy/ Гулом Зафарий]
|-
| 1922 || Наказание клеветников || Туҳматчилар жазоси || [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]]
|-
| 1923 || Лолахон || Лолахон || [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]]
|-
| 1924 || Рапорт с юга || Жанубдан рапорт || Махмуд Рахмон
|-
| 1925 || Гулсара || Гулсара || К. Яшен и М. Музаффаров
|-
| 1926 || Два коммуниста || Икки коммунист || К. Яшен
|-
| 1927 || Друзья || Ўртоқлар || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1928 || Внутри || Ичкарида || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1929 || Халима || Ҳалима || [https://web.archive.org/web/20190823130559/https://ziyouz.uz/ozbek-ziyolilari/gulom-zafariy/ Гулом Зафарий]
|-
| 1929 || Ажи-ажи || Ажи-ажи || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1930 || Истории на хлопковом поле || Пахта шумғиялари || Умаржон Исмоилов
|-
| 1931 || [[:ru:Женитьба (пьеса)|Женитьба]] || Уйланиш || [[Гоголь, Николай Васильевич|Н.В. Гоголь]]
|-
| 1932 || Переводчик || Тилмоч || [[:ru:Уйгур-Маджидов, Маннон|Маннон Уйгур]]
|-
| 1933 || [[:ru:Аршин мал алан]] || Аршин мол олон || [[Узеир Гажибеков]]
|-
| 1934 || [[:ru:Ревизор (комедия)|Ревизор]] || Ревизор || [[Гоголь, Николай Васильевич|Н.В. Гоголь]]
|-
| 1935 || История заговорила || Тарих тилга кирди || [[:ru:Сафаров, Назир Сафарович|Назир Сафаров]], Зиё Саид
|-
| 1935 || Сожжём || Ёндирамиз || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1936 || Вместо смерти || Ўлим ўрнига || [[:ky:Жусуп Турусбеков|Ж. Турусбеков]]
|-
| 1936 || [[:ru:Любовь Яровая (спектакль, 1951)|Любовь Яровая]] || Любов Яровая || [[:ru:Тренёв, Константин Андреевич|К. Тренёв]]
|-
| 1936 || Комсомольский взвод || Комсомол взводи || Тожизода
|-
| 1937 || Обман и любовь || Макр ва муҳаббат || [[Фридрих Шиллер]]
|-
| 1937 || Фархад и Ширин || [[«Фархад менен Ширин»]] || Ш. Хуршид
|-
| 1938 || Слуга двух господ || Икки хўжайинга бир қул || [[Гольдони Карло|К.Гольдони]]
|-
| 1938 || Сабля Узбекистана || Ўзбекистон қиличи || [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]]
|-
| 1939 || Пограничники || Чегарачилар || [[:ru:Билль-Белоцерковский, Владимир Наумович|Билль-Белоцерковский]]
|-
| 1939 || Бай и батрак || Бой ила хизматчи ||  [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]]
|-
| 1939 || [[:ru:Тахир и Зухра|Тахир и Зухра]] || Тоҳир ва Зуҳра ||  [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]]
|-
| 1940 || Холисхон || Холисхон ||  [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]]
|-
| 1940 || Буран || Бўрон || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1941 || Гулсара || Гулсара || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]] жана [http://people.ziyonet.uz/ru/person/view/muhamedov_muzaffar_ М.Мухамедов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826214822/http://people.ziyonet.uz/ru/person/view/muhamedov_muzaffar_ |date=2018-08-26 }}
|-
| 1941 || [[:ru:Лейли и Маджнун|Лейла и Маджнун]] || Лайли ва Мажнун || Хуршид
|-
| 1941 || Курбан Умаров || Қурбон Умаров || [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]]
|-
| 1942 || Смерть захватчикам! || Ўлим босқинчиларга! || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1942 || Проделки Майсары || Майсаранинг иши || [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]]
|-
| 1942 || [[:ru:Фронт (пьеса)|Фронт]] || Фронт || [[:ru:Корнейчук, Александр Евдокимович|Корнейчук]]
|-
| 1943 || Даврон ата || Даврон ота || [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]]
|-
| 1943 || Зафар || Зафар || Умаржон Исмоилов
|-
| 1944 || Нурхон || Нурхон || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1944 || Невеста за 5 сом || Беш сўмлик келин || [[:ru:Ордубади, Мамед Саид|М. Ордубади]]
|-
| 1945 || Песня жизни || Ҳаёт қўшиғи || [[:ru:Уйгун]]
|-
| 1946 || Честь женщины || Аёл номуси || Мухтаров
|-
| 1947 || Весна || Навбаҳор || [[:ru:Уйгун]]
|-
| 1947 ||Фархад и Ширин || [[«Фархад менен Ширин»]] || Хуршид
|-
| 1948 || Красный галстук || Қизил галстук || [[:ru:Тренёв, Константин Андреевич|К. Тренёв]]
|-
| 1948 || Песня жизни || Ҳаёт қўшиғи || [[:ru:Уйгун]]
|-
| 1948 || Алтынкуль || Олтинкўл || [[:ru:Уйгун]]
|-
| 1949 || Лепестки || Ғунчалар || Зиннат Фатхуллин
|-
| 1949 || [[Зымырык куш|Семург]] || [[Зымырык куш|Семурғ]] || Хамид Алимджан
|-
| 1950 || Адолат || Адолат || Исмоил Акрам
|-
| 1950 || [[«Алпамыш» эпосу|Алпамыш]] || [[«Алпамыш» эпосу|Алпомиш]] || [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]]
|-
| 1951 || [[Токтогул Сатылганов|Токтогул]] || [[Токтогул Сатылганов|Тўқтағул]] || [[Бөкөнбаев, Жоомарт|Ж. Бөкөнбаев]]
|-
| 1951 || Лейли и Меджнун || Лайли ва Мажнун || Хуршид
|-
| 1952 || Ёрилтош || Ёрилтош || [https://archive.today/20180306123216/http://ijod.uz/?p=5306 Шукур Саъдулла]
|-
| 1952 || Радость || Шодлик || Махмуд Рахмон
|-
| 1952 || Шёлковое сюзане || Шоҳи сўзана || Абдулла Каххар
|-
| 1953 || [[Алишер Навои]] || Алишер Навоий || [[Иззат Султанов|Иззат Султан]]
|-
| 1953 || Наталка Полтавка || Наталка Полтавка || [[Лысенко, Николай Витальевич|Н. Лысенко]]
|-
| 1953 || Нурхон || Нурхон || [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]]
|-
| 1954 || Праздник на поле || Далада байрам || [https://archive.li/gDgg2 Шукур Саъдулла]
|-
| 1954 || Сердечные секреты || Юрак сирлари || Бахром Рахмонов
|-
| 1955 || Офтобхон || Офтобхон || [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]]
|-
| 1955 || Девушка реки Ганг || Ганг дарёсининг қизи || [[Рабиндранат Тагор]]
|-
| 1956 || Равшан и Зулхумор || Равшан ва Зулҳумор || [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]]
|-
| 1956 || Любовь к Родине || Ватан ишқи || Зиннат Фатхуллин
|-
| 1956 || Сундук секретов || Сирли сандиқ || И. Ахмедов
|-
| 1957 || [[«Алпамыш» эпосу|Алпамыш]] || [[«Алпамыш» эпосу|Алпомиш]] || [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]]
|-
| 1957 || Юлдуз || Юлдуз || [[Самед Вургун]]
|-
| 1958 || Ойгул и Бахтияр || Ойгул ва Бахтиёр || Хамид Алимджан
|-
| 1958 || Именем революции || Революция номи билан || М. Шатров
|-
|}

* [[1920]] жыл - [https://web.archive.org/web/20190823130559/https://ziyouz.uz/ozbek-ziyolilari/gulom-zafariy/ Гулом Зафарий] «Жетим».
* [[1922]] жыл - [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]] «Ушакчылардын жазасы».
* [[1923]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]] «Лолахон».
* [[1924]] жыл - Махмуд Рахмон «Түштүктөн рапорт».
* [[1925]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] жана [http://people.ziyonet.uz/ru/person/view/muhamedov_muzaffar_ М. Мухамедов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826214822/http://people.ziyonet.uz/ru/person/view/muhamedov_muzaffar_ |date=2018-08-26 }} «Гулсара».
* [[1926]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] «Эки коммунист».
* [[1927]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]] «Достор».
* [[1928]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]] «Ичиндеги».
* [[1929]] жыл - [https://web.archive.org/web/20190823130559/https://ziyouz.uz/ozbek-ziyolilari/gulom-zafariy/ Гулом Зафарий] «Халима», [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]] «Ажи-ажи».
* [[1930]] жыл - Умаржон Исмоилов «[[Пахтачылык|Пахта]] талаасындеги тарыхтар».
* [[1931]] жыл - [[Гоголь, Николай Васильевич|Н.В. Гоголь]] «Үйлөнүү».
* [[1932]] жыл - [[:ru:Уйгур-Маджидов, Маннон|Маннон Уйгур]] «Котормочу».
* [[1933]] жыл - [[Узеир Гажибеков]] &quot;Аршин мал алан&quot;.
* [[1934]] жыл - [[Гоголь, Николай Васильевич|Н.В. Гоголь]] &quot;Текшеруучу&quot;.
* [[1935]] жыл - Назир Сафаров, Зиё Саид «Тарых сүйлөөйт», [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]] «Өрттөөйбуз».
* [[1936]] жыл - [[Турусбеков Жусуп|Ж.Турусбеков]] [[Ажал ордуна (драма)|«Ажал ордуна»]], [[:ru:Тренёв, Константин Андреевич|К. Тренёв]] [[:ru:Любовь Яровая (спектакль, 1951)|&quot;Любовь Яровая&quot;]], Тожизода «Комсомолдук взвод».
* [[1937]] жыл - [[Шиллер Иоган Кристоф Фридрих|Шиллер]] «Алдоо жана сүйүү», Ш.Хуршид [[«Фархад менен Ширин»]].
* [[1938]] жыл - [[Гольдони Карло|К.Гольдони]] «Эки мырзанын малайы», [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]] «[[Өзбекстан]] кылычы».
* [[1939]] жыл - [[:ru:Билль-Белоцерковский, Владимир Наумович|Билль-Белоцерковский]] «Чек арачылар», [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]] «Бай жана батрак», [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]] [[:ru:Тахир и Зухра|&quot;Тахир менен Зухра&quot;]].
* [[1940]] жыл - [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]] «Холисхон», [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]] «Бороон».
* [[1941]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]] жана М.Мухамедов «Гулсара», Хуршид [[:ru:Лейли и Маджнун|&quot;Лейли менен Меджнун&quot;]], [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]] «Курбан Умаров».
* [[1942]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]] «Оккупанттарга өлум!», [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]] «Майсаранын жоруктары», [[Корнейчук Александр Евдокимович|Корнейчук]] &quot;Фронт&quot;.
* [[1943]] жыл - [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]] «Даврон ата», Умаржон Исмоилов «Зафар».
* [[1944]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]] «Нурхон», Мамед Саид Ордубади «5 сомдук келин».
* [[1945]] жыл - Уйгун «Жашоо ыры».
* [[1946]] жыл - Мухтаров «Аялдын абийири».
* [[1947]] жыл - Уйгун «Жаз», Хуршид [[«Фархад менен Ширин»]].
* [[1948]] жыл - [[:ru:Тренёв, Константин Андреевич|К. Тренёв]] «Кызыл галстук», Уйгун «Жашоо ыры», Уйгун «Алтынкуль».
* [[1949]] жыл - З.Фатхуллин «Желекчелер», Хамид Алимджан [[Зымырык|«Семург»]].
* [[1950]] жыл - Исмоил Акрам «Адилеттүүлүк», [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]] [[«Алпамыш» эпосу|&quot;Алпамыш&quot;]].
* [[1951]] жыл - [[Бөкөнбаев, Жоомарт|Ж.Бөкөнбаев]] «[[Токтогул Сатылганов|Токтогул]]», Хуршид «Лейли менен Меджнун».
* [[1952]] жыл - Шукур Саъдулла «Ёрилтош», Махмуд Рахмон «Кубаныч», Абдулла Каххар «Жибек сузана».
* [[1953]] жыл - [[Иззат Султанов|Иззат Султан]] «[[Алишер Навои]]», [[Лысенко, Николай Витальевич|Н. Лысенко]] «Наталка Полтавка», [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]] «Нурхон».
* [[1954]] жыл - Шукур Саъдулла «Талаада майрам», Бахром Рахмонов «Жүрөк сыры».
* [[1955]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]] «Офтобхон», [[Тагор Рабиндранат|Рабиндранат Тагор]] «Ганг дарыясынын кызы».
* [[1956]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]] «Равшан жана Зулхумор», З.Фатхуллин «Ата-Мекенди сүйүү», И.Ахмедов «Сырлар сандыгы».
* [[1957]] жыл - Сабир Абдулла [[«Алпамыш» эпосу|&quot;Алпамыш&quot;]], [[Вургун Самед|Самад Вургун]] «Юлдуз».
* [[1958]] жыл - Хамид Алимджан «Ойгул жана Бахтиёр», М.Шатров «Революция аты менен».

Мындан тышкары, ал көп сандагы [[концерт]]тик программаларда катышкан.

== Жеке жашоосу ==
* Атасы - [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди ажы Мадазимов]] ([[1875]]-[[1933]]) - [[Кыргызстан]]дын театралдык кыймылын негиздөөчүсү жана уюштуруучусу, [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры]]н негиздөөчүсү, биринчи директору, көркөм жетекчиси, башкы режиссёру, [[Кыргызстан|кыргызстандык]] [[артист]] жана [[жазуучу]]. 
* Энеси - Бибихон ([[1884]]-[[1920]]) Уратепа шаарында төрөлгөн.
* Жубайы - Турсунхон Туйчибоева ([[1918]]—[[1954]]) [[Анжыян (шаар)|Андижан шаарында]] төрөлгөн.
* Балдары: [[Рахмонов, Дилдорбек Уринбоевич|Дилдорбек ажы]] ([[1941]]-2021), Дилоромхон ([[1943]]), [[Рахмонов, Давлатбек Уринбоевич|Давлатбек]] ([[1949]]—[[2006]]), [[Рахмонов, Дарвишбек Уринбоевич|Дарвишбек]] ([[1952]]), Бахридилхон ([[1954]]), Донишбек ([[1957]]-2023), Дилфузахон ([[1960]]), Сталин ([[1962]]), Махфузахон ([[1964]]), Дилрабо ([[1971]]).
* Жээндери: [[:uz:Azizullo Izzatullayev|Азизулло Иззатуллаев]], [[:ru:Касымов, Анвар Махмудович|Анвар Косимов]], ырчы Мухаммадкарим Соипов.
* Туугандары: [[:ru:Ходжаназар Хувайдо|Хужаназар Хувайдо]], [[Абдуллаев, Хабиб Мухамедович|Хабиб Абдуллаев]]
* Кудалары тарабынан туугандары: [https://24.kg/obschestvo/73205_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ Султан жана Кудрат Таирбаевдер]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Памирские письма капитана Зайцова |url=http://www.boris-belogolovy.ru/zaycev/zaycev27.html |access-date=2019-12-25 |archive-date=2020-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026061427/http://www.boris-belogolovy.ru/zaycev/zaycev27.html |dead-url=yes |accessdate=2019-12-25 |archivedate=2020-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201026061427/http://www.boris-belogolovy.ru/zaycev/zaycev27.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/odiljon.dadajonov/posts/2351438128427184 Тоирбоев Султон мингбоши]&lt;/ref&gt;, [[Балтакожо Султанов]], [[Иззат Султанов|Иззат Султан]], [[Султанов Мухтар Насруллаевич|Мухтар Султанов]], [[Мамадали Курбанов]], [[:ru:Косимов, Махмуд Тожикулович|Махмуд Косимов]], [[:ru:Отабоев, Алишер Абдужалилович|Алишер Отабоев]], [https://web.archive.org/web/20181115013301/https://upl.uz/policy/6897-news.html Кодир Рахматович Парпиев], [http://www.sayasat.kg/society-mobile/57115-known-and-unknown-wife-of-the-president-of-uzbekistan-ziroathon-hoshimova.html Зироатхон (Ойхон) Хошимова], [[:uz:Erkin Komilov|Эркин Комилов]], Мурод Зайнобиддинович Салохиддинов - &quot;Узвторцветмет&quot; ААК мурдагы төрагасы, Ахмаджон Давидов - [[Ош шаары]]нын аткаруу комитетинин төрагасы.

== Театр артистин элесине ==
* Театр негиздөөчүсү Уринбой Рахмонов урматына [[Ош шаары]], [[Кызыл-Кыштак, Кара-Суу району|Кызыл-Кыштак айылынын]] Беш-Капа участкасы жаңы конуштарын үч көчөсү анын ысмы менен аталган.

== Колдонулган адабияттар ==
# [[Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]] &quot;Ошский узбекский музыкальный театр&quot;, Фрунзе шаары: Кыргызстан, [[1980]] жыл. С. 7, 11. — 59 с. 21 см, ББК 85.4. (узб.), (рус.) и (кирг.)&lt;ref&gt;[http://search.rsl.ru/ru/record/01001001622 Ошский узбекский музыкальный театр]&lt;/ref&gt;.
# [[Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]] «Ошский академический театр», 1, 3, 42 беттер. [[Ош шаары]]: &quot;Азия Принт&quot;, [[2010]] жыл. — С. 1, 3, 42. — 52 с. (узб.)
# [[&quot;Кыргызстандын гүлдөп-өсүшү үчүн&quot; энциклопедиясы]] (&quot;Во имя процветания Кыргызстана&quot; Энциклопедическое издание о выдающихся узбеках Кыргызстана) Под рук. Жураева Б.Ж. ([[:ky:Абдугани Абдугафуров|Абдугафуров А.]], Рахманов Д.Д. и др.), Ош, &quot;Ризван&quot;, 2017, страницы 27-32, 287-309, страниц 336| ISBN= 978-9967-18-344-5 УДК 351/354. ББК 66,3(2Ки). (узб.), (рус.) и (кирг.)
# &quot;Проблематика поэтического слова в кыргызском зарубежье&quot; / Сабирова В.К., Сарыбаева Г., Эрназарова Г.Б. — Ош: ОшГУ, 2018. — С. 3. (рус.)

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Шилтемелер ==
* [http://tyup.net/page/rahmonov-urinboj Уринбой Рахмонов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903183214/http://tyup.net/page/rahmonov-urinboj |date=2018-09-03 }}
* [https://web.archive.org/web/20150202215028/http://www.echoosha.narod.ru/March07/deti.htm &lt;small&gt;Актёрская династия&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20150202205819/http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm &lt;small&gt;Они стояли у истоков&lt;/small&gt;]
* [https://centrasia.org/person2.php?st=1386185035 &lt;small&gt;Центразия Персоны&lt;/small&gt;]
* [https://24.kg/obschestvo/60162_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ Люди, которые меняли мир]
* [https://24.kg/obschestvo/77551_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ &lt;small&gt;Люди, которые меняли мир&lt;/small&gt;]
* [http://www.alliance-press.kg/ru/news/view/717 &lt;small&gt;27 марта – Всемирный день театра&lt;/small&gt;]
* [http://rus.kg/news_rus/interesno_rus/50898-k-100-letiyu-stareyshego-teatra-kyrgyzstana.html &lt;small&gt;К 100 летию старейшего театра Кыргызстана&lt;/small&gt;]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180606231549/http://rus.kg/news_rus/interesno_rus/50898-k-100-letiyu-stareyshego-teatra-kyrgyzstana.html |date=2018-06-06 }}
* [http://slovo.kg/?p=96889 &lt;small&gt;Старейшему театру Кыргызстана — 100 лет&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426064100/http://slovo.kg/?p=96889 |date=2018-04-26 }}
* [http://www.ehoosha.com/?module=articles&amp;action=view&amp;id=1131 Из истории старейшего театра страны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810205404/http://www.ehoosha.com/?module=articles&amp;action=view&amp;id=1131 |date=2018-08-10 }}
* [https://daryo.uz/k/2018/03/30/markaziy-osiyodagi-eng-keksa-professional-teatr-100-yoshga-toldi/ &lt;small&gt;Марказий Осиёдаги энг кекса профессионал театр 100 ёшга тўлди&lt;/small&gt;]
* [http://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php?subaction=showfull&amp;id=1422800665&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=&amp; &lt;small&gt;Биографии знаменитостей&lt;/small&gt;]
* [http://moypolk.ru/node/448125 Бессмертный полк]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20190716081449/https://www.peoplelife.ru/239830 Биографии знаменитых людей]* [https://www.peoplelife.ru/239830_2 Биографии известных людей]
* [http://www.gpedia.com/uz/w/index.php?title=O%CA%BBzbek_adabiyoti&amp;variant=uz-cyrl Ўзбек адабиёти Ўринбой Раҳмонов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170804141118/http://www.gpedia.com/uz/w/index.php?title=O%CA%BBzbek_adabiyoti&amp;variant=uz-cyrl |date=2017-08-04 }}
* [https://web.archive.org/web/20160214200725/http://dunyouzbeklari.com/archives/128142 &lt;small&gt;Стихи Уринбоя Рахмонова на узбекском языке&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20160415102045/http://dunyouzbeklari.com/archives/133399 &lt;small&gt;Стихи Уринбоя Рахмонова на узбекском языке&lt;/small&gt;]
* [https://archive.li/20171105161309/http://www.uzbekona.uz/blog/ming_monti_sotib_bir_manti_edim/2017-04-30-661 &lt;small&gt;Стихи Уринбоя Рахмонова на узбекском языке&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20181122193122/http://www.qiziqarli.com/foydali_maslahatlar_sms_sherlar/sms_sherlar/sms_sherlar_sms_stikhi_sms_sherlar/gwzal_wsh/2-1-0-1022 &lt;small&gt;Стихи Уринбоя Рахмонова на узбекском языке&lt;/small&gt;]
* [http://sherlaruz.com/news/wlmaskhon/2016-02-07-2047 &lt;small&gt;Стихи Уринбоя Рахмонова на узбекском языке&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415114129/http://sherlaruz.com/news/wlmaskhon/2016-02-07-2047 |date=2016-04-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20160407125542/http://referaty.in.ua/index.php?newsid=1547539 &lt;small&gt;Реферат&lt;/small&gt;]
* [https://www.youtube.com/watch?v=264L-aepbFQ &lt;small&gt;Документальный фильм студия &quot;Кыргызтелефильм&quot; &quot;Ошский государственный узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура&quot;&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20151117023421/http://teatrbabur.kg/index.php/ru/istoriya-2 &lt;small&gt;История театра&lt;/small&gt;]
* [https://yug.kg/item/teatr-imeni-babura-g-osh/ Театр имени Бабура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616115840/https://yug.kg/item/teatr-imeni-babura-g-osh/ |date=2019-06-16 }}
* [http://oshshamy.kg/index.php/kg/component/k2/item/2989-kylym-karytkan-babur-teatry Кылым карыткан Бабур театры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803182343/http://oshshamy.kg/index.php/kg/component/k2/item/2989-kylym-karytkan-babur-teatry |date=2020-08-03 }}
* [https://www.facebook.com/odiljon.dadajonov/posts/2375693446001652 &quot;Мозийға қараб иш кўрмоғлиқ хайрлиқдир&quot;]

[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Ош облусу]]
[[Категория:Ош шаары]]
[[Категория:Актерлор]]
[[Категория:Коом]]
[[Категория: Кыргыз обончулары]]
[[Категория:Борбордук Азия]]
[[Категория:Чөлкөм таануу]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:Көркөм өнөр]]
[[Категория: Музыка]]
[[Категория: Кыргыз таануу]]
[[Категория: Искусство]]
[[Категория: Маданият]]
[[Категория: Кыргыз маданияты]]
[[Категория:Кыргыз акындары]]
[[Категория:Кыргыз ырчылары]]
[[Категория:Кыргыз театры]]
[[Категория:Ош шаарынын Бабур театры]]
[[Категория:Маданият ишмерлер]]
[[Категория:Кыргызстанда театралдык кыймылдын негиздөөчүлөрү]]
[[Категория:Кыргызстанда театралдык кыймылдын уюштуруучулөру]]</text>
      <sha1>lzugkdhtrghulclldsg0qr5o690evdc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MSQRD</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75762</id>
    <revision>
      <id>653057</id>
      <parentid>572517</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:08:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4514" sha1="f4oh9ouhfxyc4z6r3vbn08bpuqhscc6" xml:space="preserve">{{Программа карточкасы
 |name                   = MSQRD
 |logo                   = 
 |screenshot             = 
 |caption                = 
 |author                 = Евгений Невгень&lt;br/&gt;Сергей Гончар&lt;br/&gt;Евгений Затепякин
 |developer              = Masquerade Technologies Inc
 |genre                  = [[Видео]] жана [[Сүрөт|Фото]] 
 |programming language   = 
 |user interface         = 
 |language               = Англисче, Французча, Немесче, Италянча, Испанча, Жапончо, Кытайча, Корейче, Польшача, Португалча, Орусча
 |operating system       = [[Android]] жана [[iOS]] 
 |released               = 15.12.2015
 |platform               = 
 |latest release version = 1.0.5
 |latest release date    =  01.03.2016
 |latest preview version = 
 |latest preview date    = 
 |latest rc version      = 
 |latest rc date         = 
 |latest beta version    = 
 |latest beta date       = 
 |latest alpha version   = 
 |latest alpha date      = 
 |status                 = Активдүү
 |license                = 
 |website                ={{URL|http://msqrd.me}}
}}
'''MSQRD''', толук аталышы '''Masquerade''' ([[Англис тили|Англис тилинен]] которгондо {{lang-ky|''Кубанычтуу бет кап''}} - деген түшүнүктү берет) — [[видео]] жана [[Сүрөт|фото]] - [[селфи]] программасы, Беларустук '''Masquerade Technologies'''
компаниясынын программисттери тарабынан иштелип чыккан.  

Анын өзгөчөлүгү - анда виртуалдуу 3D бет каптар жайгашкан. Видеочарт түзүлүшүндөгү виртуалдуу сүрөттөр аркылуу колдонуучу көрүнүшүн өзгөртүп, белгилүү адамга, жаныбарга же кайсы бир баатырга &quot;айлануусу&quot; мүмкүн болот, жана ошондой эле [[Facebook]] жана [[Instagram]] баракчаларга дароо эле жиберүүгө болот.Күлкүлүү программа дүйнөдө жүздөгөн күйөрмандарын тапты. Жадакалса алып баруучу Жимми Киммел өзүнүн шоусунда бул ыкманы колдонуп, Леонардо Ди Каприонун бет кабын кийген.
== Тарыхы ==
* 2016 жылдын мартында белгилүү алып баруучу Жимми Киммел аталган MSQRD программасын өзүнүн телешоусунда көргөзгөн.&lt;ref&gt;[http://super.kg/mobile/media/uservideo/163151/ Алып баруучу Жимми Киммел өзүнүн шоусунда бул ыкманы колдонуп] 2016 2 март&lt;/ref&gt;

* 2016 жылдын 9 мартында [[Facebook]] социалдык тармагы MSQRD программасын сатып алды&lt;ref&gt;[http://super.kg/mobile/kabar/news/141201/ Facebook колдонуучуларын белгилүү адамга же жаныбарларга айлантчу программаны сатып алды] [[Super.kg]] 11.03.16&lt;/ref&gt;

== Эскертүүлөр ==
{{Эскертүүлөр}} 
== Шилтемелер ==
* [http://msqrd.me Расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200306204753/http://msqrd.me/ |date=2020-03-06 }}
* {{Твиттер|msqrdme}}
* {{Facebook|msqrdapp}}
; Программа
* [https://itunes.apple.com/gb/app/msqrd-live-filters-for-video/id1065249424?mt=8 ITunes] {{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://play.google.com/store/apps/details?id=me.msqrd.android Google Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190207073040/https://play.google.com/store/apps/details?id=me.msqrd.android |date=2019-02-07 }}
{{Mobile-stub}}{{Software-stub}}
[[Категория:Android үчүн программалык камсыздоо]]
[[Категория:iOS үчүн программалык камсыздоо]]
[[Категория:Уюлдук телефондорго программалык камсыздоо]]
[[Категория:Сүрөттөр үчүн программалык камсыздоо]]
[[Категория:Программалар]]</text>
      <sha1>f4oh9ouhfxyc4z6r3vbn08bpuqhscc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шеф Адам Жонс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76152</id>
    <revision>
      <id>653171</id>
      <parentid>387548</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11610" sha1="mosv6y81lbi08sqs7upiylvjtgxmrl1" xml:space="preserve">{{Тасма
|КыргАталышы      = Шеф Адам Жонс
|НукураАталышы    = Burnt
|Сүрөт            = Burnt (film).jpg
|Ширина           = 
|Жанры            = [[драма]], [[комедия]]
|Режиссёру        = Жон Уэллс
|Продюсери        = Стейси Шер&lt;br&gt;Эрвин Стофф&lt;br&gt;Джон Уэллс
|Сценарийи        = Стивен Найт
|Актёрлор         = [[Брэдли Купер]]&lt;br/&gt;[[Сиенна Миллер]]&lt;br/&gt;[[Омар Си]]&lt;br/&gt;[[Даниэль Брюль]]
|Оператору        = Адриано Голдман
|Композитору      = Роб Симонсен
|Хореографсы      = 
|Компания         = Shiny Penny Productions&lt;br&gt;3 Arts Entertainment&lt;br&gt;Battle Mountain Films&lt;br&gt;Entertainment Film Distributors&lt;br&gt;The Weinstein Company
|Бюджети          = [[АКШ доллары|$]] 20 млн. доллар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/envelope/cotown/la-et-ct-box-office-martian-our-brand-is-crisis-scouts-guide-burnt-20151027-story.html|title=Sandra Bullock and Bradley Cooper face 'The Martian' as Halloween spooks box office|author=Ryan Faughnder|work=[[Los Angeles Times]]|date=October 15, 2015|accessdate=June 30, 2017}}&lt;/ref&gt;
|Киреше           = [[АКШ доллары|$]] 36 606 743&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=adamjones.htm|title=Burnt (2015)|website=Box Office Mojo|accessdate=2017-07-30}}&lt;/ref&gt;
|Урааны           = «Жогото турган эч нерсем жок деген эркекти баалабай койбо!»
|Өлкө             = {{USA}}
|Тили             = [[Англис тили|Англисче]]
|Узактыгы         = 101 мүнөт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/burnt-film|title=Burnt|website=Тасманын классификациясы боюнча Британ кеңеши|date=|accessdate=2017-07-30|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305203526/http://www.bbfc.co.uk/releases/burnt-film|dead-url=yes|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305203526/http://www.bbfc.co.uk/releases/burnt-film}}&lt;/ref&gt;
|Жыл              = [[2015]]
|Кийинки фильм    = 
|imdb_id          = 2503944
|Сайты            = http://burntmovie.com/
}}
'''«Шеф Адам Жонс»''' ({{Lang-en|Burnt}}) — режиссёр Жон Уэллстин 2015-жылы тартылган американын драма жанырындагы тасмасы&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Film Review: ‘Burnt’|author=|first=Justin|last=Chang|url=http://variety.com/2015/film/reviews/burnt-review-bradley-cooper-1201621489/|work=[[Variety]]|date=2015-10-21|accessdate=2017-07-30|language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Тасманын бет ачаары 2015-жылы 30-октябрда болгон&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.indiewire.com/2015/10/bradley-cooper-starring-chef-drama-burnt-pulled-from-limited-release-56443/|title=Bradley Cooper-Starring Chef Drama ‘Burnt’ Pulled From Limited Release|author=Zack Sharf|website=|date=Oct 19, 2015|publisher=IndieWire|lang=en|accessdate=2017-07-30}}&lt;/ref&gt;.
==Мазмуну==
Адам Жонс өспүрүм кезинде эле Париждеги ресторанда шеф-ашпозчу болууга жетишет. Бирок бара-бара ичимдик менен баңгиликке азгырылып, карьерасынан, кулинария жаатындагы абройлуу сыйлык катары эсептелген Мишлендин (Мишлен жылдызы ресторандын шеф-ашпозчусуна берилген жогорку даража) бир жылдызынан айрылат. Мунун баары кулинария генийи болгон баш каарманга чоң сокку болуп, башка жашоо издеп Жаңы Орлеанга качып кетет. Ал өзүнө качан гана миллион устрица (деңизде жашаган моллюска) тазаласам, ашканага кайтам деген шарт коёт. 3 жылда миллион устрица тазалап, баңгиликтен да арылып, мурунку аброюн жана Мишлендин 3-жылдызын кайтарыш үчүн Лондонго барып, ишенимдүү команда чогултат.

== Каармандарда ==
{{Каармандарда (үстүндө)}}
{{Каармандарда|[[Брэдли Купер]]||Адам Жонс|}}
{{Каармандарда|[[Сиенна Миллер]]||Элен|}}
{{Каармандарда|[[Омар Си]]||Мишель|}}
{{Каармандарда|[[Даниэль Брюль]]||Тони Балерди|}}
{{Каармандарда|[[Риккардо Скамарчо]]||Макс|}}
{{Каармандарда|Сэм Кили||Дэвид|}}
{{Каармандарда|[[Алисия Викандер]]||Анна Мари|}}
{{Каармандарда|[[Мэттью Риз]]||Монтгомери Риз|}}
{{Каармандарда|[[Ума Турман]]||Симон|}}
{{Каармандарда|[[Эмма Томпсон]]||доктор Росшилде|}}
{{Каармандарда|[[Лили Жеймс]]||Сара|}}
{{Каармандарда|[[Сара Грин]]||Кейтлин|}}
{{Каармандарда (түбүндө)}}
==Тасма тууралуу==
Тасмага тартылуу үчүн Брэдли Купер менен Сиенна Миллер кулинарияга баш-оту менен киришкен. Аларга бычак менен иштөө, жабдыктарды колдонуу, ашканадагы кыймыл-аракеттер, профессионалдык «жаргондор» менен сүйлөөнү үйрөтүшкөн. Сиенна тасма тууралуу: «Кино иштеп жаткан ашканада тартылгандыктан кыйын болду. 120 градус ысык электр мешинин жанында бир канча саат иштөө алсыратып жиберди» деп эскерет. Тартуу иштери аяктагандан кийин актриса дүйнөгө таанымал шеф-ашпозчу Маркус Верингдин мактоосуна арзыган. Актёрлорду даярдоо менен гана чектелбестен, рецепттерди, ашкананын жана ресторандын дизайнын, кызмат көрсөтүү стилин түзгөн Маркус «мен чындап эле ресторан ачып жаткандай болдум» деп айткан. Брэдли 2005-жылы «Ашкана сырлары» аттуу телесериалга тартылгандыктан тасма тартуу учурунда кыйналган эмес. Ал: «Мен 15 жашымда кафеде идиш жууп иштегем. Колледжде окуп жүргөндө ашпозчунун жардамчысы болгондуктан ашкана тууралуу түшүнүгүм бар. Тасмада менде дублёр болгон жок, бардык тамактарды өзүм жасап жаттым»,- деген.
== Музыкасы ==
{{Track listing
| headline        = '' Original Soundtrack ''
| title1          = Fire
| length1         = 3:17
| title2          = It Serves Your Right to Suffer
| length2         = 3:25
| title3          = Dream
| length3         = 4:38
| title4          = Fade Out Lines
| length4         = 3:14
| title5          = Love Like This
| length5         = 4:10
| title6          = Adam Arrives to London
| length6         = 1:41
| title7          = Cooking for Simone
| length7         = 2:54
| title8          =Birthday Cake
| length8         = 2:43
| title9          =  The Next Menu
| length9         = 2:02
| title10         = Ode to a Sous Vide
| length10        = 0:25}}
{{Track listing
| headline        = '' Original Score ''
| total_length    = 
| title1          = 	
Adam Arrives to London
| length1         = 1:41
| title2          = 	
Finding the Team
| length2         = 1:03
| title3          = 	
Ingredients
| length3         = 1:36
| title4          = 	
Cooking for Simone
| length4         = 2:55
| title5          = Presentation
| length5         = 0:60
| title6          = 	
First Service
| length6         = 1:57
| title7          = Preparation
| length7         = 3:15
| title8          =	
The Next Menu
| length8         = 2:02
| title9          =  Persistence
| length9         = 2:34
| title10         = Quality
| length10        = 1:37
| title11         = 11	
Soft Center
| length11        = 2:45
| title12         = 	
Adam's List
| length12        = 1:39
| title13         = 	
Chef De Partie
| length13        = 1:21
| title14         = 	
For Paris
| length14        = 1:38
| title15         = 	
Yes, Chef
| length15        = 2:38
| title16         = 	
We Do What We Do
| length16        = 1:44}}
{{Track listing
| headline        = ''Бонус-треки''
| total_length    = 
| title1          = 	
Dream (Original Mix)
| length1         = 4:40
| title2          = 	
Carpathian Ridge
| length2         = 1:35
| title3          = 	
Walk in The Trees
| length3         = 2:31
| title4          = 	
A Picture of You
| length4         = 2:13}}

==Ой-пикирлер==
Кинодо көп деле интрига жараткан эпизоддор жок. Юмор жетиштүү деңгээлде, көрүүчүлөрдү мезгил-мезгили менен жылмайтып турат. Башкалардан айырмачылыгы деп актёрдук курамды айтсак болот. Айымдардын сүйүктүүсү Брэдли Купер, «Жарыш» («Гонка») тасмасынын жылдызы Даниэль Брюль, актриса, модель Сиенна Миллер, «1+1» (баштапкы аталышы «Кол тийбестер» – «Неприкасаемые») комедиялык драмасындагы Омар Си, ресторан сынчысынын ролундагы Ума Турман көрүүчүлөрдү кубантып турат. 
Ашпозчулардын кулинардык чеберчилигин көрүп тамшанасың. Дыкаттык менен даярдалган деликатестен баштап жөнөкөй азыктар да көркөм тартылган. Ошондуктан Адам Жонс тамактан алган ырахатты жөн жерден оргазмга салыштырбаса керек. Мындан улам айрым киносынчылар «Шеф Адам Жонс» – бул чоң кинематографиядагы фуд-эротика» дешүүдө.
==Эскертмелер==
{{эскертүүлөр}}
==Шилтемелер==
* {{imdb|2503944}}

{{Стивен Найт|state=collapsed}}

[[Категория:Аңглис тилиндеги тасмалар]]
[[Категория:АКШнын драма тасмалары]]
[[Категория:2015-жылдагы кинокомедиялар]]
[[Категория:Стивен Найт]]
[[Категория:Лондон жөнүндөгү тасмалар]]
[[Категория:Париж жөнүндөгү тасмалар]]
[[Категория:The Weinstein Company тасмалар]]</text>
      <sha1>mosv6y81lbi08sqs7upiylvjtgxmrl1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76253</id>
    <revision>
      <id>653164</id>
      <parentid>549922</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42163" sha1="32vz0w627guo4z9tzb75j03q9rh8ds9" xml:space="preserve">{{Футбол курамаларынын мелдеши |
  | жайы            = {{Өлкө желеги|Франция}}
  | шаарлары        = 10
  | стадиондору     = 10
  | тандоо_мөөнөтү   = [[7 Сентябрь (Аяк Оона)|7 сентябрь]] [[2014]] — {{s|[[17-ноябрь|17 ноябрь]] [[2015]]}}
  | мөөнөтү         = [[10 Июнь (Кулжа)|10 июнь]] — [[10 Июль (Теке)|10 июль]] [[2016]]
  | аталышы         = {{lang-en|UEFA Euro 2016}}&lt;br /&gt;{{lang-fr|Championnat d'Europe de football 2016}}
  | эн белгиси      = UEFA Euro 2016 logo.svg
  | катышуучулары           = 54
  | финалдагы_катышуучулары = 24
  | чемпион         = {{Өлкө желеги|Португалия}} 
  | жолу            = 1-чи
  | 2-орун          = {{Өлкө желеги|Франция}} 
  | 3-орун          = 
  | 4-орун          = 
  | финал           = [[Стад де Франс]],&lt;br /&gt;[[Сен-Дени]]
  | убагы           =
  | оюн             = 51
  | оюн_тандоо      = 268
  | голдор          = 108
  | голдор_тандоо   = 700
  | көрүүчүлөр      = 2351435
  | бомбардир       =  {{Желек|Франция}} [[Антуан Гризманн]]
  | б_голдор        = 6
  | бомбардир_тандоо = {{Желек|Польша}} [[Роберт Левандовский]]
  | т_голдор         = 13
  | мыкты           = {{Желек|Франция}} [[Антуан Гризманн]]
  | дарбазачы       = 
  | мур_чемпиондук = [[Футбол боюнча Евопа чемпиондугу 2012|2012]]
  | кий_чемпиондук = [[Футбол боюнча Евопа чемпиондугу 2020|2020]]
}}

'''Футбол боюнча Еврорпа чемпионаты 2016 ''' (кыск. '''«Евро-2016»''') — 15-жолу [[УЕФА]] тарабынан уюштурулуп жаткан футбол боюнча Европа биринчилиги. Бул турнир 2016 жылдын 10 июндан тартып, 10 июлга чейин өткөрүлөт&lt;ref&gt;[http://fr.uefa.com/uefaeuro/finals/news/newsid=1920704.html UEFA EURO 2016 : dates clés.]{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. 2008 жылы сентябрь айында УЕФАнын аткаруу комитети Евро-2016да биринчи жолу 24 команда ойноору тууралуу токтом чыгарган. 2010 жылдын 28 май күнү [[Женева|Женевада]] турнирди өткөрө турчу мамлекет аныкталган, ал — Франция (үчүнчү жолу).

== Уюштуруучуларды тандоо ==

{{Негизги макала|Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 өткөрүүчүлөрдү тандоо}}
=== Заявкалар ===
* {{Өлкө желеги|Италия}} — Европа чемпионатын 2 жолу кабыл алган ([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1968|1968]], [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1980|1980]]).
* {{Өлкө желеги|Түркия}} — мурда Европа чемпионатын кабыл алган эмес.
* {{Өлкө желеги|Франция}} — Европа чемпионатын 2 жолу кабыл алган ([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1960|1960]], [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1984|1984]]).

; Алынган заявкалар
* {{Өлкө желеги|Норвегия}} жана {{Өлкө желеги|Швеция}} — Швеция [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1992|Футбол боюнча 1992 жылы өткөн Европа чемпионатын]] кабыл алган; заявка өкмөт тарабынан колдоо таппагандыктан 2009 жылы декабрь айында жокко чыгарылган. 
* {{Өлкө желеги|Шотландия}} жана {{Өлкө желеги|Уэльс}} — мурда еврорпа чемпионатын кабыл алышкан эмес; өзүлөрүнүн кандидатурасын финасылык кризистен улам алып салышкан.
* {{Өлкө желеги|Ирландия}} — мурда Европа чемпионатын кабыл алган эмес; Шотландия менен ийгиликсиз сүйлөшүүлөрдөн улам, заявкасын артка чакыртып алган.
* {{Өлкө желеги|Орусия}} — мурда Европа чемпионатын кабыл алган эмес; 2009 жылдын декабрь айында [[Батыш Европа|Батыш Европада]] эки турнирди катары менен өткөрүүгө мүмкүн эместигинен улам, баш тарткан (Орусия 2018 жылы өтө турчу [[футбол боюнча дүйнө чемпионаты 2018|футбол боюнча дүйнө чемпионатын]] кабыл алмакчы)
=== Добуш берүү ===
Добуш берүүдө УЕФАнын Аткаруу Комитетинин 13 мүчөсү катышкан. Биринчи раундда ар бир добуш берүүчү 3 өлкөнү катары менен коюшу керек. биринчи коюлган өлкө 5 балл, экинчи коюлганы 2 балл, ал эми үчүнчү тизилген өлкө 1 балл алышкан. Биринчи раунддун жыйынтыгы боюнча эң аз упай топтогон өлкө (Италия) жарыштан чыккан. Экинчи раундда Чемпионатты өткөрө турган өлкө добуштардын көпчүлүгү боюнча аныкталган.&lt;ref&gt;[http://en.uefa.com/MultimediaFiles/Download/PressRelease/uefaorg/MediaReleases/01/49/34/34/1493434_DOWNLOAD.pdf France to host UEFA EURO 2016]&lt;/ref&gt;.

{| width=&quot;400&quot; class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! rowspan=2 | Өлкө
! colspan=2 | Раунд&lt;ref&gt;[http://www.theroar.com.au/2010/05/29/france-win-race-to-host-euro-2016/ AFP: France win race to host Euro 2016]&lt;/ref&gt;
|-
! 1-чи
! 2-чи
|- bgcolor=&quot;#90ee90&quot;
| align=left|{{Франция желеги}} [[Франция]]
| 43
| 7
|-
| align=left|{{Түркия желеги}} [[Түркия]]
| 38
| 6
|-
| align=left|{{Италия желеги}} [[Италия]]
| 23
| bgcolor=&quot;#f9aeae&quot; | —
|-
! align=left|Бардыгы
! 104
! 13
|}

== Тандап алуу турнири ==
[[Файл:UEFA Euro 2016 qualifying map.svg|thumb|280px|{{Legend|#0000FF|Финалдык турнирге өткөндөр}} {{Legend|#ffcc00|Өтпөй калгандар}}]]
{{Негизги макала|Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)}}
54 команданын ичинен финалдык бөлүккө 23ү өтүп, бул турнирдин ээси — [[Франция улуттук футбол курамасы|Франция курама командасына]] кошулушту.
=== Финалдык турнирге өткөн командалар ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!style=&quot;width: 16em;&quot; |Курама
!style=&quot;width: 15em;&quot; |Квалификация ыкмасы
!style=&quot;width: 11em;&quot; |Квалификация датасы
!style=&quot;width: 10em;&quot; |Катышуу
!style=&quot;width: 10em;&quot; |Катары менен
!style=&quot;width: 11em;&quot; |Акыркы жолу
!style=&quot;width: 20em;&quot; |Мыкты көрсөткүч
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Франция}} ||Уюштуруучу||28 май, 2010
|9||7|| [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2012|2012]]||Чемпион ([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1984|1984]], [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2000|2000]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Англия}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)|Е тайпасында]] 1-орун 
|5 сентябрь 2015
|9
|2
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2012|2012]]
|3-орун ([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1968|1968]], [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1996|1996]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Чехия]]
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)|A тайпасында]] 1-орун
|6 сентябрь 2015
|6
|6
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2012|2012]]
|([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1996|1996]])&lt;ref group=&quot;К&quot;&gt;Чехия курама командасы Чехословакия курама командасынын жолун улантуучусу болуп саналат. Чехословакия 3 жолу бул турнирге катышып, эң мыкты жыйынтыгы болуп [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1976]]дагы 1-орун болуп эсептелинет. &lt;/ref&gt; 2-орун
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Исландия}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)|A тайпасында]] 2-орун
|6 сентябрь 2015
|Дебют
|Дебют
|Дебют
|Дебют
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Австрия}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)|G тайпасында]] 1-орун
|8 сентябрь 2015
|2
|1
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2008|2008]]
|Тайпалык этап ([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2008|2008]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Түндүк Ирландия}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)|F тайпасында]] 1-орун
|8 октябрь 2015
|Дебют
|Дебют
|Дебют
|Дебют
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Португалия}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)|I тайпасында]] 1-орун
|8 октябрь 2015
|7
|6
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2012|2012]]
|([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2004|2004]]) 2-орун
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Испания}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)|C тайпасында]] 1-орун
|9 октябрь 2015
|10
|6
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2012|2012]]
|([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1964|1964]], [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2008|2008]], [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2012|2012]]) Чемпион
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Швейцария}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)|Е тайпасында]] 2-орун
|9 октябрь 2015
|4
|1
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2008|2008]]||Тайпалык этап ([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1996|1996]], [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2004|2004]], [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2008|2008]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Италия}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)|H тайпасында]] 1-орун
|10 октябрь 2015
|9
|6
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2012|2012]] Вице-чемпион||([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1968|1968]])Чемпион
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Бельгия}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)|B тайпасында]] 1-орун
|10 октябрь 2015
|5
|1
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2000|2000]]||([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1980|1980]]) 2-орун
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Уэльс}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)|B тайпасында]] 2-орун
|10 октябрь 2015
|Дебют
|Дебют
|Дебют||Дебют
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Румыния}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)|F тайпасында]] 2-орун
|11 октябрь 2015
|5
|1
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2008|2008]]||([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2000|2000]]) чейрек финал
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Албания}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)|I тайпасында]] 2-орун
|11 октябрь 2015
|Дебют
|Дебют
|Дебют||Дебют
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Германия}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)|D тайпасында]] 1-орун
|11 октябрь 2015
|12
|12
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2012|2012]]|| ([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1972|1972]], [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1980|1980]], [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1996|1996]]) Чемпион
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Польша}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)|D тайпасында]] 2-орун
|11 октябрь 2015
|3
|3
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2012|2012]]||([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2008|2008]], [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2012|2012]]) Тайпалык этап 
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Орусия}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)|G тайпасында]] 2-орун
|12 октябрь 2015
|5
|4
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2012|2012]]
|([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2008|2008]]) 3-орун&lt;ref group=&quot;К&quot;&gt;Орусия курама командасы [[Футбол боюнча СССР курама командасы|СССР курмама командасынын]] жолун улантуучулары болуп саналат. СССР 5 жолу бул турнирге катышып, эң мыкты жыйынтык [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1960|1960 жылдагы Европа биринчилигинде]] 1-орунга татыган&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Словакия}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)|C тайпасында]] 2-орун
|12 октябрь 2015
|Дебют
|Дебют
|Дебют
|Дебют&lt;ref group=&quot;К&quot;&gt;Чехословакия курама командасы бул турнирге 3 жолу катышып, эң мыкты көрсөткүч — [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1976|1976 жылы өткөн Европа биринчилигинде]] 1-орунга жеткен&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Хорватия}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)|H тайпасында]] 2-орун
|13 октябрь 2015
|5
|4
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2012|2012]]|| ([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1996|1996]], [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2008|2008]]) 1/4 финал&lt;ref group=&quot;К&quot;&gt;Хорватия Югославия курама командасынын жолун улантуучусу болуп эсептелинет. Югославия бул турнирге 5 жолу катышып, эң мыкты көрсөткүч [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1960|1960]] жана [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1968|1968]] жылдары 2-орунга татыган&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Түркия}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016 (тандап алуу оюндары)|A тайпасында]] 3-орун
|13 октябрь 2015
|4
|1
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2008|2008]]|| ([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2008|2008]]) 3-орун
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Венгрия}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016|бириккен матч]] жеңиш
|15 ноябрь 2015
|3
|1
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1972|1972]]||([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1964|1964]]) 3-орун
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Ирландия}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016|бириккен матч]] жеңиш
|16 ноябрь 2015
|3
|2
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2012|2012]]||([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1988|1988]], [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2012|2012]]) тайпалык этап
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Швеция}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016|бириккен матч]] жеңиш
|17 ноябрь 2015
|6
|5
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2012|2012]]||([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1992|1992]]) 3-орун
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Өлкө желеги|Украина}}
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2016|бириккен матч]] жеңиш
|17 ноябрь 2015
|2
|2
|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2012|2012]]||([[Футбол боюнча Европа чемпионаты 2012|2012]]) тайпалык этап&lt;ref group=&quot;К&quot;&gt;Украина [[Футбол боюнча СССР  курама командасы|СССРдин курама командасынын]] жолун улантуучусу болуп саналат&lt;/ref&gt;
|}
{{эскертүүлөр||group=&quot;К&quot;}}

== Өткөрүлө турчу жерлер ==
Бул турнирде оюндарды кабыл алчу стадиондор ар кайсы жылдары Европанын жана дүйнө биринчиликтерин кабыл алып келишкен. Алардын катарында [[Футбол боюнча дүйнө чемпионаты 1938|1938]] жана [[Футбол дүйнө Европа чемпионаты 1998|1998]] жылдары өткөн дүйнө чемпионаттары, [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1960|1960]] жана [[Футбол боюнча Европа чемпионаты 1984|1984]] жылдардагы Европа чемпионаттары, жана [[Конфедерациялар кубогу 2003]] да бар.

&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
! colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot;| {{Франция желеги}} '''[[Франция]]'''
|-
! [[Сен-Дени]]
! [[Марсель]]
! [[Лион]]
! [[Париж]]
|-
| [[Стад де Франс]]
| [[Велодром (Марсель)|Велодром]]
| [[Люмьер (стадион)|Люмьер]]
| [[Парк де Пренс]]
|-
| Батыруусу: '''81 338''' орун
| Батыруусу: '''67 000''' орун
| Батыруусу: '''61 556''' орун
| Батыруусу: '''50 186''' орун
|-
| [[Файл:Germany_vs_Poland_0-0_(27103531294).jpg|250px|ссылка=%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Finale_Coupe_de_France_2010-2011_%28Lille_LOSC_vs_Paris_SG_PSG%29.jpg]]
| [[Файл:Stade Vélodrome (20150405).jpg|250px|ссылка=%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Stade_V%C3%A9lodrome_OM-ManUTD_57957spectateurs.jpg]]
| [[Файл:Parc OL.jpg|250px|ссылка=%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Stade_Lumi%C3%A8re.jpg]]
| [[Файл:Parc des Princes - Tribune Borelli.jpg|220px|ссылка=%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Parc_des_Princes_-_Tribune_Borelli.jpg]]
|-
! style=&quot;border-left:none; border-right:none;&quot; | [[Вильнёв-д’Аск]]
| colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;8&quot;|&lt;center&gt;
|-
| [[Пьер Моруа (стадион)|Пьер Моруа]]
|-
| Батыруусу: '''50 186''' орун
|-
| [[Файл:Grand Stade Lille Métropole LOSC first match.JPG|200px|ссылка=%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Grand_Stade_Lille_M%C3%A9tropole_LOSC_first_match.JPG]]
|-
! style=&quot;border-left:none; border-right:none;&quot; | [[Ланс (Франция)|Ланс]]
|-
| [[Боллар-Делелис]]
|-
| Батыруусу: '''45 000''' орун
|-
| [[Файл:Stade_Bollaert_Delelis.JPG|200px|ссылка=%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Lens-Bilbao.jpg]]
|-
! [[Бордо]]
! [[Сент-Этьен]]
! [[Тулуза]]
! [[Ницца]]
|-
| [[Матмю Атлантик]]
| [[Жоффруа Гишар (стадион)|Жоффруа Гишар]]
| [[Стадион Тулузы]]
| [[Альянц Ривьера]]
|-
| Батыруусу: '''42 566''' орун
| Батыруусу: '''42 000''' орун
| Батыруусу: '''40 000''' орун
| Батыруусу: '''35 624''' орун
|-
| [[Файл:Bordeaux Larnaca Nouveau Stade 4.jpg|250px|ссылка=%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Bordeaux_Larnaca_Nouveau_Stade_4.jpg]]
| [[Файл:AS Saint-Étienne v Olympique Lyonnais, 10 November 2013.jpg|200px|ссылка=%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Stade_Geoffroy-Guichard_-_Saint-Etienne_%2810-11-2013%29.jpg]]
| [[Файл:StadiumToulouse3.JPG|280px|ссылка=%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Stadium_de_Toulouse.jpg]]
| [[Файл:Allianzcoupdenvoi.jpg|200px|ссылка=%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Allianzcoupdenvoi.jpg]]
|}&lt;/center&gt;

== Турнирдин форматы ==
[[Файл:Beau Jeu Euro 2016 ball.JPG|thumb|right|220px|Турнирдин ырасмий тобу]]
Каытшуучулардын санын 16дан 24кө чейин көбөйтүү үчүн, финалдык турнирге дагы ар биринде 4 командадан болгон 2 кошумча тайпа жана дагы бир плей-офф стадиясын (1/8 финал) кошуу тууралуу чечим чыккан. Плей-оффко өз тайпаларынан биринчи жана экинчи орунга ээ болгон командалар, жана дагы 3-орунга ээ болгон дагы 4 команда (3-орундагы командалар тайпа ичинде чогулткан упайлары боюнча аныкталат) чыгат. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1/8ге үчүнчү болуп чыккан тайпалардын тизмеги !! A1 !! B1 !! C1 !! D1
|-
| ABCD || C3 || D3 || A3 || B3
|-
| ABCE || C3 || A3 || B3 || E3
|-
| ABCF || C3 || A3 || B3 || F3
|-
| ABDE || D3 ||A3 || B3 || E3
|-
| ABDF || D3 || A3 || B3 || F3
|-
| ABEF || E3 || A3 || B3 || F3
|-
| ACDE || C3 || D3 || A3 || E3
|-
| ACDF || C3 || D3 || A3 || F3
|-
| ACEF || C3 || A3 || F3 || E3
|-
| ADEF || D3 || A3 || F3 || E3
|-
| BCDE || C3 || D3 || B3 || E3
|-
| BCDF || C3 || D3 || B3 || F3
|-
| BCEF || E3 || C3 || B3 || F3
|-
| BDEF || E3 || D3 || B3 || F3
|-
| CDEF || C3 || D3 || F3 || E3
|}

== Тайпалык этап ==
=== А тайпасы ===
{{Матч тууралуу маалымат
|фон=#EBF5FF
|дата= [[10 Июнь (Кулжа)|10 июнь]] [[2016]]&lt;br /&gt;21:00 [[UTC+2]]
|стадион= '''Стадион:''' [[Стад де Франс]], [[Сен-Дени]]
|команда1= {{Өлкө желеги|Франция}}
|команда2= {{Өлкө желеги|Румыния}}
|счет= 2:1 (0:0)
|протокол= [http://ru.uefa.com/uefaeuro/season=2016/matches/round=2000448/match=2017877/index.html отчёт]
|голы1= [[Жиру, Оливье|Оливье Жиру]] {{гол|57}}&lt;br/&gt;[[Пайе, Димитри|Димитри Пайе]] {{гол|89}}
|голы2= [[Богдан Станку]] {{гол|65|пен.}}
|судья= {{Өлкө желеги|Венгрия}} [[Кашшаи, Виктор|Виктор Кашшаи]]
|көрүүчүлөр= 75 113&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2016/2017877_fr.pdf |title=Full Time Summary Group A – France v Romania |work=UEFA.org |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |date=10 June 2016 |accessdate=10 June 2016 |archivedate=2018-11-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181119223125/https://www.uefa.com/newsfiles/euro/2016/2017877_fr.pdf}}&lt;/ref&gt;
|ммк=
}}
----
{{Матч тууралуу маалымат
|фон=#EBF5FF
|дата= [[11 Июнь (Кулжа)|11 июнь]] [[2016]]&lt;br /&gt;15:00 [[UTC+2]]
|стадион= '''Стадион:''' [[Феликс Боллар (стадион)|Феликс Боллар]], [[Ланс (Франция)|Ланс]]
|команда1= {{Өлкө желеги|Албания}}
|команда2= {{Өлкө желеги|Швейцария}}
|счёт= 0:1 (0:1) 
|протокол= [http://ru.uefa.com/uefaeuro/season=2016/matches/round=2000448/match=2017878/index.html отчёт]
|голы1=
|голы2= [[Шер, Фабиан|Фабиан Шер]] {{гол|5}}
|судья= {{Флаг|Испания}} [[Карбальо, Карлос Веласко|Карлос Веласко Карбальо]]
|көрүүчүлөр= 33 805&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2016/2017878_fr.pdf |title=Full Time Summary – Albania v Switzerland |work=UEFA.org |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |date=11 June 2016 |accessdate=11 June 2016 |archivedate=2018-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181211190924/https://www.uefa.com/newsfiles/euro/2016/2017878_fr.pdf}}&lt;/ref&gt;
|ммк=
}}
----
{{Матч тууралуу маалымат
|фон=#EBF5FF
|дата= [[15 Июнь (Кулжа)|15 июнь]] [[2016]]&lt;br /&gt;18:00 [[UTC+2]]
|стадион= '''Стадион:''' [[Парк де Пренс]], [[Париж]]
|команда1=  {{Өлкө желеги|Румыния}}
|команда2=  {{Өлкө желеги|Швейцария}}
|счёт= 1:1 (1:0) 
|протокол= [http://ru.uefa.com/uefaeuro/season=2016/matches/round=2000448/match=2017886/index.html отчёт]
|голы1= [[Богдан Станку]] {{гол|18|пен.}}
|голы2= [[Мехмеди, Адмир|Адмир Мехмеди]] {{гол|57}}
|судья= {{Өлкө желеги|Орусия}} [[Карасёв, Сергей Геннадьевич|Сергей Карасёв]]
|көрүүчүлөр= 
|сми=
}}
----
{{Матч тууралуу маалымат
|фон=#EBF5FF
|дата= [[15 июнь (Кулжа)|15 июнь]] [[2016]]&lt;br /&gt;21:00 [[UTC+2]]
|стадион= '''Стадион:''' [[Велодром (стадион)|Велодром]], [[Марсель]]
|команда1= {{Өлкө желеги|Франция}}
|команда2= {{Өлкө желеги|Албания}}
|счёт= 2:0 (0:0)
|протокол= [http://ru.uefa.com/uefaeuro/season=2016/matches/round=2000448/match=2017885/index.html отчёт]
|голы1=[[Гризманн, Антуан|Гризманн]] {{гол|90}}&lt;br /&gt;[[Пайет, Димитри|Пайет]] {{гол|90+6}}
|голы2= 
|судья= {{Өлкө желеги|Шотландия}} [[Коллам, Вилли|Вилли Коллам]]
|көрүүчүлөр= 63 670&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2016/2017885_fr.pdf |title=Full Time Summary – France v Albania |work=UEFA.org |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |date=15 June 2016 |accessdate=15 June 2016 |archivedate=2018-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181211003834/https://www.uefa.com/newsfiles/euro/2016/2017885_fr.pdf}}&lt;/ref&gt;
|сми=
}}
----
{{Матч тууралуу маалымат
|фон=#EBF5FF
|дата= [[19 июнь]] [[2016]]&lt;br /&gt;21:00 [[UTC+2]]
|стадион= '''Стадион:''' [[Люмьер (стадион)|Стад де Лион]], [[Лион]]
|команда1=  {{Өлкө желеги|Румыния}}
|команда2=  {{Өлкө желеги|Албания}}
|счёт= 0:1 (0:1) 
|протокол= [http://ru.uefa.com/uefaeuro/season=2016/matches/round=2000448/match=2017894/index.html отчёт]
|голы1= 
|голы2= [[Садику, Армандо|Садику]] {{гол|43}}|судья= {{Өлкө желеги|Орусия}} [[Карасёв, Сергей Геннадьевич|Сергей Карасёв]]
|судья= [[Чехия]] [[Краловец, Павел|Павел Краловец]]
|көрүүчүлөр= 49 752&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2016/2017894_fr.pdf |title=Full Time Summary – Romania v Albania |work=UEFA.org |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |date=19 June 2016 |accessdate=19 June 2016 |archivedate=2016-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161109044639/http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2016/2017894_fr.pdf}}&lt;/ref&gt;
|сми=
}}
----
{{Матч тууралуу маалымат
|фон=#EBF5FF
|дата= [[19 июнь]] [[2016]]&lt;br /&gt;21:00 [[UTC+2]]
|стадион= '''Стадион:''' [[Пьер Моруа (стадион)|Пьер Моруа]], [[Вильнёв-д'Аск]]
|команда1=  {{Өлкө желеги|Швейцария}}
|команда2=  {{Өлкө желеги|Франция}}
|счёт= 0:0 (0:0)
|протокол= [http://ru.uefa.com/uefaeuro/season=2016/matches/round=2000448/match=2017893/index.html отчёт]
|голы1= 
|голы2= 
|судья= {{Өлкө желеги|Словения}} [[Скомина, Дамир|Дамир Скомина]]
|көрүүчүлөр= 45 616&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2016/2017893_fr.pdf |title=Full Time Summary – Switzerland v France |work=UEFA.org |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |date=19 June 2016 |accessdate=19 June 2016 |archivedate=2018-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180725111219/https://www.uefa.com/newsfiles/euro/2016/2017893_fr.pdf}}&lt;/ref&gt;
|сми=
}}

=== B тайпасы ===
{{Матч тууралуу маалымат
|фон=#EBF5FF
|дата= [[11 июнь]] [[2016]]&lt;br /&gt;18:00 [[UTC+2]][[19 июнь]] [[2016]]&lt;br /&gt;21:00 [[UTC+2]]
|стадион= '''Стадион:''' [[Матмю Атлантик]], [[Бордо]]
|команда1=  {{Өлкө желеги|Уэльс}}
|команда2=  {{Өлкө желеги|Словакия}}
|счёт= 2:1 (1:0) 
|протокол= [http://ru.uefa.com/uefaeuro/season=2016/matches/round=2000448/match=2017880/index.html отчёт]
|голы1= [[Бейл, Гарет|Бейл]] {{гол|10}}&lt;br/&gt;[[Робсон-Кану, Хэл|Робсон-Кану]] {{гол|81}}
|голы2= [[Дуда, Ондрей|Дуда]] {{гол|61}}
|судья= {{Өлкө желеги|Норвегия}} [[Моэн, Свейн|Свейн Моэн]][[Краловец, Павел|Павел Краловец]]
|көрүүчүлөр= 37&amp;nbsp;831&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2016/2017880_fr.pdf|title=Full Time Summary – Wales v Slovakia|work=UEFA.org|publisher=Union of European Football Associations|format=PDF|date=11 June 2016|accessdate=11 June 2016|archivedate=2016-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161109070236/http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2016/2017880_fr.pdf}}&lt;/ref&gt;
|сми=
}}

== Финалдык турнир ==

=== Чучукулак жана командаларды жайгаштыруу ===
Чучукулак [[Париж|Парижде]] 2015 жылы 12 декабрда саат 18:00 болгон. 

Командалар төрт себетке чачыратылган:
* Себет 1: тандап алуу циклден 5 команда, учурдагы Европа чемпиондору [[Испания улуттук футбол курамасы|Испания курама командасын]] кошкондо.
* Себет 2, 3 жана 4: ар биринде алтыдан команда

[[Франция улуттук футбол курамасы|Франция курама командасы]] эч бир себетте болгон эмес, анткени ал чемпионатты кабыл алып жаткаандыгы үчүн автоматтык түрдө А тайпасынан биринчи позиция берилген.
{| valign=&quot;top&quot;
|-
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=2 class=&quot;bright&quot;|1-себет
|-
!width=&quot;200&quot;|Команда
!width=&quot;100&quot;|Коэфф.
|-
| {{Өлкө желеги|Испания}} &lt;sup&gt;[[Файл:Iberian-Georgian crown.png|15px|link=%D0%A7%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D1%8B_%D0%BF%D0%BE_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%83_2012|Мурдагы чемпионаттын жеңүүчүсү]]&lt;/sup&gt;|| 37,962
|-
| {{Өлкө желеги|Германия}} || 40,236
|-
| {{Өлкө желеги|Англия}} || 35,963
|-
| {{Өлкө желеги|Португалия}} || 35,138
|-
| [[Белгия]] || 34,442
|-
| &amp;thinsp;||
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=2 class=&quot;bright&quot;|2-себет
|-
!width=&quot;200&quot;|Команда
!width=&quot;100&quot;|Коэфф.
|-
| {{Өлкө желеги|Италия}} || 34,345
|-
| {{Өлкө желеги|Орусия}} || 31,345
|-
| {{Өлкө желеги|Швейцария}} || 31,254
|-
| {{Өлкө желеги|Австрия}} || 30,932
|-
| {{Өлкө желеги|Хорватия}} || 30,642
|-
| {{Өлкө желеги|Украина}} || 30,313
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=2 class=&quot;bright&quot;|3-себет
|-
!width=&quot;200&quot;|Команда
!width=&quot;100&quot;|Коэфф.
|-
| [[Чехия]] || 29,403
|-
| {{Өлкө желеги|Швеция}} || 29,028
|-
| {{Өлкө желеги|Польша}} || 28,306
|-
| {{Өлкө желеги|Румыния}} || 28,038
|-
| {{Өлкө желеги|Словакия}} || 27,171
|-
| {{Өлкө желеги|Венгрия}} || 27,142
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=2 class=&quot;bright&quot;|4-себет
|-
!width=&quot;200&quot;|Команда
!width=&quot;100&quot;|Коэфф.
|-
| {{Өлкө желеги|Түркия}} || 27,033
|-
| {{Өлкө желеги|Ирландия}} || 26,902
|-
| {{Өлкө желеги|Исландия}} || 25,388
|-
| {{Өлкө желеги|Уэльс}} || 24,531
|-
| {{Өлкө желеги|Албания}} || 23,216
|-
| {{Өлкө желеги|Түндүк Ирландия}} || 22,961
|}
|}

Чучукулактын жыйынтыгы боюнча финалдык стадиянын катышуучулары алты квартетке бөлүнүшкөн (Aдан Fке чейин), ал тайпалардан плей-оффко эң күчтүү делген эки курама жана үчүнчү орун алышкан төрт курама өтмөкчү. 

== Демөөрчүлөр ==
=== Дүйнөлүк демөөрчүлөр ===
* [[Adidas]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=С Adidas бортто|url=http://ru.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=892968.html}}&lt;/ref&gt;
* [[Carlsberg]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Carlsberg ЕВРО менен бирге|url=http://ru.uefa.org/about-uefa/administration/marketing/news/newsid=1947408.html}}&lt;/ref&gt;
* [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Coca-Cola Евро менен бир жолдо|url=http://ru.uefa.org/about-uefa/administration/marketing/news/newsid=1455956.html}}&lt;/ref&gt;
* [[Continental AG|Continental]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Continental ЕВРОго көмөк көрсөтөт|url=http://ru.uefa.org/about-uefa/administration/marketing/news/newsid=1701238.html}}&lt;/ref&gt;
* Hisense&lt;ref&gt;{{cite news|title=Hisense ЕВРО-2016нын 10-чу глобалдык демөөрчүсү болду|url=http://ru.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=2323665.html}}&lt;/ref&gt;
* [[Hyundai]]-[[Kia Motors|Kia]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Hyundai-Kia өнөктөштөрдүн катарында|url=http://ru.uefa.org/about-uefa/administration/marketing/news/newsid=1456941.html}}&lt;/ref&gt;
* [[McDonald’s]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=McDonald's ЕВРО өнөктөштөрүнүн катарында|url=http://ru.uefa.org/about-uefa/administration/marketing/news/newsid=1492723.html}}&lt;/ref&gt;
* [[Orange]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=OrOrange кайрадан ЕВРО менен бирге|url=http://ru.uefa.org/mediaservices/mediareleases/newsid=2296625.html|accessdate=2016-06-13|archivedate=2016-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160602215310/http://ru.uefa.org/mediaservices/mediareleases/newsid=2296625.html}}&lt;/ref&gt;
* [[SOCAR]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=SOCAR signs as Official Sponsor for UEFA national team competitions |url=http://www.uefa.org/mediaservices/mediareleases/newsid=1952828.html |access-date=2016-06-13 |archive-date=2014-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140109143636/http://www.uefa.org/mediaservices/mediareleases/newsid=1952828.html |dead-url=yes |accessdate=2016-06-13 |archivedate=2014-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140109143636/http://www.uefa.org/mediaservices/mediareleases/newsid=1952828.html }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
* [[Turkish Airlines]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Turkish Airlines ЕВРОнун өнөктөштөрүнүн катарында|url=http://ru.uefa.org/mediaservices/newsid=2315746.html|access-date=2016-06-13|archive-date=2016-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414033417/http://ru.uefa.org/mediaservices/newsid=2315746.html|dead-url=yes|accessdate=2016-06-13|archivedate=2016-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160414033417/http://ru.uefa.org/mediaservices/newsid=2315746.html}}&lt;/ref&gt;

=== Уюштуруп жаткан өлкөнүн демөөчүлөрү ===
* Abritel–HomeAway&lt;ref&gt;{{cite web|title=Abritel-HomeAway менен болгон макулдашуу|url=http://ru.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=2322884.html}}&lt;/ref&gt;
* [[Crédit Agricole]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Эми Crédit Agricole менен бирге|url=http://ru.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=2224602.html}}&lt;/ref&gt;
* Française des Jeux&lt;ref&gt;{{cite web|title=FDJ - ЕВРО-2016нын биринчи улуттук демөөрчүсү|url=http://ru.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=2158430.html}}&lt;/ref&gt;
* [[La Poste|La Poste]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=La Poste менен болгон макулдашуу|url=http://ru.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=2304628.html}}&lt;/ref&gt;
* PROMAN&lt;ref&gt;{{cite web|title=PROMAN ЕВРО-2016нын улуттук демөөрчүсү болду|url=http://ru.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=2220219.html}}&lt;/ref&gt;
* [[SNCF]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=SNCF ЕВРОнун демөөчүсү болду|url=http://ru.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=2230418.html}}&lt;/ref&gt;

== Билеттер ==
Евро 2016 билеттерин бир нече этаптардан алууга болот &lt;ref&gt;http://ru.uefa.com/uefaeuro/ticketing/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611025203/http://ru.uefa.com/uefaeuro/ticketing/index.html |date=2016-06-11 }} Евро 2016 билеттерин кантип алуу керектиги тууралуу кеңири маалымат&lt;/ref&gt;:

* 2015 жылдын 10 июндан 10 июлга чейин: бул этаптын алкагында, бир миллион билет даяр болгон. Андан кийин билеттик чучукулак уюштурулуп, анын нгегизинде талапкерлер өзүнүн билдирүүсү тууралуу кулактандырууларпды алышкан;
* 2015 декабрь айынан тартып 2016 жылдын январь айына чейин: билеттердин негизги массасын ойнотууга заявкаларды таштоо башталган;
* 2016 жыл, февраль: мурда заявка бергендерге билеттерди таратып берүү иштери жүргөн (2015 жылдын 14 декабрынан тартып 2016 жылдын 1 февраль күнүнө чейин заявка бергендерге);
* 2016 жыл, март айы: мурдагы этаптардан уткан билеттерди алып сатуу боюнча официалдуу порталдын ачылышы;
* 2016 жыл, айпрель-май айлары: билеттерди почта аркылуу жеткирип берүү иштери жүргөн.

== Эскекртүүлөр ==
{{Эскертүүлөр|2}}

== Шилтемелер ==
[[Категория:Футбол боюнча Европа чемпионаттары]]
[[Категория:Спорттук мелдешетер]]</text>
      <sha1>32vz0w627guo4z9tzb75j03q9rh8ds9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футбол боюнча Европа чемпионаты 2020</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76290</id>
    <revision>
      <id>653165</id>
      <parentid>376325</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4057" sha1="dduoe0cxp0os4oam2xdacg7ry820i26" xml:space="preserve">{{Футбол курамаларынын мелдеши |
  | жайы            = {{Желек|Англия}} [[Лондон]] &lt;br&gt; {{Желек|Германия}} [[Мюнхен]] &lt;br&gt; {{Желек|Азербайжан}} [[Баку]] &lt;br&gt; {{Желек|Орусия}} [[Санкт-Петербург]] &lt;br&gt; {{Желек|Италия}} [[Рим]] &lt;br&gt; {{Желек|Дания}} [[Копенгаген]]&lt;br&gt; {{Желек|Румыния}} [[Бухарест]]&lt;br&gt; {{Желек|Нидерланддар}} [[Амстердам]] &lt;br&gt; {{Желек|Испания}} [[Севилья]] &lt;br&gt; {{Желек|Венгрия}} [[Будапешт]] &lt;br&gt; {{Желек|Шотландия}} [[Глазго]]
  | шаарлары        = 11
  | стадиондору     = 11
  | тандоо_мөөнөтү   = 21-март [[2019]] — {{s|[[21-ноябрь|21 ноябрь]] [[2020]]}}
  | мөөнөтү         = [[11 Июнь (Кулжа)|11 июнь]] — [[11 Июль (Теке)|11 июль]] [[2021]]
  | аталышы         = {{lang-en|UEFA Euro 2020}}&lt;br /&gt;
  | эн белгиси      = UEFA_Euro_2020_logo.svg
  | катышуучулары           = 55
  | финалдагы_катышуучулары = 24
  | чемпион         = {{ITA}} 
  | жолу            = 2-чи
  | 2-орун          = {{ENG}} 
  | 3-орун          = {{ESP}} жана {{DEN}}
  | 4-орун          = 
  | финал           = [[Уэмбли]], &lt;br /&gt;[[Лондон]]
  | убагы           =
  | оюн             = 51
  | оюн_тандоо      = 100
  | голдор          = 142
  | голдор_тандоо   = 
  | көрүүчүлөр      = 1099278
  | бомбардир       = {{Желек|Португалия}} [[Криштиану Роналду]]&lt;br /&gt;{{Желек|Чехия}} [[Патрик Шик]]
  | бомбардиротбор  = 
  | б_голдор        = 5
  | бомбардир_тандоо = {{Желек|Англия}} [[Гарри Кейн]]
  | т_голдор         = 12
  | мыкты           = {{Желек|Италия}} [[:en:Gianluigi Donnarumma|Gianluigi Donnarumma]]
  | дарбазачы       = 
  | мур_чемпиондук = [[Футбол боюнча Европа чемпиондугу 2016|2016]]
  | кий_чемпиондук = [[Футбол боюнча Европа чемпиондугу 2024|2024]]
}}

'''Футбол боюнча Европа чемпиондугу 2020 ''' (кыск. '''«Евро-2020»''') — 16-жолу [[УЕФА]] тарабынан уюштурулуп жаткан футбол боюнча Европа биринчилиги. Бул турнир 2021 жылы өткөрүлөт.&lt;br&gt;
Ал 2020-жылдын 12-июнунан 12-июлуна чейин өтүшү керек болчу, бирок [[COVID-19]] пандемиясынан улам, бир жылдан кийин, 2021-жылдын 11-июнунан 11-июлуна чейин өтөт. Ошол эле учурда, [[Жайкы Олимпиада оюндары 2020|Токиодогу Жайкы Олимпиада оюндары]] сыяктуу эле, турнир 2020-жылды көрсөтүү менен баштапкы атын сактап калган. Бул Европанын футболдук биринчилиги өзгөчө кырдаалдарга байланыштуу жылдырылды.&lt;br&gt;
Турнирдин тарыхында биринчи жолу калыстарга видео жардам берүү тутуму (VAR) колдонулуп жатат&lt;ref&gt;[https://www.uefa.com/insideuefa/about-uefa/news/0250-0c5119ff28b2-feda7fc5c929-1000--var-to-be-introduced-in-2019-20-uefa-champions-league/ &quot;VAR to be introduced in 2019/20 UEFA Champions League&quot;.]&lt;/ref&gt;

== Эскекртүүлөр ==
{{Эскертүүлөр}}

== Шилтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20180304110604/http://www.uefa.com/uefaeuro/index.html Расмий сайты]

[[Категория:Футбол боюнча Европа чемпионаттары]]</text>
      <sha1>dduoe0cxp0os4oam2xdacg7ry820i26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лүси (тасма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76425</id>
    <revision>
      <id>653138</id>
      <parentid>527583</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T01:20:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13112" sha1="s9i25rvcx9e14xackj0d139fzz7jqt8" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы = Lucy
| Сүрөтү = 
| Сүрөттүн аталышы = 
| Режиссеру = [[Лүк Бессон]]
| Продюсер = [[Виржиния Бессон-Силла]]
| Жазуучу = Лүк Бессон
| Тартылгандар = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Скарлет Йоханссон]]
* [[Морган Фримен]]
* [[Чхве Мин Сик]]
* [[Амр Вакед]]
}}
| Музыкасы = [[Эрик Серра]]
| Оператору = [[Терри Арбогаст]]
| Редактору = Жүлен Рей
| Студия = {{Жөнөкөй тизме|
* [[EuropaCorp]]
* [[TF1 Group|TF1 Films Production]]
* [[Canal+ Group|Canal+]]
* [[Ciné+]]
* [[TF1]]
}}
| Жайылтуучу = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Universal Studios|Universal Pictures]] {{small|(US/International)
* [[EuropaCorp|EuropaCorp Distribution]] (Франция)
}}
}}
| Чыккан жылы = {{башталган дата|2014|7|25|АКШ|ref1=&lt;ref name=&quot;releaseMovedUp&quot;&gt;{{cite news |url=http://variety.com/2014/film/news/universal-moves-up-scarlett-johanssons-lucy-to-july-25-1201190585/ |title=Universal Moves Up Scarlett Johansson's 'Lucy' to July 25 |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=23 May 2014 |first=Justin |last=Kroll |accessdate=4 June 2014 |archivedate=2018-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226034702/https://variety.com/2014/film/news/universal-moves-up-scarlett-johanssons-lucy-to-july-25-1201190585/ }}&lt;/ref&gt;|ref2=&lt;ref name=&quot;release dates&quot;&gt;{{cite web|last=Lee|first=Hsin-Yin|title=French director's new movie helps promote Taipei|url=http://focustaiwan.tw/news/aedu/201404040011.aspx|work=Focus Taiwan|publisher=Central News Agency|accessdate=5 April 2014|date=4 April 2014|archivedate=2018-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226034658/http://focustaiwan.tw/news/aedu/201404040011.aspx}}&lt;/ref&gt;|2014|8|6|Франция}}
| Узактыгы = 90 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 89:22--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=''LUCY'' (15)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/lucy-film|work=[[Universal Studios]]|publisher=[[British Board of Film Classification]]|date=12 August 2014|accessdate=13 August 2014|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226034703/http://www.bbfc.co.uk/releases/lucy-film|dead-url=yes|archivedate=2018-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226034703/http://www.bbfc.co.uk/releases/lucy-film}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү = {{Жөнөкөй тизме|
* {{Өлкө желеги|Франция}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/472500/Lucy/overview|title=Lucy (2014)|work=[[Baseline (database)|Baseline]]|accessdate=27 August 2015|via=[[The New York Times]]|archive-date=2014-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140617200514/http://www.nytimes.com/movies/movie/472500/Lucy/overview|dead-url=yes|archivedate=2014-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140617200514/http://www.nytimes.com/movies/movie/472500/Lucy/overview}}&lt;/ref&gt;
}}
| Тили = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Англис тили|Англис]]
* [[Корей тили|Корей]]
* [[Француз тили|Француз]]
}}
| Бюджети = $40 млн&lt;ref name=&quot;BOM&quot;/&gt;
| Киреше = $463.4 млн&lt;ref name=&quot;BOM&quot;/&gt;
}} 

'''«Лүси»''' ({{lang-en|Lucy}}, {{lang-ru|Люси}}) — 2014-жылы чыккан, [[Англис тили|англис тилдүү]] франциялык илимий-фантастикалык тасма. Режиссеру жана сценаристи [[Лүк Бессон]]. Продюсери Лүктүн аялы - [[Виржиния Бессон-Силла]]. Тасма [[Тайбэй|Тайбэй]], [[Париж]] жана [[Нью-Йорк|Нү-Йорк]] шаарларында тартылган. Тартылгандар: [[Скарлет Йоханссон]], [[Морган Фримен]], [[Чхве Мин Сик]] жана [[Амр Вакед]]. Йоханссон, денесине ноотроптук наркотик кирип кеткенден кийин психокинетикалык жөндөмү пайда болгон аялдын ролун ойногон.

Тасма 2014-жылдын 25-июлунда жарыкка чыккан. $40 млн бюджети менен $463 млн киреше тапкан (11 эсе көп). Тасма жалпысынан жакшы кабыл алынган. Бирок, сын пикирлер дагы болгон: жакшы пикирлер Йоханссондун ролуна, тасманын эффекттерине, кызыктуу же табышмактуу темалары менен визуалдаштыруусуна айтылса, кээ бир сынчылар сюжеттин маңызы жоктугун, тагыраак айтканда мээнин 10% мифине жана Лүсинин акырында ээ болгон жөндөмдөрү тууралуу терс пикир айтышкан.

== Мазмуну ==
Режиссер [[Лүк Бессон]] «Лүси» тасмасы аркылуу жер жүзүнө жаӊы доор келери тууралуу айткысы келген. Мунун баарын режиссер тасманын негизги каарманы Лүси менен болгон түрдүү окуялар аркылуу көрүүчүлөргө жеткизүүнү туура көргөн. Лүси – жаӊы гана Тайванга окуйм деп келген студент кыз. Ричард аттуу жигит менен мамиле куруп жүрөт. Мурунтан мыйзамсыз иштерди жасап жүргөн Ричард сүйүктүүсүнө кейстеги белгисиз нерсени айткан жерине жеткизип акча тапса болот деп жумуш сунуштайт. Албетте, ишенчээк студент кыз кейсте баӊгизаты бар экенинен кабардар эмес. Ошентип Лүси корей мафиясынын башында турган Чан мырзанын торуна түшөт. Аталган корей мафиясынын колуна түшкөн ар бир кишинин курсагына маӊзаты салынып тигилип, башка өлкөлөрдүн чек арасынан өткөрүүдө колдонулчу. Бул ирет Лүсиден башка дагы 3 кишинин карынына баӊгизат салышып, чек арадан алып өтүшмөк. Лүси мафиянын мүчөлөрүнөн токмок жеп, ичиндеги маӊзат салынган баштык жарылып, баӊгизат кыздын денесине тарай баштайт. Мына ошондо каармандын акылына акыл кошулуп, өзгөчө күчкө ээ болуп чыга келет. Мафиянын мүчөлөрүн жер менен жексен кылган кыз качып жөнөйт.

Фильмдин жүрүшүндө профессор Норман студенттерине адамзатынын интеллектине жана акыл жөндөмдүүлүгүнө жооп берген мээсинин 10 пайызы гана иштээрин, ал эми жаныбарлардыкы 5 пайызы гана иштеп, адамдар алардан акылдуу болору тууралуу лекция окуп жатканы көрсөтүлөт. Ал менен катар студент кыздын башынан өткөн окуялар да улана берет. Кызыгы, Лүсинин организмине тарап кеткен баӊгизаты анын мээсинин иштөө жөндөмдүүлүгүн жакшыртып, анын иштөө коэффициенти бийиктеп жатканы сүрөттөлөт. Лүси адамдардын оюн окуп, аларды толук көзөмөлдөө күчүнө, каалаган мезгилине, доорго баруу мүмкүнчүлүгүнө ээ болот. Ошол жөндөмүнүн жардамы менен мистер Чандын башындагы маалыматтарды окуп, өзү менен бирге мажбурланып иштеген дагы 3 курьердин даректерин алат. Париж, Рим, Берлинде жүргөн курьерлерди Франциянын полиция кызматкерлери менен бирге кармап, миӊдеген адамдарды көз каранды кылган баӊгизатын жок кылат. Аягында адамдардын азырынча акылы жетпей, теория түрүндө гана айтылып жүргөн адам мээсинин 100 пайыз иштеген көрсөткүчүнө Лүси жетет. Фильм соӊунда Лүси жок болуп, анын мээсиндеги 100 пайыздык акылы эс тутум картасында ''(флешка)'' сакталып калат.

== Лүк Бессон тасма тууралуу ==
* - Тартуу иштерине даярданып жатып илимпоздордон адамда миллиарддаган молекулалар бири-бири менен байланышып, ар бир молекула секундасына миӊдеген белгилерди берерин билдим. Чынында фантастика менен реалдуулуктун ортосундагы жыйынтыкты чыгарууга бир нече жылдар керектелди.
* - Аталган тасманы тартуу идеясы кесиби нейропсихолог, бирок актриса болгусу келген айым менен сүйлөшкөндөн кийин келген. Сценарийди жазууга 9 жылдай убакыт кетти. Аны жазып жатканда адамдын мээсиндеги нейрондор тууралуу түк түшүнүгүм жок эле. Бара-бара кызыгуум артып, сценарийди бүткөндөн кийин эртерээк эле тасманы тарткым келди.
* - Адам мээсинин иштөө мүмкүнчүлүгүн 20 пайызга жеткирген соӊ андан кийинки баскычтарды ишке ашыруу оӊой эле.
* - Башкы ролго [[Анжелина Жоли]] каралып жаткан деген жалган кеп. Скарлетти тандаганыбыздын себеби – ал өзү сценарийди окугандан кийин жабышты да калды. Мага ушундай кызыгуусу күч актриса керек эле.
* - Скарлетт роль тууралуу күнүнө 500дөй суроо берчү. Анын кыймыл-аракети, сүйлөгөнү дайыма өзгөрүп турушу керек эле. Себеби акыл коэффициентинин кайсы бир тепкичин багындырган сайын ал адамга окшошпой баштамак. Ошондуктан экөөбүз Скарлетт дегенди азайтып, көбүрөөк Лүсинин образынын үстүндө иштеп жаттык. Бул ролго чыныгы жылдыз эмес, чыныгы актриса керек болчу.

== Кызыктуу фактылар ==
* Фильмге массовкадагы актёрлорду кошпогондо баш-аягы 50гө жакын актёр тартылган.
* Кинону тарткан «[[CEO EuropaCorp]]» кинокомпаниясынын билдирүүсү боюнча, бул фильм аталган кинокомпания тарткан эӊ кирешелүү тасма болгон.
* Режиссер Лүк Бессондун айтымында, папараццичилердин айынан фильмди кечинде тартуу иштери бир топ тоскоолдуктарга учураган.
* «Time» журналынын тандоосу боюнча, «Лүси» тасмасы 2014-жылдагы эӊ мыкты 10 тасманын катарын толуктаган.

== Сын-пикирлер ==
Тасма оӊ да, терс да сындарга бай. Көпчүлүк киносынчылар ''&quot;тасма мааниси жок, ошол эле учурда кызыктуу&quot;'' деген жыйынтыкка келишкен. Анан да тасманын сюжетиндеги адамдын мээси 10 пайыз гана иштейт деген маалымат бул жомок деп айтышкандар көп.

== Шилтемелер ==
{{Булактар}}
* {{imdb title|2872732|«Люси»}}

[[Категория:Франция тасмалары]]
[[Категория:2014-жыл чыккан тасмалар]]</text>
      <sha1>s9i25rvcx9e14xackj0d139fzz7jqt8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дональд Трамп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79657</id>
    <revision>
      <id>653095</id>
      <parentid>643410</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7184" sha1="o4oaixaf90apaz49omndf20mdbh2hhw" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
 |ысымы                = Доналд Ж. Трамп
 |расмий ысымы = {{Nobold|{{lang-en|Donald J. Trump}}}}
 |сүрөтү               =  Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg
 |кызматы              = [[АКШ|АКШнын]] [[АКШнын президенттери|47-президенти]]
 |желек                =  Seal of the President of the United States.svg{{!}}border
 |желек2               =  
 |иш баштоо убагы      = 20-январь 2025
 |иш аяктоо убагы      =20-январь 2029 
 |андан мурунку инсан  = [[Жо Байден]]
| катар=
|жарандыгы = {{Өлкө желеги|АКШ}}
 |туулган жылы          = 14.06.1946
 |туулган жери          = [[Куинс]], [[Нью-Йорк]], [[АКШ]]
 |каза болгон жылы      = 
 |каза болгон жери      = 
 |мүрзөсүнүн орду       = 
 |атасы                 = Фред Трамп
 |апасы                 = Мэри Маклауд
 |жубайы                = [[Ивана Трамп]] &lt;small&gt;(1977—1991)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Марла Мейплз]] &lt;small&gt;(1993—1999)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Меланья Трамп]] &lt;small&gt;(2005 жылдан)&lt;/small&gt;
 |балдары               = [[Доналд Трамп (кичине)|Доналд Трамп кич.]] &lt;small&gt;(т.ж. 1977)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Иванка Трамп]] &lt;small&gt;(т.ж. 1981)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Эрик Трамп &lt;small&gt;(т.ж. 1984)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Тиффани Трамп &lt;small&gt;(т.ж. 1993)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Бэррон Трамп &lt;small&gt;(т.ж. 2006)&lt;/small&gt;
 |партиясы              =  [[Республикалык партия (АКШ)|Республикалык]] &lt;br&gt;&lt;small&gt; (1987—99; 2009—11; 2012 жылдан тарта)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;[http://www.boston.com/news/local/massachusetts/blogs/hilary-sargent/2014/01/22/the-man-responsible-for-donald-trump-never-ending-presidential-campaign/95LunCt63n3xKoq5DyJNFI/blog.html The man responsible for Donald Trump's never-ending presidential campaign – News Local Massachusetts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325083033/http://www.boston.com/news/local/massachusetts/blogs/hilary-sargent/2014/01/22/the-man-responsible-for-donald-trump-never-ending-presidential-campaign/95LunCt63n3xKoq5DyJNFI/blog.html |date=2016-03-25 }}. Boston.com (January 22, 2014). Retrieved October 21, 2015.&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;[[:en:Reform Party of the United States of America|Реформ]] &lt;small&gt;(1999—2001)&lt;/small&gt; &lt;br/&gt; [[Демократиялык партия (АКШ)|Демократиялык]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;(2001—09)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;politifact&quot;&gt;[http://www.politifact.com/florida/statements/2015/aug/24/jeb-bush/bush-says-trump-was-democrat-longer-republican-las/ Bush says Trump was a Democrat longer than a Republican 'in the last decade' | PolitiFact Florida]. Politifact.com. Retrieved October 21, 2015.&lt;/ref&gt; &lt;br/&gt;Көз карандысыз &lt;small&gt;(2011—12)&lt;/small&gt;
|абалы = '''[[АКШ доллары|$]]3,7 млрд''' (2016)&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{citeweb |work=[[Forbes (журнал)|Forbes]]| title=#156 Donald Trump| url=http://www.forbes.com/profile/donald-trump/| accessdate=2016-09-11}}&lt;/ref&gt;
|билими                =[[:ru:Пенсильванский университет|Пенсильвания университети]]
 |илимий даражасы       =бакалавр (1968) 
 |кесиби                =экономист, финансист, актёр 
 |ишмердүүлүгү          = бизнесмен, саясатчы
 |дини                  = 
 |сыйлыктары            =
 |кол тамгасы           = Trumpsignature2025.svg
 |сайты                 = https://donaldjtrump.com/ {{ref-en}}
|вице-президент=Жей Ди Венс}}

'''Доналд Жон Трамп''' ({{lang-en|Donald John Trump}}; 14-июнь1946-жыл, Куинс, [[Нью-Йорк]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]]) — амеркалык бизнесмен жана саясатчы, АКШнын 45чи (2017-2021) жана 47-президенти (2025).

== Өмүр баяны ==
Толук аты-жөнү — Доналд Жон Трамп. 1946-жылы 14-июнда Нью-Йорктун Куинс аймагында төрөлгөн. Ишкер жана саясий ишмер. Атасы Фредерик Трамп куруучу болуп иштеген. 13 жашынан тарта Доналд Трамп Аскердик академияда тарбияланган. Академиядан кийин Пенсильвания университетинин алдындагы Уортон бизнес-мектебин 1968-жылы бүтүргөн. ЖОЖду аяктагандан кийин атасынын компаниясында ишин баштап, 1975-жылы компаниянын президенти болгон. Өз алдынча ишке ашырган алгачкы долбоору - Манхэттенде курган бизнес-борбору. Трампты көпчүлүккө атактуу кылган долбоорлордун бири 1982-жылы ачылган Нью-Йорктогу 58 кабаттуу Trump Tower имараты. Анын Trump Parc, Trump Palace, Trump Plaza деген башка долбоорлору да белгилүү. АКШнын Лас-Вегас, Чикаго, Майами, Вашингтон шаарларында, Гавайи аралдарында, Панама, Торонто шаарларында мейманканалары бар.

2005-жылы Donald J. Trump Signature Collection деген аталышта кийимдер тармагын ишке киргизген. Бизнес жаатында бир катар китептердин автору. 2015-жылдын 16-июнунда Доналд Трамп президенттикке ат салышарын расмий жарыялаган. 2016-жылдын июлунда АКШнын Республикачыл партиясынын курултайында анын талапкерлиги бекитилген. 
== Жеке жашоосу ==
Трамп 5 баланын атасы, учурда үчүнчү аялы менен жашайт. &quot;Forbes&quot; журналынын версиясы боюнча анын материалдык байлыгы 4,5 миллиард доллар. АКШдагы эң бай адамдардын катарында 113-орунда турса, дүйнөдөгү эң бай адамдардын арасында 324-орунда.
== Булактар ==
{{Булактар}}
[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Инсандар:АКШ]][[Категория:Саясатчылар]]
[[Категория:Мамлекеттик башчылары]]
[[Категория:Президенттер]]
[[Категория:АКШ]]
[[Категория:АКШ президенттери]]
{{АКШ президенттери}}</text>
      <sha1>o4oaixaf90apaz49omndf20mdbh2hhw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2019-жыл кинодо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81585</id>
    <revision>
      <id>653051</id>
      <parentid>572423</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:02:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50469" sha1="2oetlzcdx8hnmh1idckgrdrbsrn1wu0" xml:space="preserve">{{Жылдагы кино|2019}}
== Эң көп кирешелүү тасмалар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin:auto; margin:auto;&quot;
|+2019-жылдагы эң көп сатыктан киреше тапкан, 10 тасманын тизмеси:
!Оруну
!Аталышы 
!Студиясы
!Дүйнөлүк кассалык кирешеси
|-
!1
|''Өч Алгычтар: Айакталыш''
| rowspan=&quot;2&quot; |Disney
|$2,793,678,316
|-
!2
|''Капитан Марвел''
|$1,128,274,794
|-
!3
|Жөргөмүш-Адам: Үйдөн Алыста
|Sony
|$1,044,382,447
|-
!4
|Арстан Падыша
| rowspan=&quot;3&quot; |Disney
|$1,023,582,142
|-
!5
|''[[Аладдин (тасма 2019)|Аладдин]]''
|$1,012,437,181
|-
!6
|''Оюнчуктар Тарыхы 4''
|$924,381,172
|-
!7
|Тентип Жүргөн Жер
|China Film Group
|$699,760,773
|-
!8
|''[[Ажыдаарды кантип колго үйрөтүш керек 3: Жашыруун Дүйнө]]''
|Universal
|$519,758,180
|-
!9
|''Покемон. Пикачу Тыңчы''
|[[Warner Bros.]]
|$431,101,220
|-
!10
|''[[Алита: Согуш периштеси]]''
|[[20th Century Fox]]
|$404,852,543
|-
|}

== Сатыкка даяр болгон тасмалар  ==
{{Кыргызстанда}} сатыкка чыккан тасмалардын тизмеси 
=== Январь ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ «align=bottom» |
|- style=&quot;background:#b0e0e6; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Бет ачааары
! style=&quot;width:17%;&quot;|Аталышы 
! style=&quot;width:16%;&quot;| Өлкөсү 
! style=&quot;width:16%;&quot;| Студиясы
! Режиссёру
! Каармандарда 
! style=&quot;width:10%;&quot;| Жанры 
! Эск.
|-
! rowspan=&quot;25&quot; style=&quot;text-align:center; background:#ffa07a; textcolor:#000;&quot; |'''Я&lt;br&gt;Н&lt;br&gt;В&lt;br&gt;А&lt;br&gt;Р&lt;br&gt;Ь'''
! rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|2
|[[Жер тоголок]]
|{{Желекбиг|Кыргызстан}} 
|Ак-өргө сити
|[[Кубаныч Курманбеков]] 
|[[Самат Эркинбеков]] &lt;/br&gt;[[Кубаныч Курманбеков]] 
| Трагикомедия
|&lt;center&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Lesnick|first1=Silas|title=Ата-энеси таштап кеткен баланын тагдырын чагылдырган &quot;Жер тоголок&quot; тасмасынын бет ачары болду|url=https://super.kg/kabar/news/258469/|website=Super.kg|accessdate=3-январь 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
|-
! rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |3
|''[[Кар ханышасы: Күзгүнүн артында]]'' 
|{{Желекбиг|Орусия}} 
|Централ Партнершип
[[Союзмультфильм]]
[[Wizart Animation]]
|Алексей Цицилин,
Роберт Лэнс
|Лина Иванова, Владимир Зайцев, Ольга Зубкова, Никита Семенов-Прозоровский, Всеволод Кузнецов, Ляйсан Утяшева, Ирина Безрукова, Надежда Ангарская
|шумдуктуу окуя, үй-бүлөлүк, [[Кинокомедия|комедия]], [[жомок]]
|
|-
|''[[Мэри Поппинстин кайтуусу (тасма)|Мэри Поппинстин кайтуусу]]''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[Walt Disney Pictures]] / [[Lucamar Productions]] / [[Marс Platt Productions]]
|[[Роб Маршалл]]
|[[Эмили Блант]], [[Лин-Мануэль Миранда]], [[Бен Уишоу]], [[Эмили Мортимер]], [[Пикси Дейвис]], [[Жоэл Доусон]], [[Натаниэль Салех]], [[Жули Уолтерс]], [[Колин Ферт]], [[Мерил Стрип]], [[Анжела Лэнсбери]]
|[[мюзикл]], [[фэнтези]], үй-бүлөлүк 
|
|-
|[[Рублёвкадан келген полицейский. Жаңы жылдык башаламан]]
|{{Желекбиг|Орусия}} 
|[[ТНТ]] / LEGIO FELIX
|[[Илья Куликов]]
|Александр Петров, [[Сергей Бурунов]], [[Александра Бортич]]
|[[Кинокомедия|комедия]]
|
|-
|''[[Т-34 (тасма)|Т-34]]''
|{{Желекбиг|Орусия}} 
|[[Марс Медиа]], [[Амедиа Продакшн]]
|[[Алексей Сидоров]]
|[[Александр Петров]], [[Виктор Добронравов]], [[Винценц Кифер]], [[Ирина Старшенбаум]]
|[[Драма]], аскердик тасма 
|
|-
|''Дэдпул жомогу''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
||[[Marvel Entertainment]], The Donners' Company Genre Films
|Дэвид Литч
|[[Райан Рейнольдс]], [[Жош Бролин]], [[Морена Баккарин]]
|[[комедия]], [[боевик]], [[фантастика]]
|
|-
! rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |10
|''Химера'' 
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|
|Митци Пейроне
|Мадлен Брюэр Скотт Коэн Сара Хэй Иможен Уотерхаус Dhoni Middleton Мэри Лурман Маурицио Овейлл Нэнси Озелли Брэд Калькатерра Этель Фишер
|коркунучтуу, триллер, детектив 
|
|-
|''Түрү суукатар үй-бүлөсүнүн сыры'' 
|{{Желекбиг|Мексика}} &lt;br&gt;{{Желекбиг|Индия}} 
|Anima Estudios
Discreet Arts Productions
|Леопольдо Агиляр
|Жонни Роуз Кэти Ли Фиона Хардингэм Женифер Бет Каплан Майкл Роблз Жои Камен Уолли Вингерт Чак Куруклис Луис Дэниэл Рамирес Сантьяго Нэнси Салливан
|мультфильм, фэнтези, комедия, үй-бүлөлүк
|
|-
|[[Кар үстүндөгү жарышуу]] 
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|
|Жан-Франсуа Пуле, Франсуа Бриссон, Бенуа Годбут
|Соня Болл Люсинда Дэвис Тод Феннел Ноэль Фишер Доун Форд Анжела Галуппо 
|[[мультфильм]], [[комедия]], шумдуктуу окуя
|
|-
|''[[Крид 2]]''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]], [[Warner Bros.]], [[New Line Cinema]], [[Chartoff Winkler Production]]
|Стивен Кейпл кенже 
|[[Майкл Б. Жордан]], [[Сильвестр Сталлоне]], [[Тесса Томпсон]]
|[[спорт]], [[драма]]
|
|-
|''Үйгө карай жол''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|Bona Film Group
[[Columbia Pictures Corporation]]

Pariah
|[[Чарльз Мартин Смит]]
|[[Брайс Даллас Ховард]]
[[Эшли Жадд]]
|шумдуктуу окуя, үй-бүлөлүк 
|
|-
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |17
|''[[Астерикс. Сыйкырдуу даарынын сыры]]''
|{{Желекбиг|Франция}} 
|M6
|Александр Астье
Луи Клиши
|[[Кристиан Клавье]]
Гийом Бриа, Алекс Лутц, Александр Астье, Эли Семун, Даниэль Месгиш, Бернар Алан, Франсуа Морел, Лионель Астье
[[Флоренс Форести]]
|анимациялык [[Кинокомедия|комедия]]
|
|-
|''[[Мария — Шотландия ханышасы (тасма 2018)|Мария — Шотландия ханышасы]]''
|{{Желекбиг|Улуу Британия}} 
|[[Working Title Films]], [[Focus Features]]
|[[Жози Рурк]]
|[[Сирша Ронан]], [[Марго Робби]], [[Дэвид Теннант]], [[Жек Лауден]]
|тарыхый [[Драма|драма]]
|
|-
|''[[Айнек (тасма 2019)|Айнек]]''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
||[[Universal Pictures]] / [[Blumhouse Productions]]
||[[М. Найт Шьямалан]]
|[[Брюс Уиллис]], [[Сэмюэл Л. Жексон]], [[Аня Тейлор-Жой]], [[Жеймс Макэвой]]
||[[триллер]]
||&lt;center&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=universalevent2019.htm|title=Glass|work=boxofficemojo.com|date=December 28, 2016|accessdate=December 28, 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Кудай менен болгон маек'' 
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|Astute Films&lt;br&gt;
Big Indie Pictures&lt;br&gt;
Giving Films
|Перри Лэнг
|[[Брентон Туэйтес]] &lt;br&gt;
[[Дэвид Стрэтэйрн]] 
|драма, детектив
|
|-
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |24
|''[[Холмс &amp; Ватсон]]''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[Mosaic Media Group]], [[Gary Sanchaz Productions]], [[Columbia Pictures]]
|[[Итан Коэн]]
|[[Уилл Фаррелл]], [[Жон Си Райли]], [[Лорен Лэпкус]], [[Роб Брайдон]], [[Келли Макдональд]], [[Ребекка Холл]], [[Рэйф Файнс]], [[Хью Лори]], [[Белла Рамзи]]
|[[Кинокомедия|комедия]], [[детектив]]
|
|-
|''[[Карышкырлар жана Койлор: Чочконун жүрүшү]]''
|{{Желекбиг|Орусия}} 
|[[Wizart Animation]], Кинокомпания «СТВ»
|[[Владимир Николаев]]
|
|шумдуктуу окуя, [[комедия]], үй-бүлөлүк 
|
|-
|''Астрал'' 
|{{Желекбиг|Улуу Британия}} 
|Craven Street
|Крис Мул
|[[Катрин Стэдмен]] &lt;br&gt;[[Фрэнк Диллэйн]] 
|Коркунучтуу 
|
|-
|''[[Жашыл китеп (тасма)|Жашыл китеп]]''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[Universal Studios]], [[DreamWorks]], [[Participant Media]], [[Innisfree Pictures]], [[Wessler Entertainment]]
|[[Питер Фаррелли]]
|[[Вигго Мортенсен]], [[Махершала Али]], [[Линда Карделлини]]
|[[Драма|драма]]
|
|-
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |31
|''3 секунда''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[thefyzz]], [[Thunder Road]]
|[[Андреа Ди Стефано]]
|[[Юэль Киннаман]], [[Ана де Армас]], [[Розамунд Пайк]], [[Клайв Оуэн]]
|[[Драма|драма]]
|
|-
|''[[Ленинградты сактоо]]''
|{{Желекбиг|Орусия}} 
|[[АВК продакшн]]
|[[Алексей Козлов (режиссёр)|Алексей Козлов]]
|[[Мария Мельникова]],
Андрей Миронов-Удалов,

[[Гела Месхи]]
|[[Драма|драма]],
[[мелодрама]],
Аскердик тасма
|
|-
|''Ак жүздүү жигит Рик''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[MEGOGO Distribution]]
|[[Ян Деманж]]
|[[Ричи Мерритт]], [[Мэттью Макконахи]]
|[[криминал|криминалдык тасма]], [[Драма|драма]]
|
|}
=== Февраль ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ «align=bottom» |
|- style=&quot;background:#b0e0e6; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Бет ачааары
! style=&quot;width:17%;&quot;|Аталышы 
! style=&quot;width:16%;&quot;| Өлкөсү 
! style=&quot;width:16%;&quot;| Студиясы
! Режиссёру
! Каармандарда 
! style=&quot;width:10%;&quot;| Жанры 
! Эск.
|-
! rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center; background:thistle; textcolor:#000;&quot; |Ф&lt;br&gt;Е&lt;br&gt;В&lt;br&gt;Р&lt;br&gt;А&lt;br&gt;Л&lt;br&gt;Ь
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |7
|''[[Лего Фильм 2]]'' || {{Желекбиг|Австралия}} &lt;br&gt;{{Желекбиг|АКШ}} &lt;br&gt;{{Желекбиг|Дания}}&lt;br&gt;{{Желекбиг|Канада}} ||[[Warner Bros.]] / [[Animal Logic]] / [[Village Roadshow]] / [[Lego]] / [[Vertigo Entertainment]] / [[RatPac-Dune Entertainment]] || [[Майк Митчелл]], [[Триша Нам]] || [[Крис Прэтт]], [[Элизабет Бэнкс]], [[Уилл Арнетт]] || [[мультфильм]], [[мюзикл]], [[фэнтези]],
уруш, [[комедия]],
шумдуктуу окуя, үй-бүлөлүк 
| &lt;center&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thewrap.com/lego-movie-sequel-finds-director-mike-mitchell-trolls/|title=‘Lego Movie’ Sequel Lands ‘Trolls’ Director Mike Mitchell|publisher=The Wrap|accessdate=3 February 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
|-
|''[[Апамды издеп 2]]
|{{Желекбиг|Кыргызстан}} &lt;br&gt;{{Желекбиг|Казакстан}} &lt;br&gt;{{Желекбиг|Түркия}} 
|
| [[Руслан Акун]] 
|[[Тауекел Мусилим]], [[Азамат Уланов]], [[Эмил Эсеналиев]], Michael Maponga, Адел Кадиева
|[[комедия]] 
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |14
|''Алита: Согуш периштеси''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[20th Century Fox]], [[Lightstorm Entertainment]], [[Troublemaker Studios]], [[Madhouse]]
|[[Роберт Родригес]]
|[[Роза Салазар]], [[Махершала Али]], [[Кристоф Вальц]], [[Эд Скрейн]], [[Жеки Эрл Хейли]], [[Эйса Гонсалес]], [[Лана Кондор]], [[Марко Сарор]], [[Киан Жонсон]], [[Рейчел Прието]], [[Деррик Гилберт]]
|[[фантастика]], [[киберпанк]], уруш, [[триллер]], [[мелодрама]], шумдуктуу окуя
|
|-
|''[[Айка (тасма)|Айка]]''
|{{Желекбиг|Орусия}} &lt;br&gt;{{Желекбиг|Казакстан}} &lt;br&gt;{{Желекбиг|Германия}} &lt;br&gt;{{Желекбиг|Кытай}} 
|[[Экспонента]]
|[[Сергей Дворцевой]]
|[[Самал Еслямова]]
|[[драма]]
|
|-
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |21
|''[[Ажыдаарды кантип колго үйрөтүш керек 3]]'' 
|{{Желекбиг|АКШ}}  
| [[Universal Pictures]] / [[DreamWorks Animation]]
| [[Дин Деблуа]], [[Крис Сандерс]]||[[Жей Барушель]], [[Крейг Фергюсон]], [[Америка Феррера]], [[Жона Хилл]], [[Кристофер Минц-Пласс]], [[Ти Жей Миллер]], [[Кристен Уиг]], [[Кейт Бланшетт]], [[Жимон Хонсу]] || [[мультфильм]],
[[фэнтези]], уруш, [[комедия]], шумдуктуу окуя, 
үй-бүлөлүк 
| &lt;center&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.comingsoon.net/movies/news/792249-how-to-train-your-dragon-3-delayed/|title=How to Train Your Dragon 3 Delayed Nearly a Year|last=Schaefer|first=Sandy|work=ComingSoon|date=December 5, 2016|accessdate=December 5, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
|} 
=== Март ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ «align=bottom» |
|- style=&quot;background:#b0e0e6; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Бет ачааары
! style=&quot;width:17%;&quot;|Аталышы 
! style=&quot;width:16%;&quot;| Өлкөсү 
! style=&quot;width:16%;&quot;| Студиясы
! Режиссёру
! Каармандарда 
! style=&quot;width:10%;&quot;| Жанры 
! Эск.
|-
! rowspan=&quot;20&quot; style=&quot;text-   align:center; background:#98fb98; textcolor:#000;&quot; |М&lt;br&gt;А&lt;br&gt;Р&lt;br&gt;Т
! rowspan=&quot;3&quot; |7
|''[[Капитан Марвел (тасма)|Капитан Марвел]]'' ||{{Желекбиг|АКШ}} ||[[Marvel Studios]] || Анна Боден, Райан Флек || [[Бри Ларсон]], [[Сэмюэл Л. Жексон]] || [[фантастика]], уруш-согуш, шумдуктуу окуя
| &lt;center&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://variety.com/2017/film/news/captain-marvel-directors-anna-boden-ryan-fleck-1201994270/|title=‘Mississippi Grind’ Helmers to Direct ‘Captain Marvel’ (EXCLUSIVE)|last=Kroll|first=Justin|publisher=Variety|date=April 19, 2017|accessdate=April 19, 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Конок (Тасма 2018)|Конок]]''
|{{Желекбиг|Орусия}} 
|[[Enjoy Movies]]
|[[Евгений Абызов]]
|[[Юрий Чурсин]], [[Ангелина Стречина]], [[Михаил Мещеряков]], [[Анастасия Уколова]], [[Анар Халилов]], [[Евгений Егоров]], [[Марина Парфёнова]], [[Иван Верховых]]
|Коркунучтуу тасма 
|
|-
|''[[Кайнене (тасма 2019)|Кайнене]]''
|{{Желекбиг|Кыргызстан}}
|
|[[Сапар Сайназаров]] 
|Жамиля Сыдыкбаева, Бусурманкул Одуракаев, Гулмира Турсунбаева, Максат Тасмаев, Болотбек Тилек, Айгерим Саматова, Динара Багышбаева 
|[[комедия]], үй-бүлөлүк
|
|-
!21
|''Кудалар'' 
|{{Желекбиг|Казакстан}} 
|
|Нуртас Адамбай
|Нуртас Адамбай Жан Избасаров Райхан Халиолдина Дархан Дайырбек Динара Бактыбаева Олжас Рымбаев
|Комедия, Үй-бүлөлүк 
|
|-
! rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 28
|''[[Дамбо (тасма)|Дамбо]] ||{{Желекбиг|АКШ}} ||[[Walt Disney Studios Motion Pictures]] ||[[Тим Бёртон]] ||[[Колин Фаррелл]], [[Майкл Китон]], [[Денни ДеВито]], [[Ева Грин]], [[Алан Аркин]] || [[фэнтези]], үй-бүлөлүк 
|&lt;center&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Untitled Disney Fairy Tale (Live Action)|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=untitleddisneyfairytalela.htm|accessdate=March 31, 2017|website=Box Office Mojo|date=March 31, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
|-
|}

=== Апрель  ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ «align=bottom» |
|- style=&quot;background:#b0e0e6; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Бет ачааары
! style=&quot;width:17%;&quot;|Аталышы 
! style=&quot;width:16%;&quot;| Өлкөсү 
! style=&quot;width:16%;&quot;| Студиясы
! Режиссёру
! Каармандарда 
! style=&quot;width:10%;&quot;| Жанры 
! Эск.
|-
! rowspan=&quot;15&quot; style=&quot;text-align:center; background:#ffa07a; textcolor:#000;&quot; |А&lt;br&gt;П&lt;br&gt;Р&lt;br&gt;Е&lt;br&gt;Л&lt;br&gt;Ь
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 4
| ''[[Шазам (тасма)|Шазам!]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/dwayne-johnsons-dc-villain-black-adam-getting-his-own-movie-966008|title=Dwayne Johnson's DC Villain Black Adam Getting His Own Movie|publisher=The Hollywood Reporter|last=Kit|first=Borys|date=January 19, 2017}}&lt;/ref&gt; 
|{{Желекбиг|АКШ}} 
| [[Warner Bros.]] / [[New Line Cinema]] / [[DC Entertainment]] 
| Дэвид Ф. Сандберг 
| [[Дуэйн Жонсон]]
[[Закари Ливай]]
|[[фантастика]], [[фэнтези]], уруш 
| &lt;center&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://variety.com/2017/film/news/shazam-movie-lights-out-director-david-sandberg-1201991635/|title=‘Shazam’: Superhero Movie Eyes ‘Lights Out’ Director|date=February 17, 2017|publisher=Variety|accessdate=February 17, 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Үй жаныбарларынын көрүстөнү (тасма 2019)|Үй жаныбарларынын көрүстөнү]]''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|Alphaville Films/[[Paramount Pictures]]
|Кевин Колш
Деннис Уидмайер
|[[Жон Литгоу]]
[[Жейсон Кларк]]
|Коркунучтуу тасма 
|
|-
! rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |11
|''[[Хеллбой (тасма 2019)|Хеллбой]]''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[Lionsgate]]
|[[Нил Маршалл (режиссёр)|Нил Маршал]]
|[[Дэвид Харбор]],[[Иэн Макшейн]], [[Милла Йовович]], [[Саша Лейн]]
|[[фэнтези]]
|
|-
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 18
|''[[Акыркы (тасма)|Акыркы]]''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[Aviron Pictures]]
|[[Женни Гейж]]
|[[Хиро Файнс-Тиффин]], [[Жозефина Лэнгфорд]], [[Сэльма Блэр]], [[Женнифер Билз]], [[Питер Галлахер]], [[Медоу Уильямс]]
|[[триллер]], [[драма]], [[мелодрама]]
|
|-
|''[[Миллиард (тасма)|Миллиард]]''
|{{Желекбиг|Орусия}} 
|Фонд кино
|[[Роман Прыгунов]]
|[[Владимир Машков]], [[Фёдор Бавтриков]], [[Александра Бортич]], [[Гела Месхи]], [[Павел Чинарёв]], [[Григорий Калинин]]
|[[комедия]], [[драма]]
|
|-
|''[[Мурас (тасма 2019)|Мурас]] '' 
|{{Желекбиг|Кыргызстан}} 
|
|[[Азамат Шаршенов]] 
|[[Азамат Шаршенов]] &lt;br&gt;[[Шахзода Матчанова]] 
|[[Триллер]] 
|
|-
!29
| ''Өч алгычттар: Финал'' 
|{{Желекбиг|АКШ}} 
| [[Marvel Studios]] 
| [[Энтони жана Жо Руссо]] 
| Роберт Дауни-кенже, [[Жош Бролин]], [[Марк Руффало]], [[Крис Эванс]], [[Скарлетт Йоханссон]], [[Крис Хемсворт]], [[Жереми Реннер]], [[Крис Прэтт]], [[Элизабет Олсен]], [[Бенедикт Камбербэтч]], [[Эванжелин Лилли]], [[Карен Гиллан]], [[Энтони Маки]], [[Том Холланд (актёр)|Том Холланд]], [[Зои Салдана]], [[Батиста (рестлер)|Дэйв Батиста]], [[Пол Беттани]], [[Жон Фавро]], [[Гвинет Пэлтроу]], [[Себастиан Стэн]], [[Пом Клементьефф]]
| [[фантастика]], уруш
| &lt;center&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://marvel.com/news/movies/23546/marvels_the_avengers_head_into_an_infinity_war|title=Marvel's The Avengers Head Into an Infinity War|author=Marc Strom|publisher=''[[Marvel Comics|Marvel]]''|date=October 28, 2014|accessdate=November 8, 2014|archivedate=2015-09-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150901173145/http://marvel.com/news/movies/23546/marvels_the_avengers_head_into_an_infinity_war}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://shazoo.ru/2019/03/01/76626/rossijskuyu-premeru-mstitelej-final-perenesli-na-chetyre-dnya|title=Мстителей перенесли на 4 дня|author=Shazoo|website=shazoo.ru|date=2019-03-01|publisher=}}&lt;/ref&gt;
|}

=== Май ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ «align=bottom» |
|- style=&quot;background:#b0e0e6; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Бет ачааары
! style=&quot;width:17%;&quot;|Аталышы 
! style=&quot;width:16%;&quot;| Өлкөсү 
! style=&quot;width:16%;&quot;| Студиясы
! Режиссёру
! Каармандарда 
! style=&quot;width:10%;&quot;| Жанры 
! Эск.
|-
! rowspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center; background:thistle; textcolor:#000;&quot; |М&lt;br&gt;А&lt;br&gt;Й&lt;br&gt;
!1
|''Бири-Бирибизден метр аралыкта'' 
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|CBS Films
Wayfarer Entertainment
|Жастин Бальдони
|Хейли Лу Ричардсон&lt;br&gt; Коул Спроус 
|[[Драма]], [[Мелодрама]] 
|
|-
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
|''Курт-кумурскалар 2''
|{{Желекбиг|Франция}} &lt;br&gt;{{Желекбиг|Кытай}} 
|Пионер Кинокомпаниясы
|Хелен Жиро, Томас Сабо
|Бруно Саломон Тьерри Фремон 
|[[Анимация]]
|
|-
|''Супербаатырлар. Баары кантип башталды '' 
|{{Желекбиг|Улуу Британия}} 
|
|Том О’Делл
|Нил Адамс Скотт Битти Женна Буш Крис Клэрмонт Чак Диксон Жефф Хендерсон Эмма Логгинс
|Докменталдуу 
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 9
|''Аргасыз болгон алдамчы айымдар'' 
|{{Желекбиг|АКШ}}
|Metro-Goldwyn-Maye
|Крис Эддисон
|[[Энн Хэтэуэй]] &lt;br&gt;[[Ребел Уилсон]] &lt;br&gt;[[Тим Блейк Нельсон]] &lt;br&gt;[[Алекс Шарп]] &lt;br&gt;[[Мина Райанн]] 
|[[Комедия]] 
|
|-
|''Каалооңду айт'' 
|{{Желекбиг|Казакстан}} 
|
|Беркут/Айбек Жансеитов
|Асылбек Мусабеков,&lt;br&gt; Индира Едилбаева,&lt;br&gt; [[Баян Алагөзова]], &lt;br&gt;Айым Сейтметова
|экшн-комедия
|
|-
! rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 10
|''Жетим кыз'' 
|{{Желекбиг|Канада}} 
|
|Жереми Люттер
|Жессика Маклеод Ханна Черами Жон Эммет 
|коркунучтуу, [[триллер]],[[драма]], [[детектив]] 
|
|-
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 16
|''[[Жон Уик 3]]'' 
|{{Желекбиг|АКШ}} 
| [[87 Eleven]], [[Lionsgate]], [[Summit Entertainment]] 
|[[Чад Стахелски]] || [[Киану Ривз]], [[Иэн Макшейн]], [[Руби Роуз]], [[Хироюки Санада]], [[Лоуренс Фишборн]], [[Жон Легуизамо]] 
|Уруш, [[триллер]]
|
|-
|''[[Покемон. Детектив Пикачу]]'' 
|{{Желекбиг|Жапония}} &lt;br&gt;{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[Legendary Pictures]]
[[Nintendo]]

[[Warner Bros.]]

[[The Pokémon Company]]
|[[Роб Леттерман]]
|[[Жастис Смит]], [[Райан Рейнольдс]]
|[[фантастика]], [[фэнтези]], [[детектив]], 
[[комедия]], үй-бүлөлүк 
|
|-
|''Инстаграмды сүйгөн кыз'' 
|{{Желекбиг|Казакстан}} 
|
|Арыстан Каунев
|Анара Батырхан, Куат Садыков, Шарип Серик, Абунасыр Сериков, Айым Сейтметова.
|комедия 
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |23
|''[[Аладдин (тасма 2019)|Аладдин]]''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[Walt Disney Studios Motion Pictures]] / [[Mark Platt Production]]
|[[Гай Ричи]]
|[[Мена Массуд]], [[Наоми Скотт]], [[Уилл Смит]]
|шумдуктуу окуя, [[фэнтези]], [[мелодрама]]
|
|-
|'' Уулуу Роза '' 
|{{Желекбиг|Италия}} &lt;br&gt;{{Желекбиг|АКШ}} 
|
|Франческо Синкуемани, Жорж Галло
Лука Гилиберто
|[[Брендан Фрейзер]] 
[[Жон Траволта]] 
[[Фамке Янссен]] 
[[Морган Фриман]] 
[[Петер Стормаре]] 
|[[триллер]] 
|
|-
!24
|''Brightburn''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|The H Collective
|[[Дэвид Яровески]]
|[[Элизабет Бэнкс]], [[Дэвид Денман]], Жексон А. Данн, [[Мередит Хагнер]]
|[[Илимий фантастика]], коркунучтуу тасма
|
|-
! 25
|''[[Үй жаныбарларынын сырдуу жашоосу 2]]''
|{{Желекбиг|АКШ}} &lt;br&gt;{{Желекбиг|Жапония}} 
|[[Universal Studios]]
|Крис Рено
|[[Пэттон Освальт]], [[Эрик Стоунстрит]], [[Лэйк Белл]], [[Дэна Карви]], [[Хэннибал Бёресс]], [[Кайли Харт]], [[Ник Кролл]], [[Женни Слейт]], [[Харрисон Форд]]
|[[мультфильм]], [[комедия]], шумдуктуу окуя, үй-бүлөлүк 
|
|-
! rowspan=&quot;1&quot; |30
|''[[Годзилла 2]]''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[Warner Bros.]] /[[Legendary Pictures]]
|[[Майкл Догерти]]||[[Милли Бобби Браун]], [[Кайл Чендлер]], [[Вера Фармига]], [[Чарльз Дэнс]], [[Кэн Ватанабэ]], [[Салли Хокинс]], [[О’Ши Жексон-кенже]], [[Энтони Рамос]], [[Аиша Хиндс]]
|[[фантастика]], уруш, шумдуктуу окуя 
|&lt;center&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://variety.com/2017/film/news/godzilla-2-vera-farmiga-millie-bobby-brown-mom-kyle-chandler-1201998013/|title=Vera Farmiga to Star as Millie Bobby Brown’s Mom in ‘Godzilla’ Sequel|last=Kroll|first=Justin|work=Variety|date=February 27, 2017|accessdate=February 27, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
|}
=== Июнь  ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ «align=bottom» |
|- style=&quot;background:#b0e0e6; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Бет ачааары
! style=&quot;width:17%;&quot;|Аталышы 
! style=&quot;width:16%;&quot;| Өлкөсү 
! style=&quot;width:16%;&quot;| Студиясы
! Режиссёру
! Каармандарда 
! style=&quot;width:10%;&quot;| Жанры 
! Эск.
|-
! rowspan=&quot;15&quot; style=&quot;text-align:center; background:#98fb98; textcolor:#000;&quot; |И&lt;br&gt;Ю&lt;br&gt;Н&lt;br&gt;Ь
! rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|6
|''Чарли Периштеси''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[Columbia Pictures]]
|[[Элизабет Бэнкс]]
|  
|уруш-согуш
|&lt;center&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Elizabeth Banks’ ‘Charlie’s Angels’ Lands Summer 2019 Release Date|url=http://www.thewrap.com/elizabeth-banks-charlies-angels-lands-summer-2019-release-date/|website=The Wrap|accessdate=May 28, 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Икс Адамдар: Караңгы Феникс]]''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[20th Century Fox]]&lt;br&gt; [[Marvel Entertainment]]&lt;br&gt;TSG Entertainment&lt;br&gt;Bad Hat Harry Productions&lt;br&gt;[[The Donners' Company]]&lt;br&gt; Kinberg Genre
|[[Саймон Кинберг]]
|[[Жеймс Макэвой]]&lt;br&gt;[[Майкл Фассбендер]],&lt;br&gt;[[Женнифер Лоуренс]],&lt;br&gt; [[Николас Холт]],&lt;br&gt;
[[Тай Шеридан]], &lt;br&gt;[[Софи Тёрнер (актриса)|Софи Тёрнер]],

[[Александра Шипп]] &lt;br&gt;[[Коди Смит-МакФи]],

[[Эван Питерс]]&lt;br&gt; [[Жессика Честейн]],
|[[фантастика]], уруш-согуш 
|
|-
|''[[Рокетмен]]''
|{{Желекбиг|АКШ}}&lt;br&gt; {{Желекбиг|Улуу Британия}} 
|[[Marv Films]],&lt;br&gt; [[Marv Studios]],&lt;br&gt; [[New Republic Pictures]],&lt;br&gt; [[Paramount Pictures]], &lt;br&gt;[[Roket Pictures]]
|[[Декстер Флетчер]]
|[[Брайс Даллас Ховард]],&lt;br&gt; [[Тэрон Эжертон]], &lt;br&gt;[[Ричард Мэдден]],&lt;br&gt; [[Жейми Белл]]
|[[мюзикл]], [[фэнтези]], [[драма]], өмүр-баян
|
|-
|'' Домино'' 
|{{Желекбиг|Дания}} &lt;br&gt;{{Желекбиг|Франция}}&lt;br&gt;{{Желекбиг|Италия}} &lt;br&gt;{{Желекбиг|Бельгия}} &lt;br&gt; {{Желекбиг|Нидерланддар}} 
| Брайан Де Пальма
|Николай Костер-Вальдау&lt;br&gt; Кэрис ван Хаутен &lt;br&gt;Гай Пирс &lt;br&gt;Сёрен Маллинг &lt;br&gt;Паприка Стеэн &lt;br&gt;Николас Бро&lt;br&gt; Томас В. Габриэльссон&lt;br&gt; Якоб Ульрик&lt;br&gt; Ломанн Элла-Жун&lt;br&gt; Генрард Эрик Эбони
|[[триллер]], [[криминал]] 
|
|-
|''Шэрон Тейт арбактар'' 
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|
|Дэниэл Фаррандс
| Хилари Дафф &lt;br&gt;Жонатан Беннетт&lt;br&gt; Лидия Хёрст&lt;br&gt; Павел Шайда&lt;br&gt; Райан Каргилл&lt;br&gt; Белла Поупэ &lt;br&gt;Файвел Стюарт &lt;br&gt;Тайлер Жонсон&lt;br&gt; Бен Меллиш
|коркунучтуу, [[триллер]], [[драма]] 
|
|-
!rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |13
|'' Жер үчүн согуш '' 
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|Amblin Partners&lt;br&gt;
Lightfuse &amp; Gettaway&lt;br&gt; Participant Media
|[[Руперт Уайатт]]
|[[Вера Фармига]],&lt;br&gt;[[Жон Гудман]] 
|[[фантастика]], [[триллер]] 
|
|-
|''Тагдыр бекетти'' 
|{{Желекбиг|Казакстан}} 
|
|Ернар Нургалиев
|Айгерим Максутова &lt;br&gt;Бопеш Жандаев &lt;br&gt;Кубанычбек Адылов &lt;br&gt;Аскар Илясов &lt;br&gt;[[Баян Алагөзова]] 
|[[драма]], [[мелодрама]] 
|
|-
|''[[МА]]
|{{Желекбиг|АКШ}}
|
|Тейт Тейлор
|Люк Эванс &lt;br&gt;Октавия Спенсер &lt;br&gt;МакКэйли Миллер&lt;br&gt; Жульетт Льюис &lt;br&gt;Мисси Пайл &lt;br&gt;Эллисон Женни &lt;br&gt;Диана Сильверс &lt;br&gt;Кори Фогельманис &lt;br&gt;Кайанна Симон&lt;br&gt; Жанни Паоло
|
|-
!14
|''[[Кара кийимченчендер: Интернэшнл]]''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[Columbia Pictures]]&lt;br&gt;[[Amblin Entertainment]]&lt;br&gt;Parkes/MacDonald Productions&lt;br&gt;Imagenation Abu Dhabi&lt;br&gt;[[Sony Pictures Entertainment|Sony Pictures Releasing]]
|[[Лори Макдональд]],
[[Уолтер Ф. Паркс]]
|[[Крис Хемсворт]]
[[Тесса Томпсон]]
|[[фантастика]],уруш-согуш , [[комедия]]
|
|-
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 20
|''[[Оюнчуктар тарыхы 4]]''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[Walt Disney Studios Motion Pictures]] / [[Pixar]]
|[[Жон Лассетер]], &lt;br&gt;[[Жош Кули]]
|[[Том Хэнкс]],&lt;br&gt; [[Тим Аллен]],&lt;br&gt; [[Кристен Шаал]], &lt;br&gt;[[Патрисия Аркетт]], &lt;br&gt;[[Лори Меткалф]]
|[[мультфильм]],[[фэнтези]], [[кинокомедия]], Шумдуктуу окуя, Үй-бүлөлүк тасма
|&lt;center&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Disney Announces Release Dates or ‘Incredibles 2,’ ‘Cars 3’|url=http://variety.com/2015/film/news/disney-announces-release-dates-for-incredibles-2-cars-3-1201613523/|website=Variety.com|publisher=Variety|accessdate=October 8, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Жаш балдар оюну'' 
|{{Желекбиг|АКШ}} &lt;br&gt;{{Желекбиг|Франция}} 
|
|Ларс Клевберг
|Обри Плаза &lt;br&gt;Марк Хэмилл&lt;br&gt; Тим Мэтисон &lt;br&gt;Брайан Тайри&lt;br&gt; Генри Гэбриел &lt;br&gt;Бейтман Дэвид &lt;br&gt;Льюис Беатрис Китсос &lt;br&gt;Trent Redekop&lt;br&gt; Ханна Дрю &lt;br&gt;Ти Консильо
|Коркунучтуу тасма
|
|-
|''Робот баласы '' 
|{{Желекбиг|Австралия}} 
|
|Грант Спьютор
|Роуз Бирн&lt;br&gt; Хилари Суэнк&lt;br&gt; Клара Ругор &lt;br&gt;Люк Хокер &lt;br&gt;Тейлия Стурзэйкер&lt;br&gt; Жейкоб Нолан &lt;br&gt;Мэдди Лентон &lt;br&gt;Саммер Лентон &lt;br&gt;Хэйзел Сэндери
|[[Фантастика]], [[триллер]] 
|
|-
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 27  
|''[[Каргыш тийген Аннабел 3]]''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[Каро Премьер]]
|[[Гари Доберман]]
|[[Маккенна Грейс]], &lt;br&gt;[[Мэдисон Айсмен]], &lt;br&gt;[[Кэти Сариф]], &lt;br&gt;[[Вера Фармига]],&lt;br&gt; [[Патрик Уилсон]], &lt;br&gt;[[Эмили Бробст]], &lt;br&gt;[[Стив Култер]], &lt;br&gt;[[Эдди Ж. Фернандез]], &lt;br&gt;[[Шаде Катарина]]
|коркунучтуу , [[триллер]], [[детектив]]
|
|-
|''Курск'' 
|{{Желекбиг|Бельгия}} &lt;br&gt;{{Желекбиг|Люксембург}} 
|
|Томас Винтерберг
|Леа Сейду &lt;br&gt;Колин Фёрт &lt;br&gt;Микаэл Нюквист &lt;br&gt;Маттиас Шонартс&lt;br&gt; Макс фон &lt;br&gt;Сюдов Пернилла &lt;br&gt;Аугуст Аугуст Диль&lt;br&gt; Стивен Вэддингтон &lt;br&gt;Маттиас Швайгхёфер &lt;br&gt;Златко Бурич
|уруш-согуш, триллер, драма, тарых
|
|-
|''Кунг-фу жоокер '' 
|{{Желекбиг|Кытай}} 
|
|Цзоу И
|
|[[мультфильм]], шумдуктуу окуя, [[фэнтези]] 
|
|}

=== Июль ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ «align=bottom» |
|- style=&quot;background:#b0e0e6; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Бет ачааары
! style=&quot;width:17%;&quot;|Аталышы 
! style=&quot;width:16%;&quot;| Өлкөсү 
! style=&quot;width:16%;&quot;| Студиясы
! Режиссёру
! Каармандарда 
! style=&quot;width:10%;&quot;| Жанры 
! Эск.
|-
! rowspan=&quot;13&quot; style=&quot;text-align:center; background:#ffa07a; textcolor:#000;&quot; |И&lt;br&gt;Ю&lt;br&gt;Л&lt;br&gt;Ь
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
|''[[Жөргөмүш-адам: Үйдөн алыс жакта]]'' ||{{Желекбиг|АКШ}} ||[[Columbia Pictures]] / [[Marvel Studios]] ||[[Жон Уоттс]] || [[Том Холланд (актёр)|Том Холланд]], [[Зендая]] ||[[фантастика]], уруш-согуш,
[[Кинокомедия|комедия]], шумдуктуу окуя 
|&lt;center&gt;&lt;ref name=&quot;follow&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ew.com/article/2016/12/09/spider-man-homecoming-2-bad-boys-4-summer-2019|title=Spider-Man: Homecoming 2, Bad Boys 4 set for Summer 2019|work=EW.com|date=December 9, 2016|accessdate=December 9, 2016|archivedate=2016-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161213163717/http://www.ew.com/article/2016/12/09/spider-man-homecoming-2-bad-boys-4-summer-2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213163717/http://www.ew.com/article/2016/12/09/spider-man-homecoming-2-bad-boys-4-summer-2019 |date=2016-12-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
|-
|''[[Качуу планы 3]]''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|Emmett/Furla/Oasis Film, Mandate Pictures, Leomus Pictures, [[Lionsgate]]
|Жон Херцфелд
|[[Сильвестр Сталлоне]], [[Дейв Батиста]], [[50 Cent|Кёртис «50 Cent» Жексон]], [[Жейми Кинг]]
|уруш-согуш , [[триллер]]
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| 14
|''Ананимдүү киллерлер клубу'' 
|{{Желекбиг|Улуу Британия}} {{Желекбиг|АКШ}} 
|
|Мартин Оуэн
|Гари Олдман Джессика Альба Сэди Фрост Сьюки Уотерхаус Майкл Сока Томми Флэнаган МайАнна Бёринг Тим МакИннерни Сэм Хэзелдайн Рион Николь Браун
|уруш-согуш, триллер, криминал, детектив
|
|-
|Gisaengchung (기생충)/ Паразиттер
|{{Желекбиг|Түштүк Корея}} 
|Barunson E&amp;A
|Пон Чжун Хо
|Сон Кан Хо, Сон-гюн Ли, Чо Ёжон, Со-дам Пак, Со-жун Пак, У-щик Чхве
|комедия, драма, экрандаштыруу
|
|-
! rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|18
|''[[Арстан падыша (тасма 2019)|Арстан падыша]]'' ||{{Желекбиг|АКШ}}|| [[Walt Disney Studios Motion Pictures]] || [[Жон Фавро]] || [[Жеймс Эрл Жонс]], [[Дональд Гловер]], [[Сет Роген]], [[Билли Айкнер]]
|[[мюзикл]], [[драма]], шумдуктуу окуя, үй-бүлөлүк тасма 
|&lt;center&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/Jon_Favreau/status/856930957365977088/photo/1|title=July 19, 2019|work=[[Twitter]]|date=April 25, 2017|accessdate=April 25, 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|}
=== Август  ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ «align=bottom» |
|- style=&quot;background:#b0e0e6; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Бет ачааары
! style=&quot;width:17%;&quot;|Аталышы 
! style=&quot;width:16%;&quot;| Өлкөсү 
! style=&quot;width:16%;&quot;| Студиясы
! Режиссёру
! Каармандарда 
! style=&quot;width:10%;&quot;| Жанры 
! Эск.
|-
! rowspan=&quot;13&quot; style=&quot;text-align:center;  background:thistle; textcolor:#000;&quot; |А&lt;br&gt;В&lt;br&gt;Г&lt;br&gt;У&lt;br&gt;С&lt;br&gt;Т
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
|[[Форсаж: Хоббс жана Шоу|''Форсаж: Хоббс жана Шоу'']]
|{{Өлкө желеги|АКШ}} 
|[[Universal Studios|Universal Pictures]]
|[[Дэвид Литч]]
|[[Дуэйн Жонсон]], [[Жейсон Стейтем]], [[Идрис Эльба]], [[Ванесса Кирби]], [[Хелен Миррен]]
|Уруш-Согуш 
|
|-
|''[[Уурдалган ханбийке: Руслан жана Людмила]]''
|{{Желекбиг|Украина}} 
|Animagrad
|Олег Маламуж
|Надежда Дорофеева, Алексей Завгородний, Евгений Малуха, Сергей Притула, Юрий Горбунов, Олег Михайлюта, Николай Боклан, Маша Ефросинина, Егор Крутоголов, Евгений Гашенко
|[[жомок]], [[фэнтези]], укмуштуу окуя, [[кинокомедия]]
|
|-
! rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center; |15
|''[[Angry Birds кино 2]]''
|{{Желекбиг|АКШ}} &lt;br&gt;{{Желекбиг|Финляндия}} 
|[[Columbia Pictures]]
|[[Туроп ван Орман]]
|[[Жейсон Судейкис]], [[Жош Гэд]], [[Майя Рудольф]], [[Дэнни Макбрайд]], [[Лесли Жонс]], [[Стерлинг Браун]],[[Эухенио Дербес]], [[Зак Вудс]], [[Аквафина]], [[Дав Камерон]], [[Билл Хейдер]], [[Питер Динклэйж]]
|[[Кинокомедия|комедия]], укмуштуу окуя, үй-бүлөлүк, уруш-согуш 
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 22
|''[[Эбигейл (Тасма)|Эбигейл]]'' 
|{{Желекбиг|Орусия}} 
|[[KINODANZ]] 
|[[Александр Богуславский]] 
|[[Тинатин Далакишвили]], [[Глеб Бочков]], [[Равшана Куркова]], [[Риналь Мухаметов]], [[Артём Ткаченко]], [[Оливье Су]], [[Никита Дювбанов]] 
|[[фэнтезии]],  [[стимпанк]] 
|
|-
|[[Капкан (тасма 2019)|''Капкан'']]
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[Paramount Pictures]]
Raimi Productions
|[[Александр Ажа]]
|[[Кая Скоделарио]], [[Барри Пеппер]], [[Росс Андерсон]], Энсон Бун, Джордж Сомнер
|[[фильм ужасов]], [[Боевик (жанр)|боевик]], [[триллер]]
|
|-
! rowspan=&quot;4&quot; |29
|''Супер Иттер''
|{{Желекбиг|Улуу Британия}} 
|
|Дэниэл Фергюсон
|Крис Эванс 
|Документталдуу
|
|-
|''[[Ганнибал оюну]]''
|{{Желекбиг|Канада}} &lt;br&gt;{{Желекбиг|АКШ}} 
|Arcola Entertainment/Arise Pictures/Buffalo Gal Pictures/Fortitude International/Palm-Star Entertainment
|Дэвид Рэймонд
|[[Генри Кавилл]], [[Бен Кингсли]], [[Александра Даддарио]], [[Минка Келли,]] [[Стэнли Туччи]]
|Уруш-Согуш 
|
|-
|''[[Согуш (тасма 2019)|Согуш]]''
|{{Желекбиг|Орусия}} 
|
|Анар Аббасов
|[[Риналь Мухаметов]],
Анна Исаева,

Екатерина Кукуй,

Илья Антоненко,

[[Игорь Миркурбанов]]
|[[драма]]
|
|-
|''[[Мен издеп жатам]]''
|{{Өлкө желеги|АКШ}} 
|[[20th Century Fox]]
|Мэттью Беттинелли, Тайлер Джиллетт
|[[Уивинг, Самара|Самара Уивинг]], [[Макдауэлл, Энди|Энди МакДауэлл]], Марк О’Брайэн, [[Броди, Адам|Адам Броди]], [[Черни, Генри|Генри Черни]], [[Никки Гуаданьи]], [[Скрофано, Мелани|Мелани Скрофано]], [[Кристиан Бруун]], [[Левек, Элиз|Элиз Левек]]
|[[Фильм ужасов|ужасы]], [[триллер]], [[детектив]]
|
|-
|}

=== Сентябрь  ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ «align=bottom» |
|- style=&quot;background:#b0e0e6; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Бет ачааары
! style=&quot;width:17%;&quot;|Аталышы 
! style=&quot;width:16%;&quot;| Өлкөсү 
! style=&quot;width:16%;&quot;| Студиясы
! Режиссёру
! Каармандарда 
! style=&quot;width:10%;&quot;| Жанры 
! Эск.
|-
! rowspan=&quot;13&quot; style=&quot;text-align:center; background:#98fb98; textcolor:#000;&quot; |С&lt;br&gt;Е&lt;br&gt;Н&lt;br&gt;Т&lt;br&gt;Я&lt;br&gt;Б&lt;br&gt;Р&lt;br&gt;Ь
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
|''[[Оно 2]]''
|{{Өлкө желеги|АКШ}} 
|[[New Line Cinema]]
|[[Андрес Мускетти]]
|[[Билл Скарсгард]], [[Жеймс Макэвой]], [[Жейден Либерер]], [[Билл Хейдер]], [[Финн Вулфхард]], [[Жессика Честейн]], [[София Лиллис]], [[Жереми Рэй Тейлор]], [[Чоузен Жейкобс]], [[Уайатт Олефф]]
|коркунучтуу, [[триллер]]
|
|-
|}
=== Октябрь ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ «align=bottom» |
|- style=&quot;background:#b0e0e6; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Бет ачаары 
! style=&quot;width:17%;&quot;| Аталышы
! style=&quot;width:17%;&quot;| Өлкөсү
! style=&quot;width:16%;&quot;| Студиясы
! style=&quot;width:10%;&quot;| Режиссёру
! Каармандарда
! Жанры 
! Эск.
|-
! rowspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:center;background:#ffa07a; textcolor:#000;&quot; |О&lt;br&gt;К&lt;br&gt;Т&lt;br&gt;Я&lt;br&gt;Б&lt;br&gt;Р&lt;br&gt;Ь
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |3
|''[[Жокер (тасма 2019)|Жокер]]''
|{{Өлкө желеги|АКШ}} 
|[[Warner Bros.]]
|[[Тодд Филлипс]]
|[[Хоакин Феникс]]
|[[фэнтези]], уруш-мушташ, [[криминал]]
|
|-
|''[[Сыйкырчы (тасма 2019)|Сыйкырчы]]''
|{{Желекбиг|Орусия}} 
|RSS Production
|Михаил Морсков
|[[Семён Трескунов]], [[Максим Суханов]], Ангелина Стречина, [[Ирина Купченко]], [[Владимир Капустин]]
|[[комедия]], [[драма]]
|
|-
|''[[Эверест (мультфильм)|Эверест]]''
|{{желекбиг|Кытай}} &lt;br/&gt; {{желекбиг|АКШ}} 
|[[Universal Pictures]], [[DreamWorks Animation]], [[Pearl Studio]]
|[[Жилл Калтон]]
|[[Хлоя Беннет]], [[Альберт Цай]], [[Тензинг Норгай Трэйнор]], [[Сара Полсон]], [[Эдди Иззард]], [[Жозеф Иццо]], [[Цай Чинь]], [[Мишель Вонг]], [[Рич Дитль]], [[Жеймс Хонг]], [[Тревор Дивэлл]], [[Фернандо Чиен]]
|[[фэнтези]], шумдуктуу, [[комедия]]
|
|-
! rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |10
|''[[Жора Гуля]]'' 
|{{Желекбиг|Кыргызстан}} 
|AK ORGO Production
|[[Кубаныч Курманбеков]] 
|[[Самат Эркинбеков]] &lt;br/&gt;[[Кубаныч Курманбек]] &lt;br/&gt;[[Эржан Осмонов]] &lt;br/&gt;Жамиля Асанкулова &lt;br/&gt;Медер Мусакожоев&lt;br/&gt; Назик Тешебаева
|[[Комедия]], Үй-бүлөлүк
|
|}
=== Ноябрь  ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ «align=bottom» |
|- style=&quot;background:#b0e0e6; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Бет ачаары 
! style=&quot;width:17%;&quot;| Аталышы
! style=&quot;width:17%;&quot;| Өлкөсү
! style=&quot;width:16%;&quot;| Студиясы
! style=&quot;width:10%;&quot;| Режиссёру
! Каармандарда
! Жанры 
! Эск.
|-
! rowspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:center; background:thistle; textcolor:#000;&quot; |Н&lt;br&gt;О&lt;br&gt;Я&lt;br&gt;Б&lt;br&gt;Р&lt;br&gt;Ь&lt;br&gt;
! rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |7
|''[[Напарниктер 2]]''
|{{Желекбиг|Кыргызстан}} 
|
|[[Бакыт Осмонканов]] 
|[[Жениш Майрамбек уулу]], [[Бакыт Осмонканов]], Темирлан Сманбеков, Назбийке Айдарова, [[Азиз Мурадилаев]] 
|[[Комедия]] 
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |28
|''[[Аяз кучагы 2]]''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[Walt Disney Studios Motion Pictures]] / [[Walt Disney Animation Studios]]
|[[Женнифер Ли (кинорежиссёр)|Женнифер Ли]], [[Крис Бак]]
|[[Кристен Белл]], [[Идина Мензел]], [[Жош Гэд]]
|[[мультфильм]], [[мюзикл]], [[фэнтези]], [[комедия]], шумдуктуу, үй-бүлөлүк
|&lt;center&gt;
|-
|''[[Бажарики 3]]''
|{{Желекбиг|Кыргызстан}} 
|
|[[Амантур Ормуков]] 
|[[Жамиля Сыдыкбаева]], Жоробек Аралбаев, [[Атай Омурбеков]], [[Шумкарбек Бейшеналиев]], [[Максат Усенов]], [[Улан Жумабаев]], [[Улан Барпиев]], [[Радик Эшимов]] 
|[[Комедия]] 
|
|}
=== Декабрь  ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ «align=bottom» |
|- style=&quot;background:#b0e0e6; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Бет ачаары 
! style=&quot;width:17%;&quot;| Аталышы
! style=&quot;width:17%;&quot;| Өлкөсү
! style=&quot;width:16%;&quot;| Студиясы
! style=&quot;width:10%;&quot;| Режиссёру
! Каармандарда
! Жанры 
! Эск.
|-
! rowspan=&quot;16&quot; style=&quot;text-align:center;background:#98fb98; textcolor:#000;&quot; |Д&lt;br&gt;Е&lt;br&gt;К&lt;br&gt;А&lt;br&gt;Б&lt;br&gt;Р&lt;br&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; &quot; | 12
|''[[Жуманжи: Кийинки баскыч|Жуманжи: Кийинки баскыч]]''
|{{Желекбиг|АКШ}} 
|[[7 Bucks Productions]] / [[Matt Tolmach Productions]] / [[Hartbeat Productions]] / [[Columbia Pictures]]
|[[Жейк Кэздан]]
|[[Дуэйн Жонсон]], [[Жек Блэк]], [[Кевин Харт]], [[Карен Гиллан]]
|шумдуктуу, [[фантастика]], [[фэнтези]]
[[комедия]]
|
|-
|''Рублёвкадан келген полицейский. Жаңы жылдык башаламан 2''
|{{Желекбиг|Орусия}} 
|[[ТНТ]], [[LEGIO FELIX]]
|[[Илья Куликов]]
|[[Сергей Бурунов]], [[Александра Бортич]], [[Роман Попов]], [[София Каштанова]], [[Рина Гришина]], [[Татьяна Бабенкова]]
|[[комедия]]
|
|-
! rowspan=&quot;1&quot; |19
|''Саткын'' (Шакал) 
|{{Желекбиг|Кыргызстан}} 
|
|[[Адилет Акматов]] 
|[[Илим Калмуратов]], [[Азиз Мурадилаев]], [[Атай Өмүрбеков]] 
|Криминалдык драма 
|
|-
! rowspan=&quot;1&quot; |26
|''[[Иван Царевич жана Карышкыр 4]]''
|{{Желекбиг|Орусия}} 
|«Студия «Мельница»
|[[Дарина Шмидт]], [[Константин Феокистов]]
|[[Никита Ефремов]], [[Татьяна Бунина]], [[Иван Охлобыстин]], [[Александр Боярский]],[[Михаил Боярский]]
|Шумдуктуу 
|
|}</text>
      <sha1>2oetlzcdx8hnmh1idckgrdrbsrn1wu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арсенал (футбол клубу, Лондон)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83457</id>
    <revision>
      <id>653073</id>
      <parentid>639639</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:37:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55649" sha1="74tacyge4jg3m6a1tdknjwdeuun197r" xml:space="preserve">{{Футбол клубу
|аталышы={{Flagicon|ENG}} Арсенал
|толук аталышы=&quot;Арсенал&quot; футбол клубу (Arsenal Footbal Club)
|лакап-аты=Замбирекчилер (Gunners)
|негизделиши=[[1-декабрь|1-декабрь]] [[1886|1886]]
|стадиону=Эмирейтс, Лондон
|сыйымдуулугу=60,704
|машыктыруучусу= {{Flagicon|ESP}} [[Микель Артета]]
|мелдеш=Англис Премьер-Лигасы
|орун=2
|мезгил=2024/25
|логотип=[[Файл:Арсенал ФК лого.png|185px]]
|текст=white
|фон=red
|ээси={{Flagicon|USA}} Стэн Кронке
|президенти={{Flagicon|ENG}} Сэр Чипс Кесвик
|капитаны=  {{Флаг|Норвегия}} Мартин Эдегор
|рейтинги=
|демөөрчүсү={{Flagicon|UAE}} Fly Emirates 
|сайты=[http://www.arsenal.com/home www.arsenal.com]
| pattern_la1 = _arsenal2526h
| pattern_b1 = _arsenal2526h
| pattern_ra1 = _arsenal2526h
| pattern_sh1 = _arsenal2526h
| pattern_so1 = _arsenal2526hl
| leftarm1 = FFFFFF
| body1 = F00000
| rightarm1 = FFFFFF
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = F00000
| pattern_la2 = _arsenal2526a
| pattern_b2 = _arsenal2526a
| pattern_ra2 = _arsenal2526a
| pattern_sh2 = _arsenal2526a
| pattern_so2 = _adidasredl
| leftarm2 = 192B47
| body2 = 192B47
| rightarm2 = 192B47
| shorts2 = 0c1c3e
| socks2 = 0c1c3e
| pattern_la3 = _arsenal2425T
| pattern_b3 = _arsenal2425T
| pattern_ra3 = _arsenal2425T
| pattern_sh3 = _arsenal2425t
| pattern_so3 = _arsenal2425tl
| leftarm3 = 9adee9
| body3 = 9adee9
| rightarm3 = 9adee9
| shorts3 = 000040
| socks3 = 000040
}}

'''«Арсенал»''' футбол клубу – Англис Премьер-Лигасында ойногон [[Лондон|Лондондун]] түндүгүнөн чыккан футбол клубу. [[1886|1886-жылдын]] [[1-декабрь|1-декабрында]] негизделген. [[Англия|Англиянын]] 13-жолку чемпиону, улуттук Кубокту 12 жолу уткан. Команда өз оюндарын «Эмирейтс» стадионунда (сыйымдулуугу – 60260 көрүүчү) өткөрөт. 

Арсенал [[1919|1919-жылдан]] баштап, оюндарын англис футболунун жогорку дивизионунда өткөрүп келе жатат. [[1992|1992-жылы]] Премьер-лига түзүлүп, анын клуб-негиздөөчүлөрдүн бири Арсенал да болгон.&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate=12.10.2010|language=en|title=Англис Премьер-Лигасынын 1992/1993 мезгили|url=http://www.soccerbase.com/tournaments/tournament.sd?tourn_id=121|publisher=Soccerbase}}&lt;/ref&gt;

1996-жылдан баштап, команданын башкы машыктыруучусу катары француз [[Арсен Венгер]] эмгектенип жатат, клубдун тарыхында башкы машыктыруунун кызматында эң узак иштеген адам болуп эсептелет. Венгердин башчылыгында Арсенал 19 мезгилдин ичинде Англиянын 3-жолку чемпиону болуп, Англия Кубогун 13 жолу уткан.

«Арсенал» 1893-жылы Түштүк Англиядан Футбол лигасына кошулган биринчи клуб болуп, 1904-жылы Биринчи дивизионго көтөрүлдү. 1913-жылы бир гана жолу ылдыйлап, азыркыга чейин жогорку дивизиондо ойноп келет&lt;ref&gt;{{Cite web|title=English Clubs Divisional Movements 1888-2016|url=https://www.rsssf.org/tablese/engall.html|accessdate=2025-02-13|work=www.rsssf.org}}&lt;/ref&gt; жана англис футболунун тарыхында жогорку дивизиондогу эң көп матч уткан клуб&lt;ref&gt;{{Cite web|title=England - First Level All-Time Tables 1888/89-2018/19|url=https://www.rsssf.org/tablese/engalltime.html|accessdate=2025-02-13|work=www.rsssf.org}}&lt;/ref&gt;.

Арсен Венгер клубтун менеджери катары эң узак убакыт иштеген жана эң көп трофей уткан адам&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Wenger sets Arsenal record|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01de-0e72f848a37e-78bce1ef5756-1000--wenger-sets-arsenal-record/|accessdate=2025-02-13|work=www.uefa.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Wenger is the last of his kind and his era is over|url=https://dailycannon.com/2018/01/arsenal-managerial-eras/|accessdate=2025-02-13|work=dailycannon.com}}&lt;/ref&gt;. Ал рекорддук жети Англия Кубогун жеңип алган жана анын титул уткан үчүнчү жана акыркы командасы 2003-жылдан 2004-жылга чейин 49 оюн катары менен утулбай, жогорку дивизиондогу эң узак убакыт утулбай калуу рекордун орноткон, &quot;Жеңилбес&quot; деген лакап атка ээ болгон&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Betway Sports: the Official Arsenal Betting Sponsor|url=https://bwarabia.com/kw/betway-sports-the-official-arsenal-betting-sponsor/|accessdate=2025-02-13|work=bwarabia.com}}&lt;/ref&gt;.

== Тарыхы ==
'''&lt;big&gt;Негизделиши (1886-1925)&lt;/big&gt;'''
[[Файл:Woolwich royal arsenal gatehouse 1.jpg|left|thumb|236x236px|&quot;Ройал Арсенал&quot; заводу]]
«Арсенал» футбол клубун Лондондун түштүк-чыгышындагы Вулидж аттуу райондо жайгашкан «Ройал Арсенал» [[мылтык]] чыгаруучу заводунун ишмерлери 1886-жылдын 1-декабрында негиздешкен. Алар жаңы түзүлгөн командага «Дайал Скуэр» (англ. Dial Square) деген атты коюшкан. Биринчи оюнду клуб 1886-жылдын 11-декабрында Истерн Уондерерс аттуу командага каршы өткөргөн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.arsenal.com/history/laying-the-foundations/laying-the-foundations-overview|language=en|accessdate=16.12.2008|title=Арсеналдын негизделишине жалпы көз караш|publisher=The Official Website of Arsenal Football Club}}&lt;/ref&gt;. Ал матчты замбирекчилер 6-0 эсеби менен утушкан. Эки жумадан кийин оюнчулар чогулуп, команданын аталышын «Ройал Арсенал» деп өзгөртүшкөн, андан тышкары «Ноттингем Форест» футбол клубунда ойногон Фрэд Бирдсли команда формасынын түсүн кызыл түскө өтүшүн сунуш кылган. [[1891|1891-жылда]] клуб кесиптик статуска ээ болуп, аталышы «Вулидж Арсеналга» (англ. Woolwich Arsenal) өзгөргөн. Команда 1893-жылы Футбол лигасына кирген.[[Файл:Arsenal 1888 squad photo.jpg|thumb|249x249px|Арсенал 1888-жылы. Отургучтун оң жагында команданын капитаны Дэвид Денскин]]Клуб оюндарын Экинчи дивизиондо ойноп баштап, [[1904|1904-жылы]] Биринчи дивизионго кирген. Алыста жайгашканы үчүн оюндарга аз адам келе баштаган, ошого байланыштуу каржы жагынан командада маселелер көбөйө баштап, Экинчи дивизионго кайра келген. 1913-жылы клуб «Хайбери» стадионуна көчүп, 1914-жылы клубдун аталышы «Арсеналга» өзгөргөн. Команда Экинчи дивизиондо 5-орунга ээ болгон. Ал жылы Биринчи дивизиондо 20 клубдун ордуна 22 клуб ойноосуна чечим чыккан. Экинчи дивизиондо 1 менен 2-орунду ээлеген командалар Биринчи дивизионго которулмак, бирок Арсеналдын кожоюну Генри Норрис  Джон Маккенге (Футбол лигасынын башчысы) командасына добуш берүүсүн айткан. Тандоого 4 клуб чыккан: Арсенал (Экинчи дивизиондо 5-орун), Тоттенхэм (Биринчиде дивизиондо 20-орун), Барнсли (Экинчиде – 3-орун), Вулверхэмптон (Экинчиде – 4-орун). Джон Маккен Арсенал, Тоттенхэмге караганда, Футбол лигасынын ичинде 15 жыл көбүрөөк болгонуна байланыштуу Арсеналга добушун берген. Ушул окуядан кийин Тоттенхэм менен Арсеналдын күйөрмандары бир бирин душман катары көрүшөт.

1925-жылы клубдун башкы машыктыруучунун кызматына Герберт Чепмен дайындалган. Ал «Дубль-ве» схемасына командасын өткөрүп, көптөгөн утушка ээ болгон. 1930-жылы Арсенал Англия Кубогунун финалында «Хаддерсфилд Таун» футбол клубун 2-0 эсеби менен утуп, биринчи Кубогуна ээ болгон. Ошол эле жылда Англия Суперкубогун жеңген. 30-жылдары Арсенал англис футболунда биринчилердин катарында болгон. 

'''&lt;big&gt;Эллисон (1934-1950)&lt;/big&gt;'''
[[Файл:Herbert Chapman bust 20050922.jpg|thumb|203x203px|Герберт Чепмен]]
1934-жылы Чепмен пневмониядан ооруп, кайтыш болгон. Анын ишин бир нече адам аткарып баштады. Башкы машыктыруучунун кызматына Джордж Эллисон дайындалып, Чепмендин убагында иштеген Джо Шоу менен Том Уиттакер команданы оюндарга даярдоону моюнуна алышкан. Клубга Эллисондун зор салымы бар, анткени ал «Хайбери» стадионун Англиядагы эң заманбап аренага айланткан. Мындан тышкары, ал командага мыкты оюнчуларды чакырып киргизген. Алардын ичинде Тед Дрейк да (1934/35ж мезгилинде 42 гол киргизген – клубтук рекорд) болгон.

1947-жылы Эллисон кызматын таштап, башкы машыктыруучу болуп Том Уиттакер дайындалган. Арсеналдын көп оюнчусу согушка кетип, кайра кайтып келишкен эмес. Ошого байланыштуу команданын курамын ветерандар түзүшкөн. 32 жаштагы Джо Мерсер, 35 жаштагы Рони Рук жана 33 жаштагы Леси Комптондун эмгеги менен Арсенал 1947/48-жылы чемпиондукка ээ болгон.

'''&lt;big&gt;1950-1970&lt;/big&gt;'''

1951/52-жылы команда кайрадан чемпиондук менен Кубокту утууга мүмкүнчүлүгү бар болчу, бирок оюнчулар көптөгөн жаракаттын асабынан аларга жете алышкан эмес. 1966-жылы башкы машыктыруучунун кызматына Берти Ми дайындалган. Ал чабуул позициясына жаш, таланттуу оюнчуларды коюп, коргоо позициясына жашы толгон оюнчуларды киргизген. Команда 1970-жылы Лига Кубогун, Жарманкелер Кубогун уткан.

'''&lt;big&gt;1970-1986&lt;/big&gt;'''

1971-жылы Арсенал тарыхында биринчи жолу чемпиондук менен Кубокко ээ болгон. Бирок кийинки жылы клубдан көптөгөн ишмерлер кете баштады, 1976-жылы Берти Ми кызматын бошоткон. 1986-жылы машыктыруучунун кызматына команданын легендарлуу оюнчусу Джордж Грэм дайындалган. Ал оюндун тактикасын коргоого айланткан. Коргоо позициясында белгилүү Ли Диксон, Тони Адамс, Стив Боулд, Найджел Уинтерберн ойношкон.

&lt;big&gt;'''1986-1995'''&lt;/big&gt;

1988/89-жылы чемпиондук гонкада Арсенал менен Ливерпуль болгон. Кайсы команда чемпиону болоору ушул эки команданын акыркы оюнунда билинмек. Бул матчты канонирлер 2-0 эсеби менен жеңген, ошентип, 18 жылдан кийин Арсенал чемпиондукка ээ болгон. 1993-жылы клуб Англия Кубогун жана Лига Кубогун, 1994-жылы Кубоктор Кубогун уткан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.arsenal.com/history/grahams-glory-years/graham-s-glory-years-overview|language=en|title=Грэмдин даңктуу жылдары|accessdate=16.12.2008|publisher=The Official Website of Arsenal Football Club}}&lt;/ref&gt;. Джордж Грэм кызматынан бошотулган.

'''&lt;big&gt;Венгердин заманы (1996-...)&lt;/big&gt;'''
[[Файл:Arsene Wenger.JPG|left|thumb|210x210px|Арсен Венгер]]
1996-жылы башкы машыктыруучу болуп, француз Арсен Венгер дайындалган&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate=01.10.2015|title=Венгер Арсеналдын башчысы катары дайындалды|language=en|url=http://www.arsenal.com/history/the-wenger-years/wenger-is-appointed-as-arsenal-boss|publisher=The Official Website of Arsenal Football Club}}&lt;/ref&gt;. Коомдо «Арсен ким?» (Arsene who?) деген көптөгөн суроолор чыга баштады. Ага карабастан, Венгер кийинки жылы Арсеналды чемпиондук менен Кубокту утушуна алып келген.

1999-жылы Тьерри Анри, Робер Пирес, Сильвен Вильтор аттуу футболчулар сатып алынган. 2001/02-жылы алар клубду кезектеги чемпиондукка алып келишкен. Бирок команданын мыкты оюну 2003/04-жылы ачылып, ушул мезгилди Арсенал жеңилүүсүз өткөргөн. Ад курамдагы оюнчулар &quot;Жеңилбестер&quot; деген атка конушкан. 2005-жылы Англия Кубогу утушкан. 2006-жылы Арсенал Чемпиондор Лигасынын финалына жетип, Барселонадан жеңилген&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/EuroExperience/competitions/Publications/02/14/56/69/2145669_DOWNLOAD.pdf|title=Чемпиондор Лигасынын финалдары|language=en|accessdate=12.07.2015|publisher=UEFA Official Website|format=PDF|archivedate=2015-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151114070036/http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/EuroExperience/competitions/Publications/02/14/56/69/2145669_DOWNLOAD.pdf}}&lt;/ref&gt;. 

'''&lt;big&gt;«Эмирейтс» стадионуна көчүү жана трофейсиз мезгил (2006-2014)&lt;/big&gt;'''

2006-жылы клуб жаңы салынган «Эмирейтс»стадионуна көчкөн. Мезгилдин аягында командадан Робер Пирес, Сол Кемпбелл, Эшли Коул, Деннис Бергкамп, Тьерри Анри аттуу оюнчулар кетишкен. Алардын ордуна Венгер Томаш Росицки, Тео Уолкотт, Матье Фламини, Адебайор, Сеск Фабрегасты сатып алып келген. 

2010-жылы Арсенал Чемпиондор Лигасынын чөйрөкфиналында Барселонага утулуп, чемпионатта 3-орунга ээ болгон. 2011-жылы Венгер Оливье Жиру, Лукас Подольски, Санти Касорла аттуу оюнчуларды команда алып келген. Алар Арсеналдын оюнунун жакшыртып башташты. 2013-жылы рекорддуу 50 миллион еврого Реалдан Германия курамында ойногон Месүт Өзил сатып алынган. 

'''&lt;big&gt;Трофейсиз мезгилдин сону (2014-...)&lt;/big&gt;'''

2014-жылдын 17 майында Арсенал Англия Кубогунун финалында «Халл Сити» командасын 3-2 эсеби жеңген, ошентип 9 жылдан кийин трофейсиз мезгил аяктады. 2015, 2017-жылдары клуб кайрадан ушул жеңишке ээ болгон&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.wembleystadium.com/Events/2017/FA-Cup-Final/Emirates-FA-Cup-Final|language=en|title=2017 Англия Кубогунун финалы|accessdate=27.05.2017|publisher=The Official Website of Webley Stadium|archive-date=2017-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608024019/http://www.wembleystadium.com/Events/2017/FA-Cup-Final/Emirates-FA-Cup-Final|dead-url=yes|archivedate=2017-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170608024019/http://www.wembleystadium.com/Events/2017/FA-Cup-Final/Emirates-FA-Cup-Final}}&lt;/ref&gt;.

== Формасы ==
[[Файл:Lukas Podolski celebrates his goal 3.jpg|thumb|269x269px|Арсенал-Саутгемптон, 15-сентябрь 2012]][[1886|1886-жылы]] клуб кесиптик наамга ээ болгонго чейин, «Ноттингем Форест» клубунан Арсеналга кошулган оюнчулар Фред Бирдсли, Чарли Бейтс жана Билл Парр мурунку командадан кызыл түстүү формасын алып келишти. Каражаттын аздыгынан Арсеналдын жетекчилери оюнчуларын алып келинген формага окшош кийим менен камсыз кылган. Бул форма узун жеңдүү, жакалуу кара-кызыл көйнөк, ак шорталар жана көк гетралардан турган. 

Арсеналдын формасына окшоштуруп, башка футбол клубдары да кызыл түстүү формага өтүшкөн. 1906-жылы «Спарта Прага» футбол клубунун президенти Петрик Лондонго келип, замбирекчилердин кийимине суктанып, оюнчуларын ушундай формага кийинүүсүнө чечим чыгарган. Азыркы учурда деле прагалыктар кызыл кийимчен ойношот.  

1925-жылы Герберт Чепмен башкы машыктыруучу болуп дайындалып, ал команданын формасын өзгөртүүсүн сунуштаган. Жаңы форма ак жеңдүү, сол жагында клубдун белгиси тигилген кызыл көйнөккө айланган. Бүгүнкү оюнчулар ушул үлгүдөгү кийимди кийип жүрүшөт.  
[[Файл:Andrey Arshavin 23.jpg|left|thumb|Андрей Аршавин, Арсенал-Суонси, 11-сентябрь 2011]]
1950-жылдары өзүнүн стадионунда тоскон команданын негизги формасы менен окшош болгонунун себебинен клуб жаңы форма долбоорун бекиткен.   

Оюнчулардын көйнөгүнүн үстүнө замбиректин белгилүү сүрөтү алгачкы жолу 1967-жылы тигилген. Так ушул форма менен Арсенал 1970/71-мезгилде биринчи жолу чемпиондук менен Кубокту чогуу уткан. 1970-жылдарынын соңунда көйнөктүн үстүнө форма өндүрүүчүнүн (Umbro) белгиси түшүрүлүп, 1981-жылы жарнама максатында «JVC» компаниясынын белгиси чыгарылган. Азыркы учурда форманын үстүндө «Fly Emirates» авиакомпаниясынын белгиси турат.  

2005-жылы «Хайбери» стадионунан жаңы «Эмирейтске» көчүүгө байланыштуу, команда тарыхтагы эң биринчи формага окшош кара-кызыл түстүү көйнөктөрдү кийип чыккан.     

Англис футболунун 2011/12-мезгилинде Арсенал өзүнүн 125 жылдыгына арнап, баш белгисин өзгөрткөн. Эмблемасына сол жагынан 15 лавр жалбырагы түшүрүлүп, бул 15 негиздөөчүлөрдүн биринчи эмблеманын дизайнерине төлөп берген 6 пенс тыйынын билдирет. Оң жагында болсо, 15 эмен жалбырагы тартылган, бул «Royal Oak» сыраканасында чогулган 15 негиздөөчүлөрдү билдирет. Белгинин астында команданын эң биринчи ураандардын бири «Forward» сөзү жана мааракелүү 1886 менен 2011-жылдары түшүрүлгөн&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate=15.10.2011|title=Клуб белгисинин тарыхы|language=ru|publisher=Arsenal Russian Speaking Supporters Club|url=http://www.fc-arsenal.com/emblema}}&lt;/ref&gt;.     

{|
!{{Футболдук форма|body=7B1421|leftarm=7B1421|pattern_b=_collarblack|pattern_la=|pattern_ra=|rightarm=7B1421|shorts=FFFFFF|socks=000066|title=1886-1895}}
!{{Футболдук форма|body=0000FF|leftarm=0000FF|pattern_b=_redstripes2|pattern_la=_red_stripes|pattern_ra=_red_stripes|rightarm=0000FF|shorts=000066|socks=000066|title=1895-1896}}
!{{Футболдук форма|body=EE0000|leftarm=FFFFFF|pattern_b=_collar|pattern_la=|pattern_ra=|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=000066|title=1896-1933}}
!{{Футболдук форма|body=DD0000|leftarm=FFFFFF|pattern_b=_collarwhite|pattern_la=|pattern_ra=|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=1933-1965}}
!{{Футболдук форма|body=DD0000|leftarm=DD0000|pattern_b=_collarwhite|pattern_ra=_whiteborder|rightarm=DD0000|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=1965-1967|pattern_la=_whiteborder}}
!{{Футболдук форма|body=DD0000|leftarm=DD0000|pattern_b=_collarwhite|pattern_la=_borderonwhite|pattern_ra=_borderonwhite|rightarm=DD0000|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=1967-1981}}
!{{Футболдук форма|body=DD0000|leftarm=FFFFFF|pattern_b=_arsenal9495H|pattern_la=_arsenal9495H|pattern_ra=_arsenal9495H|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=DD0000|title=1981-1996}}
!{{Футболдук форма|body=DD0000|leftarm=FFFFFF|pattern_b=_arsenal9697h|pattern_la=_arsenal9697h|pattern_ra=_arsenal9697h|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FF0000|title=1996-1998}}
|-
|{{Футболдук форма|body=AA0000|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FF0000|pattern_la=_arsenal9899h|pattern_ra=_arsenal9899h|pattern_b=_arsenal9899h|leftarm=FFFFFF|title=1998-2000}}
|{{Футболдук форма|title=2000-2002|body=DD0000|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FF0000|pattern_la=_arsenal0001H|pattern_b=_arsenal0001H|pattern_ra=_arsenal0001H|leftarm=FFFFFF}}
|{{Футболдук форма|body=DD0000|leftarm=FFFFFF|pattern_b=_arsenal0204h|pattern_la=_arsenal0204h|pattern_ra=_arsenal0204h|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FF0000|title=2002-2004}}
|{{Футболдук форма|body=E20E0E|leftarm=E20E0E|pattern_b=_arsenal0405h1|pattern_la=_arsenal0405h1|pattern_ra=_arsenal0405h1|rightarm=E20E0E|shorts=FFFFFF|socks=E20E0E|title=2004-2005}}
|{{Футболдук форма|body=7B1421|leftarm=7B1421|pattern_b=_arsenal0506h|pattern_la=|pattern_ra=|rightarm=7B1421|shorts=FFFFFF|socks=7B1421|title=2005-2006}}
|{{Футболдук форма|body=DD0000|leftarm=DD0000|pattern_b=_arsenal0608h|pattern_la=_arsenal0608h|pattern_ra=_arsenal0608h|rightarm=DD0000|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2006-2008}}
|{{Футболдук форма|body=CC0000|leftarm=CC0000|pattern_b=_arsenalhome0810|pattern_la=_arsenalhome|pattern_ra=_arsenalhome|rightarm=CC0000|shorts=FFFFFF|socks=FF0000|title=2008-2010}}
|{{Футболдук форма|body=DD0000|leftarm=DD0000|pattern_b=_arsenal1011h|pattern_la=_arsenal1011h|pattern_ra=_arsenal1011h|rightarm=DD0000|shorts=FFFFFF|socks=FF0000|title=2010-2011}}
|-
|{{Футболдук форма|body=EE0000|leftarm=FFFFFF|pattern_b=_arsenal1112h|pattern_la=_arsenal1112h|pattern_ra=_arsenal1112h|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=EE0000|title=2011-2012}}
|{{Футболдук форма|body=FF0000|leftarm=FFFFFF|pattern_b=_arsenal1112h|pattern_la=_arsenal1213h|pattern_ra=_arsenal1213h(2)|pattern_so=_arsenal1213h|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2012-2014}}
|{{Футболдук форма|body=FF0000|leftarm=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|pattern_la=_arsenal1415h|pattern_b=_arsenal1415home|pattern_ra=_arsenal1415h|pattern_sh=_arsenal1415h|pattern_so=_arsenal1415h|title=2014-2015}}
|{{Футболдук форма|pattern_la=_arsenal1516h|pattern_b=_arsenal1516h|pattern_ra=_arsenal1516h|pattern_sh=_arsenal1516h|pattern_so=_arsenal1516h|leftarm=FFFFFF|body=FF0000|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2015-2016}}
|{{Футболдук форма|pattern_la=_arsenal1617h|pattern_b=_arsenal1617h|pattern_ra=_arsenal1617h|pattern_sh=_arsenal1617h|pattern_so=_arsenal1617h|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FF0000|title=2016-2017}}
|{{Футболдук форма|pattern_la=_arsenalfc1718h|pattern_b=_arsenalfc1718h|pattern_ra=_arsenalfc1718h|pattern_sh=_arsenalfc1718h|pattern_so=_arsenalfc1718h|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2017-2018}}
|
|
|}

== Эмблемасы ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Arsenal crest 1888.png|1888-1930
Файл:Arsenal Crest 1930.svg|1930-1949
Файл:Arsenal Crest 1952.svg|1951-1952
Файл:Arsenal fc old crest small.png|1949-2002
Файл:Арсенал ФК лого.png|2002-а.у.
&lt;/gallery&gt;

== Теңдешүүлөр ==
'''Түндүк Лондон теңдешүүсү'''

Бул теңдешүү Арсенал менен Тоттенхэм командаларынын арасында өтөт. Биринчи оюну 1887-жылы 19-ноябрда  өткөн, Тоттенхэм 2-1 эсеби менен утуп жаткан кезинде жарыктын жоктугунан матч аягына чейин ойнолгон эмес&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate=28.04.2017|language=ru|publisher=Russian Tottenham Supporters|title=Тоттенхэм-Арсенал: оюндардын статистикасы|url=http://www.spurs.ru/tottenham-hotspur-rivals/arsenal-tottenkhehm-khotspur-statistika-vstrech/}}&lt;/ref&gt;. Биринчи толук оюн 1888-жылы февралда өткөн, текөөрлөрдө 9 футболчу гана болгондуктан 6-2 эсебине замбирекчилерге жеңилишкен. 1898-жылы кезектеги оюн Тоттэнхэмдин стадионунда өткөн. Көрүүчүлөрдүн көптүгүнөн (15000 адам) стадиондун чатыры урап түшүп, бир нече адам жарадар болгон. Натыйжада Тоттенхэм жаңы «Уайт Харт Лейн» стадионуна көчкөн. Биринчи дивизиондо клубдар арасындагы алгачкы оюну 1909-жылы 4-декабрда өткөн, Арсенал 1-0 эсеби менен уткан.

'''Дербинин башталышы'''

Накта теңдешүү 1913-жылы Арсенал «Уайт Харт Лейнден» 6 чарчы метр алыстыкта жайгашкан Хайбери районуна көчкөндөн башталган. Эки команда алгачкы жолу «Түндүк Лондон атаандаштары» аты менен согуш фондуна жардам көрсөтүү үчүн 1914-жылы 22-августта оюнга чыгышкан. Ал матчты Арсенал 5-1 эсеби менен жеңген&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.topspurs.com/1415.HTM|accessdate=05.01.2007|publisher=Jim Duggan's Topspurs|title=1914/15-мезгили|language=en|archivedate=2007-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070101023851/http://www.topspurs.com/1415.htm}}&lt;/ref&gt;. Теңдешүү 1919-жылы күчөгөн.

== Статистика жана рекорддор ==
'''Оюнга чыккандар'''
* Тарыхта эң көп ойногон: Дэвид О’Лири — 722 оюн, 1975—1993-жж.
* Европа мелдештеринде эң көп ойногон: Тьерри Анри — 86 оюн.
* Эң жаш оюнчу: Сеск Фабрегас — 16 жаш, 177 күн (2003-ж 28-октябрда Лига кубогунун Ротерем Юнайтед менен оюнунда).
* Эң улгайган оюнчу: Жон Резерфорд — 41 жаш 159 күн (1926-ж 20-мартта Биринчи дивизиондун Манчестер Сити менен оюнунда).
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Эң көп ойногон футболчулар
|-
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right| №
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Аты-жөнү
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Жарандыгы
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Ойногон жылдары
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Оюндардын саны
|-
|1
|Дэвид О’Лири
|{{Өлкө желеги|Ирландия}}
|1975–1993
|722
|-
|2
|Тони Адамс
|{{Өлкө желеги|Англия}}
|1983–2002
|669
|-
|3
|Жорж Армстронг
|{{Өлкө желеги|Англия}}
|1961-1977
|621
|-
|4
|Ли Диксон
|{{Өлкө желеги|Англия}}
|1988-2002
|619
|-
|5
|Найджел Уинтерберн
|{{Өлкө желеги|Англия}}
|1987-2000
|584
|-
|6
|Дэвид Симэн
|{{Өлкө желеги|Англия}}
|1990-2003
|564
|-
|7
|Пэт Райс
|{{Өлкө желеги|Англия}}
|1964-1980
|528
|-
|8
|Питер Стори
|{{Өлкө желеги|Англия}}
|1965-1977
|501
|-
|9
|Жон Редфорд
|{{Өлкө желеги|Англия}}
|1964-1976
|481
|-
|10
|Питер Симпсон
|{{Өлкө желеги|Англия}}
|1964-1978
|477
|}
'''Гол киргизгендер'''
* Бир мезгилде эң көп гол киргизген: Тед Дрейк — 44 гол (1934/1935 мезгили)
* Бир оюнда эң көп гол киргизген: Тед Дрейк — 7 гол (1935-ж 14-декабрда Биринчи дивизиондун Астон Вилла менен оюнунда).
* Эң жаш оюнчу: Сеск Фабрегас — 16 жаш, 212 күн (2003-ж 2-декабрда Лига кубогунун Вулверхэмптон Уондерерс менен оюнунда).
* Хет-трик кылган эң жаш оюнчу: Жон Редфорд — 17 жаш, 315 күн (1965-ж 2-январда Биринчи дивизиондун  Вулверхэмптон Уондерерс менен оюнунда).
* Эң улгайган оюнчу: Жон Резерфорд — 39 жаш, 352 күн (1924 20-сентябрда Биринчи дивизиондун Шеффилд Юнайтед менен оюнунда)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.arseweb.com/other/records.html|language=en|title=Арсеналдын рекорддору|publisher=Arseweb|accessdate=03.02.2007|archivedate=2010-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101116225010/http://arseweb.com/other/records.html}}&lt;/ref&gt;.[[Файл:Thierry Henry Charlton.jpg|thumb|Тьерри Анри]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Эң көп гол киргизген футболчулар
|-
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|№
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Аты-жөнү
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Жарандыгы
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Ойногон жылдары
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Голдордун саны
|-
|1
|Тьерри Анри
|{{Өлкө желеги|Франция}}
|1999-2007, 2012
|228
|-
|2
|Иан Райт
|{{Өлкө желеги|Англия}}
|1991-1998
|185
|-
|3
|Клифф Бастин
|{{Өлкө желеги|Англия}}
|1929-1947
|178
|-
|4
|Жон Редфорд
|{{Өлкө желеги|Англия}}
|1964-1976
|149
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |5
|Жимми Брейн
|{{Өлкө желеги|Англия}}
|1923-1931
| rowspan=&quot;2&quot; |139
|-
|Тед Дрейк
|{{Өлкө желеги|Англия}}
|1934-1945
|-
|7
|Дуг Лишман
|{{Өлкө желеги|Англия}}
|1948-1956
|137
|-
|8
|Робин ван Перси
|{{Өлкө желеги|Нидерланддар}}
|2004-2012
|132
|-
|9
|Жо Халм
|{{Өлкө желеги|Англия}}
|1926-1938
|125
|-
|10
|Дэвид Жек
|{{Өлкө желеги|Англия}}
|1928-1934
|124
|}
'''Эл аралык рекорддор'''
* Улуттук кураманын клубда ойногон эң биринчи оюнчусу: Сизар Женкинс – 1896-ж 21-мартта Шотландияга каршы Уэльс курамасынын катарында ойногон.
* Англия курамасынын клубда ойногон эң биринчи оюнчусу: Жимми Эшкрофт – 1906-ж 17-февралда Ирландияга каршы ойногон.
* Дүйнө биринчилигинин финалында ойногон эң биринчи оюнчулар: Жек Келси жана Дэйв Боуэн – 1958-ж 8-июнда Венгрияга каршы Уэльс курамасынын катарында ойношкон.
'''Трансферлер'''

Оюнчулардын баасы &quot;London Evening Standard&quot; гезитинин маалыматы боюнча берилген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Эң кымбат сатып алынган футболчулар
|-
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=center|№
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=center|Баасы
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=center|Саткан клубу
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=center|Аты-жөнү
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=center|Жарандыгы
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=center|Позициясы
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=center|Келген датасы
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=center|Шилтеме
|-
|1
|£46.5m
|Олимпик Лион
|Александр Ляказетт
|{{Өлкө желеги|Франция}}
|[[Чабуулчу (футбол)|Чабуулчу]]
|5-июль 2017
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.arsenal.com/news/alexandre-lacazette-agrees-join-arsenal|language=en|publisher=The Offial Website of Arsenal Football Club|accessdate=05.07.2017|title=Ляказетт Арсеналга кошулууга макул болду}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|£38,2млн
|[[Реал Мадрид (футбол клубу)|Реал Мадрид]]
|Месут Өзил
|{{Өлкө желеги|Германия}}
|[[Жарымкоргоочу (футбол)|Жарымкоргоочу]]
|2-сентябрь 2013
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.standard.co.uk/sport/football/arsenal-on-the-brink-of-sealing-43m-mesut-ozil-deal-as-playmaker-undergoes-medical-8794254.html|language=en|publisher=London Evening Standard|title=Арсенал М. Өзилди сатып алуунун акыркы кадамын жасалуусунда|accessdate=03.09.2013}}&lt;/ref&gt;
|-
|3
|£35млн
|[[Валенсия (футболдук клуб)|Валенсия]]
|Шкодран Мустафи
|{{Өлкө желеги|Германия}}
|[[Коргоочу (футбол)|Коргоочу]]
|30-август 2016
|&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=http://www.standard.co.uk/sport/football/shkodran-mustafi-signs-for-arsenal-gunners-complete-deal-to-bring-in-german-international-defender-a3317796.html|accessdate=31.08.2016|title=Немис коргоочусу Ш. Мустафи Арсенал менен контрагына кол койду|publisher=London Evening Standard}}&lt;/ref&gt;
|-
|4
|£33,8млн
|Боруссия Мөнхенгладбах
|Гранит Жака
|{{Өлкө желеги|Швейцария}}
|[[Жарымкоргоочу (футбол)|Жарымкоргоочу]]
|25-май 2016
|&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=http://www.standard.co.uk/sport/football/granit-xhaka-signs-for-arsenal-gunners-complete-deal-for-swiss-international-midfielder-a3251411.html|publisher=London Evening Standard|accessdate=25.05.2016|title=Арсенал швейцариялык жарымкоргоочу Гранит Жака боюнча келишимин бүтүрүүдө}}&lt;/ref&gt;
|-
|5
|£31,7млн
|[[Бaрселонa (футбол клубу)|Барселона]]
|Алексис Санчес
|{{Өлкө желеги|Чили}}
|[[Чабуулчу (футбол)|Чабуулчу]]
|10-июль 2014
|&lt;ref&gt;{{Cite web|language=ru|title=Расмий маалымат: Алексис Санчес Арсеналга өттү|url=https://www.euro-football.ru/article/31/1003122619_oficialno_aleksis_sanches_pereshel_v_arsenal|publisher=Еврофутбол|accessdate=10.07.2014}}&lt;/ref&gt;
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Эң кымбат сатылган футболчулар
|-
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|№
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Баасы
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Алган клубу
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Аты-жөнү
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Жарандыгы
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Позициясы
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Кеткен датасы
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Шилтеме
|-
|1
|£29,8млн
|[[Бaрселонa (футбол клубу)|Барселона]]
|Сеск Фабрегас
|{{Өлкө желеги|Испания}}
|[[Жарымкоргоочу (футбол)|Жарымкоргоочу]]
|15-август 2011
|&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=http://www.standard.co.uk/sport/football/cesc-fabregas-finally-goes-to-barcelona-6432393.html|title=C. Фабрегас Барселона кетти|accessdate=28.03.2013|publisher=London Evening Standard}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2
|£25млн
|Барселона
|Марк Овермарс
|{{Өлкө желеги|Нидерланддар}}
|[[Жарымкоргоочу (футбол)|Жарымкоргоочу]]
|28-июль 2000
|
|-
|£25млн
|[[Манчестер Сити]]
| Эммануэл Адебайор
|{{Өлкө желеги|Того}}
|[[Чабуулчу (футбол)|Чабуулчу]]
|19-июль 2009
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.skysports.com/football/news/11670/5440128/city-seal-adebayor-swoop|language=en|accessdate=18.07.2009|title=Манчестер Сити Адебайорду сатып алды|publisher=Sky Sports}}&lt;/ref&gt;
|-
|4
|£24млн
|Манчестер Сити
|Самир Насри
|{{Өлкө желеги|Франция}}
|[[Жарымкоргоочу (футбол)|Жарымкоргоочу]]
|24-август 2011
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.com/sport/football/14654077|language=en|accessdate=24.08.2011|publisher=BBC|title=Самир Насри Манчестер Ситиге кошулуусун бүтүрүүдө}}&lt;/ref&gt;
|-
|5
|£23,5млн
|[[Реал Мадрид (футбол клубу)|Реал Мадрид]]
|Николя Анелка
|{{Өлкө желеги|Франция}}
|[[Чабуулчу (футбол)|Чабуулчу]]
|2-август 1999
|
|}

== Башкы машыктыруучулардын тизмеси ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Аты-жөнү
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Жарандыгы
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Дайындалган күнү
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Бошотулган күнү
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Жетишкендиктери
|-
|Томас Митчелл
|{{Өлкө желеги|Шотландия}}
|30-март 1897
|10-март 1898
|
|-
|''Белгисиз''
|
|11-март 1898
|10-апрель 1898
|
|-
|Уильям Элкоат
|{{ENG}}
|11-апрель 1898
|16-февраль 1899
|
|-
|Артур Кеннеди
|{{ENG}}
|21-февраль 1899
|29-апрель 1899
|
|-
|Гарри Бредшоу
|{{ENG}}
|30-июнь 1899
|30-апрель 1904
|
|-
|Фил Келсо
|{{Өлкө желеги|Шотландия}}
|1-май 1904
|9-февраль 1908
|
|-
|Жорж Моррелл
|{{Өлкө желеги|Шотландия}}
|10-февраль 1908
|13-апрель 1915
|
|-
|Жеймс МакИвен
|{{ENG}}
|19-апрель 1915
|24-май 1919
|
|-
|Лесли Найтон
|{{ENG}}
|25-май 1919
|16-май 1925
|
|-
|Герберт Чепмен
|{{ENG}}
|11-июнь 1925
|6-январь 1934
|1-дивизиондун чемпиону: 1931, 1933
Англия кубогунун жеңичүүсү: 1930

Англия суперкубогунун жеңичүүсү: 1930,1931,1933
|-
|Джо Шоу
|{{ENG}}
|6-январь 1934
|28-май 1934
|1-дивизиондун чемпиону: 1934
|-
|Жорж Эллисон
|{{ENG}}
|28-май 1934
|31-май 1947
|1-дивизиондун чемпиону: 1935, 1938
Англия кубогунун жеңичүүсү: 1936

Англия суперкубогунун жеңичүүсү: 1934,1938
|-
|Том Уиттакер
|{{ENG}}
|2-июнь 1947
|24-октябрь 1956
|1-дивизиондун чемпиону: 1948,1953
Англия кубогунун жеңичүүсү: 1950

Англия суперкубогунун жеңичүүсү: 1948,1953
|-
|Жек Крейстон
|{{ENG}}
|24-октябрь 1956
|19-май 1958
|
|-
|Жорж Свиндин
|{{ENG}}
|21-июнь 1958 
|1-май 1962
|
|-
|Билли Райт
|{{ENG}}
|1-май 1962
|13-июнь 1966
|
|-
|Берти Ми
|{{ENG}}
|20-июнь 1966
|4-май 1976
|1-дивизиондун чемпиону: 1971
Англия кубогунун жеңичүүсү: 1971

Жарманкелер кубогунун жеңичүүсү: 1970
|-
|Терри Неилл
|{{Өлкө желеги|Түндүк Ирландия}}
|9-июль 1976
|16-декабрь 1983
|Англия кубогунун жеңичүүсү: 1978/79
|-
|Дон Хоу
|{{ENG}}
|16-декабрь 1983
|22-март 1986
|
|-
|Стив Бартеншоу
|{{ENG}}
|23-март 1986
|14-май 1986
|
|-
|Жорж Грэм
|{{Өлкө желеги|Шотландия}}
|14-май 1986
|21-февраль 1995
|1-дивизиондун чемпиону: 1989, 1991

Англия кубогунун жеңичүүсү: 1993

Лига кубогунун жеңичүүсү: 1987,1993

Англия суперкубогунун жеңичүүсү: 1991

УЕФА кубоктор жеңичүүлөр кубогунун жеңичүүсү: 

1994
|-
|Стюарт Хьюстон
|{{Өлкө желеги|Шотландия}}
|21-февраль 1995
|15-июнь 1995
|
|-
|Брюс Риох
|{{Өлкө желеги|Шотландия}}
|15-июнь 1995
|12-август 1996
|
|-
|Стюарт Хьюстон
|{{Өлкө желеги|Шотландия}}
|12-август 1996
|13-сентябрь 1996
|
|-
|Пэт Райс
|{{Өлкө желеги|Түндүк Ирландия}}
|13-сентябрь 1996
|30-сентябрь 1996
|
|-
|Арсен Венгер
|{{Өлкө желеги|Франция}}
|1-октябрь 1996
|13-май 2018
|Премьер-Лиганын чемпиону: 1998, 2002, 2004
Англия кубогунун жеңичүүсү: 1998, 2002, 2003, 

2005, 2014, 2015, 2017

Англия суперкубогунун жеңичүүсү: 1998, 1999, 2002, 

2004, 2014, 2015, 2017
|-
|Унаи Эмери
|{{Өлкө желеги|Испания}}
|23-май 2018
|азыркы убакыт
|
|}
&lt;gallery&gt;
Файл:Herbert Chapman.jpg|Герберт Чепмен (1925-1934)
Файл:Billy Wright (1961).jpg|Билли Райт (1962-1966)
Файл:Bertie Mee 1972.jpg|Берти Ми (1966-1976)
Файл:Don Howe.jpg|Дон Хоу (1983-1986)
Файл:George Graham (1970).png|Жорж Грэм (1986-1995)
Файл:Pat Rice 2015.jpg|Пэт Райс (13.09.1996—30.09.1996)
Файл:Arsene Wenger2006.jpg|Арсен Венгер (1996-а.у.)
Файл:Unai Emery 2012.jpg|Унаи Эмери (2018-а.у.)
&lt;/gallery&gt;

== Популярдуу маданиятта ==
«Александра Палас» радиотараткычына жакын болгондуктан, «Арсенал» бир катар «биринчи» медиа трансляцияларына катышкан. 1927-жылдын 22-январында алардын «Хайбери» стадионундагы «Шеффилд Юнайтед» менен матчы Англия Футбол лигасынын түз эфирде радио аркылуу берилген биринчи оюну болуп калды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=14. Stadium hosts two broadcasting firsts|url=https://www.arsenal.com/news/news-archive/stadium-hosts-two-broadcasting-firsts|accessdate=2025-02-13|work=www.arsenal.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=12 Obscure Facts About Arsenal|url=https://oursportinglife.co.uk/facts-about-arsenal/|accessdate=2025-02-13|work=oursportinglife.co.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Remembering when Arsenal become football’s first TV stars|url=https://www.sportsjournalists.co.uk/sports-broadcasting/remembering-when-arsenal-become-footballs-first-tv-stars/|accessdate=2025-02-13|work=www.sportsjournalists.co.uk}}&lt;/ref&gt;. Он жыл өткөндөн кийин, 1937-жылдын 16-сентябрында «Арсенал» негизги командасы менен резервдик командасынын ортосундагы көрсөткүч матчы дүйнөдөгү биринчи түз эфирде берилген футбол оюну болуп калды.

«Арсенал» көп учурда коргоочу жана «жаман» команда катары стереотипте сүрөттөлгөн, айрыкча 1970-жылдарда жана 1980-жылдарда. 1997-жылдагы «The Full Monty» фильминде башкы каармандар бир сапка тизилип, &quot;Арсеналдын&quot; офсайд тузагын имитациялап, стриптизин координациялоого аракет кылышат&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Offside Trap In Soccer (Explained)|url=https://soccerprime.com/the-offside-trap-in-soccer-explained/|accessdate=2025-02-13|work=soccerprime.com}}&lt;/ref&gt;.

2022-жылдын августунда Amazon Prime Video «Баары же эч нерсе: Арсенал» аттуу сегиз сериялуу документалдык тасманы чыгарды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Watch the teaser for All or Nothing: Arsenal|url=https://www.arsenal.com/amazon-prime-all-or-nothing-arsenal-release-dates-trailer|accessdate=2025-02-13|work=www.arsenal.com}}&lt;/ref&gt;. Биз клубдун жашоосун документтедик, машыктыруучу топ жана оюнчулар менен сахнанын артындагы жашоосун, сүрөттөп жөнүбүз менен катар талаадагы, талаадан сырткары окуяларды чагылдырып, Премьер-лиганын 2021–2022 сезонунда эң жаш команда болгонун көрсөттүк, орточо оюнчулардын жаш курагы 24 жаш 308 күн, кийинки командадан бир жылдан ашык жашыраак&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Our 2021/22 season in numbers|url=https://www.arsenal.com/premier-league-stats-review-emirates-stadium-attendance-goals-appearances|accessdate=2025-02-13|work=www.arsenal.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Premier League: Top trends revealed for the 2021/22 season|url=https://www.skysports.com/football/news/11661/12611391/premier-league-top-trends-revealed-for-the-2021-22-season|accessdate=2025-02-13|work=www.skysports.com}}&lt;/ref&gt;.

== Стадиондору ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Файл:Manor Ground, Woolwich Arsenal vs. Everton.jpg|Мэнор Граунд (1888–1890, 1893–1913)
Файл:Arsenal SheffieldWednesday2000a.jpg|Хайбери (1913–2006)
Файл:Emirates Stadium (253658641).jpg|Эмирейтс (2006-а.у.)
&lt;/gallery&gt;

== 2017/18-мезгилиндеги курамы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|№
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Жарандыгы
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Аты-жөнү
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=right|Туулган жылы
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=&quot;right&quot; |'''Дарбазачылар'''
|-
|13
|{{Өлкө желеги|Колумбия}}
|Давид Оспина
|[[1988]]
|-
|33
|{{Өлкө желеги|Чехия Республикасы}}
|Петр Чех
|[[1982]]
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=&quot;right&quot; |'''Коргоочулар'''
|-
|2
|{{Өлкө желеги|Испания}}
|МЭЭкторББеллери
|[[1985]]99
|-
|4
|{{Өлкө желеги|Германия}}
|Пер Мертезакер
|[[1984]]
|-
|6
|{{Өлкө желеги|Франция}}
|Лоран Коселни
|[[1985]]
|-
|16
|{{Өлкө желеги|Англия}}
|Роб Холдинг
|[[1995]]
|-
|18
|{{ESP}}
|Начо Монреал
|[[1986]]
|-
|20
|{{Өлкө желеги|Германия}}
|Шкодран Мустафи
|[[1992]]
|-
|24
|{{ESP}}
|Эктор Беллерин
|[[1995]]
|-
|31
|{{Өлкө желеги|Босния жана Герцеговина}}
|Сеад Колашинац
|[[1993]]
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=&quot;right&quot; |'''Жарымкоргоочулар'''
|-
|8
|{{Өлкө желеги|Уэльс}}
|Аарон Рэмзи
|[[1988]]
|-
|10
|{{ENG}}
|Жек Уилшир
|[[1992]]
|-
|11
|{{Өлкө желеги|Германия}}
|Месүт Өзил
|[[1988]]
|-
|19
|{{ESP}}
|Санти Касорла
|[[1984]]
|-
|29
|{{Өлкө желеги|Швейцария}}
|Гранит Жака
|[[1992]]
|-
|35
|{{Өлкө желеги|Египет}}
|Мохаммед эл-Ненни
|[[1992]]
|-
|34
|{{Өлкө желеги|Франция}}
|Франсис Коклен
|[[1991]]
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=&quot;right&quot; |'''Чабуулчулар'''
|-
|7
|{{Өлкө желеги|Чили}}
|Алексис Санчес
|[[1988]]
|-
|9
|{{Өлкө желеги|Франция}}
|Александр Ляказетт
|[[1991]]
|-
|12
|{{Өлкө желеги|Франция}}
|Оливье Жиру
|[[1986]]
|-
|14
|{{ENG}}
|Тео Уолкотт
|[[1989]]
|-
|17
|{{Өлкө желеги|Нигерия}}
|Алекс Ивоби
|[[1996]]
|-
|23
|{{ENG}}
|Дэнни Уэлбек
|[[1990]]
|-
|28
|{{ESP}}
|Лукас Перес
|[[1988]]
|}

== Жетишкендиктери ==
{| class=&quot;sortable&quot;
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=center|Улуттук
!style=&quot;background-color:#FF0000; color:white&quot; align=center|Эл аралык
|-
|'''Биринчи дивизион/Премьер-Лига (13):'''
* Чемпион: 1931, 1933, 1934,1935, 1938,1948, 1953,1971, 1989,1991,1998, 2002, 2004

* Вице-чемпион: 1926, 1932, 1973, 1999, 2000, 2001, 2003, 2005, 2016
'''Экинчи дивизион:'''
* Вице-чемпион: 1904
'''Англия Кубогу (12):'''
* Жеңичүүсү: 1930, 1936, 1950, 1971, 1979, 1993, 1998, 2002, 2003, 2005, 2014, 2015

* Финалист: 1927, 1932, 1952, 1972, 1978, 1980, 2001
'''Англия Суперкубогу (14):'''
* Жеңичүүсү: 1930, 1931, 1933, 1934, 1938, 1948, 1953, 1991, 1998, 1999, 2002, 2004, 2014, 2015

* Финалист: 1935, 1936, 1979, 1989, 1993, 2003, 2005
|'''УЕФА Чемпиондор лигасы:'''
* Финалист: 2006
'''УЕФА Кубоктор жеңичүүлөр Кубогу:'''
* Жеңичүүсү: 1994
* Финалист: 1980, 1995
'''УЕФА Кубогу:''' 
* Финалист: 2000
'''УЕФА Суперкубогу:'''
* Финалист: 1994
'''Жарманкелер Кубогу:'''
* Жеңичүүсү: 1970
|}

== Эскертмелер ==
&lt;references /&gt;

== Шилтемелер ==
[http://www.arsenal.com Расмий сайт] 

[https://www.facebook.com/Arsenal/ Фейсбуктагы расмий тобу]

[https://www.instagram.com/arsenal/ Инстаграмдагы расмий баракчасы]

[https://www.premierleague.com/clubs/1/Arsenal/overview Арсенал Англис Премьер-Лигасынын расмий сайтында]</text>
      <sha1>74tacyge4jg3m6a1tdknjwdeuun197r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Имитация оюну</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91498</id>
    <revision>
      <id>653108</id>
      <parentid>514062</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:30:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7514" sha1="gbsx4duibmhjw9vgcctscv2ej4104t3" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Сүрөтү           =  The Imitation game flickr.jpg
| Сүрөттүн аталышы =  Имитация оюнунун ырасмий постери
| Режиссеру        =  [[Мортен Тилдум]]
| Продюсер         =  [[Нора Гроссман]]&lt;/br&gt; [[Идо Островски]]&lt;/br&gt; [[Тедди Шварцман]]
| Жазуучу          = 
| Сценарийи        = [[Грэм Мур]]
| Оператору        = [[Оскар Фаура]]
| Негизинде        = &quot;Энигма&quot; Эндрү Ходжес
| Слоган           = 
| Тартылгандар     = [[Бенедикт Камбербэтч]]&lt;/br&gt; [[Кира Найтли]]&lt;/br&gt; [[Меттү Гуд]]&lt;/br&gt; [[Рори Киннэр]]&lt;/br&gt; [[Чарли Дэнс]]&lt;/br&gt; [[Марк Стронг]]
| Музыкасы         = [[Александр Деспла]]
| Редактору        =
| Студия           = Black Bear Pictures&lt;/br&gt; Bristol Automotive
| Жайылтуучу       = The Weinstein Company
| Чыккан жылы      = 2014
| Узактыгы         = 114 мүн. &lt;!--Theatrical runtime: 114:27--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bbfc.co.uk/releases/imitation-game-film|title=''THE IMITATION GAME'' (12A)|work=[[British Board of Film Classification]]|date=15 September 2014|accessdate=6 November 2014|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107073935/http://bbfc.co.uk/releases/imitation-game-film|dead-url=yes|archivedate=2014-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141107073935/http://bbfc.co.uk/releases/imitation-game-film}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү           = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили             = англис
| Бюджети          = $14 млн. &lt;ref name=&quot;hollywoodreporter.com&quot;&gt;{{cite news|title=The Weinstein Co. Special: How They Turned 'Imitation Game' Director Into an Oscar Contender|url=http://www.hollywoodreporter.com/race/weinstein-special-how-they-turned-749575?source=gravity|website=The Hollywood Reporter | date=8 January 2015}}&lt;/ref&gt;
| Киреше           = $233.6 млн. &lt;ref name=&quot;mojo&quot;&gt;{{cite web|title=The Imitation Game (2014)|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=imitationgame.htm|website=Box Office Mojo}}&lt;/ref&gt;
}}

'''«Имитация оюну»''' ([[Англис тили|англ.]] ''The Imitation Game''; [[Орус тили|ору.]] ''Игра́ в имита́цию'')- 2014-ж. чыккан [[Алан Түрингдин]] өмүр баянын чагылдырган Эндрү Ходжестин &quot;Энигма&quot; чыгармасынын негизинде тартылган америкалык тарыхый драма, триллер кинотасмасы. Башкы каарманды - чыныгы жашоодо [[Экинчи дүйнөлүк согуш]] учурунда Британ өкмөтүнө [[Германия|Германиянын]] чалгындоо коддорун чечмелеген британиялык криптоаналитик Алан Түрингди - [[Бенедикт Камбербэтч]] ойногон. Ошондой эле, башкы каармандарды [[Кира Найтли]], [[Меттү Гуд]], [[Рори Киннэр]], [[Чарли Дэнс]] жана [[Марк Стронг]] ойношкон.
[[Файл:Bletchley Park - Draco2008.jpg|thumb|left|Блетчли-Парк. Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда Британ код сындыруучулары жайгашкан үй. Тасманын бир бөлүгү тартылган.]]
&quot;Имитация оюну&quot; коммерциялык ийгиликке жетишкен жана сынчылар тарабынан жылуу кабыл алынган. Өндүрүш бюджетти $14 млн. болгонуна карабастан, дүйнө боюнча $233 млн. чогултуп, 2014-жылдын эң көп киреше тапкан көз карандысыз тасмасы болуп калган. 87-Оскар сыйлыгында сегиз номинацияда көрсөтүлүп, анын ичинде, &quot;Мыкты фильм&quot;, &quot;Мыкты режиссер&quot;, &quot;Мыкты актер&quot; (Б. Камбербэтч), &quot;экинчи пландагы мыкты актриса&quot; (К. Найтли), кийинчерээк &quot;Мыкты ылайыкташтырылган сценарий&quot; номинацияларын утуп алган. Ошондой эле 72-&quot;Алтын глобус сыйлыгы&quot; беш номинацияга, 21-&quot;АКШ киноактерлорунун гилдиясы&quot; 3 номинацияга, анын ичинде, &quot;Оюн кинодогу мыкты аткаруучу курам&quot; номинациясында көрсөтүлгөн. Жана дагы, BAFTA сыйлыгынан &quot;Мыкты фильм&quot; жана &quot;Мыкты британ фильми&quot; менен бирге жалпысынан тогуз номинация, 39-Торонто эл аралык кино фестивалында &quot;Элдин тандоосу&quot; сыйлыгын утуп алган.


Тасма тарыхый айрым окуяларды, Түрингдин мүнөзүнүн жана мамилелерин чагылдыруудагы айрым так эместиктер үчүн сынга алынган. Ага карабастан, ЛГБТлардын жарандык укуктарын коргоочулар жана саясий лобби уюмудар Түрингдин мурасын кеңири аудиторияга алып чыккандыгы үчүн ыраазычылык билдирген.

== Сюжети ==
Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда британиялык окумуштуу [[Алан Түринг]] башында турган код чечмелөөчүлөр тобунун немистердин маалыматты код менен коргогон [[Энигма]] (Enigma machine) машинесин кодун жандыруудагы ийгилиги тууралуу баяндайт. 

== Тартылгандар ==

* [[Бенедикт Камбербэтч]] —  [[Алан Түриң]]
* [[Кира Найтли]] — Жоан Кларк
* Меттү Гуд — Хю Александер
* Рори Киннэр — детектив Нок
* Аллен Лич — Жон Кернкросс
* Меттү Бирд — Питер Хилтон
* Чарли Дэнс — коммандер Алистер Деннистон
* Марк Стронг — генерал-майор Стүарт Мензис
* Жеймс Норткот — Жэк Гуд
* Стивен Уаддингтон — Сапт Смит
* Том Гудман-Хилл — сержант Стэл
* Алекс Лоутер — жаш Алан Түриң
* Жэк Баннон — Кристофер Морком
* Түппенс Миддлтон — Хелен Стүарт
* Дэвид Чаркман — Жоандын атасы, Уилиам Кэмп Лоутер Кларк
* Викториа Викс — Жоандын атасы, Дороти Кларк
* Жеймс Г. Нанн— Шэрборндогу бала
* Чарли Мантон — Шэрборндогу бала
* Доминик Чарман — Шэрборндогу бала

== Булактар ==
{{Булактар}}

[[Категория:АКШ тасмалары‎‎]]
[[Категория:2014-жыл чыккан тасмалар]]</text>
      <sha1>gbsx4duibmhjw9vgcctscv2ej4104t3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Интерстеллар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91536</id>
    <revision>
      <id>653109</id>
      <parentid>642666</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8169" sha1="a3fqvimnas9a12buci6tgh0882c5tt3" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Сүрөтү           =
| Сүрөттүн аталышы =  
| Режиссеру        =  [[Кристофер Нолан]]
| Продюсер         =  [[Эмма Томас]]&lt;/br&gt; Кристофер Нолан&lt;/br&gt; [[Линда Обст]]
| Жазуучу          = 
| Сценарийи        = [[Жонатан Нолан]]&lt;/br&gt; Кристофер Нолан
| Оператору        = [[Хойте Ван Хойтема]]
| Негизинде        = 
| Слоган           = 
| Тартылгандар     = [[Мэттү Макконахи]]&lt;/br&gt; [[Энн Хатэуей]]&lt;/br&gt; [[Жесика Честейн]]&lt;/br&gt; [[Бил Ирвин]]&lt;/br&gt; [[Эллен Бөрстин]]&lt;/br&gt; [[Жон Литгоу]]&lt;/br&gt; [[Майкл Кейн]]
| Музыкасы         = [[Ханс Зиммер]] 
| Редактору        =
| Студия           = [[Legendary Pictures]]&lt;/br&gt; [[Syncopy Films]]&lt;/br&gt;[[Lynda Obst Productions]]
| Жайылтуучу       = [[Paramount Pictures]]&lt;/br&gt;[[Warner Bros. Pictures]]
| Чыккан жылы      = 2014
| Узактыгы         = 169 мүн. &lt;!--Theatrical runtime: 168:49--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/interstellar-film | title=''Interstellar'' (12A) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=October 20, 2014 | accessdate=October 20, 2014 | archivedate=2018-12-24 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224233554/http://www.bbfc.co.uk/releases/interstellar-film}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү           = {{Өлкө желеги|АКШ}}&lt;ref name=&quot;BFI&quot;&gt;{{cite web | url=http://explore.bfi.org.uk/5452c65e2de78 | title=''Interstellar'' (2014) | publisher=[[British Film Institute]] | accessdate=December 10, 2014 | archive-date=2015-12-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151208183554/http://explore.bfi.org.uk/5452c65e2de78 | dead-url=yes | archivedate=2015-12-08 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208183554/http://explore.bfi.org.uk/5452c65e2de78 }}&lt;/ref&gt;&lt;/br&gt;{{Өлкө желеги|Улуу Британия}}&lt;ref name=&quot;BFI&quot;/&gt;
| Тили             = англис
| Бюджети          = $65 млн. &lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=interstellar.htm |title=Interstellar (2014) |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=August 29, 2015}}&lt;/ref&gt;
| Киреше           = $675.1 млн. &lt;ref name=&quot;BOM&quot;/&gt;
}}
'''«Интерстеллар»''' ([[Англис тили|англ.]] ''Interstellar'' [ˌɪntəˈstelə], «Жылдыздар арасындагы илим»; [[Орус тили|орус.]] ''Интерстéллар'') – 2014-жылы [[Кристофер Нолан]] тарабынан тартылган илимий фантастикалык британ-америкалык тасма. Сценарийин жана продюсерлигин Нолан башкалар менен биргеликте жүргүзгөн. Тасмага [[Мэттү Макконахи]], [[Энн Хатэуей]], [[Жесика Честейн]], [[Бил Ирвин]], [[Эллен Бөрстин]], [[Жон Литгоу]] жана [[Майкл Кейн]] катышкан. Адамзат жашоо үчүн күрөшкөн келечеги туңгуюк мезгилде [[Космонавт|космонавттар]] тобу адамзат жашоосун уланта ала турган жай табуу үчүн кара тешикке кирип, башка мейкиндикке саякатка жөнөшөт.&lt;ref&gt;[https://likefilmdb.ru/film/interstellar-2014/ Интерстеллар: сюжет, актерлор, трейлерлер, сын-пикирлер жана сын-пикирлер]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

2007-жылы Жонатан жазып баштаган тасма баянын бир туугандар Кристофер жана Жонатан экөө сценарий кылып жазып чыгышкан. Нолан жубайы [[Эмма Томас]] экөө «Синкопи» компаниясы жана Линда Обст «Обст Продакшнс» компаниясы менен биргеликте тасмага продюсерлик кылышкан. Бул тасма Калифорния Технологиялык Институтунун физиги Кип Торндун илимий эмгегинен таасир алгандыктан, Кип Торн тасмада аткаруучу продюсер жана илимий кеңешчи болгон. Кийинчерээк ал «Жылдыздар арасындагы илим» аттуу тасмага кошумча китеп жазып чыккан. Тасманы [[Paramount Pictures]], [[Warner Bros.]] жана [[Legendary Pictures]] каржылаган. Киноматограф [[Хойт ван Хойтема]] тасманы 35мм жазы экран жана 70мм IMAX форматында тарткан. Тасманын негизги сүрөттөрү 2013-жылдын аягында Альберта, [[Исландия]] жана [[Лос-Анжелес|Лос-Анжелесте]] тартылып башталган. Тасмада ар тараптуу таасир бере турган макеттер колдонулгандыктан «Дабл Негатив» компаниясы кошумча санариптик эффектерди жасап берген.

&quot;Интерстеллар&quot; 2014-жылдын 26-октябрында Лос-Анжелесте бетачарын өткөргөн. Тасма дүйнөлүк аренада $675 млн киреше алып келүү менен бирге илимий-фантастикалык тематикасы, визуалдык таасири, музыкасы, оюнчулардын аткаруучулук чеберчилиги үчүн алкышка татыган. 87-Оскар сыйлыгында “Эң мыкты визуалдык таасир” наамын утуп алган жана “Эң мыкты музыка”, “Эң мыкты үн”, “Эң мыкты үн монтажы” жана “Эң мыкты тасма коюучу” наамдарына талапкер болгон.

== Тартылгандар ==
[[Файл:Matthew McConaughey - Goldene Kamera 2014 - Berlin.jpg|thumb|Жозеф &quot;Куп&quot; Купердин ролун ойногон [[Мэттү Макконахи]]]]
[[Файл:Anne Hathaway 2014 (cropped).jpg|thumb|Док. Амелия Брэнд ролун ойногон [[Энн Хатэуей]]]]
{{div col}}
* [[Мэттү Макконахи]] — Жозеф &quot;Куп&quot; Купер
* [[Энн Хатэуей]] — док. Амелия Брэнд
* [[Жесика Честейн]] — Мөрфи &quot;Мөрф&quot; Купер
* [[Маккензи Фой]] — Мөрфинин жаш кези
* [[Эллен Бөрстин]] — Мөрфинин карыган кези
* [[Жон Литгоу]] — Доналд, Купердин кайын атасы
* [[Майкл Кейн]] — профессор Жон Брэнд
* [[Кейси Аффлек]] — Том Купер
* [[Тимоти Чаламет]] — Томдун жаш кези
* [[Уэс Бэнтли]] — док. Дойл
* [[Бил Ирвин]] — ТАРС{{small|(үн)}} менен КЕЙС {{small|(үн)}}
* [[Жош Стүарт]] — КЕЙС {{small|(үн)}}
* [[Тофер Грейс]] — Гетти
* [[Давид Гяси]] — док. Ромили
* [[Мэтт Дэймон]] — док. Ман
* [[Лиа Кэрнс]] — Лоис Купер
* [[Дэвид Ойелоуо]] — Том менен Мөрфи окуган мектеп директору
* [[Коллет Вульф]] — мисс Келли
* [[Уилиям Дивэйн]] — Уилиямс
* [[Элиес Габел]] — администратор
{{div col end}}

== Тиркемелер ==
[[категория:Британ тасмалары]]
[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2014-жыл чыккан тасмалар]]</text>
      <sha1>a3fqvimnas9a12buci6tgh0882c5tt3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кылмыш окуясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91563</id>
    <revision>
      <id>653128</id>
      <parentid>602494</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T00:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7395" sha1="6s3z8u6r436pvkdwgtcg3j4tkk6ni6g" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Сүрөтү                = Pulp Fiction Poster.jpg
| Сүрөттүн аталышы              = Театралдык версиясынын постери
| Режиссеру             = [[Квентин Тарантино]]
| Продюсер             = [[Лоурес Бендер]]
| writer               = Квентин Тарантино
| story                = &lt;/br&gt; Квентин Тарантино&lt;/br&gt; [[Роджер Эвери]]
| Тартылгандар             = [[Жон Траволта]]&lt;/br&gt; [[Сэмүэл Лерой Жексон]]&lt;/br&gt; [[Ума Турман]]&lt;/br&gt; [[Харви Кейтел]]&lt;/br&gt; [[Тим Рот]]&lt;/br&gt; [[Аманда Пламмер]]&lt;/br&gt; [[Мария де Медейруш]]&lt;/br&gt; [[Винг Рэймс]]&lt;/br&gt; [[Эрик Штолц]]&lt;/br&gt; [[Розанна Аркетт]]&lt;/br&gt; [[Кристофер Уолкен]]&lt;/br&gt; [[Брүс Уиллис]]
| Оператору       = [[Анжей Секула]]
| Редактору              = [[Салли Менке]]
| production companies = [[A Band Apart]]&lt;/br&gt; [[Jersey Films]]
| Жайылтуучу          = [[Miramax Films]]
| Чыккан жылы             = {{Башталган дата|1994|5|12|[[1994 Cannes Film Festival|Cannes]]|1994|10|14|АКШ}}
| Узактыгы              = 154 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 154:22--&gt;&lt;!-- Only for theatrical runtime --&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Кылмыш окуясы |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/pulp-fiction-film-0 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |accessdate=November 11, 2012 |archive-date=2015-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510235257/http://www.bbfc.co.uk/releases/pulp-fiction-film-0 |dead-url=yes |archivedate=2015-05-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150510235257/http://www.bbfc.co.uk/releases/pulp-fiction-film-0 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү              = АКШ
| Тили             = Англис
| Бюджети               = $8–8.5 млн.&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{cite web|accessdate=May 13, 2012|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=pulpfiction.htm|title=Кылмыш окуясы (1994)|publisher=[[Box Office Mojo]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;8.5 Budget&quot;&gt;Waxman (2005), p. 67; Biskind (2004), p. 170; Polan (2000), p. 69; Dawson (1995), pp. 147–148.&lt;/ref&gt;
| Киреше                = $213.9 млн.&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;/&gt;
}} 

'''&quot;Кылмыш окуясы&quot;''' ([[Англис тили|англ.]] ''Pulp Fiction'') - 1994-жылы [[Квентин Тарантино]] жазган жана тарткан америкалык нео-нуар комедия. Сценарийин Тарантино жана Рожер Эвери жазышкан. Жогорку стилде тартылган тасма Лос-Анжелестеги бандиттер жана табышмактуу чемодан окуяларын байланыштырат. Тасманын аталышы XX кылымдын ортосундагы кылмыш окуяларын баяндаган арзан журналдардан жана романдардан келип чыккан. 

Тасманын сценарийи 1992-93-жылдары жазылган, ал эми кээ бир окуялары Эверинин &quot;Чыныгы роман&quot; чыгармасынан алынган. Тасманын окуясы Тарантинонун башка эмгектериндегидей эле ырааттуу берилген эмес. Тасма аталышындагы &quot;pulp&quot; сөзүнүн сөздүктөгү эки маанисин берүү менен шилтемелүү башталат. Тасманын көпчүлүк бөлүгү монолог жана каармандардын ар кандай темада көз карашын чагылдырган эклектикалык диалог, шылдыңдуу комедия жана ашынган зомбулуктан турат. 

Тасма 1994-жылы Канн фильм фестивалында [[&quot;Palme d'Or&quot;]] сыйлыгын утуу менен киносынчылардын элегинен ийгиликтүү өтүп, ийгиликтүү сатылган. Тасма [[Жон Траволта]] ([[&quot;Оскар&quot; сыйлыгы|&quot;Оскар&quot; сыйлыгына]] көргөзүлгөн), Сэмуел Л. Жэксон жана [[Ума Турман|Ума Турмандын]] карьерасын кайра жандандырган. Тасма &quot;Эң мыкты тасма&quot; сыяктуу 7 [[&quot;Оскар&quot; сыйлыгы|&quot;Оскар&quot; сыйлыгына]] көргөзүлгөн жана Тарантино менен Эвери &quot;Эң мыкты сценарий&quot; сыйлыгын утуп алышкан. Тасманын өнүгүү табияты, кирешеси жана жайылышы көз карандысыз кинематографияга чоң таасир тийгизген.

&quot;Кылмыш окуясы&quot; жарыкка чыккандан бери Тарантинонун чыгаан чыгармасы катары кабыл алынып келет, сценарийи да өзүнчө мактоого татыган. Тасманын чагылдырылышын, салттуу эмес түзүлүшүн жана аралаш кадрларды ашыкча колдонуусун киносынчылар постмодерн тасмаларынын өзгөчөлүгү катары сүрөттөшөт. Бул кийинчерээк тасмаларда гана эмес башка медиа түрлөрүндө да жайыла баштаган маданий агым катары эсептелет. 2008-жылы &quot;Entertainment Weekly&quot; сурамжылоосу боюнча тасма 1983-жылдан кийин чыккан эң мыкты тасма деп табылган жана көптөгөн киносынчылардын тизмесинде эң мыкты тасма деп эсептелген. 2013-жылы АКШ Конгрессинин китепканасы тасманы &quot;маданий, тарыхый же эстетикалык баалуу&quot; деп Улуттук кино реестринде сактоо үчүн тандап алган.

==Сюжет==

==Тартылгандар==

==Сыйлыктары==

==Шилтемелер==

== Тышкы шилтемелер ==
{{wikiquote|Pulp Fiction}}
{{Commons category|Pulp Fiction (1994)}}
* {{Official website|http://www.miramax.com/movie/pulp-fiction}}
* {{AFI film|55207}}
* {{IMDb title|0110912}}
* {{Amg movie|131235}}
* {{mojo title|pulpfiction}}
* {{metacritic film|pulp-fiction}}
* {{rotten-tomatoes|pulp_fiction}}
* [http://www.lib.berkeley.edu/MRC/tarantino.html#pulp ''Pulp Fiction'' bibliography (via UC Berkeley)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100622013802/http://www.lib.berkeley.edu/MRC/tarantino.html#pulp |date=2010-06-22 }}
* [http://www.bibledex.com/verses/pulp_fiction.html Discussion of ''Pulp Fiction'' use of Ezekiel 25:17 at Bibledex.com]

{{Quentin Tarantino}}
{{Roger Avary}}
{{Navboxes| title = Awards for ''Pulp Fiction'' | list =
{{Palme d'Or 1980-1999}}
{{MTV Movie Award for Best Movie}}
{{Independent Spirit Award for Best Film}}
{{Saturn Award for Best Action/Adventure/Thriller Film 1994–2010}}
}}

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:1994-жыл]]</text>
      <sha1>6s3z8u6r436pvkdwgtcg3j4tkk6ni6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өкүл ата: 2-бөлүк (тасма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91564</id>
    <revision>
      <id>653176</id>
      <parentid>493706</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5661" sha1="kimuuxl8icnbutgebit7oebf6633tde" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Сүрөтү          = Forza DAgrò.jpg
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру = [[Фрэнсис Форд Коппола]]
| Продюсер       = Фрэнсис Форд Коппола
| Сценарийи     = Фрэнсис Форд Коппола&lt;/br&gt; [[Марио Пүзо]]
| Негизинде       = [[Өкүл ата (роман)]]'' Марио Пүзо
| Тартылгандар       = [[Ал Пачино]]&lt;/br&gt; [[Роберт Дүвал]]&lt;/br&gt; [[Дайан Китон]]&lt;/br&gt; [[Роберт Де Ниро]]&lt;/br&gt; [[Талия Шайр]]&lt;/br&gt; [[Моргана Киң]]&lt;/br&gt; [[Жон Казале]]&lt;/br&gt; [[Марианна Хилл]]&lt;/br&gt;[[Ли Страсберг]]
| Музыкасы          = [[Нино Рота]]&lt;!--- This is only for the primary composer ---&gt;
| Оператору = [[Гордон Уиллс]]
| Редактору        = [[Питер Зиннер]]&lt;/br&gt; [[Барри Малким]]&lt;/br&gt; [[Ричард Маркс]]
| Студиясы         = The Coppola Company
| Жайылтуучу    = [[Paramount Pictures]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|1974|12|12|Нү-Йорк|1974|12|20|АКШ}}
| Узактыгы        = 200 мүн.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Godfather II |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/godfather-ii-1970 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |accessdate=December 20, 2014 |archive-date=2015-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717163925/http://www.bbfc.co.uk/releases/godfather-ii-1970 |dead-url=yes |archivedate=2015-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150717163925/http://www.bbfc.co.uk/releases/godfather-ii-1970 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = Англис&lt;/br&gt;[[Сицилия]]
| Бюджети         = $13 млн.&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{cite web |title=The Godfather Part II (1974) |url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=godfather2.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=May 26, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Numbers&quot;&gt;{{cite web |title=The Godfather: Part II (1974) - Financial Information |url=http://www.the-numbers.com/movie/Godfather-Part-II-The#tab=summary |publisher=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |accessdate=December 20, 2014 |archivedate=2015-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150406221328/http://www.the-numbers.com/movie/Godfather-Part-II-The#tab=summary }}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $47.5–57.3 млн. {{Small|(Түндүк Америка)}}&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Numbers&quot;/&gt;&lt;!--- Per infobox film, &quot;If worldwide gross is not available, then indicate which region has grossed that amount.&quot; ---&gt;
}} 

'''''Өкүл ата 2-бөлүк''''' ({{lang-en|The Godfather, Part 2}}, {{lang-ru|Крёстный отец 2}}) — 1974-жылы [[Френсис Форд Коппола]] тарткан жана өндүргөн, сценарийин [[Марио Пүзо]] менен биргелешип жазган америкалык кылмыш тасмасы. Башкы каармандарды жараткандар: [[Ал Пачино]] жана [[Роберт Де Ниро]]. Пүзонун 1969-жылкы &quot;Өкүл ата&quot; романына жарым-жартылай негизделген тасма &quot;[[Өкүл ата (тасма)|Өкүл ата]]&quot; тасмасынын алдындагы да, уландысы да болуп эсептелет. Тасмада эки окуя жөнүндө баяндалат: уландысы Майкл Корлеоненин 1958-жылдары үй-бүлөлүк бизнесин коргоосу; чейинки окуя - атасы Вито Корлеоненин балачагынан Нью-Йорктогу үй-бүлөлүк бизнесине чейин уланат.
 
Тасмага киносынчылар ар тараптуу пикир билдиришкен. Көпчүлүгү оператордук ишин макташса, айрымдары тасманын ырааттуу баяндалбаганын сындашкан. Тасма Оскар сыйлыгынын 11 наамына көргөзүлүп, &quot;Эң мыкты режиссер&quot; (Коппола), &quot;Эң мыкты экинчи пландагы актер&quot; (Де Ниро), &quot;Эң мыкты сценарий&quot; (Коппола жана Пузо) сыяктуу 6 сыйлык утуп алган. &quot;Эң мыкты тасма&quot; сыйлыгын уткан алгачкы уланды тасма болуп эсептелет. Пачино &quot;BAFTA&quot; сыйлыгынын &quot;Эң мыкты актер&quot; наамын утуп алган жана Оскардын &quot;Эң мыкты актер&quot; сыйлыгына көргөзүлгөн. 

&quot;Өкүл ата&quot; тасмасынын экөө тең гангстер жанрындагы эң таасирдүү тасма болуп саналат. 1997-жылы &quot;AFI&quot; Америка кино тарыхындагы эң мыкты 32-тасма деп белгилеген жана тасма бул рейтингди 10 жыл бою кармап турган. Айрымдар тасманы 1972-жылкы түпнуска тасмадан да жогору баалашкан. АКШ Конгрессинин китепканасы 1993-жылы тасманы &quot;маданий, тарыхый же эстетикалык баалуу&quot; деп Улуттук кино реестринде сактоо үчүн тандап алган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:1974-жыл]]</text>
      <sha1>kimuuxl8icnbutgebit7oebf6633tde</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кара рыцарь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91565</id>
    <revision>
      <id>653117</id>
      <parentid>404055</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5280" sha1="kae59nj4kds8fj1f8oj7pf1zdumy4i6" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Сүрөтү          = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Кристофер Нолан]]
| Продюсер       = [[Эмма Томас]]&lt;/br&gt;[[Чарлс Ровен]]&lt;/br&gt; Кристофер Нолан
| Сценарийи     = [[Jonathan Nolan]]&lt;/br&gt; Кристофер Нолан
| story          = 
&lt;/br&gt; Кристофер Нолан
&lt;/br&gt; [[Дэвид С. Гойер]]
| Негизинде       = {{Негизинде|Комикстен чыккан каарман|[[DC Comics]]}}&lt;!-- Full credit in the film: &quot;Based upon characters appearing in comic books published by DC Comics&quot; --&gt;
| Тартылгандар       = [[Кристиан Бэйл]]&lt;/br&gt; [[Майкл Кейн]]&lt;/br&gt; [[Хит Лежер]]&lt;/br&gt; [[Гэри Олдмэн]]&lt;/br&gt; [[Аарон Экхарт]]&lt;/br&gt; [[Мэгги Жилленхол]]&lt;/br&gt; [[Морган Фриман]]
| Музыкасы          = [[Ханс Зиммер]]&lt;/br&gt; [[Жэймс Нүтон Ховард]]
| Оператору = [[Уолли Пфистер]]
| Редактору        = [[Ли Смит]]
| production companies = [[Legendary Pictures]]&lt;/br&gt; [[Syncopy Inc.|Syncopy]]
| Жайылтуучу    = [[Warner Bros. Pictures]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2008|07|14|Нү-Йорк|2008|07|18|АКШ|2008|07|25|Британия}}
| Узактыгы        = 152 мүн.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Кара рыцарь |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/dark-knight-film-0 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |accessdate=December 13, 2014 |archive-date=2017-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820040009/http://bbfc.co.uk/releases/dark-knight-film-0 |dead-url=yes |archivedate=2017-08-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170820040009/http://bbfc.co.uk/releases/dark-knight-film-0 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|Улуу Британия}}&lt;ref name=&quot;BFI&quot;&gt;{{cite web |url=http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8c51eb38 |title=Кара рыцарь (2008) |publisher=[[British Film Institute]] |accessdate=June 16, 2014 |archive-date=2014-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141027190452/http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8c51eb38 |dead-url=yes |archivedate=2014-10-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141027190452/http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8c51eb38 }}&lt;/ref&gt;&lt;/br&gt; {{Өлкө желеги|АКШ}}&lt;ref name=&quot;BFI&quot;/&gt;
| Тили       = Англис
| Бюджети         = $185 млн.&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web |title=Кара рыцарь (2008) |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=darkknight.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=March 19, 2009}}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $1.005 млрд.&lt;ref name=&quot;BOM&quot;/&gt;
|аталышы=Кара шери}} 
'''&quot;Кара шери&quot;''' ({{lang-en|The Dark Knight}}, {{lang-ru|Тёмный рыцарь}}) — 2008-жылы тартылган супер баатыр тасмасы. [[Режиссёр|Режиссеру]], продюсери жана сценарийин биргелешип жазган [[Кристофер Нолан]]. &quot;DC Comics&quot; каарманы [[Бэтмэн|Бэтмэнди]] сүрөттөгөн тасма Ноландын &quot;Кара рыцарь&quot; үчилтигинин &quot;Бэтмэн баштайт&quot; (2005) тасмасынан кийинки экинчи бөлүгү. Тасмага [[Кристиан Бейл]], [[Майкл Кейн]], [[Хит Лежер]], [[Гэри Олдман]], [[Аарон Экхарт]], [[Мэгги Жилленхол]] жана [[Морган Фриман]] тартылышкан. Тасмада Брүс Уэйн/Батман (Бэйл), Жеймс Гордон (Олдман) жана Харви Дент (Экхарт) Готэм шаарындагы уюшулган кылмышты жоюу үчүн биримдик түзүшөт. Бирок Бэтмэндин таасирин жок кылып, башаламандык жараткысы келген Жокер (Лежер) аттуу жашыруун лидер тарабынан коркунучка туш болушат.

Киносынчылар 2000-жылдардагы эң мыкты тасмалардын бири жана бардык мезгилдеги эң мыкты супер баатыр тасмаларынын бири деп тапкан жана жылуу пикирге ээ болуу менен көптөгөн рекорддорду жараткан. 287 киносынчы тасманы эң мыкты 10 тасманын ичине киргизишкен, ал эми 77 киносынчы 2008-жылдын эң мыкты тасмасы деп атаган. Тасма Оскардын 8 сыйлыгынын наамына талапкерлиги коюлган жана &quot;Эң мыкты үн монтажы&quot; сыйлыгын уткан. Лежер каза тапкан соң &quot;Эң мыкты экинчи пландагы актер&quot; сыйлыгы ыйгарылган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:Британ тасмалары]]
[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2008-жыл чыккан тасмалар]]</text>
      <sha1>kae59nj4kds8fj1f8oj7pf1zdumy4i6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Матрица (тасма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94041</id>
    <revision>
      <id>653140</id>
      <parentid>476524</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T01:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12078" sha1="9qj9hgqpiea530qnzmx1uejmijrdmyf" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Сүрөтү           = &quot;Матрица&quot; тасмасынын постери.jpeg
| Сүрөттүн аталышы =  
| Режиссеру       =  [[Вачовскилер ]]
| Продюсер         = [[Жоел Силвер]]
| Жазуучу          = 
| Сценарийи        = Вачовскилер 
| Оператору        = [[Бил Поп]]
| Негизинде        = 
| Слоган           = 
| Тартылгандар     = [[Киану Ривз]]&lt;/br&gt;[[Лаурэнс Фишборн]]&lt;/br&gt;[[Кэрри-Энн Мосс]]&lt;/br&gt;[[ Хуго Уивинг ]]&lt;/br&gt;[[Жо Пантолиано]]
| Музыкасы         = [[Дон Девис]]
| Редактору        = [[Зак Стэнберг]]
| Студия           = [[Village Roadshow Pictures]]&lt;/br&gt;Groucho II Film Partnership&lt;/br&gt;[[Silver Pictures]]
| Жайылтуучу       = [[Warner Bros.]] {{Small|(АКШ)}}&lt;/br&gt;[[Roadshow Entertainment]] {{Small|(Австралия)}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Film Distribution |url=http://www.villageroadshow.com.au/Company-Profile/Film-Distribution.htm |publisher=[[Village Roadshow Limited]] |accessdate=February 11, 2014 |archivedate=2014-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140225053634/http://www.villageroadshow.com.au/Company-Profile/Film-Distribution.htm }}&lt;/ref&gt;
| Чыккан жылы      = {{башталган дата|1999|03|31|United States|1999|04|08|Australia}}
| Узактыгы         = 136 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 136:00 + 0:10 (136:10)--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=''The Matrix'' |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/matrix-1970-3 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |accessdate=May 12, 2013 |archive-date=2017-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606123057/http://www.bbfc.co.uk/releases/matrix-1970-3 |dead-url=yes |archivedate=2017-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170606123057/http://www.bbfc.co.uk/releases/matrix-1970-3 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү           = {{Өлкө желеги|АКШ}}&lt;ref name=&quot;Lumiere&quot;&gt;{{cite web |title=''The Matrix'' (1999) |url=http://lumiere.obs.coe.int/web/film_info/?id=12005 |publisher=[[European Audiovisual Observatory]] |accessdate=March 21, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;/br&gt;{{Өлкө желеги|Австралия}}&lt;ref name=&quot;Lumiere&quot;/&gt;
| Тили             = [[Англис тили|англис]]
| Бюджети          = $63 млн. &lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{cite web |title=''The Matrix'' (1999) |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=matrix.htm |work=[[Box Office Mojo]] |publisher=[[IMDb]] |accessdate=June 24, 2009}}&lt;/ref&gt;
| Киреше           = $463.5 млн. &lt;ref name=&quot;Mojo&quot;/&gt;
}}

'''Матрица''' ({{lang-en|The Matrix}}; {{lang-ru|Матрица (фильм)}}) — 1999-ж. [[Вачовскилер]] тарабынан жазылган жана коюлган [[Илимий фантастика|илимий фантастикалык]] фильм. Башкы каармандарды [[Киану Ривз]], [[Лаурэнс Фишборн]], [[Кэрри-Энн Мосс]], [[Хуго Уивинг]] жана [[Жо Пантолиано]] ойногон. Тасмада кишилер &quot;Матрица&quot; деп аталган машинелердин желеси жараткан [[Симуляция|симуляцияны]] чыныгы жашоодо жашап, чындыгында алардын денеси чыгарган жылуулукту жана электрди кубат булагы колдонгон дистопиялык келечекти сүрөттөйт. Чындыкты издеп жүргөн &quot;Нео&quot; аттуу [[Программист|програмчы]], &quot;түш дүйнөсүнөн&quot; ойготулуп, машинелерге каршы көтөрүлүш жүргүзгөндөрдүн тобуна кошулат.

Фильм [[илимий фантастик|илимий фантастика]] киберпанк жанрынын мисалы болуп саналат. Философиялык жана диний түшүнүктөргө көп шилтеме кылат жана [[Платон|Платондун]] &quot;Үнкүр жөнүндө уламыш&quot;, [[Жан Бодрийяр|Жан Бодрийярдын]] &quot;Симулякрлар жана симуляциялар&quot;, &lt;ref name=&quot;Salon philosophy&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.salon.com/2002/12/05/matrix_2/|title=&quot;The Matrix and Philosophy&quot; by William Irwin, ed.|work=[[Salon (website)|Salon]]|date=December 5, 2002|author=Miller, Laura|accessdate=November 15, 2012}}&lt;/ref&gt;  жана [[Лүис Кэрролл|Лүис Кэрроллдун]] &quot;Алисанын кереметтер дүйнөсүндөгү окуялары&quot; чыгармаларынын таасирин кенен белгилейт. Вачовскилер койгон уруш сценаларына жапон анимацияларына менен согуш өнөрү тууралуу тасмаларга суктануусу менен шартталган жана [[Гонконг|Гонг-Конг]] кинолорунда колдонулган мушташ хореографиялары жана зым тагып аткарылган кунфу ыкмалары Голливуддун кийинки уруш тасмаларына дагы өз таасирин тийгизген.

Матрица алгач [[АКШ|АКШда]] 1999-ж. 31 мартында көрсөтүлгөн жана дүйнө жүзү боюнча $460 миллиондон ашуун каражат чогулткан. Жалпысынан сынчылар тарабынан жакшы кабыл алынып, &lt;ref name=RottenTomatoes&gt;{{cite web | url=http://www.rottentomatoes.com/m/matrix/ | title=''The Matrix'' (1999)| work=[[Rotten Tomatoes]] | publisher=[[Flixster]]| accessdate=July 7, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;meta&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.metacritic.com/movie/the-matrix | title=''The Matrix'' (1999): Reviews | work=[[Metacritic]] | publisher=[[CBS Interactive]] | accessdate=July 11, 2008}}&lt;/ref&gt; төрт [[&quot;Оскар&quot; сыйлыгы|Оскар сыйлыгына]], ошондой эле &quot;Сатурн&quot; жана &quot;BAFTA&quot; сыйлыктарына ээ болгон. Сынчылар Матрицаны новатордук визуалдык эффектери, кинематографиясы жана көңүл кызыктыгына жогору баа беришкен. Тасманын өзөгүн мурда чыккан илимий-фантастика эмгектер түзгөндү үчүн сынга алынган жана кызыктуулугу үчүн мактоого арзыган. Салгылашуу сценалары дагы сынчылардын ар кыл пикирин жараткан: айрымдары аларды абдан таасирдүү деп сүрөттөсө, башкалары кызыктуу чечимдердин кунарсыз кайталанмасы деп баа беришкен.

Фильм 2012-ж. мыкты илимий-фантастикалык тасмалардын тизмесине &lt;ref name=&quot;heritage1&quot;&gt;{{cite news|last=Heritage|first=Stuart|title=The Matrix: No 13 best sci-fi and fantasy film of all time|url=https://www.theguardian.com/film/2010/oct/21/matrix-wachowskis-science-fiction |newspaper=Guardian.co.uk |publisher=[[Guardian Media Group]] |date=October 21, 2010|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |url=http://movies.ign.com/articles/677/677739p4.html |title=Top 25 Sci-Fi Movies of All Time – Movies Feature at IGN |work=Movies.IGN.com |publisher=[[News Corporation]] |accessdate=January 29, 2012 |archive-date=2012-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120624054304/http://movies.ign.com/articles/677/677739p4.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; жана сактап калынуучу тасмалардын улуттук реестрине кирген. Тасманын ийгилиги анын эки уландысын жаратууга шарт түзгөн. [[Матрица: Кайрадан баштоо]] жана [[Матрица: Революция]] - экөө уланды тең Вачовскилердин сценарийи боюнча жана башкы режиссерлугу алдына тартылган.

== Сыйлыктары ==
Матрица мыкты монтажы, үн эффектеринин мыкты монтажы, мыкты визуалдык эффекттер жана мыкты үн үчүн Оскар сыйлыгына татыган. Тасманын жаратуучулары [[Жылдыз согуштары эпизод I: Тунарыктуу коркунуч]] сыяктуу белгилүү франшизалар менен ат салышып, катышкан бардык номинациялар боюнча жеңишке жетишкен. &lt;ref name=&quot;Oscars2000&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |accessdate=November 19, 2011|work=oscars.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=oscars2&gt;{{cite web | url=http://www.tribute.ca/directors/bios/10799.htm| title=The Wachowskis |work=[[Tribute]] | publisher=Tribute Entertainment Media Group | accessdate=December 31, 2006}}&lt;/ref&gt; Ошондой эле, Матрица номинацияга көрсөтүлгөн [[Кинематография|кинематография]], өндүрүштүк дизайн жана монтаж категорияларына кошумча мыкты үн, мыкты жетишкендиктер жана атайын визуалдлык эффекттер үчүн &quot;BAFTA&quot; сыйлыгына ээ болгон. &lt;ref name=baftas&gt;{{cite web | url=http://www.bafta.org/site/webdav/site/myjahiasite/shared/import/Film_Winners_1990-1999.pdf | title=BAFTA Film Winners 1990–1999 | publisher=BAFTA.org | accessdate=December 31, 2006 | format=PDF | archivedate=2007-02-02 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070202074453/http://www.bafta.org/site/webdav/site/myjahiasite/shared/import/Film_Winners_1990-1999.pdf }}&lt;/ref&gt; 1999-жылы мыкты илимий-фантастикалык фильм жана мыкты режиссура үчүн &quot;Сатурн&quot; сыйлыгын утуп алган. &lt;ref name=&quot;Saturn Award&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.saturnawards.org/past.html#film|title=Saturn Awards|publisher=SaturnAwards.org|accessdate=December 31, 2006|archive-date=2014-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140906130320/http://www.saturnawards.org/past.html#film|dead-url=yes|archivedate=2014-09-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140906130320/http://www.saturnawards.org/past.html#film}}&lt;/ref&gt;

== Тартылгандар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;

! Персонаж !! Актёр 
|-
| [[Нео (Матрица)|Нео / Томас Андерсон]] || [[Киану Ривз]] 
|-
| [[Морфеус]] ||[[Фишборн, Лоуренс]]
|-
| [[Тринити (Матрица)|Тринити]] || [[Керри-Энн Мосс]] 
|-
| Агент [[Агент Смит (Матрица)|Смит]] || [[Хүго Уивинг]] 
|-
| [[Пифия (Матрица)|Пифия]] || [[Глория Фостер]] 
|-
| [[Сайфер]] || [[Жо Пантолиано]] 
|-
| Тэнк || [[Маркус Чонг]] 
|-
| [[Агент (Матрица)|Агент]] Браун || [[Годдард, Пол|Пол Годдард]] 
|-
| [[Агент (Матрица)|Агент]] Джонс || [[Роберт Тэйлор]] 
|-
| Эпок || [[Жулиэн Араханга]] 
|-
| Маус || [[Мэтт Доран]] 
|-
| Свитч || [[Белинда МакКлори]] 
|-
| Дозер || [[Энтони Рэй Паркер]] 
|-
| Сокур || [[Стив Додд]] 
|}

== Шилтемелер ==

[[Категория:Австралия тасмалары]]
[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:1999-жыл]]
[[Категория:Илимий фантастика]]</text>
      <sha1>9qj9hgqpiea530qnzmx1uejmijrdmyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башталыш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94838</id>
    <revision>
      <id>653082</id>
      <parentid>575143</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6067" sha1="a2h171oktriswd04i7rd58ruhjl5yxe" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Сүрөтү           = 
| Сүрөттүн аталышы =  
| Режиссеру        =  [[Кристофер Нолан]]
| Продюсер         =  Кристофер Нолан &lt;/br&gt;[[Эмма Томас]]
| Жазуучу          = Кристофер Нолан
| Сценарийи        = 
| Оператору        = [[Уолли Пфистер]]
| Негизинде        = 
| Слоган           = 
| Тартылгандар     = [[Леонардо Ди Каприо]] &lt;/br&gt;[[Кен Ватанабе]] &lt;/br&gt;[[Жосеф Гордон-Левитт]]&lt;/br&gt;[[Марион Котиллард]]&lt;/br&gt;[[Элен Пейж]]&lt;/br&gt;[[Том Харди]]&lt;/br&gt;[[Силиан Мөрфи]]&lt;/br&gt;[[Том Беренжер]]&lt;/br&gt;[[Майкл Кейн]]
| Музыкасы         = [[Ханс Зиммер]]
| Редактору        = [[Ли Смит]]
| Студия           = [[Legendary Pictures]]&lt;/br&gt;[[Syncopy Inc.|Syncopy]]
| Жайылтуучу       = [[Warner Bros. Pictures]]
| Чыккан жылы      = {{башталган дата|2010|07|08|[[Odeon Leicester Square]]|2010|07|16|United Kingdom &amp; United States}}
| Узактыгы         = 148 мүн. &lt;ref&gt;{{cite web |title=Inception |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/inception-2010-2 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |date=29-июнь, 2010 |accessdate=August 8, 2010 |archive-date=2014-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228120007/http://www.bbfc.co.uk/releases/inception-2010-2 |dead-url=yes |archivedate=2014-02-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140228120007/http://www.bbfc.co.uk/releases/inception-2010-2 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү           = {{Өлкө желеги|Улуу Британия}}&lt;ref name=&quot;BFI&quot;&gt;{{cite web |title=Inception (2010) |url=http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8d884d20 |publisher=[[British Film Institute]] |accessdate=December 13, 2014 |archive-date=2014-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141214042145/http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8d884d20 |dead-url=yes |archivedate=2014-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141214042145/http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8d884d20 }}&lt;/ref&gt;&lt;/br&gt;{{Өлкө желеги|АКШ}}&lt;ref name=&quot;BFI&quot;/&gt;
| Тили             = [[Англис тили|англис]]
| Бюджети          = $160 млн &lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{cite web |title=Inception (2010) |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=inception.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt;
| Киреше           = $825.5 млн &lt;ref name=&quot;Mojo&quot;/&gt;
}}

'''&quot;Башталыш&quot;''' ({{lang-en|Inception}}) —  2010-жылы [[Кристофер Нолан]] сценарийин жазган жана тарткан илимий-фантастикалык тасма. Продюсерлери Кристофер Нолан жана [[Эмма Томас]]. Тасмада түпкү аң-сезимден маалымат уурдаган адис ууру Доминик Коббго ([[Леонардо Ди Каприо|Леонардо Ди Каприо]])  мүмкүн эмес деп эсептелген тапшырманы - жалдоочунун идеясын керектүү кишинин түпкү аң-сезимине жалгаштыра алса, жообуна Коббго мурун ачылган кылмыш ишин жок кылып, мекенине (АКШ) кайтууну мүмкүн кылуу сунушу түшөт. Тасмада [[Эллен Пейж]], [[Жосеф Гордон-Левитт]], [[Марион Котиллард]], [[Кен Ватанабе]], [[Том Харди]], [[Дилип Рао]], [[Силиан Мөрфи]], [[Том Беренжер]] жана [[Майкл Кейн]] тартылышкан.

Тасма [[Токио]] шаарында, [[Канада|Канадада]] ж.б. алты өлкөдө тартылган. Тасманын расмий бюджети $160 млн. Тасманын бетачары [[Лондон|Лондондо]] 2010-жылы 8-июлда өткөн, ал эми салттуу жана IMAX кинотеатрларга 2010-жылдын 16-июлунда чыккан. Тасма ийгиликтүү сатылуу менен дүйнөлүк аренадан $800 миллиондон ашык киреше чогулткан. Тасманын DVD жана Blu-Ray түрүндө сатылуусу да $68 млн тапкан. Киносынчылар тасманын окуясын, музыкасын жана катышуучуларын макташкан. Тасма Оскардын &quot;Эң мыкты кинематография&quot;, &quot;Эң мыкты үн&quot;, &quot;Эң мыкты үн монтажы&quot; жана &quot;Эң мыкты визуалдык таасир&quot; сыйлыктарын утуп алган жана &quot;Эң мыкты тасма&quot;, &quot;Эң мыкты сценарий&quot;, &quot;Эң мыкты коюучу сүрөтчү&quot; жана &quot;Эң мыкты музыка&quot; наамдарына талапкерлиги көрсөтүлгөн.

== Сюжети ==
== Тартылгандар ==
* [[Леонардо Ди Каприо]] — ''Доминик Кобб''
* [[Эллен Пейж]] — ''Ариадна''
* [[Кен Ватанабе]] — ''Сайто''
* [[Жосеф Гордон-Левитт]] — ''Артур''
* [[Марион Котиллард]] — ''Мол''
* [[Том Харди]] — ''Имс''
* [[Силиан Мөрфи]] — ''Роберт Фишер''
* [[Том Беренжер]] — ''Питер Брауниң''
* [[Дилип Рао]] — ''Жусуп'' (Yusuf)
* [[Лукас Хаас]] — ''Нэш''
* [[Майкл Кейн]] — ''Майлс''
* [[Пит Постлетуэйт]] — ''Морис Фишер''
* [[Талула Райли]] — ''Имс'' кийген ''кыздын'' образы.

== Шилтемелер ==
[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[категория:Британ тасмалары]]
[[Категория:2010-жыл чыккан тасмалар]]</text>
      <sha1>a2h171oktriswd04i7rd58ruhjl5yxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көңүл чордонунда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95189</id>
    <revision>
      <id>653133</id>
      <parentid>493883</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T01:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6208" sha1="4sb460dygmslfowot21xqcz8genpwdm" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Сүрөтү           =
| Сүрөттүн аталышы =  
| Режиссеру        =  [[Том Маккарти]]
| Продюсер         =  [[Блай Пагон Фауст]]&lt;/br&gt;[[Стив Голин]]&lt;/br&gt;[[Никол Роклин]]&lt;/br&gt;[[Майкл Шугар]]
| Жазуучу          = 
| Сценарийи        =  Том Маккарти &lt;/br&gt;[[Жон Сиңер]]
| Оператору        = [[Масаобу Такаянаги]]
| Негизинде        = 
| Слоган           = 
| Тартылгандар     = {{Жөнөкөй тизме|
*[[Марк Руффало]]
*[[Майкл Китон]]
*[[Рейчел Макадамс]]
*[[Лев Шрайбер]]
*[[Жон Слаттери]]
*[[Стэнли Туччи]]
}}
| Музыкасы         = [[Говард Шор]]
| Редактору        = [[Том Макардл]]
| Студия           = {{Жөнөкөй тизме|
*[[Participant Media]]
*[[First Look Media]]
*[[Anonymous Content]]
*Rocklin/Faust Productions
*Spotlight Film
}}
| Жайылтуучу       = [[Open Road Films]]
| Чыккан жылы      = {{башталган дата|2015|09|03|[[Венеция]]|2015|11|06|[[АКШ]]}}
| Узактыгы         = 129 мүн. &lt;!--Theatrical runtime: 128:33--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/spotlight-film | title=''SPOTLIGHT'' (15) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=October 27, 2015 | accessdate=October 27, 2015 | archive-date=2015-12-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151224190932/http://www.bbfc.co.uk/releases/spotlight-film | dead-url=yes | archivedate=2015-12-24 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20151224190932/http://www.bbfc.co.uk/releases/spotlight-film }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү           = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили             = [[Англис тили|англис]]
| Бюджети          = $20 млн &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vulture.com/2015/11/tom-mccarthy-on-spotlight-oscars.html |title= Watching the Watchers: Tom McCarthy on Making Spotlight |website=Vulture.com|accessdate=November 7, 2015}}&lt;/ref&gt;
| gross                = $92.2 млн &lt;ref name=NUM&gt;{{cite web |url=http://www.the-numbers.com/movie/Spotlight#tab=summary |title=Spotlight (2015) |website=The Numbers |accessdate=March 26, 2017 |archivedate=2016-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160308025850/http://www.the-numbers.com/movie/Spotlight#tab=summary }}&lt;/ref&gt;
| Киреше           = 
}}
'''&quot;Көңүл чордонунда&quot;''' ({{lang-en|Spotlight}}; {{lang-ru|В центре внимания}}) - 2015-жылы [[Том Маккарти]] тарткан өмүр-баян криминалдык драма. Сценарийин жазган Маккарти жана [[Жош Сиңер]]. Тасмада Американын илгертен келаткан &quot;Boston Globe&quot; гезитинин [[АКШ|АКШда]] көп жылдан бери иштеп жүргөн &quot;Spotlight&quot; журналисттик изилдөөчү тобунун Бостон штатындагы көптөгөн католик попторунун жаш балдарга сексуалдык зомбулук көрсөтүү ишин изилдөөсү чагылдырылган. Тасма 2003-жылы &quot;Элге кылган кызматы үчүн&quot; Пулитзер сыйлыгын алган &quot;Spotlight&quot; тобунун изилдөөлөр сериясынын негизде тартылган. Тасмага тартылгандар: [[Марк Руффало]], [[Майкл Китон]], [[Рейчел Макадамс]], [[Жон Слаттери]], [[Стэнли Туччи]], [[Брайан Дарки Жеймс]], [[Лев Шрайбер]] жана [[Билли Крудап]].

&quot;Көңүл чордонунда&quot; 72-Венеция эл аралык фильм фестивалынын &quot;Конкурстан сырткары&quot; бөлүмүндө көргөзүлгөн. Ошондой эле тасма Теллурид фильм фестивалында жана 2015-жылы Торонто эл аралык фильм фестивалында Өзгөчө бетачарлар бөлүмүндө көргөзүлгөн. Тасманы  &quot;[[Open Road Films]]&quot; 2015-жылдын 6-ноябрында прокатка чыгарылып, дүйнөлүк аренадан $90 млн киреше тапкан. Тасма көптөгөн уюмдардын сыйлыгын алган жана көпчүлүк басылмалар тарабынан 2015-жылдын мыкты тасмасы деп табылган. Тасма Оскардын алты наамына талапкерлиги көргөзүлүп, &quot;Эң мыкты тасма&quot; жана &quot;Эң мыкты сценарий&quot; сыйлыгын утуп алган. &quot;Open Road Films&quot; өндүргөн тасма алгачкы жолу бул категорияларда сыйлык алган. Бул тасма &quot;Lionsgate, Summit&quot; студиясына салыштырмалуу чакан студиянын &quot;Эң мыкты тасма&quot; сыйлыгын алган алгачкы эмгеги (кийинчерээк &quot;[[Lionsgate]]&quot; бул студияны сатып алган).

== Сюжети ==

== Тартылгандар ==
* [[Марк Руффало]] — ''Майкл Резендес''
* [[Майкл Китон]] — ''Уолтер Робинсон''
* [[Рэйчел Макадамс]] — ''Саша Пфайффер''
* [[Лев Шрайбер]] — ''Марти Бэрон''
* [[Жон Слэттери]] — ''Бен Брэдли кичүүсү''
* [[Стэнли Туччи]] — ''Митчелл Гарабедян''
* [[Билли Крудап]] — ''Эрик Маклиш''
* Лен Кариу — ''кардинал Бернард Лоу''
* [[Жейми Шеридан]] — ''Жим Салливан''
* Пол Гилфойл — ''Питер Конли''
* [[Лори Хейнеман]] — ''судья Констанс Суини''

== Сыйлыктары ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2015-жыл]]</text>
      <sha1>4sb460dygmslfowot21xqcz8genpwdm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сплит</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95240</id>
    <revision>
      <id>653152</id>
      <parentid>397849</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T03:44:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5776" sha1="7vauuycooz71zga3p095u49skinxake" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Сүрөтү           = 
| Сүрөттүн аталышы =  
| Директору        =  [[М. Найт Шямалан]]
| Продюсер         =  {{Жөнөкөй тизме|
* М. Найт Шямалан
* [[Жейсон Блүм]]
* Марк Бенсток
}}
| Жазуучу          = 
| Сценарийи        = М. Найт Шямалан
| Оператору        = Майк Гиулакис 
| Негизинде        = 
| Слоган           = 
| Тартылгандар     = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Жеймс Макэвой]]
* [[Аня Тейлор-Жой]]
* [[Бетти Бакли]]&lt;!--PER POSTER--&gt;
}}
| Музыкасы         = [[Уэст Дилан Тордсон]]
| Режиссеру        = М. Найт Шямалан
| Редактору        = Лүк Франко Жиароччи
| Студия           = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Blinding Edge Pictures]]
* [[Blumhouse Productions]]
}}
| Жайылтуучу       = [[Universal Pictures]]
| Чыккан жылы      = {{башталган дата|2016|9|26|[[Fantastic Fest]]|2017|1|20|АКШ}}
| Узактыгы         = 117 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 117:07--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/split-film-0 | title=''Split'' (15) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=November 29, 2016 | accessdate=November 29, 2016 | archive-date=2016-11-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161130035604/http://www.bbfc.co.uk/releases/split-film-0 | dead-url=yes | archivedate=2016-11-30 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20161130035604/http://www.bbfc.co.uk/releases/split-film-0 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү           = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили             = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети          = $9 млн&lt;ref name=BOM/&gt;
| Киреше           = $276.9 млн&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=split2017.htm |title=Split (2017) |website=[[Box Office Mojo]] |accessdate=May 14, 2017}}&lt;/ref&gt;
}}

'''&quot;Сплит&quot;''' ({{lang-en|Split}}) —  2016-жылы [[М. Найт Шямалан]] тарткан [[Америка Кошмо Штаттары (АКШ)|америкалык]] [[Психология|психологиялык]] коркунучтуу [[Триллер|триллер]].&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Grove|first1=David|title=Split Down the Middle: M. Night Shyamalan’s Split Balances Studio Know-How With Indie Innovation|url=http://www.moviemaker.com/archives/news/m-night-shyamalan-split-interview/|website=[[MovieMaker]]|accessdate=January 12, 2017|archive-date=2017-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170113135638/http://www.moviemaker.com/archives/news/m-night-shyamalan-split-interview/|dead-url=yes|archivedate=2017-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170113135638/http://www.moviemaker.com/archives/news/m-night-shyamalan-split-interview/}}&lt;/ref&gt; Тасма &quot;Тоотпос&quot; тасмасынын ({{lang-en|Unbreakable}}) баяндоосундай берилген кара санатайдын окуясын көрсөтөт. Үчилтиктин экинчи бөлүгү. Башкы каармандарды [[Жеймс Макэвой]], [[Аня Тейлор-Жой]] жана [[Бетти Бакли]] ойногон. [[Сюжет|Сюжети]] боюнча [[Кевин Венделл Крамб]] аттуу кишинин ичинде 23 инсан жашайт. Ал үч өспүрүм кызды уурдап, жердин астындагы обочолонгон камакта кармайт.

Тасманын негизги бөлүгү 2015-жылы 11-ноябрда, [[Пенсильвания|Пенсильвания штатынын]] [[Филадельфия|Филаделфия шаарында]] башталган. Тасманын бетачары 2016-жылдын 26-сентябрында [[&quot;Fantastic Fest&quot; фестивалында]] болуп, [[Universal Picture|Universal Pictures]] тарабынан 2017-жылдын 20-январында [[АКШ|АКШда]] жарыкка чыккан. Тасма киносынчылардан жакшы сын-пикирге ээ болуп, 9 млн доллар бюджети менен дүйнө жүзү боюнча 276.9 млн доллар киреше тапкан.

Алгач, Шямалан Кевин персонажын &quot;Тоотпос&quot; тасмасына арнап жазган, бирок, тасманын баяны кызык болушу үчүн кийин алып салган. Шямалан &quot;Тоотпос&quot; трилогиясын &quot;Айнек&quot; ({{lang-en|Glass}}) тасмасы менен бүтүрөөрүн жарыялаган.

==Сюжети==

==Тартылгандар==
[[Файл:SDCC 2015 - James McAvoy (19765023371).jpg|thumb|[[Жеймс Макэвой]], 2015-жыл]]
* [[Жеймс Макэвой]] — [[Кевин Венделл Крамб]].
* [[Аня Тейлор-Жой]] — Кейси Кук.
* [[Бетти Бакли]] — доктур Карен Флетчер.
* [[Хейли Лу Ричардсон]] — Клэр Бенуа.
* [[Жессика Сула]] — Марша.
* [[Брэд Уилям Хэнке]] — Жон, Кейсинин байкеси.
* [[Себастян Арселус]] — мистер Кук, Кейсинин атасы.
* [[Нил Хафф]] — мистер Бенуа, Клэрдин атасы.
* [[Ким Дайректор]] — Ханна.
* [[М. Найт Шямалан]] — Жай.
* [[Брүс Уиллис]] — Дэвид Данн.

==Шилтемелер==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2016-жыл чыккан тасмалар‎]]</text>
      <sha1>7vauuycooz71zga3p095u49skinxake</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыял реквиеми</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95300</id>
    <revision>
      <id>653130</id>
      <parentid>387420</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T00:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3850" sha1="7ra4spqkxlluae487ahq61m5k4vuu6a" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Requiem for a Dream
| Сүрөтү          = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Даррен Аронофски]]
| Продюсер       = {{белгиси жок тизме|Эрик Уотсон|Палмер Уэст}}
| Сценарийи     = {{белгиси жок тизме|[[Хюберт Селби кичүүсү]]|Даррен Аронофски}}
| Негизинде       = {{Негизинде|''&quot;[[Кыял реквиеми (роман)| Кыял реквиеми]]&quot;''|Хюберт Селби кичүүсү}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Эллен Бөрстин]]
* [[Жаред Лето]]
* [[Женнифер Коннелли]]
* [[Марлон Уэйанс]]
}}
| Музыкасы          = [[Клинт Мэнселл]]
| Оператору = [[Мэттү Либатик]]
| Редактору        = [[Жей Рабиновиц]]
| Студия         = [[Thousand Words]]&lt;br /&gt;[[Protozoa Pictures]]
| Жайылтуучу    = [[Artisan Entertainment]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2000|05|14|[[2000 Cannes Film Festival|Канн]]|2000|10|27|df=yes|АКШ}}
| Узактыгы        = 101 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 101:11--&gt;&lt;ref name=&quot;BBFC&quot;&gt;{{cite web | title=''REQUIEM FOR A DREAM'' (18) | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | work=[[British Board of Film Classification]] | date=November 23, 2000 | accessdate=January 1, 2013 | archive-date=2014-04-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140416222953/http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | dead-url=yes | archivedate=2014-04-16 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140416222953/http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $4.5 млн
| Киреше          = $7.4 млн&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=requiemforadream.htm | title=''Requiem for a Dream'' (2000) | work=[[Box Office Mojo]] | publisher=[[Amazon.com]] | date=January 1, 2002 | accessdate=January 1, 2013}}&lt;/ref&gt;
}} 
'''&quot;Кыял реквиеми&quot;''' ({{lang-en|Requiem for a Dream}}, {{lang-ru|Реквием по мечте}}) - 2000-жылы [[Даррен Аронофски]] тарткан [[Америка Кошмо Штаттары (АКШ)|америкалык]] психологиялык драма. Тасмага катышкандар: [[Эллен Бөрстин]], [[Жаред Лето]], [[Женнифер Коннелли]] жана [[Марлон Уэйанс]]. Тасма ушундай эле аталыштагы кичүү [[Хюберт Селби|Хюберт Селбинин]] романына негизделип, сценарийин Аронофски жазган.

Тасма төрт түр баңгизат кумарынан чыга албай иллюзия дүйнөсүнүн туткунуна айланып, реалдуу жашоого кайтканда ичи көңдөй кабыкка айланган сыяктуу жаны кашайган каармандардын окуясын баяндайт.

Тасма Канн фильм фестивалында конкурстан тышкары көрсөтүлгөн жана АКШда жарыкка чыкканга чейин эле жылуу пикирге ээ болгон. Бөрстин Оскар сыйлыгынын &quot;Эң мыкты актриса&quot; наамына талапкерлиги көрсөтүлгөн..

== Сюжети ==

== Тартылгандар == 

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2000-жыл]]</text>
      <sha1>7ra4spqkxlluae487ahq61m5k4vuu6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оюнчук окуясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95313</id>
    <revision>
      <id>653145</id>
      <parentid>493888</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T02:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5606" sha1="70tjooq61qmjv7lp8vkyu6e9pzj4pt8" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы                 = Toy Story
| Сүрөтү                = 
| alt                  = Film poster showing Woody anxiously holding onto Buzz Lightyear as he flies in Andy's room. Below them sitting on the bed are Bo Peep, Mr. Potato Head, Troll, Hamm, Slinky, Sarge and Rex. In the lower right center of the image is the film's title. The background shows the cloud wallpaper featured in the bedroom.
| Сүрөттүн аталышы              = 
| Режиссеру             = [[Жон Лассетер]]
| Продюсер             = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Бонни Арнолд]]
* [[Ралф Гуггенхайм]]
}}
| Сценарийи           = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Жосс Уидон]]
* [[Эндрү Стэнтон]]
* [[Жоэл Коэн]]
* [[Алек Соколоу]]
}}
| story                = {{Жөнөкөй тизме|
* Жон Лассетер 
* [[Пит Доктер]]
* Эндрү Стэнтон
* [[Жо Рэнфт]]
}}
| Тартылгандар             = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Том Хэнкс]]
* [[Тим Аллен]]
* [[Дон Риклс]]
* [[Жим Варни]]
* [[Уоллес Шон]]
* [[Жон Ратценбергер]]
* [[Энни Поттс]]
* [[Жон Моррис  ]]
* [[Эрик фон Деттен]]
&lt;!-- From 2015 Blu-ray billing block. --&gt;
}}
| Музыкасы                = [[Рэнди Нюман]]
| Редактору              = {{Жөнөкөй тизме|
* Роберт Гордон
* [[Ли Анкрич]]
}}
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Walt Disney Pictures]]
* [[Pixar Animation Studios]]
}}
| Жайылтуучу          = [[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures Distribution]]&lt;!-- Credited as &quot;Buena Vista Pictures Distribution&quot; --&gt;
| Чыккан жылы             = {{башталган дата|1995|11|19|[[El Capitan Theatre]]|1995|11|22|АКШ}}
| Узактыгы              = 81 мүн.&lt;!-- Theatrical runtime: 80:30 --&gt;&lt;ref name=Runtime&gt;{{cite web|title=Toy Story|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/toy-story-1970-6|publisher=[[British Board of Film Classification]]|accessdate=August 2, 2013|archivedate=2013-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921053353/http://www.bbfc.co.uk/releases/toy-story-1970-6}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү              = [[АКШ]]     
| Тили             = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети               = $30 млн&lt;ref name=&quot;Numbers&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.the-numbers.com/movie/Toy-Story#tab=summary|title=Toy Story (1995) – Financial Information|publisher=[[The Numbers (website)|The Numbers]]|accessdate=December 7, 2014|archivedate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205032848/http://www.the-numbers.com/movie/Toy-Story#tab=summary}}&lt;/ref&gt;
| Киреше                = $373.6 млн&lt;ref name=&quot;BOXMOJO&quot;&gt;{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=toystory.htm|title=Toy Story (1995)|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=August 20, 2016}}&lt;/ref&gt;
}} 
'''&quot;Оюнчуктар икаясы&quot;''' ({{lang-en| Toy Story}}) ― 1995-жылы &quot;[[Pixar]]&quot; өндүргөн жана &quot;[[Walt Disney Pictures]]&quot; жарыкка чыгарган [[Америка Кошмо Штаттары (АКШ)|америкалык]] компьютерде анимацияланган жоруктуу комедия. Тасма [[Жон Лассетер|Жон Лассетердин]] саамалык режиссердук эмгеги.

&lt;nowiki&gt;{{просьба переименовать|Оюнчуктар икаясы}}&lt;/nowiki&gt; 

Тасмада адамдын жанында жансыз болумуш болуп калган адам түспөлүндөгү оюнчуктардын баяны айтылат. Эски модадагы ковбой оюнчук Ууди (үн коштогон [[Том Хэнкс]]) жана астронавт оюнчук Базз Лайтйер (үн коштогон [[Тим Эллен]]) ээси Эндинин көңүлүн бурдуруу үчүн экөөнүн ортосундагы атаандаштык күч алат. Лассетер, Пит Доктер, Стэнтон жана Жо Ранфттын баянына негиздеп сценарийин жазгандар Жосс Уидон, Эндрю Стэнтон Жоул Кохен жана Алек Соколов. 

1995-жылы 22-ноябрда жарыкка чыккан тасма эң көп сатылган тасмага айланып, $373 млн киреше алып келген. Тасма анимациянын техникалык жаңылыгы, сценарийдин тематикалык кылдаттыгы жана курчтугу, Хэнкс жана Эллендин аткаруу чеберчилиги үчүн алкышка татыган. Тасма &quot;Эң мыкты сценарий&quot;, &quot;Эң мыкты музыка&quot; жана &quot;Эң мыкты ыр&quot; (&quot;You've Got a Friend in Me&quot; ыры үчүн), мындан сырткары өзгөчө жетишкендиги үчүн Оскар сыйлыгын алган. 2005-жылы тасма &quot;маданий, тарыхый же эстетикалык баалуу&quot; деп Улуттук кино реестринде сактоо үчүн тандалып алынган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:Анимациялык тасмалар]]
[[Категория:1995-жыл]]</text>
      <sha1>70tjooq61qmjv7lp8vkyu6e9pzj4pt8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сен менен Чихиронун кайып болушу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95366</id>
    <revision>
      <id>653150</id>
      <parentid>513058</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T03:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4898" sha1="nieiqbyk5ewp3ms0b9g5bd45qrf2hd3" xml:space="preserve">{{Бириктирүүгө|Сен менен Чихиронун кайып болушу|Арбактарга алдангандар}}
{{Infobox film
| Аталышы = 
| Сүрөтү = 
| alt =
| Сүрөттүн аталышы = 
| film name = {{Film name| kanji = 千と千尋の神隠し
| romaji = Sen to Chihiro no Kamikakushi}}
| Режиссеру = [[Хаяо Миязаки]]
| Продюсер = [[Тосио Судзуки]]
| Жазуучу = [[Хаяо Миязаки]]
| Тартылгандар = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Руми Хиираги]]
* [[Мию Ирино]]
* [[Мари Нацуки]]
* Такеши Найто
* [[Ясуко Савагучи]]
* Цунехико Камижо
* Такехико Оно
* [[Бунта Сугавара]]
}}
| Музыкасы = [[Дзө Хисаиси]]
| Оператору = Ацуси Окуи
| Редактору = [[Такеши Сеяма]]
| Студия = [[Studio Ghibli]]
| Жайылтуучу = [[Toho]] &lt;small&gt;([[Жапония]])&lt;/small&gt;
| Чыккан жылы = {{башталган дата|df=yes|2001|07|20|Жапония}} &lt;!--First and country of origin releases only per WP:FILMRELEASE. --&gt;
| Узактыгы = 125 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 124:33--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/spirited-away-2003 | title=''Spirited Away'' (PG) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=14 August 2003 | accessdate=23 January 2015 | archive-date=2015-01-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150128112058/http://bbfc.co.uk/releases/spirited-away-2003 | dead-url=yes | archivedate=2015-01-28 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128112058/http://bbfc.co.uk/releases/spirited-away-2003 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү = {{Өлкө желеги|Жапония}}
| Тили = [[Жапон тили|Жапон]]
| Бюджети = {{Жөнөкөй тизме|&lt;!-- This is the reported PRODUCTION budget that is recorded in this citation. --&gt;
* ¥1.9 миллиард
* ($15–19 млн)}}
| Киреше = {{Жөнөкөй тизме|
* ¥30.4 миллиард&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Sudo|first1=Yoko|title=‘Frozen’ Ranks as Third-Biggest Hit in Japan|url=http://blogs.wsj.com/japanrealtime/2014/06/04/frozen-ranks-as-third-biggest-hit-in-japan/|website=Japan Realtime|publisher=The Wall Street Journal|accessdate=3 January 2016}}&lt;/ref&gt;
* ($289.1 млн)
}}
|}} 
'''&quot;Сен менен Чихиронун кайып болушу&quot;''' ({{lang-en|Spirited Away}}, {{lang-ru|Унесённые призраками}}) — 2001-жылы [[Хаяо Миязаки]] тарткан жана жазган, &quot;[[Studio Ghibli]]&quot; өндүргөн фантастикалык [[Анимациялык кино|анимациялык тасма]]. Тасмага тартылгандар: [[Рууми Хиираги]], [[Мию Ирино]], [[Мари Нацуки]], [[Такеши Наито]], [[Ясуко Савагучи]], [[Цунехико Камижоо]], [[Такехико Оно]] жана [[Бунта Сугавара]]. Тасма жаңы жерге көчүп баратып кайып дүйнөгө туш болгон капалуу 10 жашар Чихиро Огино (Хиираги) тууралуу окуяны баяндайт. Сыйкырчы Юбаба Чихиронун ата-энесин чочкого айлантып салган соң, Чихиро Юбабанын мончосуна жумушка орношот жана өзү менен ата-энесин адамзат дүйнөсүнө кайтып кетүүнүн жолун издейт.

Тасма 2001-жылы 20-июлда жарыкка чыккан. Дүйнөлүк аренада $289 млн киреше таап, киносынчы жана көрүүчүлөрдүн алкышына татуу менен жапон тарыхында эң ийгиликтүү тасма аталган. Тасма жапон тарыхында ¥30.4 миллард киреше алып келүү менен &quot;[[Титаник(тасма)|Титаник]]&quot; тасмасынан да ашып түшкөн. Тасма колго чийилген анимациялык тасма жана жапон анимациялык тасмасы катары 75-Оскардан &quot;Эң мыкты анимация&quot; сыйлыгын алган жана Британия фильм институтунун (BFI) &quot;14 жашка чейинки балдардын эң мыкты 50 тасмасы&quot; тизмесине кирген. 

2016-жылы тасмага &quot;21 кылымдын эң мыкты 4-тасмасы&quot; деп 177 киносынчы добушун берген.
== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:Жапония тасмалары]]
[[Категория:Аниме тасмалар]]
[[Категория:2001-жыл]]</text>
      <sha1>nieiqbyk5ewp3ms0b9g5bd45qrf2hd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өкүл ата (тасма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95371</id>
    <revision>
      <id>653177</id>
      <parentid>386282</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6833" sha1="j10yej7y4lgzv24qhpmc0134sruyvb6" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = 
| Сүрөтү          = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Фрэнсис Форд Коппола]]
| Продюсер       = [[Алберт Рудди]]
| Сценарийи     = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Марио Пүзо]]
* Фрэнсис Форд Коппола
}}
| Негизинде       = {{Негизинде|''[[Өкүл ата (роман)|Өкүл ата]]''|Марио Пүзо}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Марлон Брандо]]
* [[Ал Пачино]]
* [[Жеймс Каан]]
* [[Ричард Кастеллано]]
* [[Роберт Дүвал]]
* [[Стерлиң Хэйден]]
* [[Жон Марли]]
* [[Ричард Конте]]
* [[Диан Кейтон]]
&lt;!-- Per billing block in the film poster, Диан Кейтон is placed last. Please do not change it! --&gt;
}}
| Музыкасы          = [[Нино Рота]]
| Оператору = [[Гордон Уиллис]]
| Редактору        = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Уилям Рейнолдс]]
* [[Питер Зиннер]]
}}
| Студия         = Alfran Productions
| Жайылтуучу    = [[Paramount Pictures]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|1972|03|15|[[Мамлекеттик Лоу театры (Нү-Йорк)| Мамлекеттик Лоу театры]]|1972|03|24|АКШ}}
| Узактыгы        = 177 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 177:29--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/godfather-1970-3 | title=''THE GODFATHER'' (18) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=May 31, 1996 | accessdate=April 15, 2016 | archive-date=2016-04-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160428051952/http://bbfc.co.uk/releases/godfather-1970-3 | dead-url=yes | archivedate=2016-04-28 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160428051952/http://bbfc.co.uk/releases/godfather-1970-3 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]&lt;!-- Do not add Sicilian as it is not used as a primary language. --&gt;
| Бюджети         = $6–7 млн&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{cite web|title=Өкүл ата (1972) |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=godfather.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=December 6, 2014 }}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $245.1 млн&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;/&gt;{{Sfn|Von Gunden|1991|p=36}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Өкүл ата (Re-issue) (1997) |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=godfather97.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=December 20, 2014 }}&lt;/ref&gt;
}} 
'''&quot;Өкүл ата&quot;''' ({{lang-en|The Godfather }}) — кылмыштык жанрдагы тасмасы 1972-жылы кинорежиссер [[Френсиз Форд Каппола]] менен продюсер [[Алберт Родди|Алберт Роддинин]] биргелешкен эмгеги көгүлтүр экранга чыккан. Тасма [[Марио Пүзо|Марио Пүзонун]] дүйнөгө белгилүү &quot;[[Өкүл ата (роман)|Өкүл ата]]&quot; аттуу бестселлер романынын негизинде тартылган. 

Чыгарма [[Марлон Брандо]] жана [[Ал Пачино|Ал Пачинонун]] [[Нью-Йорк|Нү-Йорктогу]] кылмыштуу үй-бүлөсү тууралуу. Окуя 1945 жана 1955-жж. арасындагы үй-бүлө башчысы Дон Вито Карлеоне өзүнүн ордуна уулу Майкл Карлеонени аёну билбеген мафиянын чоңу кылуу аракети менен башталат. Романдагы негизги сүрөттөлүштөрдүн укугу популярдуулук алганга чейин 80000 [[АКШ доллары|АКШ долларына]] ээ болгон. Тасманы тартуу иштеринде биринчи талапкерлер позициядан баш тартышкан соң, студионун админстрациясы режиссер табууда кыйналышкан. Студио кызматкерлери жана тасманын кинорежиссеру Каппола бир нече каармандардын, өзгөчө Вито жана Майклдын кинодо роль ойноосуна макул болгон эмес. Тасманы тартуу иши киноаянтында эле бүтүп, болжолдогон күндөн да эрте аяктаган. Тасмадагы музыкага Кармин Капполанын жардамы менен Нино Рота композиторлук кылган. &quot;Өкүл ата&quot; фильми 1972-жылдагы гана эмес, башка кинолордун арасынан суурулуп чыккан, эң көп кирешелүү тасмалардын катарын толуктайт. &quot;Мыкты сүрөттөлүш&quot;, &quot;Мыкты актер&quot; (Брандо) жана &quot;Мыкты адаптацияланган сценарий&quot; үчүн Оскар сыйлыгын жеңген. Бул гана эмес, экинчи пландагы актерлор: [[Ал Пачино]], [[Жеймс Каан]], [[Роберт Дүвал]] жана &quot;Мыкты кинорежиссер&quot;  Фрэнсис Форд Коппола Оскар сыйлыгынын бир катар жеңичүүлөрү болушкан. Мындай баш айланткан популярдуулуктан кийин тасманын уландылары &quot;[[Өкүл ата 2-бөлүк (тасма)|Өкүл ата 2]]&quot; (1974-ж.) жана &quot;[[Өкүл ата 3-бөлүк (тасма)|Өкүл ата 3]]&quot; (1990-ж.) да жарык көргөн. 

Гангстер жанрындагы &quot;Өкүл ата&quot; тасмасы киноиндустриясындагы көрармандар арасындагы кеңири талкууга алынган эң таасирдүү тасмалардын сап башында турат. 

1990-жылы АКШ Улуттук Фильм Каттоодогу, АКШ Конгрессинин китепканасы тарабынан &quot;маданият, тарых, эстетикалык маанилүүлүгү&quot; менен өзгөчөлөнгөн кино деп табылган. АКШ Фильм Институту тарабынан Америка кино дүйнөсүндөгү эң белгилүү кинотасмалардын ичинен экинчи орунду ээлеген. 

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:1972-жыл]]</text>
      <sha1>j10yej7y4lgzv24qhpmc0134sruyvb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түндүк өлкө (тасма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95386</id>
    <revision>
      <id>653157</id>
      <parentid>387516</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13139" sha1="kcsb3nhe0ufqbdeckbnrdetxnw2sjvc" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Түндүк өлкө
| Сүрөтү          = 
| alt            = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Ники Каро]]
| Продюсер       = [[Ник Вечлер]]
| Жазуучу         = [[Майкл Зейцман]]
| Негизинде       = {{Негизинде|''Class Action''|{{nowrap|[[Клара Бингем]]}} жана Лора Лиди Ганслер}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Шарлиз Терон]]
* [[Фрэнсис Макдорманд]]
* [[Шон Бин]]
* [[Ричард Женкинс]]
* [[Мишел Монахан]]
* [[Жерреми Реннер]]
* [[Вуди Харрелсон]]
* жана [[Сисси Спайсек]]}}
| Музыкасы          = [[Gustavo Santaolalla]]
| Оператору = [[Крис Мэнгэс]]
| Редактору        = Девид Кулсон
| Студия         = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Participant Media|Participant Productions]]
* Industry Entertainment
* [[Nick Wechsler |Nick Wechsler Productions]]}}
| Жайылтуучу    = [[Warner Bros.]]
| Чыккан жылы       = {{тасма датасы|2005|09|12|[[2005 Toronto International Film Festival|TIFF]]|2005|10|21}}
| Узактыгы        = 126 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 126:17--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/north-country-1 | title=''NORTH COUNTRY'' (15) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=October 18, 2005 | accessdate=February 10, 2015 | archive-date=2015-02-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150211044052/http://bbfc.co.uk/releases/north-country-1 | dead-url=yes | archivedate=2015-02-11 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211044052/http://bbfc.co.uk/releases/north-country-1 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $35 млн&lt;ref&gt; Box Office Mojo&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $25.2 млн&lt;ref&gt; Box Office Mojo&lt;/ref&gt;
}} 

'''&quot;Түндүк өлкө&quot;''' ({{Lang-en|North Country}}, {{Lang-ru|Северная страна}}) - 2005-жылы Ники Каро тарткан америкалык драма. Башкы каармандарды аткаргандар: [[Шарлиз Терон]], [[Фрэнсис Макдорманд]], [[Шон Бин]], Ричард Женкинс, [[Мишел Монахан]], [[Жереми Реннер]], Вуди Харрелсон жана Сисси Спейсек. Сценарийин 2002-жылы чыккан, &quot;Eveleth Taconite Company&quot; компаниясы менен Женсондун сот ишинин баяндаган, Клара Бингем жана Лора Лиди Ганслердин &quot;Топтук доо: Лоис Женсондун окуясы жана сексуалдык кысым мыйзамын өзгөрткөн иш&quot; (''Class Action: The Story of Lois Jenson and the Landmark Case That Changed Sexual Harassment Law'') аттуу китебинен таасири менен Майкл Зейцман жазган.

==Сюжети==
1989-жыл, Жози (Шарлиз Терон) күйөөсүнүн катуу сабаганына чыдабай балдары Сэм (Том Кертис) жана Карэнди (Элле Петерсон) ээрчитип алып түндүк Миннесотадагы өз шаарына качып келип, ата-энесиникинде туруп калат. Атасы Хэнк (Ричард Дженкинс) кызы жеңил ойлуулуганан улам 16 жашында кош бойлуу болуп калган деп эсептейт жана анын бул кылыгынан уялат. 
Шаардын башка тургундары дагы ушундай эле ойдо болгондуктан Жозини өздөрүнө кошушпайт.

Жозинин жалгыз досу – Кайл Додж (Шон Бин), анын жубайы Глори (Фрэнсис Макдорманд) шаардагы негизги ишкана болгон жергиликтүү темир кенинде иштейт.
Глория Жозини кенде иштөөгө ынандырат. Жози атасы экөө тил табыша албагандыктан, Додждор ага балдары менен үйүндө жашап турууга уруксат беришет.
Жози кенде иштеген башка жумушчу аялдар - Глория, Шерри (Мишел Монахан) жана чоң Бетти (Расти Швиммер) менен бат эле тил табышып кетет. “Эркектердин” жумушун аялдар ээлегени туура эмес деп ишенген кендеги эркек жумушчулар аялдарга дайыма сексуалдык кысым көрсөтүп жана кемсинтип турушарын көрөт.

Кенде иштеген Бобби Шарп (Жереми Реннер) Жозинин мектептеги жигити болгон. Ал Жозиге тийишип баштайт. Анын асылуусун токтотуу үчүн Жози түзүлгөн абалды жетекчиликке айтат. Бирок бул кадам абалды ого бетер начарлатып, эркектер кенде иштеген аялдардын баарын кодулап башташат. Бобби Шарп баш болгон эркектердин көбү Жози менен сексуалдык катнаш түзүүгө аракет кылышат. Сексуалдык калоосун четке какканына өчөшүп, Бобби Жозинин аягы суюк, мага жабышып жүрөт деп ушак тарата баштайт. Сэмми аларга болгон мамилеге кыжырланып,  энесинин аягы суюктугу тууралуу ушактарга ишене баштайт.

Жози абал тууралуу кендин ээсине арызданат. Ал мурун жардам берерин айтканы менен, Жозинин жетекчисин башка жетекчилер менен бирге чогултуп, Жозини тезинен жумуштан кетирүүнү сунуштайт. Жози кетүүдөн баш тартат, жумушундагылар аны бүлүнтүп башташат. Кийин, жумуш учурунда Боббинин зордуктоо аракетинен кийин, ал жумушунан кетет. Кайл менен Глоринин адвокат досу Бил Уайттан компанияга каршы иш ачууга жардам беришин суранат.

Билл мындай иш биринчи жолу болуп жаткандыгын жана аны утуунун негизги жолу – ал жакта иштеген башка аялдарды дагы доого кошулууга ынандырып, топтук доо берүү берүү экендигин айтат. Алар жумушчу орундарын жоготуудан жана дагы кодулоого кабылуудан коркушуп, доону колдоодон баш тартышат. Ошондой эле учурда Жози Глори Лу Геригдин склерозу менен ооруруун жана анын абалы өтө тез начарлап баратканын билет.

Элис менен Хэнк Жозинин доосу тууралуу чырлашышат. Хэнк кызын кечирүүдөн баш тартканда, Элис аны таштап кетет. Профсоюздардын жолугушуусунда Жози жумушчуларга кайрылып, эмнеге кенчилер менен соттошуп жаткандыгын түшүндүрүүгө аракет кылат. Бирок алар чуу көтөрүп, аны сүйлөтүшпөйт жана шылдыңдап башташат. Хэнк кызын колдоп, чогуу иштегендери менен Жозини жана кенде иштеген бардык аялдарды кодулагандары үчүн урушуп кетет.

Хэнкс Элис менен кайра жарашат. Сотто кен компаниясынын адвокаты, Сэмми Жози менен анын мугалими  Латтаванскийдин ыктыярдуу сексуалдык катнашынан төрөлгөн деген Боббинин көрсөтмөсүнүн негизинде, сексуалдык окуяны Жозиге каршы колдонууга аракет кылат. Жози мектепте Бобби менен өбүшүп жатканын көрүп калган мугалим, аларды сабактан кийин калтырып, кийин Бобби чыгып кеткенде мугалим аны зордуктап койгондугун жана ошондон улам боюнча бүтүп, кийин Сэмми төрөлгөндүгүн айтып бергенге мажбур болот. Хэнк сотто жооп берип жаткан мугалимге кол салат. Сэмми энесине ишенүүдөн баш тартып, үйдөн качып кетет. Кайл анын көз карашын өзгөртүүгө түрткү берет. Жози менен сүйлөшкөндөн кийин Сэм энеси менен элдешет.

Эртеси Билл Боббини кайчылаш суракка алып, ал көргөнү тууралуу калп айтып жүргөндүгүн жана корккондон улам эмне кылаарын билбей калгандыгын моюнуна алдырат. Глори дөңгөлөктүү отургуч менен сотко келип, Жозини колдой тургандыгын жазуу түрүндө Кайлга окутат. Ушундан кийин башка аялдар дагы Жозинин доосун колдоп чыгышат. Аларга дагы башка аялдар, үй-бүлөө мүчөлөрү жана кенде иштегендер кошулуп, доону топтук доого айлантууга мүмкүнчүлүк пайда болот. Кен компаниясы аялдарга чеккен азабы үчүн компенсация төлөөгө жана жумушчу орундагы сексуалдык кодулоога каршы саясатты киргизүүгө мажбур болот.

== Саундтреги ==
# «North Country» [[Сантаолалья, Густаво|Густаво Сантаолалья]] — 2:08
# «[[Girl from the North Country|Girl of the North Country]]» спетая [[Лео Коттке]] — 3:33
# «Tell Ol' Bill» [[Боб Дилан]] — 5:08
# «[[Werewolves of London]]» [[Зивон, Уоррен|Уоррен Зивон]] — 3:28
# «[[Bette Davis Eyes]]» [[Ким Карнес]] — 3:49
# «If I Said You Had a Beautiful Body (Would You Hold It Against Me)» [[The Bellamy Brothers]] — 3:17
# «[[Lay Lady Lay]]» Боб Дилан — 3:19
# «A Saturday in My Classroom» Густаво Сантаолалья — 3:46
# «Sweetheart Like You» by Боб Дилан — 4:37
# «Baby Don’t Get Hooked on Me» by [[Мак Дэвис]] — 3:05
# «Do Right to Me Baby (Do Unto Others)» Боб Дилан — 3:52
# «Standing Up» Густаво Сантаолалья — 2:43
# «Paths of Victory» [[Cat Power]] — 3:24

== Сыйлыктары ==
* [[&quot;Оскар&quot; сыйлыгы]] - эң мыкты актриса (Шарлиз Терон, номинант)
* [[&quot;Оскар&quot; сыйлыгы]] - экинчи пландагы эң мыкты актриса (Фрэнсис Макдорманд, номинант)
* [[&quot;Алтын глобус&quot; сыйлыгы]] -  эң мыкты актриса (Шарлиз Терон, номинант)
* [[“Алтын глобус” сыйлыгы]] - экинчи пландагы эң мыкты актриса (Макдорманд, номинант)
* [[BAFTA сыйлыгы]] - эң мыкты актриса (Шарлиз Терон, номинант)
* [[BAFTA сыйлыгы]]  - экинчи пландагы эң мыкты актриса (Макдорманд, номинантка)
* [[АКШ киноактерлор гильдиясынынын сыйлыгы]] -  эң мыкты актриса (Терон, номинант)
* [[АКШ киноактерлор гильдиясынынын сыйлыгы]] - экинчи пландагы эң мыкты актриса (Фрэнсис Макдорманд, номинант)

==Шилтемелер==
[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2005-жыл чыккан тасмалар‎]]</text>
      <sha1>kcsb3nhe0ufqbdeckbnrdetxnw2sjvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эсте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95391</id>
    <revision>
      <id>653174</id>
      <parentid>389755</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:56:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5162" sha1="ecf6gh8kgby70she2sapky1fp2yr5rd" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Memento
| Сүрөтү          = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Кристофер Нолан]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Сүзан Тодд﻿]]
* [[Женнифер Тодд﻿]]
}}
| Сценарийи     = Кристофер Нолан
| Негизинде       = {{Негизинде|&quot;[[Memento Mori ]]&quot;|[[Жонатан Нолан﻿]]}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Гай Пирс]]
* [[Керри-Энн Мосс]]
* [[Жо Пантолиано﻿]]
}}
| Музыкасы          = [[Дэвид Жулян﻿]]
| Оператору = [[Уолли Пфистер]]
| Редактору        = [[Доди Дорн]]
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Summit Entertainment]]
* [[Сүзан Тодд]]
}}
| Жайылтуучу    = [[Newmarket Films|Newmarket]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2000|09|05|[[Венеция]]|2001|03|16|АКШ}}&lt;!-- ONLY LIST FIRST RELEASE DATE AND DOMESTIC RELEASE DATE PER WP:FILMRELEASE. --&gt;
| Узактыгы        = 113 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 113:15--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Memento |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/memento-0 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |accessdate=June 10, 2013 |archive-date=2014-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129081446/http://www.bbfc.co.uk/releases/memento-0 |dead-url=yes |archivedate=2014-11-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129081446/http://www.bbfc.co.uk/releases/memento-0 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}&lt;ref&gt;{{cite web |title= Memento (2000) |url= http://explore.bfi.org.uk/4ce2b84f04d77 |publisher= [[British Film Institute]] |accessdate= June 14, 2014 |archive-date= 2014-11-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20141129162252/http://explore.bfi.org.uk/4ce2b84f04d77 |dead-url= yes |archivedate= 2014-11-29 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20141129162252/http://explore.bfi.org.uk/4ce2b84f04d77 }}&lt;/ref&gt;
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $9 млн&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{cite web |title=Memento (2001) |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=memento.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=December 21, 2014}}&lt;/ref&gt; 
| Киреше          = $39.7 млн&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;/&gt;
}} 
'''&quot;Эсте&quot;''' ({{lang-en|Memento}}) ― 2000-жылы [[Кристофер Нолан]] тарткан жана жазган нео-нуар [[психология|психологиялык]] [[триллер]]. Продюсери Сюзан жана [[Женнифер Тодд]]. Тасманын сценарийи [[Жонаттан Нолан|Жонаттан Ноландын]] &quot;Өлүмдү эсте&quot; идеясына негизделген. Катышкандар: [[Гай Пирс]], [[Керри-Энн Мосс]] жана [[Жо Пантолиано]]. 

Пирс башынан өткөн травманын айынан эске тутуусун жоготуп, ар бир 5 мүнөт сайын эсин жоготуп турган адамдын ролун аткарат. Ал эстей албаган маалыматтарды эстеш үчүн сүрөттөрдөн жана татуировкалардан турган татаал система колдонуу менен өзүнө кол салган жана аялын өлтүргөн адамдарды издейт. Тасмасы эки бөлүк болуп көрсөтүлгөн: түстүү эмес бөлүгү ырааттуу көрсөтүлүп, түстүү бөлүгү тескери ыраатта көрсөтүлгөн (көрүүчүлөр каармандын акыл абалын сезе билүүсү үчүн). Эки бөлүк аягында биригип, ырааттуу бүтүн тасманы түзөт.

Тасманын бетачары 2000-жылы 5-сентябрда [[Венеция|Венецияда]] эл аралык фильм фестивалында көрсөтүлгөн, ал эми [[Европа|Европада]] октябрда жарыкка чыккан. Тасма абдан ийгиликтүү сатылып, киносынчылар тасманын ыраатсыз түзүлүшүн, эске тутуусун калыбына келтирүү мотивациясын ж.б. макташкан. Тасма $9 млндук бюджети менен $39,7 млн киреше тапкан. Тасма &quot;Эң оригиналдуу сценарий&quot;, &quot;Эң мыкты монтаж&quot; Оскар сыйлыктары сыяктуу көптөгөн наамдарга татыган. Тасманы кээ бир маалымат каражаттары жана киносынчылар декаданын эң мыкты тасмаларынын бири деп белгилешкен.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2000-жыл]]</text>
      <sha1>ecf6gh8kgby70she2sapky1fp2yr5rd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Терминатор 2: Акыр заман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95393</id>
    <revision>
      <id>653155</id>
      <parentid>387512</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4846" sha1="qds0wqys11uo50plu4ttu92w95024qw" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = 
| Сүрөтү          = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Жеймс Кэмерон]]
| Продюсер       = Жеймс Кэмерон
| Жазуучу         = {{Жөнөкөй тизме|
* Жеймс Кэмерон
* [[Уилям Вишер]]
}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Арнолд Шварценеггер]]
* [[Линда Хэмилтон]] 
* [[Роберт Патрик]]
&lt;!--These three actors are the only ones listed on the billing block; per [[Template:Infobox film]]. --&gt;
}}
| Музыкасы          = [[Брэд Фидел]]
| Оператору = [[Адам Гринберг]]
| Редактору        = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Конрад Бафф]]
* [[Марк Голдблатт]]
* [[Ричард Харрис]]
}}
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Carolco Pictures]]
* Pacific Western Productions
* [[Lightstorm Entertainment]]
* [[StudioCanal|Le Studio Canal+ S.A.]]
}}
| Жайылтуучу          = [[TriStar Pictures]]
| Чыккан жылы             = {{башталган дата|1991|7|1|Los Angeles|1991|7|3|АКШ}}
| Узактыгы              = 137 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 136:38--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Terminator 2 Judgment Day |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/terminator-2-judgment-day-2 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |accessdate=December 4, 2013 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305145615/http://www.bbfc.co.uk/releases/terminator-2-judgment-day-2 |dead-url=yes |archivedate=2016-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305145615/http://www.bbfc.co.uk/releases/terminator-2-judgment-day-2 }}&lt;/ref&gt;&lt;!--Only for original theatrical runtime--&gt;
| Өлкөсү              = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили             = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети               = $102 млн&lt;ref name=&quot;boxofficemojo&quot;&gt;{{cite web |title= Terminator 2: Judgment Day (1991) |url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=terminator2.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=September 30, 2011}}&lt;/ref&gt;
| Киреше                = $519.8 млн&lt;ref name=&quot;boxofficemojo&quot;/&gt;
}} 
'''&quot;Терминатор 2: Акыр заман&quot;''' ({{lang-en|Terminator 2: Judgment Day}}, {{lang-ru|Терминатор 2: Судный день}}, Терминатор 2 же Т2 деген аталыш менен да белгилүү) - 1991-жылы [[Жеймс Кэмерон]] тарткан, өндүргөн жана биргелешип жазган америкалык илимий-фантастикалык тасма. Тасмага тартылгандар: [[Арнолд Шварценеггер]], [[Линда Хамилтон]], [[Роберт Пэтрик]] жана [[Эдуард Фөрлиң]]. Бул 1984-жылкы &quot;[[Терминатор]]&quot; тасмасынын уландысы жана &quot;Терминатор&quot; тасмаларынын 2-чыгарылышы. &quot;Терминатор 2&quot; Сара Коннор (Хамилтон) жана анын 10 жашар баласы Жон (Фөрлиң) окуясын улантат. Келечекте машинага каршы туруучу адамзаттын лидери боло турган Жон Коннорду өлтүрүү үчүн жаңы, абдан өнүккөн суюк металдан турган, Т-1000 моделиндеги Терминатор келечектен жөнөтүлөт. Азыраак өнүккөн Терминатор (Шварценеггер) бул жолу Жонду коргоо үчүн жөнөтүлөт.

Тасма 1991-жылы 3-июлда [[АКШ|АКШнын]] Эгемендүүлүк күнүндө жарыкка чыккан. &quot;Терминатор 2&quot; киносынчылардын элегинен ийгиликтүү өтүп, тасмада визуалдык таасир колдонууну жайылтуу менен ийгиликтүү сатылган. Оскардын &quot;Эң мыкты үн монтажы, үнү, макиажы жана визуалдык таасир&quot; сыйлыктарын утуп алган. 1991-жылдын жана Шварценеггердин карьерасындагы эң көп киреше алып келген тасма &quot;AFI&quot; ж.б. басылмалар тарабынан эң мыкты уруш тасмасы, илимий-фантастикалык тасма жана уланды тасма деп табылган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:Илимий фантастика‎]]
[[Категория:1991-жыл]]</text>
      <sha1>qds0wqys11uo50plu4ttu92w95024qw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улуу диктатор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95394</id>
    <revision>
      <id>653158</id>
      <parentid>338281</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4394" sha1="ov5afkb9d53qxm7owsx8vympcjovfhd" xml:space="preserve">{{Infobox film
|name           = The Great Dictator
|image          = Dictator charlie2.jpg
|image_size     = 
|alt            =
|caption        = 
|Режиссеру       = [[Чарли Чаплин]]
|Продюсер       = Чарли Чаплин
|Жазуучу         = Чарли Чаплин
|Тартылгандар       = Чарли Чаплин&lt;br/&gt;[[Полетт Годдар]]&lt;br/&gt;[[Жек Оуки]]
|Музыкасы          = Чарли Чаплин&lt;br/&gt;[[Мередит Уиллсон]]
|Оператору = [[Карл Страсс]]&lt;br/&gt;[[Роланд Тотеро]]
|Редактору        = Уиллард Нико&lt;br/&gt;Гаролд Райс﻿
|Студия         = [[Film Corporation]]
|Жайылтуучу    = [[United Artists]]
|Чыккан жылы       = {{башталган дата|1940|10|15|Нү-Йорк|1941|03|07|Лондон}}
|Узактыгы        = 124 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 124:01--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=''The Great Dictator'' (U)|url=http://www.bbfc.co.uk/AFF012787/|work=[[British Board of Film Classification]]|date=December 9, 1940|accessdate=November 3, 2012}} {{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
|Тили       = [[Англис тили|Англис]]
|Бюджети         = $2 млн
|Киреше = $5 млн&lt;ref&gt;{{cite news |author=Jones, Lon|url=http://nla.gov.au/nla.news-article11816878 |title=Which Cinema Films Have Earned the Most Money Since 1914?. |newspaper= [[The Argus (Melbourne)|The Argus]] |location=Melbourne |date=March 4, 1944 |accessdate=August 6, 2012 |page=3 Supplement: ''The Argus Weekend'' magazine |publisher=National Library of Australia}}&lt;/ref&gt;
}} 
'''&quot;Улуу диктатор&quot;''' ({{lang-en|The Great Dictator}}, {{lang-ru|Великий диктатор}}) − 1940-жылы [[Чарли Чаплин]] тарткан, өндүргөн жана музыкасын жазган [[Америка Кошмо Штаттары (АКШ)|америкалык]] саясий сатиралуу комедия-драма. Салтка айлангандай Чарли Чаплин тасмага өзү тартылган. Үндүү тасмалар чыгып калганда деле үнсүз тасма тартуусун уланткан жалгыз Голливуд режиссеру алгачкы жолу үн коштоо менен тасма жараткан.

[[Файл:Dictator charlie2.jpg|thumb|left|Улуу диктатор.]]
Чаплиндин тасмасы [[Адольф Хитлер|Адольф Гитлер]] жана [[Муссолини Бенито Амилькаре Андреа|Бенито Муссолининин]] фашисттик, антисемиттик жана улутчулдугун [[Сатира|сатиралаган]] тасма. Тасма жарыкка чыккан мезгилде АКШ улутчул [[Германия]] менен расмий тынч алакада болгон. Чаплин катаал баш каармандар фашист [[Диктатор|диктатор]] жана куугунтукка алынган жөөт чачтарач экөөнүн тең ролун өзү ойногон.

&quot;Улуу диктатор&quot; абдан популярдуу болуп, Чаплиндин эң көп сатылган тасмасына айланган. Заманбап киносынчылар тарыхый маанилүү жана сатирасы орундуу тасма деп макташкан. Тасма Оскардын &quot;Белгилүү тасма&quot;, &quot;Эң мыкты актер&quot;, &quot;Эң мыкты сценарий&quot;, &quot;Эң мыкты экинчи пландагы актер&quot; (Жэк Оуки) жана &quot;Эң мыкты музыка&quot; сыяктуу 5 сыйлыгына наамы көргөзүлгөн.

Чаплин 1964-жылкы өмүр баян жазуусунда улутчул лагердеги коркунучтуу окуялардын чыныгы жүзүн билген болсо бул тасманы тарта алмак эмес экенин белгилеп кеткен.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:1940-жыл]]</text>
      <sha1>ov5afkb9d53qxm7owsx8vympcjovfhd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башкалардын жашоосу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95395</id>
    <revision>
      <id>653081</id>
      <parentid>374512</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4548" sha1="79gkcwd9q47c8ly4k2gf0hzkg7tjaba" xml:space="preserve">{{Тасма 
| Аталышы           = The Lives of Others
| Сүрөтү          = 
| Сүрөтү_size     = 
| alt            = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Флориан Хенкел фон Доннерсмарк﻿]]
| Продюсер       = Макс Уиедманн&lt;br /&gt;Кирин Берг
| Жазуучу         = Флориан Хенкел фон Доннерсмарк﻿
| Тартылгандар       = [[Улрих Мүэ﻿]]&lt;br /&gt;[[Мартина Гедек]]&lt;br /&gt;[[Себастян Кох﻿]]&lt;br /&gt;[[Улрих Тукур]]
| Музыкасы          = [[Габриэл Яред﻿]]&lt;br /&gt;Стефан Мауча
| Оператору = Хаген Богданский
| Редактору        = Патрисия Роммел
| Студия         = Wiedemann &amp; Berg&lt;br /&gt;[[Bayerischer Rundfunk]]&lt;br /&gt;[[Arte]]&lt;br /&gt;Creado Film
| Жайылтуучу    = [[Buena Vista International]] {{small|(Германия)}}
| Жыл      = {{башталган дата|df=y|2006|03|23}}
| Узактыгы        = 137 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 138:02--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=''DAS LEBEN DER ANDEREN - THE LIVES OF OTHERS''|url=http://www.bbfc.co.uk/AFF232481/|work=[[British Board of Film Classification]]|date=2006-11-27|accessdate=2012-11-24|archivedate=2020-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200413052038/https://www.bbfc.co.uk/releases/das-leben-der-anderen-lives-others-film}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|Германия}}
| Тили       = Немис
| Бюджети         = $2 млн&lt;ref name=&quot;BOM&quot;/&gt;
| Киреше          = $77.3 млн&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=livesofothers.htm |title=The Lives of Others (2007)|work=[[Box Office Mojo]]|accessdate=7 July 2011}}&lt;/ref&gt;
}} 
'''&quot;Башкалардын жашоосу&quot;''' ({{lang-de| Das Leben der Anderen }}) ― 2006-жылы [[Флориан Хенкел вон Доннерсмарк]] тарткан немис драмасы. Тасма [[Германия|Германиянын]] жашыруун полициясы Штазинин Чыгыш Берлин тургундарын көзөмөлдөгөнүн баяндайт. Тасмага тартылгандар: [[Улрих Мүэ]] (тасма жарыкка чыккандан бир жыл өтпөй көз жумган) (Штаси капитаны Герд Вислер), [[Улрих Тукур]] (подполковник Антон Грубиц), [[Себастян Кох]] (драматург Георг Драйман) жана [[Мартина Гедек]] (белгилүү актриса Криста-Мария Зиланд).

Тасма 2006-жылы 23-мартта Германияда жарык көргөн. Ошол эле мезгилде тасманын сценарийин &quot;Suhrkamp Verlag&quot; басмаканасы басып чыгарган. Тасма 2006-жылы Оскардын &quot;Эң мыкты чет тилдеги тасма&quot; сыйлыгын утуп алган. Андан мурун тасма &quot;Deutscher Filmpreis&quot; аземинин &quot;Эң мыкты тасма&quot;, &quot;Эң мыкты режиссер&quot;, &quot;Эң мыкты сценарий&quot;, &quot;Эң мыкты актер&quot; жана &quot;Эң мыкты экинчи пландагы актер&quot; сыяктуу 7 сыйлыгын уткан жана рекорд коюу менен 11 наамына талапкерлиги көргөзүлгөн. Тасма &quot;Алтын Глобустан&quot; да &quot;Эң мыкты чет тилдеги тасма&quot; сыйлыгын уткан. &quot;Башкалардын жашоосу&quot; $2 млн бюджети менен 2007-жылы ноябрда дүйнөлүк аренадан $77 млн киреше тапкан. 

Мурунку Чыгыш Германиянын тургундары 16 жыл мурун Батыш Германия менен бириккен мамлекеттин чыныгы окуясы абдан так жана туура чагылдырылганына таң калышкан. [[Режиссёр|Режиссер]] Берлин дубалы ураган кезде 16 жашта болгонуна карабастан тасма абдан ынанымдуу деп кабыл алынган.

== Мазмуну==

== Каармандарда ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:Германиянын тасмалары]]
[[Категория:2006-жылы чыккан тасмалар]]</text>
      <sha1>79gkcwd9q47c8ly4k2gf0hzkg7tjaba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бөтөн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95397</id>
    <revision>
      <id>653088</id>
      <parentid>493735</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6161" sha1="hejqug4z5c2ahwglykrk51y3zvk2v2p" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Aliens
| Сүрөтү          = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Жеймс Кэмерон]]
| Продюсер       = [[Гейл Анна Херд]]
| story          = {{Жөнөкөй тизме|
* Жеймс Кэмерон
* [[Дэвид Гайлер]]
* [[Уолтер Хилл]]
}}
| Сценарийи     = Жеймс Кэмерон
| Негизинде       = {{Негизинде|Персонаждар |[[Дэн О`Бэннон]]&lt;br /&gt;[[Роналд Шусетт]]}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Сигурни Уивер]]&lt;!-- Per billing block --&gt;
}}
| Музыкасы          = [[Жеймс Хорнер]]
| Оператору = [[Эдриан Биддл]]
| Редактору        = [[Рэй Лавжой]]
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
*[[Brandywine Productions]]&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Aliens|journal=[[Monthly Film Bulletin]]|volume=53|issue=624|date=1986|publisher=[[British Film Institute]]|pages=263–264|ISSN=0027-0407|last=Pym|first=John}}&lt;/ref&gt;}}
| Жайылтуучу    = [[20th Century Fox]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|1979||}}
| Узактыгы        = 137 мүн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/aliens-1970-7|publisher=[[British Board of Film Classification]]|title=Aliens|accessdate=December 15, 2014|archivedate=2014-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141215064434/http://www.bbfc.co.uk/releases/aliens-1970-7}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.afi.com/members/catalog/DetailView.aspx?s=&amp;Movie=68347|publisher=[[American Film Institute]]|title=Aliens|accessdate=October 23, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lumiere.obs.coe.int/web/film_info/?id=9506|publisher=Lumiere Database|title=Aliens|accessdate=October 23, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Do not add United Kingdom. Per Template:Infobox film, the parameter is for &quot;the home country or countries of the film's main production companies.&quot; Both 20th Century Fox and Brandywine Productions are American companies. It does not matter where the film was shot or the nationality of the actors or directors. --&gt; &lt;br /&gt;{{UK}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $17–18 млн&lt;ref name=&quot;numbers&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.the-numbers.com/movie/Aliens#tab=summary|publisher=[[The Numbers (website)|The Numbers]]|title=Aliens - Box Office Data, DVD and Blu-ray Sales, Movie News, Cast and Crew Information|accessdate=December 15, 2014|archivedate=2014-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141202195340/http://www.the-numbers.com/movie/Aliens#tab=summary}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kjolseth |first=Pablo |title=Aliens |publisher=[[Turner Classic Movies]] |url=http://www.tcm.com/this-month/article/87922%7c0/Aliens.html |accessdate=December 24, 2014 |archivedate=2017-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170905214323/http://www.tcm.com/this-month/article/87922%7C0/Aliens.html}}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $131.1–183.3 млн&lt;ref name=&quot;numbers&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;box office mojo&quot;&gt;{{cite web |title=Aliens (1986) |publisher=[[Box Office Mojo]] |url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=aliens.htm |accessdate=December 15, 2008}}&lt;/ref&gt;
}} 

'''&quot;Бөтөн&quot;''' ({{lang-en|Alien}}) ― 1979-жылы [[Ридли Скот]] тарткан британия-америкалык [[Илимий фантастика|илимий-фантастикалык]] коркунучтуу тасма. Тасмага тартылгандар: [[Том Скерритт]], [[Сигурни Уивер]], [[Вероника Картрайт]], [[Харри Дин Стантон]], [[Жон Хөрт]], [[Йен Холм]] жана [[Яфет Котто]]. Тасма абдан албуут башка планеталык жандык космикалык кемени сүзүп, андагы адамдарды өлтүргөнү жөнүндөгү окуяны баяндайт. Дэн О'Бэннон жана Роналд Шусетт буга чейинки илимий-фантастикалык жана коркунучтуу эмгектерине негиздеп сценарий жазышкан. 

&quot;Бөтөн&quot; киносынчылардын сынынан ийгиликтүү өтүп, ийгиликтүү сатылган. Ошондой эле &quot;Эң мыкты визуалдык эффект&quot; үчүн Оскар сыйлыгын, &quot;Эң мыкты илимий-фантастикалык тасма&quot;, &quot;Эң мыкты режиссура&quot; (Скот) жана &quot;Эң мыкты экинчи пландагы актриса&quot; (Картрайт) үчүн Сатурн сыйлыгын жана &quot;Эң мыкты коюлган тасма&quot; үчүн &quot;Hugo&quot; сыйлыгын утуп алган. Мындан башка да көптөгөн сыйлыктардын наамына көргөзүлгөн. Тасма ондогон жылдар бою бардык мезгилдин эң мыкты тасмаларынын бири деп макталып турган. 2002-жылы АКШ Конгрессинин китепканасы тасманы &quot;маданий, тарыхый же эстетикалык баалуу&quot; деп Улуттук кино реестринде сактоо үчүн тандап алган. 2008-жылы &quot;AFI&quot; илимий-фантастика жанрындагы эң мыкты 7-тасма деп тандап алган, ал эми &quot;Empire&quot; журналы бардык мезгилдеги эң мыкты 33-тасма деп тандаган. Тасманын ийгилиги тасманын роман, комикс, видео оюн жана оюнчуктардын чыгышына түрткү болгон.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:Британ тасмалары]]
[[Категория:Илимий фантастика]]
[[Категория:1979-жыл]]</text>
      <sha1>hejqug4z5c2ahwglykrk51y3zvk2v2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Келечекке кайтуу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95398</id>
    <revision>
      <id>653121</id>
      <parentid>493745</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6119" sha1="6sdytet8ff0flpcr7v6m3bw6jur3qgo" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Back to the Future
| Сүрөтү          = 
| alt            = The poster shows a teenage boy coming out from a nearly invisible DeLorean with lines of fire trailing behind. The boy looks astonishingly at his wristwatch. The title of the film and the tagline &quot;He was never in time for his classes... He wasn't in time for his dinner... Then one day... he wasn't in his time at all&quot; appear at the extreme left of the poster, while the rating and the production credits appear at the bottom of the poster.
| Сүрөттүн аталышы        =  
| Режиссеру       = [[Роберт Земекис]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
*[[Боб Гейл]]
*[[Нил Кэнтон]]
}}
| Жазуучу         = {{Жөнөкөй тизме|
*Роберт Земекис
*Боб Гейл
}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
*[[Майкл Жей Фокс]]
*[[Кристофер Ллойд]]
*[[Лиа Томпсон]]
*[[Криспин Гловер]]
&lt;!-- Per poster --&gt;
}}
| Музыкасы          = [[Алан Силвестри]]
                      [[Хүи Лүис]]
| Оператору = [[Дин Канди]]
| Редактору        = {{Жөнөкөй тизме|
*[[Артур Шмидт]]
*[[Харри Керамидас]]
}}
| Студия         = [[Amblin Entertainment]]
| Жайылтуучу    = [[Universal Studios|Universal Pictures]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|1985|07|03}}
| Узактыгы        = 116 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 115:51--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/back-future-4 | title=''BACK TO THE FUTURE'' (PG) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=July 8, 1985 | accessdate=June 21, 2015 | archive-date=2015-06-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150622131746/http://bbfc.co.uk/releases/back-future-4 | dead-url=yes | archivedate=2015-06-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150622131746/http://bbfc.co.uk/releases/back-future-4 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $19 млн&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{cite web|title=Back to the Future (1985) |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&amp;id=backtothefuture.htm |publisher=''[[Box Office Mojo]]''|accessdate=January 6, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Numbers&quot;&gt;{{cite web |title=Back to the Future - Box Office Data, DVD and Blu-ray Sales, Movie News, Cast and Crew Information |url=http://www.the-numbers.com/movie/Back-to-the-Future#tab=summary |publisher=''[[The Numbers (website)|The Numbers]]'' |accessdate=April 14, 2012 |archivedate=2013-11-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131122223511/http://www.the-numbers.com/movie/Back-to-the-Future#tab=summary }}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $381.1 млн&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Numbers&quot;/&gt;&lt;ref&gt;
*{{cite web|title=Back to the Future (2010 re-release) (2010) |url=http://boxofficemojo.com/movies/intl/?id=_fBACKTOTHEFUTURE01 |publisher=''[[Box Office Mojo]]''|accessdate=October 17, 2014 }}
*{{cite web|title=Back To The Future (2014 re-issue) |url=http://boxofficemojo.com/movies/intl/?id=_fBACKTOTHEFUTURE02 |publisher=''[[Box Office Mojo]]''|accessdate=October 17, 2014 }}&lt;/ref&gt;
}} 

'''&quot;Келечекке кайтуу&quot;''' ({{lang-en|Back to the Future}}, {{lang-ru|Назад в будущее}}) − 1985-жылы [[Роберт Земекис]] тарткан америкалык [[Фантастика|фантастикалык]] жоруктуу [[комедия]]. Сценарийин Земекис жана [[Боб Гейл]] жазган. Тасмада [[Майкл Жей Фокс]] Марти Макфлайдын ролун аткарат. Марти азыркы жашоосунан 1955-жылга келечектеги ата-энеси мектеп окуучусу кезине кайтып барат да, апасы аны жактырып калат. [[Кристофер Ллойд]] Мартинин досу Др. Эммет, башкача айтканда Док Браунду ойнойт да, Мартиге өтмүштө кеткен катаны оңдоп, анын келечектеги ата-энесинин бири-бирин жактыруусуна жардам берет. Марти жана Док 1985-жылга кайтуунун жолун табыш керек.

Тасма 1985-жылы 3-июлда жарыкка чыгып, дүйнөлүк аренада $381 млн киреше табуу менен 1985-жылдын эң көп сатылган тасмасына айланган. Тасма &quot;Эң мыкты коюлган тасма&quot; үчүн &quot;Hugo&quot; сыйлыгын, &quot;Эң мыкты фантастикалык тасма&quot; үчүн &quot;Сатурн&quot; сыйлыгын, &quot;Эң мыкты үн монтажы&quot; үчүн Оскар сыйлыгын алган. Мындан сырткары 3 Оскар сыйлыгынын наамына, 5 &quot;BAFTA&quot; сыйлыгынын наамына жана 4 &quot;Алтын Глобус&quot; сыйлыгынын наамына көрсөтүлгөн. [[Роналд Рейган]] 1986-жылкы АКШ Конгрессинде тасманы цитата келтирип кеткен. 2007-жылы АКШ Конгрессинин китепканасы Улуттук кино реестринде сактоо үчүн тасманы тандап алган. 2008-жылы июнда &quot;AFI&quot; фантастика жанрындагы эң мыкты 10 тасманын ичине киргизген. Тасманын &quot;Келечекке кайтуу 2&quot; (1989) жана &quot;Келечекке кайтуу 3&quot; (1990) эки уландысы да тартылган жана андан соң анимация сериясы, оюн-зоок паркы жана мюзикл тартылган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:1985-жыл]]</text>
      <sha1>6sdytet8ff0flpcr7v6m3bw6jur3qgo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кишенден бошотулган Джанго</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95399</id>
    <revision>
      <id>653125</id>
      <parentid>387399</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T00:08:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4955" sha1="t4dmlhxn117pgo7vt00xo91y3bn6ure" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Django Unchained 
| Сүрөтү          =
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Квентин Тарантино]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Стейси Шер]]
* [[Режиналд Хадлин]]
* [[Пилар Савон]]
}}
| Жазуучу         = Квентин Тарантино
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Жейми Фокс]]
* [[Кристоф Валц]]
* [[Леонардо Ди Каприо]]
* [[Керри Вашиңтон]]
* [[Сэмүэл Лерой Жексон]]
}}
| Оператору = [[Роберт Бриж Ричардсон]]
| Редактору        = [[Фред Раскин]]
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* [[The Weinstein Company]]
* [[Columbia Pictures]]
}}
| Жайылтуучу    = {{Жөнөкөй тизме|
* The Weinstein Company {{small|(Түндүк Америка)}}
* [[Sony Pictures Releasing]] {{small|(International)}}
}}
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2012|12|11|[[Ziegfeld Theatre (1969)|Ziegfeld Theatre]]|2012|12|25|АКШ}}
| Узактыгы        = 166 мүн.&lt;ref&gt;{{cite web|title=''DJANGO UNCHAINED'' (18)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/django-unchained-2013-0|work=[[British Board of Film Classification]]|date=December 17, 2012|accessdate=December 17, 2012|archive-date=2012-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20121231151926/http://www.bbfc.co.uk/releases/django-unchained-2013-0|dead-url=yes|archivedate=2012-12-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121231151926/http://www.bbfc.co.uk/releases/django-unchained-2013-0}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $100 млн&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web |title= ''Django Unchained'' (2012) |url= http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=djangounchained.htm|work= [[Box Office Mojo]]|publisher=Internet Movie Database |accessdate=January 25, 2013}}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $425.4 млн&lt;ref name=&quot;BOM&quot; /&gt;
}} 
'''&quot;Кишенден бошотулган Джанго&quot;''' ({{lang-en|Django Unchained}}) ― 2012-жылы [[Квентин Тарантино]] тарткан жана жазган америкалык ревизионист вестерн тасмасы. Тасмага тартылгандар: [[Жейми Фокс]], [[Кристоф Валц]], [[Леонардо Ди Каприо|Леонардо ДиКаприо]], [[Керри Вашиңтон]], [[Сэмуел Л. Жэксон]]. Окуясы Эски Батыш жана Америка жарандык согушка чейинки түштүктө болуп өткөн тасма 1966-жылкы италиялык Сергио Корбуччинин Франко Неро катышкан &quot;Джанго&quot; спагетти-вестерн тасмасынан таасир алып тартылган.

Тасманын өнүгүүсү 2007-жылы Тарантино Сергио Корбуччи жөнүндө китеп жазып атканда башталган. 2011-жылы апрелде Тарантино &quot;The Weinstein&quot; компаниясына тасманын сценарийин жөнөткөн. Кастинг 2011-жылы жайында башталган жана Фокстан мурун баш каармандын ролуна Майкл К. Уиллямс жана [[Уилл Смит]] пландаштырылган. Тасманын негизги бөлүгү 2011-жылдын ноябрынан 2012-жылдын март айына чейин [[Калифорния]], [[Вайомиң]] жана [[Луизиана|Луизианада]] тартылган.

Тасманын бетачары [[Нью-Йорк|Нү-Йоркто]] &quot;Ziegfeld&quot; театрында 2012-жылы 11-декабрда өткөрүлгөн жана АКШда 2012-жылы 25-декабрда жарыкка чыккан. Тасма 5 Оскар сыйлыгынын наамына ж.б. көптөгөн сыйлыктардын наамына көрсөтүлгөн. Ошондой эле &quot;BAFTA&quot;, &quot;Алтын Глобус&quot; (Эң мыкты экинчи пландагы актер), Оскар сыйлыктарын утуп алган. Тарантино Оскар жана &quot;Алтын Глобус&quot; сыйлыгын уткан жана сценарий үчүн &quot;BAFTA&quot; сыйлыгын уткан. Тасма $100млндук бюджети менен дүйнөлүк аренадан $425 млн киреше тапкан жана Тарантинонун эң көп кирешелүү тасмасы деп табылган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2012-жыл]]</text>
      <sha1>t4dmlhxn117pgo7vt00xo91y3bn6ure</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гладиатор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95400</id>
    <revision>
      <id>653093</id>
      <parentid>396476</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:46:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5493" sha1="kulzfhs5l2af0hzxkzdd4qh3l2q9s4h" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Gladiator
| Сүрөтү          = 
| alt            = A man standing at the center of the image is wearing armor and is holding a sword in his right hand. In the background is the top of the Colosseum with a barely visible crowd standing in it. The poster includes the film's title, cast credits and release date.
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Ридли Скотт]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Дуглас Уик]]
* [[Дэвид Франзони]]
* [[Бранко Лустиг]]
}}
| Сценарийи     = {{Жөнөкөй тизме|
* Дэвид Франзони
* [[Жон Логан]]
* [[Уилям Николсон]]
}}
| story          = Дэвид Франзони
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Рассел Кроу]]
* [[Хоакин Феникс]]
* [[Конни Нилсен]]
* [[Оливер Рид]]
* [[Дерек Жейкоби]]
* [[Жимон Хонсу]]
* [[Ричард Харрис]]
}}
| Музыкасы          = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Ханс Циммер]]
* [[Лиза Жеррард]]
&lt;!-- Klaus Badelt is an additional composer. He is not noteworthy to mention here --&gt;
}}
| Оператору = [[Жон Мэтисон]]
| Редактору        = [[Петро Скалия]]
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Scott Free Productions]]
* [[Red Wagon Entertainment]]&lt;ref name=&quot;movies.nytimes&quot;&gt;{{cite web |title=Gladiator - Cast, Crew, Director and Awards |url=https://www.nytimes.com/movies/movie/184587/Gladiator/credits |publisher=[[NYTimes.com]] |accessdate=July 30, 2010}}&lt;/ref&gt;
}}
| Жайылтуучу    = {{Жөнөкөй тизме|
* [[DreamWorks Pictures]] &lt;br&gt;{{Small|(АКШ)}}
* [[Universal Pictures]] &lt;br&gt;{{Small|(Эл аралык)}}
}}
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2000|05|01|[[Лос-Анжелес]]|2000|05|05|АКШ|2000|05|12|Улуу Британия}}
| Узактыгы        = 155 мүн.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Gladiator |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/gladiator-1970-17 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |accessdate=June 2, 2013 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517152148/http://www.bbfc.co.uk/releases/gladiator-1970-17 |dead-url=yes |archivedate=2014-05-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140517152148/http://www.bbfc.co.uk/releases/gladiator-1970-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Only for theatrical cut --&gt;
| Өлкөсү        = {{Жөнөкөй тизме|
* {{Өлкө желеги|Улуу Британия}}&lt;ref name=&quot;BFI&quot;&gt;{{cite web |title=Gladiator (2000) |url=http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8221f558 |publisher=[[British Film Institute]] |accessdate=July 20, 2013 |archive-date=2013-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112062502/http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8221f558 |dead-url=yes |archivedate=2013-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112062502/http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8221f558 }}&lt;/ref&gt;
* {{Өлкө желеги|АКШ}}&lt;ref name=&quot;BFI&quot;/&gt;
}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $103 млн&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{cite web |title=Gladiator (2000) |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=gladiator.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=March 16, 2015}}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $457.6 млн&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;/&gt;
}} 
'''&quot;Гладиатор&quot;''' ({{lang-en|Gladiator}}) − 2000-жылы [[Ридли Скотт]] тарткан, сценарийин [[Дэвид Франзони]] жана [[Жон Логан]] жазган эпикалык тарыхый драма. Катышкандар: [[Рассел Кроу]], [[Хоакин Феникс]], [[Конни Нилсен]], [[Ралф Мөллер]], [[Оливер Рид]] (тартылган акыркы тасмасы), Жимон Хонсу, Дерек Жейкоби, Жон Шрапнел жана Ричард Харрис. Кроу атасын өлтүрүп, такты тартып алган император [[Марк Аврелий|Марк Аврелийдин]] уулу Коммод чыккынчылык кылган, абдан ишине берилген испано-римдик генарал Максимус Декимус Меридиус аттуу ойдон чыгарылган каарманды чагылдырат. Акыры кулчулукка түшүрүлгөн Mаксимус үйбүлөсүн жана императорун өлтүргөн адамдан өч алуу үчүн гладиатордук аренадагы наамдарды алып отуруп кайрадан көтөрүлөт.

Тасма 2000-жылы 5-майда [[АКШ|АКШда]] жарыкка чыгып, дүйнөлүк аренадан $457 млн киреше тапкан. Тасма &quot;Эң мыкты тасма&quot;, &quot;Эң мыкты актер&quot; (Кроу) жана башка дагы 3 Оскар сыйлыктарын алган. Ошондой эле тасма байыркы Грек жана Рим маданияты тууралу тасмаларга болгон кызыгууну арттырган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:Британ тасмалары‎]]
[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2000-жыл]]</text>
      <sha1>kulzfhs5l2af0hzxkzdd4qh3l2q9s4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаркырак коңуздардын бейити</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95401</id>
    <revision>
      <id>653098</id>
      <parentid>387351</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3819" sha1="sh6n1xe0d5b0j16m9tzfd591xvmn0mc" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы = Grave of the Fireflies
| Сүрөтү = 
| alt = A young boy is carrying a girl on her back in a field with a plane flying overhead at night. Above them is the film's title and text below reveals the film's credits.
| Сүрөттүн аталышы = 
| film name = {{Film name
 | kanji = 火垂るの墓
 | romaji = Hotaru no haka}}
| Режиссеру = [[Исао Такахата]]
| Продюсер = Хара Тоору
| Сценарийи = Исао Такахата
| Негизинде = {{Негизинде|''[[Grave of the Fireflies (short story)|Grave of the Fireflies]]''|[[Акиүки Носака]]}}
| Тартылгандар = {{Жөнөкөй тизме|
* Тацуми Цутому
* Аяно Сирайси
* Йошико Синохара
* Акеми Ямагути
}}
| Музыкасы = Мамия Митио
| Оператору = Нобуо Кояма
| Редактору = [[Такеши Сеяма]]
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Studio Ghibli]]
* [[Shinchosha|Shinchosha 1988]]
}}
| Жайылтуучу = [[Toho]]
| Чыккан жылы = {{башталган дата|df=y|1988|04|16}}
| Узактыгы = 89 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 88:47--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/grave-fireflies-film | title=''GRAVE OF THE FIREFLIES'' (12A) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=2013-05-17 | accessdate=2013-05-17 | archive-date=2015-08-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150814235552/http://www.bbfc.co.uk/releases/grave-fireflies-film | dead-url=yes | archivedate=2015-08-14 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150814235552/http://www.bbfc.co.uk/releases/grave-fireflies-film }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү = {{Өлкө желеги|Жапония}}
| Тили = [[Жапон тили|Жапон]]
}} 
'''&quot;Жаркырак коңуздардын бейити&quot;''' ([[Жапон тили|жап.]] 火垂るの墓: Hotaru no haka) ― 1988-жылы [[Исао Такахата]] тарткан жана жазган, &quot;[[Studio Ghibli]]&quot; [[Анимациялык кино|анимациялаган]] согуш драмасы. Тасма 1967-жылы жазылган [[Акиюки Носака|Акиюки Носаканын]] окшош аталыштагы жарым автобиографиялуу кыска аңгемесине негизделген. Тасмага тартылгандар: [[Цутоми Тацуми]], [[Аяно Шираиши]], [[Йошико Шинохара]] жана [[Акеми Ямагучи]]. Окуя [[Жапония|Жапониянын]] [[Кобе]] шаарында [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи Дүйнөлүк Согуштун]] акыркы айларында Сеита жана Сетсуко аттуу эки бир тууган кандай кыйынчылык менен жан бакканы тууралуу уланат.

Тасмага жылуу пикирлер айтылып, &quot;Chicago Sun-Times&quot; гезитинен Рожер Эберт эң мыкты жана таасирдүү согуш тасмаларынын бири деген да, 2000-жылы өзүнүн &quot;Эң мыкты тасмалар&quot; тизмесине кошкон. Анимациялык тасманын римейк тасмалары 2005 жана 2008-жылы тартылган. Тасманы согушка каршы тасма деп эсептешкени менен [[Режиссёр|режиссер]] бул ойго кошулган эмес.


== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:Жапония тасмалары‎]]
[[Категория:Анимациялык тасмалар]]
[[Категория:1988-жыл]]</text>
      <sha1>sh6n1xe0d5b0j16m9tzfd591xvmn0mc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амадей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95402</id>
    <revision>
      <id>653068</id>
      <parentid>493716</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4326" sha1="cw0hsleg7q6lsu2kxiy51ilpf4g7gkr" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Amadeus
| Сүрөтү          = 
| Сүрөттүн аталышы        =  
| Режиссеру       = [[Милош Форман]]
| Продюсер       = [[Сол Зэнц]]
| Сценарийи     = [[Питер Шеффер]]
| Негизинде       = {{Негизинде|''[[Амадей]]''|Питер Шеффер}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Ф. Мюррей Абрахам]]
* [[Том Халс]]
* [[Элизабет Берриж]]
* [[Саймон Каллоу]]
* [[Рой Дотрис]]
* [[Кристин Эберсоул]]
* [[Жеффри Жонс]]
* [[Чарлз Кей]]
}}
| Оператору = [[Мирослав Ондржичек]]
| Редактору        = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Нена Даневич]]
* Майкл Чендлер
}}
| Студия         = [[The Saul Zaentz Company]]
| Жайылтуучу    = [[Orion Pictures]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|1984|09|06|Лос-Анжелес|1984|09|19|АКШ}}
| Узактыгы        = 161 мүн.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Amadeus |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/amadeus-1970-3 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |accessdate=May 13, 2014 |archive-date=2017-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171206201751/http://www.bbfc.co.uk/releases/amadeus-1970-3 |dead-url=yes |archivedate=2017-12-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206201751/http://www.bbfc.co.uk/releases/amadeus-1970-3 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $18 млн&lt;ref name=&quot;Numbers&quot;&gt;{{cite web |title=Amadeus (1984) - Financial Information |url=http://www.the-numbers.com/movie/Amadeus#tab=summary |publisher=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |accessdate=December 22, 2014 |archivedate=2018-02-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180212005049/https://www.the-numbers.com/movie/Amadeus#tab=summary }}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $52 млн {{Small|(Түндүк Америка)}}&lt;ref name=&quot;Numbers&quot;/&gt;
}} 
'''&quot;Амадей&quot;''' ({{lang-en|Amadeus}}) - 1984-жылы [[Милош Форман]] тарткан америкалык драма. Сценарийин [[Питер Шаффер]] өзүнүн &quot;[[Амадей]]&quot; аттуу пьесасынан алып жазган. Тасманын окуясы 18-кылымдын экинчи жарымында [[Австрия|Австриянын]] [[Вена (шаар)|Вена]] шаарында өтөт жана окуя [[Моцарт Вольфганг Амадей|Уолфгаң Амадей Моцарттын]] көркөмдөтүлгөн өмүр баянын баяндайт. Тасманын музыкасы Моцарттын чыгармаларынан алынган. Тасма Моцарттын замандашы [[Антонио Салиерини|Антонио Салиеринин]] Моцартты көрө албастыгы, Моцарттын реквиемин тартып алып, аны өлтүрүүгө болгон аракети жөнүндөгү окуяны баяндайт. Салиери тартып алгысы келген реквием жазылып бүтпөй калат. Ошентсе да Салиери көрө албастыгына карабай Моцарт менен жакшы мамиледе болот да, Моцарттын көзү өткөн соң анын баласын окутат.

Тасма 53 сыйлыкка көрсөтүлөт да, 8 Оскар, 4 &quot;BAFTA&quot;, 4 &quot;Алтын Глобус&quot; жана [[АКШ|АКШнын]] [[Режиссёр|режиссерлор]] &quot;Гильдия&quot; сыйлыгы сыяктуу 40 сыйлык утуп алган. 2016-жылы Оскардын &quot;Эң мыкты актер&quot; наамына бирден ашык талапкерлиги көргөзүлгөн акыркы тасма болуп эсептелет. 1998-жылы &quot;AFI&quot; 100 жылдагы 100 тасманын ичинен 53-тасма деп тапкан.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:1984-жыл]]</text>
      <sha1>cw0hsleg7q6lsu2kxiy51ilpf4g7gkr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амели</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95403</id>
    <revision>
      <id>653069</id>
      <parentid>387285</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4481" sha1="81mv5jhl7mxvbpyql4il4fgxbmvaugm" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Amélie
| Сүрөтү          = 
| alt            = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Жан-Пьер Жөне]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
* Жан Марк Дешан
* Клоди Оссар
}}
| Сценарийи     = Гийом Лоран
| story          = {{Жөнөкөй тизме|
* Гийом Лоран
* Жан-Пьер Жөне
}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Одри Тоту]]
* [[Матө Кассовиц]]
}}
| narrator       = [[Андре Дюссоле]]
| Музыкасы          = [[Ян Терсен]]
| Оператору = [[Брүно Делбоннел]]
| Редактору        = [[Эрве Шнайд]]
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Canal+]]
* [[Франция 3 Cinéma]]
* [[UGC (cinema operator)|UGC]]
* [[UGC Fox Distribution]]
}}
| Жайылтуучу    = UGC-Fox Distribution
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|df=y|2001|04|25|Франция|2001|08|16|Германия}}
| Узактыгы        = 123 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 122:43--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=''AMELIE FROM MONTMARTRE (LE FABULEUX DESTIN D'AMELIE POULAIN)'' (15)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/amelie-montmartre-le-fabuleux-destin-damelie-poulain-2001|work=[[British Board of Film Classification]]|date=2001-07-17|accessdate=2013-04-13|archive-date=2013-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927164648/http://www.bbfc.co.uk/releases/amelie-montmartre-le-fabuleux-destin-damelie-poulain-2001|dead-url=yes|archivedate=2013-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927164648/http://www.bbfc.co.uk/releases/amelie-montmartre-le-fabuleux-destin-damelie-poulain-2001}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|Франция}} {{Өлкө желеги|Германия}} 
| Тили       = [[Француз тили|Француз]]
| Бюджети         = $10 млн&lt;ref name=&quot;mojo&quot; /&gt;
| Киреше          = $173.9 млн&lt;ref name=&quot;mojo&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=amelie.htm |title=Amélie (2001) | work = [[Box Office Mojo]] |publisher= [[IMDb]]  |accessdate=2011-09-25}}&lt;/ref&gt;
}} 
'''&quot;Амели&quot;''' ({{lang-fr|Le Fabuleux Destin d'Amélie Poulain}}, {{lang-en|Amélie}}) − 2001-жылы [[Жан Пьер Жөне]] тарткан француз романтикалуу [[комедия|комедиясы]]. Сценарийин [[Гийом Лоран]] менен Жөне жазган. Тасма Монмартрда болгон [[Париж|Париждин]] заманбап эркин жашоосун сүрөттөйт. Окуя уялчаак [[Одри Тоту]] аттуу официант кыз жалгыздыгын жеңүү менен бирге айланасындагы адамдардын жашоосун жакшы жакка өзгөртүүнү чечкени тууралуу баяндайт. Тасманы [[Франция]] жана [[Германия]] компаниялары чогуу өндүргөн. Тасма ченелүү санда жарыкка чыккан соң $33 млн киреше тапкан жана азырга чейин [[АКШ|АКШда]] жарыкка чыккан француз тилиндеги эң көп сатылган тасма болуп эсептелет.

Тасма киносынчылардын жылуу пикирине ээ болуу менен ийгиликтүү сатылган. &quot;Амели&quot; Европа тасма сыйлыгында &quot;Эң мыкты тасма&quot; наамын уткан. Андан сырткары &quot;Эң мыкты тасма&quot; жана &quot;Эң мыкты режиссер&quot; сыяктуу 4 &quot;Сезар&quot; сыйлыгын, &quot;Эң мыкты сценарий&quot; сыяктуу 2 &quot;BAFTA&quot; сыйлыгын жеңген жана 5 Оскар сыйлыгынын наамына талапкерлиги көрсөтүлгөн. Тасманын мюзикли [[Калифорния|Калифорниянын]] [[Беркли (Калифорния)|Беркли]] шаарында 2015-жылы бетачарын өткөргөн.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:Франция тасмалары]]
[[Категория:Германия тасмалары]]
[[Категория:2001-жыл]]</text>
      <sha1>81mv5jhl7mxvbpyql4il4fgxbmvaugm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уятсыз салпаяктар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95407</id>
    <revision>
      <id>653161</id>
      <parentid>338295</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5026" sha1="ewcrhz9dugjhsqr8iqy0a5r1n2u8w5k" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Inglourious Basterds
| Сүрөтү          = 
| alt            = Official poster
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Квентин Тарантино]] 
| Продюсер       = [[Бендер Лоренс]]
| Жазуучу         = Квентин Тарантино
| story = Квентин Тарантино
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
*[[Брэд Питт]]
*[[Кристоф Валц]]
*[[Мелани Лоран]]
*[[Диана Крүгер]]
*[[Элай Рот]]
*[[Даниэл Брүл]]
*[[Тил Швайгер]]
*[[Майкл Фассбендер]]
}}
| Оператору = [[Роберт Бриж Ричардсон]]
| Редактору        = [[Салли Менке]]
| Студия         = {{Жөнөкөй тизме|
*[[A Band Apart]]
*[[Studio Babelsberg]]
}}
| Жайылтуучу    = {{Жөнөкөй тизме|
*[[The Weinstein Company]] {{small|(АКШ)}}
*[[Universal Pictures]] {{small|(Эл аралык)}}
}}
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2009|05|20|[[Канн Фестивалы|Канн]]|2009|08|20|Германия|2009|08|21|АКШ}}&lt;!-- WP:FILMRELEASE --&gt;
| Узактыгы        = 153 мүн.&lt;!--U.S. theatrical release: 153:41--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Inglourious Basterds (18)|url=http://www.bbfc.co.uk/AFF257159/|work=[[British Board of Film Classification]]|date=July 27, 2009|accessdate=November 12, 2012}} {{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Жөнөкөй тизме|
*{{Өлкө желеги|АКШ}}&lt;ref name=variety&gt;{{cite web|url=http://www.variety.com/review/VE1117940323/?refCatId=31|title=Film Reviews: Inglourious Basterds|publisher=[[Variety (magazine)|Variety]]|author=McCarthy, Todd|date=May 20, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=screen/&gt;
*{{Өлкө желеги|Германия}}&lt;ref name=variety/&gt;&lt;ref name=screen&gt;{{cite web|url=http://www.screendaily.com/reviews/cannes-reviews/inglourious-basterds/5001437.article|title=Inglourious Basterds|author=Goodridge, Mike|publisher=[[Screen International]]|date=May 25, 2009}}&lt;/ref&gt;
}}}}

'''&quot;Уятсыз салпаяктар&quot;''' ({{lang-en|Inglourious Basterds}}, {{lang-ru|Бесславные ублюдки}}) − 2009-жылы [[Квентин Тарантино]] тарткан жана жазган немис-америкалык согуш тасмасы. Тасмага тартылгандар: [[Брэд Питт]], [[Кристоф Уалц]] жана [[Мелание Лаурент]]. Тасма ойдон чыгарылган немис улутчул саясий лидерин өлтүрүүнү көздөгөн эки тарыхый окуяны баяндайт. Лидерди өлтүрүүнү пландагандардын бирөөсү жаш француз жөөт кинотеатр ээси болсо, экинчиси лейтенант Алдо Рейндин (Питт) жетекчилиги алдындагы америкалык жөөт аскерлер болгон. Кристоф Уалц Рейн тобунун аркасына түшкөн полковник жана Шоханнанын өтмүшүнө тиешеси бар Ханс Ланданын ролун аткарган. Тасманын аталышы 1978-жылы чыккан италиялык режиссер Энзо Г. Гастелларинин окшош аталыштагы тасмасынан таасир алган.
Тасма 2009-жылы 20-майда Канн фильм фестивалында бетачары өткөрүлгөн. Тасманы 2009-жылы август айында &quot;[[The Weinstein Company]]&quot; жана &quot;[[Universal Pictures]]&quot; АКШ жана Европага кенен жайылткан.

Тасма $321 млн киреше табуу менен Тарантинонун 2012-жылы &quot;[[Кишенден бошотулган Джанго]]&quot; тасмасы чыкканга чейин эң көп сатылган тасмасына айланган. Тасма көптөгөн сыйлыктарды алган. Анын ичинде &quot;Эң мыкты тасма&quot;, &quot;Эң мыкты режиссер&quot; жана &quot;Эң мыкты сценарий&quot; сыяктуу Оскар сыйлыктары да кирет. Ланданы аткарганы үчүн Уалц Канн фильм фестивалында &quot;Эң мыкты актер&quot;, ал эми &quot;BAFTA&quot;, Актерлордун &quot;Гилдия&quot; сыйлыгы, &quot;Алтын Глобус&quot; сыйлыктарынан &quot;Эң мыкты экинчи пландагы актер&quot; наамын уткан.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:Германия тасмалары]]
[[Категория:2009-жыл чыккан тасмалар‎]]</text>
      <sha1>ewcrhz9dugjhsqr8iqy0a5r1n2u8w5k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чоң олжо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95410</id>
    <revision>
      <id>653169</id>
      <parentid>493896</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:23:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5718" sha1="t7g2s3yp2dkoti09cvw0ccxkzmxh3f9" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы = Snatch
| Сүрөтү = 
| border = yes
| alt =
| Сүрөттүн аталышы = 
| Режиссеру = [[Гай Ричи]]
| Продюсер = [[Мэттү Вон]]
| Жазуучу = Гай Ричи
| Тартылгандар = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Бенисио дел Торо]]
* [[Деннис Фарина]]
* [[Алан Форд]]
* [[Жейсон Флеминг]]
* [[Робби Ги]]
* [[Стивен Грэм]]
* [[Ленни Жеймс]]
* [[Винни Жонс]]
* [[Брэд Питт]]
* [[Раде Шербежия]]
* [[Жейсон Стейтем]]
}}
| Музыкасы = [[Жон Мерфи]]
| Оператору = Тим Морис Жонс
| Редактору = [[Жон Харрис]]
| Студия = [[Гай Ричи|SKA Films]]
| Жайылтуучу = {{Жөнөкөй тизме|
* '''Улуу Британия:'''
* [[Columbia Pictures]]
* '''АКШ:'''
* [[Screen Gems]]
}}
| Чыккан жылы = {{башталган дата|df=y|2000|08|23|Улуу Британия|2001|01|19|АКШ}}
| Узактыгы = 102 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 102:37--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/snatch-5 | title=''Snatch'' (18) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=17 August 2000 | accessdate=15 October 2016 | archive-date=2017-08-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807072608/http://www.bbfc.co.uk/releases/snatch-5 | dead-url=yes | archivedate=2017-08-07 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20170807072608/http://www.bbfc.co.uk/releases/snatch-5 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү = {{Жөнөкөй тизме|
{{Өлкө желеги|Улуу Британия }}
{{Өлкө желеги|АКШ }} &lt;ref&gt;{{cite web | title=Snatch (2000) | url=http://explore.bfi.org.uk/4ce2b83954500 | publisher=[[British Film Institute]] | accessdate=2 June 2014 | archive-date=2014-06-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140605062956/http://explore.bfi.org.uk/4ce2b83954500 | dead-url=yes | archivedate=2014-06-05 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140605062956/http://explore.bfi.org.uk/4ce2b83954500 }}&lt;/ref&gt;
}}
| Тили = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети = $10 млн&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web |title=''Snatch'' (2000) |url=http://www.the-numbers.com/movie/Snatch |work=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |publisher=Nash Information Services, LLC |accessdate=7 January 2017 |archivedate=2017-07-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170722075532/http://www.the-numbers.com/movie/Snatch }}&lt;/ref&gt;
| Киреше = $83.6 млн&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=snatch.htm |title=''Snatch'' (2000) |work=[[Box Office Mojo]] |publisher=[[IMDb]] |accessdate=28 March 2010}}&lt;/ref&gt;
}} 
'''&quot;Чоң олжо&quot;'''({{lang-en|Snatch}}, {{lang-ru|Большой куш}}) - 2000-жылы [[Гай Ричи]] тарабынан жазылган жана тартылган [[Улуу Британия жана Түндүк Ирландия|Британиянын]] [[кылмыш]] [[Комедия|комедиясы]]. Тасма [[Лондон|Лондондогу]] кылмыш дүйнөсүндө чаташкан эки жердеги окуяны камтыйт: бири уурдалган бриллиантты издөө менен алектенсе, экинчиси кол алдындагыларга мыкаачылык менен мамиле кылган бандиттин ([[Алан Форд]]) кол алдында болуп иштеп калган бокс промоутери ([[Жейсон Стейтем]]) жөнүндөгү окуяны сүрөттөйт.

Тасма ирландиялык саякаттоочу &quot;пики&quot; деген лакап атка конгон Мики О Нейл ([[Брэд Питт]]), &quot;Устара&quot; атка конгон курал-жарак сатуучу Юринов ([[Раде Сербеджия]]), &quot;Төрт бармак&quot; лакап аттуу кумарпоз жана ууру Фрэнки ([[Бенисио дел Торо]]), &quot;Тууган Ави&quot; лакап аттуу зергер гангстер Авраам Деновиц ([[Деннис Фарина]]) жана качкандарды издеп табуучу ок тиштүү Тони ([[Винни Жонс]]) сыяктуу ар кандай каармандарды камтыйт. Тасма кинетикалык багыты жана оңдоп түзөө стили, эки жерде болуп жаткан окуянын ыкчам алмашып турушу жана ылдамдыгы менен да өзгөчөлөнүп турат. Ошондой эле ал кинетикалык багыты жана режиссердук стили, эки чиеленишкен сценарийдин күтүлбөгөн кызык бурулуштары, ошондой эле окуяладын ылдам темпи менен айырмаланат.

Бул тасма Ричинин &quot;[[Карта, акча жана эки мылтык]]&quot; тасмасынын түз уландысы болбосо да тематикаcы, идеясы, негизги ою жагынан бул тасмага окшошуп кетет. Бул тасма окшош визуалдык стилде жана мурунку тасмада ойногон Жонс, Стэтам жана Форд сыяктуу актердун катышуусунда тартылган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:Британ тасмалары]]
[[Категория:2000-жыл]]</text>
      <sha1>t7g2s3yp2dkoti09cvw0ccxkzmxh3f9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куудул чымчыкты өлтүрүү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95411</id>
    <revision>
      <id>653127</id>
      <parentid>493879</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T00:39:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4165" sha1="tma6h7m1j22r41bcr0z6nqzpq10ehgf" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы = To Kill a Mockingbird
| Сүрөтү = 
| Сүрөтү size = 
| Сүрөттүн аталышы = 
| Режиссеру = [[Роберт Маллиган]]
| Продюсер = [[Алан Пакула]]
| Сценарийи = [[Хортон Фут]]
| Негизинде = {{Негизинде|''[[Куудул чымчыкты өлтүрүү (роман)]]''|[[Харпер Ли]]}}
| Тартылгандар = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Грегори Пек]]
* [[Мэри Бэдэм]]
* [[Филлип Элфорд]]
* [[Жон Мегна]]
* [[Рут Уайт]]
* [[Пол Фикс]]
* [[Брок Питерс]]
* [[Фрэнк Овертон]]
}}
| narrator = [[Ким Стэнли]]
| Музыкасы = [[Элмер Бернстайн]]
| Оператору = [[Рассел Харлан]], [[A.S.C.]]
| Редактору = Аарон Стелл, [[A.C.E.]]
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* Brentwood Productions
* Pakula-Mulligan
}}
| Жайылтуучу = [[Universal Studios|Universal Pictures]]
| Чыккан жылы = {{башталган дата|1962|12|25}}
| Узактыгы = 129 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 129:12--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/kill-mocking-bird-1970 | title=''TO KILL A MOCKINGBIRD'' (A) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=December 20, 1962 | accessdate=December 25, 2015 | archive-date=2015-12-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151226054047/http://bbfc.co.uk/releases/kill-mocking-bird-1970 | dead-url=yes | archivedate=2015-12-26 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20151226054047/http://bbfc.co.uk/releases/kill-mocking-bird-1970 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети = $2 млн&lt;ref name=&quot;Numbers&quot;&gt;{{cite web |title=To Kill A Mockingbird – Box Office Data, DVD and Blu-ray Sales, Movie News, Cast and Crew Information |url=http://www.the-numbers.com/movie/To-Kill-A-Mockingbird#tab=summary |publisher=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |date= |accessdate=December 13, 2014 |archivedate=2021-03-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210302230740/https://www.the-numbers.com/movie/To-Kill-A-Mockingbird#tab=summary }}&lt;/ref&gt;
| Киреше = $13.1 млн&lt;ref name=&quot;Numbers&quot; /&gt;
}} 
'''&quot;Куудул чымчыкты өлтүрүү&quot;''' ({{lang-en| To Kill a Mockingbird}}, {{lang-ru| Убить пересмешника}}) − 1962-жылы [[Роберт Маллиган]] тарткан америкалык драма. [[Хортон Фут]] 1960-жылы &quot;Пулитцер&quot; сыйлыгын алган ушундай эле аталыштагы Харпер Линин романынын негизинде сценарий жазган. Катышкандар: [[Грегори Пек]] (Аттикус Финч) жана [[Мэри Бэдэм]] (Скаут).

Тасма эң мыкты тартылган тасма деп эсептелип, мактоого татыган жана ийгиликтүү сатылып бюджетинен 10 эсе көп киреше тапкан. Тасма &quot;Эң мыкты актер&quot; (Пек) сыяктуу 3 Оскар сыйлыгын алган жана &quot;Эң мыкты тасма&quot; сыяктуу 8 Оскар сыйлыгына талапкерлиги көрсөтүлгөн.

1995-жылы тасма Улуттук кино реестринин тизмесине кирген. 2003-жылы &quot;AFI&quot; 20-кылымдагы эң мыкты тасма каарманы деп атаган. 2007-жылы &quot;AFI&quot; 10 жылдык мааракесинде эң мыкты америкалык тасмалар рейтингинде 25-орунду ээлеген.

Тасма [[Роберт Дувалл]], [[Уиллиам Уиндом]] жана [[Алис Гостли|Алис Гостлинин]] тасма тармагындагы саамалыгын баштап берген.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==
[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:1962-жыл]]</text>
      <sha1>tma6h7m1j22r41bcr0z6nqzpq10ehgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жапайы баяндар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95415</id>
    <revision>
      <id>653097</id>
      <parentid>338486</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4043" sha1="m4ti5khq9lbhd8jx7s811p5i49bm8uu" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Wild Tales
| Сүрөтү          = 
| alt            = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Дамиан Сифрон]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Агустин Алмодовар]]
* [[Педро Алмодовар]]
* Эстер Гарсия
* Матиас Мостейрин
* Филип Фотиадес
* Герардо Розин
* [[Уго Сигман]]
}}
| Жазуучу         = Дамиан Сифрон
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|&lt;!--as listed in the film poster billing block--&gt;
* [[Рикардо Дарин]]
* [[Оскар Мартинес]]
* [[Леонардо Сбаралья]]
* [[Эрика Ривас]]
* Рита Кортесе
* [[Хульета Сильберберг]]
* [[Дарио Грандинетти]]
}}
| Музыкасы          = [[Густаво Сантаолаля]]
| Оператору = [[Хавер Жулия]]
| Редактору        = {{Жөнөкөй тизме|
* Пабло Барбиери Каррера
* Дамиан Сифрон
}}
| Студия         = {{Жөнөкөй тизме|
*Kramer &amp; Sigman Films
*[[El Deseo]]
*[[Telefe|Telefe Productions]]
*Corner Contenidos
}}
| Жайылтуучу    = [[Warner Bros.|Warner Sogefilms]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2014|05|17|[[Канн кино фестивалы (2014)|Канн]]|2014|08|21|Аргентина|df=yes}}
| Узактыгы        = 122 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 121:51--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/wild-tales-film | title=''Wild Tales'' (15) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=5 December 2014 | accessdate=8 March 2015 | archivedate=2015-04-02 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402184224/http://bbfc.co.uk/releases/wild-tales-film}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Жөнөкөй тизме|
* {{Өлкө желеги|Аргентина}}
* {{Өлкө желеги|Испания}}
}}
| Тили       = [[Испан тили|Испан]]
| Бюджети         = $4 млн&lt;ref name=bathtub&gt;{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/how-wild-tales-director-damian-755131|title=How 'Wild Tales' Director Damian Szifron Wrote a Foreign-Language Oscar Contender in His Bathtub|first=Tim|last=Appelo|work=The Hollywood Reporter|date=12 September 2014|accessdate=5 September 2016}}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = 
}} 
'''&quot;Жапайы баяндар&quot;''' ({{lang-es|Relatos salvajes}}, {{lang-en|Wild Tales}}, {{lang-ru|Дикие истории}}) -2014-жылы [[Дамиян Шифрон]] тарткан жана жазган зомбулук жана өч алуу жөнүндөгү кыска 6 тасмадан турган [[Аргентина|аргентиналык]] [[комедия]] жыйнагы.

Тасмага тартылгандар: [[Рикардо Дарин]], [[Оскар Мартинез]], [[Леонардо Сбараглиа]], [[Эрика Ривас]], [[Рита Кортесе]], [[Хулиета Зулберберг]] жана Дария Грандинетти. Продюсерлери Агустин Алмодовар жана Педро Алмодовар. Тасманын музыкасын Густаво Сантаолалла жазган. Тасма 87-Оскарда &quot;Эң мыкты чет тилдеги тасма&quot; наамына талапкерлиги көрсөтүлгөн. Ал эми 69-&quot;BAFTA&quot; аземинде &quot;Эң мыкты англис тилинде эмес тасма&quot; сыйлыгын 2-&quot;Platino&quot; аземинде &quot;Эң мыкты иберо-америкалык тасма&quot; сыйлыгын жеңип алган. 

== Сюжети ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:Испания тасмалары]]
[[Категория:Аргентина тасмалары]]
[[Категория:2014-жыл чыккан тасмалар‎]]</text>
      <sha1>m4ti5khq9lbhd8jx7s811p5i49bm8uu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>&quot;Гранд Будапешт&quot; мейманканасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95416</id>
    <revision>
      <id>653049</id>
      <parentid>338678</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:58:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5566" sha1="p2w94d46zr0jsr1nzpbc2bmcnqz2lq8" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы            = The Grand Budapest Hotel
| Сүрөтү           = 
| alt             = 
| Сүрөттүн аталышы         = 
| Режиссеру        = [[Уэс Андерсон]]
| Продюсер        = {{Жөнөкөй тизме|
* Уэс Андерсон
* [[Скотт Рудин]]
* [[Стивен Рейлс]]
* [[Жереми Доусон]]
}}
| Сценарийи      = Уэс Андерсон
| story           = {{Жөнөкөй тизме|
* Уэс Андерсон
* [[Хүго Гиннесс]]
}}
| Тартылгандар        = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Рэйф Файнс]]
* [[Тони Револори]]
* [[Ф. Мюррей Абрахам]]
* [[Матө Амалрик]]
* [[Эдриен Броуди]]
* [[Уиллем Дефо]]
* [[Жефф Голдблүм]]
* [[Харви Кейтел]]
* [[Жуд Лоу]]
* [[Билл Мүррей]]
* [[Эдвард Нортон]]
* [[Сирша Ронан]]
* [[Жейсон Шварцма]]
* [[Леа Сейду]]
* [[Тилда Суинтон]]
* [[Марк Руффало]]
* [[Оуэн Уилсон]]
}}
| Музыкасы           = [[Александр Деспла]]
| Оператору  = [[Роберт Йомен]]
| Редактору         = [[Барни Пиллиң]]
| Студия          = {{Жөнөкөй тизме |
* American Empirical Pictures
* [[Стивен Рейлс#Indian Paintbrush|Indian Paintbrush]]
* [[Studio Babelsberg]]
* [[Scott Rudin Productions]]
* [[TSG Entertainment]]
}}
| Жайылтуучу     = [[Fox Searchlight Pictures]]
| Чыккан жылы        = {{башталган дата|df=yes|2014|02|06|[[Берлин]]|2014|3|6|Германия|2014|03|07|АКШ &amp; Улуу Британия}}&lt;!--- per [[WP:FILMRELEASE]] ---&gt;
| Узактыгы         = 100 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 99:39--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=''The Grand Budapest Hotel'' (15)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/grand-budapest-hotel-film|work=[[20th Century Fox]]|publisher=[[British Board of Film Classification]]|date=12 February 2014|accessdate=12 February 2014|archivedate=2017-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107222527/http://www.bbfc.co.uk/releases/grand-budapest-hotel-film}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү         = {{Жөнөкөй тизме|
* {{Өлкө желеги|АКШ}}&lt;ref name=&quot;lumiere&quot;&gt;{{cite web|url=http://lumiere.obs.coe.int/web/film_info/?id=46807|title=The Grand Budapest Hotel|work=LUMIERE|publisher=[[European Audiovisual Observatory]]|accessdate=17 September 2015}}&lt;/ref&gt;
* {{Өлкө желеги|Германия}}}}
| Тили        = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети          = [[Euro|€]]23 млн&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.fr-online.de/panorama/-the-grand-budapest-hotel--hollywood-zu-gast-in-goerlitz,1472782,21888870.html | title=Hollywood zu Gast in Görlitz | publisher=[[Frankfurter Rundschau]] | Тили=German |date=20 February 2013 | accessdate=10 April 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;([[АКШ dollar|$]]25 млн)
| Киреше           = &lt;!--- UPDATE ACCESS DATE WHEN YOU UPDATE GROSS ---&gt;$174.8 млн
}} 
'''&quot;Гранд Будапешт&quot; мейманканасы&quot;''' ({{lang-en|The Grand Budapest Hotel}}, {{lang-ru|Отель «Гранд Будапешт»}}) - 2014-жылы [[Уес Андерсон]] тарткан тасма. Андерсон жана [[Хүго Гиннес]] жазуучу [[Стефан Цвейг|Стефан Цвейгдин]] чыгармаларынан таасир алып, тасманын сценарийин жазып чыгышкан. Тасмага тартылган [[Рейф Файнс]] киши өлтүрдү деп шектелгенден кийин кол алдындагы жумушчусу (Тони Револори) менен команда түзөт.

Тасма [[Германия]] каржы компаниялары жана тасма уюмдары тарабынан каржыланып, Германияда тартылган жана Америка-Германия өндүргөн тасма болуп эсептелет. &quot;&quot;Гранд Будапешт&quot; мейманканасы&quot; киносынчылар тарабынан алкышка татыган жана көпчүлүгү &quot;жылдын мыктысы&quot; деп аташкан. Тасма &quot;Эң мыкты тасма&quot;, &quot;Эң мыкты режиссер&quot; (Андерсон), &quot;Эң мыкты актер&quot; (Файнс) сыяктуу 11 BAFTA сыйлыгынын талапкерлигине коюлган. Мындан сырткары тасма &quot;Алтын Глобус&quot; сыйлыгынын &quot;Эң мыкты режиссер&quot; сыйлыгына талапкерлиги көрсөтүлүү менен &quot;Эң мыкты тасма - мюзикл же комедия&quot; сыйлыгын утуп алган. Оскар сыйлыгынан 9 сыйлыкка талапкерлиги көрсөтүлгөн. Муну менен катар &quot;Birdman&quot; сыйлыгын да уткан. Оскардан &quot;Эң мыкты костюм дизайны&quot;, &quot;Эң мыкты чач жасалгалоо жана макиаж&quot;, &quot;Эң мыкты өндүрүү дизайны&quot; жана &quot;Эң мыкты музыка&quot; сыйлыктарын утуп алган. 

== Сюжети ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:Германия тасмалары]]
[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2014-жыл чыккан тасмалар‎]]</text>
      <sha1>p2w94d46zr0jsr1nzpbc2bmcnqz2lq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жанымда бол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95418</id>
    <revision>
      <id>653096</id>
      <parentid>493869</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:13:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3071" sha1="121p3wuji2v1xnjhpx4xyr0sgotfp9r" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы = 
| Сүрөтү = 
| alt = 
| Сүрөттүн аталышы = 
| Режиссеру = [[Роб Райнер]]
| Продюсер = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Брүс А. Эванс]]
* [[Эндрү Шейнман]]
}}
| Жазуучу = {{Жөнөкөй тизме|
* Брүс А. Эванс
* Рейнолд Гидеон
}}
| Негизинде = {{Негизинде|''[[Дене (роман)|Дене]]''|[[Стивен Киң]]}}
| narrator = [[Richard Dreyfuss]]
| Тартылгандар = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Уил Уитон]]
* [[Ривер Феникс]]
* [[Кори Фелдман]]
* [[Жерри О’Коннелл]]
* [[Кифер Сазерленд]]
}}
| Музыкасы = [[Жек Ницше]]
| Оператору = [[Томас Дел Рут]]
| Редактору = [[Роберт Лейтон]]
| Студия = [[Norman Lear|Act III Productions]]
| Жайылтуучу = [[Columbia Pictures]]
| Чыккан жылы = {{башталган дата|1986|08|22}}
| Узактыгы = 88 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 88:34--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/stand-me-1970-5 | title=''STAND BY ME'' (15) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=September 12, 1986 | accessdate=August 15, 2015 | archive-date=2015-09-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150928082608/http://bbfc.co.uk/releases/stand-me-1970-5 | dead-url=yes | archivedate=2015-09-28 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928082608/http://bbfc.co.uk/releases/stand-me-1970-5 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети = $8 млн&lt;ref name=numbers&gt;{{cite web|url=http://www.the-numbers.com/movie/Stand-by-Me#tab=summary|title=Stand by Me|work=[[The Numbers (website)|The Numbers]]|accessdate=2015-01-06|archivedate=2014-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141109233800/http://www.the-numbers.com/movie/Stand-by-Me#tab=summary}}&lt;/ref&gt;
| Киреше = $52.3 млн&lt;ref name=numbers/&gt;
}} 
'''&quot;Жанымда бол&quot;''' ({{lang-en|Stand by Me}}, {{lang-ru|Останься со мной}}) - 1986-жылы [[Роб Рейнер]] тарткан [[Америка Кошмо Штаттары (АКШ)|америкалык]] [[драма]]. Тасмага тартылгандар: [[Уил Уитон]], [[Кори Фелдман]] жана [[Жерри О'Kоннел]]. Тасма [[Стифен Киң|Стифен Киңдин]] &quot;Дене&quot; аттуу новелласына негизделген. Тасманын аты болсо тасманын акырында ырдалган Бен Э.Киңдин ырынан атынан алынган. Окуя Орегондогу бир шаарчада жоголгон баланын сөөгүн издөө үчүн жөнөшкөнү жөнүндө уланат. 

== Сюжети ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:1986-жыл]]</text>
      <sha1>121p3wuji2v1xnjhpx4xyr0sgotfp9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жарыш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95420</id>
    <revision>
      <id>653099</id>
      <parentid>396681</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6955" sha1="gk8zh7vbylv80todb6cd55qj7qorufl" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы = Rush
| border = yes
| Сүрөтү = 
| Сүрөтү_size = 
| Сүрөттүн аталышы = 
| Режиссеру = [[Рон Ховард]]
| Продюсер = {{белгиси жок тизме|[[Эндрү Итон]]|[[Эрик Феллнер]]|[[Брайан Оливер |Брайан Оливер]]|[[Питер Морган]]|[[Брайан Грейзер]]|Рон Ховард}}
| Жазуучу = Питер Морган
| Тартылгандар = {{белгиси жок тизме|[[Крис Хемсворт]]|[[Даниэл Брүл]]|[[Оливия Уайлд]]|[[Александра Мария Лара]]|[[Перфранческо Фавинора]]|[[Натали Дормер]]
&lt;!--- per poster billing block ---&gt;}}
| narrator = Даниэл Брүл
| Музыкасы = [[Ханс Циммер]]
| Оператору = [[Энтони Дод Мэнтл]]
| Редактору = {{белгиси жок тизме|[[Дэниэл П. Хэнли]]|[[Майк Хилл]]}}
| Студия  = {{белгиси жок тизме|[[Cross Creek Pictures]]|[[Exclusive Media]]|[[Working Title Films]]|[[Imagine Entertainment]]|[[Revolution Films]]}}
| Жайылтуучу = {{белгиси жок тизме|[[Universal Pictures]]|{{smaller|(АКШ)}}|[[StudioCanal]]|{{smaller|(Улуу Британия)}}|[[Universum Film AG]] {{smaller|(Германия)}}}}
| Чыккан жылы = {{башталган дата|2013|09|02|[[Лондон]]|2013|09|13|Улуу Британия|2013|09|27|АКШ|2013|10|03|Германия}}&lt;!--- per [[WP:FILMRELEASE]] ---&gt;
| Узактыгы = 122 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 122:15--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/rush-2013-1 |title=Rush |publisher=British Board of Film Classification |accessdate=2013-07-07 |archive-date=2013-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130721065051/http://www.bbfc.co.uk/releases/rush-2013-1 |dead-url=yes |archivedate=2013-07-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130721065051/http://www.bbfc.co.uk/releases/rush-2013-1 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү = {{белгиси жок тизме|{{Өлкө желеги|Улуу Британия}}|{{Өлкө желеги|Германия}}|{{Өлкө желеги|АКШ}}{{#tag:ref| There is some disagreement regarding the country of origin of ''Rush'' and this is a [[WP:WEIGHT|weighted]] liСтиң of the sources. Эндрү Итон one of the film's producers calls it a British film, but also indicates it is an &quot;Anglo-German co-production,&quot;&lt;ref name=&quot;Эндрү Итон&quot;&gt;{{cite web
       | url         = https://www.theguardian.com/film/2013/dec/16/british-film-industry-andrew-eaton
       | title       = Why being British is no longer a handicap when it comes to films
       | publisher   = [[The Guardian]]
       | date        = 16 December 2013
       | accessdate  = 13 August 2014
       | author      = [[Эндрү Итон]]
}}&lt;/ref&gt; while another source lists only Германия.&lt;ref name = &quot;TCM-Ctry&quot;&gt;{{cite web
       |url          = http://www.tcm.com/tcmdb/title/871444/Rush/
       |title        = Rush (2013)
       |publisher    = [[Turner Classic Movies|TCM]]
       |accessdate   = 13 August 2014
}}&lt;/ref&gt; Another source lists both Great Britain and the US,&lt;ref name = &quot;AFI-Ctry&quot;&gt;{{cite web
       |url          = http://www.afi.com/members/catalog/DetailView.aspx?s=&amp;Movie=69693
       |title        = Rush
       |publisher    = [[American Film Institute|AFI]]
       |accessdate   = 13 August 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
       |url          = http://www.allmovie.com/movie/rush-v547696
       |title        = Rush (2013)
       |publisher    = [[AllMovie]]
       |accessdate   = 18 August 2014
}}&lt;/ref&gt; while others list all three countries.&lt;ref name = &quot;BFI-exp&quot;&gt;{{cite web
       |url          = http://explore.bfi.org.uk/51edb1e4634d5
       |title          = Rush (2013)
       |publisher          = [[British Film Institute|BFI]]
       |accessdate          = 13 August 2014
       |archive-date          = 2015-09-06
       |archive-url          = https://web.archive.org/web/20150906085925/http://explore.bfi.org.uk/51edb1e4634d5
       |dead-url          = yes
       |archivedate          = 2015-09-06
       |archiveurl          = https://web.archive.org/web/20150906085925/http://explore.bfi.org.uk/51edb1e4634d5
       }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Lum&quot;&gt;{{cite web
       |url          = http://lumiere.obs.coe.int/web/film_info/?id=43115
       |title        = Rush
       |publisher    = LUMIERE: Data base on admissions of films released in Europe
       |accessdate   = 13 August 2014
}}&lt;/ref&gt;}}}}
| Тили = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети = $38 млн&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&amp;id=rush2013.htm|title=Rush (2013) (2013) - Box Office Mojo|work=boxofficemojo.com|access-date=2017-06-19|archive-date=2013-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012044628/http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&amp;id=rush2013.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| Киреше = &lt;!--- This total was calculated manually, by adding the domestic total from the BOM page and all foreign totals on the &quot;Foreign&quot; tab. ---&gt;$98.2 млн&lt;ref name=&quot;box office&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&amp;id=rush2013.htm |title=''Rush'' |publisher=[[Box Office Mojo]]/[[The Internet Movie Database|IMDb]] |accessdate=January 10, 2016 |archive-date=2013-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012044628/http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&amp;id=rush2013.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
}} 
'''&quot;Жарыш&quot;''' ({{lang-en|Rush}}, {{lang-ru|Гонка}}) - 2013-жылы 1976-жылдагы &quot;Формула 1&quot; унаа жарышуу мезгилиндеги &quot;Формула 1&quot; айдоочулары [[Жеймс Хант]] жана [[Ники Лауда|Ники Лауданын]] ортосундагы жарышты баяндаган биографиялык спорттук драма. Тасманын сценарийин [[Питер Морган]] жазган жана [[Рон Ховард]] тарткан. Тасмага [[Крис Хемсворт]] (Хант), [[Даниэл Брүл]] (Лауда) тартылышкан. Тасманын бетачары 2013-жылы 2-сентябрда [[Лондон|Лондондо]] өткөн жана 2013-жылы 13-сентябрда [[Улуу Британия жана Түндүк Ирландия|Британияда]] жарыкка чыккандан мурун 2013-жылы [[Торонто]] Эл Аралык Фильм Фестивалында көрсөтүлгөн. 

== Сюжети ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:Британ тасмалары]]
[[Категория:Германия тасмалары]]
[[Категория:2013-жыл]]</text>
      <sha1>gk8zh7vbylv80todb6cd55qj7qorufl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Келип көр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95427</id>
    <revision>
      <id>653122</id>
      <parentid>387393</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3314" sha1="8eq2qso7pl2gqrez2pd68p51tlh5wck" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Come and See
| Сүрөтү          = 
| alt            = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Элем Германович Климов]]
| Продюсер       = 
| Сценарийи     = {{Жөнөкөй тизме|
* Элем Германович Климов
* [[Александр Михайлович Адамович]]
}}
| story          = Александр Михайлович Адамович
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Алексей Евгеневич Кравченко]]
* Олга Миронова
}}
| Музыкасы          = Олег Григоревич Янченко
| Оператору = Алексей Борисович Родионов
| Редактору        = Валерия Белова
| Студия         = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Mosfilm]]
* [[Belarusfilm]]
}}
| Жайылтуучу    = Sovexportfilm
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|df=y|1985|07||[[Москва]]}}
| Узактыгы        = 142 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 142:27--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=''Come and See'' (15)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/come-and-see-1970-0|work=[[British Board of Film Classification]]|date=1986-12-16|accessdate=29 May 2013|archive-date=2017-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620061220/http://www.bbfc.co.uk/releases/come-and-see-1970-0|dead-url=yes|archivedate=2017-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620061220/http://www.bbfc.co.uk/releases/come-and-see-1970-0}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|СССР}}
| Тили       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Беларус тили|Беларус]]
* [[Орус тили|Орус]]
* [[Немис тили|Немис]]
}}
}} 
'''&quot;Келип көр&quot;''' ({{lang-en|Come and See}}, {{lang-ru|Иди и смотри}}) - тасмасы 1985-жылы [[Элем Климов]] тарабынан тартылган [[СССР|Совет учурундагы]] согуштук драмалык тасма. Тасма фашисттик [[Германия]] [[Беларусия|Беларусияны]] басып алган кезин баяндайт. [[Алексей Кравченко]] жана [[Ольга Миронова]] башкы каармандар Флория жана Глашанын ролун жаратышкан. Климов жана Алес Адамович жазган сценарий 8 жыл бекитилишин күткөн. Акыры [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи Дүйнөлүк Согуштагы]] СССР жеңишинин 40 жылдык мааракесинин урматына өндүрүлгөн. Тасманы Советтер Союзунда эле 28 900 000 адам көрүп, эң көп көрүлгөн тасмага айланган. Тасма 58-Оскар сыйлыгынын &quot;Эң мыкты чет тилдеги тасма&quot; наамына көрсөтүлгөн, бирок талапкерлиги кабыл алынган эмес. 

== Сюжети ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:СССР тасмалары]]
[[Категория:1985-жыл]]</text>
      <sha1>8eq2qso7pl2gqrez2pd68p51tlh5wck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бутч Кэссиди жана Санденс Кид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95428</id>
    <revision>
      <id>653084</id>
      <parentid>493734</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:21:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4426" sha1="dvew4n5jgi6r5h06lyuumw9eihu19hd" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Butch Cassidy and the Sundance Kid
| Сүрөтү          = 
| Сүрөттүн аталышы        =  
| Режиссеру       = [[Жорж Рой Хилл]]
| Продюсер       = [[Жон Формен]]
| Жазуучу         = [[Уилям Голдман]]
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Пол Нүман]]
* [[Роберт Редфорд]]
* [[Кэтрин Росс]]
* [[Строзер Мартин]]
* [[Жефф Кори]]
* [[Генри Жонс]]
}}
| Музыкасы          = [[Берт Бакарак]]
| Оператору = [[Конрад Холл]]
| Редактору        = {{Жөнөкөй тизме|
* Жон К. Ховард
* Ричард С. Мейер
}}
| Студия         = {{Жөнөкөй тизме|
* Campanile Productions
* [[Paul Newman]]-[[John Foreman]] Company
}}
| Жайылтуучу    = [[20th Century Fox]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|1969|10|24}}
| Узактыгы        = 110 мүн.&lt;ref&gt;{{cite web |title=BUTCH CASSIDY AND THE SUNDANCE KID |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/butch-cassidy-and-sundance-kid-1970-6 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |accessdate=December 15, 2014 |archive-date=2014-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215084453/http://www.bbfc.co.uk/releases/butch-cassidy-and-sundance-kid-1970-6 |dead-url=yes |archivedate=2014-12-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141215084453/http://www.bbfc.co.uk/releases/butch-cassidy-and-sundance-kid-1970-6 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $6 млн&lt;ref&gt;{{cite web |title=Butch Cassidy and the Sundance Kid - Box Office Data, DVD and Blu-ray Sales, Movie News, Cast and Crew Information |url=http://www.the-numbers.com/movie/Butch-Cassidy-and-the-Sundance-Kid#tab=summary |publisher=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |accessdate=December 15, 2014 |archivedate=2019-05-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190509174830/https://www.the-numbers.com/movie/Butch-Cassidy-and-the-Sundance-Kid#tab=summary }}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $102.3 млн {{Small|(Түндүк Америка)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=butchcassidyandthesundancekid.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |title=Butch Cassidy and the Sundance Kid (1969) |accessdate=February 26, 2012}}&lt;/ref&gt;
}} 
'''&quot;Бутч Кэссиди жана Санденс Кид&quot;''' ({{lang-en|Butch Cassidy and the Sundance Kid}}, {{lang-ru|Бутч Кэссиди и Санденс Кид}}) - 1969-жылы [[Жорж Рой Хилл]] тарткан америкалык вестерн тасма. Сценарийин [[Уилям Голдман]] (Оскардын &quot;Эң мыкты сценарий&quot; сыйлыгын алган) жазган. Тасма Американын Жапайы батыш аймагынан чыккан поезддерди талап-тоноодон соң, полиция издөө салган Бутч Кэссиди ([[Пол Нүман]]) деген ат менен белгилүү Роберт Лерой Паркер жана анын өнөктөшү Санденс Кид деген ат менен белгилүү Харри Лонгабах ([[Роберт Редфорд]]) жөнүндөгү болгон окуяга негизделген. Эки бандит жана Санденстин сүйгөнү Этта Плейс ([[Кэтрин Росс]]) криминалдык чөйрөдөн орун табуу үчүн Боливияга качышат жана ал жакта өмүрлөрү менен кош айтышат.

2003-жылы тасма Улуттук китепкана тарабынан &quot;маданий, тарыхый же эстетикалык баалуу&quot; деп табылып, Улуттук кино реестринде сакталган. Американын фильм институту эң мыкты 100 Америка тасмасынын ичинде &quot;Бутч Кэссиди жана Санденс Кид&quot; тасмасын 49-мыкты тасма деп тапкан. 

== Сюжети ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:1969-жыл]]</text>
      <sha1>dvew4n5jgi6r5h06lyuumw9eihu19hd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бэтмен баштайт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95430</id>
    <revision>
      <id>653086</id>
      <parentid>396318</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:22:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5663" sha1="oy316q3v98w02xckw84e9mkyadzn970" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Batman Begins
| Сүрөтү          = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Кристофер Нолан]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Чарлз Ровен]]
* [[Эмма Томас]]
* [[Ларри Ж. Франко]]
}}
| Сценарийи     = {{Жөнөкөй тизме|
* Кристофер Нолан
* [[Дэвид Гойер]]
}}
| story          = Дэвид Гойер
| Негизинде       = {{Негизинде|Каармандар комикстен алынган|[[DC Comics]]}}&lt;!-- Full credit:&quot;Based upon characters appearing in comic books published by DC Comics&quot; --&gt;
'''Batman''' жазган &lt;br/&gt;[[Боб Кейн]] жана&lt;br/&gt;[[Билл Фингер]] 
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Кристиан Бэйл]]
* [[Майкл Кейн]]
* [[Лиам Нисон]]
* [[Кэти Холмс]]
* [[Гэри Олдмен]]
* [[Киллиан Мөрфи]]
* [[Марк Руффало]]
* [[Рутгер Хауэр]]
* [[Кен Ватанабэ]]
* [[Морган Фримен]]
&lt;!-- Per billing block--&gt;
}}
| Музыкасы          = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Ханс Циммер]]
* [[Жеймс Нүтон Ховард]]
}}
| Оператору = [[Уолли Пфистер]]
| Редактору        = [[Ли Смит |Ли Смит]]
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Syncopy Inc.|Syncopy]]
* Patalex III Productions
* [[Legendary Pictures]]
}}
| Жайылтуучу    = [[Warner Bros. Pictures]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2005|05|31|Токио|2005|06|15|АКШ|2005|06|16|Улуу Британия}}
| Узактыгы        = 140 мүн.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Batman Begins |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/batman-begins-2005-1 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |accessdate=December 21, 2014 |archive-date=2014-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221045655/http://www.bbfc.co.uk/releases/batman-begins-2005-1 |dead-url=yes |archivedate=2014-12-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141221045655/http://www.bbfc.co.uk/releases/batman-begins-2005-1 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Жөнөкөй тизме|
* {{Өлкө желеги|Улуу Британия}}&lt;ref name=&quot;BFI&quot;&gt;{{cite web |title=Batman Begins (2005) |url=http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8a5c726d |publisher=[[British Film Institute]] |accessdate=July 21, 2012 |archive-date=2012-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120726235559/http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8a5c726d |dead-url=yes |archivedate=2012-07-21 |archiveurl=https://www.webcitation.org/69KVTvWoq?url=http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8a5c726d }}&lt;/ref&gt;
* {{Өлкө желеги|АКШ}}&lt;ref name=&quot;BFI&quot;/&gt;
}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $150 млн&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{cite web |title=Batman Begins (2005) |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=batmanbegins.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=September 2, 2014}}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $374.2 млн&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;/&gt;
}} 
'''&quot;Бэтмен баштайт&quot;''' ({{lang-en|Batman Begins}}, {{lang-ru|Бэтмен: Начало}}) - 2005-жылы [[Кристофер Нолан]] тарткан жана биргелешип жазган &quot;ДС Комикс&quot; каарманы Бэтменге негизделген британия-америкалык супер баатыр тасмасы. Тасмага тартылгандар: [[Кристиан Бейл]], [[Майкл Кэйн]], [[Лиам Нисон]], [[Кэти Холмс]], [[Гэри Олдман]], [[Киллиан Мөрфи]], [[Том Уилкинсон]], [[Рутгер Хауэр]], [[Кен Ватанабе]] жана [[Морган Фримен]]. Тасма баш каарман Бэтмен болгонго чейин Брүс Уейн кезиндеги жарганаттан коркуусу, ата-энесинин көзү өтүп кетиши, Бэтменге айлануу жолу жана Готэм шаарын хаоско айлантууну көздөгөн Каракчы (Мөрфи) жана Ра'с ал Гул менен күрөшүүсү тууралуу окуяны баяндоо менен Бэтмен сериясын ачып берет. &quot;Бэтмен: Алгачкы жыл&quot; жана &quot;Бэтмен: Узак Хеллоуин&quot; комикс китептери тасманын өзөгүн түзөт.

Тасма 2005-жылы 15-июнда [[АКШ]] жана [[Канада|Канадада]] 3858 кинотеатрда көргөзүлгөн. Тасма [[Түндүк Америка|Түндүк Америкада]] ачылган апта $48 млн, кийинчерээк дүйнөлүк аренадан $374 млн киреше тапкан. Тасма алкышка татыган жана 2000-жылдардагы эң мыкты супер баатыр тасмасы деп табылган. Тасма Оскардын &quot;Эң мыкты оператор&quot; жана 3 &quot;BAFTA&quot; сыйлыгынын наамына көрсөтүлгөн. Тасма &quot;[[Кара рыцарь]]&quot; (2008) жана &quot;[[Кара рыцардын көтөрүлүшү]]&quot; (2012) тасмалары менен &quot;[[Кара рыцарь]]&quot; үчилтигин түзүү менен уланат. 

== Сюжети ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2005-жыл чыккан тасмалар]]</text>
      <sha1>oy316q3v98w02xckw84e9mkyadzn970</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Желе (тасма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95486</id>
    <revision>
      <id>653103</id>
      <parentid>386946</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3888" sha1="rdobdtign6ooxp3ck1gzew2cha0je6q" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Network
| Сүрөтү          = 
| alt            = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Сидней Лүмет]]
| Продюсер       = Ховард Готфрид&lt;br /&gt;[[Фред С. Карузо]]
| Жазуучу         = [[Пэдди Чаефски]]
| narrator       = [[Ли Ричардсон]]
| Тартылгандар       = [[Фэй Данауэй]]&lt;br /&gt;[[Уилям Холден]]&lt;br /&gt;[[Питер Finch]]&lt;br /&gt;[[Роберт Дүвал]]
| Музыкасы          = [[Эллиот Лоуренс]]
| Оператору = [[Оуэн Ройзман]]
| Редактору        = [[Алан Хайм]]
| Жайылтуучу    = [[Metro-Goldwyn-Mayer]]&lt;br /&gt;{{small| (АКШ &amp; Канада)}}&lt;br /&gt;[[United Artists]]&lt;br /&gt;{{small| (Эл аралык)}}
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|1976|11|27}}
| Узактыгы        = 121 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 121:23--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=''NETWORK'' (AA)|url=http://bbfc.co.uk/releases/network|work=[[United Artists]]|publisher=[[British Board of Film Classification]]|date=November 1, 1976|accessdate=July 11, 2014|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053503/http://bbfc.co.uk/releases/network|dead-url=yes|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305053503/http://bbfc.co.uk/releases/network}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $3.8 млн
| Киреше          = $23,689,877&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=network.htm|publisher=[[Box Office Mojo]]|title=Network, Box Office Information|accessdate=January 23, 2012}}&lt;/ref&gt;
}} 
'''&quot;Желе&quot;''' ({{lang-en|Network}}, {{lang-ru|Телесеть}}) - 1976-жылы [[Педди Чаефски]] жазган жана [[Сидни Лумет]] тарткан ойдон чыгарылган &quot;UBS&quot; тележелеси жана анын ылдый рейтинги тууралуу сатирикалык тасма. Тасмага тартылгандар: [[Фэй Данэуэй]], [[Уилиам Холден]], [[Питер Финч]], [[Роберт Дувалл]] жана [[Уэсли Эдди]], [[Нед Битти]], [[Беатрис Стрейт]].

Тасма Оскардын &quot;Эң мыкты актёр&quot; (Финч), &quot;Эң мыкты актриса&quot; (Данэуэй), &quot;Эң мыкты экинчи пландагы актриса&quot; (Стрейт) жана &quot;Эң мыкты сценарий&quot; (Чаефски) сыйлыктарын жеңип алган. 

2000-жылы АКШ Конгрессинин китепканасы тасманы &quot;маданий, тарыхый же эстетикалык баалуу&quot; деп Улуттук кино реестринде сактоо үчүн тандап алган. Тасма 2002-жылы &quot;Америка оюн-зоогуна туруктуу стандард койгон тасма&quot; катары Америка даңк залынын продюсерлер &quot;Гильдиясына&quot; киргизилген. 2005-жылы &quot;Гильдия&quot; кино тарыхындагы эң мыкты 10 сценарийдин бири катары деп 2 сценаристтер &quot;Гильдиясы&quot; добуш берген. 2007-жылы тасма &quot;Америка Кино Институту&quot; (AFI) америкалык эң мыкты 100 тасманын 64-орунуна койгон. Бул көрсөткүч &quot;AFI&quot; он жыл мурун койгон көрсөткүчтөн бир аз жогору жылган. 

== Сюжети ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:1976-жыл‎]]</text>
      <sha1>rdobdtign6ooxp3ck1gzew2cha0je6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аскер бөлүгү (тасма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95487</id>
    <revision>
      <id>653074</id>
      <parentid>387292</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3410" sha1="464y2tcaez14etwu8q8ru3kp4rerwl7" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Platoon
| Сүрөтү          = 
| Сүрөттүн аталышы        =  
| Режиссеру       = [[Оливер Стоун]]
| Продюсер       = [[Арнолд Копелсон]]
| Жазуучу         = Оливер Стоун
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Том Беренжер]]
* [[Уиллем Дефо]]
* [[Чарли Шин]]
}}
| Музыкасы          = [[Жорж Делерю]]
| Оператору = [[Роберт Бриж Ричардсон]]
| Редактору        = [[Клэр Симпсон]]
| Студия         = [[Hemdale Film Corporation]]
| Жайылтуучу    = [[Orion Pictures]]
| Чыккан жылы       = 19-декабрь, 1986-ж.
| Узактыгы        = 120 мүн.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Platoon |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/platoon-4 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |accessdate=July 20, 2015 |archive-date=2017-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803090254/http://www.bbfc.co.uk/releases/platoon-4 |dead-url=yes |archivedate=2017-08-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803090254/http://www.bbfc.co.uk/releases/platoon-4 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $6 млн&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{cite web |title=Platoon (1986) |url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=platoon.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=April 13, 2012}}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $138.5 млн {{Small|(Түндүк Америка)}}&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;/&gt;
}} 
'''&quot;Аскер бөлүгү&quot;''' ({{lang-en|Platoon}}, {{lang-ru|Взвод}}) - 1986-жылы [[Оливер Стоун]] тарткан жана сценарийин жазган америкалык согушка каршы тасма. Катышкандар: [[Том Беренжер]], [[Уиллем Дефо]] жана [[Чарли Шин]]. Бул тасма Оливер Стоун тарткан [[Вьетнам|Вьетнамдагы]] согушу үчилтигинин алгачкысы. Уланды тасмалары - &quot;4-июлда төрөлгөн&quot; (1989) жана &quot;Асман жана Жер&quot; (1993).

Стоун тасма сценарийин [[Жон Уейн|Жон Уейндин]] &quot;Жашыл баш кийимдүүлөр&quot; тасмасында сүрөттөлгөн согуш элесине каршы чыгып, Вьетнамдагы согушта америкалык жөө аскер катары тажрыйбасына таянып жазган. &quot;Аскер бөлүгү&quot; Вьетнам согушунун ардагери тарткан жана жазган алгачкы Голливуд тасмасы болуп эсептелет. 

&quot;Аскер бөлүгү&quot; 1986-жылы Оскардын &quot;Эң мыкты тасма&quot;, &quot;Эң мыкты режиссер&quot; (Оливер Стоун), &quot;Эң мыкты үн&quot; жана &quot;Эң мыкты монтаж&quot; сыйлыктарын жеңип алган. 1998-жылы &quot;AFI&quot; тасманы &quot;Жүз жыл ичиндеги жүз тасма&quot; рейтингинде 83-орунга койгон. 

== Сюжети ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:1986-жыл]]</text>
      <sha1>464y2tcaez14etwu8q8ru3kp4rerwl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ажырашуу (тасма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95488</id>
    <revision>
      <id>653062</id>
      <parentid>493710</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:18:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4497" sha1="4v25tiup76f4qawvk9ta69cp7lc83s2" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = A Separation
| Сүрөтү          = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Асгар Фархади]]
| Продюсер       = Асгар Фархади
| Жазуучу         = Асгар Фархади&lt;br /&gt;Марк Маткотт
| Тартылгандар       = [[Лейла Хатами]]&lt;br /&gt;[[Пейман Моаади]]&lt;br /&gt;[[Шахаб Хоссейни]]&lt;br /&gt;[[Сарех Баят]]&lt;br /&gt;[[Сарина Фархади]]&lt;br /&gt;[[Мерила Зарей]]
| Музыкасы          = Саттар Ораки, Дивакар Похарел
| Оператору = [[Махмуд Калари]]
| Редактору        = Хайеде Сафияри
| Жайылтуучу    = Filmiran {{small|(Иран)}}&lt;br /&gt;[[Sony Pictures Classics]] {{small|(АКШ)}}
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|df=y|2011|02|15|[[Берлин]]|2011|03|16|Иран}}
| Узактыгы        = 123 мүн. &lt;!-- Theatrical runtime: 122:48 --&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/AFF278996/ | title=''Nader and Simin, A Separation'' (PG) | publisher=[[British Board of Film Classification]] | date=3 May 2011 | accessdate=25 March 2012 | archivedate=2020-05-31 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20200531075522/https://www.bbfc.co.uk/releases/nader-and-simin-separation-film}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|Иран}}
| Тили       = [[Фарс тили|Фарсы]]
| Бюджети         = $500,000&lt;ref name=business&gt;{{cite web | url=http://www.imdb.com/title/tt1832382/business | title=''A Separation'' (2011) - Box office / business | work=[[Internet Movie Database]] | publisher=''[[Amazon.com]]'' | date=25 March 2012 | accessdate=27 March 2012}}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $24.4 млн&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.the-numbers.com/movie/Jodaeiye-Nader-az-Simin#tab=summary|title=''A Separation''|work=[[The Numbers (website)|The Numbers]]|publisher=Nash Information Services, LLC|accessdate=30 June 2016|archivedate=2023-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230718093748/https://www.the-numbers.com/movie/Jodaeiye-Nader-az-Simin#tab=summary}}&lt;/ref&gt;
}} 
'''&quot;Ажырашуу&quot;''' ([[Фарс тили|фарсы тилинде]]: جدایی نادر از سیمین Жодайе Надер аз Симин: &quot;Надердин Симинден бөлүнүүсү&quot;, {{lang-en|A Separation}}, {{lang-ru|Развод Надера и Симин}}) - 2011-жылы чыккан ирандык драма. Режиссеру жана сценарийин жазган [[Ашгар Фархади]]. Тасмага тартылгандар: [[Лейла Хатами]], [[Пейман Моаади]], Шахаб Хоссейни, Сарех Баят жана Сарина Фархади. Тасма ажырашып кеткен орто класстагы ирандык түгөй жана ата-энесинин ажырашуусунан кыйналган кыз, альцгеймер оорусу менен ооруган атасын кароо үчүн төмөнкү класстан бакмачы аял жалдагандан чыккан уруш тууралуу окуяны баяндайт. &quot;Ажырашуу&quot; 2012-жылы Оскардын &quot;Эң мыкты чет тилиндеги тасма&quot; сыйлыгын жеңген жана бул сыйлыкты уткан алгачкы Иран тасмасы болуп эсептелет. Ошондой эле тасма &quot;Эң мыкты тасма&quot; наамындагы &quot;Golden Bear&quot; сыйлыгын, &quot;Эң мыкты актриса&quot; жана &quot;Эң мыкты актер&quot; наамындагы &quot;Silver Bear&quot; сыйлыгын уткан. Тасма &quot;Golden Bear&quot; сыйлыгын уткан алгачкы тасма болуп эсептелет. Ошондой эле &quot;Алтын Глобустун&quot; &quot;Эң мыкты чет тилиндеги тасма&quot; сыйлыгына татыган. Тасма Оскардын &quot;Эң мыкты сценарий&quot; сыйлыгына талапкерлиги көрсөтүлгөн. Бул тасма акыркы беш жылда алгачкы жолу бул наасга көргөзүлүп жаткан англис тилинде эмес тасма.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==
[[Категория:2011-жыл]]
[[Категория:Иран тасмалары]]</text>
      <sha1>4v25tiup76f4qawvk9ta69cp7lc83s2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аңчылык (тасма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95489</id>
    <revision>
      <id>653078</id>
      <parentid>493717</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:45:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3861" sha1="pe82l4t0pbtynite64r33s1hx0xj2yv" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = The Hunt
| Сүрөтү          = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Томас Винтерберг]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
* Мортен Кауфманн
* [[Сисс Граум Иргенсен]]
* Томас Винтерберг
}}
| Жазуучу         = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Тобиас Линдхолм]]
* Томас Винтерберг
}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Миккелсен Мадс]]
* [[Александра Рапапорт]]
* [[Томас Бо Ларсен]]
* Анника Веддеркопп
}}
| Музыкасы          = Николай Эгелунд
| Оператору = [[Шарлотта Брүус Кристенсен]]
| Редактору        = {{Жөнөкөй тизме|
* Энн Эстеуд
* Янус Биллесков Янсен
}}
| Студия         = [[Zentropa]]
| Жайылтуучу    = [[Nordisk Film]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|df=yes|2012|05|20|[[Канн]]|2013|01|10|Дания}}
| Узактыгы        = 115 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 115:27--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Jagten - The Hunt |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/jagten-hunt-2012-0 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |date=28 August 2012 |accessdate=25 February 2014 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305072333/http://www.bbfc.co.uk/releases/jagten-hunt-2012-0 |dead-url=yes |archivedate=2016-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305072333/http://www.bbfc.co.uk/releases/jagten-hunt-2012-0 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|Дания}}
| Тили       = [[Дания тили|Дания]]&lt;br&gt;[[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $3.45 млн&lt;ref name=&quot;Numbers&quot;&gt;{{cite web |title=Jagten (2012) - Financial Information |url=http://www.the-numbers.com/movie/Jagten#tab=summary |publisher=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |accessdate=22 July 2015 |archivedate=2023-05-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230523025823/https://www.the-numbers.com/movie/Jagten#tab=summary }}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $18.3 млн&lt;ref name=&quot;Numbers&quot;/&gt;
}} 
'''&quot;Аңчылык&quot;''' ([[Дания тили|дан.]] Jagten, {{lang-en| The Hunt}}, {{lang-ru| Охота}}) − 2012-жылы чыккан, режиссеру [[Томас Винтерберг]] жана башкы ролду [[Мэдс Миккелсен]] жараткан даниялык драма. Тасма [[Дания|Даниянын]] кичинекей айылындагы Жаңы жылга жакын мезгилде баш каарман өзү иштеген бала бакчадагы балага жыныстык зомбулук көрсөттү деген жалган жалаадан улам жек көрүндүгө айланганы тууралуу окуяны баяндайт. 

Тасма 2012-жылы [[Торонто]] эл аралык тасма фестивалында көрсөтүлгөн жана ошол эле жылы Канн кино фествалына катышып, Миккелсен &quot;Эң мыкты актер&quot; наамын жеңген. Ошондой эле тасма 2013-жылы &quot;Nordic Council Film Prize&quot; сыйлыгын утуп алган. Тасма 86-Оскардын &quot;Чет тилдеги эң мыкты тасма&quot; наамына талапкерлиги коюлган. Ушундай эле сыйлык наамына 2013-жылы &quot;Алтын глобус&quot; да көрсөткөн.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:Дания тасмалары]]
[[Категория:2012-жыл]]</text>
      <sha1>pe82l4t0pbtynite64r33s1hx0xj2yv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көздөрүндөгү сыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95530</id>
    <revision>
      <id>653132</id>
      <parentid>386684</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T01:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5062" sha1="94sa2kksafndd6tjabsw45wrk9foe4y" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = The Secret in Their Eyes
| Сүрөтү          = 
| alt            = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Хуан Хосе Кампанеля]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
* Хуан Хосе Кампанеля
* Мариэла Безуевски
* Каролина Урбиета
}}
| Жазуучу         = {{Жөнөкөй тизме|
* Хуан Хосе Кампанеля
* Эдуардо Сачери
}}
| Негизинде       = {{Негизинде|''Алардын көздөрүндөгү суроо''|Эдуардо Сачери}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Рикардо Дарин]]
* [[Соледад Вилямил]]
* [[Пабло Раго]]
* [[Хавер Годино]]
* [[Гилермо Франселя]]
}}
| Музыкасы          = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Федерико Жасид]]
* [[Эмилио Каудерер]]
}}
| Оператору = [[Феликс Монти]]
| Редактору        = Хуан Хосе Кампанеля
| Жайылтуучу    = {{Жөнөкөй тизме|
* Distribution Company {{small|(Аргентина)}}
* Alta Classics {{small|(Испания)}}
}}
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|df=yes|2009|08|13}}
| Узактыгы        = 129 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 129:24--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/el-secreto-de-sus-ojos-secret-their-eyes-2010 | title=''EL SECRETO DE SUS OJOS – THE SECRET IN THEIR EYES'' (18) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=6 April 2010 | accessdate=4 August 2015 | archive-date=2016-03-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160306061201/http://bbfc.co.uk/releases/el-secreto-de-sus-ojos-secret-their-eyes-2010 | dead-url=yes | archivedate=2016-03-06 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306061201/http://bbfc.co.uk/releases/el-secreto-de-sus-ojos-secret-their-eyes-2010 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|Аргентина}}&lt;br /&gt;{{Өлкө желеги|Испания}}
| Тили       = [[Испан тили|Испан]]
| Бюджети         = $2 млн
| Киреше          = $34 млн&lt;ref name=&quot;mojo&quot;&gt;{{cite web | url = http://boxofficemojo.com/movies/?id=secretintheireyes.htm | title = The Secret in Their Eyes | work = [[Box Office Mojo]] | publisher = | accessdate = 13 October 2010}}&lt;/ref&gt;
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* Haddock Films
* 100 Bares
* Tornasol Films
}}
}} 

'''&quot;Көздөрүндөгү сыр&quot;''' ({{lang-es|El secreto de sus ojos}}, {{lang-en|The Secret in Their Eyes}}, {{lang-ru|Тайна в его глазах}}) - 2009-жылы [[Хуан Хосе Кампанелла]] тарткан [[аргентина]]-[[Испания|испаниялык]] криминалдык [[драма]]. Хуан Хосе Кампанелла [[Эдуардо Сачери|Эдуардо Сачеринин]] &quot;[[Алардын көздөрүндөгү суроо]]&quot; романынын негизинде автор менен биргелешип жазган. Тасма Аргентина жана испан компанияларынын биргелешип өндүргөн тасмасы болуп саналат.

Тасмада 1974-жылы зордуктап өлтүрүү ишинин үстүндө иштеген сот кызматкери жана сот (аткаргандар [[Рикардо Дарин]] жана [[Соледад Виллламил]]) жөнүндө окуя баяндалат. Окуя чиеленип отуруп, 25 жылдан кийин кайрадан козголот да, каармандар ортосунда сезим пайда болот.
82-Оскар аземинде &quot;Эң мыкты чет тилдүү тасма&quot; сыйлыгын алган жана мындан сырткары Голливуд жана Испания сыйлыктарына да татыган. Бул тасма &quot;Расмий баян&quot; аттуу тасма менен бирге Аргентинаны Латын Америка өлкөлөрүнүн ичинде эки жолу Оскар алган өлкөгө айланткан. Ошондой эле &quot;Эң мыкты испан тилиндеги чет тасма&quot; Гойя сыйлыгын алган. 2010-жылы тасма алдына Леонардо Фавионун 1975-жылкы классикалык &quot;Назарено Круз жана карышкыр&quot; тасмасын алдына өткөрүү менен Аргентинанын тарыхында эң көп киреше алып келген экинчи тасмага айланган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:Испания тасмалары]]
[[Категория:Аргентина тасмалары]]
[[Категория:2009-жыл чыккан тасмалар‎]]</text>
      <sha1>94sa2kksafndd6tjabsw45wrk9foe4y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карта, акча жана эки мылтык</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95531</id>
    <revision>
      <id>653119</id>
      <parentid>493877</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4393" sha1="13irpph6nyktex4toubzc20mywztfkd" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы = Lock, Stock and Two Smoking Barrels
| Сүрөтү = 
| Сүрөтү_size = 
| border = Yes 
| alt = 
| Сүрөттүн аталышы = 
| Режиссеру = [[Гай Ричи]]
| Продюсер = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Мэттү Вон]]
}}
| Жазуучу = Гай Ричи
| Тартылгандар = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Жейсон Флеминг]]
* [[Декстер Флетчер]]
* [[Ник Моран]]
* [[Жейсон Стейтем]]
* [[Стивен Маккинтош]]
* [[Винни Жонс]]
* [[Стиң (musician)|Стиң]]
}}
| narrator = [[Алан Форд]]
| Музыкасы = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Дейв Хүс]]
* [[Жон Мерфи]]
}}
| Оператору = Тим Морис Жонс
| Редактору = Найвен Хоуи
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* [[HandMade Films]]
* SKA Films
* [[Стив Тиш|The Стив Тиш Company]]
* [[Summit Entertainment]]
}}
| Жайылтуучу = [[PolyGram Filmed Entertainment]]
| Чыккан жылы = {{башталган дата|df=y|1998|08|28}}
| Узактыгы = 106 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 106:22--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/lock-stock-and-two-smoking-barrels-1970-1 | title=''Lock, Stock and Two Smoking Barrels'' (18) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=22 June 1998 | accessdate=1 August 2013 | archive-date=2017-06-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170630022003/http://www.bbfc.co.uk/releases/lock-stock-and-two-smoking-barrels-1970-1 | dead-url=yes | archivedate=2017-06-30 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630022003/http://www.bbfc.co.uk/releases/lock-stock-and-two-smoking-barrels-1970-1 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү = {{Өлкө желеги|Улуу Британия}}
| Тили = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Pound sterling|£]]800,000
* ([[АКШ dollar|$]]1.35 млн)
}}
| Киреше = $28.1 млн&lt;ref name=&quot;TheNumbers&quot;&gt;{{cite news | title = Lock, Stock and Two Smoking Barrels | url = http://www.the-numbers.com/movies/1999/LS2SM.php | publisher = The Numbers | accessdate = 11 September 2009 | archivedate = 2009-02-07 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090207180303/http://www.the-numbers.com/movies/1999/LS2SM.php }}&lt;/ref&gt;
}} 
'''&quot;Карта, акча жана эки мылтык&quot;''' ({{lang-en|Lock, Stock and Two Smoking Barrels}}, {{lang-ru|Карты, деньги, два ствола}}) - 1998-жылы тартылган [[Улуу Британия жана Түндүк Ирландия|британиялык]] криминалдык комедия. Режиссер жана сценарийин жазган [[Гай Ричи]], ал эми продюсери [[Мэтү Вон]]. Тасмага тартылгандар: [[Жейсон Флемиң]], [[Декстер Флетчер]], [[Ник Моран]], [[Жэйсон Стейтем]], [[Стивен Макинтош]], [[Винни Жонс]] жана Стиң.

Тасманын окуясы алдамчылык менен карта ойногон, өзүнө абдан ишенген жаш карта оюнчу үч мактанчаактын оюнунда £500,000 акчасын криминалдык чөйрөнүн башчысына уттуруп жибергени менен башталат. Карызын төлөө үчүн досу экөө алар кийинки эле эшикте иштеп жатканын билбей майда банда тобун тоноону чечишет.

Тасма Ричини эл аралык аренага тааныткан. Ошондой эле мурунку Уэлс футболчусу Жонсту жана мурунку дайвер Стейтемди оюнчу катары элге тааныткан. Тасма $1,35 млн бюджети менен ийгиликтүү сатылып, $28 млн киреше алып келген.

Тасманын сериялуу бөлүгү 2000-жылы жарыкка чыккан жана бул тасманы кошкондо 7 эпизод болгон.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:Британ тасмалары]]
[[Категория:1998-жыл]]</text>
      <sha1>13irpph6nyktex4toubzc20mywztfkd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Согушкер (тасма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95532</id>
    <revision>
      <id>653151</id>
      <parentid>387503</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T03:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3303" sha1="60ovo9xh3u5xgyysef3rl6357p9cf9k" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Warrior
| Сүрөтү          = 
| alt            = Two shirtless, muscled men stand against a black background. The word &quot;Warrior&quot; is written sideways between them.
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Гэвин О’Коннор]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
* Гэвин О’Коннор
* [[Гэвин О’Коннор]]
}}
| Сценарийи     = {{Жөнөкөй тизме|
* Гэвин О’Коннор
* Энтони Тамбакис
* [[Клифф Дорфман]]
}}
| story          = {{Жөнөкөй тизме|
* Гэвин О’Коннор
* Клифф Дорфман
}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
&lt;!-- Per billing block (at the BOTTOM portion of the poster), Edgerton is listed first and Hardy is listed second --&gt;
* [[Том Харди]]
* [[Жоэл Эдгертон]]
* [[Ник Нолти]]
* [[Женнифер Моррисон]]
* [[Фрэнк Грилло]]
}}
| Музыкасы          = [[Марк Айшем]]
| Оператору = [[Масанобу Такаянаги]]
| Редактору        = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Жон Гилрой]]
* Шон Албертсон
* [[Мэтт Чесс]]
* Аарон Маршалл
}}
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* Mimran Schur Pictures
* Solaris Entertainment
* Filmtribe
}}
| Жайылтуучу    = [[Lionsgate]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2011|09|09}}
| Узактыгы        = 140 мүн.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/warrior-2011-0 | title=WARRIOR | publisher=[[British Board of Film Classification]] | accessdate=August 22, 2011 | archive-date=2016-05-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514000559/http://www.bbfc.co.uk/releases/warrior-2011-0 | dead-url=yes | archivedate=2016-05-14 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160514000559/http://www.bbfc.co.uk/releases/warrior-2011-0 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $25 млн
| Киреше          = $23.1 млн
}} 
'''&quot;Согушкер&quot;''' ({{lang-en|Warrior}}, {{lang-ru|Воин}}) - 2011-жылы [[Гэвин О'Коннор]] тарткан америкалык спорттук драма. Тасмада [[Том Харди]] жана [[Жоел Эдгертон]] өз-өзүнчө жашаган бир тууган болуп ойношот. Бул эки бир тууган аралаш таймаш искусствосунун турнирине чыккан соң, бири-бири менен жарашып, ынтымакташып калышат. Эки бир туугандын атасынын ролун ойногон Ник Нолти Оскардын &quot;Эң мыкты экинчи пландагы актер&quot; сыйлыгын алган. Тасмага [[Женнифер Моррисон]] жана [[Фрэнк Грилло]] да тартылган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2011-жыл чыккан тасмалар‎]]</text>
      <sha1>60ovo9xh3u5xgyysef3rl6357p9cf9k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таң алдында (тасма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95547</id>
    <revision>
      <id>653153</id>
      <parentid>397956</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:03:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4698" sha1="sfg4qz18zmy7n3l1fwu56djpi24xnpn" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Before Sunrise
| Сүрөтү          = 
| alt            =
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Ричард Линклейтер]]
| Продюсер       = Энн Уолкер Макбей
| Жазуучу         = Ричард Линклейтер&lt;br /&gt;[[Ким Кризан]]
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Итан Хоук]]
* [[Жүли Делпи]]}}
| Музыкасы          = [[Фред Фрит]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Before Sunrise: Production Credits|url=https://movies.nytimes.com/movie/133986/Before-Sunrise/credits|publisher=New York Times|accessdate=June 5, 2013|year=2010|archive-date=2013-06-20|archive-url=https://archive.today/20130620053753/http://movies.nytimes.com/movie/133986/Before-Sunrise/credits|dead-url=yes|archivedate=2013-06-20|archiveurl=https://archive.today/20130620053753/http://movies.nytimes.com/movie/133986/Before-Sunrise/credits}}&lt;/ref&gt;
| Оператору = [[Ли Дэниелс]]
| Редактору        = [[Сандра Адер]]
| Студия         = [[Castle Rock Entertainment]]
| Жайылтуучу    = [[Columbia Pictures]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|1995|01|27}}
| Узактыгы        = 101 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 100:45--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=''BEFORE SUNRISE'' (15)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/sunrise-1970-3|work=[[British Board of Film Classification]]|date=March 10, 1995|accessdate=April 25, 2013|archivedate=2014-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140606234123/http://www.bbfc.co.uk/releases/sunrise-1970-3}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}&lt;br /&gt;{{Өлкө желеги|Австрия}}&lt;br /&gt;{{Өлкө желеги|Швейцария}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]&lt;br /&gt;[[Немис тили|Немис]]&lt;br /&gt;[[Француз тили|Француз]]
| Бюджети         = $2.5 млн&lt;ref name=&quot;BoxOffice&quot;&gt;{{cite web | title = ''Before Sunrise'' | work = Box Office Mojo | url = http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=beforesunrise.htm | accessdate = February 11, 2009 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090303093830/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=beforesunrise.htm | archivedate = March 3, 2009 &lt;!--DASHBot--&gt;| deadurl= no}}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $5.5 млн&lt;ref name=&quot;BoxOffice&quot;/&gt;
}} 
'''&quot;Таң алдында&quot;''' ({{lang-en|Before Sunrise}}, {{lang-ru|Перед рассветом}}) - 1995-жылы [[Ричард Линклейтер]] тарткан америкалык [[романтика|романтикалык]] [[драма]]. Сценарийин Линклейтер жана Ким Кризан жазган. Тасмада жаш америкалык жигит Жесси ([[Итан Хоук]]) жана жаш француз кыз Селин ([[Жули Делпи]]) поездде жолугуп таанышып калышат да, [[Вена (шаар)|Венадан]] түшүп калышып, бири-бири менен таанышканча түнү менен шаар кыдырып чыгышат.

Окуя эки каармандын сүйлөшүп чогуу басканын, жашоого жана сүйүүгө болгон көз карашын сүрөттөйт. Жесси романтик болгону менен романтика, сүйүүгө ишенбегендей түр көргөзөт. Селин бираз күмөн ойлору болгону менен романтик кыз. Кыска убакыт бири-бирин таануу менен чогуу өткөргөн түн экөөнүн тең эсинде калат. 

&quot;Таң алдында&quot; киносынчылардын жалаң оң маанайдагы пикирине ээ болот. Жесси менен Селин 2001-жылы Линклэйтердин &quot;[[Түштөгү жашоо]]&quot; тасмасына чогуу тартылышкан. &quot;Таң алдында&quot; тасмасынын уландысы катары 9 жылдан кийин &quot;[[Күн батаар алдында]]&quot; тасмасы тартылган. Ал эми ушул эле каармандардын жашоосунун уландысы 18 жылдан кийин &quot;[[Түн алдында]]&quot; тасмасында тартылган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:Швейцария тасмалары]]
[[Категория:Австрия тасмалары]]
[[Категория:1995-жыл]]</text>
      <sha1>sfg4qz18zmy7n3l1fwu56djpi24xnpn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганди (тасма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95551</id>
    <revision>
      <id>653090</id>
      <parentid>493739</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5211" sha1="4tesi75c6t5eh76e8sor3yyjx3j8pp2" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы                 = Gandhi
| Сүрөтү                = 
| Сүрөттүн аталышы              = 
| Режиссеру             = [[Ричард Аттенборо]]
| Продюсер             = Ричард Аттенборо
| Жазуучу               = [[Жон Брайли]]
| Тартылгандар             = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Кэндис Берген]]
* [[Эдвард Фокс]]
* [[Жон Гилгуд]]
* [[Тревор Ховард]]
* [[Жон Миллс]]
* [[Мартин Шин]]
* [[Бен Киңсли]]
}}
| Музыкасы                = {{Жөнөкөй тизме| 
*[[Рави Шанкар]]
*[[Жорж Фентон]]}}
| Оператору       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Билли Уилямс]]
* [[Ронни Тейлор]]}}
| Редактору              = [[Жон Блум]]
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Goldcrest Films]]
* International Film Investors
* [[National Film Development Corporation of India]]
* Indo-British Films
}}
| Жайылтуучу          = [[Columbia Pictures]]
| Чыккан жылы             = {{башталган дата|df=yes|1982|11|30|[[Нью-Дели|Нү-Дели]]|1982|12|3|Улуу Британия|1982|12|10|АКШ}}
| Узактыгы              = 191 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 191:14--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://bbfc.co.uk/releases/gandhi-1970-5 |title=Gandhi |publisher=[[British Board of Film Classification]] |accessdate=9 January 2015 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107050332/http://bbfc.co.uk/releases/gandhi-1970-5 |dead-url=yes |archivedate=2019-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107050332/http://bbfc.co.uk/releases/gandhi-1970-5 }}&lt;/ref&gt;
| Тили             = [[Англис тили|Англис]]
| Өлкөсү              = {{Өлкө желеги|Улуу Британия}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Индия}}
| Бюджети               = $22 млн&lt;ref name=&quot;Numbers&quot;&gt;{{cite web |title=Gandhi (1982) - Box Office Data, DVD and Blu-ray Sales, Movie News, Cast and Crew Information |url=http://www.the-numbers.com/movie/Gandhi#tab=summary |publisher=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |accessdate=27 January 2015 |archivedate=2019-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107050326/https://www.the-numbers.com/movie/Gandhi#tab=summary }}&lt;/ref&gt;
| Киреше                = $127.8 млн&lt;ref name=&quot;Numbers&quot;/&gt;
}} 
'''&quot;Ганди&quot;''' ({{lang-en|Gandhi}}) - 1982-жылы тартылган [[Улуу Британия жана Түндүк Ирландия|Британия]]-[[Индия|Индиянын]] эпикалык өмүр баян [[Драма|драмасы]]. Тасма ХХ кылымда Индиялагы Британия колониясына каршы зомбулуксуз көз карандысыздык кыймылдын лидери Мохандас Карамчанд Гандинин жашоосун чагылдырат. Сценарийин жазган [[Жон Брайли]], ал эми режиссер жана продюсери [[Ричард Аттенборо]]. Баш каарманды [[Бен Киңсли]] ойногон. Тасма Гандинин өмүрүнүн 1893-жылы Түштүк Африканын поездинде актар гана кирчү купесине кирип алганы үчүн поездден ыргытылган жерден тартып, 1948-жылы киши колдуу болуп каза тапкан соң тажиясына чейинки мерчемин камтыйт. Ганди индуизм динине ишенгени менен тасмада [[Христиан|христиан]] жана [[ислам]] сыяктуу башка динди да сыйлаганы сүрөттөлөт. 

&quot;Ганди&quot; 1982-жылы 30-ноябрда Индияда, 3-декабрда Британияда, 10-декабрда [[Америка Кошмо Штаттары (АКШ)|Америкада]] көрсөтүлгөн. Тасма Оскар сыйлыгынын 11 наамына көрсөтүлгөн жана &quot;Эң мыкты тасма&quot;, &quot;Эң мыкты режиссер&quot; (Аттенборо), &quot;Эң мыкты актер&quot; (Бен Киңсли), &quot;Эң мыкты сценарий&quot; (Брайли) сыяктуу 8 сыйлык утуп алган. Тасма 2016-жылы 12-августта Индия фильм фестивалы башкармалыгы жана Коргоо министрлиги тарабынан Көз карандысыздык күнү фильм фестивалында Индиянын 70 жылдык көз карандысыз күнүнө арналып фестивалды ачуучу тасма катары кайрадан көрсөтүлгөн. Тасманын сценарийи китеп болуп басылып чыккан.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:Британ тасмалары]]
[[Категория:Индия тасмалары]]
[[Категория:1982-жыл]]</text>
      <sha1>4tesi75c6t5eh76e8sor3yyjx3j8pp2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бөгүп келаткан жолборс, жашыруун жаткан ажыдаар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95562</id>
    <revision>
      <id>653087</id>
      <parentid>396323</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6151" sha1="7l84gbn44wlahu5xhu92ovnskc0zcg5" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы = Crouching Tiger, Hidden Dragon
| Сүрөтү =  
| alt = 
| Сүрөттүн аталышы = 
| Режиссеру = [[Эң Ли]]
| Продюсер = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Уилям Коң]]
* [[Сүй Ли-коң]]
* Эң Ли
}}
| Сценарийи = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Хуи-Лиң Уэнг]]
* [[Жеймс Шамус]]
* Куо Үң Тсаи
}}
| Негизинде = {{Негизинде|''[[Бөгүп келаткан жолборс, жашыруун жаткан ажыдаар]]''|[[Ваң Дулу]]}}
| Тартылгандар = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Чоу Үн-фат]]
* [[Мишель Йео]]
* [[Чжан Цзыи]]
* [[Чан Чэн]]
}}
| Музыкасы = [[Тан Дун]]
| Оператору = [[Питер Пау]]
| Редактору = [[Тим Сквирс]]
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* Asian Union Film &amp; Entertainment
* [[China Film Group Corporation|China Film Co-Productions Corporation]]
* [[Columbia Pictures|Columbia Pictures Film Production Asia]]
* Edko Films
* [[Good Machine|Good Machine International]]
* Zoom Hunt Productions
}}
| Жайылтуучу = [[Sony Pictures Classics]]
| Чыккан жылы = {{башталган дата|df=y|2000|07|06|Гонконг|2000|07|07|Тайван|2000|12|08|АКШ}}&lt;!--WP:FILMRELEASE--&gt;
| Узактыгы = 120 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 120:09--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/crouching-tiger-hidden-dragon-6 | title=''CROUCHING TIGER, HIDDEN DRAGON'' (12) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=25 September 2000 | accessdate=19 February 2016 | archive-date=2016-03-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031849/http://bbfc.co.uk/releases/crouching-tiger-hidden-dragon-6 | dead-url=yes | archivedate=2016-03-04 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304031849/http://bbfc.co.uk/releases/crouching-tiger-hidden-dragon-6 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү = {{Жөнөкөй тизме|
* Тайван&lt;ref name=bcrouching&gt;{{cite web|url=http://explore.bfi.org.uk/sightandsoundpolls/2012/film/4ce2b8301abe5|title=Crouching Tiger, Hidden Dragon|publisher=[[British Film Institute|BFI]]|access-date=2017-06-20|archive-date=2015-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912141941/http://explore.bfi.org.uk/sightandsoundpolls/2012/film/4ce2b8301abe5|dead-url=yes|accessdate=2017-06-20|archivedate=2015-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150912141941/http://explore.bfi.org.uk/sightandsoundpolls/2012/film/4ce2b8301abe5}}&lt;/ref&gt;
* {{Өлкө желеги|Кытай}}&lt;ref name=bcrouching/&gt;
* {{Өлкө желеги|Гонконг}} &lt;ref name=bcrouching/&gt;
* {{Өлкө желеги|АКШ}}&lt;ref name=bcrouching/&gt;
}}
| Тили = [[Мандарин тили|Мандарин]]&lt;ref name=BoxOfficeMojo /&gt;
| Бюджети = $17 млн
| Киреше = $213.5 млн&lt;ref name=BoxOfficeMojo&gt;{{cite web |url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=crouchingtigerhiddendragon.htm |title=Crouching Tiger, Hidden Dragon |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=May 3, 2010}}&lt;/ref&gt;
}}
'''&quot;Бөгүп келаткан жолборс, жашыруун жаткан ажыдаар&quot;''' (жөнөкөйлөтүлгөн кытайча: 卧虎藏龙, [[Кытай тили|салттуу кытайча]]: 臥虎藏龍, {{lang-en|Crouching Tiger, Hidden Dragon}}, {{lang-ru|Крадущийся тигр, затаившийся дракон}}) - 2000-жылы чыккан эл аралык деңгээлде өндүрүлгөн уруш искусство тасмасы. Өндүрүү [[Кытай]], [[Тайван]], [[Гонконг]] жана [[АКШ]] фонддору тарабынан каржыланган. Режиссеру [[Аң Ли]], тасмага катышкандар: [[Чоу Үн-фат]], [[Мишел Йео]], [[Жаң Зыйы]] жана [[Чаң Чен]]. Тасма кытай жазуучусу Ваң Дулунун &quot;Crane Iron Pentalogy&quot; китеп сериясынын тасманын аталышындагыдай 4-романынын негизинде тартылган. Тасманын уруш искусствосу боюнча хореографы Йен Во Пиң 2016-жылы тасманын англис тилде уландысын &quot;[[Бөгүп келаткан жолборс, жашыруун жаткан ажыдаар: Кылыч тагдыры]]&quot; деген ат менен тарткан.

Мандарин диалогу менен тартылган тасма $17 млн бюджети менен дүйнөлүк аренадан $213.5 млн киреше тапкан. АКШда $128 млн пайда тапкан тасма Америка тарыхында эң көп киреше тапкан чет тилдеги тасмага айланган. Тасма 40тан ашуун сыйлык алган. Тасма &quot;Эң мыкты тасма&quot;, &quot;Эң мыкты чет тилдеги тасма&quot; (Тайван), &quot;Эң мыкты коюлган тасма&quot;, &quot;Эң мыкты музыка&quot; жана &quot;Эң мыкты оператор&quot; сыяктуу Оскардын 10 наамына көргөзүлгөн. Ошондой эле тасма 4 &quot;BAFTA&quot; жана &quot;Эң мыкты чет тилдеги тасма&quot; сыяктуу 2 &quot;Алтын Глобус&quot; сыйлыгын уткан.

Көптөгөн сыйлыктарды алуу менен бирге тасма дагы деле АКШда эң мыкты жана эң таасирдүү тасмалардын бири болуп саналат. Тасманын уруш искусствосу, окуясы, тартылуусу, [[Музыка|музыкасы]] жана оператордук иши абдан жогору бааланган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:Кытай тасмалары]]
[[Категория:Тайван тасмалары]]
[[Категория:Гонконг тасмалары]]
[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2000-жыл]]</text>
      <sha1>7l84gbn44wlahu5xhu92ovnskc0zcg5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гейшанын эскерүүлөрү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95566</id>
    <revision>
      <id>653092</id>
      <parentid>387327</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4992" sha1="bkdszjh9kzk7kl1unps6ddoqgxe5inc" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы = Memoirs of a Geisha
| Сүрөтү =  
| alt = 
| Сүрөттүн аталышы = Түндүк Америкаn 
| Режиссеру = [[Роб Маршалл]]
| Продюсерs = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Люси Фишер]]
* [[Стивен Спилберг]]
* [[Дуглас Уик]]
}}
| Жазуучу = [[Робин Свайкорд]]
| Негизинде = {{Негизинде|''[[Гейшанын эскерүүлөрү]]''|[[Артур Голден]]}}
| Тартылгандар = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Чжан Цзыи]]
* [[Кен Ватанабэ]]
* [[Гун Ли]]
* [[Мишел Йео]]
* [[Юки Кудо]]
* [[Судзука Ого]]
* [[Саманта Футерман]]
}}
| narrator = [[Сидзуко Хоси]]
| Музыкасы = [[Жон Таунер Уилямс]]
| Оператору = [[Дион Биби]]
| Редактору = [[Петро Скалия]]
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* [[DreamWorks Pictures]]
* [[Spyglass Entertainment]]
* [[Amblin Entertainment]]
* [[Red Wagon Entertainment]]
}}
| Жайылтуучу = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Columbia Pictures]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;(АКШ)&lt;/small&gt;
* [[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista International]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;(Улуу Британия)&lt;/small&gt;
}}
| Чыккан жылы = {{башталган дата|2005|11|29|Токио премьерасы|2005|12|09|АКШ}}
| Узактыгы = 145 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 145:02--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/memoirs-geisha-2 | title=''Memoirs of a Geisha'' (12A) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=November 30, 2005 | accessdate=November 4, 2016 | archive-date=2016-12-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161207034841/http://www.bbfc.co.uk/releases/memoirs-geisha-2 | dead-url=yes | archivedate=2016-12-07 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20161207034841/http://www.bbfc.co.uk/releases/memoirs-geisha-2 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Англис тили|Англис]]
* [[Жапон тили|Жапон]]
}}
| Бюджети = $85 млн
| Киреше = $162.2 млн
}}
'''&quot;Гейшанын эскерүүлөрү&quot;''' ({{lang-en|Memoirs of a Geisha}}, {{lang-ru|Мемуары гейши}}) - 2005-жылы [[Роб Маршалл]] окшош аталыштагы романга таянып тарткан америкалык эпикалык драма. Продюсерлер [[Стивен спилберг|Стивен Спилбергдин]] &quot;[[Amblin Entertainment]]&quot; жана &quot;[[Spyglass Entertainment]]&quot; компаниялары жана Дуглас Уиктин &quot;[[Red Wagon Productions]]&quot; компаниясы. Тасма 2005-жылы 9-декабрда АКШда &quot;[[Columbia Pictures]]&quot; жана &quot;[[DreamWorks Pictures]]&quot; тарабынан жарыкка чыгарылган. Тасмага тартылгандар: [[Чжан Цзыи]], [[Кен Ватанабэ]], [[Гун Ли]], [[Мишел Йео]], Юки Кудо, Сузука Ого жана Саманта Футерман. Тасма Калифорниянын түштүк жана түндүк жагында, Киотонун Киомизу жана Фушими Инари храмында тартылган. Тасма итке минген кедей үйбүлө окия деп аталган гейша үйүнө Чио Сакамото аттуу жаш жапон кызын сатканы тууралуу баяндалат. Чио кийинчерээк Саюри аттуу гейшага айланат да, абдан популярдуу болот. Саюри ийгилик менен бирге эле гейша жашоо тарзынын сырлары жана курмандыктары болоорун туят. 

Тасма батыш сынчыларынын карама-каршылыктуу пикирлерине кабылганы менен ийгиликтүү сатылып, Оскардын 6 наамына көрсөтүлүү менен &quot;Эң мыкты оператор&quot;, &quot;Эң мыкты коюлган тасма&quot; жана &quot;Эң мыкты костюм дизайны&quot; сыйлыктарын утуп алган. Аткарылышы, көрүнүшү, коюлушу, костюмдары жана Жон Уиллиамстын музыкасы мактоого татыганы менен жапон аялдарынын ролун кытай аялдарынын аткаруусу, тасманын стили сынга кабылган. Тасманын жапончосу баш каарман Саюринин атынан коюлуп жарыкка чыккан.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2005-жыл чыккан тасмалар]]</text>
      <sha1>bkdszjh9kzk7kl1unps6ddoqgxe5inc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>8-чакырым</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95568</id>
    <revision>
      <id>653053</id>
      <parentid>338446</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3851" sha1="1rzeeb5sn5rwl2mgovu6cdr9x1isgfb" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы = 8 Mile
| Сүрөтү  
| Сүрөтү_size = 
| alt = 
| Сүрөттүн аталышы = 
| Режиссеру = [[Көртис Хэнсон]]
| Продюсер = Көртис Хэнсон&lt;br /&gt;[[Брайан Грейзер]]&lt;br /&gt;[[Джимми Айовайн]]
| Жазуучу = [[Скотт Сильвер]]
| Тартылгандар = [[Эминем]]&lt;br /&gt;[[Ким Бейсингер]]&lt;br /&gt;[[Бриттани Мерфи]]&lt;br /&gt;[[ Мекай Файфер]]&lt;!--DO NOT CHANGE THIS CAST, THIS IS ACCORDING TO THE CREDIT BLOCK ON THE POSTER!--&gt;
| Музыкасы = &lt;!-- DO NOT ADD ANY COMPOSERS HERE, ONLY SONGS WERE USED IN THE FILM --&gt;
| Оператору = [[Родриго Прието]]
| Редактору = [[Жей Рабиновиц |Жей Рабиновиц]]
| Студия = [[Imagine Entertainment]]
| Жайылтуучу = [[Universal Studios|Universal Pictures]]
| Чыккан жылы = {{башталган дата|2002|11|08}}
| Узактыгы = 110 мүн.&lt;ref&gt;{{cite web|title=8 Mile|url=http://www.bbfc.co.uk/AFF175171/|publisher=British Board of Film Classification|accessdate=2012-01-29}} {{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 
| Өлкөсү = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети = $41 млн
| Киреше = $242.9 млн
}}
'''&quot;8-чакырым&quot;''' ({{lang-en|8 Mile}}, {{lang-ru|Восьмая миля}}) - 2002-жылы [[Скот Силвер]] жазган, [[Көртис Хэнсон]] тарткан америкалык драма. Тасмага катышкандар: [[Эминем]], [[Мекай Файфер]], [[Бриттани Мерфи]], [[Майкл Шэннон]] жана [[Ким Бейсингер]].

Тасма 1995-жылы Уорренде паркта жашаган ак түстүү рэпер Жимми (Б-Раббит) Смит кич.(Эминем) африка-америкалыктар басымдуулук кылган рэп жанрында карьерасын түзүүгө кылган аракети тууралуу окуяны баяндайт. Тасманын аталышы басымдуу бөлүгү кара түстүүлөр жашаган Детройт, Уейн жана ак түстүүлөр турак кылган Оукланд, Мэком аймактарынын ортосундагы 8-чакырым трассасынын атынан келип чыккан.
Негизинен Детройтто тартылган тасма каржы жана киносынчылар сынынан ийгиликтүү өткөн. Эминем &quot;Lose Yourself&quot; ыры үчүн Оскар сыйлыгын алган жана бул ыр тасманын негизги ырына айланган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Сыйлыктары ==
Тасма төмөндөгү сыйлыктардан көптөгөн жыл мыктысы жана бардык убактагы мыкты тасмасы аталган.

# &quot;[[Billboard]]&quot; ([[Эрика Рамирез]]): Бардык мезгилдеги эң мыкты 10 хип-хоп тасманын 2-тасмасы
# &quot;The New York Observer&quot; (Эндрү Саррис): 2002-жылдагы эң мыкты 10 англис тилдүү тасманын 7-тасмасы
# &quot;Time&quot; (Ричард Шикел): 2002-жылдын эң мыкты 10 тасмасы
# &quot;Rolling Stone&quot; (Питер Трэверс): 2002-жылдын мыкты тасмалары
# &quot;The Daily Californian&quot;: 2002-жылдын эң мыкты тасмалары.

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2002-жыл чыккан тасмалар‎]]</text>
      <sha1>1rzeeb5sn5rwl2mgovu6cdr9x1isgfb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Логан (тасма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95592</id>
    <revision>
      <id>653135</id>
      <parentid>338132</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T01:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4899" sha1="94d7dmx8x5gxduvxh4do9nu54inv7v7" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Logan
| Сүрөтү          = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Жеймс Мэнголд]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
* Хатч Паркер
* [[Саймон Кинберг]]
* [[Лорен Шулер Доннер]]
}}
| Сценарийи     = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Скотт Фрэнк]]
* Жеймс Мэнголд
* [[Майкл Грин]]
}}
| story          = Жеймс Мэнголд
| Негизинде       = {{Негизинде|[[Wolverine (character)|Wolverine]]|[[Рой Томас]]&lt;br&gt;[[Лен Уэйн]]&lt;br&gt;[[Жон Ромита]]}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
&lt;!--- Per poster billing block ---&gt;
* [[Хү Жекман]]
* [[Патрик Стүарт]]
* [[Бойд Холбрук]]
* [[Стивен Мерчант]]
* [[Ричард Грант]]
* [[Дафни Кин]]
}}
| Музыкасы          = [[Марко Белтрами]]
| Оператору = [[Жон Мэтисон]]
| Редактору        = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Майкл МакКускер]]
* Дирк Вестервелт
}}
| Жайылтуучу    = [[20th Century Fox]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2017|02|17|[[Берлин]]|2017|3|3|АКШ}}
| Узактыгы        = 137 мүн.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/logan-film |title=Logan |publisher=[[British Board of Film Classification]] |accessdate=February 27, 2017 |archivedate=2020-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200414135615/https://www.bbfc.co.uk/releases/logan-film}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $97 млн&lt;ref name=BOM/&gt;
| Киреше          = $606.9 млн&lt;ref name=BOM&gt;{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=wolverine2017.htm |title=Logan (2017) |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=May 16, 2017}}&lt;/ref&gt;
| Студия = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Marvel Entertainment]]
* [[TSG Entertainment]]
* [[Kinberg Genre]]
* Хатч Паркер Productions
* [[The Donners' Company]]
}}
}} 
'''&quot;Логан&quot;''' ({{lang-en|Logan}}) - Marvel Comics каарманы Булгундун негизде 2017-жылы тартылган америкалык уруш тасмасы. Тасманы [[Marvel Entertainment|&quot;Marvel Entertainment&quot;]], [[TSG Entertainment|&quot;TSG Entertainment&quot;]], жана [[The Donners Company|&quot;The Donners Company&quot;]] биргелешип тарткан, [[20th Century Fox|&quot;20th Century Fox&quot;]] жайылткан.   Тасманы [[Жеймс Мэнголд]] тарткан, сценарийин Девид Жеймс Келли жана Мэнголддун чыгармасынан алып, Жеймс Мэнголд, Майкл Грин жана Скот Франк биргеликте жазган. [[Хү Жекман|Хү Жекмандын]] Логанды 17 жыл аткарусуунан кийин, бул анын акыркы оюну деп күтүлөт, анын жаш кезин Чарлз Хавиер ([[Патрик Стүарт]]) ойнойт. [[Ричард Грант]], [[Бойд Холбрук]], Стивен Мерчант, Дафни Кин, Эрик ла Салле, Элиз Нил жана Элизабет Родригез экинчи пландагы ролдорду аткарышкан. Тасманы тартуу иштери алгач 2016-жылдын 2-майында Лузианада башталып, 2016-жылдын 19-августунда Нү-Мексикодо аяктаган. Тасма негизинен Лузиана, Нү-Мексико жана Миссисипи штаттарында тартылган.

Логандын бет ачаары 2017-жылы 17-февралда 67-Эл аралык Берлин кинофестивалында болуп, АКШда 2017-жылдын 3-мартынан баштап кинотетрларда кадимки жана IMAX форматында көрсөтүлө баштаган. Тасма көптөгөн сынчылар жана көрүүчүлөр тарабынан жогору бааланып, дүйнөдөгү эң мыкты супербаатыр тасмаларынын бири деп таанылган. Дүйнө жүзү боюнча 596.9 миллион АКШ долларын табуу менен 97 миллион АКШ доллардык бюджетинен ашып, 2017 жылдагы эң кирешелүү тасмалардын бири деп аталган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2017-жыл чыккан тасмалар‎]]</text>
      <sha1>94d7dmx8x5gxduvxh4do9nu54inv7v7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бөтөндөр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95594</id>
    <revision>
      <id>653089</id>
      <parentid>493736</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6054" sha1="hcpf1c4dqofhyiziw1cxxmax630j28f" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Aliens
| Сүрөтү          = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Жеймс Кэмерон]]
| Продюсер       = [[Гейл Анна Херд]]
| story          = {{Жөнөкөй тизме|
* Жеймс Кэмерон
* [[Дэвид Гайлер]]
* [[Уолтер Хилл]]
}}
| Сценарийи     = Жеймс Кэмерон
| Негизинде       = {{Негизинде|Персонаждар |[[Дэн О`Бэннон]]&lt;br /&gt;[[Роналд Шусетт]]}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Сигурни Уивер]]&lt;!-- Per billing block --&gt;
}}
| Музыкасы          = [[Жеймс Хорнер]]
| Оператору = [[Эдриан Биддл]]
| Редактору        = [[Рэй Лавжой]]
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
*[[Brandywine Productions]]&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Aliens|journal=[[Monthly Film Bulletin]]|volume=53|issue=624|date=1986|publisher=[[British Film Institute]]|pages=263–264|ISSN=0027-0407|last=Pym|first=John}}&lt;/ref&gt;}}
| Жайылтуучу    = [[20th Century Fox]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|1986|07|18}}
| Узактыгы        = 137 мүн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/aliens-1970-7|publisher=[[British Board of Film Classification]]|title=Aliens|accessdate=December 15, 2014|archivedate=2014-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141215064434/http://www.bbfc.co.uk/releases/aliens-1970-7}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.afi.com/members/catalog/DetailView.aspx?s=&amp;Movie=68347|publisher=[[American Film Institute]]|title=Aliens|accessdate=October 23, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lumiere.obs.coe.int/web/film_info/?id=9506|publisher=Lumiere Database|title=Aliens|accessdate=October 23, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Do not add Улуу Британия. Per Template:Infobox film, the parameter is for &quot;the home country or countries of the film's main production companies.&quot; Both 20th Century Fox and Brandywine Productions are American companies. It does not matter where the film was shot or the nationality of the actors or directors. --&gt; 
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $17–18 млн&lt;ref name=&quot;numbers&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.the-numbers.com/movie/Aliens#tab=summary|publisher=[[The Numbers (website)|The Numbers]]|title=Aliens - Box Office Data, DVD and Blu-ray Sales, Movie News, Cast and Crew Information|accessdate=December 15, 2014|archivedate=2014-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141202195340/http://www.the-numbers.com/movie/Aliens#tab=summary}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kjolseth |first=Pablo |title=Aliens |publisher=[[Turner Classic Movies]] |url=http://www.tcm.com/this-month/article/87922%7c0/Aliens.html |accessdate=December 24, 2014 |archivedate=2017-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170905214323/http://www.tcm.com/this-month/article/87922%7C0/Aliens.html}}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $131.1–183.3 млн&lt;ref name=&quot;numbers&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;box office mojo&quot;&gt;{{cite web |title=Aliens (1986) |publisher=[[Box Office Mojo]] |url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=aliens.htm |accessdate=December 15, 2008}}&lt;/ref&gt;
}} 
'''&quot;Бөтөндөр&quot;''' ({{lang-en|Aliens}}, {{lang-ru|Чужие}}) — 1986-ж. жарыкка чыккан, [[АКШ|АКШнын]] [[Илимий фантастика|илимий-фантастикалык]] коркутма тасмалардын бири. Тасманын сценарийин жазган жана койгон режиссер - [[Жеймс Кэмерон]], продюсери - [[Гейл Анна Херд]]. Башкы каармандарды аткаргандар: [[Сигурни Уивер]], [[Майкл Бин]], [[Пол Райзер]], Лэнс Хенриксен жана Бил Пэкстон. Тасма 1979-ж.жарыкка чыккан &quot;Бөтөндөр&quot; тасмасынын экинчиси жана дал ушул аталамадагы тасманын франшизасы. Тасма башкы каарман Эллен Рипли (Сигурни Уивер) экипажы менен планетага кайтканда, бул жолу аны Бөтөн жандыктар космостук флоттун коштоосунда кастык менен тосуп алганы тууралуу баяндайт. Бөтөндөр тасмасынын сценарийи [[Вьетнам]] согушунун тассири астында, түпнуска &quot;[[Бөтөн|Бөтөндөн]]&quot; айырмаланып, согуш киносуна сымал жазылган. 

&quot;Бөтөндөр&quot; дүйнө жүзү боюнча $180 млн киреше чогулткан.&lt;ref name=&quot;numbers&quot;/&gt; Тасма Оскар сыйлыгынын жети номинациясында ат салышып, &quot;Эң мыкты актриса (Сигурни Уивер)&quot;, &quot;Эң мыкты үн эффекттерин монтажы&quot; жана &quot;визиалдык эффектер&quot; сыйлыктарын жеңген. Сегиз Сатурн сыйлыгына, анын ичинде, &quot;Эң мыкты илимий-фантастикалык тасма&quot;, &quot;Эң мыкты актриса&quot; (Сигурни Уивер), &quot;Эң мыкты сценарий жана режиссер&quot; (Кэмеронго) татыган. &quot;Бөтөндөр&quot; өз жанрындагы эң мыкты тасмалардын бири болуп эсептелет.

1992-жылы &quot;[[Бөтөн 3]]&quot; чыкканда, Сигурни Уивер Эллен Риплинин ойносо, Лэнс Хенриксен Бишопту аткарган.


== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:Илимий фантастика]]
[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:1986-жыл]]</text>
      <sha1>hcpf1c4dqofhyiziw1cxxmax630j28f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туткундар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95617</id>
    <revision>
      <id>653156</id>
      <parentid>388131</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:19:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3575" sha1="4dc5qmgsn837usc75z8if337p26wtam" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Prisoners
| Сүрөтү          = 
| border         = yes
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру        = [[Дени Вилнөв]]
| Продюсер       = [[Бродерик Жонсон]]&lt;br&gt;[[Кира Дэвис]]&lt;br&gt;[[Эндрү Косов]]&lt;br&gt;Адам Колбреннер
| Жазуучу         = [[Аарон Газикауски]]
| Тартылгандар       = [[Хү Жекман]]&lt;br&gt;[[Жейк Жилленхол]]&lt;br&gt;[[Виола Дэвис]]&lt;br&gt;[[Мария Белло]]&lt;br&gt;[[Терренс Ховард]]&lt;br&gt;[[Мелисса Лео]]&lt;br&gt;[[Пол Дано]]
| Музыкасы          = [[Йоханн Йоханнссон]]
| Оператору = [[Рожер Дикинс]]
| Редактору        = [[Жоэл Кокс]]&lt;br&gt;[[Гари Роач]]
| Студия         = [[Alcon Entertainment]]&lt;br&gt;8:38 Productions&lt;br&gt;Madhouse Entertainment 
| Жайылтуучу    = [[Warner Bros.|Warner Bros. Pictures]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2013|08|30|[[Теллерайд Фильм Фестивалы]]|2013|09|20|АКШ}}
| Узактыгы        = 153 мүн.&lt;!-- Theatrical runtime: 152:59 --&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=''PRISONERS'' (15) |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/prisoners-film |work=[[E1 Films]] |publisher=[[British Board of Film Classification]] |date=September 13, 2013 |accessdate=September 13, 2013 |archive-date=2013-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926123218/http://www.bbfc.co.uk/releases/prisoners-film |dead-url=yes |archivedate=2013-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130926123218/http://www.bbfc.co.uk/releases/prisoners-film }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $46 млн&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=prisoners.htm |title=''Prisoners'' (2013) |work=Box Office Mojo |publisher=IMDb |accessdate=January 10, 2014}}&lt;/ref&gt; 
| Киреше          = $122.1 млн
}} 

'''Туткундар''' ({{lang-en|Prisoners}}, {{lang-ru|Пленницы}}) - 2013-жылы тартылган [[Америка Кошмо Штаттары (АКШ)|америкалык]] [[триллер]] тасма. Режиссеру [[Дени Вилнөв]], сценарийин жазган Аарон Газикауски. Тасмага катышкандар: [[Хү Жэкман]], [[Жейк Жилленхол]], [[Виола Дэвис]], Мария Белло, Терренс Хоуард, Мелисса Лео жана Пол Дано.

Окуя Пенсилванияда эки жаш кыздын уурдалып кетип, полициянын адам уурдаганга шектүүлөрдү издеши менен уланат. Полиция уурдаганга шектүү делген жаш баланы кармап кое берген соң, жоголгон кыздын атасы кармап алат да, баланы суракка алып кыйноого алат. Тасмага киносынчылардын көпчүлүгү жылуу пикир айтышат да, тасма ийгиликтүү сатылган. 86-Оскар сыйлыгында &quot;Эң мыкты кинематография&quot; наамына көрсөтүлгөн.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:2013-жыл]]
[[Категория:АКШ тасмалары]]</text>
      <sha1>4dc5qmgsn837usc75z8if337p26wtam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кармай алсаң мени карма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95619</id>
    <revision>
      <id>653118</id>
      <parentid>386645</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4131" sha1="0no38mo6ie6xx9fv9zg64946ygr1asg" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Catch Me If You Can
| Сүрөтү          =
| alt            = 
| border         = yes
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Стивен Спилберг]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
* Стивен Спилберг
* [[Уолтер Ф. Паркс]]
}}
| Сценарийи     = [[Жефф Натансон]]
| Негизинде       = {{Негизинде|''[[Кармай алсаң мени карма]]''|[[Фрэнк Абигнейл]]&lt;br /&gt;жана Стэн Реддиң}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|&lt;!-- per poster billing block --&gt;
* [[Леонардо Ди Каприо]]
* [[Том Хэнкс]]
}}
| Музыкасы          = [[Жон Таунер Уилямс |Жон Таунер Уилямс]]
| Оператору = [[Януш Камински]]
| Редактору        = [[Майкл Кан]]
| Студия         = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Amblin Entertainment]]
* Parkes/MacDonald Productions
}}
| Жайылтуучу    = [[DreamWorks|DreamWorks Pictures]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2002|12|25}}
| Узактыгы        = 141 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 141:05--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/catch-me-if-you-can-2003-3 | title=''CATCH ME IF YOU CAN'' (12A) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=December 13, 2002 | accessdate=February 13, 2016 | archive-date=2017-01-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170114170931/http://bbfc.co.uk/releases/catch-me-if-you-can-2003-3 | dead-url=yes | archivedate=2017-01-14 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20170114170931/http://bbfc.co.uk/releases/catch-me-if-you-can-2003-3 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $52 млн
| Киреше          = $352.1 млн
}} 
'''&quot;Кармай алсаң мени карма&quot;''' ({{lang-en|Catch Me If You Can}}, {{lang-ru|Поймай меня, если сможешь}}) - 2002-жылы 19 жашына чейин [[учкуч]], доктур, [[прокурор]] боло калымыш болуп миллиондогон акчаны алдамчылык жол менен тапкан Фрэнк Абигнейлдин өмүр баянына негизделип тартылган кылмыш жанрындагы тасма. Анын негизги кылмышы чек аркылуу алдоо болот. Алдамчылыкта өтө тажрыйбалуу болуп калгандыктан, Федералдык иликтөө бюросу (FBI) башка жасалма чектерди жасаган кылмышкерлерди кармоодо андан жардам сурашат. Тасманын режиссеру [[Стивен Спилберг]]. Тасмага тартылгандар: [[Леонардо Ди Каприо]], [[Том Хэнкс]], [[Кристофер Уокен]], [[Мартин Шин]], [[Натали Бэй]] ж.б.

Тасманын башталышы 1980-жылга туура келет, Абигнейл китебинин тасма укугу 1997-жылы Спилбергге сатылганга чейин тасма иши уланган эмес. Дэвид Финшер, Гор Вербински, Лассе Холстром, Милос Форман жана Кэмерон Кроу Спилбергге чейин бул тасманы тартабыз деген режиссерлор. Тасма 2002-жылдын февраль-май арасында тартылган. Тасма каржылык жагынан да, сын-пикирлерден да ийгиликтүү өткөндүктөн, тасманын автору саналган Абигнейл тасманы жылуу кабыл алган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2002-жыл]]</text>
      <sha1>0no38mo6ie6xx9fv9zg64946ygr1asg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Терминатор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95620</id>
    <revision>
      <id>653154</id>
      <parentid>404675</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:05:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4659" sha1="1uwrvm03x18ayy14m9p6c5ujfpvbrts" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы                 = The Terminator
| Сүрөтү                = 
| Сүрөттүн аталышы              = 
| Режиссеру             = [[Жеймс Кэмерон]]
| Продюсер             = [[Гейл Анна Херд]]
| Жазуучу               = {{Жөнөкөй тизме|
* Жеймс Кэмерон
* Гейл Анна Хөрд
}}
| Тартылгандар             = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Арнолд Шварценеггер]]
* [[Майкл Бин]]
* [[Линда Хэмилтон]]
* [[Пол Уинфилд]]
}}
| Музыкасы                = [[Брэд Фидел]]
| Оператору       = [[Адам Гринберг]]
| Редактору              = [[Марк Голдблатт]]
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Hemdale Film Corporation|Hemdale]]
* [[Pacific Western Productions]]
* Cinema '84}}
| Жайылтуучу          = [[Orion Pictures]]
| Чыккан жылы             = {{башталган дата|1984|10|26}}
| Узактыгы              = 107 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 107:01--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/terminator-1970-4 | title=The Terminator | publisher=[[British Board of Film Classification]] | accessdate=October 3, 2014 | archive-date=2014-10-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141006105024/http://bbfc.co.uk/releases/terminator-1970-4 | dead-url=yes | archivedate=2014-10-06 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006105024/http://bbfc.co.uk/releases/terminator-1970-4 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү              = {{Өлкө желеги|АКШ}}&lt;ref&gt;http://lumiere.obs.coe.int/web/film_info/?id=18093&lt;/ref&gt;&lt;ref name=afi&gt;{{cite web|url=http://www.afi.com/members/catalog/DetailView.aspx?s=&amp;Movie=57224|title=The Terminator|location=[[American Film Institute]]|access-date=15 November 2016}}&lt;/ref&gt;
| Тили             = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети               = $6.4 млн&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=terminator.htm |title=The Terminator (1984) |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=October 3, 2014}}&lt;/ref&gt;
| Киреше                = $78.3 млн
}} 
'''&quot;Терминатор&quot;''' ({{lang-en|The Terminator}}) - 1984-жылы [[Жеймс Кэмерон]] тарткан америкалык [[Илимий фантастика|илимий фантастикалык]] тасма. Пост-апокалипсистик келечекте машиналарга каршы чыга турган Сара Коннордун ([[Линда Хэмилтон]]) баласын өлтүрүү үчүн 2029-жылдан 1984-жылга жөнөтүлгөн киши өлтүрүүчү киборг Терминаторду [[Арнолд Шварценеггер]] аткарат. Келечектеги жоокер Кайл Риз ([[Майкл Бин]]) Коннорду коргоо үчүн өткөн мезгилге жөнөтүлөт. Сценарийин жазган Кэмерон менен Гейл Анна Хөрд. &quot;Hemdale Film Corporation&quot; аткаруучу продюсерлери Дерек Гибсон жана Жон Дэли тасманы каржылоо жана өндүрүү иштерин камсыздашкан.

АКШда эки жума бою эң көп көрүлгөн тасма Кэмерон жана Шварценеггердин ийгиликке жетишине шарт түзгөн. Тасманын ырааттуу уланышы, уруш сценалары жана Шварценеггердин аткаруу чеберчилиги киносынчылардын мактоосуна арзыган. Тасманын ийгилик жаратуусу дагы төрт уландысын (&quot;[[Терминатор 2: Акыр заман]]&quot;, &quot;[[Терминатор 3: Машиналардын көтөрүлүшү]]&quot;, &quot;[[Терминатор: Куткаруу]]&quot; жана &quot;[[Терминатор: Генезис]]&quot;) тартканга түрткү болгон. 2008-жылы &quot;Терминатор&quot; Конгресс китепканасы тарабынан &quot;маданий, тарыхый же эстетикалык баалуу&quot; деп табылып, Улуттук кино реестринде сактоо үчүн тандалып алынган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар == Аскат Сулайманов

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:Илимий фантастика‎]]
[[Категория:1984-жыл]]</text>
      <sha1>1uwrvm03x18ayy14m9p6c5ujfpvbrts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>12 Маймыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95621</id>
    <revision>
      <id>653050</id>
      <parentid>471642</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4070" sha1="1de5ar0ges18jxwcsbuxx8tue1ffjwz" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = 12 Monkeys
| Сүрөтү          = 
| alt            = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Терри Гиллиам]]
| Продюсер       = [[Чарлз Ровен]]
| Сценарийи     = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Дэвид Пеоплс]]
* [[Жанет Пеоплс]]}}
| Негизинде       = {{Негизинде|''[[Учуу тилкеси]]&lt;br&gt;({{lang-fr|La Jetée}})''|[[Крис Маркер]]}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Брүс Уиллис]]
* [[Мэделин Стоу]]
* [[Брэд Питт]]
* [[Кристофер Пламмер]]}}
| Музыкасы          = [[Пол Бакмастер]]
| Оператору = [[Рожер Пратт]]
| Редактору        = [[Мик Одсли]]
| Студия         = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Atlas Entertainment]]
* Classico}}
| Жайылтуучу    = [[Universal Studios|Universal Pictures]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|1995|12|29}}
| Узактыгы        = 129 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 129:18--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/twelve-monkeys-1970-6 | title=''TWELVE MONKEYS'' (15) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=February 1, 1996 | accessdate=June 3, 2015 | archive-date=2014-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141019154735/http://www.bbfc.co.uk/releases/twelve-monkeys-1970-6 | dead-url=yes | archivedate=2014-10-19 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141019154735/http://www.bbfc.co.uk/releases/twelve-monkeys-1970-6 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $29.5 млн
| Киреше          = $168.8 млн
}} 
'''&quot;12 Маймыл&quot;''' ({{lang-en|Twelve Monkeys}}, {{lang-ru|12 обезьян}}) - он эки маймыл деген ат менен да белгилүү. 1995-жылы Америкада тартылган нео-нуар [[Илимий фантастика|илимий-фантастикалык]] тасма. Режиссеру [[Терри Гиллиам]] 1962-жылы тартылган [[Крис Маркер|Крис Маркердин]] &quot;[[Учуу тилкеси]]&quot; кыска метраждуу тасмасынан таасирленип тасма жараткан. Тартылгандар: [[Брүс Уиллис]], [[Мэделин Стоу]], ал эми экинчи пландагы оюнчулар: [[Брэд Питт]], [[Кристофер Пламмер]] жана [[Дэвид Морс]]. &quot;[[Universal Studios]]&quot; &quot;Учуу тилкеси&quot; тасмасынын укугун толук метраждуу тасма тартуу үчүн алгандан кийин Дэвид жана Жанет Пиипл сценарий жазуу үчүн чакырылган.

Гиллиамдын жетекчилиги астында &quot;Universal&quot; тасмага $ 29,5 млн каражат бөлгөн. Тасма тартуу 1995-жылдын февралдан майга чейин созулган. Тасманын көпчүлүк бөлүгү сценарийде сүрөттөлгөндөй Филаделфия жана Балтимордо тартылган.

Тасма киносынчылардын мактоосуна татуу менен дүйнөлүк аренадан $168 млн киреше тапкан. Питт Оскардан &quot;Эң мыкты экинчи пландагы актер&quot; сыйлыгына көрсөтүлгөн жана аткарган ролу үчүн &quot;[[Алтын глобус]]&quot; сыйлыгын утуп алган. Тасма &quot;Сатурн&quot; сыйлыгынын ар кандай категориясына көрсөтүлгөн жана утуп алган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:1995-жыл]]</text>
      <sha1>1de5ar0ges18jxwcsbuxx8tue1ffjwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аткарылгыс миссия: Арбак протоколу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95624</id>
    <revision>
      <id>653075</id>
      <parentid>465384</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:41:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5488" sha1="bxbk0f84h0eqkwjksrajj9s5gt9jltq" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = 
| Сүрөтү          = 
| alt            = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Брэд Бөрд]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Том Круз]]
* [[Жеффри Жейкоб Абрамс]]
* [[Брайан Бөрк]]
}}
| Жазуучу         = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Жош Аппелбаум]]
* [[Андре Немец]]
}}
| Негизинде       = {{Негизинде|''[[Миссия: Аткарылгыс]]''|[[Брүс Геллер]]}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* Том Круз
* [[Жереми Реннер]]
* [[Саймон Пегг]]
* [[Пола Паттон]]&lt;!-- These actors are listed as they are on the film poster. Please do not add anyone else. Thanks. --&gt;
}}
| Музыкасы          = [[Майкл Жаккино]]
| Оператору = [[Роберт Элсвит]]
| Редактору        = [[Пол Хирш|Пол Хирш]]
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Bad Robot Productions]]&lt;ref name=afi&gt;{{cite web|url=http://www.afi.com/members/catalog/DetailView.aspx?s=&amp;Movie=68326|title=Mission: Impossible - Ghost Protocol|work=[[American Film Institute]]|accessdate=February 18, 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[Skydance Productions]]
}}
| Жайылтуучу    = [[Paramount Pictures]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2011|12|07|[[Дубай Эл-аралык кинофестивалы]]|2011|12|16|АКШ}}&lt;!--- per [[WP:FILMRELEASE ---&gt;
| Узактыгы        = 133 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 133:00--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/mission-impossible-ghost-protocol-2011-1 | title=''MISSION: IMPOSSIBLE - GHOST PROTOCOL'' (12A) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=December 7, 2011 | accessdate=August 2, 2015 | archivedate=2016-10-21 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20161021001052/http://bbfc.co.uk/releases/mission-impossible-ghost-protocol-2011-1}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $145 млн&lt;ref name=mojo&gt;{{cite web|title=Mission:Impossible – Ghost Protocol Box Office Data|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=mi4.htm|publisher=Box Office Mojo|accessdate=March 15, 2012}}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $694.7 млн
}} 
'''&quot;Аткарылгыс миссия: Арбак протоколу&quot;''' ({{lang-en|Mission: Impossible – Ghost Protocol}}, {{lang-ru|Миссия невыполнима: Протокол Фантом}})- 2011-жылы [[Брэд Бөрд]] тарткан, Жош Аппелбаум жана Андре Немец жазган америкалык жоруктуу уруш тасмасы. Бул тасма &quot;Миссия: Аткарылгыс&quot; сериясынын 4-чыгарылышы. Тасма Брэд Бөрддүн алгачкы жандуу уруш тасмасы. Тасмага тартылгандар: кайра эле Аткарылгыс Миссия Күчтөрүнүн (АМК) агенти Итан Хантты ойногон [[Том Круз]] жана ошондой эле [[Жереми Реннер]], [[Саймон Пегг]], Пола Паттон. Тасманын [[Продюсер|продюсерлери]] Круз, Ж.Ж. Абрамс (3-чыгарылыштын режиссеру) жана Брайан Бөрк. 1-чыгарылыштан редактор Пол Хирш жана визуалдык таасир жетекчиси Жон Нолл бул тасманы жаратууда да өз салымдарын кошушкан жана сериянын ичинен кээ бир жерлерде [[IMAX]] камерасын колдонгон алгачкы чыгарылыш болуп эсептелет. Тасманы Түндүк Америкада 2011-жылы 16-декабрда &quot;[[Paramount Pictures]]&quot; жарыкка чыгарган жана ийгиликтүү сатылуу менен киносынчылардын алкышына татыган. &quot;Арбак протоколу&quot; сериянын ичинен жана Круз катышкан эң көп кирешелүү тасма деп табылган.

Тасманын музыкасын [[Майкл Жаккино]] жазган. 3-чыгарылыштын музыкасын да ушул композитор жазган жана Бөрд менен &quot;Ынанылгыстар&quot; жана &quot;[[Рататуй]]&quot; тасмаларында да биргелешип иштешкен. Башка чыгарылыштардагыдай эле тасманын музыкасы телесериалдагы Лало Шифриндин тематикасынан таасирленген. Жаккино &quot;Лало укмуш жаз композитору. Ал чыгарган чыгармалардай эч ким чыгара албайт, бирок андан таасир алса болот&quot; деп стилистикалык таасирди баса белгилеп кеткен. Саундтрек альбомду Варес Сарабанд 2012-жылы 10-январда чыгарган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2011-жыл чыккан тасмалар‎]]</text>
      <sha1>bxbk0f84h0eqkwjksrajj9s5gt9jltq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алдамчылык иллюзиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95626</id>
    <revision>
      <id>653065</id>
      <parentid>387063</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:26:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4913" sha1="0jpe13p9bjkvv0jjmw1n81nddye5hkd" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Now You See Me
| Сүрөтү          = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Луи Летере]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Бобби Коэн]]
* [[Алекс Куртцман]]
* [[Роберто Орси]]
}}
| Сценарийи     = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Эд Соломон]]
* [[Боаз Якин]]
* Эдуард Рикорт
}}
| story          = {{Жөнөкөй тизме|
* Боаз Якин
* Эдуард Рикорт
}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Жесси Айзенберг]]
* [[Марк Руффало]]
* [[Вуди Харрелсон]]
* [[Мелани Лоран]]
* [[Айла Фишер]]
* [[Дэвид Франко]]
* [[Майкл Кейн]]
* [[Морган Фримен]]
}}
| Музыкасы          = [[Брайан Тайлер|Брайан Тайлер]]
| Оператору = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Митчелл Амундсен]]
* [[Ларри Фоң]]
}}
| Редактору        = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Роберт Лейтон|Роберт Лейтон]]
* Винсент Тэбэйллон
}}
| Студия         = [[K/O Paper Products]]
| Жайылтуучу    = [[Summit Entertainment]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2013|05|21|[[Нью-Йорк|Нү-Йорк]]|2013|05|31|АКШ}}
| Узактыгы        = 115 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 115:12--&gt;&lt;ref name=&quot;bbfc&quot;&gt;{{cite web|title=''NOW YOU SEE ME'' (12A)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/now-you-see-me-2013-1|work=[[British Board of Film Classification]]|date=May 28, 2013|accessdate=May 28, 2013|archive-date=2014-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109024731/http://www.bbfc.co.uk/releases/now-you-see-me-2013-1|dead-url=yes|archivedate=2014-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141109024731/http://www.bbfc.co.uk/releases/now-you-see-me-2013-1}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $75 млн&lt;ref name=&quot;latimes&quot;&gt;{{cite web|last=Kaufman |first=Amy |url= http://www.latimes.com/entertainment/envelope/cotown/la-et-ct-box-office-after-earth-fast-furious-20130530,0,0946475.story |title='Fast &amp; Furious 6' to speed past 'After Earth' at the box office |work=Лос-Анжелес Times | quote = &quot;Now You See Me&quot; cost roughly $75 млн |accessdate=June 2, 2013}}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $351.7 млн
}} 
'''&quot;Алдамчылык иллюзиясы&quot;''' ({{lang-en|Now You See Me}}, {{lang-ru|Иллюзия обмана}}) - 2013-жылы Луи Летерье тарткан, Боаз Якин жана Эдуард Рикорт жазган америкалык триллер тасмасы. Тасмага тартылгандар: [[Жесси Айзенберг]], [[Марк Руффало]], [[Вуди Харрелсон]], [[Мелани Лорент]], [[Айла Фишер]], [[Дейв Франко]], [[Майкл Кейн]] жана [[Морган Фримен]]. Тасмада ЧФБнун (Чалгындоо Федералдык Бюросу) агенти жана эл аралык полиция детективи элге өнөрүн тартуулоо учурунда банкты тоноп, тонолгон акчаны көрүүчүлөргө чачкан иллюзионисттер тобун колго түшүрүү окуясын баяндайт. 

Тасманы &quot;[[Summit Entertainment]]&quot; 2013-жылы 31-майда расмий түрдө АКШда жарыкка чыгаргандан мурун [[Нью-Йорк|Нү-Йоркто]] 2013-жылы 21-майда бетачары өткөн. Тасма киносынчылардын ар тараптуу пикирлерине дуушар болгонуна карабастан $75 млн бюджети менен $351.7 млн киреше тапкан. Тасма 2014-жылы &quot;People's Choice&quot; сыйлыгынын &quot;Тандалма триллер тасма&quot; наамын алган. Ошондой эле &quot;Empire&quot; сыйлыгынын &quot;Эң мыкты триллер&quot; наамын, &quot;Сатурн&quot; сыйлыгынын &quot;Эң мыкты триллер тасма&quot; жана &quot;Эң мыкты музыка&quot; наамын уткан. Тасманын уландысы 2016-жылы 10-июнда жарыкка чыккан.

Тасманын расмий саундтрегин Брайан Тайлер жазган. Ал эми &quot;Glassnote Records&quot; 2013-жылы 28-майда санариптик көчүрмөгө жана сатыкка чыгарган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2013-жыл]]</text>
      <sha1>0jpe13p9bjkvv0jjmw1n81nddye5hkd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акыркы император</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95627</id>
    <revision>
      <id>653063</id>
      <parentid>387615</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5750" sha1="ej0mkaijd9mvkzzv0xvv9iinoel3kwu" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = The Last Emperor
| Сүрөтү          =  
| alt            = 
| Сүрөттүн аталышы        =  
| Режиссеру       = [[Бернардо Бертолуччи]]
| Продюсер       = [[Жереми Томас]]
| Жазуучу         = {{Жөнөкөй тизме|
* Бернардо Бертолуччи
* [[Парк Пиплоу]]
}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Жон Лоун]]
* [[Жоан Чэн]]
* [[Питер О’Тул]]
* [[Ин Жочэн]]
* [[Виктор Воң]]
* [[Деннис Дан]]
* [[Рүичи Сакамото]]
}}
| Музыкасы          = {{Жөнөкөй тизме|
* Рюити Сакамото
* [[Дэвид Бирн]]
* [[Коң Су]]
}}
| Оператору = [[Витторио Стораро]]
| Редактору        = [[Габриэлла Кристиани]]
| Студия         = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Hemdale Film Corporation]]
* [[Recorded Picture Company]]
}}
| Жайылтуучу    = [[Columbia Pictures]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|df=y|1987|10|23|Италия|1987|11|18|Нү-Йорк премьерасы|1987|11|19|Лос-Анжелес премьерасы|1987|12|18|АКШ}}
| Узактыгы        = 163 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 162:46--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/last-emperor-1970-6 | title=''THE LAST EMPEROR'' (15) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=16 November 1987 | accessdate=28 March 2016 | archive-date=2016-04-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160409205001/http://bbfc.co.uk/releases/last-emperor-1970-6 | dead-url=yes | archivedate=2016-04-09 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160409205001/http://bbfc.co.uk/releases/last-emperor-1970-6 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Жөнөкөй тизме|
*{{CHN}}
*{{GBR}}
*{{ITA}}
}}
| Тили       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Англис тили|Англис]]
* [[Мандарин тили|Мандарин]]
* [[Жапон тили|Жапон]]
}}
| Бюджети         = $23.8 млн&lt;ref name=&quot;timemag&quot;/&gt;
| Киреше          = $44 млн&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=lastemperor.htm |title=The Last Emperor |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date= |website= |publisher=[[Box Office Mojo]] |access-date=September 29, 2016 |quote=}}&lt;/ref&gt;
}} 
'''&quot;Акыркы император&quot;''' ({{lang-it|L'ultimo imperatore}}, {{lang-en|The Last Emperor}}, {{lang-ru|Последний император}}) - 1987-жылы тартылган британия-италиялык [[Кытай|Кытайдын]] акыркы императору Пуйинин жашоосу тууралуу эпикалык автобиографиялык тасма. Сценарийин акыркы император Пуйинин өмүр баянына таянып [[Марк Пепло]] жана [[Бернардо Бертолуччи]] жазып чыккан. Продюсери Жереми Томас, режиссеру Бертолуччи, ал эми 1987-жылы жарыкка чыгарган &quot;[[Columbia Pictures]]&quot;. Пуйинин жашоосу балачагынан такка отуруп, Коммунист партияга туткун болгонго чейин сүрөттөлгөн.

Тасмага тартылгандар: [[Жон Лоун]] (Пуйи), [[Жоан Чэн]], Питер О'Тул, Жочэн Ин, Виктор Воң, Деннис Дун, Рүичи Сакамото, Мэгги Хан, Рик Яң, Вивиан Ву жана Чен Кайге. Тасма Кытай Эл Республикасы тарабынан тартууга берилген саамалык Батыш тасмасы болуп эсептелет. Тасма Оскардын &quot;Эң мыкты тасма&quot;, &quot;Эң мыкты режиссер&quot; сыяктуу 9 сыйлыгын утуп алган.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Сыйлыктар ==
60-Оскарда тасма көрсөтүлгөн 9 наамдын баарын утуп алган:
* Эң мыкты тасма (Жереми Томас)
* Эң мыкты режиссер (Бернардо Бертолуччи)
* Эң мыкты коюлган сүрөт (Фердинандо Скарфиотти, Бруно Цезари жана Освалдо Десидери)
* Эң мыкты оператор (Витторо Стораро)
* Эң мыкты костюм дизайны (Жеймс Акесон)
* Эң мыкты монтаж (Габриела Кристиани)
* Эң мыкты музыка (Рюичи Сакамото, Дэвид Бөрн жана Коң Су)
* Эң мыкты үн (Билл Роу жана Иван Шэррок)
* Эң мыкты сценарий (Марк Пепло жана Бернардо Бертолуччи)
45-&quot;Алтын глобус&quot; сыйлыктары:
* Эң мыкты драмалык тасма
* Эң мыкты режиссер
* Эң мыкты музыка
* Эң мыкты сценарий
Башка сыйлыктар:
* Эң мыкты тасма (Дэвид Донателло)
* Эң мыкты режиссер (Дэвид Донателло)
* Эң мыкты сценарий (Дэвид Донателло)
* Эң мыкты режиссер (Настро д'Аргенто)
* АКШ режиссердор &quot;Гильдия&quot; сыйлыгы
== Шилтемелер ==
[[Категория:1987-жыл]]
[[Категория:Италия тасмалары]]
[[Категория:Кытай тасмалары]]
[[Категория:Британ тасмалары]]</text>
      <sha1>ej0mkaijd9mvkzzv0xvv9iinoel3kwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каар (тасма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95638</id>
    <revision>
      <id>653110</id>
      <parentid>396765</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5142" sha1="0qx9gesff1owkrekvnmpw7a36bddr2q" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Fury
| Сүрөтү          = 
| alt            = Staring into the distance, a dishevelled soldier stands in front of a tank, with &quot;Fury&quot; written on the gun barrel and other soldiers leaning/sitting on and around it.
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Дэвид Эйер]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Билл Блок]]
* [[Жон Лешер |Жон Лешер]]
* Алекс Отт
* Этан Смит
* [[Брэд Питт]]
* Дэвид Эйер }}
| Жазуучу         = Дэвид Эйер
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* Брэд Питт
* [[Логан Лерман]]
* [[Шайа Лабаф]]
* [[Майкл Пеня]]
* [[Жон Бернтал]]
* [[Жейсон Айзекс]]
* [[Скотт Иствуд]] }}
| Музыкасы          = [[Стивен Прайс |Стивен Прайс]]
| Оператору = [[Роман Васянов]]
| Редактору        = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Доди Дорн]]
* [[Жей Кэссиди]]}}
| Студия         = {{Жөнөкөй тизме|
* Le Grisbi Productions
* [[QED International]]
* LStar Capital
* Crave Films
* [[Plan B Entertainment|Plan B]] }}
| Жайылтуучу    = [[Columbia Pictures]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2014|10|15|[[Newseum]]|2014|10|17|АКШ}}
| Узактыгы        = 134 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 134:27--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/fury-film | title=''FURY'' (15) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=October 7, 2014 | accessdate=October 8, 2014 | archive-date=2014-10-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141013181455/http://www.bbfc.co.uk/releases/fury-film | dead-url=yes | archivedate=2014-10-13 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141013181455/http://www.bbfc.co.uk/releases/fury-film }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.amctheatres.com/movies/fury | title=AMC Theatres: Fury | work=[[AMC Theatres]] | accessdate=October 6, 2014}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Улуу Британия}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Fury (2014)|url=http://explore.bfi.org.uk/54249726d254c|publisher=[[British Film Institute]]|accessdate=December 29, 2014|archive-date=2015-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906124616/http://explore.bfi.org.uk/54249726d254c|dead-url=yes|archivedate=2015-09-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906124616/http://explore.bfi.org.uk/54249726d254c}}&lt;/ref&gt;
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $68 млн&lt;ref name=&quot;mojo&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=fury2014.htm |title=Fury (2014) |website=Box Office Mojo |accessdate=December 18, 2014}}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $211.8 млн&lt;!--Keep this number truncated--&gt;&lt;ref name=&quot;mojo&quot;/&gt;
}} 
'''&quot;Каар&quot;''' ({{lang-en|Fury}}, {{lang-ru|Ярость}}) - тасмасын 2014-жылы [[Дэвид Эйер]] жазган жана тарткан. Катышкандар: [[Брэд Питт]], [[Шайа Лабаф]], [[Логан Лерман]], [[Майкл Пеня]], [[Жон Бернтал]] жана [[Жейсон Айзекс]]. Тасмада Экинчи дүйнөлүк согуштун акыркы күндөрүндө фашисттик Германиядагы америкалык танка командасын сүрөттөйт. Айер өз үйбүлөсүндөгү согушка катышкан ардагерлерден, Белтон Купердин &quot;Өлүм капканы&quot; аттуу китебин жана Экинчи дүйнөлүк согуштагы Американын танка күчтөрү жөнүндөгү китептерди окугандан, андан сырткары Европанын танк командасынын кырсыкка чалынгандардын рейтинги жогору болушунан таасирленген. Айер башка Экинчи дүйнөлүк согуш жөнүндөгү драмаларга караганда чындыкты бийигирээк деңгээлде ачууну максат кылган.

Тасма тартуу 2013-жылдын сентябрь айынын башында Хертфортширде башталып, 2013-жылы 30-сентябрда Оксфордширде тартылган сүрөттөр менен коштолгон. Тасма тартуу бир эле жерде эмес Оксфорд шаары сыяктуу ар кандай жерде тартылып, бир жарым айга созулган жана 13-ноябрда бүткөн. &quot;Каар&quot; 2014-жылдын 17-октябрында жарык көргөн.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:Британ тасмалары]]
[[Категория:2014-жыл чыккан тасмалар]]</text>
      <sha1>0qx9gesff1owkrekvnmpw7a36bddr2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зыянсыз жалган</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95651</id>
    <revision>
      <id>653105</id>
      <parentid>387361</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4280" sha1="mqw5m0n27alwgxiyjrhagffs3pe8i1x" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = The Good Lie
| Сүрөтү          = 
| alt            = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Филипп Фалардо]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Рон Ховард]]
* [[Брайан Грейзер]]
* Карен Кхела
* Молли Смит
* [[Тад Лакинбилл]]
* Трент Лакинбилл
}}
| Жазуучу         = [[Маргарет Нэгл]]
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Риз Уизерспун]]
* Арнолд Осең
* [[Жер Даани]]
* [[Эммануел Жал]]
* [[Кори Столл]]
* [[Сара Бэйкер]]
* Куоз Вил
}}
| Музыкасы          = Мартин Леон
| Оператору = Роналд Плант
| Редактору        = [[Ричард Комо]]
| Студия         = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Alcon Entertainment]]
* [[Imagine Entertainment]]
* [[Black Label Media]]
* [[Reliance Entertainment]]
}}
| Жайылтуучу    = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Warner Bros. Pictures]] (АКШ)
* [[Summit Entertainment]] (Эл аралык)
}}
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2014|09|07|[[Эл-аралык Торонто кинофестивалы|TIFF]]|2014|10|03|ref1=&lt;ref&gt;{{cite web |title= Риз Уизерспун's ‘The Good Lie’ Set for Sept. 10 by Warner Bros. |work= The Wrap |publisher= The Wrap News Inc. |first= Todd |last= Cunningham |date= January 15, 2014 |url= http://www.thewrap.com/johnny-depps-transcendence-release-moved-warner-bros/ }}&lt;/ref&gt;}}
| Узактыгы        = 110 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 109:52--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/good-lie-film | title=''THE GOOD LIE'' (12A) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=June 27, 2014 | accessdate=December 12, 2014 | archive-date=2014-12-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141213141233/http://bbfc.co.uk/releases/good-lie-film | dead-url=yes | archivedate=2014-12-13 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141213141233/http://bbfc.co.uk/releases/good-lie-film }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Жөнөкөй тизме|
* {{Өлкө желеги|АКШ}}&lt;ref name=bfi&gt;{{cite web|url=http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/53c99d8e015dc|title=The Good Lie (2014)|work=[[British Film Institute]]|accessdate=May 7, 2016|archivedate=2016-08-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160808223817/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/53c99d8e015dc}}&lt;/ref&gt;
* {{Өлкө желеги|Индия}}&lt;ref name=bfi/&gt;
}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = 
| Киреше          = $3.2 млн&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&amp;id=goodlie.htm |title=The Good Lie (2014) |website=Box Office Mojo |accessdate=March 6, 2015}}&lt;/ref&gt;
}} 
'''&quot;Зыянсыз жалган&quot;''' ({{lang-en|The Good Lie}}, {{lang-ru|Ложь во спасение}}) - 2014-жылы [[Филипп Фалардо]] тарткан [[Америка Кошмо Штаттары (АКШ)|Америка]]-[[Индия]] тасмасы. Сценарийин жазган [[Маргарет Нэгл]]. [[Атланта]], [[Грузия]] жана Түштүк Африкада тартылган тасмага [[Риз Уизерпун]], [[Арнолд Осең]], [[Жер Даани]], Эммануел Жал, [[Кори Стол]] жана Сара Бейкер катышат. 2014-жылы 3-октябрда тасма жарыкка чыгаардын алдында ошол эле жылы Торонто эл аралык кинофестивалында тасмалардын өзгөчө бетачарында көрсөтүлгөн. Ушул эле жылдын 22-октябрында Гринвич эл аралык кинофестивалында Американын ЮНИСЕФ фонду үчүн көрсөтүлгөн.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:Индия тасмалары]]
[[Категория:2014-жыл чыккан тасмалар]]</text>
      <sha1>mqw5m0n27alwgxiyjrhagffs3pe8i1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апокалипсис (тасма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95652</id>
    <revision>
      <id>653072</id>
      <parentid>358313</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4661" sha1="3ynloips22wu3idbm0lj3xg5hvnqdvr" xml:space="preserve">{{Тасма 
| Аталышы           = Apocalypto
| Сүрөтү          = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Мел Гибсон]]
| Продюсер       = {{белгиси жок тизме|Мел Гибсон|[[Брүс Дейви]]}}
| Жазуучу         = {{белгиси жок тизме|Мел Гибсон|[[Фархад Сафиния]]}}
| Тартылгандар       = {{белгиси жок тизме|[[Руди Яңблад]]|[[Раул Трухило]]|[[Майра Сербуло]]|Далия Эрнандез|Иан Уриел|[[Херардо Тарасена]]|Родолфо Паласиос|Бернардо Руиз Хуарез|Аммел Родриго Мендоза|Рикардо Диаз Мендоза|[[Израэл Контрерас]]}}
| Музыкасы          = [[Жеймс Хорнер]]
| Оператору = [[Дин Семлер]]
| Редактору        = [[Жон Райт |Жон Райт]]
| Студия         = [[Touchstone Pictures]]&lt;br/ &gt;[[Icon Productions]]
| Жайылтуучу    = [[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures Distribution]]
| Жыл     = {{башталган дата|2006|12|8}}
| Узактыгы        = 138 мүн.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Apocalypto|url=http://www.bbfc.co.uk/AFF219271/|publisher=[[British Board of Film Classification]]|accessdate=January 29, 2012|archivedate=2020-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200819094730/https://www.bbfc.co.uk/releases/apocalypto-2007-0}}&lt;/ref&gt; 
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Юкатек Майа]]
| Бюджети         = $40 млн&lt;ref name=&quot;boxofficemojo.com&quot;&gt;http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=apocalypto.htm&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $120.7 млн&lt;ref name=&quot;boxofficemojo.com&quot;/&gt;
}} 
'''&quot;Апокалипсис&quot;''' ({{lang-en|Apocalypto}}) - 2006-жылдагы америкалык эпикалык жоруктуу тасма. Режиссер жана продюсери [[Мел Гибсон]]. Сценарийин жазган [[Фархад Сафиния]]. Тасмага жергиликтүү мексикалык жана жергиликтүү америкалык [[Руди Яңблад]], Раул Трухило, Майра Сербуло, Далия Эрнандес, Иан Уриел, Херардо Тарасена, Родолфо Паласиос, Бернардо Руиз Хуарез, Аммел Родриго Мендоза, Рикардо Диаз Мендоза жана Исраел Контрерас аттуу актерлор катышышкан. Гибсондун &quot;Христостун азабы&quot; деген аталыштагы мурунку тасмасындагыдай эле тасманын диалогу заманбап тилге жакындаштырылган байыркы тилде болот. Тасмада Майа уруусунун юкатек тили англис жана башка тилдин субтитринин коштоосунда колдонулган. Юкатек тили кээ бир жерлерде Майа тили деп да айтылып жүрөт.

Чындыгында Майанын кыйроосу 600 жыл мурун болгону менен тасманын окуясы 1511-жылдын тегерегиндеги [[Колумбия|Колумбияга]] чейинки Юкатан жана [[Гватемала|Гватемаладагы]] окуяны баяндайт. Окуя Майа цивилизациясынын бүтөөрүнө аз калган мезгилде месо-американын бир уруусунун адамы курмандыкка чалынуудан качып, айылы талкаланып жана барымтага алынып кеткенден кийин өз үйбүлөсүн куткарып калуусунун тегерегинде уланат. Тасма ийгиликтүү сатылып, дүйнөлүк аренадан 120 миллиондон ашык киреше алып келген. Киносынчылар Гибсондун режиссердук эмгегин, [[Диин Семлер|Диин Семлердин]] кинематографиясын жана актерлордун роль аткарууларын мактоо менен көпчүлүгү жылуу пикир айтышкан.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШнын тасмалары]]
[[Категория:2006-жыл чыкканы тасмалар]]</text>
      <sha1>3ynloips22wu3idbm0lj3xg5hvnqdvr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маймылдар планетасынын таң жарыгы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95653</id>
    <revision>
      <id>653139</id>
      <parentid>467499</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T01:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6686" sha1="ejyafq494ntbzzqh82wpe3cqxyf2av2" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Dawn of the Planet of the Apes
| Сүрөтү          = 
| alt            = Caesar brandishes an automatic rifle while astride a rearing horse.
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Мэтт Ривз]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Питер Чернин]]
* Дилан Кларк
* [[Рик Жаффа]]
* [[Аманда Силвер]]
}}
| Жазуучу         = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Марк Бомбэк]]
* Рик Жаффа
* Аманда Силвер
}}
| Негизинде = {{Жөнөкөй тизме|
* {{Негизинде|Каармандардын|Рик Жаффа жана Аманда Силвер}}
* {{Негизинде| ''[[Маймылдар планетасы]]''|[[Пер Бул]]}}
}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Энди Серкис]]
* [[Жейсон Кларк]]
* [[Гэри Олдмен]]
* [[Кери Расселл]]
* [[Тоби Кеббелл]]
* [[Коди Смит-Макфи]]
}}
| Музыкасы          = [[Майкл Жаккино]]
| Оператору = [[Майкл Серезин]]
| Редактору        = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Уилям Хой]]
* Стэн Солфас
}}
| Студия         = {{жөнөкөй тизме |
* [[Чернин Entertainment]]
*[[TSG Entertainment]]
}}
| Жайылтуучу    = [[20th Century Fox]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2014|06|26|[[Palace of Fine Arts]]|2014|07|11|АКШ}}
| Узактыгы        = 130 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 130:16--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=''DAWN OF THE PLANET OF THE APES'' (12A)|url=http://bbfc.co.uk/releases/dawn-planet-apes-film-0|work=[[20th Century Fox]]|publisher=[[British Board of Film Classification]]|date=June 25, 2014|accessdate=June 25, 2014|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714224706/http://bbfc.co.uk/releases/dawn-planet-apes-film-0|dead-url=yes|archivedate=2014-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714224706/http://bbfc.co.uk/releases/dawn-planet-apes-film-0}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/982203/Dawn-of-the-Planet-of-the-Apes/|title=Dawn of the Planet of the Apes (2014) - Overview - TCM.com|work=Turner Classic Movies|accessdate=2017-06-30|archivedate=2017-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625051439/http://www.tcm.com/tcmdb/title/982203/Dawn-of-the-Planet-of-the-Apes/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/dawn-of-the-planet-of-the-apes-v565196|title=Dawn of the Planet of the Apes (2014) - Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast - AllMovie|work=AllMovie}}&lt;/ref&gt;
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $170-$235 млн&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://filmla.com/download.php?file=uploads/2014_FeatureFilm_study_v9_WEB_1461970852&amp;type=pdf|title=2014 Feature Film Study|last=FilmL.A.|first=|date=June 15, 2015|work=|access-date=June 21, 2016|via=|accessdate=2021-08-11|archivedate=2016-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160620090444/http://www.filmla.com/download.php?file=uploads%2F2014_FeatureFilm_study_v9_WEB_1461970852&amp;type=pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://fastlane.louisianaeconomicdevelopment.com/Film/FilmSearchDetails.aspx?ProjNum=YE9uBPmHPjEAwoQwBJgcFQ%3d%3d&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Profit&quot;&gt;{{cite web|url=http://deadline.com/2015/03/dawn-of-the-planet-of-the-apes-profit-box-office-2014-1201390819/|title=No. 8 ‘Dawn of the Planet of the Apes’ – 2014 Most Valuable Blockbuster Tournament|author=Mike Fleming Jr.|work=''[[Deadline.com]]''|date=March 12, 2015|accessdate=October 2, 2016}}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $710.6 млн&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=dawnoftheapes.htm  | title = Dawn of the Panet of the Apes (2014) | publisher = Box Office Mojo | accessdate = November 6, 2015}}&lt;/ref&gt;
}} 
'''&quot;Маймылдар планетасынын таң жарыгы&quot;''' ({{lang-en|Dawn of the Planet of the Apes}}, {{lang-ru|Планета обезьян: Революция}}) - 2014-жылы тартылган америкалык [[Илимий фантастика|илимий-фантастикалык]] тасма. Режиссеру [[Мэтт Ривс]], сценарийин жазган [[Марк Бомбэк]], Рик Жаффа жана Аманда Силвер. Катышкандар: [[Энди Серкис]], [[Жейсон Кларк]], [[Гэри Олдмен]], [[Kери Рассел]], [[Тоби Кеббел]] жана Коди Смит-Макфи. Бул тасма &quot;[[20th Century Fox]]&quot;тун &quot;Маймылдардын чыныгы планетасы&quot; сериялуу тасмасынын кайра жаралуусунан башталган, 2011-жылы тартылган &quot;Маймылдар планетасынын көтөрүлүшү&quot; тасмасынын уландысы. Таң жарыгы көтөрүлүштөн он жылдан кийин жаралган. Окуя кара тумоо адамзатты тыптыйпыл жок кылып салган мезгилде [[Сан-Франциско (Калифорния)|Сан-Францискодо]] бир ууч эл бул кесепеттен аман калуунун жолун издейт. Ал эми Цезарь акыл-эстүү маймыл коомун өзүнө баш ийдирүү менен алек болот.

&quot;Маймылдар планетасынын таң жарыгы&quot; 2014-жылы 11-июлда [[АКШ]] жана [[Канада|Канадада]] жарыкка чыгып, сынчылар тасманын визуалдык таасирин, баянын, багытын, ишке ашышын, музыкалык баасын эмоциялык таасирин мактоого татырлык деп баалашкан. Тасма көп сатылып, дүйнөлүк аренада $710 миллиондон ашуун каражат топтоо менен &quot;Эң мыкты визуалдык таасир&quot; наамындагы Оскар сыйлыгын алган. &quot;Маймылдар планетасы үчүн согуш&quot; деген ат менен чыга турган тасманын үчүнчү чыгарылышы 2017-жылдын 14-июлунда жарыкка чыгат.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2014-жыл чыккан тасмалар]]</text>
      <sha1>ejyafq494ntbzzqh82wpe3cqxyf2av2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карышкырлар менен бий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95658</id>
    <revision>
      <id>653120</id>
      <parentid>387390</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5004" sha1="lrf9wypj1sa3swlq2smkj9pqh62hern" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы                 = Dances with Wolves 
| Сүрөтү                =   
| alt                  =
| Сүрөттүн аталышы              = 
| Режиссеру             = [[Кевин Костнер]]
| Продюсер             = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Жим Уилсон]]
* Кевин Костнер
}}
| Сценарийи           = [[Майкл Блейк]]
| Негизинде             = {{Негизинде|''Карышкырлар менен бий''|Майкл Блейк}}
| Тартылгандар             = {{Жөнөкөй тизме|
* Кевин Костнер
* [[Мэри Макдоннелл]]
* [[Грэм Грин]]
* [[Родни А. Грант]]
}}
| narrator             = &lt;!--- In-character voice overs and narration aren't the same thing ---&gt;
| Музыкасы                = [[Жон Барри]]
| Оператору       = [[Дин Семлер]]
| Редактору              = [[Нейл Трэвис]]
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* Tig Productions
* [[Majestic Films International]]
}}
| Жайылтуучу          = [[Orion Pictures]]
| Чыккан жылы             = {{башталган дата|1990|10|19|[[Uptown Theater]]|1990|11|09|АКШ}}&lt;!--- Per [[WP:FILMRELEASE]] ---&gt;
| Узактыгы              = 181 мүн.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dances with Wolves |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/dances-wolves-1970-5 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |accessdate=July 29, 2015 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620113320/http://www.bbfc.co.uk/releases/dances-wolves-1970-5 |dead-url=yes |archivedate=2017-06-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620113320/http://www.bbfc.co.uk/releases/dances-wolves-1970-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;236 мүн. ({{small|алтернативдүү версия}})
| Өлкөсү              = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили             = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Англис тили|Англис]]
* [[Лакота тили|Лакота]]
* [[Пауни тили|Пауни]]
}}
| Бюджети               = $22 млн&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{cite web |title=Dances with Wolves (1990) |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=danceswithwolves.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=July 29, 2015}}&lt;/ref&gt;
| Киреше                = $424.2 млн&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;/&gt;
}} 
'''«Карышкырлар менен бий»''' ({{lang-en|Dances with Wolves}}, {{lang-ru|Танцующий с волками}}) - 1990-жылы [[Америка Кошмо Штаттары (АКШ)|Америкада]] жарык көргөн вестерн жанрындагы тасма. Режиссеру жана продюсери [[Кевин Костнер]], тасмада башкы ролду да өзү жараткан. Фильм [[Майкл Блейк|Майкл Блейктин]] ушул эле аталыштагы 1988-жылы жазган китебинин ылайыкташтырылган түрү. Тасмада Бириккен армия лейтенанты Американын чек арасына аскердик жумуш издеп барганы жана түпкү лакота эли менен болгон мамилелери тууралуу баяндалат.

Костнер тасманы 15 млн долларлык бюджет менен тарта баштаган. «Карышкырлар менен бийдин» тартылышына чоң сумма сарпталган жана ал Оскар киносыйлыгынын «Эң мыкты тасма» номинациясы менен кошо жети байгесин алып кеткен. Андан тышкары Алтын глобустун «Эң мыкты тасма — драма» сыйлыгына татыган. Фильмдеги көпчүлүк диалогдор лакота тилинде жүрөт жана англисче субтитр менен коштолот. Кино Түштүк Дакота менен Вайомингде тартылып, Синт Глеска университетинин Лакота таануу бөлүмүнүн башчысы Альберт Уайт Хат тарабынан которулган.

Тасма Голливуддагы вестерн жанрындагы кинонун кайра жаралышына салым кошот деп таанылган. 2007-жылы «Карышкырлар менен бий» Конгресс китепканасы тарабынан «маданий, тарыхый же эстетикалык жактан маанилүү» деп табылып, АКШнын Улуттук кинотасмалардын реестрине киргизилген.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:1990-жыл]]</text>
      <sha1>lrf9wypj1sa3swlq2smkj9pqh62hern</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кабарчыга өлүм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95660</id>
    <revision>
      <id>653111</id>
      <parentid>493874</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5723" sha1="rt3jed9x70xde7wqe1ow1ryveygdqjt" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Kill the Messenger
| Сүрөтү           =
| alt            = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Майкл Куэста]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
* Памела Абди
* Наоми Деспрес
* [[Жереми Реннер]]
* [[Скотт Стубер]]}}
| Жазуучу         = [[Питер Ландесман]]
| Негизинде       = {{Негизинде|'''''Кабарчыга өлүм'''''|Николас Шу&lt;br /&gt;''[[Дарк Алианс]]''&lt;br /&gt; [[Гэри Уэбб]]}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Жереми Реннер]]
* [[Розмари Деуитт]]
* [[Рэй Лиотта]]
* [[Тим Блейк Нелсон]]
* [[Барри Пеппер]]
* [[Оливер Плэтт]]
* [[Майкл Шин]]
* [[Майкл К. Уилямс]]
* [[Мэри Элизабет Уинстэд]]
* [[Энди Гарсиа]]}}
| Музыкасы          = [[Натан Жонсон]]
| Оператору = [[Шон Боббитт]]
| Редактору        = Брайан А. Кейтс
| Студия         = {{Жөнөкөй тизме|
* Bluegrass Films
* The Combine}}
| Жайылтуучу    = [[Focus Features]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2014|10|10}}
| Узактыгы        = 112 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 112:20--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/kill-messenger-film | title=''KILL THE MESSENGER'' (15) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=February 10, 2015 | accessdate=February 10, 2015 | archive-date=2018-01-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180120065949/http://www.bbfc.co.uk/releases/kill-messenger-film | dead-url=yes | archivedate=2015-02-11 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211054922/http://www.bbfc.co.uk/releases/kill-messenger-film }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $5 млн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.the-numbers.com/movie/Kill-the-Messenger#tab=summary |accessdate=2017-06-30 |archivedate=2021-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225042414/https://www.the-numbers.com/movie/Kill-the-Messenger#tab=summary }}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $2.5 млн&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&amp;id=killthemessenger.htm |title=Kill the Messenger (2014) |website=Box Office Mojo |accessdate=December 30, 2014}}&lt;/ref&gt;
}} 
'''«Кабарчыга өлүм»''' ({{lang-en|Kill the Messenger}}, {{lang-ru|Убить гонца}}) - Америкада 2014-жылы жарыкка чыккан криминалдык триллер. Режиссёру [[Майкл Куэста]], сценарийин жазган [[Питер Ландесман]]. Тасма ушул эле аталыштагы Ник Шунун китеби менен Гари Уеббдин Борбордук чалгындоо башкармалыгынын (БЧБ) кокаин аткезчилигине каршы күрөшү тууралуу баяндаган «Көмүскө биримдик» китебине негизделип тартылган. Кинотасмада [[Жереми Реннер]] башкы ролду жаратып, ага өзү алгачкы жолу продюсерлик да кылган. Фильм 2014-жылдын 10-октябрында экранга чыккан.

== Сюжети ==
Журналист Гари Уеббдин башынан өткөргөн окуясына негизделген тасма 1990-жылдардын ортолорунда ишке ашат. Никарагуадагы көтөрүлүшчүлөрдү жашырын түрдө каржылаш үчүн [[АКШ|АКШга]] кокаин ташуу аракеттерине БЧБнын ыктымал катыштыгы бар экенин Уебб ачып чыгат. Уеббге алыс турушун талап кылып, катуу басым жасаганына карабастан журналист окуяны андан ары иликтөөнү улантып, топтогон далилдеринин негизинде «Көмүскө биримдик» деп аталган макалалардын топтомун коомчулукка жарыялап жиберет. Мунун артынан БЧБ тараптан анын беделин түшүрчү балит жалаа кампаниясы башталат. Журналист өз беделин, үй-бүлөсүн жана жанын сактап калуу үчүн күрөшөт.

== Тартылгандар ==

== Тасма өндүрүшү ==
Тасманын 2014-жылдын 10-октябрында экранга чыга турганын Focus Features ошул эле жылдын 5-мартында жарыялаган.

== Тасманын тартылышы ==
Негизги тасма тартуу иштери 2013-жылдын 16-июлунда АКШнын Жоржия штатындагы Атланта, Кобб жана Дикейтер шаарларында башталган.

== Обону ==
Натан Жонсон тасмага саундтрек жазып, Back Lot Music студиясы бул саундрек кошулган альбомду 2014-жылдын 7-октябрында жарыкка чыгарган.

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2014-жыл чыккан тасмалар]]</text>
      <sha1>rt3jed9x70xde7wqe1ow1ryveygdqjt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баарын өзгөрткөн адам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95738</id>
    <revision>
      <id>653079</id>
      <parentid>338074</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4387" sha1="ns0ad51njiikw4djiv1axvaaj8dh6q4" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Moneyball
| Сүрөтү          = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Беннетт Миллер]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Майкл Де Лука]]
* [[Рэйчел Хоровиц]]
* [[Брэд Питт]] }}
| Сценарийи     = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Стивен Заиллян]]
* [[Аарон Соркин]] }}
| story          = [[Стэн Червин]]
| Негизинде       = {{Негизинде|''[[Moneyball: The Art of Winning an Unfair Game]]''|[[Майкл Лүис]]}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* Брэд Питт
* [[Жона Хилл]]
* [[Филип Сеймур Хоффман]]
}} &lt;!--- per billing block ---&gt;
| Музыкасы          = [[Майкл Данна]]
| Оператору = [[Уолли Пфистер]]
| Редактору        = [[Кристофер Теллефсен]]
| Студия         = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Scott Rudin Productions]]
* [[Michael De Luca Productions]]
* [[Plan B Entertainment]]}}
| Жайылтуучу    = [[Columbia Pictures]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2011|09|09|[[2011 Торонто Эл-аралык кинофестивалы|TIFF]]|2011|09|23|АКШ}}
| Узактыгы        = 133 мүн.&lt;!-- U.S. theatrical release: 133:02 --&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbfc.co.uk/AFF283042 |title=''Moneyball'' (12A) |work=[[British Board of Film Classification]] |date=September 5, 2011 |accessdate=September 9, 2011 |archivedate=2019-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190912190411/https://bbfc.co.uk/releases/moneyball-film}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $50 млн&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/09/brad-pitt-moneyball-dolphin-tale-abduction.html |title=Movie Projector: Брэд Питт vs. 'Lion King,' 'Dolphin Tale' for No.1 |last=Kaufman |first=Amy |work=[[Лос-Анжелес Times]] |date=September 22, 2011 |accessdate=September 22, 2011}}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $110.2 млн&lt;ref name=BOM&gt;[http://boxofficemojo.com/movies/?id=moneyball.htm &quot;Moneyball (2011)&quot;]. ''[[Box Office Mojo]]''. [[Amazon.com]]. Retrieved February 22, 2012.&lt;/ref&gt;
}} 
'''&quot;Баарын өзгөрткөн адам&quot;''' ({{lang-en|Moneyball}}, {{lang-ru|Человек, который изменил всё}}) - 2011-жылы [[Беннет Миллер]] тарткан [[Америка|америкалык ]]спорт драмаcы. Сценарийин [[Стивен Заиллиан]] жана [[Аарон Соркин]] жазган. Тасма [[Майкл Льюис]]тин ушул эле аталыштагы &quot;Окланд Атлетикс&quot; бейсбол командасынын 2002-жылкы сезону жана анын менеджери Билли Биндин оюнчулардын дараметин эсептеп чыгуу менен күчтүү команда түзүү аракети жөнүндөгү документалдуу китебине негизделген.

Тасмада Бин ([[Брэд Питт]]) жана жардамчысы Брэнд ([[Жона Хилл]]) бюджеттин жетишпестигине туш болушуп, таланты бааланбаган оюнчулардын ойногонун статистикага салып эсептеп чыгуу менен жаңы команда түзүшөт. &quot;[[Columbia Pictures]]&quot; 2004-жылы китептин укугун сатып алган.

&quot;Баарын өзгөрткөн адам&quot; 2011-жылы Торонто Эл аралык Фильм Фестивалында көрсөтүлгөн жана ошол эле жылдын 23-сентябрында сын-пикирден өтүп, сатыкка чыккан. Тасма &quot;Эң мыкты актер&quot;, &quot;Эң мыкты экинчи пландагы актер&quot; жана &quot;Эң мыкты тасма&quot; сыяктуу 6 Оскар сыйлыгын уткан.

== Сюжети ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2011-жыл]]</text>
      <sha1>ns0ad51njiikw4djiv1axvaaj8dh6q4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баш кесер (тасма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95782</id>
    <revision>
      <id>653080</id>
      <parentid>338089</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4601" sha1="744vn11cbp5tviwhf0r55sgfhcdutrw" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Sicario
| Сүрөтү          = Sicario (2015) Logo.png
| alt            = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Дени Вилнөв]] 
| Продюсер       = Бэзил Иваник&lt;br&gt;Эдуард Макдоннел&lt;br&gt;Молли Смит&lt;br&gt;[[Тад Лакинбилл]]&lt;br&gt;Трент Лакинбилл
| Жазуучу         = [[Тейлор Шеридан]]
| Тартылгандар       = [[Эмили Блант]]&lt;br&gt;[[Бенисио Дел Торо]]&lt;br&gt;[[Жош Бролин]]&lt;br&gt;[[Виктор Гарбер]]&lt;br&gt;[[Жон Бернтал]]&lt;br&gt;[[Дэниэл Калуя]]
| Музыкасы          = [[Йоханн Йоханнссон]]
| Оператору = [[Рожер Дикинс]]
| Редактору        = [[Жо Уолкер]]
| Студия         = Black Label Media&lt;br&gt;[[Thunder Road Pictures|Thunder Road]]
| Жайылтуучу    = [[Lionsgate Films|Lionsgate]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2015|05|19|[[2015 Cannes Film Festival|Канн]]|2015|09|18|АКШ}}&lt;!-- DON'T PUT LIMITED &amp; NATIONAL; RELEASE IS FOR PREMIERE AND INITIAL RELEASE --&gt;
| Узактыгы        = 121 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 121:11--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/sicario-film | title=''Sicario'' (15) | publisher=[[British Board of Film Classification]] | date=July 27, 2015 | accessdate=July 28, 2015 | archivedate=2016-03-05 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305200820/http://www.bbfc.co.uk/releases/sicario-film}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $30 млн&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-ca-mn-sneaks-sicario-20150906-story.html |title=
Дени Вилнөв returns to morality's shifting line with 'Sicario|work=[[Лос-Анжелес Times]]|accessdate=September 11, 2015}}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $85 млн&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=sicario.htm |title=Sicario (2015) |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=August 10, 2016}}&lt;/ref&gt;
}} 
'''&quot;Баш кесер&quot;''' ({{lang-en|Sicario}}, {{lang-ru|Убийца}}) — 2015-жылы тартылган америкалык криминалдык драма тасма. Режиссеру [[Дени Вилнев]], сценарийдин автору [[Тэйлор Шеридан]]. Башкы каармандардын образдарын жараткандар [[Эмили Блант]], [[Бенисио Дел Торо]] жана [[Жош Бролин]]. Тасмада Американын Федералдык чалгындоо кызматынын (ФЧК, {{lang-en|FBI}}) өз ишине так тыңчысына [[Мексика|мексикалык]] маңзат тобунун катаал жана күчтүү башчысын жок кылуу боюнча мамлекеттик тапшырма берилгени тууралуу баяндалат. &quot;Баш кесер&quot; 2015-жылы [[Канн кинофестивалы |Канн кинофестивалынын]] &quot;Алтын пальма бутагы&quot; сыйлыгы үчүн ат салышкан. АКШда 2015-жылдын 18-сентябрынан тарта чектелген түрдө көрсөтүлүп, ошол эле жылдын 2-октябрынан тарта дүйнө жүзүндө кинотеатрларга чыккан.

Тасма [[&quot;Оскар&quot; сыйлыгы|&quot;Оскар&quot; сыйлыгынын]] &quot;Эң мыкты оператордук иш&quot;, &quot;Эң мыкты музыка&quot; жана &quot;Эң мыкты үн монтажы&quot; наамдарына көрсөтүлгөн. Ошондой эле [[BAFTA]] үч номинациясы, &quot;Эң мыкты экинчи пландагы актер&quot;, &quot;Эң мыкты оператордук иш&quot; жана &quot;Эң мыкты музыка&quot; боюнча да ат салышкан. Тасма Мексикадагы көрүүчүлөр тарабынан башкы окуя орун алган [[Хуарес]] шаарынын чагылдырылганы үчүн сынга алынган. Сиквели же уландысы болгон &quot;Аскер&quot; тасмасын тартуу иштери 2016-жылдын ноябрында башталган.

== Сюжети ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2015-жыл]]</text>
      <sha1>744vn11cbp5tviwhf0r55sgfhcdutrw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нью-Йорк бандалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95899</id>
    <revision>
      <id>653143</id>
      <parentid>484602</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T02:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4432" sha1="dt7pfgok7omj5uuuqdxk1nmawj78y8q" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = Gangs of New York
| Сүрөтү          =  Gangs of New York.png
| alt            =
| border         = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Мартин Скорсезе]]
| Продюсерs      = {{белгиси жок тизме|[[Алберто Грималди]]|[[Харви Вайнштейн]]}}
| Сценарийи     = {{белгиси жок тизме|[[Жей Кокс]]|[[Стивен Заиллян]]|[[Кеннет Лонерган]]}}
| story          = Жей Кокс
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Леонардо Ди Каприо]]
* [[Дэниел Дэй-Лүис]]
* [[Камерон Диас]]
* [[Жим Бродбент]]
* [[Генри Томас]]
* [[Брендан Глисон]]}}
| Музыкасы          = [[Говард Шор]]
| Оператору = [[Михаэл Баллхаус]]
| Редактору        = [[Телма Шунмейкер]]
| Студия         = {{белгиси жок тизме|Alberto Grimaldi Productions|Initial Entertainment Group}}
| Жайылтуучу    = [[Miramax]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|2002|12|20}}
| Узактыгы        = 168 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 167:40--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/gangs-new-york-2003-4 | title=''Gangs of New York'' (18) | publisher=[[British Board of Film Classification]] | date=December 10, 2002 | accessdate=October 5, 2016 | archive-date=2017-08-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170809090655/http://www.bbfc.co.uk/releases/gangs-new-york-2003-4 | dead-url=yes | archivedate=2017-08-09 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20170809090655/http://www.bbfc.co.uk/releases/gangs-new-york-2003-4 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $100 млн&lt;ref name=BOM/&gt;
| Киреше          = $193.8 млн&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=gangsofnewyork.htm |title=Gangs of New York (2002) | work=[[Box Office Mojo]] | accessdate=February 27, 2017}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Нью-Йорк бандалары''' ({{lang-en|Gangs of New York}}, {{lang-ru|Банды Нью-Йорка}}) — 2002-жылы [[Мартин Скорсезе]] тарткан америкалык эпикалык доорду баяндаган драма. Тасма 19-кылымдын ортосунда [[Нью-Йорк]] шаарындагы Файв Пойнт районун чагылдырат. Тасманын сценарийин [[Жэй Кокс]], [[Стивен Зайлиан]] жана [[Кэннез Лонерган]] жазышкан. Тасмадагы окуя 1927-жылы [[Херберт Эсбүри]] жазган &quot;Нью-Йорк бандалары&quot; аттуу чыгармадан эргүү алган. Тасма Синнесита, [[Рим|Римде]] тартылып, &quot;Miramax Films&quot; тарабынан жайылтылган. Ошондой эле ал [[&quot;Оскар&quot; сыйлыгы|&quot;Оскар&quot; сыйлыгынын]] &quot;Эң мыкты тасма&quot; сыяктуу дагы башка тогуз наамына көрсөтүлгөн.

Тасмадагы окуя 1862-жылды сүрөттөп, ойдон чыгарылган банданын лидери &quot;Касап&quot; Биллдин  (Дэниел Дэй-Лүис) окуясын баяндайт. Ал &quot;Твид&quot; (Жим Бродбент) аттуу босстун кол алдында иштеген кылмыш иштери боюнча лидер жана саясий жактан таасирдүү болгон адамдын ролун аткарат. Тасма &quot;Касап&quot; менен тасманын баш каарманы Амстердам Валлон ([[Леонардо Ди Каприо]]) жана анын союздаштары 1863-жылга туш келген Нью-Йорк көтөрүлүшүндөгү катаал согушуусун баяндайт. Тасма 2002-жылы 20-декабрда чыгып, дүйнө жүзү боюнча 193 миллион [[АКШ доллары|АКШ долларын]] тапкан.

== Булактар ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2002-жыл чыккан тасмалар‎]]</text>
      <sha1>dt7pfgok7omj5uuuqdxk1nmawj78y8q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кадимки шектүүлөр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103718</id>
    <revision>
      <id>653112</id>
      <parentid>387375</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:38:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3928" sha1="cmo32tf6f4g926xu1z1119gs71kvj80" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы = The Usual Suspects
| Сүрөтү = 
| alt = 
| Сүрөттүн аталышы = 
| Режиссеру = [[Брайан Сиңер]]
| Продюсер = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Кеннет Кокин]]
* Майкл Макдоннелл
* Брайан Сиңер
}}
| Жазуучу = [[Кристофер Маккуорри]]
| Тартылгандар = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Стивен Болдуин]]
* [[Гэбриэл Бирн]]
* [[Кевин Поллак]]
* [[Пит Постлетуэйт]]
* [[Кевин Спейси]]
* [[Сүзи Амис Камерон]]
* [[Бенисио Дел Торо]]
* [[Жанкарло Эспозито]]}}
| Музыкасы = [[Жон Оттман]]
| Оператору = [[Нүтон Томас Сигел]]
| Редактору = Жон Оттман
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Bad Hat Harry Productions]]
* Blue Parrot
* Spelling Films International
}}
| Жайылтуучу = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Gramercy Pictures]]
* [[PolyGram Filmed Entertainment]]
}}
| Чыккан жылы = {{башталган дата|1995|01|25|[[«Сандэнс» кинофестивалы|Сандэнс]]|1995|08|16|АКШ}}
| Узактыгы = 106 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 105:46--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/usual-suspects-1970-4 | title=''The Usual Suspects'' (18) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=May 26, 1995 | accessdate=May 30, 2014 | archive-date=2016-07-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160701063538/http://www.bbfc.co.uk/releases/usual-suspects-1970-4 | dead-url=yes | archivedate=2016-07-01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160701063538/http://www.bbfc.co.uk/releases/usual-suspects-1970-4 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети = $6 млн
| Киреше = $34.4 млн
}} 
'''&quot;Кадимки шектүүлөр&quot;''' ({{lang-en|The Usual Suspects}}) ―1995-жылы тартылган америкалык нео-нуар мистикалык тасмасы, режиссеру- [[Брайан Сиңер]], сценарийин жазган - Кристофер МакКвари. Тартылгандар - [[Стивен Болдуин]], Габриел Берн, [[Бенисио Дел Торо]], Кевин Поллак, Чазз Палминтери, [[Пит Постлтвейт]], [[Кевин Спейси]]. 

Тасма Роджер &quot;Сөз&quot; Кинттин [[Лос-Анжелес|Лос-Анжелестеги]] кеме кыйроосунан кийин аман калган эки адамдын окуясын баяндайт. Ал кандайча кемедеги кылмыш окуяга аралашып калганы, сырдуу босс Кейсер Сөзе тууралуу айтып берет. Эскерүүлөрү, баяндоолору менен Кинттин окуясы чиеленген татаал болот.

Тасма 1995-жылы Канн фестивалында, андан соң кинотеатрларда көрсөтүлгөн. Көптөгөн жагымдуу мактоолорго, пикирлерге татыган. МакКвари Мыкты Сценарий үчүн, Спейси Экинчи пландагы Мыкты Эркектин ролу үчүн Оскар наамын утуп алышкан. Тасманы Американын Жазуучулар Гильдиясы бардык замандагы 35 мыкты сценарийдин бири деп тапкан. Кинематография тарыхында эң мыкты тасмалардын бири.

== Сюжети ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:1995-жыл]]</text>
      <sha1>cmo32tf6f4g926xu1z1119gs71kvj80</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жашоо - керемет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103719</id>
    <revision>
      <id>653101</id>
      <parentid>396684</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3957" sha1="l8fesafv6ee1i6i38mtwuhnpgu3qb5x" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы        = Life Is Beautiful
| Сүрөтү       = 
| border      = yes
| alt         =
| Сүрөттүн аталышы     = 
| Режиссеру    = [[Роберто Бенини]]
| Продюсер    = [[Жанлуижи Браски]]&lt;br /&gt;[[Элда Ферри]]
| Жазуучу      = Роберто Бенини&lt;br /&gt;[[Винченцо Черами]]
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* Роберто Бенини
* [[Николетта Браски]]}}
| Музыкасы       = [[Никола Пиовани]]
| Оператору = [[Тонино Делли Колли]]
| Редактору     = [[Симона Пажи]]
| Студия      = [[Марио Чекки Гори|Cecchi Gori Group]]
| Жайылтуучу = [[Miramax Films]]
| Чыккан жылы    = {{башталган дата|df=y|1997|12|20|Италия}}
| Узактыгы     = 116 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 116:25--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=''LA VITA E BELLA (LIFE IS BEAUTIFUL)'' (12A)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/la-vita-e-bella-life-beautiful-1970|work=[[Buena Vista International]]|publisher=[[British Board of Film Classification]]|date=26 November 1998|accessdate=23 August 2013|archive-date=2013-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231003345/http://www.bbfc.co.uk/releases/la-vita-e-bella-life-beautiful-1970|dead-url=yes|archivedate=2013-12-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231003345/http://www.bbfc.co.uk/releases/la-vita-e-bella-life-beautiful-1970}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү     = {{Өлкө желеги|Италия}}
| Тили    = Италиан&lt;br /&gt;[[Немис тили|Немис]]&lt;br /&gt;[[Англис тили|Англис]]
| Бюджети      = $20 млн&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://powergrid.thewrap.com/project/life-beautiful |title=Box Office Information for ''Life is Beautiful'' |last= |first= |date= |accessdate=4 April 2013 |work=[[The Wrap]] |archive-date=2013-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619005345/http://powergrid.thewrap.com/project/life-beautiful |dead-url=yes |archivedate=2013-06-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130619005345/http://powergrid.thewrap.com/project/life-beautiful }}&lt;/ref&gt;
| Киреше       = $229.2 млн
}} 
'''&quot;Жашоо - керемет&quot;''' ({{lang-en|Life Is Beautiful}}, {{lang-ru|Жизнь прекрасна}}) – 1997-жылы тартылган [[Италия|Италиялык]] комедия-драма жанрындагы тасма. Режиссеру жана башкы ролдо - Роберто Бенигни, сценарийин Винчензо Керами жазган. Бенигни ( Гидо Орефис), еврей-италиялык китеп дүкөнүнүн ээси, уулун нацисстик лагердин зомбулуктарынан коргоону каалайт. Тасма Рубино Ромео Салмонинин &quot;Соңунда&quot;(In the End) жана &quot;Бит Гитлер&quot; чыгармасынан жана Бенигнинин атасы Германияда [[Экинчи дүйнөлүк согуш|экинчи дүйнөлүк согуш]] учурунда эки жыл эмгек лагеринде өткөргөн окуясынан алынган.

Тасма - критикалык жана финансылык ийгиликке жетишкен, сындарга карабай тасма комедиялык максатта колдонула берет. 1998-жылы Канн фестивалында Гран Прини, 9 Донателло Сыйлыгын, Мыкты Тасма наамын Италияда, үч Оскарды, Мыкты Актер наамында Бенигни утуп алышкан.

== Сюжети ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:Италия тасмалары]]
[[Категория:1997-жыл]]</text>
      <sha1>l8fesafv6ee1i6i38mtwuhnpgu3qb5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жети (тасма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103720</id>
    <revision>
      <id>653104</id>
      <parentid>640690</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4272" sha1="e9a5bxlznsfc7bvph9gmxt9cjeyjzm0" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы = Seven
| Сүрөтү = 
| alt = 
| Сүрөттүн аталышы = 
| Режиссеру = [[Дэвид Финчер]]
| Продюсерs = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Арнолд Копелсон]]
* Филлис Карлайл
}}
| Жазуучу = [[Эндрү Кевин Уокер]]
| Тартылгандар = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Брэд Питт]]
* [[Морган Фримен]]
* [[Гвинет Пэлтроу]]
* [[Жон К. Макгинли]]
&lt;!--- Per billing block ---&gt;
}}
| Музыкасы = [[Говард Шор]]
| Оператору = [[Дариус Хонжи]]
| Редактору = [[Ричард Фрэнсис-Брүс]]
| Жайылтуучу = [[New Line Cinema]]
| Чыккан жылы = {{башталган дата|1995|09|22}}
| Узактыгы = 127 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 126:45--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/se7en-film | title=''Se7en'' (18) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=September 27, 1995 | accessdate=July 28, 2013 | archive-date=2018-12-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181208205758/http://www.bbfc.co.uk/releases/se7en-film | dead-url=yes | archivedate=2018-12-08 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181208205758/http://www.bbfc.co.uk/releases/se7en-film }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети = $33 млн&lt;ref name=BOM&gt;{{cite web |title=Seven (1995) |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=seven.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=July 17, 2014}}&lt;/ref&gt;
| Киреше = $327.3 млн&lt;ref name=BOM/&gt;
}} 
'''&quot;Жети&quot;''' ({{lang-en|Seven}}, '''Se7eN''' деген ат менен да белгилүү) ― [[Дэвид Финчер]] тарткан америкакалык неонуар стилиндеги триллер. Негизги ролдордо [[Брэд Питт|Бред Питт]], [[Морган Фримен]], [[Гвинет Пэлтроу]], [[Жон К. Макгинли]], Р. Ли Ермей жана [[Кевин Спейси]] тартылган. Тасма [[Эндрү Кевин Уолкер|Эндрү Кевин Уолкердин]] сценарийи менен тартылган. Кинодо өзүнүн кылмышында адамды өлтүрүүдө жети күнөөнү колдонгон сериалуу киши өлтүргүч (Спейси) менен байланышкан ишти изилдөөдөгү жаш полиция кызматкери Девид Мил (Питт) жана анын шериги Уиллиам Сомерсет (Фримен) экөөнүн окуясы көрсөтүлөт. 

Тасманын сценарийи Уолкер [[Нью-Йорк|Нү-Йорк]] шаарында жазуучулукту өздөштүрүүнү каалап жүргөн учурда жаралып, Финчер тарабынан &quot;чакан жанрдагы тасма&quot; деп белгиленген. Негизги тасмага тартуу иштери [[Лос-Анжелес|Лос-Анжелесте]], ал эми акыркы сценасы Калифорниянын Ланкастеринде тартылган. Тасманын бюджети - 33 миллион АКШ доллар түзгөн.

Тасма 1995-жылдын 22-сентябрынан баштап [[New Line Cinema]] тарабынан биринчи жолу көрсөтүлгөн жана дүйнө жүзү боюнча 327 миллион АКШ доллар чогултуп, жылдын мыкты киреше тапкан кинолордун жетинчиси болгон. Тасма өзүнүн кайгылуу жана каардуу сценарийи менен сынчылар тарабынан жакшы кабыл алынган. Бул кино 68-&quot;Оскар&quot; сыйлыгынын &quot;Эң мыкты монтаж&quot; номинациясында көрсөтүлүп, бирок Аполло 13 тасмасына уттуруп жиберген.

== Сюжети ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:1995-жыл]]</text>
      <sha1>e9a5bxlznsfc7bvph9gmxt9cjeyjzm0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Унчукпаган козулар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103724</id>
    <revision>
      <id>653159</id>
      <parentid>387525</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4741" sha1="7h02lm0pi6rhil27ux6s9i5ibrdfs0e" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы           = The Silence of the Lambs
| Сүрөтү          = 
| Сүрөттүн аталышы        = 
| Режиссеру       = [[Жонатан Демми]]
| Продюсер       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Кеннет Атт]]
* [[Эдвард Саксон]]
* [[Роналд М. Бозман]]
}}
| Сценарийи     = [[Тед Тэлли]]
| Негизинде       = {{Негизинде|''Унчукпаган козулар''|[[Томас Харрис]]}}
| Тартылгандар       = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Жоди Фостер]]
* [[Энтони Хопкинс]]
* [[Скотт Гленн]]
* [[Тед Левин]]
}}
| Музыкасы          = [[Говард Шор]]
| Оператору = [[Так Фудзимото]]
| Редактору        = [[Крейг Мак-Кей]]
| Студия         = Strong Heart/Demme Production
| Жайылтуучу    = [[Orion Pictures]]
| Чыккан жылы       = {{башталган дата|1991|01|30|Нү-Йорк|1991|02|14|АКШ}}
| Узактыгы        = 118 мүн.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Silence of the Lambs |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/silence-lambs-3 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |accessdate=September 20, 2013 |archive-date=2018-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180206085613/http://www.bbfc.co.uk/releases/silence-lambs-3 |dead-url=yes |archivedate=2018-02-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180206085613/http://www.bbfc.co.uk/releases/silence-lambs-3 }}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү        = {{Өлкө желеги|АКШ}}
| Тили       = [[Англис тили|Англис]]
| Бюджети         = $19 млн&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{cite web |title=The Silence of the Lambs (1991) |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=silenceofthelambs.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=November 30, 2014}}&lt;/ref&gt;
| Киреше          = $272.7 млн&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;/&gt;
}} 
'''&quot;Унчукпаган козулар&quot;'''({{lang-en|The Silence of the Lambs}}, {{lang-ru|Молчание ягнят}}) - 1991-жылы режиссёр [[Жонатан Демми|Жонатан Демминин]] жетекчилигинде АКШда тартылган триллер жанрындагы тасма, башкы ролдорду [[Жоди Фостер]], [[Энтони Хопкинс]], жана [[Скотт Гленн]] аткарышкан. 1988-жылы [[Томас Харрис|Томас Харристин]] &quot;Унчукпаган козулар&quot; деп аталган романынын башкы каармандардын бири болгон мыкты психиатр жана мыкаачылык менен адамдарды өлтүргөн, киши жегич каарман Ганнибал Лектер тууралуу Тед Тэлли ылайыкташтырган сценарийин жазган. Романдын биринчи экранизациясы, режиссёр [[Майкл Манн|Майкл Манндын]] жетекчилигинде &quot;Manhunter&quot; деген аталыш менен 1986-жылы чыккан. Сюжет боюнча, Жаклин Старлиң, АКШ Федералдык Чалгындоо Кызматынын (англ. FBI) стажёру, &quot;Буффало Билл&quot; деген каймана ат менен белгилүү дагы бир сериялык киши өлтүргүчтү кармоо максатында, абакта жаткан доктор Лектерден кеңеш алуу үчун аны менен жолугууга мажбур болот.

&quot;Унчукпаган козулар&quot; 1991-жылы 14-февралда жарыкка чыккан. Бюджети 19 млн [[АКШ доллары|АКШ доллар]]ы гана болгону менен, дүйнө жүзү боюнча 272,7 млн АКШ долларын чогулткан. . &quot;Оскар&quot; сыйлыгынын башкы беш номинациясы боюнча бардык байгелерди жеңген үчүнчү тасма болгон: &quot;Эң мыкты тасма&quot;, &quot;Эң мыкты актёр&quot;, &quot;Эң мыкты актриса&quot;, &quot;Эң мыкты режиссёр&quot; жана &quot;Эң мыкты сцераний&quot;. 2011-жылы АКШ Конгрессинин китепканасы &quot;маданий, тарыхый жана эстетикалык&quot; баалуулугу бар үчүн Улуттук кино реестрине сактоого тандалып алынган.

== Сюжети ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:1991-жыл]]</text>
      <sha1>7h02lm0pi6rhil27ux6s9i5ibrdfs0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абийирдин үстөмдүгү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105294</id>
    <revision>
      <id>653059</id>
      <parentid>465704</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:15:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6907" sha1="tnwgoct7yykivkftcbp62j5z8k49nwd" xml:space="preserve">{{Infobox film
| Аталышы                 = Hacksaw Ridge
| Сүрөтү                = 
| Сүрөттүн аталышы              = 
| Режиссеру             = [[Мел Гибсон]]
| Продюсер            = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Билл Меканик]]
* [[Девид Пермут]]
* [[Терри Бенедикт]]
* [[Пол Керри(director)]]
* [[Брүс Дейви]]
* [[Брайан Оливер]]
* Уилям Д. Жонсон
}}
| Жазуучу               = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Роберт Шенккан]]
* [[Эндрү Найт]]
}}
| Тартылгандар             = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Эндрү Гарфилд]]
* [[Сэм Уортиңтон]]
* [[Лүк Брейси]]
* [[Тереза Палмер]]
* [[Винс Вон]]
}}
| Музыкасы                = [[Руперт Грегсон Уилямс]]
| Оператору       = [[Саймон Дагган]]
| Редактору              = [[Жон Гилберт |Жон Гилберт]]
| Жайылтуучу          = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Summit Entertainment]]&lt;br&gt;{{small|(АКШ)}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lions Gate Entertainment 2016 Q3 10-Q|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/929351/000092935117000006/lgf2016123110-q.htm|website=sec.gov|accessdate=1 March 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[Icon Productions|Icon Film Distribution]]&lt;br&gt;{{small|(Австралия)}}
}}
| Чыккан жылы             = {{башталган дата|2016|9|4|[[73rd Венеция International Film Festival|Венеция]]|2016|11|3|Australia|2016|11|4|АКШ}}
| Узактыгы              = 139 мүн.&lt;!--Theatrical runtime: 139:14--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/hacksaw-ridge-film|title=''Hacksaw Ridge'' (15)|work=[[British Board of Film Classification]]|date=December 5, 2016|accessdate=December 6, 2016|archivedate=2016-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220084303/http://www.bbfc.co.uk/releases/hacksaw-ridge-film}}&lt;/ref&gt;
| Өлкөсү              = {{Жөнөкөй тизме|
* {{Өлкө желеги|АКШ}}
* {{Өлкө желеги|Австралия}}
}}
| Тили             = [[Англис тили|Англис]]&lt;br&gt;[[Жапан тили|Жапон]]
| Бюджети               = $40 млн&lt;ref name=&quot;NYY&quot;&gt;{{cite web|url=https://mobile.nytimes.com/2016/10/27/movies/hacksaw-ridge-mel-gibson-andrew-garfield.html|title=‘Hacksaw Ridge,’ a Gory War Movie for Both Hawks and Doves|author=Брукс Барнс|work=[[The New York Times]]|date=October 26, 2016|accessdate=October 27, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;budget&quot;&gt;{{cite web|url=http://deadline.com/2016/11/doctor-strange-hacksaw-ridge-mel-gibson-trolls-1201846210/|title=‘Doctor Strange’ To Give Booster Shot To Sleepy Fall Box Office|work=[[Deadline.com]]}}&lt;/ref&gt;
| Киреше                = $175.3 млн&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=hacksawridge.htm|title=Hacksaw Ridge (2016)|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=March 10, 2017}}&lt;/ref&gt;
| production companies = {{Жөнөкөй тизме|
* [[Cross Creek Pictures]]
* Demarest Films
* Argent Pictures
* [[IM Global]]
* AI Film Productions
* Vendian Entertainment
* Kylin Pictures
* [[Pandemonium Films]]
* [[Permut Productions]]
}}
| border               = no
}} 
'''&quot;Абийирдин үстөмдүгү&quot;''' ({{lang-en|Hacksaw Ridge}}; {{lang-ru|По соображениям совести}}) - 2016-ж.чыккан, [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи Дүйнөлүк Согуш]] учурундагы Десмон Дос тууралуу баяндалган өмүр баяндык, согуш драмасы. Тасма америкалык пасифист, жетинчи күндүн квентинин колдоочусу, кандай гана курал болбосун колуна алуудан баш тарткан дарыгер жоокер тууралуу. Дос абийирдин үстөмдүгүнөн улам жоокердик кызматты толугу менен аткаруудан баш тарткан АКШдагы алгачкы киши болгон жана [[Окинава|Окинавада]] болуп өткөн согуштагы эрдиги үчүн Ардак медалына татыган.

Тасманын режиссеру [[Мэл Гибсон]]. Дос тууралу жазылган, белгилүү болгон документалдык изилдөөлөрдүн негизинде тасманын сценарийин Эндрю Кнайт жана Роберт Шенкан жазышкан. Башкы ролдорду [[Эндрү Гарфилд |Эндрү Гарфилд]] (Достун ролунда), [[Сэм Уортиңтон]], Лүк Брейси, [[Тереза Палмер]], Хүго Вейвинг, Рейчел Гриффис, экинчи планда [[Винс Вон]] ойношкон. 

201-ж. 4-ноябрда [[Америка Кошмо Штаттары|АКШда]] алгачкы көрсөтүү болуп өтүп, көптөгөн жакшы пикрилерди алып, дүйнө жүзү боюнча 175,3 млн АКШ долларын таба алган. Абийирдин өстөмдүгү Америка кино институту тарабынан жылдын эң мыкты он тасмасынын бири деп таанылган жана башка көптөгөн номинацияларга жана сыйлыктарга ээ болгон. 89-&quot;Оскар&quot; сыйлыгынын алты номинациясында жеңишке жеткен: &quot;Эң мыкты тасма&quot;, &quot;Эң мыкты режиссер&quot;,&quot;Эң мыкты актер (Гарфилд)&quot;, &quot;Эң мыкты үн жасалмалары&quot;, &quot;Эң мыкты үндөрдүн аралашуусу&quot; жана &quot;Эң мыкты монтаж&quot;. Ал эми &quot;[[Алтын глобус]]&quot; сыйлыгынын &quot;Эң мыкты тасма&quot;, &quot;Эң мыкты режиссер,&quot;&quot;Эң мыкты актер&quot; сыйлыктарына татыган. [[Австралия|Австралиялык]] Киноматаграфия Акадамиясы тарабынан 12 номинацияда көрсөтүлүп, негизгилеринде жеңишке жетишкен: &quot;Эң мыкты тасма&quot;, &quot;Эң мыкты режиссер&quot;,&quot;Эң мыкты режиссер&quot;, &quot;Эң оригиналдуу сценарий&quot;, &quot;Эң мыкты актер (Гарфилд)&quot;, &quot;Эң мыкты экинчи пландагы актер (Вивинг)&quot;.

== Сюжет ==

== Тартылгандар ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:Австралия тасмалары]]
[[Категория:2016-жыл чыккан тасмалар‎]]</text>
      <sha1>tnwgoct7yykivkftcbp62j5z8k49nwd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алмазбек Раимкулов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110167</id>
    <revision>
      <id>653067</id>
      <parentid>573341</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13772" sha1="8esyex5co6eu39kadz9ewtny6oaxjmc" xml:space="preserve">{{Спортчу
 |ысымы                = Алмазбек Раимкулов [[Файл:Boxing pictogram.svg|30px|alt=|link=]] 
 |сүрөттү              = 
 |туурасы              = 
 |сүрөткө баяндама = 
 |толук ысымы          =
 |нукура ысымы         = 
 |төрөлгөндөгү ысымы   = 
 |лакап ысымдары       = Кид Даймонд
 |жарандыгы            = {{KGZ}} 
 |чеберчилиги          = [[Бокс|Боксёр]]
 |клубу                = 
 |төрөлгөн датасы      =  18.2.1977
 |төрөлгөн жери        =[[Бишкек]] (мурдагысы [[Фрунзе]]), [[Кыргыз ССРи]], [[СССР]]. ([[Кыргызстан]])
 |өлгөн датасы         = 
 |өлгөн жери           = 
 |карьерсындагы жылдар = [[2001]] — [[2009]] (?)
 |иштөөчү бөлүгү       = Он кол
 |машыктыруучу         = Кален Асанов
 |бою                  = 170 см
 |салмагы              = 
 |чини                 = Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген спорт чебери
 |медалдары            =
 |уикиказына           = Kid Diamond
}}

'''Алмазбек Раимкулов''' ({{lang-en|Almazbek Raimkulov}}) ошондой эле '''Кид Даймонд''' ({{lang-en|Kid Diamond}}) ысымы менен да белгилүү; [[18-февраль]] [[1977]], [[Бишкек]],  [[Кыргызстан]]) — [[Кыргызстан|Кыргызстандык]] [[Бокс|боксёр]]. Кыргызстандын он жолку чемпиону. Бокс боюнча профессионалдар арасында Түндүк Американын чемпиону. Дүйнөнүн үч жолку чемпиону (2005).
== Өмүр баяны жана  карьерасы ==
Алмазбек Раимкулов он төрт жашынан тартып КР эмгек сиңирген спорт чебери, машыктыруучу Кален Асановдон сабак алып, машыга баштаган. Он беш жашында спорт чеберине талапкер болсо, он тогуз жашында КРнын спорт чебери болгон. Андан кийин 23 жашында эл аралык спорт чеберине жеткен. 2000-жылы Сиднейде өткөн олимпиадада төртүнчү орунду ээлеп, КР эмгек сиңирген спорт чеберлигине татыктуу болгон. Алмазбек Раимкулов эл аралык мелдештерде бир нече жолу жогорку ийгиликтерге жетишип, Кыргызстандын желегин желбиреткен. Кыргызстандын он жолку чемпиону. 2001-жылдан тартып профессионалдуу бокска аралашып, АКШнын Лас-Вегас шаарында жашап, спорт менен машыгып келген. 2005-жылы үч жолку дүйнөнүн чемпиону, Атланта олимпиадасынан алтын байгени уткан кубалык Хоел Касамайор менен дүйнөлүк чемпиондук таймашка чыккан. Бирок, бул таймашта жеңиш Алмаз тарапта болсо да калыстар тобу эки мушкерге бирдей баа беришкен. Себеби, таймаш болордо Алмазбек Раимкуловго АКШ желеги менен чыгуу сунушталган эле. Андан Алмазбек баш тарткан. 
Алмазбек Раимкулов 2006-жылдын сентябрь айында Түндүк Американын НАБФ версиясындагы чемпиондукту жеңип алган
== Статистикасы==

{| class=&quot;wikitable  collapsible &quot; style=&quot;font-size: 85%&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;11&quot; |'''26 Жеңиш''' (14 нокаут менен, 11 калыстардын чечими менен, 1 дисквалификация.), '''2 Жеңилүү''' (1 нокаут менен, 1 калыстардын чечими менен)''', '''1 Тең чыгуу'''
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot; background: #e3e3e3&quot; width=&quot;60px&quot;|'''Жыйынтыгы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot; background: #e3e3e3&quot; width=&quot;50px&quot;|'''Рекорду'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot; background: #e3e3e3&quot; width=&quot;200px&quot;|'''Каршылашы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot; background: #e3e3e3&quot; width=&quot;60px&quot;|'''Ж.ш/ Ж.ү / Т'''&lt;ref&gt;Жеңиш-Жеңилүү-Тен чыгуу&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; style=&quot; background: #e3e3e3&quot; width=&quot;35px&quot;|'''Ыкмасы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot; background: #e3e3e3&quot; width=&quot;125px&quot;|'''Датасы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot; background: #e3e3e3&quot; width=&quot;200px&quot;|'''Орду'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot; background: #e3e3e3&quot; width=&quot;360px&quot;|'''Эскертмелер'''
|-align=center

|style=&quot;background:#F88&quot;|Жеңилүү
|29-2
|align=left|[[Файл:Flag_of_Mexico.svg|21px]] Антонио ДеМарко
|20-1-1
|RTD
|[[7-февраль]] [[2009]]
|align=left| Honda Center, [[Анахейм]], [[Калифорния]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|28-1
|align=left|[[Файл:Flag_of_Mexico.svg|21px]] Хавер Жаереги
|53-15-2
|MD
|[[19-сентябрь]] [[2008]]
|align=left| Buffalo Bill's Star Arena, [[Примм]], [[Невада]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|27-1
|align=left|[[Файл:Flag_of_Mexico.svg|21px]] Лео Мартинез
|13-11-0
|RTD
|[[20-июнь]] [[2008]]
|align=left| Aragon Ballroom 1106 W Lawrence, [[Чикаго]], [[Иллинойс]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|26-1
|align=left|[[Файл:Flag_of_Mexico.svg|21px]] Михаель Ангель Хуерте
|24-7-1
|SD
|[[14-июнь]] (?) [[2008]]
|align=left| Main Street Armory, [[Рошестер]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|25-1
|align=left|[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|21px]] Емануель Аугустус
|34-27-6	
|UD
|[[11-январь]] [[2007]]
|align=left| New Alhambra, [[Филадельфия]], [[Пенсильвания]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|24-1
|align=left|[[Файл:Flag_of_Mexico.svg|21px]] Хайро Рафаель Рамирез
|20-2-0
|TКО
|[[14-сентябрь]] [[2006]]
|align=left| Orleans Hotel &amp; Casino, [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|23-1
|align=left|[[Файл:Flag_of_Mexico.svg|21px]] Антонио Вонг
|10-6-1
|TКО
|[[27-июль]] [[2006]]
|align=left| Mohegan Sun Casino, [[Ункасвилль]], [[Коннектикут]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|22-1
|align=left|[[Файл:Flag_of_Mexico.svg|21px]] Хосе Кинтана
|12-10-2
|DQ
|[[2-февраль]] [[2006]]
|align=left| The Aladdin, [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#F88&quot;|Жеңилүү
|21-1
|align=left|[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|21px]] Нейт Кэмпбелл
|26-4-1
|TКО
|[[1-октябрь]] [[2005]]
|align=left| St. Pete Times Forum, [[Тампа]], [[Флорида]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:Teal&quot;|Тең чыгуу
|21-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|21px]] Жоель Касамейор
|31-3-0
|PTS
|(?) [[11-июнь]] [[2005]]
|align=left| Madison Square Garden, [[Нью-Йорк]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|20-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_Georgia.svg|21px]] [[Коба Гоголадзе]]
|17-0-0
|TКО
|[[4-март]] [[2005]]
|align=left|Silver Star Hotel &amp; Casino, [[Чоктаун]], [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|19-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|21px]] Ламар Мерфи
|29-9-0
|TКО
|? [[2004]]
|align=left| MGM Grand, [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|18-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_Mexico.svg|21px]] Хосе Луис Сото Карасс
|20-7-0
|TКО
|[[18-сентябрь]] [[2004]]
|align=left| MGM Grand, [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|17-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|21px]] Рикардо Фуентес
|17-2-0
|TКО
|[[31-июль]] [[2004]]
|align=left| MGM Grand, [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|16-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|21px]] Рей Нар
|10-0-0
|КО
|[[5-июнь]] [[2004]]
|align=left| MGM Grand, [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|15-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_Mexico.svg|21px]] Луис Альфонсо Лизарага
|31-30-4
|UD
|[[13-март]] [[2004]]
|align=left| Mandalay Bay Resort &amp; Casino, [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|14-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_Mexico.svg|21px]] Паскали Адорно
|7-2-2
|UD
|[[13-декабрь]] [[2003]]
|align=left| Michael's Eighth Avenue, Глен Бурни, [[Мериленд]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|13-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_Mexico.svg|21px]] Рафаель Ортиз
|8-8-0
|КО
|[[1-декабрь]] [[2003]]
|align=left| Stardust Hotel &amp; Casino, [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|12-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_Mexico.svg|21px]] Хуан Ангель Месиас
|29-19-2
|UD
|(?) [[2003]]
|align=left| MGM Grand, [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|11-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_Mexico.svg|21px]] Серихо Сото
|11-7-1
|UD
|[[28-март]] [[2003]]
|align=left| Orleans Hotel &amp; Casino, [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|10-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|21px]] Дюглас Виллариал
|27-9-1
|КО
|[[13-июль]] [[2002]]
|align=left| Packard Music Hall, [[Варрен]], [[Огайо]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|9-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|21px]] Алан Окюин
|5-5-2
|TКО
|[[11-май]] (?) [[2002]]
|align=left| Grand Casino, [[Билокси]], [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|8-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|21px]] Оскар Марсалез
|2-1-1
|TКО
|[[27-апрель]] (?) [[2002]]
|align=left| Cox Convention Center, [[Оклахома-Сити]], [[Оклахома]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|7-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|21px]] Хуан Мартин Рамирез
|0-1-0
|UD
|[[12-апрель]] [[2002]] 
|align=left| Stardust Hotel &amp; Casino, [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|6-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|21px]] Алам Гонгалез
|8-5-0
|UD
|[[9-декабрь]] [[2001]]
|align=left| Spa Resort Casino, [[Палм-Спрингс]], [[Калифорния]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|5-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|21px]] Майкл Жемисон
|10-3-0
|TКО
|[[24-август]] [[2001]]
|align=left| Orleans Hotel &amp; Casino, [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|4-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|21px]] Ентони Ойомо
|1-3-4
|UD
|[[13-июль]] [[2001]]
|align=left| Agua Caliente Casino, [[Палм-Спрингс]], [[Калифорния]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|3-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|21px]] Жорж Касос
|Дебют
|TКО
|[[5-июнь]] [[2001]]
|align=left| Fremont Street Experience, [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|align=left|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|2-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|21px]] Теренс Браун
|3-10-0
|UD
|[[18-май]] [[2001]]
|align=left| Orleans Hotel &amp; Casino, [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|
|-align=center

|style=&quot;background:#AF9&quot;|Жеңиш
|1-0
|align=left|[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|21px]] Адриано Дос Сантос
|7-2-1
|TКО
|[[27-апрель]] [[2001]]
|align=left|Orleans Hotel &amp; Casino, [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|align=left|{{small|Дебют.}}
|-align=center
|}

== Булактары ==
https://web.archive.org/web/20180630105325/http://boxrec.com/en/boxer/41732 - Алмазбек Раимкулов

[[Категория: Боксерлар]] [[Категория: Кыргызча бокслар]] [[Категория: Кыргыз Республикасынын эмгек сиӊирген спорт чеберлери]]</text>
      <sha1>8esyex5co6eu39kadz9ewtny6oaxjmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарри Поттер жана Философ Ташы (тасма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113061</id>
    <revision>
      <id>653091</id>
      <parentid>508009</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100142" sha1="a5xrpxdu4wy8a4mx2xnt36jk3iyv19n" xml:space="preserve">[[Файл:The Making of Harry Potter 29-05-2012 (Philosopher's stone).jpg|thumb|Философ Ташы.]]
'''''Гарри Поттер жана Философ ташы'''''  (кээ бир өлкөлөрдө &quot;''Гарри Поттер жана Сыйкырчынын ташы&quot;'' болуп чыккан) - бул&lt;ref&gt;{{cite web|author=Anthikad-Chhibber, Mini|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/04/11/stories/2002041100350400.htm|title=Harry Comes to Hyderabad|accessdate=7 February 2010|work=[[The Hindu]]|archive-date=2002-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20021104225950/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/04/11/stories/2002041100350400.htm|dead-url=yes|archivedate=2002-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20021104225950/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/04/11/stories/2002041100350400.htm}}&lt;/ref&gt; Крис Коламбус жана [[Warner Bros.]] студиясы тарткан 2001-жылда чоң экрандарга чыккан британ-америкалык фэнтези жанрындагы кинотасма.&lt;ref name=&quot;BOM&quot; /&gt; Фильм британ жазуучусу [[Жоан Роулиң]]дин калемине таандык ушул аталыштагы чыгармасы боюнча тартылган. Бул тасма ''Гарри Поттер фильм франшизасы''нын биринчи бөлүгү болуп, сценарийин Стив Клоувз жазган жана Дэвид Хейман продюсерлик кылып берген. Тасма Гарри Поттер өзүн атактуу сыйкырчы болгонун билип алып, Хогвартс Көз байлоочулук жана Сыйкырчылык мектебинде билим алууну баштап, биринчи окуу жылында болгон окуяларды чагылдырат. Ролдорду ойногондор: Гарри Поттер ролунда [[Дэниэл Рэдклифф]], Рон Уизли ролунда [[Руперт Гринт]] жана Гермиона Грейнжерди [[Эмма Уотсон]] аткарган.

Warner Bros. студиясы 1999-жылы £ 1 миллионго китеп боюнча кино тартуу укуктарын сатып алган. Тасма тартуу 2000-жылы [[Улуу Британия|Улуу Британияда]] башталган, режиссер ордуна Крис Коламбус келген - аны менен режиссерлукка ат салышкан [[Стивен Спилберг]] жана Роб Рейнер болчу. Роулиң фильмге катышкан бүт актерлор Британия же Ирландиялык болушун талап кылып, кино Ливзден фильм студиясында жана Улуу Британиянын тарыхый жерлеринде тартылган.

Фильм 2001-жылдын 16-ноябрында Улуу Британия жана Кошмо Штаттар кинотеатрларында жарык көрдү. Тасма эң позитивдүү сынчылык кабыл алууга татып, дүйнө жүзү боюнча 970 миллион доллардан ашык киреше тапкан жана мыкты оригиналдуу музыка, мыкты постановка жана мыкты костюм үчүн [[&quot;Оскар&quot; сыйлыгы|Оскар сыйлыгына]] жана башка көптөгөн сыйлыктарга көрсөтүлгөн. Бул тасманын артынан 2002-жылы франшизанын экинчи бөлүгү болгон &quot;''Гарри Поттер жана сырлар бөлмөсү''&quot; киносу чыккан, ал эмесе &quot;''Гарри Поттер жана Өлүм жемиштери: 2-бөлүк&quot;'' аталыштагы акыркы тасма 2011-жылы франшизанын он жылдык маарекесинде жарык көрдү. &quot;Философ ташы&quot; дүйнөдөгү эң көп киреше тапкан фильмдердин тизмесинде 34-орунда турат; ал эмесе Гарри Поттер кинолорунан бул көрсөткүчтү бир гана &quot;''Гарри Поттер жана Өлүм жемиштери: 2-бөлүк&quot;''  жакшырта алган.

== Сюжет ==

Гарри Поттер жалгыз калган туугандары болгон Дурсли үй-бүлөсүндө жашап, алардан көп азап көрүп, Англиянын Суррей графствосунда жайгашкан Литтл Уиңиң шаарында жашаган жөнөкөй көрүнгөн бала. Гарри 1991-жылы үй-бүлөлүк сапарлардын биринде кокустан кырсыкка себеп болуп, андан соң күтүлбөгөн жерде үкүлөр жеткирген бир нече кат алгандан кийин Рубеус Хагрид аттуу сыйкырчы менен жолугуп, өзүнүн бүткүл сыйкырчылар дүйнөсүн коркутуп-үркүтүп жүргөн, миңдеген кишинин жанын кыйган (алардын арасында Гарринин ата-энеси Жеймс жана Лили Поттер да бар болчу) кудуретине теңи жок каар сыйкырчы Лорд Волдеморттун кол салуусунан тирүү калган жалгыз адам катары белгилүү болгонун билет. Хагрид Гарриге анын Хогвартс Көз байлоочулук жана Сыйкырчылык мектебине кабыл алынганын кабарлайт. Ийри көчөсү деп аталган жашыруун Лондон көчөсүндөгү сыйкыр дүкөндөрүнөн мектепке камынгандан соң Гарри Кингз Кросс Вокзалынын атайын сыйкырчылар үчүн 9¾ платформасынан Хогвартска бара турган поездке отурат.

Поездде баратып, Гарри таза-кандуу, чоң бирок кедей сыйкырчылар үй-бүлөсүнүн баласы Рон Уизли жана жөнөкөй, сыйкырчы болбогон үй-бүлөдө туулуп-өскөн Гермиона Грейнжер менен таанышат. Мектепке жеткенден кийин Гарри жана аны менен кошо поездде келген башка биринчи класстын окуучулары төрт факультетке бөлүштүрүлөт: Гриффиндор, Хаффлпафф, Рэйвенклоу жана Слизерин. Слизерин факультетинен көп кара сыйкырчылар чыкканын угуп калган Гарри Бөлүштүрүүчү Калпактан Слизеринден башка факультетке жөнөтүүсүн суранат. Калпак суранычынына макул болуп, Гарри, Рон жана Гермиона менен бирге Гриффиндор факультетинин окуучусу болуп калат. Рондун улуу агалары да Гриффиндордо окуган эле: тамашакөй эгиздер Фред жана Жорж, Хогвартс мыкты окуучуларынын бири Перси, Румынияда ажыдаарларды изилдеген Чарли жана Гринготтс банкында иштеген Билл.

Гарри Хогвартста сыйкырчылык үйрөнүп баштайт жана өзүнүн ата-энеси жөнүндө көбүрөөк билип калат. Ал атасынын жолун жолдоп, Гриффиндор факультетинин квиддич (сыйкырчылардын шыпыргы минип алып ойноочу спорт түрү) боюнча курамасына издөөчү катары тандалып алынат. Бир түнү Гарри, Рон жана Гермиона мектептин жабык кабаттарынын биринде Хагриддин Мамык (англ. Fluffy) аттуу чоң үч баштуу итине учурап калышат. Кийин аныкталгандай, Мамык колдонуучусуна түбөлүк жашоого күч берген Философ ташын коргоп келет. Гарри болсо эритмелер сабагы боюнча мугалими болгон заардуу Северус Снейп Волдемортко денесин кайтарып алууга жардам берүү үчүн ташты уурдаганы турат деп шектенет.

Мамык музыка уккан соң уктап калуу адатын Хагридден кокусунан билип алып, үч дос ташты Снейптен мурун таап алууну мерчемдеп башташат. Алар ташты кайтарып турган бир катар сыноолордон өтүшөт, мисалы: Ибилистин тору деп аталган уу өсүмдүгүн аралап өтүү, канаты бар ачкычтарды кубалап, керек болгонун таап алуу жана адам бою менен тең болгон шахмат фигураларды катаал оюнда жеңүү.

Гарри бардык тузактардан өтүп алгандан кийин таш уурдоону аракеттенип жаткан киши Снейп эмес, Кара сыйкырдан коргонуу мугалими профессор Квиррел болгонун, ал эмесе Северус Снейп, тескеринче, Гаррини коргоп келгени анык болот. Квиррел селдесин алып, Волдеморт анын башынын арткы бетинде жашап жүргөнүн көрсөтөт. Волдеморт Гарриге анын ата-энесин оо дүйнөдөн кайтарып берүүгө күчү жетээрин айтып, Философ ташын (мектеп директору болгон кудуреттүү сыйкырчы Албус Дамблдор ойлоп тапкан шумдук бир жол менен таш Гарринин чөнтөгүндө жаткан болот) өзүнө берүүгө ынандырууга аракет кылган, бирок Гарри ага макул болбой коет. Квиррел баланы өлтүрүп, ташты алууга умтулат, бирок ал Гарриге кол салганда күлгө айланып, өлуп калат. Күлдөн бошоп чыккан Волдеморттун руху кетип баратып, Гаррини атайын сүзүп өтөт. Гарри ээсин жоготуп, жерге жыгылып калат.

Гарри эсине келгенде мектептин ооруканасында жатканын жана жанында  профессор Дамблдор отурганын көрөт. Дамблдор таштын жок кылынганын жана шахмат оюнунда оор жаракат алган Рон айыгып, Гермиона экөө ден-соолукта экенин айтат. Директордун айтымында, Гарринин энеси баласынын өмүрүн сактап калуу үчүн өз жанын берген, ошондуктан анын курмандыгы эне сүйүүсүндө негизделген сыйкырдуу коргоо күчү катары өзүн көрсөтүп, Волдеморт жана анын кызматында жүргөн Квиррелди жеңүүгө себеп болду. Гарри, Рон, Гермиона үчөө көрсөткөн эрдигине, ал эми алардын классташы Невилл Лоңботтом досторун кооптуу иштерге баруудан сактап калуу аракетине атайын факультет упайлары менен сыйланат да, Гриффиндор бул жаңы кошулган упайлар менен факультеттер арасындагы биринчиликти алат. Жайкы эс алууга кетээрде Гарри башка окуучулар үйлөрүнө кетип жатса, өзүн жүрөгүнө жакын болуп калган Хогвартс үйү менен кош айтышканын ойлонот.

== Ролдорду аткаргандар ==
Роулинг актерлор бардыгы британ же ирландиялык болуусун талап кылган. &lt;ref name=&quot;Harry Potter and the Philosopher's Stone&quot;&gt;{{cite news|url=http://film.guardian.co.uk/News_Story/Critic_Review/Guardian_Film_of_the_week/0,,595317,00.html|work=[[guardian.co.uk|Guardian Unlimited]]|title=Harry Potter and the Philosopher's Stone|date=16 November 2001|accessdate=26 May 2007}}&lt;/ref&gt; Кастинг-директор болуп дайындалган Сүзи Фиггис башкы ролдорго актер издеп жатканда Коламбус жана Роулиң менен бирге тандоолорду өткөргөн. &lt;ref name=&quot;columbointer&quot;&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034099p1.html|title=Chris Columbus Talks Potter|accessdate=8 July 2007|first=Brian|last=Linder|date=30 March 2000|publisher=IGN|archivedate=2008-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081206110502/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034099p1.html}}&lt;/ref&gt; Башкы үч каармандардын ролуна ачык кастинг жарыяланса да, &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034104p1.html|title=Attention All Muggles!|accessdate=8 July 2007|date=30 May 2000|publisher=IGN|first=Brian|last=Linder|archivedate=2011-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110831201341/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034104p1.html}}&lt;/ref&gt; бир гана түп-теги британиялык балдар тандалган. &lt;ref name=&quot;maincasting&quot;&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034105p1.html|title=Harry Potter Casting Frenzy|accessdate=8 July 2007|date=14 June 2000|first=Brian|last=Linder|publisher=IGN|archivedate=2009-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090425071615/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034105p1.html}}&lt;/ref&gt; Алдын-ала кастингден өткөндөр кийинки этапта үч бөлүктөн турган тандоого катышышкан, алар: &quot;Гарри Поттер&quot; китебинен текст окуу, окуучулардын Хогвартска келүү жерин сахнада көрсөтүү жана режиссер Крис Коламбустун алдында сценарийден бир нече барак окуу. &lt;ref name=&quot;maincasting&quot; /&gt; Кээ бир учурларда сценарий катары Коламбус 1985-жылы тарткан ''&quot;Жаш Шерлок Холмс&quot;''  тасмасынын сценарийин колдонулган.&lt;ref name=&quot;trouble&quot;&gt;{{cite web|author=Lindner, Brian|date=11 July 2000|publisher=IGN|url=http://filmforce.ign.com/articles/034/034108p1.html|title=Trouble Brewing with Potter Casting?|accessdate=7 February 2010|archive-date=2012-02-12|archive-url=https://www.webcitation.org/65NxhE7xU?url=http://movies.ign.com/articles/034/034108p1.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; 2000-жылдын 11-июлунда Фиггис тандоого келген миңдеген балдардан бирөөсү да Коламбуска жакпаганына даттанып, долбоордон өз каалосу боюнча кеткен. &lt;ref name=&quot;trouble&quot; /&gt; 2000-жылдын 8-сентябрындагы буга чейин кино дүйнөсүндө анча таанылбаган  Дэниэл Рэдклифф, биринчи жолу киного тартыла турган Руперт Гринт жана Эмма Уотсон Гарри, Рон жана Гермиона ролдоруна тандалганы белгилүү болду. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://movies.warnerbros.com/pub/movie/releases/harrycast.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070404184713/http://movies.warnerbros.com/pub/movie/releases/harrycast.html|archivedate=4 April 2007|publisher=[[Warner Bros.]]|title=Daniel Radcliffe, Rupert Grint and Emma Watson Bring Harry, Ron and Hermione to Life for Warner Bros. Pictures ''Harry Potter and the Sorcerer's Stone''|date=21 August 2000|accessdate=26 May 2007}}&lt;/ref&gt;
* '''Дэниел Рэдклифф''' 11-жаштагы Гарри Поттер аттуу тай эже жана таа жездесинин колунда азап тартып өскөн, Лорд Волдеморт деген психопат кара жадыгөй Гарринин бөбөк кезинде ата-энесин өлтүрүп, бирок ымыркайга күчү жетпей, Гарри аман калуусу менен атагы чыккан сыйкырчы болгонун Хогвартс Көз байлоочулук жана Сыйкырчылык мектебине кабыл алынганда гана билген жетим баланын ролун чагылдырат. Коламбус ачык кастинг жарыялана электе эле Рэдклиффти [[Би-Би-Си]] тарткан ''Дэвид Копперфилд''  тасмасынан көрүп, Гарри Поттер ролуна тандап алууну каалаган, бирок кастинг-директор Фиггис Дэниэлдин ата-энеси баласына киного тартылууга уруксат бербейт деп болжолдогон.&lt;ref name=&quot;ew&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,254808,00.html|title=Inside Harry Potter – It May Be a Movie about a Tyro Wizard and His Magical Adventures, but Bringing Harry Potter to the Big Screen Took Real Muggle Might, No Hocus-Pocus about It|accessdate=7 February 2010|date=14 September 2001|first=Jeff|last=Jensen|author2=Fierman, Daniel|work=[[Entertainment Weekly]]|archivedate=2008-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080124070624/http://www.ew.com/ew/article/0,,254808,00.html}}&lt;/ref&gt; Фиггис Коламбусту көктүгүнөн айныта албай, долбоорго кош айткан.&lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt; 2000-жылы Хейман жана Клоувз Лондондун театрларынын биринде коюлуп жаткан ''&quot;Чөнтөгүндөгү таштар&quot;''  трагикомедиясын көрүүгө барганда Рэдклифф жана анын ата-энесине жолугуп калып, Дэниэлди кастингге чакырышкан.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Koltnow|first=Barry|title=One Enchanted Night at Theater, Radcliffe Became Harry Potter|work=[[East Valley Tribune]]|date=8 July 2007|url=http://www.eastvalleytribune.com/story/92834?source=rss&amp;dest=STY-92834|accessdate=15 July 2007|archivedate=2007-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011092955/http://eastvalleytribune.com/story/92834?source=rss&amp;dest=STY-92834}}{{dead link|date=April 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt; Хейман жана Коламбус Дэниэлдин ата-энесине баланы ММКлардын назарынан коргой ала турганын жактап, соңунда Рэдклиффтер баласына Гарринин ролун ойноого уруксат беришти.&lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt; Роулиң Дэниэл Рэдклифф тандалганын жактырып, &quot;[анын] экран сыноолорун көргөндөн кийин Крис Коламбус мындан да өтөөр Гаррини таба албайт эле деген ойдомун&quot; деген. &lt;ref&gt;{{cite web|first=Paul|last=Sussman|url=http://premium.edition.cnn.com/2000/WORLD/europe/08/22/potter.casting.02/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140926042509/http://edition.cnn.com/2000/WORLD/europe/08/22/potter.casting.02/|title=British Child Actor &quot;a Splendid Harry Potter&quot;|publisher=CNN|date=23 August 2000|accessdate=7 February 2010|archivedate=26 September 2014}}&lt;/ref&gt; Айрым маалыматтар боюнча, Рэдклифф бул фильм үчүн бир миллион фунт стерлинг алган, бирок ал өзү айткандай, &quot;акчасы анчалык эле маанилүү эмес&quot; болгон. &lt;ref name=&quot;maincastinter&quot;&gt;{{cite news|title=When Danny Met Harry|work=[[The Times]]|date=3 November 2001}}&lt;/ref&gt; Гарри Поттер ролун самагандардын арасында кийин ''Нарния хроникалары''нда баш каарман Питер Певенсинин ролун аткарган Уильям Моусли да бар болчу.&lt;ref&gt;{{cite news|first=Larry|last=Carroll|title=&quot;Narnia&quot; Star William Moseley Reflects on Nearly Becoming Harry Potter|publisher=MTV|date=2 May 2008|url=http://moviesblog.mtv.com/2008/05/02/narnia-star-william-moseley-reflects-on-nearly-becoming-harry-potter/|accessdate=2 May 2008|archivedate=2015-09-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928122216/http://moviesblog.mtv.com/2008/05/02/narnia-star-william-moseley-reflects-on-nearly-becoming-harry-potter/}}&lt;/ref&gt;
* '''Руперт Гринт''' Гарринин эң мыкты досу болгон Рон Уизлинин образын жаратты. Руперт өзүн бул ролго туура келгенин ойлогон, анткени &quot;[анын] чачы сары&quot; жана өзү да китептердин күйөрманы болчу. &lt;ref name=&quot;maincastinter&quot; /&gt; Ал балдар үчүн ''Ньюсраунд''  берүүсүндө &quot;Гарри Поттер&quot; фильмине ачык тандоо жарыяланганы тууралуу жаңылыктарды көрүп, атайын Рон Уизли ролун канчалык эңсегени жөнүндө рэп ырдаганын видеого тартып, кастингге жөнөтөт.  Гринттин аракети берекет көрүп, кастинг тобу ага экран сыноолоруна чакырат. &lt;ref name=&quot;maincastinter&quot; /&gt;
* '''Эмма Уотсон''' Гарринин дагы бир мыкты досу жана үчүлүктүн эң акылдуусу Гермиона Грейнджердин ролун аткарган. Оксфорд шаарында жашаган Уотсондун актерлук чеберчилик кружогундагы мугалими Эмманы кастинг агенттерге сунуштап, Уотсон алар менен беш маектешүүдөн өткөндөн соң гана Гермиона ролуна тандалат. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ew.com/ew/report/0,6115,188388~1~0~harrypottershermionetalks,00.html|title=Season of the Witch|work=Entertainment Weekly|date=14 December 2001|archiveurl=https://web.archive.org/web/20011220190847/http://www.ew.com/ew/report/0%2C6115%2C188388~1~0~harrypottershermionetalks%2C00.html|archivedate=20 December 2001|accessdate=18 July 2010|deadurl=yes|df=}}&lt;/ref&gt; Эмма сыноого кунт коюп даярданса да, &quot;бул ролго тандалып өтүүсү ойго да эч келген эмес&quot;. &lt;ref name=&quot;maincastinter&quot; /&gt; Продюсерлер жаш кыздын өзүн-өзүнө болгон ишенимин абдан жактырган да, ошентип Эмма Уотсон миңдеген кыздарды артта калтырып, Гермиона ролун багындыра алды. &lt;ref&gt;{{cite web|title=Emma Watson, New Teenage Sensation!!|url=http://www.buzzle.com/editorials/6-22-2004-55758.asp|archive-url=https://archive.is/20120629112633/http://www.buzzle.com/editorials/6-22-2004-55758.asp|dead-url=yes|archive-date=29 June 2012|first=Dhananjay|last=Kulkani|date=23 June 2004|accessdate=3 August 2007|publisher=Buzzle}}&lt;/ref&gt; 
* '''Жон Клиз''' Гриффиндор факультетинин Дээрлик Башы Жок Ник аттуу арбактын ролун жаратты.
* '''Робби Колтрейн''' Хогвартс мектебинин дөө-чалыш аңсакчысы Рубеус Хагриддин ролун аткарды. Китеп автору Жоан Роулиң өзү Колтрейнди Хагриддин ролуна тандаган. &lt;ref name=&quot;HPcasting&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;personalchoice&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.imdb.com/news/wenn/2000-08-14#celeb9|title=Author's Favorites Cast for Harry Potter|accessdate=9 July 2007|date=14 August 2000|publisher=[[Internet Movie Database]]|archivedate=2005-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050125022341/http://www.imdb.com/news/wenn/2000-08-14#celeb9}}&lt;/ref&gt; &quot;Гарри Поттер&quot; китептеринин мурунтан эле күйөрманы болгон Колтрейн ролун аткарууга даярданып жатканда, Хагрид персонаж катары өткөндөгү турмушун жана келечегин Роулиң менен талкуулап турган. &lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{cite interview|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/tv_film/newsid_1634000/1634994.stm|first=J. K.|last=Rowling|subject-link=JK Rowling|interviewer=[[Lizo Mzimba|Mzimba, Lizo]]|title=JK Rowling interview in full|date=2 November 2001|work=[[Newsround]]|publisher=[[CBBC]]|accessdate=31 December 2016}}&lt;/ref&gt; Кастиң-директор Сүзи Фиггистин айтымында, атактуу актер Робин Уильямс Хагрид ролун аткарууга кызыкдар болгон, бирок Роулиң койгон бардык актерлор британ же ирландиялык түп-тегинен болуу талабындан улам тасма режиссеру Крис Коламбус Робин Уильямстын талапкерлигинен баш тартууга аргасыз болгон. &lt;ref name=&quot;HPcasting&quot;&gt;{{cite news|title=The Hilarious Reason Daniel Radcliffe Was Cast As Harry Potter|date=31 December 2016|accessdate=31 December 2016|first=Bill|last=Bradley|newspaper=[[The Huffington Post]]|url=http://www.huffingtonpost.com.au/2016/12/30/the-hilarious-reason-daniel-radcliffe-was-cast-as-harry-potter/|archivedate=2016-12-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161231142247/http://www.huffingtonpost.com.au/2016/12/30/the-hilarious-reason-daniel-radcliffe-was-cast-as-harry-potter/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|title=Robin Williams turned down for Potter|date=15 November 2001|publisher=''[[The Guardian]]''|url=https://www.theguardian.com/film/2001/nov/15/news2|accessdate=14 August 2015}}&lt;/ref&gt;
* '''Уорвик Дэвис''' Рэйвенклоу факультетинин жетекчиси жана Дубалар боюнча профессору Филиус Флитвиктин ролуна тандалган. 
* '''Ричард Гриффитс''' Гарринин Маггл (сыйкырчы эмес) жездеси Вернон Дурслинин ролун ойногон.
* '''Ричард Харрис''' Хогвартс мектебинин мүдүрү жана тарыхтагы эң күчтүү сыйкырчылардын бири болуп келген Албус Дамблдордун ролун жаратты.  Харрис оболу фильмге тартылуу сунушунан баш тартып, кийин кайрадан макул болгон - айтымында, небереси ага эгер Дамблдор ролун чанып койсо, чоң атасы менен башка эч качан сүйлөшпөй койоору менен коркуткан. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.people.com/people/article/0,26334,623179,00.html|title=Richard Harris: The Envelopes, Please|accessdate=9 July 2007|date=27 November 2001|first=C.|last=Young|work=[[People (magazine)|People]]|archivedate=2007-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930221430/http://www.people.com/people/article/0,26334,623179,00.html}}&lt;/ref&gt;
* '''Иэн Харт''' караңгы сыйкырдан коргонуу боюнча коркок жана кекеч мугалими Квиринус Квиррелл жана ага кошумча Лорд Волдеморттун үнү болуп тандалды. Актер Дэвид Тьюлис да бул ролго сыналган; кийинчерээк ал ''Гарри Поттер жана Азкабан Туткуну'' тасмасында Римус Лүпиндин ролун жаратты. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.moviehole.net/news/3764.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040612200713/http://www.moviehole.net/news/3764.html|archivedate=12 June 2004|title=Interview:David Thewlis|accessdate=4 October 2008|date=9 June 2004|first=Clint|last=Morris|publisher=Movie Hole}}&lt;/ref&gt;
* '''Жон Хёрт''' ''Олливандер'' сыйкыр таякчалар дүкөнүнүн ээси жана устасы Олливандер мырзанын персонажын чагылдырды.
* '''Алан Рикман''' Слизерин факультетинин жетекчиси жана эритмелер боюнча мугалими Северус Снейп ролуна тандалган. Бул рол алгач Тим Ротко сунушталган болчу, бирок ал ''&quot;Маймылдар планетасы&quot;''  тасмасына тартылуу үчүн Снейп ролунан баш тарткан. &lt;ref&gt;{{cite news|first=Shawn|last=Adler|title=What Would &quot;Potter&quot; Have Been Like with Tim Roth as Snape?|publisher=MTV|date=7 December 2007|url=http://moviesblog.mtv.com/2007/12/07/what-would-potter-have-been-like-with-tim-roth-as-snape/|accessdate=8 December 2007|archivedate=2007-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071208234206/http://moviesblog.mtv.com/2007/12/07/what-would-potter-have-been-like-with-tim-roth-as-snape/}}&lt;/ref&gt; 
* '''Фиона Шоу''' Гарринин сыйкырчы эмес таежеси Петуния Дурслинин ролун ойногон.
* '''Мэгги Смит''' Гриффиндор факультетинин жетекчиси, мектеп мүдүрүнүн орун басары жана Кубулуулар боюнча мугалими Минерва Макгонагаллдын ролун аткарды. Жоан Роулиң өзү долбоорго Смитти чакырууну сунуштаган. &lt;ref name=&quot;personalchoice&quot; /&gt;
* '''Жули Уолтерс''' Рондун мээримдүү энеси Молли Уизлинин образын чагылдырды. Ал Гарриге 9¾ платформасына кантип кирүүнү үйрөткөн. Уолтерс бул ролго тандала электе америкалык актриса Рози О'Доннелл режиссер Крис Коламбус менен Молли Уизли ролун аткаруу боюнча сүйлөшүүлөрдү өткөргөн. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034101p1.html|title=&quot;Rosie&quot; in Harry Potter?|accessdate=8 July 2007|date=19 April 2000|first=Brian|last=Linder|publisher=IGN|archivedate=2011-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110831201301/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034101p1.html}}&lt;/ref&gt;
'''Рик Майял''' чыгармада окуучулардын кыжырын келтирүүнү сүйгөн полтергейст Пивздин ролуна тандалган эле. Майял сценарийдеги сөздөрүн камерага тартылбай, үнүн гана жаздырган, &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/050/050980p1.html|title=Potter Gloucester Set Report|accessdate=11 July 2007|date=4 April 2001|first=Brian|last=Linder|publisher=IGN|archivedate=2008-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080112013124/http://uk.movies.ign.com/articles/050/050980p1.html}}&lt;/ref&gt; , бирок ал катышкан учурлар тасмага кирбей калган. &lt;ref name=&quot;greg&quot;&gt;{{cite web|url=https://movies.yahoo.com/movie/preview/1808404331|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071215132239/http://movies.yahoo.com/movie/preview/1808404331|archivedate=15 December 2007|title=Harry Potter and the Sorcerer's Stone (2001)|accessdate=9 August 2008|first=Greg Dean|last=Schmitz|publisher=Yahoo!}}&lt;/ref&gt;

== Фильм жаратылышы ==

=== Башталгыч кези ===
1997-жылы продюсер Дэвид Хейман көрөрмандардын купулуна толчудай тасмага негиз болуп берген балдар китебин издей баштаган. &lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt; Алгач Хейман көңүлүн Диана Уинн Джонстун  ''&quot;Биринчи кабаттагы киши жегич&quot;''  аттуу чыгармасына бурган, бирок ал пландар ишке ашпай калган. Муну көргөн &quot;Хейдэй Филмс&quot; студиясынын кызматкерлери ''&quot;Гарри Поттер жана Философ Ташын&quot;''  сунуштап, Дэвиддин жардамчысы да бул сунушту абдан жактырган.&lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt; Хейман бул долбоор менен &quot;Уорнер Бразерс&quot; студиясына кайрылган соң,&lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt; 1999-жылы китеп автору Жоан Роулиң ''Гарри Поттер''  жөнүндөгү биринчи төрт китебин экранизациялоо укуктарын &quot;Уорнер Бразерске&quot; бир миллион фунт-стерлингге (1,982,900 АКШ доллары) саткан. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.quick-quote-quill.org/articles/2000/0700-austfinrev-bagwell.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060908060751/http://www.quick-quote-quill.org/articles/2000/0700-austfinrev-bagwell.html|archivedate=8 September 2006|work=[[Australian Financial Review]]|title=WiGBPd about Harry|date=19 July 2000|accessdate=26 May 2007}}&lt;/ref&gt; Роулиң койгон талап боюнча башкы ролдорго жалаң гана Британия актерлору тандалган, бирок кээде автордун өз уруксаты менен чет өлкөлүк актерлор да чакырылган - мисалы, Хогвартс директору Альбус Дамблдордун ролун ирландиялык Ричард Харрис чагылдырган, ал эми ''&quot;Гарри Поттер жана Жалын чөйчөгү&quot;''  китебинде француз жана Чыгыш Европалык персонаждар бар болгонунан улам аталган аймактардан актерлор да катышкан. &lt;ref name=&quot;Harry Potter and the Philosopher's Stone&quot; /&gt; Жоан Роулиң китептерге коммерциялык укуктарын сатууга алгач көңүлсүз көз карашта болчу - жазуучунун айтымында, китептеги &quot;окуялардын кийинки жетилиши боюнча аларга [студияга] көзөмөл берүүнү&quot; каалабаган, анткени Уорнер Бразерс китеп персонаждарына укуктарды сатып алса, алардын негизинде башка жазуучуга жаңы китептерди жаздырууга укугу бар эле.&lt;ref&gt;{{cite video|people=[[Jonathan Ross|Ross, Jonathan]], [[J. K. Rowling]]|date=6 July 2007|title=Friday Night with Jonathan Ross|publisher=BBC One|url=http://www.accio-quote.org/articles/2007/0706-bbc-ross.html|accessdate=31 July 2007}}&lt;/ref&gt;

Алгач Стивен Спилберг менен тасманы тартуу боюнча сүйлөшүүлөр болгон, бирок ал өзү бул долбоордон баш тарткан. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034089p1.html|title=No &quot;Harry Potter&quot; for Spielberg|accessdate=8 July 2007|date=23 February 2000|publisher=IGN|first=Brian|last=Linder|archivedate=2007-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071123181415/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034089p1.html}}&lt;/ref&gt; Айрым маалыматтар боюнча, Спилберг экранизация анимациялык фильм болуусун жана тасма сюжети биринчи китеп менен гана чектелбестен, кийинки китептердеги айрым элементтерин кошууну каалаган&lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt;. Америкалык актер Хейли Жоел Осмент Гарри Поттерге өз үнүн бермекчү. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,275704_2,00.html|title=Potter's Field|date=17 March 2000|accessdate=26 May 2007|first=Jeff|last=Jensen|work=[[Entertainment Weekly]]|archive-date=2008-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20080114010336/http://www.ew.com/ew/article/0,,275704_2,00.html|dead-url=yes|archivedate=2008-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080114010336/http://www.ew.com/ew/article/0,,275704_2,00.html}}&lt;/ref&gt; Спилберг өз сунушун түшүндүрүп жатып, башталгыч долбоор оңой болгонун айткан - атактуу режиссердун сөзү менен берсек, &quot;аңга чыкпай, үйдөгү өрдөктөрдү аткандай болосуң. Жөн эле барып, бош дарбазага гол сайгандай. Сиздерден бир миллиард доллар алып, каалаганымдай коротсом болот экен.  Кызыктыруучу эч нерсеси жок болуп атат&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hollywood.com/news/detail/id/1091358|publisher=Hollywood.com|title=For Spielberg, Making a Harry Potter Movie Would Have Been No Challenge|date=5 September 2001|accessdate=26 May 2007}}&lt;/ref&gt; Роулиң режиссерлорду тандоодо эч кандай ролу жок экенин мындай ырастайт: &quot;Эгер кимдир бирөө мени аны [Спилбергди] кетирди же кетире ала турган укук же мүмкүнчүлүгү бар болчу деп ойлосо, ал кишинин Катыра Кат жазган Калеми бар окшойт&quot;. &lt;ref&gt;{{cite web|publisher=J.K. Rowling.com|url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/rubbishbin_view.cfm?id=8|title=Rubbish Bin: J K Rowling Veto-ed Steven Spielberg|first=J. K.|last=Rowling|accessdate=20 June 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060418011429/http://www.jkrowling.com/textonly/en/rubbishbin_view.cfm?id=8 &lt;!-- Added by H3llBot --&gt;|archivedate=18 April 2006}}&lt;/ref&gt; Хеймандын сөзү боюнча, Спилберг долбоордон баш тартып, ''&quot;Жасалма Интеллект&quot;''  тасмасын тартууга өткөн. &lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt;

Спилберг кеткенден соң башка режиссерлор менен сүйлөшүүлөр болгон, алардын арасында: Крис Коламбус, Терри Гиллиам, Жонатан Демме, Майк Ньюэлл, Алан Паркер, Волфгаң Петерсен, Роб Райнер, Айвен Райтман, Тим Роббинс, Брэд Силберлиң, М. Найт Шьямалан жана Питер Уир. &lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;greg&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=15294|title=A Good Night for Harry Potter?|author=Douglas, Edward|accessdate=20 October 2007|date=10 July 2006|publisher=[[ComingSoon.net]]|archivedate=2007-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011115845/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=15294}}&lt;/ref&gt; Петерсен жана Райнер экөө тең 2000-жылдын март айында жарыштан чыгып, &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034092p1.html|title=Two Potential &quot;Harry Potter&quot; Director's Back Out|accessdate=8 July 2007|date=7 March 2000|first=Brian|last=Linder|publisher=IGN|archivedate=2008-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080302173529/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034092p1.html}}&lt;/ref&gt; тандоо Силберлиң, Коламбус, Паркер жана Гиллиамдын ортосунда болду. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034096p1.html|title=Harry Potter Director Narrowed Down|accessdate=8 July 2007|date=15 March 2000|publisher=IGN|first=Paul|last=Davidson|archivedate=2008-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081206110421/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034096p1.html}}&lt;/ref&gt; Роулиң өзү негизи Терри Гиллиамдын талапкерлигин колдосо&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.wizardnews.com/story.20050829.html|title=Terry Gilliam Bitter about Potter|accessdate=8 July 2007|date=29 August 2005|publisher=Wizard News|archivedate=2007-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070811035807/http://www.wizardnews.com/story.20050829.html}}&lt;/ref&gt;, Уорнес Бразерс Коламбусту тандап алган - студиянын чечим алуусуна Коламбустун чоң ийгиликке кабылган ''&quot;Үйдө жалгыз&quot;''  жана ''&quot;Миссис Даутфайр&quot;''  үй-бүлөлүк тасмаларын жаратуусу чоң салымын кошкон.&lt;ref name=&quot;columbus&quot;&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034098p1.html|title=Chris Columbus to Direct Harry Potter|accessdate=8 July 2007|date=28 March 2000|publisher=IGN|first=Bran|last=Linder|archivedate=2008-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080113042745/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034098p1.html}}&lt;/ref&gt; Коламбус фильм боюнча пландарын жана ойлорун тааныштырып-түшүндүрүүсү эки саатка созулган. Анын идеясы боюнча, Маггл дүйнөсү &quot;караңгы жана үрөйү суук&quot; болуп, ал эми сыйкыр дүйнөдөгү окуялар тескерисинче &quot;жарык, ачык тустүү жана шаттуу&quot; болуусу зарыл эле. Ал Дэвид Лин тарткан ''&quot;Чоң үмүттөр&quot;''   (1946) жана ''&quot;Оливер Твист&quot;''  (1948) тасмаларынан таасирленип, &quot;ошондой караңгы, ошондой алдыңкы көз караш, ошондой сапаттагы операторлук чеберчиликти&quot; колдонуусун каалап, түс дизайнда мисал катары ''&quot;Оливер!&quot;''  (1968)  жана ''&quot;Өкүл ата&quot;''  (1972) фильмдерин келтирген.&lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt;

{| class=&quot;toccolours&quot; cellspacing=&quot;5&quot; style=&quot;float:right;margin-left:1em;margin-right:2em;font-size:85%;background:#c6dbf7;color:black;width:30em;max-width:40%&quot;
| style=&quot;text-align:left&quot; | ''&quot;Гарри Поттер&quot;''  өмүрүндө бир гана жолу кездешүүчү, бир кандай мезгил менен чектелбеген адабий жетишкендиктерден болот. Китептер дүйнө жүзү боюнча абдан чөң кызыктыруу жараткандан улам, биз үчүн балдар жана сыйкыр дүйнөсүн жакшы түшүнгөн режиссерду табуу абдан маанилүү болчу. Кристен башка бул долбоорго дал келе турган эч ким жок деп ойлойм&quot;, 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | - Лоренцо ди Бонавентура. &lt;ref name=&quot;columbus&quot; /&gt;
|}

Сценарий жазууга Стив Клоузв тандалды.  Анын айтымында, китепти сценарийге ыңгайлаштыруу &quot;татаал&quot; болгон, анткени биринчи китеп кийинки эки китепке салыштырганда бир нече кыйынчылыктарды жараткан.&lt;ref name=&quot;salon&quot;&gt;{{cite web|url=http://archive.salon.com/ent/col/srag/2000/02/24/kloves/index.html|title=A Wizard of Hollywood|accessdate=8 July 2007|date=24 February 2000|first=Michael|last=Sragow|work=[[Salon.com]]|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070710191745/http://archive.salon.com/ent/col/srag/2000/02/24/kloves/index.html|archivedate=10 July 2007|df=dmy}}&lt;/ref&gt; Клоувз &quot;Уорнер Бразерс&quot; ыңгайлаштырууга жөнөткөн китептердин кыскача мазмунун &quot;дээрлик эч качан окубаганын&quot; моюнуна алып&lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt;, а бирок  ''&quot;Гарри Поттерге&quot;''  башкача мамиле жасаганын айткан.&lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt; Ал атайын &quot;Философ ташы&quot; китебин сатып алып, аны окуган соң бир заматта эле күйөрманы болуп калган. &lt;ref name=&quot;salon&quot; /&gt; Клоувз &quot;Уорнер Бразерс&quot; менен сүйлөшүүлөрдө фильм британиялык болуусун жана китептеги каармандарын чынындай көрсөтүүсүнө басым кылыш керек деген. &lt;ref name=&quot;salon&quot; /&gt; Роулиң менен алгачкы жолгуушусунда Клоувз китеп автору аны &quot;баласындай көргөн китебин таптакыр бузуп салат&quot; деген ойдо болбосун деп аябай сүрдөнгөн. &lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt; Роулиң болсо алгач &quot;ушу Стив Клоувзду жек көрүүгө даяр&quot; болушун мойнуна алган жана биринчи жолугуусун мындай эскерет: &quot;Мен аны биринчи жолу көргөндө, ал: &quot;Менин сүйүктүү каарманым ким экенин айтайынбы?&quot; - деп баштады.&quot;Бул киши азыр Рон дейт.  Ушул азыр Рон дейт го&quot;, - деп ойлогом. А бирок ал: &quot;Мага Гермиона жагат&quot;, - деди.Турган жеримен эле эзилип-эрип калдым да, бул адамга жылуу сезим пайда болду&quot; .&lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt; Роулиң чыгармачыл көзөмөл аткарууну талап кылып, буга Коламбус каршы эмес болчу.

Алгач Warner Bros. тасманы 2001-жылдын 4-июлунда чыгарабыз деп пландаган болчу, мындан улам кээ бир режиссерлор тартуулар жана фильм үстүндө иштөөгө убакыт аз берилди деп долбоордон баш тартууга аргасыз болгон. Кийин ушул эле убакыттын тардыгынан улам, тасма премьерасы  2001-жылдын 16-ноябрына жылдырылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034103p1.html|title=Bewitched Warner Bros. Delays Potter|accessdate=8 July 2007|date=17 May 2000|publisher=IGN|first=Brian|last=Linder|archivedate=2012-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120209125829/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034103p1.html}}&lt;/ref&gt;

=== Тартуулар ===
[[Файл:Alnwick_Castle_-_Northumberland_-_140804.jpg|right|thumb|Хогвартстын башкы имараты Алник Сарайында тартылган]]
Британия киночөйрөсүнүн эки өкүлү Гарри Поттер тасмалары Британияда тартылсын деген сураныч менен кайрылып, киного тартыла турган жерлерди издеп табуу, Ливзден киностудиясын колдонуу жана балдар эмгеги тууралуу британиялык мыйзамдарына ылайыкташтыруу үчүн тартуулар процессине (иш убактын азайтууда жана актер балдар үчүн мектеп уюштурууда) жардам берүүнү сунуштаган. &lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt; Warner Bros. бул сунушту дароо эле кабыл алган. Тартуулар 2000-жылы сентябрда Ливзден киностудиясында башталып, 23-март 2001-жылы аяктаган, &lt;ref&gt;{{cite web|title=Harry Potter and the Sorcerer's Stone misc notes|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/451961/Harry-Potter-and-the-Sorcerer-s-Stone/misc-notes.html|publisher=Harry Potter and the Sorcerer's Stone – Misc Notes|work=tcm.com|accessdate=October 21, 2015|archivedate=2016-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160107155658/http://www.tcm.com/tcmdb/title/451961/Harry-Potter-and-the-Sorcerer-s-Stone/misc-notes.html}}&lt;/ref&gt; ал эмесе кошумча жумуштар ошол эле жылдын июль айында бүттү. &lt;ref name=&quot;greg&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.wbstudiotour.co.uk/en/about-us/harry-potter-at-leavesden|title=Harry Potter at Leavesden|publisher=WB Studio Tour|accessdate=16 September 2012|quote=Filming began on Harry Potter and the Philosopher's Stone at Leavesden Studios on Friday 29th September 2000.|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120923223732/http://www.wbstudiotour.co.uk/en/about-us/harry-potter-at-leavesden|archivedate=23 September 2012|df=dmy}}&lt;/ref&gt; Негизги кадрлар 2000-жылдын 2-октябрында Түндүк Йоркширдеги Гоэтлэнд темир жол бекетинде тартылды. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034123p1.html|title=Potter Pics: Hagrid, Hogsmeade Station, and the Hogwarts Express|accessdate=9 July 2007|date=2 October 2000|first=Brian|last=Linder|publisher=IGN|archivedate=2011-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110831201714/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034123p1.html}}&lt;/ref&gt; Кентербери собору жана Шотландиядагы Инверайлорт сепили Хогвартс мектеби үчүн локациялар катары каралган; а бирок Кентербери тасманын &quot;бутпарастык&quot; темасын жактырбай, &quot;Уорнер Бразерстин&quot; сунушун четке какты. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034107p1.html|title=All 7 Harry Potter Books to Film?|accessdate=8 July 2007|date=28 June 2000|publisher=IGN|first=Brian|last=Linder|archivedate=2009-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090425071620/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034107p1.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aintitcool.com/display.cgi?id=6270|title=Euro-AICN Special Report: Harry Potter, and a Little Bit on Aardman's next|accessdate=8 July 2007|date=20 June 2000|publisher=[[Ain't it Cool News]]}}&lt;/ref&gt; Акыры Алник Сарайы жана Глостер собору Хогвартс локациялары болуп тандалды, &lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt; ошондой эле кээ бир көрүнүштөр Хэрроу мектебинде тартылган. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034118p1.html|title=Another Hogwarts Location for Potter|accessdate=8 July 2007|date=5 September 2000|publisher=IGN|first=Brian|last=Linder|archivedate=2007-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071019053403/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034118p1.html}}&lt;/ref&gt; Кээ бир Хогвартс көрүнүштөрү эки жума ичинде Дарем соборунда тартып алынды; &lt;ref name=&quot;privet&quot;&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034121p1.html|title=Potter Privet Drive Pics|accessdate=8 July 2007|date=26 September 2000|publisher=IGN|first=Brian|last=Linder|archivedate=2009-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426003520/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034121p1.html}}&lt;/ref&gt; алар мектеп коридорлору жана айрым класстар болду. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034124p1.html|title=Potter Pics: Part Two – The Hogwarts Set at Durham Cathedral|accessdate=9 July 2007|date=3 October 2000|first=Brian|last=Linder|publisher=IGN|archivedate=2007-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071019053408/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034124p1.html}}&lt;/ref&gt; Хогвартс ооруканасы Оксфорд университетинин Дивинити Скул имаратында, ал эми Хогвартс китепканасы Бодли китепканасынын герцог Хамфри атындагы окуу залында тартылган. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034131p1.html|title=Hogwarts Oxford Location Pics &amp; Rowling Speaks|accessdate=9 July 2007|date=25 October 2000|first=Brian|last=Linder|publisher=IGN|archivedate=2009-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090425071625/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034131p1.html}}&lt;/ref&gt; Прайвет көчөсү болсо Беркширдеги Брэкнел шаарынын Пикет Пост районунда тасмага алынган. &lt;ref name=&quot;privet&quot; /&gt; Тартуулар пландагыдай боюнча бир күндө эмес, эки күнгө узарып калгандан улам аталган райондун жашоочуларына берилген кенемте эки эсеге көбөйтүлгөн.&lt;ref name=&quot;privet&quot; /&gt; Мындан кийинки фильмдерде Прайвет көчөсүндөгү окуялар Ливзден киностудиясында атайын курулган аянтчада тартылган, анткени ал натурада тартылган съемкалардан бир топ арзан келген. &lt;ref name=&quot;behind magic&quot;&gt;{{cite video|title=Harry Potter: behind the Magic|medium=TV|publisher=[[ITV1]]|date=7 July 2007|people=Sheperd, Ben}}&lt;/ref&gt; Лондондо жайгашкан Австралия үйү сыйкырчылардын Гринготтс банкы болуп тандалды, &lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt;ал эми Хогвартс сыйлыктар бөлмөсү Оксфорд университетинин Крайст-Чөрч коллежинде тартылды.&lt;ref name=&quot;hat&quot;&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034135p1.html|title=Potter Set News &amp; Pics|accessdate=9 July 2007|date=25 November 2000|publisher=IGN|first=Brian|last=Linder|archivedate=2011-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110831202056/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034135p1.html}}&lt;/ref&gt; Лондон зоопаркы Гарри кокусунан Дадлини жылан менен коркуткан көрүнүшүндө,&lt;ref name=&quot;hat&quot; /&gt; ошондой эле Кингс Кросс темир жол бекети китепте баяндалгандай тартылган. &lt;ref name=&quot;lumos&quot;&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034148p1.html|title=Lumos!|accessdate=10 July 2007|date=21 February 2001|first=Brian|last=Linder|publisher=IGN|archivedate=2011-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110831202320/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034148p1.html}}&lt;/ref&gt;

[[Файл:London-building-leaky-cauldron-2007-07-16.jpg|left|thumb|&quot;Тешик казан&quot; бары тартылган Лондондогу магазин]]
Тасманын Америкадагы аталышы башкача болгондуктан, &quot;философ ташы&quot; деген сөздөр колдонулган бардык эпизоддорду кайрадан тартууга ырас келген, актерлордун &quot;философ&quot; дегендин ордуна &quot;сыйкырчынын&quot; деп айтып жаткандары кошумча тартылган. &lt;ref name=&quot;greg&quot; /&gt; Актер балдар бир күндө төрт саат тартууларда иштеп, үч саат мектепте болчу. Алар макияж кызматкерлери жасаган жасалма тырык жана жараларды абдан жактырып калышкан. Рэдлифф өз көз түсү Гарриден айырмаланып, көк болгондуктан, негизи жашыл түстөгү көз линзаларды тагыныш керек эле, бирок ал линзалар баланын көздөрүн аябай дүүлүктүрчү. Роулиң менен кеңешкенден соң, ал Гарринин көзү көк болуусуна макулдугун берген. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=7BdVHWz1DPU|title=A Conversation between JK Rowling and Daniel Radcliffe|publisher=Youtube}}&lt;/ref&gt;

=== Дизайн жана атайын эффекттер ===
Жудианна Маковски тасмадагы костюмдарды жараткан. Алгач ал китептин АКШ басылмасындагы тартылган сүрөттөргө окшоштуруп Квиддич формасын жасоону пландаган, бирок кийин ал дизайн шалаакы көрүнгөнүн байкап, бул идеядан баш тарткан. Анын ордуна Квиддич оюнчуларына &quot;мектеп окуучулары стилдеги свитер, XIX-кылымдын фехтование шымдарын жана колдору үчүн коргоо элементтерин&quot; кийгизген. &lt;ref name=&quot;time&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1001148-1,00.html|title=The First Look at Harry|accessdate=19 September 2007|date=5 November 2001|work=Time|first=Jess|last=Cagle|archivedate=2007-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012160953/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1001148-1,00.html}}&lt;/ref&gt; Декорациялар боюнча дизайнер Стюарт Крэйг фильмде тартылган аянтчаларды (мисалы, Хогвартстын Чоң залы) Ливзден студиясында куруп жатканда, англис соборлорунун дизайн жана архитектурасынан таасирленген.  Продюсерлер алгач Крэйгден Ийри көчөнү чындап эле бар эски көчөдө тартууну суранышкан, бирок Крэйг тасма үчүн Түдор, Георг королдору жана Королева Анна доорунун архитектуралык мисалдарынан турган атайын комплекс куруу чечимин кабыл алган. &lt;ref name=&quot;time&quot; /&gt;

Коламбус башында бардык сыйкырдуу айбандарды жана Хагриддин Мамык аттуу итин аниматроника жана компүтердик анимация аркылуу жаратууну пландаган. &lt;ref name=&quot;columbointer&quot; /&gt; Бир нече фильмдерде (мисалы, &quot;[[Жылдыздар согушу|Жылдыздар Согушу]]: Жашырын коркунуч&quot;, &quot;Бешинчи Элемент&quot;) иштеген Ник Дадманга тасмага керек болгон макет жана протездерди жасоо тапшырылса, &quot;Жим Хенсондун макулуктар устаканасына&quot; аталган макеттерди компүтерде жандандыруу иши берилген. &lt;ref name=&quot;davis&quot;&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034143p1.html|title=Davis Confirms Potter Role|accessdate=9 July 2007|date=8 January 2001|first=Brian|last=Linder|publisher=IGN|archivedate=2009-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426003551/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034143p1.html}}&lt;/ref&gt; Жон Коппингердин айтымында, сыйкырдуу айбандардын дизайны көп түзөлүүлөрдү көргөн.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034144p1.html|title=Potter Creature Feature|accessdate=9 July 2007|date=11 January 2001|first=Brian|last=Linder|publisher=IGN|archivedate=2009-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426003556/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034144p1.html}}&lt;/ref&gt; Тасмада бир нече компаниялар аткарган 600дөн ашык атайын эффекттер тартылган. &quot;Industrial Light &amp;#x26; Magic&quot; (ILM) студиясы Квиррелдин желкесиндеги Лорд Волдеморттун жүзүн жараткан, &quot;Rhythm &amp;#x26; Hues&quot; студиясы Норбертти (Хагрид багып алган ажыдаар баласы) жандандырган, ал эмесе &quot;Sony Pictures Imageworks&quot; Квиддич сценаларын тарткан. &lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt;

=== Музыка ===
[[Файл:John_Williams_tux.jpg|left|thumb|133x133px|
Жон Уильямс
]]
Фильм саундтрегин жазууга Жон Уильямс чакырылган. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034115p1.html|title=Harry Potter Composer Chosen|accessdate=8 July 2007|date=17 August 2000|first=Glen|last=Oliver|publisher=IGN|archivedate=2007-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071019053358/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034115p1.html}}&lt;/ref&gt; Уильямс музыка үстүндө Лос Анжелес жана Тэңлвуддагы үйлөрүндө иштеп, 2001-жылдын август айында чыгармаларын Лондондо жаздырган. Негизги музыкалык чыгармалардын бири &quot;Хедвигдин темасы&quot; деп аталат; Уильямс аны &quot;баары жактыргандан улам&quot; тасманын башкы музыкасы катары тандап алган. &lt;ref name=&quot;prelude&quot;&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/200/200342p1.html|title=Potter Postlude|accessdate=11 July 2007|date=23 May 2001|first=Brian|last=Linder|publisher=IGN|archivedate=2009-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090425071630/http://uk.movies.ign.com/articles/200/200342p1.html}}&lt;/ref&gt;

== Китеп жана тасма айырмачылыктары ==
Коламбус Роулиң менен бат-баттан кеңешип, кинодогу майда-чүйдө бөлүктөрүн текшертип жана макулдаштырып турду. &lt;ref name=&quot;davis&quot; /&gt; Клоувз фильм китеп сөзүнө &quot;абдан туура&quot; болгонун айткан. Ал тасмага кошкон диалогдорду Роулиң өзү бекиткен. Жоан Роулиң ошол заматта жазып жаткан ''&quot;Гарри Поттер жана Феникс Ордени&quot;''  китебине дал келишпеген саптар сценарийде бар экен деп, Клоувз ал саптарды жок кылууга мажбур болгон. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034146p1.html|title=Screenwriter Kloves Talks ''Harry Potter''|accessdate=10 July 2007|date=6 February 2001|first=Brian|last=Linder|publisher=IGN|archivedate=2007-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071019053413/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034146p1.html}}&lt;/ref&gt;

Кээ бир персонаждар тасмага кирбей калган, алардын арасында Сыйкырчылык тарыхы боюнча мугалими арбак профессор Биннс жана полтергейст Пивз. Китептин биринчи бөлүгүндө баяндоо Вернон жана Петуния Дурслинин атынан болуп, анда чагылдырган окуялар Гарринин келүүсүнөн бир күн мурун башталып, жөнөкөй адамдар сыйкырчылыкка кандай мамиле кылганын баяндайт. Кинодо булар көрсөтүлбөйт, фильм профессор Дамблдор, профессор МакГонагалл жана Хагрид Гаррини Дурслилердин босогосуна таштап кетиши менен башталат (бирок Макгонагалл Дурсли үй-бүлөсүн күнү бою аңдып отурганын Дамблдорго айтат). Гарри миссис Фиггтин кароосунда калган жагымсыз учурлары да киного кирген эмес, ал эмесе зоопарктагы окуянын каарманы болгон жылан китепте бразилиялык удав фильмде бирмалык питонго алмаштырылган. Айрым чыр-чатактар - мисалы, Гарри жана Драконун мадам Малкин кийим дүкөнүндөгү жолугуушуусу жана түн ортодогу дуэль - тартылган эмес. Николас Фламелдин ролу да чоң өзгөрүүлөрдөн өткөн. Кинодо Дамблдор Норбертти алып кеткени айтылат; ал эмесе китепте аны Гарри менен Гермиона Чарли Уизлинин досторуна өткөрүп беришкен. Жоан Роулиңдин айтымында, &quot;ал [оңой эле] өзгөртүлүшчүдөй китеп бөлүгү катары сезилген&quot;. &lt;ref name=&quot;time&quot; /&gt; Ошондой эле, Тыюу салынган Токойдогу жазанын себеби өзгөргөн: китепте түнкү уйку убагында Астрономия мунарасында жүргөн Гарри менен Гермиона Филчке учурап, ошол эле убакытта Невилл жана Малфой коридордо профессор МакГонагаллга кармалып, жазаланган.  Тасмада жазанын себеби Гарри, Гермиона, Рон түн бир убак Хагриддин үйүнө барганын Малфой аңдып көргөнү болгон (Малфой өзу да түнкүсүн уктабастан тентип жүргөнүнө жазаланган).  Кентавр Флоренц китепте жалы агыш ала түстө деп сүрөттөлгөнү менен кинодо каралжын түстүү болгон. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/movies/a64205/harry-potter-books-vs-films.html|title=Harry Potter: Books vs films|accessdate=10 July 2007|date=9 July 2007|publisher=[[Digital Spy]]|first=Kimberley|last=Dadds|author2=Miriam Zendle|archivedate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080709045904/http://www.digitalspy.co.uk/movies/a64205/harry-potter-books-vs-films.html}}&lt;/ref&gt; Квиддич талаасы адаттагыдай стадион эмес, көрүүчүлөр отурган мунара жана трибуналар менен курчалган ачык талаа болуп тартылган&lt;ref name=&quot;time&quot; /&gt;

== Фильм таратуусу ==

=== Маркетинг ===
Биринчи тизер-плакат 2000-жылдын декабрында чыккан.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034138p1.html|title=Potter Poster Pic|accessdate=9 July 2007|date=13 December 2000|publisher=IGN|first=Brian|last=Linder|archivedate=2008-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081011150855/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034138p1.html}}&lt;/ref&gt; Биринчи тизер-трейлер 2001-жылы 2-мартта спутник телеканалдарында алгач көрсөтүлуп, кинотеатрларда ''Спот аттуу агент'' тасмасы менен бирге чыккан.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034150p1.html|title=Potter Preview Premieres Tomorrow|accessdate=11 July 2007|date=28 February 2001|first=Brian|last=Linder|publisher=IGN|archivedate=2007-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071019053418/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034150p1.html}}&lt;/ref&gt; Фильм саундтреги 2001-жылы 30 октябрда CD түрдө жарык көргөн. 2001-жылы 15-ноябрда Electronic Arts тасма боюнча иштелген видео оюнду айрым консолдор үчүн чыгарган.&lt;ref name=&quot;prelude&quot; /&gt; 2003-жылы GameCube, PlayStation 2, жана Xbox үчүн жасалган дагы бир оюн жарык көргөн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gamespot.com/gamecube/action/harrypotterandthess/news.html?sid=6085531&amp;om_act=convert&amp;om_clk=gsupdates&amp;tag=updates;title;6|title=Sorcerer's Stone Ships Out|first=Tor|last=Thorsen|date=12 December 2003|publisher=[[GameSpot]]|accessdate=29 July 2007|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930235029/http://www.gamespot.com/gamecube/action/harrypotterandthess/news.html?sid=6085531&amp;om_act=convert&amp;om_clk=gsupdates&amp;tag=updates%3Btitle%3B6|archivedate=30 September 2007|df=dmy}}&lt;/ref&gt; &quot;Mattel&quot; тасма каармандары боюнча оюнчук өндүрүү укугун утуп, алар бир  гана Уорнер Бразерс дүкөндөрүндө сатылуусу макулдашылган.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034085p1.html|title=Mattel Wins Harry Potter Toy Rights|accessdate=8 July 2007|date=10 February 2000|first=Biran|last=Linder|publisher=IGN|archivedate=2007-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071019053353/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034085p1.html}}&lt;/ref&gt; &quot;Hasbro&quot; ишканасы да бул франшиза аркылуу момпосуй сыяктуу кээ бир кондитердик азыктарды чыгарган.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034086p1.html|title=Hasbro Gets Harry Potter Merchandise Rights|accessdate=8 July 2007|date=14 February 2000|publisher=IGN|first=Brian|last=Linder|archivedate=2009-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426003501/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034086p1.html}}&lt;/ref&gt; Фильмдин жарнак кампаниясынын алкагында Warner Bros. Coca-Cola менен $150 млн турган келишим түзгөн,&lt;ref name=&quot;lumos&quot; /&gt; Lego кинодогу имараттар жана окуяларды чагылдырган лего топтомдорун, ошондой эле [[Lego Creator: Harry Potter|''Lego Creator''  видео оюнун]] чыгарган. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/300/300171p1.html|title=Son of Harry Potter LEGOs|accessdate=11 July 2007|date=1 June 2001|first=Brian|last=Linder|publisher=IGN|archivedate=2012-01-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119042021/http://uk.movies.ign.com/articles/300/300171p1.html}}&lt;/ref&gt;

=== Медиа форматтары ===
Warner Bros. тасманы Улуу Британияда E3 UK компания аркылуу 2002-жылы 11-февралда&lt;ref name=&quot;Amazon.co.uk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.amazon.co.uk/Harry-Potter-Philosophers-Stone-Widescreen/dp/B00005RDQ0/|title=Amazon.co.uk|accessdate=20 November 2010}}&lt;/ref&gt; VHS видеокассеталарында жана ошол эле жылы 11-майда&lt;ref name=&quot;Amazon.co.uk&quot; /&gt; DVD дисктерде, ал эми АКШда 28-май 2002-жылы чыгарган.  Фильмдин атайын нускасы кайрадан VHS жана DVD форматтарында 2004-жылы 7-майда жарык көргөн&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.amazon.com/Harry-Potter-Sorcerers-Stone-Screen/dp/B000062TU1/|title=Amazon.com|accessdate=20 November 2010}}&lt;/ref&gt;.  Кийинчерээк Blu-ray жана DVD түрүндөгү толук чыгарылыш  АКШ да гана сатылган. Ал чыгарылыш тасмага кирбей калган сценалар кошулган фильмдин узун версиясы, съемка аянтчасынан кошумча видеолор диски, Рэдклифф, Гринт жана Уотсондун сыноого тартылган видеолор, ''&quot;Гарри Поттер дүйнөсүн жаратуу, 1-бөлүк: Сыйкырчылык башталды&quot; аттуу кинону тартууга кандай даярдыктар болгонун чагылдырган атайын кичи-фильм''  жана 48-бет сүрөттөр китепчесинен турат. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.blu-ray.com/movies/Harry-Potter-and-the-Sorcerers-Stone-Blu-ray/5723/#Review|title=Harry Potter and the Sorcerer's Stone Blu-ray Review|publisher=blu-ray.com|author=Brown, Kenneth|date=7 December 2009|accessdate=17 July 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Murray|first=Rebecca|title=ABC Offers a Sneak Peek at &quot;Harry Potter and the Prisoner of Azkaban&quot;|url=http://movies.about.com/cs/harrypotter3/a/harry3050505.htm|publisher=About.com|accessdate=9 October 2012|date=6 May 2004|archivedate=2012-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121203235455/http://movies.about.com/cs/harrypotter3/a/harry3050505.htm}}&lt;/ref&gt;

== Кабыл алуу ==

=== Кассалык топтомдор ===
Тасманын дүйнөлүк премьерасы 2001-жылы 4-ноябрда Лондондогу Лестер аянтында өтүп, фильм көрсөтүлгөн кинотеатрды Хогвартска окшоштуруп кооздошкон.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/film/1634408.stm|title=Potter Casts Spell at World Premiere|accessdate=23 September 2007|date=15 November 2001|publisher=BBC News Online}}&lt;/ref&gt; Кинонун кассалык топтомдору абдан жакшы болду. Кошмо Штаттарда ачылыш күнү $ 32,3 млн топтоп, биринчи күндүн кирешеси боюнча биринчи орунда турган &quot;Жылдыздар Согушу: Жашыруун Коркунуч&quot; фильминен ашып, жаңы рекорд койгон. Көрсөтүүлөрдүн экинчи күнү тасманын топтомдору $ 33,5 млнге жетип, мурдагы рекордду жаңылатты.  Жалпы эсеп менен алганда, биринчи дем алыш күндөр кирешеси рекорддук $ 90,3 млн түзгөн - бул рекорд мындан мурун &quot;Жоголгон дүйнө: Юр доору&quot; тасмасына таандык болчу.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hollywood.com/news/Box_Office_Analysis_Harry_Potter_breaks_records/1097810|title=&quot;Harry Potter&quot; Magically Shatters Records|accessdate=21 September 2007|date=18 November 2001|publisher=Hollywood.com}}&lt;/ref&gt; &quot;Философ ташы&quot; бул рекордду  кийинки жылдын май айына чейин кармап турду - ''&quot;Жөргөмүш адам&quot; тасмасынын'' премьералык дем алыш күндөр топтому $ 114,8 млн түзгөн.&lt;ref&gt;{{cite news|author=Gray, Brandon|url=http://www.boxofficemojo.com/news/?id=1157&amp;p=.htm|title='Spider-Man' Takes Box Office on the Ultimate Spin: $114.8 Million|accessdate=7 February 2010|date=6 May 2002|publisher=[[Box Office Mojo]]}}&lt;/ref&gt; Тасма үч жума бою дем алыш күндөр кирешеси боюнча биринчи орунду ээлеп турду.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/weekend/chart/?yr=2001&amp;wknd=47&amp;p=.htm|title=November 23-25, 2001 Weekend 3-day Thanksgiving Weekend|accessdate=24 November 2013|publisher=[[Box Office Mojo]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/weekend/chart/?view=&amp;yr=2001&amp;wknd=48&amp;p=.htm|title=November 30-December 2, 2001 Weekend|accessdate=24 November 2013|publisher=[[Box Office Mojo]]}}&lt;/ref&gt; Бул кино беш күндүк (шаршемби-жекшемби) Ыраазычылык күнүнө карата дем алыштагы топтомдору $ 82,4 млнге жетип, бул рекордду он эки жыл бою кармап келген  - кийин бул көрсөткүчтөн &quot;[[Ачкачылык оюндары]]: Өрттү кармоо&quot; жана ''&quot;Аяз кучагы&quot;''  тасмалары ашкан, алар $ 110,1 млн жана $ 94 млндук киреше көргөн.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://boxofficemojo.com/news/?id=3758&amp;p=.htm|title=Weekend Report: 'Catching Fire,' 'Frozen' Set Thanksgiving Records|publisher=boxofficemojo.com|accessdate=2 December 2013}}&lt;/ref&gt; Дүйнөнүн башка бурчтарында да окшош көрүнүштөр болду. Улуу Британияда ''&quot;Гарри Поттер жана Философ ташы&quot;''  болуп көрбөгөндөй ийгиликке ээ болуп, премьера күндөрүндөгү киреше боюнча рекорддорду багындырган - алдын-ала көрсөтүүлөр менен £ 16,3 млн, аларды санга албасак £ 9,8 млн топтогон.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/tv_film/newsid_1663000/1663981.stm|title=Harry Potter Smashes Box Office Records|accessdate=11 July 2007|date=19 November 2001|work=[[Newsround]]}}&lt;/ref&gt; Фильм бир эле Британияда £ 66,1 млндук киреше алып, бул көрсөткүч боюнча ''&quot;Титаник&quot;'' тен кийинки экинчи орунда турган, кийинирээк ушул жетишкендикти ''&quot;Мамма Мия!&quot;''  киносуна алдырып жиберген.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/3283481/Mamma-Mia-becomes-highest-grossing-British-film.html|title=Mamma Mia Becomes Highest Grossing British Film|accessdate=16 November 2008|date=30 October 2008|first=Chris|last=Irvine|work=[[The Daily Telegraph]]|archivedate=2009-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090408192912/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/3283481/Mamma-Mia-becomes-highest-grossing-British-film.html}}&lt;/ref&gt;

Жалпысынан кинонун дүйнөлүк кирешеси $ 974,8 млн түздү, алардын $ 317,6 млн АКШдан жана $ 657.2 млн башка өлкөлөрдөн түшүп,&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web|title=Harry Potter and the Sorcerer's Stone (2001)|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=harrypotter.htm|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=29 May 2007}}&lt;/ref&gt; бул жетишкендиги боюнча ошол маалда тарыхтагы эң кирешелүү тасмалардын тизмесинде экинчи орунда&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/tv_film/newsid_1828000/1828977.stm|title=Potter Makes Movie Chart History|accessdate=11 July 2007|date=19 February 2002|work=[[Newsround]]}}&lt;/ref&gt; жана 2002-жылдын эң чоң топтом көргөн кино катары катталган&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/yearly/chart/?view2=worldwide&amp;yr=2001&amp;p=.htm|title=2001 Worldwide Grosses|accessdate=29 May 2007|publisher=[[Box Office Mojo]]}}&lt;/ref&gt;. {{As of|2015}}2018-жылдын башына &quot;Философ ташы&quot; кармаган рекорддор төмөнкүдөй: 2001-жылдын эң кирешелүү тасмасы (инфляцияны эске албаганда), 2000-жылдардын эң кирешелүү тасмалардын бешинчиси, XXI кылымдын эң кирешелүү тасмалардын 31-си, III миң жылдыктын эң кирешелүү тасмалардын 31-си, кинонун тарыхындагы эң кирешелүү тасмалардан 34-орунда жана ''Гарри Поттер тууралуу тасмалардын'' кирешеси боюнча 2-орунда турат&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|title=Worldwide Grosses|accessdate=19 May 2010|publisher=[[Box Office Mojo]]}}&lt;/ref&gt; - биринчилик &quot;''Гарри Поттер жана Өлүм жемиштери, 2-бөлүк'' &quot; фильмине таандык, ал дүйнө бою 1 миллиард доллардан ашык топтогон&lt;ref&gt;[http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=harrypotter72.htm Гарри Поттер жана Чечилген Part 2 (2011)] .  &lt;/ref&gt;. Box Office Mojo сайтынын  болжомолу менен, АКШ кинотеатрлары &quot;Философ ташы&quot; тасмасына 55,9 миллион белет саткан. &lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=May 31, 2016|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=harrypotter.htm&amp;adjust_yr=1&amp;p=.htm|title=Harry Potter and the Sorcerer's Stone (2001)|publisher=Box Office Mojo}}&lt;/ref&gt;

=== Сынчылар пикири ===
''&quot;Гарри Поттер жана Философ Ташы&quot;''  сынчылар тарабынан оң кабыл алынган. Rotten Tomatoes сын баалар сайтында бул тасма 194 сынчыдан 80% колдоого ээ, орточо баасы 7,1 упай (10 упайлык шкала менен). Rotten Tomatoes'теги жалпы пикир боюнча, ''&quot;Гарри Поттер жана Философ Ташы&quot;''  тасмасы китептен тайбай, анда баяндалган окуяларды керектүү жерлеринде кыскартып, абдан кызыктуу  чоң экранга ылайык сыйкырларга толо тасма&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rottentomatoes.com/m/harry_potter_and_the_sorcerers_stone/|title=Harry Potter and the Sorcerer's Stone (Harry Potter and the Philosopher's Stone) (2001)|accessdate=8 July 2007|publisher=[[Rotten Tomatoes]]}}&lt;/ref&gt;.  Metacritic сын баалар сайтында бул фильм 36 сынчыдан алынган баалары боюнча 100 упайдан 64 упайга ээ болгон.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metacritic.com/video/titles/harrypotterandthesorcerersstone|title=Harry Potter and the Sorcerer's Stone|accessdate=20 July 2007|publisher=[[Metacritic]]|archivedate=2009-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090711202402/http://www.metacritic.com/video/titles/harrypotterandthesorcerersstone}}&lt;/ref&gt; CinemaScore сайтында көрүүчүлөр тасмага А баасын берген (А+ эң жогорку баа, F эң төмөн баа).&lt;ref name=&quot;CinemaScore&quot;&gt;{{cite web|url=https://m.cinemascore.com|title=CinemaScore|work=cinemascore.com}}{{dead link|date=April 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;

Роджер Эберт ''&quot;Философ Ташын&quot;''  &quot;классика&quot; деп атап, төрт жылдыздан төрт баасын берип, квиддич сценаларындагы атайын эффекттерди өзгөчө мактаган.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20011116/REVIEWS/111160301/1023|title=Harry Potter and the Sorcerer's Stone|accessdate=8 July 2007|date=16 November 2001|first=Roger|last=Ebert|work=[[Chicago Sun Times]]|authorlink=Roger Ebert|archivedate=2012-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121010111241/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20011116/REVIEWS/111160301/1023}}&lt;/ref&gt; ''&quot;The Telegraph&quot;''  жана ''&quot;Empire&quot;''  да мактоолорго кошулган - &quot;Empire&quot; сынчысы Алан Моррисон тасманын түзүмүн өзгөчө жактырган.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2001/11/05/npot105.xml|title=Magic Is the Only Word for It|accessdate=21 September 2007|date=4 November 2001|first=John|last=Hiscock|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011221154/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2001%2F11%2F05%2Fnpot105.xml|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.empireonline.com/reviews/ReviewComplete.asp?FID=7458|title=Harry Potter and the Philosopher's Stone|accessdate=21 September 2007|first=Alan|last=Morrison|work=[[Empire (magazine)|Empire]]}}&lt;/ref&gt; IGN.com сайтынын редактору Брайан Линдер да жалпысынан тасмага жакшы баа берсе да, &quot;...эң мыкты дей албайм, бирок кино мага жакты - мен сүйгөн китептерге жакшы кошумча болуптур&quot; деген.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://uk.movies.ign.com/articles/316/316273p1.html|title=Brian Linder's Review of Harry Potter and the Sorcerer's Stone|accessdate=9 June 2007|date=17 November 2001|first=Brian|last=Linder|publisher=IGN|archive-date=2007-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20071229044646/http://uk.movies.ign.com/articles/316/316273p1.html|dead-url=yes|archivedate=2007-12-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071229044646/http://uk.movies.ign.com/articles/316/316273p1.html}}&lt;/ref&gt; ''&quot;Palo Alto Online&quot;'' сынчысы Жанна Ауфмут фильм &quot;эң чоң скептик көрүүчүлөрдү да өзүнө тартып талат&quot; дегени менен, тасманын аяктоочу жарым саатын каттуу сынга алган.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://paloaltoonline.com/movies/moviescreener.php?id=000743&amp;type=long|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012152346/http://paloaltoonline.com/movies/moviescreener.php?id=000743&amp;type=long|archivedate=12 October 2007|title=Harry Potter and the Sorcerer's Stone|accessdate=20 July 2007|first=Jeanne|last=Aufmuth|publisher=Palo Alto Online}}&lt;/ref&gt; ''USA Today''  сынчысы Клаудия Пуйг кинодогу дизайн жана Хагриддин ролун ойногон Робби Колтрейндин аткаруусун мактаса да, Жон Уильямстын музыкасын жактырбай жана &quot;китеп окурмандары тасмада көрсөтүлгөн сыйкырлар мындан да көп болушун тилеп калат экен&quot; деп, &quot;Философ ташына&quot; төрт жылдыз ичинен үч жылдык ыйгарган.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.usatoday.com/life/movies/2001-11-16-harry-review.htm#more|title=Visually stunning 'Potter' falls short of pure magic|date=16 November 2001|last=Puig|first=Claudia|accessdate=9 October 2010|work=USA Today}}&lt;/ref&gt; Декорациялар, дизайн, монтаж, атайын эффекттер жана башкы ролдорду аткарган актерлорду жактырып мактаган ''&quot;Hollywood Reporter&quot;'' сынчысы Кирк Ханикатт да Жон Уильямстын музыкасын &quot;таптакыр өчпөй калган музыкалык кутучанын зыңылдап-такылдатып жадаткан обонундай&quot; деп каттуу сынга алган.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1099973|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070804013520/http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1099973|archivedate=4 August 2007|title=Harry Potter and the Sorcerer's Stone|accessdate=21 September 2007|date=9 November 2001|work=[[The Hollywood Reporter]]|first=Kirk|last=Honeycutt}}&lt;/ref&gt; Тодд МакКарти ''Variety''  журналында тасманы атактуу ''&quot;Шамал алып кеткендер&quot;''  киносуна салыштырып, оң баа берген: &quot;Сценарий китептен тайбай жазылган, актерлор жакшы тандалган, декорациялар, кийимдер, грим жана атайын эффекттер - бардыгы бири-бирине дал келип, натыйжасы абдан жакшы чыккан&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.variety.com/review/VE1117916310.html|title=Also Playing: Harry Potter and the Sorcerer's Stone|date=11 November 2001|last=McCarthy|first=Todd|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|accessdate=19 October 2010}}&lt;/ref&gt; ''&quot;New York Post&quot;''  сынчысы Жонатан Форман фильм китеп сөзүнө &quot;абдан туура&quot; жана &quot;тасма узун болгонуна карабастан, көрүүчүнү кызыктырып, көңүлүн кармаган&quot; кино экендигин белгилеп кеткен.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nypost.com/entertainment/movies/35119.htm|title=Harry Potter and the Sorcerer's Stone|accessdate=22 September 2007|first=Jonathan|last=Foreman|work=[[New York Post]]|archive-date=2007-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012153708/http://nypost.com/entertainment/movies/35119.htm|dead-url=yes|archivedate=2007-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012153708/http://nypost.com/entertainment/movies/35119.htm}}{{dead link|date=May 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;

''&quot;TIME&quot;''  журналында Ричард Корлисс тасма &quot;шаблондор менен толтурулуп&quot;, баяндоо ритми жай жана башкы ролдорго &quot;харизмасы такыр жок&quot; актерлор тандалышын сындап жазган.&lt;ref&gt;{{cite news|first=Richard|last=Corliss|authorlink=Richard Corliss|url=http://www.time.com/time/2001/harrypotter/review.html|title=Harry Potter and the Sorcerer's Stone: Movie Review|work=Time|date=1 November 2001|accessdate=29 July 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070710155832/http://www.time.com/time/2001/harrypotter/review.html &lt;!-- Added by H3llBot --&gt;|archivedate=10 July 2007|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; CNN сынчысы Пол Татара Коламбус жана Клоувз &quot;китептеги окуяларды кыскартып, кимдир бирөөнүн көңүлүнө жакпай калабыз деп ушунчалык этияттык менен тартканынан улам фильм сюжети Роулиң китепти жазып жаткан учурдагы жазуучунун башындагы быт-чытка окшошуп калган&quot; деп айтты.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2001/SHOWBIZ/Movies/11/15/hol.tatara.potter/index.html|title=Review: 'Potter' well acted, heavy handed|accessdate=21 September 2007|date=16 November 2001|publisher=CNN|first=Paul|last=Tatara}}&lt;/ref&gt; Натаниэл Рожерс тасмага төмөн баа берип, &quot;The Film Experience&quot; онлайн-блогунда мындай деп жазган: ''&quot;Гарри Поттер жана Философ Ташы&quot; эң жөнөкөй кино&quot;''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thefilmexperience.net/Reviews/lordoftherings.html|title=Harry Potter &amp; the Sorceror's Stone|date=December 2001|publisher=TheFilmExperience.net|first=Nathaniel|last=Rogers|accessdate=24 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101201154131/http://thefilmexperience.net/Reviews/lordoftherings.html &lt;!-- Added by H3llBot --&gt;|archivedate=1 December 2010|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ''&quot;Slant&quot;'' журналынын сынчысы Эд Гонсалес тасманы Тим Бертон эле тартыш керек болчу деген арманда калып, оператордук иш &quot;жөнөкөй жана күңурт&quot;, ал эмесе кино жалпысынан &quot;ар кандай сандыракты бир жерге топтоп тартылгандай&quot; деген абдан терс жазган.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.slantmagazine.com/film/film_review.asp?ID=191|title=Harry Potter and the Sorcerer's Stone|first=Ed|last=Gonzalez|accessdate=21 September 2007|work=[[Slant Magazine]]|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071214025238/http://www.slantmagazine.com/film/film_review.asp?ID=191|archivedate=14 December 2007|df=}}&lt;/ref&gt; Сынчы Элвис Митчелл ''The New York Times гезитинде'' фильм жөнүндө терс пикир калтырган: &quot;[тасма] эскире баштаган оюн-зоок паркына окшош - жалтырак жаңы көрүнгөнү менен, аттракциондоруна отурсаң, ар бир бурулган сайын темирлери кыйчылдап онтоп турат&quot;. Ал ошондой эле кино &quot;кыялы жок&quot; тартылып, баш каармандар ролдорун жыгач куурчактардан да начар аткарган деп кошумчалаган: &quot;Бөлүштүрүүчү Калпак кинонун эң мыкты каарманы экен&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://movies.nytimes.com/movie/review?res=9C0CE2D8173BF935A25752C1A9679C8B63|author=Elvis Mitchell|title=FILM REVIEW; The Sorcerer's Apprentice|date=16 November 2001|work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;

=== Жетишкендиктер ===
Тасма үч Оскар сыйлыгына ат салышкан: мыкты постановка, мыкты костюм дизайны жана мыкты оригиналдуу музыка (Жон Уильямстын жазган саундтрек).&lt;ref name=&quot;oscars&quot;&gt;{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&amp;displayType=3&amp;BSFilmID=38592|title=Results Page for Harry Potter and the Sorcerer's Stone  – Academy Awards Database|publisher=[[AMPAS]]|accessdate=17 July 2010}}&lt;/ref&gt; Буга кошумча, фильм жети BAFTA (Британ киноакадемиясынын) сыйлыгына көрсөтүлгөн. Алар: мыкты британ тасмасы, Робби Колтрейндин Хагридди аткаруусу экинчи пландагы ролдогу мыкты актерго номинация, ошондой эле мыкты костюм, мыкты декорациялар, мыкты грим, мыкты үн жана мыкты атайын эффекттер номинациялары.&lt;ref name=&quot;bafta&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bafta.org/awards/film/nominations/?year=2001|title=BAFTA Film Nominations 2001|publisher=[[British Academy of Film and Television Arts]]|accessdate=21 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100921081906/http://www.bafta.org/awards/film/nominations/?year=2001 &lt;!-- Added by H3llBot --&gt;|archivedate=21 September 2010}}&lt;/ref&gt; &quot;Философ ташы&quot; костюмдары үчүн Сатурн сыйлыгын алып,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.saturnawards.org/past.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512032708/http://www.saturnawards.org/past.html|title=Past Saturn Awards|publisher=Academy of Science Fiction, Fantasy &amp; Horror Films|accessdate=21 October 2010|archivedate=12 May 2011}}&lt;/ref&gt; дагы башка сегиз категорияда номинация алган.&lt;ref name=&quot;saturn&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.movieweb.com/news/NEFxGLGKxjVvJN|title=The 2001 Saturn Awards|publisher=MovieWeb|date=13 June 2002|accessdate=21 October 2010|archivedate=2009-08-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090820005111/http://www.movieweb.com/news/NEFxGLGKxjVvJN}}&lt;/ref&gt; Фильм &quot;Американын Кастинг коому&quot; жана &quot;Костюм дизайнерлери гильдиясындан&quot; сыйлыктарга ээ.&lt;ref name=&quot;artios&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.castingsociety.com/component/content/article/42-artios-awards/80-previous-artios-award-winners/#2001|title=Artios Award Winners|publisher=[[Casting Society of America]]|accessdate=21 October 2010|archivedate=2012-08-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120822021527/http://www.castingsociety.com/component/content/article/42-artios-awards/80-previous-artios-award-winners#2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cdg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.costumedesignersguild.com/aw-archive/awarch.asp?archid=2002|title=WINNERS FOR THE 4th ANNUAL COSTUME DESIGNERS GUILD AWARDS|publisher=[[Costume Designers Guild]]|accessdate=21 October 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110708194732/http://www.costumedesignersguild.com/aw-archive/awarch.asp?archid=2002|archivedate=8 July 2011}}&lt;/ref&gt; Америка фильм институтунан (AFI) атайын эффекттер үчүн&lt;ref name=&quot;AFI&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.afi.com/tvevents/afiawards01/mpawards.aspx|title=AFI AWARDS FOR MOTION PICTURES 2001|publisher=[[American Film Institute]]|accessdate=21 October 2010}}&lt;/ref&gt;, Фильм постановщиктер гильдиясынан декорациялар үчүн да сыйлыктарды алган.&lt;ref name=&quot;adg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.adg.org/?art=2001_award|title=6th Annual Excellence in Production Design Awards|publisher=Art Directors Guild|accessdate=21 October 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://www.webcitation.org/65v4UsXwv?url=http://www.adg.org/?art=2001_award|archivedate=2012-03-04|df=}}&lt;/ref&gt; &quot;Мыкты үй-бүлөлүк экшн-тасма&quot; категориясында Broadcast Film Critics сыйлыгын, мыкты бала актер номинациясын (Дэниэл Рэклифф Гарри Поттер ролу үчүн) жана мыкты композитор номинациясын (Жон Уильямс) да алган.&lt;ref name=&quot;bfca&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bfca.org/ccawards/2001.php|archiveurl=https://www.webcitation.org/65SuyBcDE?url=http://www.bfca.org/ccawards/2001.php|title=2001 Broadcast Film Critics Choice Award Winners and Nominations|publisher=Broadcast Film Critics Association|accessdate=19 October 2010|archivedate=2012-02-15|deadurl=yes|df=dmy}}&lt;/ref&gt; 2005-жылы Америка Фильм Институту кинону кинотарыхтын 100 жылдыгына карата атайын AFI тизмесине кошкон. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.afi.com/Docs/100Years/scores250.pdf|title=AFI's 100 Years of Film Scores Nominees|format=PDF|date=|accessdate=19 August 2016|archivedate=2013-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131106023410/http://www.afi.com/Docs/100years/scores250.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Шилтемелер ==
{{Reflist|30em}}

{{Гарри Поттер}}
[[Категория:АКШ тасмалары]]
[[Категория:2001-жыл]]</text>
      <sha1>a5xrpxdu4wy8a4mx2xnt36jk3iyv19n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Neighbourhood</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115409</id>
    <revision>
      <id>653058</id>
      <parentid>571673</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10940" sha1="6er2a97v2tohjfy66q6gdpnvg46qrf9" xml:space="preserve">'''The Neighbourhood''' (кээде «'''THE NBHD'''» аббревиатурасы колдонулат) — [[альтернавтивдик рок]] жанрында ойногон [[Америка Кошмо Штаттары|америкалык]] музыкалык топ. [[2011|2011-жылы]] [[Таузанд-Окс]] шаарында негизделген. Топтун курамы вокалист Джесси Разерфорддон, гитаристтер Джереми Фридмэн жана Зак Эбелстан, басист Майк Марготадан жана барабанчы Брэндон Фридден турат.

''«I’m Sorry…»'' жана ''«Thank You»'' деген эки [[EP]] альбомдорунан кийин 2013-жылдын 23-апрелинде топтун ''«I Love You»'' аттуу алгачкы студиялык альбому жарыкка чыккан. 2014-жылы топ ''«#000000 &amp; #FFFFFF»'' деген микстейпин чыгарган.

Топтун экинчи ''«Wiped Out!»'' альбому 2015-жылдын 30-октябрында жарык көргөн.

Топтун ''«The Neighbourhood»'' аттуу үчүнчү альбому 2018-жылдын 9-мартында чыккан.

== Тарыхы ==

=== Түзүлүүсү жана биринчи кичи-альбому ===
2012-жылдын башында The Neighbourhood тобу «''Female Robbery»'' и «''Sweater Weather»'' аттуу чыгармаларын жаздыруу үчүн чогулган. 2012-жылдын май айында «I’m Sorry…» [[EP|кичи-альбомун]] чыккан. Алгачкы альбом ENDs аркылуу продюсерленген.

=== ''I Love You'' (2013) ===
Биринчи студиялык «I Love You» альбому 2013-жылдын 23-апрелинде чыгып, [[Billboard 200|''Billboard 200'']] чартында 39-орунду ээлеген. 2013-жылдын 27-июнунда ''[[Жимми Киммел түз эфирде|Jimmy Kimmel Live!]]'' шоусунда «''Sweater Weather''» сингл чыгармасын аткарышкан. Бул чыгарма 2013-жылы июнь айынын башында музыкалык чарттардында башчылык кылган. Мисалы, ''[[Alternative Songs]]'' хит-парадында 1-орунду ээлеген, ал эми ''[[Top Heatseekers|Billboard Top Heatseekers]]'' хит-парадында алгачкы он чыгарманын арасына кирген. 2013-жылдын 5-мартында бул ырдын видеоклиби жарык көргөн. Ушул эле жылдыгн соңунда үч ырдан турган «''The Love Collection»'' аттуу [[EP|кичи-альбому]] чыккан.

=== ''Wiped Out!'' (2015) ===
2015-жылы күзүндө The Neighbourhood тобунун «''Wiped Out!»'' деп аталган жаңы альбому чыккан. Альбом 11 чыгарманы камтыйт.

== Дискография ==

=== Студиялык альбомдору ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| Жылы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:14em;&quot;| Аты
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:18em;&quot;| Маалымат
! colspan=&quot;4&quot;| Чарттардагы орду
|- style=&quot;font-size:smaller;&quot;
! style=&quot;width:45px;&quot;| [[Billboard 200|US]]&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;US&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/the-neighbourhood-mn0002690553/awards|title=The Neighbourhood Album &amp; Song Chart History|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=[[allmusic]]|accessdate=July 5, 2013}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;width:45px;&quot;| US&lt;br&gt;Alt&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;US&quot;/&gt;
! style=&quot;width:45px;&quot;| US&lt;br&gt;Rock&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;US&quot;/&gt;
! style=&quot;width:45px;&quot;| CAN&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;US&quot;/&gt;
|-
| [[2013]]
! scope=&quot;row&quot;| ''[[I Love You (The Neighbourhood альбому)|I Love You]]''
|
* Чыккан күнү: [[23-апрель]] [[2013]]
* Лейбл: [[Columbia Records]]
* Формат: [[Компакт-диск|CD]], [[Санарип дистрибуция|MD]]
| &lt;center&gt;25&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;9&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;10&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;20&lt;/center&gt;
|-
|[[2015]]
!''[[Wiped Out|WIPED OUT!]]''
|
* Чыккан күнү: [[30-октябрь]] [[2015]]
* Лейбл: [[Columbia Records]]
|13
|1
|2
|15
|-
|[[2018]]
! scope=&quot;row&quot;|'''''[[The Neighbourhood (альбом)|The Neighbourhood]]'''''
|
* Чыккан күнү: [[9-март]] [[2018]]
* Лейбл: [[Columbia Records]]
|61
|4
|10
|89
|-
|[[2020]]
!''Chip Chrome &amp; the Mono-Tones''
|
|
|
|
|
|-
|[[2025]]
!''Ultrasound''
|
|
|
|
|
|}

=== EPs ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ EPs тизмеси, сарттардагы ордулары менен
|-
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:10em;&quot;| Аты
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:20em;&quot;| Маалымат
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;1&quot;| Чарттардагы орду
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[Top Heatseekers#Heatseekers Albums chart|US&lt;br&gt;Heat]]&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url={{BillboardURLbyName|artist=the neighbourhood|chart=Heatseekers Albums}} |title=The Neighbourhood – Chart History: Heatseekers Albums |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Prometheus Global Media]] |accessdate=May 15, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''I’m Sorry…''
|
* Чыккан күнү: [[7-май]] [[2012]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/im-sorry-mw0002415304 |title=I'm Sorry... – The Neighbourhood |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=May 15, 2014}}&lt;/ref&gt;
* Лейбл: [[Columbia Records]], The Revolve Group
* Формат: CD, [[Gramophone record|10&quot;]], [[Санарип дистрибуция|MD]]
| 11
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Thank You,''
|
* Чыккан күнү: [[17-декабрь]] [[2012]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/thank-you-mw0002468462 |title=Thank You, – The Neighbourhood |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=May 15, 2014}}&lt;/ref&gt;
* Лейбл: [[Columbia Records]], The Revolve Group
* Формат: CD, [[Gramophone record|7&quot;]], [[Санарип дистрибуция|MD]]
| —
|-
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''The Love Collection''
|
|-
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Ever Changing''
|
* Чыккан күнү: [[21-сентябрь]], [[2018]]&lt;ref name=&quot;EverChanging&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.complex.com/music/2018/09/neighbourhood-link-with-nipsey-hussle-for-new-song|title=The Neighbourhood Link With Nipsey Hussle for &quot;Livin' in a Dream&quot;|work=[[Complex (magazine)|Complex]]|date=September 14, 2018|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-09-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180915124646/https://www.complex.com/music/2018/09/neighbourhood-link-with-nipsey-hussle-for-new-song}}&lt;/ref&gt;
* Лэйбл: Columbia
* Формат: CD, [[Gramophone record|7&quot;]], [[Санарип дистрибуция|MD]]
| —
|-
|-

|}

=== Микстейпттер ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Микстейптер тизмеси
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:10em;&quot;| Аты
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:20em;&quot;| Маалымат
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''#000000 &amp; #FFFFFF''
|
* Чыккан күнү: [[28-ноябрь]] [[2014]]
* Форма: [[Санарип дистрибуция|MD]]
|-
|}

=== Синглдар ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;|Жылы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:12em;&quot;| Сингл
! colspan=&quot;5&quot;| Чарттардагы орду
! rowspan=&quot;2&quot;| Альбом
|- style=&quot;font-size:smaller;&quot;
! style=&quot;width:45px;&quot;| [[Billboard Hot 100|US]]&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/biz/charts/2013-06-15/bubbling-under-hot-100-singles|title=Bubbling Under Hot 100 Chart - June 15, 2013|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|accessdate=June 6, 2013|archivedate=2015-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150718163031/http://www.billboard.com/biz/charts/2013-06-15/bubbling-under-hot-100-singles}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;width:45px;&quot;| [[Alternative Songs|US&lt;br&gt;Alt]]&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=the neighbourhood|chart=Alternative Songs}}|title=The Neighbourhood Album &amp; Song Chart History - Alternative Songs|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|accessdate=May 1, 2013}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;width:45px;&quot;| [[Rock Songs|US&lt;br&gt;Rock]]&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=the neighbourhood|chart=Rock Songs}}|title=The Neighbourhood Album &amp; Song Chart History - Rock Songs|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|accessdate=May 1, 2013}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;width:45px;&quot;| [[Pop Songs|US&lt;br&gt;Pop]]&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=the neighbourhood|chart=Pop Songs}}|title=The Neighbourhood Album &amp; Song Chart History - Pop Songs|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|accessdate=December 15, 2013}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;width:45px;&quot;| [[Canadian Hot 100|CAN]]&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=the neighbourhood|chart=Billboard Canadian Hot 100}}|title=The Neighbourhood Album &amp; Song Chart History - Canadian Hot 100|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|accessdate=May 1, 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;1&quot;| [[2012]]
! scope=&quot;row&quot;| «Female Robbery»
| — || — || — || — || —
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |''[[I Love You (The Neighbourhood альбому)|I Love You]]''
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | [[2013]]
! scope=&quot;row&quot;| «Sweater Weather»
| 14 || 1 || 4 || 7 || 68
|-
! scope=&quot;row&quot;| «[[Afraid]]»
| 124 || 5 || 20 || — || —
|-
|«Let It Go»
|—
|—
|—
|—
|—
|-
|2014
|«#Icanteven»
|—
|—
|—
|—
|—
|''#000000 &amp;'' ''#FFFFFF''
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2015
|«R.I.P. 2 My Youth»
|122
|25
|13
|—
|—
| rowspan=&quot;3&quot; |''Wiped Out''
|-
|«The Beach»
|—
|—
|45
|—
|—
|-
|«Prey»
|—
|—
|—
|—
|—
|}


=== Видеоклиптер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Аты !! Чыккан күнү
|-
| «Female Robbery» || [[2012]] &lt;small&gt;(Режиссерлук кылган ENDS)&lt;/small&gt;
|-
| «Let It Go» || [[2012]] &lt;small&gt; (Режиссерлук кылган ENDS)&lt;/small&gt;
|-
| «A Little Death» || [[2012]] &lt;small&gt; (Режиссерлук кылган ENDS)&lt;/small&gt;
|-
| «Sweater Weather» || [[2013]] &lt;small&gt; (Режиссерлук кылган ENDS)&lt;/small&gt;
|-
| «[[Afraid]]» || [[2013]] &lt;small&gt; (Режиссерлук кылган ENDS)&lt;/small&gt;
|-
|«#icanteven»
|14-февраль 2015
|-
|«Warm»
|17-февраль 2015
|-
|«Dangerous»
|19-февраль 2015
|-
|«RIP2MyYouth»
|20-август 2015
|-
|«The Beach»
|24-сентябрь 2015
|-
|«Scary Love»
|9-март 2018
|}

== Шилтемелер ==
[[Категория:Музыка]]</text>
      <sha1>6er2a97v2tohjfy66q6gdpnvg46qrf9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аладдин (тасма 2019)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119534</id>
    <revision>
      <id>653064</id>
      <parentid>627342</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:25:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5837" sha1="qegu5rxejuvhuq13ool0y9zyyc0ycxy" xml:space="preserve">{{Тасма
|КыргАталышы      = Аладдин
|НукураАталышы    = Aladdin
|Логотиби         = Aladdin 2019 Logo Black.svg
|Сүрөт            =
|Сүрөткө баяндама =
|Урааны           =
|Жанры            =  шумдуктуу окуя&lt;br&gt;[[фэнтези]]&lt;br&gt;[[мелодрама]]
|Директору        =
|Режиссёру        = [[Гай Ричи]] 
|Негизинде        =
|Продюсери        = [[Дэн Лин]]&lt;br&gt;[[Марк Платт]]
|Сценарийи        = [[Жон Огаст]]&lt;br&gt;[[Гай Ричи]]&lt;br&gt;[[Ванесса Тейлор]]
|Актёрлор         = [[Мена Массуд]]&lt;br&gt;[[Наоми Скотт]]&lt;br&gt;[[Уилл Смит]]
|Оператору        = Алан Стюарт
|Композитору      =[[Ален Менкен]]
|Мантаждаган      = 
|Сүрөтчүсү        =
|Компания         = [[Walt Disney Pictures]]&lt;br&gt;[[Marc Platt Productions]]
|Бюджети          = $ 183 млн&lt;ref name=&quot;boxofficemojo&quot; /&gt;
|Киреше           =  $ 496 236 661 млн&lt;ref name=&quot;boxofficemojo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=disneyfairytale22019.htm|title=Aladdin (2019)|website=[[Box Office Mojo]]|accessdate=2019-5-24}}&lt;/ref&gt;
|Өлкө             = {{USA}} 
|Тили             = [[Англис тили|Англисче]]
|Узактыгы         = 128 мүнөт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bbfc.co.uk/releases/aladdin-2019|title=Aladdin|website=Тасмалардын классификациясы боюнча Британ кеңеши|date=|accessdate=2019-05-22|archive-date=2019-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510062804/http://www.bbfc.co.uk/releases/aladdin-2019|dead-url=yes|archivedate=2019-05-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190510062804/http://www.bbfc.co.uk/releases/aladdin-2019}}&lt;/ref&gt;
|Жыл              = [[2019-жыл кинодо|2019]]
|Тасманын бет ачаары = {{KGZ}} — [[23-май]]  [[2019]]
|Кийинки тасма    = 
|imdb_id          =6139732
|cinematica.kg_id =612
|Сайты             =https://disney.ru/movies/aladdin
}}

'''«Аладдин»''' ({{Lang-en|Aladdin}}) — Аладдиндин шумдуктуу окуялары жөнүндөгү [[Гай Ричи|Гай Ричинин]] тасмасы, ошондой эле [[1992|1992-жылы]] тартылган, аталышы бир [[Аладдин (мультфильм 1992)|Аладдин мультфильминин]] киноадаптациясы болуп эсептелет.

Дүйнөлүк бет ачаары 2019-жылы 13-майда [[Иордания|Иорданияда]] болуп, ага [[Али бин аль-Хусейн]] жубайы Рим аль-Али менен катышкан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/will-smith-calls-aladdin-remake-highlight-of-his-career/2019/05/13/7307d61a-75a7-11e9-a7bf-c8a43b84ee31_story.html|title=Will Smith calls ‘Aladdin’ remake highlight of his career|publisher=Washington Post|lang=en|accessdate=2019-05-22|archive-date=2019-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514065014/https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/will-smith-calls-aladdin-remake-highlight-of-his-career/2019/05/13/7307d61a-75a7-11e9-a7bf-c8a43b84ee31_story.html|dead-url=yes|archivedate=2019-05-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190514065014/https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/will-smith-calls-aladdin-remake-highlight-of-his-career/2019/05/13/7307d61a-75a7-11e9-a7bf-c8a43b84ee31_story.html}}&lt;/ref&gt;.

Тасманын бет ачаары [[АКШ|Америка Кошмо Штаттарында]] 2019-жылы 24-майда, &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.digitalspy.com/movies/a837906/star-wars-episode-9-release-date-december-2019-aladdin-swap/|title=Star Wars Episode 9 has been delayed by seven months|author=Justin Harp|date=2017-09-13|publisher=Digital Spy|lang=en-GB|accessdate=2019-05-22}}&lt;/ref&gt;, ал эми [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] жана [[Орусия|Орусияда]] — 23-майда болгон&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.filmpro.ru/movies/339777|title=Аладдин|publisher=ФильмПРО|lang=ru|accessdate=2018-05-28|archivedate=2018-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180529054055/https://www.filmpro.ru/movies/339777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kinometro.ru/release/card/id/33115|title=АЛАДДИН - Aladdin: кассовые сборы, о фильме|author=|website=|date=|publisher=[[Бюллетень кинопрокатчика]]|accessdate=2019-05-22}}&lt;/ref&gt;.

== Мазмуну ==
== Каармандарда ==
{{Каармандарда (үстүндө)}}
{{Каармандарда|[[Мена Массуд]]||[[Аладдин]]}}
{{Каармандарда|[[Наоми Скотт]]|ханбийке|[[Жасмин ханбийке|Жасмин]]}}
{{Каармандарда|[[Уилл Смит]]||Жинн}}
{{Каармандарда|Марван Кензари||Жафар}}
{{Каармандарда|[[Насим Педрад]]||Далия}}
{{Каармандарда|[[Навид Негабан]]||[[Султан]]}}
{{Каармандарда|Билли Магнуссен|принц|Андерс}}
{{Каармандарда|Нуман Ажар||Хаким}}
{{Каармандарда|[[Алан Тьюдик]]||Яго (добуш)}}
{{Каармандарда (түбүндө)}}
== Эскертмелер  ==
{{Эскертмелер}}
== Шилтемелер ==
* {{imdb title|6139732|Аладдин}}
* {{youtube|g5sQhn9Be4I|Тизер-трейлер|logo=1}}

{{Аладдин}}

[[Категория:Аладдин]]
[[Категория:Дисней тасмалары]]</text>
      <sha1>qegu5rxejuvhuq13ool0y9zyyc0ycxy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калкынын саны боюнча мамлекеттердин тизмеси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120583</id>
    <revision>
      <id>653113</id>
      <parentid>652867</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71164" sha1="kbgcf264l98mumv3uz2fxa4y1g047tx" xml:space="preserve">[[Файл:Global population cartogram.png|thumb|upright=2|2018-жылдагы дүйнө калкынын картограммасы (ар бир тик бурчтук 500 000 кишини билдирет)]]
Бул калкынын саны боюнча өлкөлөрдүн жана көз каранды аймактардын тизмеси. ISO 3166-1 стандартына негизделген тизме эгемендүү мамлекеттерди, эл жашаган көз каранды аймактарды жана эгемендүү мамлекеттердин курамына кирген башка өлкөлөрдү камтыйт. Мисалы, Улуу Британия бир бүтүндүк катары каралса, Нидерланддын курамына кирген башка өлкөлөр өзүнчө каралат. Мындан тышкары, бул тизмеде ISO 3166-1 стандартында жок жарым-жартылай таанылган айрым мамлекеттер дагы кирген.

2024-жылга карата Бириккен Улуттар уюмунун эсеби боюнча, дүйнө калкынын саны 8,119 миллиард адамга жеткен&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard United Nations Population Fund. UNFPA. 2024. World Population Dashboard]&lt;/ref&gt;.

== Эгемендүү мамлекеттердин жана көз каранды аймактардын калкынын саны ==
Эскертүү: Бул тизмеде көрсөтүлгөн Бириккен Улуттар Уюмуна мүчө болгон 193 мамлекетке жана Бириккен Улуттар Уюмунун Башкы Ассамблеясына байкоочу болгон эки мамлекетке «№» мамычасында номер берилген. Көз каранды аймактарга жана эгемендүү мамлекеттердин курамына кирген башка өлкөлөргө жана эгемендүүлүгү жарым-жартылай же толугу менен таанылбаган мамлекеттерге «№» мамычасында номер берилген эмес.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!№
!Өлкө (же көз каранды аймак)
!Калкынын саны
!Дүйнө калкынын%
!Дата
!Булактар
!Кошумча маалымат
|-
|–
|'''Дүйнө'''
|8 119 000 000
|100%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУнун божомолдоосу&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190205234912/https://population.un.org/wpp/ United Nations. World Population Prospects 2022]&lt;/ref&gt;
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1/2
|{{Өлкө желеги|Кытай}}
|1 408 280 000
|17.3%
|[[31-декабрь]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202501/t20250117_1958330.html National Economy Witnessed Steady Progress amidst Stability with Major Development Targets Achieved Successfully in 2024]&lt;/ref&gt;
|
|-
|{{Өлкө желеги|Индия}}
|1 402 737 000
|17.2%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Расмий божомолдор&lt;ref&gt;[https://geographicinsights.iq.harvard.edu/files/geographicinsights2/files/report_population_projection_2019.pdf Ministry of Health and Family Welfare. Projected total Population by sex as on 1st July, 2011–2036: India, States and Union Territories]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|3
|{{Өлкө желеги|Америка Кошмо Штаттары}}
|340 110 988
|4.2%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://www.census.gov/ United States Census Bureau. National Population Totals and Components of Change: April 1, 2020 to July 1, 2024]&lt;/ref&gt;
|
|-
|4
|{{Өлкө желеги|Индонезия}}
|282 477 584
|3.5%
|[[30-июнь]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[https://dispendukcapil.acehtimurkab.go.id/berita/kategori/berita-nasional/rilis-data-kependudukan-semester-i-tahun-2024-potret-demografi-dan-implikasinya-bagi-pembangunan-nasional Ministry of Home Affairs (Indonesia). Indonesian Population June 2024]&lt;/ref&gt;
|
|-
|5
|{{Өлкө желеги|Пакистан}}
|241 499 431
|3.0%
|[[1-март]] [[2023]]
|2023 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;[https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Pakistan.pdf Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023]&lt;/ref&gt;
|
|-
|6
|{{Өлкө желеги|Нигерия}}
|223 800 000
|2.7%
|[[1-июль]] [[2023]]
|Расмий божомолдор&lt;ref&gt;[https://cdn.sanity.io/files/5otlgtiz/production/d7fb94a5c16220cd7559ac066f95f9d53a433ac8.pdf National Population Commission – NPC Nigeria. The annual population lecture series – APLS]&lt;/ref&gt;
|
|-
|7
|{{Өлкө желеги|Бразилия}}
|212 583 750
|2.6%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Расмий божомолдор&lt;ref&gt;[https://www.ibge.gov.br/en/statistics/social/population/18176-population-projection.html?lang=en-GB&amp;t=resultados Population Projection]&lt;/ref&gt;
|
|-
|8
|{{Өлкө желеги|Бангладеш}}
|169 828 911
|2.1%
|[[14-июнь]] [[2022]]
|2022 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;[https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf Bangladesh Bureau of Statistics. Population &amp; Housing Census 2022 – Post Enumeration Check (PEC) Adjusted Population]&lt;/ref&gt;
|
|-
|9
|{{Өлкө желеги|Орусия}}
|146 150 789
|1.8%
|[[1-январь]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Оценка численности постоянного населения на 1 января 2024 г. и в среднем за 2023 |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/OkPopul_Comp2024_Site.xlsx |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2024-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240406215805/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/OkPopul_Comp2024_Site.xlsx }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|10
|{{Өлкө желеги|Мексика}}
|130 154 247
|1.6%
|[[30-сентябрь]] [[2024]]
|Улуттук кварталдык баалоо&lt;ref&gt;[https://www.economy.com/mexico/population/not-seasonally-adjusted National quarterly estimate. Mexico Population]&lt;/ref&gt;
|
|-
|11
|{{Өлкө желеги|Жапония}}
|123 740 000
|1.5%
|[[1-декабрь]] [[2024]]
|Улуттук айлык баалоо&lt;ref&gt;[https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Statistics Bureau of Japan. Population Estimates by Age (Five-Year Groups) and Sex]&lt;/ref&gt;
|
|-
|12
|{{Өлкө желеги|Филиппин}}
|114 163 719
|1.4%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Расмий божомолдор&lt;ref&gt;[https://psa.gov.ph/sites/default/files/dhsd/Statistical%20Tables%20CBPP_0.pdf Philippine Statistics Authority. Projected Population, by Age group, Sex, and single-Year interval, Philippines: 2020 - 2030]&lt;/ref&gt;
|
|-
|13
|{{Өлкө желеги|Эфиопия}}
|109 499 000
|1.3%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Population Size by Sex, Area and Density by Region, Zone and Wereda: July 2024 |url=https://www.statsethiopia.gov.et/wp-content/uploads/2024/07/Projected_Population-2024.pdf |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2024-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240707022122/https://www.statsethiopia.gov.et/wp-content/uploads/2024/07/Projected_Population-2024.pdf }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|14
|{{Өлкө желеги|Конго Демократиялык  Республикасы}}
|109 276 000
|1.3%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУнун баалоосу&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|
|-
|15
|{{Өлкө желеги|Египет}}
|105 914 499
|1.3%
|[[1-январь]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://www.capmas.gov.eg/Admin/Pages%20Files/20245121324361-%20pop_new.pdf Egypt in Figures 2024 – Population Estimates By Sex &amp; Governorate]&lt;/ref&gt;
|
|-
|16
|{{Өлкө желеги|Вьетнам}}
|101 300 000
|1.2%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://www.gso.gov.vn/en/px-web/?pxid=E0201&amp;theme=Population%20and%20Employment General Statistics Office of Vietnam. Population]&lt;/ref&gt;
|
|-
|17
|{{Өлкө желеги|Иран}}
|85 961 000
|1.1%
|[[20-март]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Iran Open Data (IOD). Estimated population in Iran by province in 2024 |url=https://iranopendata.org/en/dataset/iod-06124-estimated-population-iran-province-2024/ |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2025-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250508011504/https://iranopendata.org/en/dataset/iod-06124-estimated-population-iran-province-2024/ }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|18
|{{Өлкө желеги|Түркия}}
|85 372 377
|1.0%
|[[31-декабрь]] [[2023]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2023-49684&amp;dil=2 Turkish Statistical Institute. The Results of Address Based Population Registration System, 2023]&lt;/ref&gt;
|
|-
|19
|{{Өлкө желеги|Германия}}
|83 465 411
|1.0%
|[[31-март]] [[2024]]
|Улуттук кварталдык баалоо&lt;ref&gt;[https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/Tables/liste-current-population-basis-2022.html Federal Statistical Office of Germany. Population by nationality and sex (quarterly figures)]&lt;/ref&gt;
|
|-
|20
|{{Өлкө желеги|Франция}}
|68 567 000
|0.8%
|[[1-декабрь]] [[2024]]
|Улуттук айлык баалоо
|
|-
|21
|{{Өлкө желеги|Улуу Британия}}
|68 265 209
|0.8%
|[[1-июль]] [[2023]]
|Расмий баалоо
|
|-
|22
|{{Өлкө желеги|Таиланд}}
|65 960 724
|0.8%
|[[1-ноябрь]] [[2024]]
|Улуттук айлык баалоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Bureau of Registration Administration (BORA). สถิติประชากรทางการทะเบียนราษฎร(รายเดือน) |url=https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2025-02-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250224093538/https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|23
|{{Өлкө желеги|ТАР}}
|63 015 904
|0.8%
|[[30-июль]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://www.gov.za/sites/default/files/P03014_Census_2022_Statistical_Release.pdf Government of South Africa. Census 2022 – Statistical Release]&lt;/ref&gt;
|
|-
|24
|{{Өлкө желеги|Танзания}}
|61 741 120
|0.8%
|[[23-август]] [[2022]]
|2022 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Bureau of Statistics. Population Size in Tanzania |url=https://sensa.nbs.go.tz/ |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2022-10-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221031164518/https://sensa.nbs.go.tz/ }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|25
|{{Өлкө желеги|Италия}}
|58 958 131
|0.7%
|[[31-октябрь]] [[2024]]
|Улуттук айлык баалоо&lt;ref&gt;[https://demo.istat.it/app/?i=D7B Istituto Nazionale di Statistica. ISTAT – Bilancio Demografico Mensile]&lt;/ref&gt;
|
|-
|26
|{{Өлкө желеги|Колумбия}}
|52 695 952
|0.6%
|[[1-январь]] [[2024]]
|Расмий божомолдор&lt;ref&gt;[https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/Nacional/DCD-area-proypoblacion-Nac-2020-2070.xlsx Proyecciones de Población DANE]&lt;/ref&gt;
|
|-
|27
|{{Өлкө желеги|Кения}}
|52 428 290
|0.6%
|[[1-январь]] [[2024]]
|Расмий божомолдор&lt;ref&gt;[https://www.knbs.or.ke/download/2019-kphc-analytical-report-on-population-projections-vol-xvi/ 2019 Kenya Population and Housing Census Results: Analytical Report on Population Projections]&lt;/ref&gt;
|
|-
|28
|{{Өлкө желеги|Мьянма}}
|51 316 756
|0.6%
|[[15-октябрь]] [[2024]]
|2024 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;[https://www.moi.gov.mm/moi:eng/news/16583 Myanmar Ministry of Information. Myanmar's 2024 Census Provisional Results: Population]&lt;/ref&gt;
|
|-
|29
|{{Өлкө желеги|Корея Республикасы}}
|51 248 233
|0.6%
|[[30-сентябрь]] [[2024]]
|Улуттук айлык баалоо&lt;ref&gt;[https://kosis.kr/statHtml/statHtml.do?orgId=101&amp;tblId=DT_1B040A3&amp;conn_path=I2&amp;language=en Statistics Korea (KOSTAT). Resident population by City, County, and District]&lt;/ref&gt;
|
|-
|30
|{{Өлкө желеги|Судан}}
|50 448 963
|0.6%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУнун божомолдоосу&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;United Nations. [https://population.un.org/wpp/ Department of Economic and Social Affairs. Population Division. World Population Prospects 2024]&lt;/ref&gt;
|
|-
|31
|{{Өлкө желеги|Испания}}
|48 946 035
|0.6%
|[[1-октябрь]] [[2024]]
|Улуттук кварталдык баалоо&lt;ref&gt;[https://www.ine.es/dyngs/INEbase/en/operacion.htm?c=Estadistica_C&amp;cid=1254736177095&amp;menu=ultiDatos&amp;idp=1254735572981 Continuous Population Statistics (CPS). 1st october 2024. Provisional data]&lt;/ref&gt;
|
|-
|32
|{{Өлкө желеги|Алжир}}
|47 400 000
|0.6%
|[[1-январь]] [[2025]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[https://www.ons.dz/IMG/pdf/Demographie_Algerienne2020_2023.pdf National Office of Statistics. DEMOGRAPHIE ALGERIENNE 2020 à 2025]&lt;/ref&gt;
|
|-
|33
|{{Өлкө желеги|Аргентина}}
|47 067 641
|0.6%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[https://www.indec.gob.ar/indec/web/Nivel3-Tema-2-24 National Institute of Statistics and Census of Argentina. Proyecciones y estimaciones |publisher]&lt;/ref&gt;
|
|-
|34
|{{Өлкө желеги|Уганда}}
|45 935 046
|0.6%
|[[10-май]] [[2024]]
|2024 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;[https://www.ubos.org/wp-content/uploads/publications/National-Population-and-Housing-Census-2024-Preliminary-Report.pdf NPHC 2024 – Preliminary Results. 2024 census result]&lt;/ref&gt;
|
|-
|35
|{{Өлкө желеги|Ирак}}
|44 414 800
|0.5%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[http://cosit.gov.iq/ar/2013-01-31-08-43-38 Estimated population of Iraq for the period (2015–2030)]&lt;/ref&gt;
|
|-
|36
|{{Өлкө желеги|Канада}}
|41 465 298
|0.5%
|[[1-октябрь]] [[2024]]
|Улуттук кварталдык баалоо&lt;ref&gt;[https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 National quarterly estimate.Population estimates, quarterly]&lt;/ref&gt;
|
|-
|37
|{{Өлкө желеги|Өзбекстан}}
|37 543 167
|0.5%
|[[1-январь]] [[2025]]
|Улуттук кварталдык баалоо&lt;ref&gt;[https://stat.uz/en/ Uzbekistan by the Numbers]&lt;/ref&gt;
|
|-
|38
|{{Өлкө желеги|Польша}}
|37 519 000
|0.5%
|[[31-октябрь]] [[2024]]
|Улуттук айлык баалоо&lt;ref&gt;[https://stat.gov.pl/en/topics/other-studies/informations-on-socio-economic-situation/statistical-bulletin-no-112024,4,169.html Statistical Bulletin No 11/2024 → Population]&lt;/ref&gt;
|
|-
|39
|{{Өлкө желеги|Марокко}}
|36 828 330
|0.5%
|[[1-сентябрь]] [[2024]]
|2024 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;[https://www.hcp.ma/Population-legale-du-Royaume-du-Maroc-repartie-par-regions-provinces-et-prefectures-et-communes-selon-les-resultats-du_a3974.html Recensement général de la population et de l'habitat 2024]&lt;/ref&gt;
|
|-
|40
|{{Өлкө желеги|Ооганстан}}
|35 695 527
|0.4%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Statistics and Information Authority. Estimated population of Afghanistan by provinces and districts (July 2024) |url=https://nsia.gov.af/library |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2022-03-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220323031521/https://nsia.gov.af/library }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|41
|{{Өлкө желеги|Ангола}}
|35 121 734
|0.4%
|[[1-июнь]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[https://www.ine.gov.ao Início. National annual projection]&lt;/ref&gt;
|
|-
|42
|{{Өлкө желеги|Малайзия}}
|34 112 400
|0.4%
|[[30-сентябрь]] [[2024]]
|Улуттук кварталдык баалоо&lt;ref&gt;[https://www.dosm.gov.my/portal-main/release-content/demographic-statistics-third-quarter-2024 Demographic Statistics, Third Quarter 2024]&lt;/ref&gt;
|
|-
|43
|{{Өлкө желеги|Перу}}
|34 038 457
|0.4%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1665/index.html Instituto Nacional de Estadística e Informática. Estimaciones y Proyecciones de la Población Nacional]&lt;/ref&gt;
|
|-
|44
|{{Өлкө желеги|Украина}}
|33 443 000
|0.4%
|[[1-январь]] [[2024]]
|IMF баалоосу&lt;ref&gt;[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=926,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LP,&amp;sy=2022&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 Population of Ukraine – Population (by estimate) as of 2024]&lt;/ref&gt;
|
|-
|45
|{{Өлкө желеги|Мозамбик}}
|33 244 414
|0.4%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[http://www.ine.gov.mz National annual projection. População 2024]&lt;/ref&gt;
|
|-
|46
|{{Өлкө желеги|Гана}}
|33 007 618
|0.4%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[https://statsghana.gov.gh/ Ghana Statistical Service. Population Projection 2021 – 2050]&lt;/ref&gt;
|
|-
|47
|{{Өлкө желеги|Йемен}}
|32 305 264
|0.4%
|[[1-июль]] [[2022]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Yemeni Ministry Of Health. Annual Statistical Health Report 2022 |url=https://moh.gov.ye/storage/1900/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A-2022_%D9%A0%D9%A5%D9%A3%D9%A5%D9%A3%D9%A9.pdf |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2024-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241203112119/https://moh.gov.ye/storage/1900/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A-2022_%D9%A0%D9%A5%D9%A3%D9%A5%D9%A3%D9%A9.pdf }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|48
|{{Өлкө желеги|Сауд Арабиясы}}
|32 175 224
|0.4%
|[[10-май]] [[2022]]
|2022 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;{{Cite web |title=General Statistics Authority – Kingdom of Saudi Arabia. Overall count of population |url=https://portal.saudicensus.sa/portal |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2023-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230728002753/https://portal.saudicensus.sa/portal }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|49
|{{Өлкө желеги|Мадагаскар}}
|30 811 969
|0.4%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_Projectionsdemographiques.pdf Projections démographiques]&lt;/ref&gt;
|
|-
|50
|{{Өлкө желеги|Кот-д’Ивуар}}
|29 389 150
|0.4%
|[[14-декабрь]] [[2021]]
|2021 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;[http://www.ins.ci/ Institut National de la Statistique (INS) – RGPH-2021 Résultats globaux]&lt;/ref&gt;
|
|-
|51
|{{Өлкө желеги|Непал}}
|29 164 578
|0.4%
|[[25-ноябрь]] [[2021]]
|2021 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;[https://censusnepal.cbs.gov.np/results National Population and Housing Census 2021]&lt;/ref&gt;
|
|-
|52
|{{Өлкө желеги|Камерун}}
|28 758 503
|0.4%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[https://ins-cameroun.cm/document/projections-demographiques-et-estimations-des-cibles-prioritaires-des-differents-programmes-et-interventions-de-sante/ Projections demographiques et estimations des cibles prioritaires des differents programmes et interventions de sante]&lt;/ref&gt;
|
|-
|53
|{{Өлкө желеги|Венесуэла}}
|28 405 543
|0.3%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУнун божомолдоосу&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|
|-
|54
|{{Өлкө желеги|Австралия}}
|27 204 800
|0.3%
|[[30-июнь]] [[2024]]
|Расмий божомолдор&lt;ref&gt;[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0 National, state and territory population]&lt;/ref&gt;
|
|-
|55
|{{Өлкө желеги|Нигер}}
|26 312 034
|0.3%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[https://www.stat-niger.org/projections/ Projections démographiques du Niger Horizon 2012–2024 (extraction de donnees)]&lt;/ref&gt;
|
|-
|56
|{{Өлкө желеги|КЭДР}}
|25 950 000
|0.3%
|[[1-июль]] [[2021]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf Democratic People's Republic of Korea Population Projection (2014–2050)]&lt;/ref&gt;
|
|-
|57
|{{Өлкө желеги|Сирия}}
|24 672 760
|0.3%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУнун божомолдоосу&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|
|-
|58
|{{Өлкө желеги|Буркина-Фасо}}
|23 409 015
|0.3%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Улуттук божомолдоо&lt;ref&gt;[https://www.insd.bf/sites/default/files/2023-02/VOLUME%204%20PROJECTIONS%20DEMOGRAPHIQUES%202020%202035%20RGPH%20%C3%A9dition%202-%2006-02-2023.pdf PROJECTIONS DEMOGRAPHIQUES 2020–2035]&lt;/ref&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Тайвань}}
|23 400 220
|0.3%
|[[31-декабрь]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Statistics, Taiwan |url=https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2020-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200131125043/https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|59
|{{Өлкө желеги|Мали}}
|22 395 489
|0.3%
|[[15-июнь]] [[2022]]
|2022 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;[https://instat-mali.org/fr TAILLE DE LA POPULATION EN 2022 (HBTS) (SOURCE RÉSULTATS RGPH5)]&lt;/ref&gt;
|
|-
|60
|{{Өлкө желеги|Шри-Ланка}}
|21 916 000
|0.3%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[http://www.statistics.gov.lk/Population/StaticalInformation/VitalStatistics/ByDistrictandSex2024 Mid-year Population Estimates by District &amp; Sex, 2014 – 2024]&lt;/ref&gt;
|
|-
|61
|{{Өлкө желеги|Малави}}
|20 270 568
|0.2%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Population Projections 2018–2050 |url=https://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2024-02-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240214154949/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|62
|{{Өлкө желеги|Казакстан}}
|20 265 320
|0.2%
|[[1-декабрь]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/en/ QAZSTAT. Population]&lt;/ref&gt;
|
|-
|63
|{{Өлкө желеги|Чили}}
|20 086 377
|0.2%
|[[30-июнь]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[https://www.ine.cl/estadisticas/sociales/demografia-y-vitales/proyecciones-de-poblacion Proyecciones de población]&lt;/ref&gt;
|
|-
|64
|{{Өлкө желеги|Замбия}}
|19 610 769
|0.2%
|[[14-сентябрь]] [[2022]]
|2022 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;[https://www.lusakatimes.com/2022/12/24/preliminary-data-shows-population-grew-from-13-1-million-in-2010-to-19-6-million-in-2022/ Preliminary data shows Population grew from 13.1 million in 2010 to 19.6 million in 2022]&lt;/ref&gt;
|
|-
|65
|{{Өлкө желеги|Румыния}}
|19 064 409
|0.2%
|[[1-январь]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2024e.pdf On 1st January 2024, the usually resident population amounted to 19064409 persons, a growth of 9.9 thousand persons compared to 1st January 2023]&lt;/ref&gt;
|
|-
|66
|{{Өлкө желеги|Сомали}}
|19 009 151
|0.2%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУнун божомолдоосу&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|
|-
|67
|{{Өлкө желеги|Чад}}
|18 675 547
|0.2%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[https://www.inseed.td/ Institut National de la Statistique, des Etudes Economiques et Démographiques. Population 2024]&lt;/ref&gt;
|
|-
|68
|{{Өлкө желеги|Сенегал}}
|18 126 390
|0.2%
|[[15-май]] [[2023]]
|2023 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;[https://www.ansd.sn/sites/default/files/recensements/rapport/rapport_national/RGPH-5_Rapport%20global-Prov-juillet2024_0.pdf RAPPORT PROVISOIRE, PGPH-5, 2023]&lt;/ref&gt;
|
|-
|69
|{{Өлкө желеги|Нидерланд}}
|18 045 683
|0.2%
|[[30-ноябрь]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/83474ENG/table?ts=1712804860730 Centraal Bureau voor de Statistiek. Population dynamics – month and year]&lt;/ref&gt;
|
|-
|70
|{{Өлкө желеги|Гватемала}}
|17 843 132
|0.2%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[https://www.censopoblacion.gt/archivos/Estimaciones_y_proyecciones_nacionales_de_poblacion.pdf Instituto Nacional de Estadística Guatemala]&lt;/ref&gt;
|
|-
|71
|{{Өлкө желеги|Камбоджа}}
|17 336 307
|0.2%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Расмий божомолдор&lt;ref&gt;[https://www.nis.gov.kh/nis/Census2019/Population%20Projection.pdf National Institute of Statistics. Population Projection]&lt;/ref&gt;
|
|-
|72
|{{Өлкө желеги|Эквадор}}
|16 938 986
|0.2%
|[[1-октябрь]] [[2022]]
|2022 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Inicio – Censo Ecuador. 2022 census result |url=https://www.censoecuador.gob.ec/ |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2025-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250407172049/https://www.censoecuador.gob.ec/}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|73
|{{Өлкө желеги|Зимбабве}}
|16 751 469
|0.2%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Расмий божомолдор&lt;ref&gt;[http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf Zimbabwe National Statistics Agency. Population Projections Thematic Report]&lt;/ref&gt;
|
|-
|74
|{{Өлкө желеги|Түштүк Судан}}
|15 254 268
|0.2%
|[[1-июль]] [[2023]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Bureau of Statistics – South Sudan (NBSS). South Sudan Population Projections, 2020–2040 |url=https://nbs.gov.ss/wp-content/uploads/2022/05/Population-projections-for-South-Sudan-2020-2040-1.pdf |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2025-04-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250416211927/https://nbs.gov.ss/wp-content/uploads/2022/05/Population-projections-for-South-Sudan-2020-2040-1.pdf }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|75
|{{Өлкө желеги|Руанда}}
|13 798 561
|0.2%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National annual projection. Size of the resident population |url=http://statistics.gov.rw/publication/size-resident-population |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2024-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240515193613/https://statistics.gov.rw/publication/size-resident-population }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|76
|{{Өлкө желеги|Гвинея}}
|13 261 638
|0.2%
|[[1-июль]] [[2022]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[http://www.stat-guinee.org/ Institut National de la Statistique. National annual projection]&lt;/ref&gt;
|
|-
|77
|{{Өлкө желеги|Бенин}}
|12 910 087
|0.2%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[https://instad.bj/images/docs/Actualit%C3%A9s/Projection%20r%C3%A9vis%C3%A9e.pdf PROJECTIONS DEMOGRAPHIQUES DE 2014 A 2063 ET PERSPECTIVES DE LA DEMANDE SOCIALE DE 2014 A 2030 AU BENIN]&lt;/ref&gt;
|
|-
|78
|{{Өлкө желеги|Бурунди}}
|12 837 740
|0.2%
|[[1-июль]] [[2022]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Projections de la population au Burundi |url=https://isteebu.bi/projection-de-la-population/ |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2023-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525150948/https://isteebu.bi/projection-de-la-population/ }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|79
|{{Өлкө желеги|Гаити}}
|12 394 537
|0.2%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[https://ihsi.gouv.ht/public/statistiques/statistiques_demographiques_et_sociales/projections_et_estimations_de_la_population Projections et estimations de la population 2024]&lt;/ref&gt;
|
|-
|80
|{{Өлкө желеги|Тунис}}
|11 887 412
|0.1%
|[[1-январь]] [[2024]]
|Улуттук баалоо&lt;ref&gt;[https://www.ins.tn/en/statistiques/111 National estimate. Population]&lt;/ref&gt;
|
|-
|81
|{{Өлкө желеги|Бельгия}}
|11 872 024
|0.1%
|[[1-ноябрь]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://www.ibz.rrn.fgov.be/fr/population/statistiques-de-population/ Federal Public Service Interior. Statistiques de population]&lt;/ref&gt;
|
|-
|82
|{{Өлкө желеги|Папуа — Жаңы Гвинея}}
|11 781 559
|0.1%
|[[1-июль]] [[2021]]
|Улуттук баалоо&lt;ref&gt;[https://www.nso.gov.pg/statistics/population/ Population Estimates 2021]&lt;/ref&gt;
|
|-
|83
|{{Өлкө желеги|Иордания}}
|11 516 000
|0.1%
|[[31-декабрь]] [[2023]]
|Улуттук баалоо&lt;ref&gt;[https://dosweb.dos.gov.jo/DataBank/Population/Population_Estimares/PopulationEstimates.pdf Department of Statistics (DOS). Estimated population of 2023 and some of selected data]&lt;/ref&gt;
|
|-
|84
|{{Өлкө желеги|Боливия}}
|11 312 620
|0.1%
|[[23-март]] [[2024]]
|2024 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;[https://censo.ine.gob.bo/ National Institute of Statistics of Bolivia. 2024 census result]&lt;/ref&gt;
|
|-
|85
|{{Өлкө желеги|Куба}}
|11 089 511
|0.1%
|[[31-декабрь]] [[2022]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[http://www.onei.gob.cu/node/13815 Indicadores Demográficos por provincias y municipios 2022]&lt;/ref&gt;
|
|-
|86
|{{Өлкө желеги|Чехия}}
|10 897 237
|0.1%
|[[30-сентябрь]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://csu.gov.cz/home Czech Statistical Office. Official estimate. Population]&lt;/ref&gt;
|
|-
|87
|{{Өлкө желеги|Доминика Республикасы}}
|10 771 504
|0.1%
|[[10-ноябрь]] [[2022]]
|2022 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;[https://www.one.gob.do/datos-y-estadisticas/temas/censos/poblacion-y-vivienda/2022/ Oficina Nacional de Estadística (ONE). Población por sexo, según provincia de residencia]&lt;/ref&gt;
|
|-
|88
|{{Өлкө желеги|Бириккен Араб Эмирликтери}}
|10 678 556
|0.1%
|[[31-декабрь]] [[2023]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx#/%3Fyear=&amp;folder=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9&amp;subject=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9 بيانات متعلقة بالسكان والتعليم والصحة والأحوال المدنية وغيرها من المؤشرات الاجتماعية]&lt;/ref&gt;
|
|-
|89
|{{Өлкө желеги|Португалия}}
|10 639 726
|0.1%
|[[31-декабрь]] [[2023]]
|2023 баалоо&lt;ref&gt;[https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&amp;xpgid=ine_destaques&amp;DESTAQUESdest_boui=645507713&amp;DESTAQUESmodo=2 Instituto Nacional de Estatística (Portugal)]&lt;/ref&gt;
|
|-
|90
|{{Өлкө желеги|Швеция}}
|10 588 230
|0.1%
|[[30-ноябрь]] [[2024]]
|Улуттук айлык баалоо&lt;ref&gt;[http://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/population/population-composition/population-statistics Population statistics Sweden]&lt;/ref&gt;
|
|-
|91
|{{Өлкө желеги|Греция}}
|10 400 720
|0.1%
|[[1-январь]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://www.statistics.gr/documents/20181/b248e72c-2917-bdae-1d15-98d22787adb7 Estimated Population and Migration Flows, 2024]&lt;/ref&gt;
|
|-
|92
|{{Өлкө желеги|Тажикстан}}
|10 277 100
|0.1%
|[[1-январь]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://www.stat.tj/ Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]&lt;/ref&gt;
|
|-
|93
|{{Өлкө желеги|Азербайжан}}
|10 214 441
|0.1%
|[[1-октябрь]] [[2024]]
|Улуттук айлык баалоо&lt;ref&gt;[https://www.azstat.gov.az/portal/?lang=en State Statistics Committee|Azerbaijan Statistical Information Service (ASIS)]&lt;/ref&gt;
|
|-
|94
|{{Өлкө желеги|Израиль}}
|10 027 000
|0.1%
|[[31-декабрь]] [[2024]]
|Улуттук айлык баалоо&lt;ref&gt;[https://www.cbs.gov.il/en/Statistics/Pages/Generators/Time-Series-DataBank.aspx?r=ea3bd53b-b8ef-4c4a-8f6f-8eb5e8cdb84f&amp;uptodate=1 Time Series DataBank]&lt;/ref&gt;
|
|-
|95
|{{Өлкө желеги|Гондурас}}
|9 892 632
|0.1%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[https://www.ine.gob.hn/publicaciones/Censos/Censo_2013/09Tomo-IX-Proyecciones-de-Poblacion/Cuadros%20xls/1.pdf TOMO: HONDURAS: PROYECCIONES DE POBLACIÓN 2013–2050]&lt;/ref&gt;
|
|-
|96
|{{Өлкө желеги|Венгрия}}
|9 584 627
|0.1%
|[[1-январь]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0001.html Hungarian Central Statistical Office (KSH)]&lt;/ref&gt;
|
|-
|97
|{{Өлкө желеги|Австрия}}
|9 198 124
|0.1%
|[[1-октябрь]] [[2024]]
|Улуттук кварталдык баалоо&lt;ref&gt;[https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/bevoelkerungsstand/bevoelkerung-zu-jahres-/-quartalsanfang Statistik Austria. Bevölkerung am 01.01.2024]&lt;/ref&gt;
|
|-
|98
|{{Өлкө желеги|Беларусь}}
|9 155 978
|0.1%
|[[1-январь]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/ Национальный статистический комитет Республики Беларусь.]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 

[https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/ Население]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|99
|{{Өлкө желеги|Швейцария}}
|9 027 859
|0.1%
|[[30-сентябрь]] [[2024]]
|Улуттук кварталдык баалоо&lt;ref&gt;[https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung.gnpdetail.2024-0542.html Bundesamt für Statistik. Bevölkerungsstand am Ende des 3. Quartals 2024]&lt;/ref&gt;
|
|-
|100
|{{Өлкө желеги|Сьерра-Леоне}}
|8 884 032
|0.1%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf Sierra Leone 2015 Population and Housing Census – Thematic Report on Population Projections]&lt;/ref&gt;
|
|-
|101
|{{Өлкө желеги|Того}}
|8 095 498
|0.10%
|[[8-ноябрь]] [[2022]]
|2022 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;[https://inseed.tg/wp-content/uploads/2023/04/Communique_de_presse_Resultats_RGPH5_20230404.pdf Resultats RGPH5]&lt;/ref&gt;
|
|-
|102
|{{Өлкө желеги|Лаос}}
|7 546 000
|0.09%
|[[1-июль]] [[2023]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[https://laosis.lsb.gov.la/majorIndicators.do?paramGrpId=all LAOSIS. Distribution of citizens by gender and age group]&lt;/ref&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Гонконг}}
|7 531 800
|0.09%
|[[30-июнь]] [[2024]]
|Улуттук баалоо&lt;ref&gt;[https://www.censtatd.gov.hk/sc/page_8000.html 统计数字 - 按主题. Population and Households]&lt;/ref&gt;
|
|-
|103
|{{Өлкө желеги|Ливия}}
|7 381 023
|0.09%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУнун божомолдоосу&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|
|-
|104
|{{Өлкө желеги|Кыргызстан}}
|7 161 900
|0.09%
|[[1-январь]] [[2024]]
|Улуттук расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kg/kg/statistics/download/operational/769/ Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. 2024-жылдын 1 январына карата Кыргыз Республикасынын калкынын саны]&lt;/ref&gt;
|
|-
|105
|{{Өлкө желеги|Түркмөнстан}}
|7 057 841
|0.09%
|[[17-декабрь]] [[2022]]
|2022 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;[https://www.stat.gov.tm/ Итоги сплошной переписи населения и жилищного фонда Туркменистана 2022 года]&lt;/ref&gt;
|
|-
|106
|{{Өлкө желеги|Никарагуа}}
|6 803 886
|0.08%
|[[30-июнь]] [[2023]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://www.inide.gob.ni/docs/Anuarios/Anuario2022/ANUARIO_ESTADISTICO2022.pdf Instituto Nacional de Información de Desarrollo - INIDE. Anuario Estadístico 2022]&lt;/ref&gt;
|
|-
|107
|{{Өлкө желеги|Сербия}}
|6 605 168
|0.08%
|[[1-январь]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://stat.gov.rs/en-US Statistical Office of the Republic of Serbia (РЗС)]&lt;/ref&gt;
|
|-
|108
|{{Өлкө желеги|БАР}}
|6 470 307
|0.08%
|[[1-июль]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Population of the central African Republic in 2021 and 2024 |url=https://www.icasees.org/index.php/actualites/population-de-la-republique-centrafricaine-en-2021-et-2024 |accessdate=2025-01-22 |archivedate=2024-05-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240529142921/https://www.icasees.org/index.php/actualites/population-de-la-republique-centrafricaine-en-2021-et-2024 }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|109
|{{Өлкө желеги|Болгария}}
|6 445 481
|0.08%
|[[31-декабрь]] [[2023]]
|Расмий жылдык баалоо&lt;ref&gt;[https://www.nsi.bg/bg/content/19806/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%8A%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D1%8A%D0%BC-7-%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B2%D1%80%D0%B8-2021-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 Република България. Национален статистически институт]&lt;/ref&gt;
|
|-
|110
|{{Өлкө желеги|Сальвадор}}
|6 351 000
|0.08%
|[[30-июнь]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion El Salvador: Estimatciones y proyecciones de población nacional 2005–2050 departamental 2005–2025]&lt;/ref&gt;
|
|-
|111
|{{Өлкө желеги|Конго Республикасы}}
|6 142 180
|0.08%
|[[17-май]] [[2023]]
|2023 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Le cinquième Recensement Général de la Population et de l'habitation du Congo (RGPH-5) |url=https://ins-congo.cg/download/resultats-preliminaires/?wpdmdl=4068&amp;refresh=65af84d0d8a631706001616 |accessdate=2026-08-22 |archivedate=2025-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251228082210/https://ins-congo.cg/download/resultats-preliminaires/?wpdmdl=4068&amp;refresh=65af84d0d8a631706001616 }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|112
|{{Өлкө желеги|Парагвай}}
|6 109 644
|0.07%
|[[10-ноябрь]] [[2022]]
|Эл каттоонун алдын ала жыйынтыгы&lt;ref&gt;[https://www.abc.com.py/nacionales/2023/08/31/paraguay-tiene-6109644-de-habitantes-segun-el-ultimo-censo-de-poblacion-y-viviendas/ Paraguay has 6,109,644 inhabitants, according to the last Census]&lt;/ref&gt;
|
|-
|113
|{{Өлкө желеги|Сингапур}}
|6 036 900
|0.07%
|[[30-июнь]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Singapore Department of Statistics (DOS) |url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data |accessdate=2025-01-22 |archivedate=2018-05-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180512142010/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|114
|{{Өлкө желеги|Дания}}
|5 989 985
|0.07%
|[[1-октябрь]] [[2024]]
|Улуттук кварталдык баалоо&lt;ref&gt;[https://www.dst.dk/da/Statistik/emner/borgere/befolkning/befolkningstal Danmarks Statistik. Befolkningstal]&lt;/ref&gt;
|
|-
|115
|{{Өлкө желеги|Финляндия}}
|5 636 521
|0.07%
|[[30-ноябрь]] [[2024]]
|Улуттук айлык баалоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Finland – Population – Preliminary population statistics |url=https://pxdata.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px |accessdate=2025-01-22 |archivedate=2025-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250522153952/https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px/ }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|116
|{{Өлкө желеги|Норвегия}}
|5 585 044
|0.07%
|[[30-сентябрь]] [[2024]]
|Улуттук кварталдык баалоо&lt;ref&gt;[https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning Statistics Norway. Population in Norway]&lt;/ref&gt;
|
|-
|117
|{{Өлкө желеги|Ливан}}
|5 490 000
|0.07%
|[[1-июль]] [[2021]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://www.citypopulation.de/en/lebanon/cities/ The population of the governorates of Lebanon]&lt;/ref&gt;
|
|-
|118
|{{Өлкө желеги|Палестина}}
|5 483 450
|0.07%
|[[1-январь]] [[2023]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[https://pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=ar&amp;table_id=676 دد السكان المقدر في فلسطين منتصف العام حسب المحافظة، 1997–2026]&lt;/ref&gt;
|
|-
|119
|{{Өлкө желеги|Словакия}}
|5 421 272
|0.07%
|[[30-сентябрь]] [[2024]]
|Улуттук кварталдык баалоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistical Office of the SR. Stock of population in the SR on 30 September 2024 |url=https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/!ut/p/z1/tVLLktowEPyWHHyUNbYkS-RmtoIxUFQM2IAuKT8EKIDsNY7J5utjJ1uVyiYLm0PmMjp0q6dnGku8wdKkrd6njS5NesITLHV2tq_52QabCw6Ec0FdOvAYIR1665uMiD2WtdqpWtX2obw0eKOMfdVHXalCp3ZZ7_-G_FKf8ObQNNXlvQUWvKRY0ItL71PEQzEcOj7AcEYgnEyX8_HDyA1i1v-qPz8-Sh_LvDSN-tpJl9klPSBlkDY7lB4bC7pHWZ87R61R6FLVaftkQXtRzbHrRKUuLTKBGM89RBXNUMYIQ8Cg6DopKBd4i7eSvzqIw_ESSyyrXBd4W-x24KjCQ4OCCkRdUqBUMIJcjw-YGrhOLgCvW62uODb9XCe8VKa3ctvr-h6g3xW8Uj685Ith4kLI5wtnGkXB1KE_-H4URctZkkCQuCMIiRPAPI47Me-Zf0PgTfyHwB9TPgMQs4BB6I_jxSAiBHzyNv6v-eeLDxCu_I_BYkIdoOz3rPxp7yf_hsCdrCX9iXPTVM0Bb_9HyP4xQT3-hqGV9wy4tfF7mRkDrs5r0Ygn8m21Gx9Oo74m7RwdF8J_9x2gbZaf/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ |accessdate=2025-01-22 |archivedate=2025-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250304062241/https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/!ut/p/z1/tVLLktowEPyWHHyUNbYkS-RmtoIxUFQM2IAuKT8EKIDsNY7J5utjJ1uVyiYLm0PmMjp0q6dnGku8wdKkrd6njS5NesITLHV2tq_52QabCw6Ec0FdOvAYIR1665uMiD2WtdqpWtX2obw0eKOMfdVHXalCp3ZZ7_-G_FKf8ObQNNXlvQUWvKRY0ItL71PEQzEcOj7AcEYgnEyX8_HDyA1i1v-qPz8-Sh_LvDSN-tpJl9klPSBlkDY7lB4bC7pHWZ87R61R6FLVaftkQXtRzbHrRKUuLTKBGM89RBXNUMYIQ8Cg6DopKBd4i7eSvzqIw_ESSyyrXBd4W-x24KjCQ4OCCkRdUqBUMIJcjw-YGrhOLgCvW62uODb9XCe8VKa3ctvr-h6g3xW8Uj685Ith4kLI5wtnGkXB1KE_-H4URctZkkCQuCMIiRPAPI47Me-Zf0PgTfyHwB9TPgMQs4BB6I_jxSAiBHzyNv6v-eeLDxCu_I_BYkIdoOz3rPxp7yf_hsCdrCX9iXPTVM0Bb_9HyP4xQT3-hqGV9wy4tfF7mRkDrs5r0Ygn8m21Gx9Oo74m7RwdF8J_9x2gbZaf/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|120
|{{Өлкө желеги|Ирландия}}
|5 380 300
|0.07%
|[[1-апрель]] [[2024]]
|Улуттук баалоо&lt;ref&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2024/ Central Statistics Office. Population and Migration Estimates, April 2024]&lt;/ref&gt;
|
|-
|121
|{{Өлкө желеги|Жаңы Зеландия}}
|5 348 600
|0.07%
|[[30-сентябрь]] [[2024]]
|Улуттук кварталдык баалоо&lt;ref&gt;[https://www.stats.govt.nz/indicators/population-of-nz/ Estimated population of NZ]&lt;/ref&gt;
|
|-
|122
|{{Өлкө желеги|Коста-Рика}}
|5 309 625
|0.07%
|[[30-июнь]] [[2024]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Estadísticas demográficas. 2011 – 2025. Proyecciones nacionales. Población total proyectada al 30 de junio por grupos de edades, según región de planificación y sexo |url=https://inec.cr/es/tematicas/listado?topics=91%252C646 |accessdate=2025-01-23 |archivedate=2023-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230920124541/https://inec.cr/es/tematicas/listado?topics=91%252C646 }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|125
|{{Өлкө желеги|Оман}}
|5 259 612
|0.06%
|[[30-ноябрь]] [[2024]]
|Улуттук айлык баалоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Monthly Statistical Bulletin: December 2024 |url=https://www.ncsi.gov.om/Elibrary/LibraryContentDoc/bar_24-11-2024%20indd-Final_2eaa78d5-e5c8-4338-a9d6-b8989665769c.pdf |accessdate=2025-01-23 |archivedate=2024-12-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241225114324/https://www.ncsi.gov.om/Elibrary/LibraryContentDoc/bar_24-11-2024%20indd-Final_2eaa78d5-e5c8-4338-a9d6-b8989665769c.pdf }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|124
|{{Өлкө желеги|Либерия}}
|5 248 621
|0.06%
|[[10-ноябрь]] [[2022]]
|2022 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Liberia announces provisional results of its 5th National Population and Housing Census |url=https://liberia.un.org/en/220493-liberia-announces-provisional-results-its-5th-national-population-and-housing-census |accessdate=2025-01-23 |archivedate=2023-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230324043346/https://liberia.un.org/en/220493-liberia-announces-provisional-results-its-5th-national-population-and-housing-census }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|125
|{{Өлкө желеги|Мавритания}}
|4 927 532
|0.06%
|[[25-декабрь]] [[2023]]
|2023 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;[https://ansade.mr/wp-content/uploads/2024/09/Depliant-RGPH5-1.pdf Recensement Général de la Population et de l'Habitat (RGPH-5 2023)]&lt;/ref&gt;
|
|-
|126
|{{Өлкө желеги|Кувейт}}
|4 913 271
|0.06%
|[[1-январь]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://www.csb.gov.kw/Default_EN Population Estimates at the beginning of 2024]&lt;/ref&gt;
|
|-
|127
|{{Өлкө желеги|Панама}}
|4 064 780
|0.05%
|[[8-январь]] [[2023]]
|2023 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;[https://www.inec.gob.pa/archivos/P053342420231009161532Comentarios_Poblacion%20RFB%202023%20VF.pdf Instituto Nacional de Estadística y Censo (Panamá). Censos década – 2023]&lt;/ref&gt;
|
|-
|128
|{{Өлкө желеги|Хорватия}}
|3 859 686
|0.05%
|[[1-июль]] [[2023]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[https://podaci.dzs.hr/2024/en/76805 POPULATION ESTIMATE OF THE REPUBLIC OF CROATIA, 2023]&lt;/ref&gt;
|
|-
|129
|{{Өлкө желеги|Грузия}}
|3 694 600
|0.05%
|[[1-январь]] [[2024]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;[http://geostat.ge/en National Statistics Office of Georgia]&lt;/ref&gt;
|
|-
|130
|{{Өлкө желеги|Эритрея}}
|3 535 603
|0.04%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУнун божомолдоосу&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|
|-
|131
|{{Өлкө желеги|Монголия}}
|3 504 741
|0.04%
|[[31-декабрь]] [[2023]]
|Улуттук жылдык божомолдоо&lt;ref&gt;[http://www.nso.mn/ Unified Database of Statistics]&lt;/ref&gt;
|
|-
|132
|{{Өлкө желеги|Уругвай}}
|3 444 263
|0.04%
|[[27-ноябрь]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://population.un.org/wpp/ БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://population.un.org/dataportal/home?df=6e5e64be-98a3-4483-9901-30d9e5aca7a2 БУУнун калк бөлүмүнүн маалымат порталы. Дүйнөлүк демографиялык көрсөткүчтөргө интерактивдүү индикаторлору]&lt;/ref&gt;
|
|-
|133
|{{Өлкө желеги|Босния жана Герцеговина}}
|3 264 873
|0.04%
|[[1-июль]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Пуэрто-Рико}}
|3 203 295
|0.04%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|134
|{{Өлкө желеги|Армения}}
|3 067 400
|0.04%
|[[1-январь]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|135
|{{Өлкө желеги|Намибия}}
|3 022 401
|0.04%
|[[24-сентябрь]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|136
|{{Өлкө желеги|Литва}}
|2 897 430
|0.04%
|[[1-январь]] [[2025]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|137
|{{Өлкө желеги|Катар}}
|2 857 822
|0.04%
|[[30-июнь]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|138
|{{Өлкө желеги|Ямайка}}
|2 825 544
|0.03%
|[[1-июль]] [[2019]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|139
|{{Өлкө желеги|Молдова}}
|2 423 300
|0.03%
|[[1-январь]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|140
|{{Өлкө желеги|Гамбия}}
|2 417 471
|0.03%
|[[1-июль]] [[2022]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|141
|{{Өлкө желеги|Ботсвана}}
|2 410 338
|0.03%
|[[1-июль]] [[2021]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|142
|{{Өлкө желеги|Габон}}
|2 408 586
|0.03%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|143
|{{Өлкө желеги|Албания}}
|2 402 113
|0.03%
|[[18-сентябрь]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|144
|{{Өлкө желеги|Лесото}}
|2 306 000
|0.03%
|[[1-июль]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|145
|{{Өлкө желеги|Словения}}
|2 126 324
|0.03%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|146
|{{Өлкө желеги|Латвия}}
|1 854 900
|0.02%
|[[1-ноябрь]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|147
|{{Өлкө желеги|Түндүк Македония}}
|1 826 247
|0.02%
|[[31-декабрь]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|148
|{{Өлкө желеги|Гвинея-Бисау}}
|1 781 308
|0.02%
|[[1-июль]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|149
|{{Өлкө желеги|Бахрейн}}
|1 588 670
|0.02%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Косово}}
|1 585 566
|0.02%
|[[4-апрель]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|150
|{{Өлкө желеги|Экваториалдык Гвинея}}
|1 558 160
|0.02%
|[[1-июль]] [[2022]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|151
|{{Өлкө желеги|Эстония}}
|1 374 687
|0.02%
|[[1-январь]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|152
|{{Өлкө желеги|Чыгыш Тимор}}
|1 373 024
|0.02%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|153
|{{Өлкө желеги|Тринидад жана Тобаго}}
|1 368 333
|0.02%
|[[30-июнь]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|154
|{{Өлкө желеги|Маврикий}}
|1 259 509
|0.02%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|155
|{{Өлкө желеги|Эсватини}}
|1 235 549
|0.02%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|156
|{{Өлкө желеги|Жибути}}
|1 066 809
|0.01%
|[[20-май]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|157
|{{Өлкө желеги|Кипр}}
|918 100
|0.01%
|[[1-октябрь]] [[2021]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|158
|{{Өлкө желеги|Фижи}}
|900 869
|0.01%
|[[1-январь]] [[2025]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|159
|{{Өлкө желеги|Комор Аралдары}}
|900 141
|0.01%
|[[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|160
|{{Өлкө желеги|Бутан}}
|777 224
|0.010%
|[[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|161
|{{Өлкө желеги|Гайана}}
|772 975
|0.009%
|[[1-июль]] [[2021]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|162
|{{Өлкө желеги|Соломон Аралдары}}
|750 325
|0.009%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Макао}}
|686 600
|0.008%
|[[30-сентябрь]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|163
|{{Өлкө желеги|Люксембург}}
|672 050
|0.008%
|[[1-январь]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|164
|{{Өлкө желеги|Черногория}}
|623 633
|0.008%
|[[31-октябрь]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|165
|{{Өлкө желеги|Суринам}}
|616 500
|0.008%
|[[1-июль]] [[2021]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Сахара Араб Демократиялык Республикасы}}
|590 506
|0.007%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУнун божомолдоосу&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|
|-
|166
|{{Өлкө желеги|Мальта}}
|542 051
|0.007%
|[[31-декабрь]] [[2022]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|167
|{{Өлкө желеги|Мальдивдер}}
|515 132
|0.006%
|[[13-сентябрь]] [[2022]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|168
|{{Өлкө желеги|Кабо-Верде}}
|491 233
|0.006%
|[[16-июнь]] [[2021]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Түндүк Кипр}}
|476 214
|0.006%
|[[31-декабрь]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|169
|{{Өлкө желеги|Бруней}}
|450 500
|0.006%
|[[1-июль]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|170
|{{Өлкө желеги|Белиз}}
|410 919
|0.005%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|171
|{{Өлкө желеги|Багам Аралдары}}
|398 165
|0.005%
|[[4-апрель]] [[2022]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|172
|{{Өлкө желеги|Исландия}}
|388 790
|0.005%
|[[1-октябрь]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Приднестров Молдова Республикасы}}
|360 938
|0.004%
|[[31-декабрь]] [[2022]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|173
|{{Өлкө желеги|Вануату}}
|321 409
|0.004%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Француз Полинезиясы}}
|279 890
|0.003%
|[[1-июль]] [[2021]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Жаңы Каледония}}
|268 510
|0.003%
|[[1-январь]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|174
|{{Өлкө желеги|Барбадос}}
|267 800
|0.003%
|[[31-декабрь]] [[2022]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Абхазия}}
|244 236
|0.003%
|[[1-январь]] [[2022]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|175
|{{Өлкө желеги|Сан-Томе жана Принсипи}}
|228 319
|0.003%
|[[1-июль]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|176
|{{Өлкө желеги|Самоа}}
|205 557
|0.003%
|[[6-ноябрь]] [[2021]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|177
|{{Өлкө желеги|Сент-Люсия}}
|184 100
|0.002%
|[[1-июль]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Кюрасао}}
|155 826
|0.002%
|[[2-сентябрь]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Гуам}}
|153 836
|0.002%
|[[1-апрель]] [[2020]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|178
|{{Өлкө желеги|Сейшел аралдары}}
|121 355
|0.001%
|[[30-июнь]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|179
|{{Өлкө желеги|Кирибати}}
|120 740
|0.001%
|[[1-июль]] [[2021]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|180
|{{Өлкө желеги|Гренада}}
|112 579
|0.001%
|[[1-июль]] [[2019]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|181
|{{Өлкө желеги|Сент-Винсент жана Гренадиндер}}
|110 872
|0.001%
|[[1-июль]] [[2022]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Аруба}}
|107 566
|0.001%
|[[31-декабрь]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|182
|{{Өлкө желеги|Микронезия}}
|105 754
|0.001%
|[[1-июль]] [[2021]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|183
|{{Өлкө желеги|Антигуа жана Барбуда}}
|103 603
|0.001%
|[[1-январь]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Жерси}}
|103 267
|0.001%
|[[21-март]] [[2021]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|184
|{{Өлкө желеги|Тонга}}
|100 179
|0.001%
|[[1-январь]] [[2022]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Америкалык Виржин  аралдары}}
|87 146
|0.001%
|[[1-апрель]] [[2020]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|185
|{{Өлкө желеги|Андорра}}
|86 931
|0.001%
|[[30-ноябрь]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Кайман аралдары}}
|84 738
|0.001%
|[[31-декабрь]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Мэн аралы}}
|84 530
|0.001%
|[[1-апрель]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|186
|{{Өлкө желеги|Доминика}}
|67 408
|0.0008%
|[[31-декабрь]] [[2017]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Гернси}}
|64 781
|0.0008%
|[[31-декабрь]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Бермуд аралдары}}
|64 055
|0.0008%
|[[1-июль]] [[2021]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Гренландия}}
|56 865
|0.0007%
|[[1-июль]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Түштүк Осетия}}
|56 520
|0.0007%
|[[31-декабрь]] [[2021]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Фарер аралдары}}
|54 675
|0.0007%
|[[1-декабрь]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|187
|{{Өлкө желеги|Сент-Китс жана Невис}}
|51 320
|0.0006%
|[[2022]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Америка Самоасы}}
|49 710
|0.0006%
|[[1-апрель]] [[2020]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Теркс жана Кайкос}}
|49 309
|0.0006%
|[[1-июль]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Түндүк Мариана аралдары}}
|47 329
|0.0006%
|[[1-апрель]] [[2020]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|188
|{{Өлкө желеги|Маршалл аралдары}}
|42 418
|0.0005%
|[[30-сентябрь]] [[2021]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Синт-Мартен}}
|41 349
|0.0005%
|[[1-январь]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|189
|{{Өлкө желеги|Лихтенштейн}}
|40 232
|0.0005%
|[[30-июнь]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|190
|{{Өлкө желеги|Монако}}
|38 367
|0.0005%
|[[31-декабрь]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Гибралтар}}
|38
|0.0005%
|[[14-ноябрь]] [[2022]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|191
|{{Өлкө желеги|Сан-Марино}}
|33 987
|0.0004%
|[[31-октябрь]] [[2024]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Сен-Мартен}}
|32 358
|0.0004%
|[[1-январь]] [[2020]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Британия Виржин аралдары}}
|31 538
|0.0004%
|[[1-июль]] [[2023]]
|БУУнун божомолдоосу&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|
|-
|192
|{{Өлкө желеги|Палау}}
|16 733
|0.0002%
|[[1-июль]] [[2021]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Ангилья}}
|15 931
|0.0002%
|[[31-декабрь]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Кук аралдары}}
|15 04
|0.0002%
|[[1-июль]] [[2021]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|193
|{{Өлкө желеги|Науру}}
|11 68
|0.0001%
|[[30-октябрь]] [[2021]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Уоллис жана Футуна}}
|11 62
|0.0001%
|[[24-июль]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|194
|{{Өлкө желеги|Тувалу}}
|10 679
|0.0001%
|[[1-июль]] [[2021]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Сен-Бартелеми}}
|10 585
|0.0001%
|[[1-январь]] [[2020]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Сенпьер жана Микелон}}
|6 092
|0%
|[[1-январь]] [[2020]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Ыйык Елена, Асенсьон жана  Тристан-да-Кунья аралдары}}
|5 651
|0%
|[[1-июль]] [[2021]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Монтсеррат}}
|4 386
|0%
|[[23-сентябрь]] [[2023]]
|БУУ. Дүйнө калкынын саны. 2024-жыл&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Фолкленд (Мальвина)  аралдары}}
|3 662
|0%
|[[10-октябрь]] [[2021]]
|2021 эл каттоонун жыйынтыгы&lt;ref&gt;[https://www.falklands.gov.fk/policy/2021-census/census Falkland Islands 2021 Census Report]&lt;/ref&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Норфолк аралы}}
|2 188
|0%
|[[1-январь]] [[2021]]
|2021 Эл каттоо&lt;ref&gt;[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/SAL90004 2021 Norfolk Island, Census All persons QuickStats]&lt;/ref&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Рождество аралы}}
|1 692
|0%
|[[1-январь]] [[2021]]
|2021 Эл каттоо&lt;ref&gt;[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51710 2021 Christmas Island, Census All persons QuickStats]&lt;/ref&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Ниуэ }}
|1 681
|0%
|[[11-ноябрь]] [[2022]]
|2022 Эл каттоо&lt;ref&gt;[https://niuestatistics.nu/population/niue-census-of-population-and-housing-2022/ Niue Census of Population and Housing, 2022]&lt;/ref&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Токелау}}
|1 647
|0%
|[[1-январь]] [[2019]]
|2019 Эл каттоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tokelau National Statistics Office. Census |url=https://www.tokelau.org.nz/Stats.html |accessdate=2025-01-22 |archivedate=2019-08-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190830214712/https://www.tokelau.org.nz/Stats.html }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|195
|{{Өлкө желеги|Ватикан}}
|764
|0%
|[[26-июнь]] [[2023]]
|Расмий маалымат&lt;ref&gt;[https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html Vatican City State. Popolazione]&lt;/ref&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Кокос аралдары}}
|593
|0%
|[[30-июнь]] [[2020]]
|2021 Эл каттоо&lt;ref&gt;[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51860 2021 Cocos Islands, Census All persons QuickStats]&lt;/ref&gt;
|
|-
|–
|{{Өлкө желеги|Питкэрн аралы}}
|35
|0%
|[[1-июль]] [[2023]]
|Расмий баалоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Government of the Pitcairn Islands. Life on Pitcairn — Pitcairn Island Immigration |url=https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island |accessdate=2025-01-21 |archivedate=2024-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241227154807/https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island }}&lt;/ref&gt;
|
|}


== Дагы окуңуз ==
* [[Аянты боюнча көз карандысыз мамлекеттердин тизмеси]]
* [[Өлкөлөрдүн борбор шаарларынын тизмеси]]
* [[Мамлекеттердин тизмеси]]

== Булактар ==
{{Булактар|2}}
== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard Бириккен Улуттар Уюмунун калк фонду]
* [https://population.un.org/wpp/ Бириккен Улуттар Уюмунун экономикалык жана социалдык иштер департаменти]

[[Категория:Калк]]</text>
      <sha1>kbgcf264l98mumv3uz2fxa4y1g047tx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күлчү кыз (мультфильм 1950)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121634</id>
    <revision>
      <id>653131</id>
      <parentid>387422</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T00:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3004" sha1="k7tjgr4wnwjhfxkuifmfwncvblh2rm7" xml:space="preserve">{{Башка маанилери|Синдерелла}}
{{Мультфильм
|КыргАталышы      = Күлчү кыз
|НукураАталышы    = {{lang-en|Cinderella}} 
|Сүрөт            =
|Туурасы          = 
|Урааны         =
|Жанры            = үй-бүлөлүк&lt;br&gt;[[фэнтези]]&lt;br&gt;[[мюзикл]]&lt;br&gt;[[мелодрама]]
|Сиквели         = [[Күлчү кыз 2: Кыялдар орундалат]] (2002)&lt;br&gt;[[Күлчү кыз 3: Каардуу сыйкыр]] (2007)
|Режиссёру        = Клайд Жероними&lt;br&gt;Гамильтон Ласк&lt;br&gt;Уилфред Жексон
|Продюсери        = [[Уолт Дисней]]
|Сценарийи        = Кен Андерсон&lt;br&gt;Перс Пирс&lt;br&gt;Гомер Брайтмэн&lt;br&gt;Уинстон Хиблер&lt;br&gt;Билл Пит&lt;br&gt;Эрдман Пеннер&lt;br&gt;Гарри Ривс&lt;br&gt;Жо Ринальди&lt;br&gt;Тед Сирс
|Актёрлор         =
|Оператору        = 
|Композитору      = Оливер Уоллас&lt;br&gt;Пол Ж. Смит
|Хореографсы      = 
|Компания         =  [[Walt Disney Studios Motion Pictures]]
|Бюджети          = 
|Кирешеси         = 263 591 415 доллар 
|Өлкө             = {{Өлкө желеги|АКШ}}
|Тили             = [[Англис тили|Аңглисче]]
|Узактыгы         = 74 мүнөт э&lt;ref name=&quot;CinderellaMovieHistory&quot;&gt;{{cite web |url=http://disney.go.com/vault/archives/movies/cinderella/cinderella.html |title=Cinderella Movie History |author=Dave Smith |date= |work=Disney Archives |publisher=Disney.com |accessdate=2014-08-10 |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100331190214/http://disney.go.com/vault/archives/movies/cinderella/cinderella.html|archivedate=2010-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbfccinderella&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/cinderella-1970-14 |title=Cinderella |author= |date= |work=[[Британский совет по классификации фильмов]] |publisher=www.bbfc.co.uk |lang=en |accessdate=2014-08-13 |archive-date=2016-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160601140639/http://www.bbfc.co.uk/releases/cinderella-1970-14 |dead-url=yes |archivedate=2016-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160601140639/http://www.bbfc.co.uk/releases/cinderella-1970-14 }}&lt;/ref&gt;
|Жылы            = [[1950]]
|Бет ачаары      = 4-март 1950
|imdb_id =0042332
|Сайты            = 
}}

'''«Күлчү кыз»''' ({{lang-en|Cinderella}}) — [[АКШ|АКШнын]] [[Драма|драма жанрындагы]] тасмасы.

==Мазмуну ==
==Эскермелер ==
{{Эскертмелер}} 
==Шилтемелер ==
{{stub}} 

[[Категория:Дисней тасмалары]]
[[Категория:АКШнын фэнтези жанрдагы тасмалары]]
[[Категория:Аңглис тилиндеги тасмалар]]</text>
      <sha1>k7tjgr4wnwjhfxkuifmfwncvblh2rm7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чендлер Кентербери</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121683</id>
    <revision>
      <id>653168</id>
      <parentid>398150</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4400" sha1="fw0bcjuflxtuxptyjk6guwt5kn390g6" xml:space="preserve">{{Кинематографчы
 |ысымы                = Чендлер Кентербери 
 |нукура ысымы         = Chandler Canterbury
 |сүрөт                = ChanCanterburyHeadshot.jpg
 |туурасы              = 
 |сүрөттүн баяндамасы  = Чендлер Кентербери 2009 жылы
 |төрөлгөндөгү ысымы   = 
 |туулган датасы       = 15.12.1998
 |өлгөн датасы         = 
 |туулган жери         = Хьюстон, Техас, [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]]
 |өлгөн жери           = 
 |кесиби               = {{актёр|АКШ}}
 |жарандыгы            = {{USA}}
 |активдүү жылдары     = 2007 — азыркы учурда
 |багыты               = 
 |киностудия           = 
 |сыйлыктары           = Жаш актер (2008)
 |imdb_id              = 2425105
 |сайт                 = 
}}
'''Чендлер Кентербери''' ({{lang-en|Chandler Canterbury}}; төрөлгөн [[Декабрь|15 декабрь]] [[1998]], [[Хьюстон]], [[Техас]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]]) — америкалық актер. Ал Кристина жана Расселл Кентерберинин үй-бүлөсүндө туулган. Чандлердин улуу агасы, Колби Кентербери, 1997-жылы туулган, ал дагы фильмдерде иштейт. Анын ошондой эле актриса болгон Шелби аттуу эжеси бар.

== Тасмаграфиясы ==
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Жылы
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Кыргызча аталышы 
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Түпнуска аталышы
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Каармандарда
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Эскертмелер
|-
| [[2007]] ||  || ''Criminal Minds'' || Дэвид Смит&lt;ref name=TVGUIDE&gt;{{cite web|title=TV Guide Credits|url=http://www.tvguide.com/celebrities/chandler-canterbury/credits/296882|accessdate=27 February 2012|archivedate=2018-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180714082115/https://www.tvguide.com/celebrities/chandler-canterbury/credits/296882}}&lt;/ref&gt; || Сериал, &quot;In Name and Blood&quot; эпизоду
|-
| [[2008]] ||  || ''The Curious Case of Benjamin Button'' || Бенжамин Баттон - 8 жаш&lt;ref name=MovieWeb/&gt; ||
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| [[2009]] ||  || ''Balls Out: Gary the Tennis Coach'' || Жаш Гари&lt;ref name=MovieWeb/&gt; ||
|-
|  || ''Knowing'' || Калеб Кестлер&lt;ref name=TVGUIDE/&gt; ||
|-
|  || ''Powder Blue'' || Билли&lt;ref name=MovieWeb/&gt; ||
|-
| Жашоодон кийин || ''After.Life'' || Жек&lt;ref name=MovieWeb/&gt; ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| [[2010]] ||  || ''Repo Men'' || Питер&lt;ref name=TVGUIDE/&gt; || 
|-
| || ''R.L. Stine's The Haunting Hour'' ||  Тис  || Сериал, &quot;My Robot&quot; эпизоду
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| [[2011]] ||  || ''Fringe'' || Жас Питер Бишоп&lt;ref name=TVGUIDE/&gt; || Сериал, (&quot;Subject 13&quot; эпизоду)
|-
|  || ''A Bag of Hammers'' || Келси ||
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| [[2012]] || Кичинекей кызыл араба || ''Little Red Wagon'' || Зак Боннер&lt;ref name=MovieWeb&gt;{{cite web|title=Movie Web Credits|url=http://www.movieweb.com/person/chandler-canterbury/credits|access-date=2012-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029205947/http://www.movieweb.com/person/chandler-canterbury/credits|archive-date=2013-10-29|url-status=dead|accessdate=2020-11-16|archivedate=2013-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029205947/http://www.movieweb.com/person/chandler-canterbury/credits}}&lt;/ref&gt;  || Башкы роль
|-
|rowspan=&quot;3&quot; | [[2013]] ||  || ''Standing Up'' || Хоуи || Башкы роль
|-
|  || ''Angels Sing'' || Дэвид Уолкер ||
|-
|  || ''The Host'' || Жейми Страйдер || 
|-
|[[2014]]
|  || ''Black Eyed Dog'' || Малик ||
|-
|}

== Эскертмелер ==
{{Эскертмелер}}

== Шилтемелер ==
{{commons|Category:Chandler Canterbury}}
* {{IMDb name|2425105}}
* [https://twitter.com/ChanCanterbury?s=09 Чендлер Кентербери] [[Twitter]]-де</text>
      <sha1>fw0bcjuflxtuxptyjk6guwt5kn390g6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бхимрао Рамжи Амбедкар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122226</id>
    <revision>
      <id>653085</id>
      <parentid>651041</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:22:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7816" sha1="eqv4szu01guk9a08a019vj9j9xcxm7w" xml:space="preserve">[[Файл:Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg|thumb|right|B. R. Ambedkar]]
'''Бхимрао Рамжи Амбедкар''' ({{тил|en|Bhimrao Ramji Ambedkar}}) (14 апрель 1891 - 6 декабрь 1956), ошондой эле '''Dr. Babasaheb Ambedkar''', [[индия]]лык юрист, экономист, саясатчы жана коомдук реформатор болгон, Далит Буддисттик кыймылына дем берген жана кол тийгис адамдарга (Далиттерге) карата социалдык басмырлоого каршы үгүт жүргүзгөн. Ал ошондой эле аялдардын укуктарын жана эмгекти колдогон. Ал көзкарандысыз Индиянын биринчи мыйзам жана юстиция министри, Индиянын Конституциясынын архитектору жана Индия Республикасынын негиздөөчүсү болгон.&lt;ref&gt;[https://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html Bhimrao Ambedkar]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://indianexpress.com/article/parenting/learning/ambedkar-jayanti-2019-facts-babasaheb-for-kids-5672744/ Ambedkar Jayanti 2019: Facts on Babasaheb to share with kids | Parenting News,The Indian Express]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How India’s Most Downtrodden Embraced the Power of Statues |url=https://www.bloombergquint.com/opinion/in-india-dalits-show-power-of-building-statues |accessdate=2020-11-08 |archivedate=2020-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201026043029/https://www.bloombergquint.com/opinion/in-india-dalits-show-power-of-building-statues }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Bhimrao-Ramji-Ambedkar Bhimrao Ramji Ambedkar | Biography, Books, &amp; Facts | Britannica]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ndtv.com/india-news/all-you-need-to-know-about-br-ambedkar-on-his-129th-birth-anniversary-2211747 All You Need To Know About BR Ambedkar On His 129th Birth Anniversary]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Princeton Dictionary of Buddhism |url=https://archive.org/details/isbn_9780691157863 |date=2013 |publisher=Princeton University Press |isbn=9780691157863 |editor-last=Buswell |editor-first=Robert Jr |editor=Robert Buswell Jr. |location=Princeton, NJ |page=[https://archive.org/details/isbn_9780691157863/page/34 34] |ref=harv |editor-last2=Lopez |editor-first2=Donald S. Jr. |editor=Donald S. Lopez, Jr.}}&lt;/ref&gt;

1956-жылы ал 600000 колдоочулары менен Буддизмди кабыл алып, Далиттерди массалык түрдө которууну демилгелеген. Индияда Буддизмди жандандырган. Амбедкар Наваяна буддисттеринин арасында бодхиссатва жана Майдария катары каралат.&lt;ref&gt;https://theprint.in/opinion/why-ambedkar-chose-buddhism-over-hinduism-islam-christianity/237599/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://indianexpress.com/article/explained/buddha-purnima-special-why-ambedkar-coverted-to-buddhism-6397742/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.thequint.com/news/india/br-ambedkar-conversion-to-buddhism&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Christopher Queen|editor=Steven M. Emmanuel|title=A Companion to Buddhist Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=P_lmCgAAQBAJ |year=2015|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-119-14466-3|pages=529–531}}&lt;/ref&gt;

1990-жылы Индиянын эң жогорку жарандык сыйлыгы болгон Бхарат Ратнага көзү өткөндөн кийин Амбедкар ыйгарылган. Амбедкардын мурасы популярдуу маданиятта көптөгөн эстеликтерди жана сүрөттөрдү камтыйт. Коомдук-саясий реформатор катары Амбедкардын мурасы азыркы Индияга терең таасирин тийгизген.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Joshi |first=Barbara R. |url=https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&amp;pg=PA13 |title=Untouchable!: Voices of the Dalit Liberation Movement |publisher=Zed Books |year=1986 |isbn=9780862324605 |pages=11–14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729072018/https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&amp;pg=PA13 |archive-date=29 July 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Keer |first=D. |url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&amp;pg=PA61 |title=Dr. Ambedkar: Life and Mission |publisher=Popular Prakashan |year=1990 |isbn=9788171542376 |page=61 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160730015400/https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&amp;pg=PA61 |archive-date=30 July 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

Амбедкар 2012-жылы History TV18 жана CNN IBN тарабынан уюштурулган сурамжылоонун жыйынтыгында &quot;Улуу Индия&quot; деп табылган.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |accessdate=2020-11-08 |archivedate=2016-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160314100039/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949}}&lt;/ref&gt;

Амбедкар Джаянти (Ambedkar туулган күнү) - Индияда гана эмес, бүткүл дүйнө жүзүндө белгиленүүчү 14-апрелде белгиленүүчү жыл сайын өткөрүлүүчү фестиваль. Амбедкар Джаянти бүткүл Индияда расмий мамлекеттик майрам катары белгиленет.&lt;ref&gt;http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405042913/http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf |date=5 April 2015 }} Ambedkar Jayanti from ccis.nic.in on 19 March 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://persmin.gov.in/ Webpage of Ministry of Personnel and Public Grievance &amp; Pension&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mea.gov.in/ambedkar-final/mcelebration.htm 125th Dr. Ambedkar Birthday Celebrations Around the World.] mea.gov.in&lt;/ref&gt; Бириккен Улуттар Уюму 2016, 2017 жана 2018-жылдары Амбедкар Джаянти майрамдаган.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/world/ambedkar-jayanti-celebrated-for-the-first-time-outside-india-as-un-organises-special-event-2730772.html|title=Ambedkar Jayanti celebrated for the first time outside India as UN organises special event - Firstpost|website=firstpost.com|access-date=2018-11-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/world/2018/apr/14/un-celebrates-ambedkars-legacy-fighting-inequality-inspiring-inclusion-1801468.html|title=UN celebrates Ambedkar's legacy 'fighting inequality, inspiring inclusion'|work=The New Indian Express|access-date=2018-11-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html|title=संयुक्त राष्ट्र में मनाई गई डॉ. बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर जयंती - News State|work=newsstate.com|access-date=2018-11-09|language=en|accessdate=2020-11-08|archivedate=2019-04-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190419065326/https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html}}&lt;/ref&gt;

== Эскертмелер ==
{{Эскертмелер}}
{{Stub}}
[[Категория:Саясат таануу]]
[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Философтор‎]]
[[Категория:Дин]]</text>
      <sha1>eqv4szu01guk9a08a019vj9j9xcxm7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каныкей Кубанычбекова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123963</id>
    <revision>
      <id>653116</id>
      <parentid>601424</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:45:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9001" sha1="ojgbkfpbc4ap3qt4rcxxayf689dd0rw" xml:space="preserve">{{Спортчу
 |ысымы                = Каныкей Кубанычбекова 
 |сүрөттү              = 
 |туурасы              = 
 |сүрөткө баяндама =
 |жынысы               = Аял 
 |толук ысымы          = Кубанычбекова Каныкей Бообековна 
 |нукура ысымы         = 
 |төрөлгөндөгү ысымы   = 
 |лакап ысымдары           = 
 |жарандыгы            = {{KGZ}} 
 |чеберчилиги          = Ок атуу 
 |клубу                = 
 |төрөлгөн датасы      = 30.09.1999
 |төрөлгөн жери        =[[Бишкек]], [[Кыргызстан]] 
 |өлгөн датасы         = 
 |өлгөн жери           = 
 |карьерсындагы жылдар = 
 |иштөөчү бөлүгү       = 
 |машыктыруучу         =Виктор Суровцев
 |бою                  = 
 |салмагы              = 
 |чини                 =  Ок атуу боюнча Кыргыз Республикасынын спорт чебери
 |медалдары            =
 |уикиказына           = 
}}

'''Каныкей Кубанычбекова''' ([[30-сентябрь]], [[1999]]; [[Бишкек]], [[Кыргызстан]]) — [[Кыргызстан|Кыргызстандык]] спортчу жана ок атуу боюнча Кыргыз Республикасынын спорт чебери&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.olympedia.org/athletes/144872 |title=Kanykei Kubanychbekova |work=Olympedia |access-date=24 July 2021}}&lt;/ref&gt;. [[2020 жайкы Олимпиада оюндары|Олимпиада оюндарынын]] ([[2020]]) катышуучусу. Кыргызстандын ок атуу боюнча жаштар курамасынын башкы машыктыруучусу&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/shooting/results-10m-air-rifle-women-fnl-000100-.htm |title=Shooting - Final Results |work=Tokyo 2020 |access-date=23 July 2021 |archive-date=26 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210726223313/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/shooting/results-10m-air-rifle-women-fnl-000100-.htm |url-status=dead |accessdate=2024-04-24 |archivedate=2021-07-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210726223313/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/shooting/results-10m-air-rifle-women-fnl-000100-.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ru.sputnik.kg/20210721/kubanychbekova-kanykey-biografiya-olimpiada-sport-1053283829.html|title=Каныкей Кубанычбекова — биография|lang=ru|first=|last=|website=Sputnik Кыргызстан|date=2021-07-21|access-date=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;.

== Өмүр баяны жана карьерасы  ==
Каныкей 1999-жылы 30-сентябрда Бишкекте төрөлгөн. Атасы Таластан, апасы Ысык-Көл облусунан. Каныкей үй-бүлөдө алты баланын эң улуусу&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.sputnik.kg/20210822/intervyu-kanykey-kubanychbekovoy-1053621798.html|title=Парня у меня не будет до парижской Олимпиады — беседа с Каныкей Кубанычбековой|lang=ru|first=Нурайым|last=Рысмамбетова|website=Sputnik Кыргызстан|date=2021-08-22|access-date=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;. Жусуп Баласагын атындагы [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университети|Кыргыз улуттук университетинин]] журналистика факультетин аяктаган&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Атасынын кеңеши менен ал ок атуу менен машыгып баштаган. Каныкейдин машыктыруучусу Виктор Суровцев&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rus.azattyk.org/a/putevka-na-olimpiadu-kak-kanykey-lomaet-stereotipy/31366451.html|title=Путевка на Олимпиаду: как Каныкей ломает стереотипы|lang=ru|first=Айгерим|last=Акылбекова|website=Радио Азаттык|date=2021-07-19|access-date=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;.  
=== Спорттук жетишкендиктери ===
* 2017 — Татарстандагы эл аралык мелдеште экинчи орун;
* 2017 — Амстердамдагы эл аралык турнирде үчүнчү орун;
* 2018 — Казакстандагы эл аралык турнирде үчүнчү орун;
* 2018 — Өзбекстандын кубогунда экинчи орун;
* 2018 — Кыргызстандын чемпионатында экинчи орун;
* 2019 — Өзбекстандын кубогунда биринчи орун;
* 2020 — Кыргыз Республикасынын кубогунда экинчи орун; 
* 2020 — Кыргыз Республикасынын кубогунда (3-этап) биринчи орун; 
* 2020 — Кыргыз Республикасынын кубогунун чемпиону; 
* 2021 — Олимпиада оюндарынын катышуучусу.

Спорт агенттиги 21 жаштагы Каныкей Кубанычбекова кыргыз спортунун тарыхында ок атуу спорту боюнча кыздар арасынан биринчи жолу Токио Олимпиадасына жолдомо алганын билдирген. Кыргызстанда жана Өзбекстанда өткөн чемпиондуктардын жана кубоктордун жеңүүчүсү жана байге ээси&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.2017-жылы Нидерландын Амстердам шаарында өткөн Intershot турниринде коло байгени алган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kabar.kg/news/kanykei-kubanychbekova-poluchila-litcenziiu-po-pulevoi-strel-be-na-olimpiadu-v-tokio/|title=Каныкей Кубанычбекова получила лицензию на Олимпиаду в Токио по пулевой стрельбе|lang=ru|first=Индира|last=Камчыбекова|website=КНИА «Кабар»|date=2021-06-22|access-date=2024-02-08|last2=|last3=|last4=|last5=}}&lt;/ref&gt;. Минималдуу квалификациялык стандарттардын (MQS) эң көп саны аткарылгандыктан, Кубанычбекова Токиодо өткөн 2020-жылдагы Олимпиада оюндарынын квалификациясына жолдомо алган. Олимпиаданын ачылышында Кубанычбекова Кыргызстандын туусун көтөрүп чыккан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24.kg/sport/201715_flag_sbornoy_kyirgyizstana_naotkryitii_olimpiadyi_poneset_kanyikey_kubanyichbekova_/|title=Флаг сборной Кыргызстана на открытии Олимпиады понесет Каныкей Кубанычбекова|lang=ru|first=Бактыгуль|last=Осмоналиева|website=24.kg|date=2021-07-22|access-date=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;. 10 метрден пневматикалык мылтык атуу боюнча кыз-келиндер арасындагы мелдештин жыйынтыгында спортчу 48-орунду ээлеп, финалга өтө алган эмес&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24.kg/sport/201998_olimpiada_vtokio_kanyikey_kubanyichbekova_zanyala_48-e_mesto_populevoy_strelbe/|title=Олимпиада в Токио. Каныкей Кубанычбекова заняла 48-е место по пулевой стрельбе|lang=ru|first=Юрий|last=Копытин|website=24.kg|date=2021-07-24|access-date=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;.

2023-жылы Бакуда өткөн ок атуу боюнча дүйнө чемпиондугунун катышуучусу&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-sports.org/kanykei-kubanychbekova-shooting-sports-spf628321.html|title=Kanykei Kubanychbekova (Shooting sports) : Prize list and results|website=the-sports.org|access-date=2024-02-08|accessdate=2024-04-24|archivedate=2024-02-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240208134906/https://www.the-sports.org/kanykei-kubanychbekova-shooting-sports-spf628321.html}}&lt;/ref&gt;. 
== Сыйлыктары жана наамдары  ==
* Кыргызстандын Президентинин ыраазычылык каты (2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.sputnik.kg/20210823/kyrgyzstan-spisok-nagrada-dengi-olimpiada-1053642457.html|title=Олимпиада в Токио — кто получил деньги, награды и машины. Список|lang=ru|first=|last=|website=Sputnik Кыргызстан|date=2021-08-23|access-date=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;.
== Булактар  ==
{{Булактар}}</text>
      <sha1>ojgbkfpbc4ap3qt4rcxxayf689dd0rw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рочестер аялдардын укуктары конвенциясы, 1848-жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126807</id>
    <revision>
      <id>653149</id>
      <parentid>566574</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T03:12:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25734" sha1="mtda7tb7tozq2lhtlmgtj7w36u6cki9" xml:space="preserve">[[Файл:1848_Womens_rights_plaque_at_DUPC.jpg|thumb| 1848-жылдагы Рочестер аялдардын укуктары конвенциясынын эстелигине коюлган такта]]
'''Рочестер аялдардын укуктары конвенциясы''' 1848-жылы 2-августта  [[Нью-Йорк]] штатындагы Рочестер шаарында чогулган. Анын уюштуруучуларынын көбү эки жума мурун Сенека Фолс деген кичирээк шаарда өткөн, Сенека Фолс конвенциясы деп аталган аялдардын укуктары боюнча биринчи конвенциясына катышкан. Рочестер конвенциясы анын төрагалыгына Абигейл Буш деген аялды шайлады, бул [[Америка Кошмо Штаттары|АКШда]] эркектерден жана аялдардан турган биринчи коомдук жыйын болду. Бул талаштуу кадамга жолугушуунун айрым алдыңкы катышуучулары да каршы чыгышкан. Сенека Фолс конвенциясы биринчи жолу тартууланган Сезимдер Декларациясын (Declaration of Sentiments), анын ичинде аялдардын добуш берүү укугу боюнча талаштуу чакырыгын бекитти. Анда иштеген аялдардын укуктары да талкууланып, ал укуктарды колдоо боюнча жергиликтүү уюм түзүүгө алып келген кадамдар жасалды.

Конвенциянын уюштуруучуларынын көбү конвенция болгон жердеги [[:en:First Unitarian Church of Rochester|Рочестердин Биринчи унитарлык чиркөөсү]] менен байланыша баштаган Квакер диссиденттеринин тобуна кирген. Бул топко Даниел менен Люси Энтонинин үй-бүлөсү кирген, анын кызы Сюзан Б. Энтони кийинчерээк суфражист (аялдардын шайлоо укугу) кыймылынын эң көрүнүктүү улуттук лидери болуп калган.

== Тарых ==

=== Негиз ===
Алгачкы аял укуктары активисттери коомдук жайларда аялдын күйөөсү же башка эркек тууганы анын атынан  сүйлөөгө милдеттүү деген басымдуу ишеним менен күрөшүгө мажбур болушкан. Аялдардын өз ой-пикирин  эркектерди да, аялдарды да камтыган «бузуку аудиторияга» айтуу идеясына катуу каршылыктар болгон. 1837-жылы Массачусетс штатынын негизги күчү болгон Конгрегациялык чиркөөсү, бул практиканы кескин сынга алып, ал &quot;кеңири таралган жана калыбына келгис жаракаттар менен аял мүнөзү үчүн коркунучтуу&quot; деп ырастаган ар бир жыйналышта окула турган пастордук катты чыгарган. &lt;ref&gt;&quot;Pastoral Letter of the General Association of Massachusetts,&quot; 1837. Quoted in McMillen (2008), [https://books.google.com/books?id=TzVRlFXiYswC&amp;pg=PA63 p. 63]. Also see pp. 60–67.&lt;/ref&gt;

Терс көз караштарга карабастан, кээ бир аялдар сүйлөөнү, айрыкча, кулчулукка каршы оюн ачык айтууну талап кылышкан. Кээ бир эркек аболиционисттер бул практиканы колдошсо, башкалары аны кабыл алуудан баш тартышкан. Аялдардын ролу тууралуу талаш-тартыштар аболиционисттердин кыймылын бөлө баштады жана 1840-жылы өткөн конвенцияда  кыймылдын үзгүлтүккө учурашына салымын кошту. Ушундай эле тирешүү аялдарды жаңыдан жогорку деңгээлде кабыл ала баштаган окуу жайлардын ичинде жана сабырдуулук кыймылынын ичинде да өнүгүп жатты. Нью-Йорктун батышындагы тынчсызданган активисттер аялдардын укуктарын талкуулоо үчүн Сенека шаркыратмасынын биринчи конвенциясын 1848-жылдын 19-20-июлунда Сенека шаркыратмасы айылында уюштурушкан. &lt;ref&gt;McMillen (2008), pp. 46–71.&lt;/ref&gt; Алар ушундай жыйындарды өлкө боюнча уюштурууга чакырышты.

=== Конвенция ===
Сенека шаркыратмасынын конвенциясынан эки жума өткөндөн кийин, анын бир нече катышуучулары бир катар реформачыл активисттердин мекени болгон Рочестер шаарында (Нью-Йорк ) кийинки жыйынды уюштурушту. Мурунку конгресс сыяктуу эле, Рочестер конгресси кызыккандардын баарына ачык болчу. Лукретия Мотт, Квакер реформасынын көрүнүктүү активисти жана Филадельфиядан аймакка келген тажрыйбалуу спикер Сенека шаркыратмасында өзгөчөлөнгөн спикер болгон. Уюштуруучулар конгресс алдында Рочестердеги Механикаларды коргоо залында кандидаттардын тизмесин сунуштоо үчүн алдын ала жолугушууга чогулушту. Талаш туудургандай, бул тизмеге президент катары Абигейл Буш аттуу аял кирген. &lt;ref name=&quot;proceedings-page1&quot;&gt;''Proceedings of the Rochester Convention'', p. 1. The nominating committee consisted of Amy Post, [[Sarah D. Fish]] and Rhoda De Garmo. The other nominees for convention officers were: Laura Murray, vice-president; Elizabeth McClintock, Sarah L. Hallowell and Catherine A. F. Stebbins, secretaries. Mary H. Hallowell was elected as one of the secretaries when McClintock declined her nomination.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.libraryweb.org/~rochhist/v10_1948/v10i2-3.pdf|title=Women's Rights in Rochester: A Century of Progress|author=Blake McKelvey|date=July 1948|journal=Rochester History|volume=X|issue=2&amp;3|publisher=Rochester Public Library|access-date=September 8, 2016|page=5}} McKelvey provides the full name of the Mechanics Protection Hall, which is simply called Protection Hall in the &quot;Proceedings.&quot;&lt;/ref&gt;
[[Файл:AbigailBush.jpg|left|thumb| Абигейл Буш]]
Рочестер конвенциясы 1848-жылдын 2-августунда Рочестердин Биринчи унитарлык чиркөөсүндө чогулуп, бош орун калбагандай толгон. &lt;ref name=&quot;hws-v1-p75&quot;&gt;Stanton, Anthony, Gage (1881), [https://archive.org/stream/historyofwomansu01stanuoft#page/74/mode/2up p. 75].&lt;/ref&gt; Эми Пост (Amy Post) конвенцияны тартипке чакырып, кандидаттардын тизмесин окуп берди. Конгресстин үч катчысынын бири болууга сунушталган Элизабет МакКлинток аялдын президенттикке көрсөтүлүшүнө макул болбогонунан бул кызматтан баш тартты, анткени. &lt;ref name=&quot;proceedings-page1&quot;&gt;''Proceedings of the Rochester Convention'', p. 1. The nominating committee consisted of Amy Post, [[Sarah D. Fish]] and Rhoda De Garmo. The other nominees for convention officers were: Laura Murray, vice-president; Elizabeth McClintock, Sarah L. Hallowell and Catherine A. F. Stebbins, secretaries. Mary H. Hallowell was elected as one of the secretaries when McClintock declined her nomination.&lt;/ref&gt; Буштун төрагалык кызматка көрсөтүлүшүнө Лукретия Мотт менен Элизабет Кэди Стэнтон да каршы чыгышты, алар &quot;аял президент болушун эң коркунучтуу эксперимент деп ойлошкон&quot;. &lt;ref name=&quot;hws-v1-p75&quot; /&gt; (Мотт менен Стэнтон Сенека шаркыратмасынын негизги уюштуруучулары болушкан, алар салтка баш ийип эркек адамды төрагалык кызматка шайлашкан.) Кээ бир көрүнүктүү мүчөлөрүнүн шектенүүсүнө карабастан, Рочестер конвенциясы Абигейл Бушту президент кылып шайлады, бул АКШдагы аялдардан да, эркектерден да турган жана аял төрагалык кылган биринчи коомдук жыйын болду .&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://rbscp.lib.rochester.edu/wny-womens-rights-movement|title=Upstate New York and the Women's Rights Movement: The Seneca Falls and Rochester Conventions|author=Mary Huth|date=1995|publisher=University of Rochester Library}}&lt;/ref&gt; Ал жыйынды компетенттүү түрдө өткөрүп, конвенциянын иш-аракетинин акылмандыгына шектенүүнү бат эле жок кылды.&lt;ref name=&quot;hws-v1-p76&quot;&gt;Stanton, Anthony, Gage (1881), [https://archive.org/stream/historyofwomansu01stanuoft#page/76/mode/2up p. 76].&lt;/ref&gt;

Буш кийинчерээк мындай деди: «Биринчи сессиянын жабылышында Лукретия Мотт алдыга чыгып, мени боорукердик менен кучактап, төрагалык кылганым үчүн ыраазычылык билдирди... Ишим бүткөндө күч-кубатым кетип калгандай болуп, жаш баладай ыйладым. Бирок ушуну менен аялдардын жыйналыштарда эркектер төрагалык кылыш керек деген ишеним бүттү.&quot; &lt;ref&gt;Letter from Abigail Bush to Susan B. Anthony, 1898, reproduced by the University of Rochester Library in [http://rbscp.lib.rochester.edu/wny-womens-rights-movement &quot;Upstate New York and the Women's Rights Movement: The Seneca Falls and Rochester Conventions&quot;].&lt;/ref&gt; Төрт жылдан кийин Мотт өзү Сиракузада Аялдардын укуктары боюнча үчүнчү улуттук конвенцияга төрагалык кылды. &lt;ref&gt;Gurko (1974), p. 159.&lt;/ref&gt;

Конвенциянын катчылары эл алдына чыгып сүйлөөгө көнгөн эмес. Алар алдын ала отурумдун протоколун окууга аракет кылганда, алар бүтүндөй залда угулгудай катуу сүйлөй алышчу эмес. Буш угуучулардан кыймылдын али башталышында экенин эстеп, &quot;алкактары титиреп, тилдери солкулдаган&quot; спикерлерди боорукердик менен угууну суранды.&lt;ref name=&quot;hws-v1-p76&quot;/&gt; Саара Энтони Бертис, катуу сүйлөөдө тажрыйбасы бар мектеп мугалими, чыгып протоколдорду окуп берип жатты.

Конвенция Сенека-Фолс конвенциясында киргизилген Сезимдер Декларациясын, анын ичинде аялдардын добуш берүү укугу боюнча талаштуу талабын жактырды. Эки афроамерикалык эркек, Фредерик Дуглас жана Уильям Купер Нелл, экөө тең жалындуу аболиционисттер, Рочестер конвенциясында аялдардын укуктарын жактап чыгышкан.&lt;ref&gt;Wellman (2004), p. 212.&lt;/ref&gt; Бир нече эркектер активист аялдарды дебатка тартышты. Алардын айтымында, мисалы, пикир келишпестиктер болгондо акыркы чечимди кабыл ала турган бирөө болбогону үчүн тең укуктуу өнөктөштөрдүн никеси ишке ашпайт болчу. Лукретия Мотт Квакер коомчулугунда мындай никелерди билгендигин жана алар жакшы иштеп жатканын айтты. &lt;ref&gt;''Proceedings of the Rochester Convention'', pp. 13–14.&lt;/ref&gt;

Рочестер конвенциясы иштеген аялдардын укуктарын дагы талкуулаган. Анда бирдей эмгек үчүн бирдей эмгек акы талап кылынган жана Миссис Робертске Рочестердеги жумушчу аялдардын абалын иликтөө боюнча комитет түзүү милдети тапшырылган. Жыйындан кийин Миссис Робертс Рочестерде Аялдарды коргоо биримдигин түзгөн.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://www.rochester.lib.ny.us/~rochhist/v10_1948/v10i2-3.pdf|title=Women's Rights in Rochester: A Century of Progress|author=Blake McKelvey|date=July 1948|journal=Rochester History|volume=X|issue=2&amp;3|publisher=Rochester Public Library|access-date=September 8, 2016|pages=6–7|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303231727/http://www.rochester.lib.ny.us/~rochhist/v10_1948/v10i2-3.pdf|deadurl=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303231727/http://www.rochester.lib.ny.us/~rochhist/v10_1948/v10i2-3.pdf |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;

Лукретия Мотт Рочестер аялдардын укуктары боюнча конвенцияны алардын чиркөөсүндө жолугушууга уруксат бергени үчүн Унитарлыктарга ыраазычылык билдирди. Бир нече жыл мурун, ал Филадельфиядагы Аялдардын Адеп-ахлактык реформасы коому конференциясын чиркөөдө өткөрө алар-албасын сураганда, аларга аялдарга сүйлөөгө уруксат берилбейт деп макулдашса гана жертөлөдө жолугушууга уруксат берилгенин айткан. Коом конференцияга төрагалык кылуу үчүн бир дин кызматкерин, жана аялдар даярдаган докладдарды окуу үчүн башкасын алып келүүгө милдеттүү болгон.&lt;ref&gt;''Proceedings of the Rochester Convention'', p. 5.&lt;/ref&gt;

Башка жамааттардагы гезиттер жалпысынан аялдардын укуктарын коргоо боюнча иш-аракеттерге бир топ эле кастык менен мамиле кылышкан, бирок жергиликтүү гезиттер бул конвенцияны аралаш мүнөздө чагылдырышкан. ''Демократ Рочестер'' мындай деди: &quot;Бул укмуштуудай конвенция болду... Жаңы, ишке ашпай турган, абсурддуу жана күлкүлүү сунуштарды чыгаруу үчүн чоң күч-аракет жумшалды жана анын абсурддугу канчалык чоң болсо, ошончолук жакшы.&quot; &lt;ref&gt;Quoted in Stanton, Anthony, Gage (1881), [https://archive.org/stream/historyofwomansu01stanuoft#page/804/mode/2up p. 804]. According to Hewett (2001), [https://books.google.com/books?id=Izg05RynLZgC&amp;pg=PA134 p. 134], this quote comes from the August 3, 1848 issue of the newspaper, which she refers to as the ''Daily Democrat''.&lt;/ref&gt; Бирок ал конвенция жумушчу аялдардын абалын жеңилдетүү үчүн кабыл алган кадамдарды жактырды. The Rochester ''Daily Advertiser'' ич көйнөк кийген эркектерге жана шым кийген аялдарга карата стереотиптүү шилтемелерди жасаган. &lt;ref&gt;Quoted in Hewett (2001), [https://books.google.com/books?id=Izg05RynLZgC&amp;pg=PA134 p. 134]. Hewett does not provide the date for this issue of the newspaper.&lt;/ref&gt;

=== Байланыштуу маалымат ===
Рочестер конвенциясы, негизинен, 1840-жылдардын орто ченинде алардын кулчулукка каршы иш-чараларга катышууларын жактырбагандан жергиликтүү жамааттан чыгып кеткен Хикситтер Квакерлеринин тобу тарабынан уюштурулган. &lt;ref&gt;Wellman (2004), pp. 119, 207, 211. About 200 Quakers with similar views had split from the main Quaker body in the area earlier in 1848 to form an organization called the [[Congregational Friends]], later called the Progressive Friends. See Judith Wellman, &quot;The Seneca Falls Women's Rights Convention: A Study of Social Networks&quot; in ''Journal of Women's History'' 3/1 (Spring 1991), Indiana University Press.&lt;/ref&gt; Алардын ичинен Энтони үй-бүлөсү өзгөчө маанилүү болгон. Дэниел менен Люси Энтони алардын кыздарынын бири Мэри Стаффорд Энтони менен бирге Рочестер конгрессине катышты. Дагы бир кызы, Сюзан Б. Энтони,  ал учурда Нью-Йорктун борборунда мектепте сабак берип жүргөн жана Рочестер конгрессине катышкан эмес. Бирок кийинчерээк ал аялдардын шайлоо укугу кыймылынын эң көрүнүктүү улуттук лидери болду.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://www.rochester.lib.ny.us/~rochhist/v7_1945/v7i2.pdf|title=Susan B. Anthony|author=Blake McKelvey|date=April 1945|publisher=Rochester Public Library|access-date=September 8, 2016|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304032310/http://www.rochester.lib.ny.us/~rochhist/v7_1945/v7i2.pdf|deadurl=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304032310/http://www.rochester.lib.ny.us/~rochhist/v7_1945/v7i2.pdf |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

1881-жылы Элизабет Кэди Стэнтон, Сюзан Б. Энтони жана Матильда Жослин Гейдж ''Аялдардын шайлоо укуктарынын тарыхы'' китебинин биринчи бөлүмүндө, Сенека шаркыратмасынын конвенциясынын катышуучулары талкуулоо үчүн дагы көп нерсе бар экенин, ошондуктан алар &quot;эки жумадан кийин жолугушканча танапис алышканын» жазышты.&lt;ref name=&quot;hws-v1-p75&quot;/&gt; Парламенттик жол-жоболордо, &quot;тыныгуусу бар жыйын&quot;, ошондой эле &quot;уландысы бар жыйын&quot; деп аталат, бул мурунку жыйындын уландысы болгон жыйынга берилген аталыш. Рочестер конвенциясы кээде Рочестердеги кийинкиге калтырылган конвенция деп аталат. &lt;ref&gt;For an example of a reference to the &quot;Adjourned Convention in Rochester,&quot; see {{Cite web|url=http://rrlc.org/winningthevote/biographies/abigail-bush/|title=Abigail Bush|work=Western New York Suffragists: Winning the Vote|publisher=Rochester Regional Library Council|accessdate=2022-03-17|archivedate=2021-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210802123638/https://rrlc.org/winningthevote/biographies/abigail-bush/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210802123638/https://rrlc.org/winningthevote/biographies/abigail-bush/ |date=2021-08-02 }}&lt;/ref&gt;

Рочестерден кийинки аялдардын укуктары боюнча конвенция 1850-жылы апрелде Огайо аялдарынын конвенциясы өткөрүлгөн. Ал Сенека шаркыратмалары жана Рочестер конвенциялары сыяктуу аймактык жыйын болгон. Аялдардын укуктары боюнча улуттук конвенциялардын сериясынын биринчиси 1850-жылы октябрда [[Уорсестэр (Массачусетс)|Массачусетс штатынын Вустер шаарында]] чогулган.&lt;ref&gt;Wellman, Judith (2008). [https://www.nps.gov/wori/learn/historyculture/upload/_7-HRS-SectionI-10-18-08-printed-1EBA.pdf ''The Seneca Falls Women's Rights Convention and the Origin of the Women's Rights Movement''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170531061316/https://www.nps.gov/wori/learn/historyculture/upload/_7-HRS-SectionI-10-18-08-printed-1EBA.pdf |date=2017-05-31 }}, pp. 15, 84. National Park Service, Women's Rights National Historical Park. Wellman is identified as the author of this document [https://www.nps.gov/wori/learn/historyculture/research.htm here].&lt;/ref&gt;

== Шилтемелер ==

== Библиография ==

* Гурко, Мириам (1974). [https://books.google.com/books?id=XvDtAAAAMAAJ Сенека шаркыратмасынын айымдары: Аялдардын укуктарын коргоо кыймылынын төрөлүшү], Нью-Йорк: Пантеон. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0805205459|978-0805205459]] .
* Хьюитт, Нэнси А. (2001). ''[https://books.google.com/books?id=Izg05RynLZgC Аялдардын активдүүлүгү жана коомдук өзгөрүүсү: Рочестер, Нью-Йорк, 1822–1872]'' . Lexington Books, Ланхэм, Мэриленд. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-7391-0297-4|0-7391-0297-4]] .
* Макмиллен, Салли Грегори, (2008). [https://books.google.com/books?id=TzVRlFXiYswC ''Сенека шаркыратмасы жана аялдардын укуктарын коргоо кыймылынын келип чыгышы.''] Оксфорд университетинин басмасы. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-19-518265-0|0-19-518265-0]] .
* Стэнтон, Элизабет Кэди; Энтони Сюзан Б.; Гейдж, Матильда Жослин (1881). ''Аялдардын шайлоо укугу тарыхы'' . 6 томдун 1. Рочестер, Нью-Йорк: Сюзан Б. Энтони (Чарльз Манн Пресс).
* Wellman, Judith, (2004) [https://books.google.com/books?id=IV6rt59asF8C ''The Road to Seneca Falls: Элизабет Кэди Стэнтон жана Биринчи Аялдардын Укуктары Конвенциясы''], University of Illinois Press. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-252-02904-6|0-252-02904-6]]
* ''Аялдын укуктары боюнча Конвенциянын материалдары, Унитардык чиркөөдө, Рочестер, Нью-Йорк, 2-август, 1848-жыл, Аялдын укуктарын саясый, диний жана өндүрүштүк жактан кароо'', Эми Пост тарабынан кайра каралган. ''Сенека Фоллс жана Рочестер, Нью-Йорк, июль жана август, 1848-ж., Роберт тарабынан басылган Аялдардын укуктары боюнча конвенциялардын материалдарынын'' бир бөлүгү. Дж.Джонсон, Нью-Йорк, 1870-жыл.

== Тышкы шилтемелер ==

* &quot; [http://rbscp.lib.rochester.edu/2448 Аялдардын укуктары боюнча конвенциянын баяндамасы, 1848] &quot;, ''Рочестер университетинин китепкана бюллетени'', IV том, 1948-жылдын күзү, Рочестер университети. Бул 1848-жылкы Рочестер аялдардын укуктары конвенциясына катчынын колу менен жазылган эскертүүлөрүнүн тексти.
&lt;references /&gt;
[[Категория:Феминисттик кыймыл]]
[[Категория:Феминизм]]
[[Категория:Аял укуктары]]
__FORCETOC__
{{DEFAULTSORT:Rochester_ayaldardyn_ukuktary_konvenciyasy}}</text>
      <sha1>mtda7tb7tozq2lhtlmgtj7w36u6cki9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каннабидиол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126861</id>
    <revision>
      <id>653115</id>
      <parentid>411847</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:45:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4700" sha1="jxcfunvmtu753z260l9grccfagl42re" xml:space="preserve">'''Каннабидиол''' (кыскартылган CBD, КБД) каннабиноид деп аталган заттардын тобуна тиешелүү, алар табигый түрдө [[Кара куурай|каннабис]] өсүмдүктөрүндө кездешет. Белгилүүрөк каннабиноид болгон тетрагидроканнабинолдон ТГК айырмаланып, КБД CB1 жана CB2 каннабиноиддик рецепторлорун түздөн-түз стимуляциялабайт, ошондуктан психоактивдүү таасири болбойт.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cannabidiol displays unexpectedly high potency as an antagonist of CB1 and CB2 receptor agonist|url=https://www.researchgate.net/publication/6558573_Cannabidiol_displays_unexpectedly_high_potency_as_an_antagonist_of_CB1_and_CB2_receptor_agonist|accessdate=2022-04-01|work=researchgate.net}}&lt;/ref&gt; КБД каннабистин дээрлик бардык сортторунда кездешет. Заттын өсүмдүктө камтылышы каннабиноиддердин 95% чейин издери болушу мүмкүн. 

== Тарыхы == 
Каннабистен активдүү ингердиентти бөлүп алуунун биринчи аракеттери 19-кылымга тиешелүү. Каннабидиол алгач 1940-жылы Миннесотада кененирээк изилденген. КБД химиялык формуласы жапайы кара куурайдан бөлүп алуу ыкмасы менен алынган. Анын структурасы жана стереохимиялык түзүлүүсү расмий түрдө 1963-жылы аныкталган.


== Таасирлер == 
2017-жылы Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму (БДСУ) КБД-ди көнүп кетүүнү болтурбаган, коопсуздуктун жакшы профили жана терапевтикалык артыкчылыгы бар компонент катары жарыялаган.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=A World Health Organization perspective on cannabidiol (CBD)|url=https://www.openaccessgovernment.org/who-perspective-on-cannabidiol/80838/|accessdate=2022-04-01|work=openaccessgovernment.org}}&lt;/ref&gt; 

2019-жылы каннабидиол адамга нефрологиялык олуттуу таасир берүүсүнө далилдөөлөр пайда болгон&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Clinicians’ Guide to Cannabidiol and Hemp Oils|url=https://www.mayoclinicproceedings.org/article/S0025-6196(19)30007-2/fulltext|accessdate=2022-04-01|work=mayoclinicproceedings.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cannabinoids for the treatment of mental disorders and symptoms of mental disorders: a systematic review and meta-analysis|url=https://www.thelancet.com/journals/lanpsy/article/PIIS2215-0366(19)30401-8/fulltext|accessdate=2022-04-01|work=thelancet.com}}&lt;/ref&gt; жана АКШда жана Европалык Биримдикте эпилепсиянын айрым түрлөрүн дарылоодо колдонулат (Драве синдром, Леннокса-Гасто синдром, тубероздук склероз).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=FDA Approves First Drug Comprised of an Active Ingredient Derived from Marijuana to Treat Rare, Severe Forms of Epilepsy|url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-drug-comprised-active-ingredient-derived-marijuana-treat-rare-severe-forms|accessdate=2022-04-01|work=fda.gov|archivedate=2019-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190423071605/https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm611046.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Epidyolex|url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/epidyolex|accessdate=2022-04-01|work=ema.europa.eu}}&lt;/ref&gt; КБД ошондой эле диабетти же Паркинсон оорусун дарылоодо жардам берет деген билдирүүлөр кеңири тараган, бирок каннабидиолдун андай таасири тууралуу илимий маалыматтар жок.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=USE OF CANNABIDIOL (CBD) FOR PD SYMPTOMS|url=https://www.apdaparkinson.org/article/cannabidiol-and-parkinsons-disease/|accessdate=2022-04-01|work=apdaparkinson.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=CBD &amp; Diabetes|url=https://www.diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/cbd-diabetes|accessdate=2022-04-01|work=diabetes.org}}&lt;/ref&gt;

== Шилтемелер ==
&lt;references /&gt;

[[Категория:Медицина]]</text>
      <sha1>jxcfunvmtu753z260l9grccfagl42re</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үй-бүлөлүк зордук-зомбулук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127813</id>
    <revision>
      <id>653175</id>
      <parentid>485925</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53923" sha1="p1uhiiyslt66mq6ii0ncz9ish8t2z2c" xml:space="preserve">[[Файл:Purple_ribbon.svg|thumb|Үй-бүлөлүк зомбулук тууралуу маалымдуулукту илгерилетүү|235x235px]]'''Үй-бүлөлүк зомбулук''' – Бул бир [[үй-бүлө]] мүчөсүнүн башкасына карата физикалык, сексуалдык, психологиялык жана экономикалык кысым колдонушу. Үй-бүлөлүк зомбулук термини көбүнчө жубайлардын же интимдик өнөктөштөрдүн зомбулук актыларына карата колдонулат, бирок кеңири мааниде балдарга, ата-энелерге же кары-картаңдарга карата зомбулукту да камтыйт.

== Тарыхты ==
Тарыхта ар кайсы коомдордо көпчүлүк укук коргоо системалары аялды же балдарды уруу күйөөсүнүн башкарып жатканы же тарбия берүүсү деп эсептелген.&lt;ref&gt;The Editors of Encyclopedia Britannica, [https://www.britannica.com/topic/domestic-violence Domestic violence], Encyclopedia Britannica Online. &lt;/ref&gt; 

Байыркы Русьтун үй-бүлөлүк турмушунун энциклопедиясы  Домостройдо&lt;ref&gt;Домострой https://lib.pravmir.ru/library/readbook/1976 Кирүү күнү: бугу айынын 5, 2022.&lt;/ref&gt; мындай деп айтылат: &lt;blockquote&gt;… Жазалоодо камчы менен акырын сабаңыз: акылга сыярлык жана азаптуу, коркунучтуу жана ден соолукка пайдалуу, бирок чоң күнөө үчүн ачууланганда, чоң жана коркунучтуу баш ийбестик менен шалаакылык үчүн жана башка учурларда көйнөгүн көтөрүп акырын камчы мене сабаңыз…&lt;/blockquote&gt;Мусулмандык коомдордо дагы аялдардын жүрүм-турумуна байланыштуу жаза деп эсептеген зомбулукка тыйуу салынган эмес.&lt;blockquote&gt;… Ал эми баш ийбес аялдарга алгач насаат кылгыла, ага болбосо нике төшөгүнө жатпагыла, ага да болбосо оор залал келтирбестен сабагыла…&lt;/blockquote&gt;(«Ан-Ниса» сүрөөсү, 34-аят)  
[[Файл:&quot;A_DOMESTIC_QUARREL&quot;_(1910)_-_illustration_-_page_196.png|thumb|400x400px|&quot;Үй-бүлөлүк чыр&quot; (1910)  [https://www.gutenberg.org/files/65870/65870-h/65870-h.htm Токиодогу үй жашоосу, Джукичи Иноуэ]]]
Батыш коомунда аялдарга мыйзамдуу укуктарды берүү зарылдыгы 17-кылымдын аягында айтыла баштаган. Алгачкылардан болуп Укуктук талаада 1641-жылы [[Массачусетс]] булуң колоннисттери тарабынан {{iw|Body of Liberties|Body of Liberties|en|Massachusetts Body of Liberties}} документи аркылуу үй-бүлөлүк зомбулукту чектөө аракеттери жасалган. Алар “турмушка чыккан аял күйөөсү тараптан ар кандай жаракаттарды албашы керек, мажбурлап чечинтилбеши керек” деп жарыялашкан.&lt;ref&gt;Ward, Nathaniel [https://history.hanover.edu/texts/masslib.html The Massachusetts Body of Liberties (1641)]. Hanover Historical Texts Project, History Department, Hanover College.&lt;/ref&gt; 19-кылымда [[Феминисттик кыймыл|феминисттик кыймылдын]] акырындык менен күч алуусу аялдардын бир катар маанилүү укуктарын таанууга жетишкен. Бирок 19-кылымдын аягына чейин үй-бүлөлүк зомбулукка байланыштуу социалдык-укуктук ченемдер негизинен салттуу жана патриархалдык бойдон кала берген.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;И. Геронимус, [https://strana-oz.ru/2013/2/korni-domashnego-nasiliya Корни домашнего насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705062105/https://strana-oz.ru/2013/2/korni-domashnego-nasiliya |date=2022-07-05 }} &lt;small&gt;(орус.).&lt;/small&gt; // Отечественные записки № 2 (53) 2013&lt;/ref&gt; 1845-жылы [[Орусия|Орусияда]] кылмышкерлерди жазалоо жана түзөтүү боюнча мыйзамдар жыйнагында аял менен күйөөнүн ортосундагы зомбулукка байланыштуу өзүнчө берене пайда болгон.&lt;ref&gt;Артем Солодков. [https://www.rbc.ru/society/25/01/2017/5880dcd09a79475193cd50a9 Семейное дело: как в России менялось наказание за домашнее насилие]. Үчтүн айынын 25, 2017. Кирүү күнү: бугу айынын 5, 2022.&lt;/ref&gt; Ал эми 1850-жылы [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штатындагы]] Теннесси штаты аялды сабаганга тыюу салган биринчи [[Штат (АКШ)|штат]] болду.&lt;ref&gt;Kleinberg, S. J. (1999), The industrial era, in Kleinberg, S. J., Women in the United States, 1830—1945, &lt;small&gt;(англ.)&lt;/small&gt; New Brunswick, New Jersey: Rutgers University Press, б. 143, ISBN 9780813527291&lt;/ref&gt; 1878-жылы британдык “Никелешүү-ажырашуу процесстери жөнүндөгү” мыйзамда Улуу Британияда жашаган аялдарга зомбулук көрсөткөн күйөөсүнөн бөлүнүп жашоого уруксат берилген.&lt;ref&gt;Abrams, Lynn. Crime against marriage? Wife-beating, the law and divorce in nineteenth-century Hamburg // Gender and crime in modern Europe &lt;small&gt;(англ.)&lt;/small&gt; / Arnot, Margaret L.; Usborne, Cornelie. — London: Routledge, 1999. — б. 123. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9781857287455&lt;/nowiki&gt;. — [https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203016992-9/crime-marriage-wife-beating-law-divorce-nineteenth-century-hamburg-lynn-abrams doi:10.4324/9780203016992-9].&lt;/ref&gt; Ал эми XX кылымдын башында АКШда үй-бүлөлүк зомбулук болсо полиция кызматкерлери аралашып баштаган, бирок камакка алуулар аз болгон.&lt;ref&gt;Lentz, Susan A. Revisiting the rule of thumb: an overview of the history of wife abuse &lt;small&gt;(англ.)&lt;/small&gt; // Women &amp; Criminal Justice : journal. — 1999. — Vol. 10, no. 2. — P. 9—27. — doi:10.1300/J012v10n02_02.&lt;/ref&gt; [[Кеңештер Бирлиги|СССР]]де үй-бүлөлүк зомбулук темасы, адамга карата зомбулукка байланыштуу башка темалар сыяктуу эле, тыюу салынган. СССРде [[Зордук-зомбулук|зомбулукка]] эч кандай негиз жок деп жарыяланган.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Дүйнө жүзү боюнча ХХ-кылымдын аягына чейин мыйзамдын негизинде же күнүмдүк турмушта деле үй-бүлөлүк зомбулуктан коргогон учурлар сейрек болгон. Көпчүлүк укук коргоо системалары үй-бүлөлүк зомбулук боюнча 1990-жылдары гана иш жүргүзүп башташкан.&lt;ref&gt;Smith, Bonnie G. (2008), Domestic violence: overview, in Smith, Bonnie G., The Oxford encyclopedia of women in world history, &lt;small&gt;(англ.)&lt;/small&gt; Oxford England New York: Oxford University Press, б. 94, ISBN 9780195148909&lt;/ref&gt; Тарыхый маалыматтарда көп учурларда балдар [[Ата-эне|ата-энеси]] тараптан көрсөтүлгөн зомбулуктан корголгон эместиги көрүнөт. Алсак, [[Байыркы Рим|Байыркы Римде]] ата мыйзамдуу түрдө балдарын өлтүрө алган. Көпчүлүк маданий калыптанган көз караштар аталарга өз балдарын кулчулукка сатууга жол берген. Балдарды курмандыкка чалуу да кеңири таралган көрүнүш болгон.&lt;ref&gt;Szasz, Thomas. Cruel compassion: psychiatric control of society's unwanted (англ.). — Syracuse, New York: Syracuse University Press, 1998. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9780815605102&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; [[Психиатрия|Психиатр]] Генри Кемптин “Токмоктолгон балдардын синдрому” басылмасы чыккандан кийин балдарга карата зомбулукка коомчулук кеңири көңүл бура баштаган. Буга чейин балдардын алган жаракаты, кайра-кайра сынган сөөктөрү ур-токмоктун айынан деп каралган эмес. Анын ордуна дарыгерлер сөөк оорулары тууралуу жок диагноздорду издеп, ата-энесинин актанууларын угуп тим болушкан.&lt;ref&gt;Young-Bruehl, Elisabeth. Childism: Confronting Prejudice Against Children &lt;small&gt;(англ.)&lt;/small&gt;. — New Haven, Connecticut: Yale University Press, 2012. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-300-17311-6&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Түрлөрү ==
Зомбулуктун төрт түрү кеңири жайылып жүрөт: физикалык, психологиялык, экономикалык жана сексуалдык.

=== Физикалык ===
Физикалык [[зордук-зомбулук|зомбулук]] – жабырлануучуга физикалык зыян келтирүү, же денеге залал келтирүү максатында түз же кыйыр түрдө таасир этүү. Физикалык зомбулукка уруп-согуу, үйдөн чыгарбоо же киргизбөө,  ден соолукка, коопсуздукка же өмүргө коркунуч туудурган кырдаалдарды атайылап түзүү, биринчи жардам көрсөтүүдөн качуу, уктатпоо, тамак ичирбөө, баңгизаттарды же спирт ичимдиктерин мажбурлап колдонтуу кирет.

=== Психологиялык ===
Психологиялык зомбулук – жабырлануучуну сөз менен, же ымдоо-жаңсоо менен ызалантуу, басынтуу, кордоо. Жабырлануучунун үстүнөн үстөмдүк кылып, көзөмөлгө алууну көздөгөн адам максатына жетүү үчүн шантаж кылууга чейин барат. Психологиялык зомбулук  депрессияга, тынчсызданууга, өзүн өзү баалоонун төмөндөшүнө жеткизиши мүмкүн.

=== Экономикалык ===
Экономикалык же финансылык зомбулукта интимдик өнөктөшү биринин экономикалык ресустарын көзөмөлгө алуусу, чектөөсү же тартып алуусу. [[Үй-бүлө]] мүчөсүнө кысым көрсөтүү же документтерге кол коюуга, буюмдарды сатууга же мурасты же керээзди өзгөртүүгө мажбурлоо, иштөөгө жана акча табууга бөгөт кылуу экономикалык зомбулуктун түрлөрү болуп саналат. Аялдар каржылык жактан көз каранды болгон өлкөлөрдө экономикалык зомбулук оор кесепеттерге алып келиши мүмкүн. 

=== Сексуалдык ===
[[Сексуалдык зордук-зомбулук|Сексуалдык зомбулук]] – бул Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму тарабынан сексуалдык катнаштын түрдүү актысы, жыныстык катнашка аракет жасоо, сексуалдык мүнөздөгү ар кандай билдирүүлөр, сунуштар, денесин сатууга мажбурлоо аракеттери деп аныкталган. Мындай аракеттер зордуктоо, каалоого каршы бойго бүтүрүү же бойдон алдыруу, башка адамдар менен жыныстык катнашка мажбурлоо, жыныс мүчөлөргө зыян келтирүү менен коштолот.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;М. Сулайманова, Теке айынын 9, 2021. [https://cabar.asia/kg/kyrgyzstan-jd-g-zorduk-zombuluk-uchurunda-emne-kyluu-zhana-kajda-kajryluu-kerek Кыргызстан: үйдөгү зордук-зомбулук учурунда эмне кылуу жана кайда кайрылуу керек?] Кирүү күнү: бугу айынын 5, 2022.&lt;/ref&gt; [[Зомбулук|Зомбулуктун]] бул түрүндө жабырлануучу психологиялык жактан катуу сокку жеп, аң-сезимине жана дене боюна катуу доо кетет.&lt;ref&gt;Аял, тынчтык жана коопсуздук // БУУнун расмий сайты.  http://www.un.org/ru/events/women/sc/&lt;/ref&gt; 

== Көмөктөшүүчү факторлор ==
 
Үй-бүлөлүк зомбулукка көпчүлүк учурда өлкөнүн жашоо деңгээли, маданияты, дини, коомдук көз караштары таасир этет. Зомбулук муундан муунга өтүшү мүмкүн, себеби зомбулукту көргөн балдар муну кадыресе көрүнүш катары кабылдашат. зомбулукка туш болгондор физикалык жактан жабыркап, ачуулуу болуп, ден соолуктун өнөкөт көйгөйлөрүнө кабылышат, психикалык абалы бузулуп, каржылык көйгөйлөр жаралып, башкалар менен мамиле түзүүдөн коркуп калышы мүмкүн. Зомбулук көп орун алган үй-бүлөлөрдө жашаган балдар жаш кезинен эле психологиялык көйгөйлөргө дуушар болушат: башкалардан качып, бир нерседен бат коркуп, ачуусу бат келет, бул зыяндуу психологиялык травмага алып келиши мүмкүн.&lt;ref&gt;Schechter, Daniel S.; Zygmunt, Annette; Coates, Susan W.; Davies, Mark; Trabka, Kimberly A.; McCaw, Jamie; Kolodji, Ann; Robinson, Joann L. Caregiver traumatization adversely impacts young children’s mental representations on the MacArthur Story Stem Battery &lt;small&gt;(англ.)&lt;/small&gt; // Attachment &amp; Human Development : journal. — 2007. — Vol. 9, no. 3. — P. 187—205. — doi:10.1080/14616730701453762. &lt;/ref&gt; Үй-бүлөдөгү зомбулукка карата социалдык көз караштар адамдарга, регионго, өлкөгө карап өзгөрөт. Кээ бир өлкөлөрдө күйөөсүнө караганда аялдын орду төмөн каралып, ага баш ийип турат деген көз караш калыптанган, мыйзамдарында да мүмкүндүк берилген. Алсак, Йеменде нике жөнүндөгү жоболордо аял күйөөсүнө баш ийиши керек, анын уруксатысыз сыртка чыкпашы керек деп жазылган.&lt;ref&gt;{{iw|Amnesty International|Amnesty International|en|Amnesty International}} [https://www2.ohchr.org/english/bodies/hrc/docs/ngos/Yemen%27s%20darkside-discrimination_Yemen_HRC101.pdf Yemen's dark side: discrimination and violence against women and girls] (англ.). — [https://amnesty.org/ Amnesty International], 2009. &lt;/ref&gt; Туркияда аялдар үйлөнгөндөн кийин эркектин фамилиясын алууга мыйзамдуу түрдө мажбурланууда.

Зомбулуктун кандай түрү болбосун себепчиси аны кадимки көрүнүш катары кабыл алуу эсептелет. Психоактивдүү заттарды ашыкча колдонуу, жумушсуздук, психикалык оорулар, кыйынчылык менен күрөшүүнүн жолун билбөө, зомбулук көрсөткөн адамга көз каранды болуу кийинки себептери болуп саналат.&lt;ref&gt;Newman, Willis C. &amp; Newman, Esmeralda (2008), [https://books.google.kg/books?id=c1_9nzCi4W0C&amp;pg=PA11&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Domestic violence: causes and cures and anger managemen]t, (англ.) Tacoma, Washington: Newman International LLC, с. 11, ISBN 9781452843230&lt;/ref&gt;

Консервативдик маданияттарда аялы ачык кийинип алса күйөөсү, туугандары тараптан зомбулукка туш болушу мүмкүн. Бул көпчүлүктүн ою боюнча туура деп саналат: Ооганстанда аялдардын 62,8%ы эгерде туура эмес кийинип алышса күйөөсү сабаганга укуктуу дешкен.&lt;ref&gt;[https://microdata.worldbank.org/index.php/catalog/1912 Monitoring the Situation of Women &amp; Children. Afghanistan Multiple Indicator Cluster Survey 2010/2011.] Central Statistics Organisation. UNICEF. January 2013.&lt;/ref&gt;

Азиянын көпчүлүк бөлүктөрүндө уулдуу болуу артыкчылык катары саналып, кыздар төрөлгөндө энеси менен кошо зомбулукка кабылышы мүмкүн.&lt;ref&gt;Т.Ярмощук, А.Мираксумова, Мальчик или аборт. Почему на Кавказе и в Азии некоторые избавляются от неродившихся девочек, 2018  (орус.). https://www.currenttime.tv/a/29602469.html&lt;/ref&gt; Салттуу коомдордо колуктунун [[Кыздык|кыздыгы]] бар-жогуна катуу маани берилип, талапка жооп бербеген аялдарга күйөөсү, жакындары тараптан зомбулук көрсөтүлөт; айызы жатканда коомдон оолак болууга түртөт; жыныстык органдарын жаракатка учураткан учурлар бар; зордуктоосун “жубайлардын укугу” деп ойлойт; “үй-бүлө намысы” жогору коюлат.&lt;ref&gt;{{iw|UNFPA|UNFPA|en|United Nations Population Fund}}. [https://www.unfpa.org/news/addressing-harmful-traditions-refugee-camp-chad Addressing harmful traditions in a refugee camp in Chad] &lt;small&gt;(англ.).&lt;/small&gt; — United Nations Population Fund, 2008.&lt;/ref&gt; ЮНФПА: “Кээ бир өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө аялды уруп-сабоо, ар-намыстык өлтүрүү, аялдарды сүннөткө отургузуу жана сеп үчүн өлтүрүү сыяктуу аялдарга зыян келтирилген иштер күнүмдүк тартиптин бир бөлүгү катары каралат”,- деп жазат.&lt;ref&gt;UNFPA. [https://unece.org/fileadmin/DAM/Gender/Beijing_20/Side_Event__Harmful_practices_FlyerFinal.pdf Taking a stand against practices that harm women]. (англ.) United Nations Population Fund (2015). Кирүү күнү: бугу айынын 5, 2022.&lt;/ref&gt;

Эмгек жана социалдык өнүгүү министрлиги Кыргызстанда өспүрүм куракта 18 жашка чейин никеге тургандар 12,2%ды түзөрүн, бул көрсөткүч айыл жеринде 14,2%га жетерин билдирген. Эрте никеге туруу көйгөйү коомчулукта бир топ убакыттан бери талкууланып келет. Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинин 155-1 беренесине ылайык, 18 жашка чейинки нике – кылмыш болуп саналат.&lt;ref&gt;Аялдарга жардам берүү борбору. Эрте никеге туруу көйгөйүн биргелешип токтотолу http://wsc.kg/erte-nikege-turuu-k-jg-j-n-birgeleship-toktotolu/{{Жеткиликсиз шилтеме|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Кирүү күнү: бугу айынын 5, 2022.&lt;/ref&gt;

== Таасир эткен факторлор ==

=== Күч жана башкаруу ===
Негизинен зомбулук көрсөтүп жаткандар жабырлануучунун үстүнөн бийлик жүргүзүп, башкарып, көзөмөлгө алууну көздөйт.&lt;ref&gt;Ни закона, ни справедливости: Насилие в отношении женщин в России (орус.) Под ред. Марины Писклаковой-Паркер и Андрея Синельникова. — М., 2010. Кирүү күнү: бугу айынын 5, 2022.&lt;/ref&gt; Дүйнөдө зомбулукка көпчүлүк учурда аялдар жана балдар кабылышат.&lt;ref&gt;McQuigg, Ronagh J.A. (2011), [https://books.google.kg/books?id=ltJxlsoMV4wC&amp;pg=PR13&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Potential problems for the effectiveness of international human rights law as regards domestic violence], in McQuigg, Ronagh J.A., International human rights law and domestic violence: the effectiveness of international human rights law, Oxford New York: Taylor &amp; Francis, с. 13, ISBN 9781136742088&lt;/ref&gt; 

Кээде бир адам өзүнүн өнөктөшүнүн үстүнөн толук бийликти жана көзөмөлдү издейт жана ага жетүү үчүн ар кандай жолдорду, анын ичинде физикалык зомбулукту колдонот. Кылмышкер жабырлануучунун социалдык, жеке, кесиптик жана каржылык чечимдери сыяктуу жашоосунун бардык аспектилерин көзөмөлдөөгө аракет кылат.&lt;ref&gt;About family violence, 2022. https://www.justice.gc.ca/eng/cj-jp/fv-vf/about-apropos.html Кирүү күнү: бугу айынын 11, 2022.&lt;/ref&gt;

Көпчүлүк адамдар ырайымсыз мамилени, зомбулукту үй-бүлөдөгү чыр-чатак деп кабыл алып, жабырлануучулар (аял, эркегине карабай) бардык убакта укук коргоо органдарына кайрыла бербейт.&lt;ref&gt;Concannon, Diana. [https://books.google.bs/books?id=-KdueQed_sgC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false Kidnapping: An Investigator's Guide] (англ.). — Newnes, 2013. — P. 30. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0123740311&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; Ал эми зомбулук жасап жаткан адам кылгандарын туура деп ойлоп, актоого боло турган көрүнүш катары кабылдайт, башкалар да ага көз жумушат. Бул балдар жана башка үй-бүлө мүчөлөрүнүн ортосунда зомбулуктун кайталанышына, күчөшүнө алып келиши мүмкүн.&lt;ref&gt;Halket, Megan Mcpherson; Gormley, Katelyn; Mello, Nicole; Rosenthal, Lori; Mirkin, Marsha Pravder. Stay with or Leave the Abuser? The Effects of Domestic Violence Victim's Decision on Attributions Made by Young Adults &lt;small&gt;(англ.)&lt;/small&gt; // Journal of Family Violence: journal. — 2013. — Vol. 29. — P. 35—49. — doi:10.1007/s10896-013-9555-4.&lt;/ref&gt; Үй-бүлөлүк зомбулуктун ар-намыс үчүн өлтүрүп коюу, кызды өрттөө, мажбурлап никеге тургузуу боюнча конкреттүү формаларына көп көңүл бурулуп келет.

Дүйнө боюнча орточо эсеп менен эркектердин 28%дан 41%га чейинкиси кээде эркек аялын уруп-сабоо керек экенине макул болушкан, ал эми Нигерияда аялдардын 79% аялдарды уруп-сабоо кээде негиздүү экенин айтышкан. Аялдарга жасалган зомбулуктун негиздүү болушуна анын ишенимсиздиги, жыныстык катнаштан баш тартуусу, урушуп-талашуусу, анын уруксатысыз кетип калуусу жана акчаны ысырап кылуусу кирет.&lt;ref&gt;Joanna Bunker Rohrbaugh, [https://d3n8a8pro7vhmx.cloudfront.net/marriage/pages/187/attachments/original/1469650874/Joanna_Bunker_Rohrbaugh.pdf?1469650874 Domestic Violence in Same-Gender Relationships]  (англ.). Family Court Review W, Vol. 44 No. 2, April 2006 287–299.&lt;/ref&gt;

Үй-бүлөдөгү зомбулук көбүнчө зомбулук аткарган адам укугу болгонуна, зомбулук алгылыктуу же негиздүү болгонуна ишенгенде, ошондой эле зомбулук тууралуу бөлөк кишилер же укук коргоочу органдарга кабарланбай турганына ишенгенде пайда болот. Көптөгөн адамдар өздөрүн зомбулук аткарган же жабырлануучу катары таанышпайт, анткени алар өз башынан өткөргөн окуяларды көзөмөлдөн чыгып кеткен үй-бүлөлүк чыр-чатак ​​катары кабыл алышы мүмкүн. Үй-бүлөлүк зомбулук мажбурлоо же жашы жете элек нике учурларында көп болот.&lt;ref&gt;UN. [https://www.un.org/youthenvoy/2013/09/child-marriages-39000-every-day-more-than-140-million-girls-will-marry-between-2011-and-2020/ Child Marriages: 39,000 Every Day – More than 140 million girls will marry between 2011 and 2020] &lt;small&gt;(англ.).&lt;/small&gt;  Кирүү күнү: бугу айынын 11, 2022.&lt;/ref&gt;

=== Каада салттар ===
Жергиликтүү үрп-адаттар жана каада-салттар үй-бүлөлүк зомбулуктун айрым түрлөрүн сактоого жооптуу. Борбор Азия өлкөлөрүндө уулдарга артыкчылык берилгендиктен, көп кыз төрөлгөн үй-бүлөлөрдө аялга же кыздарга карата зомбулукка алып келиши мүмкүн. Ошондой эле дүйнө жүзү боюнча ар кайсы коомдордо зомбулукка жол ачкан өз үрп-адаттары бар: эрте жана мажбурлап никеге туруу, калың жана сеп берүү; төмөнкү касталарды стигматизациялоо, аялдар үчүн катуу дресс-коддор; үйлөнүү тоюна чейин аялдын кыздыгын талап кылуу; айыз учурунда аялдарга тыюулар; аялдарды сүннөткө отургузуу; үй-бүлөнүн урматына берилген маани.&lt;ref&gt;Harmful Traditional Practices in Three Countries of South Asia: culture, human rights and violence against women //  Gender and Development Discussion Paper Series No. 21 &lt;small&gt;(англ.).&lt;/small&gt; https://www.unescap.org/sites/default/d8files/knowledge-products/SDD_pub_2530.pdf &lt;/ref&gt;

2003-жылдагы  {{iw|Human Rights Watch|Human Rights Watch|en|Human Rights Watch}} мамлекеттик эмес уюмунун отчетуна ылайык, калың сыяктуу каада-салттар эркек аялынын сексуалдык ырайымдуулугун жана репродуктивдүү жөндөмдүүлүгүн сатып алгандыктан эркектердин жыныстык катнашта шарттарын коюуга жана күч колдонууга социалдык жактан уруксат берилгенин белгилейт.&lt;ref&gt;Human Righs Watch. Policy paralysis: a call for action on HIV/AIDS-related human rights abuses against women and girls in Africa, 2003 &lt;small&gt;(англ.).&lt;/small&gt;

https://www.hrw.org/reports/2003/africa1203/africa1203.pdf&lt;/ref&gt; 

=== Биологиялык жана психологиялык теориялар ===
Изилдөөлөр үй-бүлөлүк зомбулук көрсөткөндөрдүн арасында психопатологиянын көп учурагандыгын аныкташкан. Мисалы, кээ бир изилдөөлөр көрсөткөндөй, үй-бүлөлүк зомбулук кылган эркектердин болжол менен 80-90%ы диагноз коюуга мүмкүн болгон психопатологияны, көбүнчө инсандык бузулууларды көрсөтүшкөн.&lt;ref&gt;Dutton, Donald. (1994). [https://www.researchgate.net/publication/15503361_Patriarchy_and_Wife_Assault_The_Ecological_Fallacy Patriarchy and Wife Assault: The Ecological Fallacy. Violence and victims.] &lt;small&gt;(англ.)&lt;/small&gt; 9. 167-82. 10.1891/0886-6708.9.2.167. &lt;/ref&gt;

Д. Даттон аялдарын кордогон эркектердин психологиялык профилин изилдеп, алардын бала кезинде калыптанган инсандык бузулуулары бар деп ырастаган. Бирок бул психологиялык теориялар талаштуу: Р. Геллес үй-бүлөдөгү зомбулукка байланыштуу психологиялык теориялар чектелүү экенин айтып, башка изилдөөчүлөрдүн айтымында, эркектердин 10%ы (же андан азы) гана бул психологиялык профилге туура келерин белгилейт. Ал социалдык факторлор андан маанилүү экенин ырастаган.&lt;ref&gt;Brandt F. Steele 2005, [https://www.academia.edu/30722261/Brandt_F._Steele Child Abuse &amp; Neglect &lt;small&gt;(&lt;/small&gt;]&lt;small&gt;англ.).&lt;/small&gt;// Child Abuse &amp; Neglect 29 (2005) 207–208 // DOI: 10.1016/j.chiabu.2005.02.009&lt;/ref&gt;

== Зомбулукту алдын алуу ==

1993-жылы [[Бириккен Улуттар Уюму]] “Үй-бүлөлүк зомбулук менен күрөшүүнүн стратегиялары: маалымдама колдонмосун” жарыялаган. Анда дүйнөдөгү өлкөлөрдү үй-бүлөдөгү зомбулукту кылмыштык акт катары кароого үндөп, үй-бүлө куруу укугу үй-бүлө мүчөлөрүнө ырайымсыз мамиле кылуу укугун камтыбайт деп белгиленет. Колдонмону жазуу учурунда көпчүлүк укук коргоо системалары үй-бүлөлүк зомбулукту кандайдыр бир деңгээлде мыйзамга туура келген көрүнүш деп санашкан да, ошол кездеги кырдаалды: “Физикалык күч колдонуу менен балдарды тарбиялоого уруксат берилген жана көпчүлүк укук коргоо системаларында жайылып келет. Ал эми денесине оор эмес залал келтирүү менен аялдарды жазалоого көпчүлүк өлкөлөрдө жол берилген, бул жүз жылдан бери болуп жаткан кадимки көрүнүш. Ошондой эле аялдардын каалоосу жок болсо да жыныстык катнашка мажбурлоосу кылмыш катары каралбайт. Жадакалса аялдар зомбулукка кабылган учурда козутууну өздөрү баштап, жазалоого чыдап, андан кандайдыр бир деңгээлде ырахат алат деген ишеним кенен жайылган”,- деп түшүндүргөн.&lt;ref&gt;Strategies for confronting domestic violence: a resource manual. &lt;small&gt;(англ.)&lt;/small&gt; — Нью Йорк: Бириккен Уллуттар Уюму, 1993. — ISBN 9789211301588&lt;/ref&gt;­­­­­­­­­­

1995-жылы [[Кытай|Кытайда]] Аялдардын абалы боюнча IV Бүткүл дүйнөлүк конференция болуп өткөн. Анда Пекин иш-аракеттер платформасы кабыл алынган, атап айтканда, мамлекеттик структуралар аялдардын абалына, аларга карата зомбулукка улуттук, аймактык деңгээлде жана үй-бүлөлүк зомбулукка каршы күрөшкөн коомдук уюмдар менен тыгыз байланышта каршы күрөшүш керек деп белгиленген.&lt;ref&gt;Пекинская декларация, 1995 &lt;small&gt;(орус.).&lt;/small&gt;https://www.un.org/womenwatch/daw/beijing/pdf/BDPfA%20R.pdf&lt;/ref&gt;
[[Файл:İstanbul_Sözleşmesi'ni_Uygulatacağız_yazılı_pankart.jpg|thumb|300x300px|Стамбул конвенциясын ишке ашырабыз деген жазуусу бар баннер, Стамбул.]]
Аялдарга карата зомбулуктун жана үй-бүлөлүк зомбулуктун алдын алуу, токтотуу, ага каршы күрөшүү боюнча 2011-жылы Стамбулда кабыл алынган Европа Кеңешинин Конвенциясы, башка аты Стамбул Конвенциясы, үй-бүлөдөгү зомбулукка жана аялдарга карата зомбулукка байланыштуу Европадагы биринчи юридикалык документ болуп эсептелет.&lt;ref&gt;[https://www.oas.org/es/mesecvi/docs/csw-sideevent2014-flyer-en.pdf The Convention of Belém do Pará and the Istanbul convention: a response to violence against women worldwide] &lt;small&gt;(англ.)&lt;/small&gt;. (Flyer for side-event at the 58th session of the Commission on the Status of Women.)&lt;/ref&gt;

Индияда жыл сайын сеп жетишсиз деп табылгандыктан 5000 жаш аял өлөт.&lt;ref&gt;H. Mayell, [https://www.nationalgeographic.com/culture/article/thousands-of-women-killed-for-family-honor Thousands of women killed for family &quot;honor&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308135433/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/thousands-of-women-killed-for-family-honor |date=2021-03-08 }}, (англ.) National Geographic News, National Geographic Society. Кирүү күнү: бугу айынын 5, 2022.&lt;/ref&gt; 2005-жылы көп жылдык пропагандалоо жана аялдар уюмдарынын активдүүлүгүнүн натыйжасында “Аялды үй-бүлөлүк зомбулуктан коргоо жөнүндө” мыйзамы кабыл алынган. 

Конституциянын 24-беренесинде Кыргызстандын жашоочуларынын, анын ичинде аялдардын укуктары менен эркиндиктерин чектөөгө эч кимдин акысы жок экени даана-так белгиленген. Ошондой эле жыныстык айырмачылык боюнча дискриминацияга тыюу салынган.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 1996-жылы Кыргызстан БУУнун Аялдарга карата дискриминациянын бардык формаларын жок кылуу тууралуу Конвенциясына кошулган. Бул өлкө аялдарга карата дискриминацияны, анын ичинде үйдөгү зомбулукту да жок кылуу саясатын жүргүзүү милдеттенмесин өзүнө алганын билдирет.  

2004-жылга чейин үй-бүлөлүк укук бузуулар Кыргыз Республикасынын Администрациялык жоопкерчилик жөнүндө кодексинин «Майда бейбаштык» беренесинин чегинде болгон. Бул беренеде  3төн 5ке чейинки эсептик көрсөткүчтүн өлчөмүндө айып салуу же 15 суткага чейин камакка алуу түрүндөгү жаза чаралары каралган. 2004-жылы “Үй-бүлөлүк зомбулуктан социалдык-укуктук коргоо жөнүндө” мыйзам кабыл алынып, үй-бүлөлүк зомбулук өзүнчө кылмыш катары таанылган. Коргоо ордерлерин чыгаруу механизми пайда болгон. Административдик жоопкерчилик жөнүндө кодекске “үй-бүлөлүк зомбулук” түшүнүгү киргизилип, анда 5тен 10го чейинки эсептик көрсөткүчтө административдик айып салуу каралган. 2012-жылдан бери үй-бүлөлүк зомбулуктун алдын алууда айып пулдун натыйжасыздыгына байланыштуу үй-бүлөлүк зомбулук үчүн айып пулдан тышкары 5 суткага чейин административдик камакка алуу каралган.

2019-жылы [http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/111529?cl=ky-kg Жоруктар жөнүндө кодекстин] ишке кириши менен үй-бүлөлүк зомбулук жасаган адамга жазанын үч түрүнүн бири – 600дөн 800гө чейинки эсептик көрсөткүчтүн өлчөмүндө айып, 4 айдан 6 айга чейинки мөөнөткө түзөтүү жумуштары же 40тан 60 саатка чейин коомдук жумуштарга тартуу каралган. Үй-бүлөлүк зомбулук же убактылуу коргоо ордеринин шарттарын аткарбагандыгы үчүн камакка алуу алынды. Үй-бүлөлүк зомбулуктан жабыр тарткандар менен агрессорлор бирдиктүү бюджетке ээ болгондуктан, жабырлануучулар өздөрү айып пул төлөшү керек болуп калгандыктан арызын кайтарып алышат. Ошондой эле жаңы мыйзамга ылайык, милиция кызматкерлери агрессорду үч сааттан ашык кармоого укугу жок калды жана аялдын милицияга арыздануусунан улам күч колдонуу коркунучу күчөйт дейт эксперттер.&lt;ref&gt;А. Капушенко, На виду у всех. Как женщины в Кыргызстане подвергаются насилию в семье и почему виновных сложно наказать, ''2020 (орус.).'' &lt;/ref&gt; 

Ошондой эле жыл сайын [[Бириккен Улуттар Уюму|БУУ]] тарабынан кыздарга жана аялдарга карата зомбулуктун алдын алууга жана жоюуга чакырган 16 күндүк акция уюштурулуп келет. 16 күндүк акция аялдарга жана кыздарга карата зомбулукка байланыштуу жымжырттыкты жоюуга жана басмырлоонун бардык түрлөрүн токтотуу боюнча жамааттык аракеттерди күчөтүүгө багытталган.&lt;ref&gt;БУУ. [https://kyrgyzstan.un.org/ky/102343-kyrgyzstanda-genderdik-zorduk-zombulukka-karshy-16-kunduk-kampaniya-bashtaldy Кыргызстанда Гендердик Зордук Зомбулукка каршы 16-күндүк кампания башталды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124191201/https://kyrgyzstan.un.org/ky/102343-kyrgyzstanda-genderdik-zorduk-zombulukka-karshy-16-kunduk-kampaniya-bashtaldy |date=2022-01-24 }}, 25 ноябрь 2020 //  Кирүү күнү: бугу айынын 11, 2022.&lt;/ref&gt;

== Статистикасы ==
[[Файл:Насильники кг.jpg|thumb|400x400px|Үй-бүлөлүк зомбулук көрсөткөндөрдүн саны. Бул сан реалдуу учурлардан дайыма азыраак. Статистикага коргоо ордери берилген адамдар гана кирет. Булак: [http://stat.kg/kg/statistics/prestupnost/ Улуттук статистикалык комитети.]]]
Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун маалыматы боюнча, дүйнөдөгү 736 миллион аял, же ар бир үчүнчү аял өмүрүндө физикалык же сексуалдык зомбулукка кабылат. зомбулук эрте башталышы менен мүнөздөлөт: мамиледе болгон ар бир төртүнчү аялдын бири (15-24 жаштагы) 25 жашына чейин интимдик өнөктөшүнөн зомбулукка кабылган.&lt;ref&gt;ВОЗ. [https://www.who.int/ru/news/item/09-03-2021-devastatingly-pervasive-1-in-3-women-globally-experience-violence Повсеместная опасность: каждая третья женщина в мире подвергается насилию.] 9 марта 2021 г. (орус.). Кирүү күнү: бугу айынын 5, 2022.&lt;/ref&gt; 2020-жылдагы коронавируска байланыштуу жарыяланган карантинде дүйнө боюнча үй-бүлөдөгү зомбулуктун саны 20%га өскөн.&lt;ref&gt;[https://www.unfpa.org/resources/impact-covid-19-pandemic-family-planning-and-ending-gender-based-violence-female-genital Impact of the COVID-19 Pandemic on Family Planning and Ending Gender-based Violence], Female Genital Mutilation and Child Marriage &lt;small&gt;(англ.).&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Кыргызстанда, расмий маалыматка ылайык, 2012-жылдан 2015-жылга чейин жылына 2500дөн 3500гө чейин зомбулук учур катталып турган. 2016-2018-жылдары бул көрсөткүч 7000ден түшкөн эмес. Алардын дээрлик 90%ы сотко жетпей жабылып калган. 2019-жылы үй-бүлөлүк зомбулуктун 6145 учуру катталган. Бул көрсөткүчтүн 90%ында аялдар жабыр тарткан. 2020-жылы коронавирустан улам карантин жарыяланганда көрсөткүч 62%га көбөйгөн.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Политклиника. Кыргызстанда үй-бүлөлүк зомбулук 30 пайызга өстү. https://pk.kg/news/inner/23744/ Кирүү күнү: бугу айынын 5, 2022.&lt;/ref&gt; Ал эми 2021-жылдын алгачкы эки айында эле Кыргызстанда Кылмыштар менен жоруктардын бирдиктүү реестрине 1463 үй-бүлөлүк зомбулук фактылары катталган.&lt;ref&gt;Бакыт Төрөгелди уулу, [https://www.azattyk.org/a/ui-bulodogy-zombuluk-koboydu/31176436.html Үй-бүлөлүк зомбулук көбөйгөндүн үстүндө] 30-Март, 2021 // Кирүү күнү: бугу айынын 5, 2022.&lt;/ref&gt;

=== Демографиясы ===
Үй-бүлөлүк зомбулукка байланыштуу гендердик айырмачылыкты билүүгө зомбулук тууралуу бардык адам кабарлай бербегени тоскоолдук жаратып келет. Эркектердин зомбулукка кабылышы дүйнө боюнча болжолдуу түрдө 10%га жетпейт. АКШнын сексуалдык зомбулук боюнча улуттук борборунун статистикасы боюнча, ар бир алтынчы эркек өмүрүндө “каалоосуз сексуалдык байланыштарга” туш болот. Алар үч жылдык (2010-2012) статистиканы изилдөөгө негизделген жана эркектерди зордуктоо, куугунтуктоо жана ар кандай курактагы, ар кандай жыныстагы адамдарга болгон травматикалык сексуалдык тажрыйбаларды камтыйт.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Эркектер өнөктөштөрүн ур-токмокко алып, муунтса, аялдар көп нерселерди ыргытып, чаап, тепкилеп, тиштеп, муштап же предмет менен ургулашары маалым болгон.&lt;ref&gt;Chan, Ko Ling. [https://hub.hku.hk/bitstream/10722/134467/1/Content.pdf Gender differences in self-reports of intimate partner violence: a review] &lt;small&gt;(англ.)&lt;/small&gt; // Aggression and Violent Behavior[en] : journal. — Vol. 16, no. 2. — б. 167—175. — doi:10.1016/j.avb.2011.02.008.&lt;/ref&gt; Эгерде аял тарабынан эркектерге зомбулук көрсөтүлсө көпчүлүк учурда өзүн, балдарын коргоо үчүн жасалары белгиленет.&lt;ref&gt;Loseke, Donileen R.; Gelles, Richard J.; Cavanaugh, Mary M. [https://books.google.kg/books?id=YBVGswoPYqMC&amp;pg=PA79&amp;dq=related:PTrUoeplCIkKdM:scholar.google.com/&amp;redir_esc=y&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false Current Controversies on Family Violence] &lt;small&gt;(англ.)&lt;/small&gt;. — SAGE, 2005. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9780761921066&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

Ал эми Бириккен Улуттар Уюмунун Калкты жайгаштыруу фонду аялдарга жана кыздарга карата зомбулукту дүйнө жүзү боюнча эң кеңири тараган адам укуктарын бузуулардын бири деп тапкан.&lt;ref&gt;UNFPA [https://www.unfpa.org/gender-based-violence Gender-based violence]. unfpa.org. United Nations Population Fund. Кирүү күнү: бугу айынын 5, 2022.&lt;/ref&gt; ЮНИСЕФтин изилдөөсү боюнча, күйөөлөрүнүн каалоосун аткарбай койгондугу үчүн аялды ур-токмокко алуу туура деп эсептеген эркектер Ооганстан, Иордания, Гвинеяда 80-90%ды түзөт. Ал эми Тажикстанда эркектер аялы ага айтпай сыртка чыкса 62%, аны менен талашып-тартышса 68%, аны менен интимдик катнашка баруудан баш тартууну 47%ы туура деп билдиришкен.&lt;ref&gt;State Committee on Statistics of the Republic of Takistan. [https://www.rhsupplies.org/uploads/tx_rhscpublications/Tajikistan_2005_MICS_English.pdf Tajikistan multiple indicator cluster survey 2005], final report &lt;small&gt;(англ.).&lt;/small&gt; — Dushanbe, Tajikistan: State Committee on Statistics of the Republic of Takistan, 2007&lt;/ref&gt;

Бүгүнкү күндө балдарды ата-энелери тарабынан уруп-согуп жазалоосу көпчүлүк өлкөлөрдө мыйзамдуу бойдон калууда. Ата-энелердин баласын ур-токмокко алып жазалоого тыюу салган биринчи өлкө Швеция болгон: ата-энелердин балдарын сабоо укугу биринчи жолу 1966-жылы&lt;ref&gt;Durrant, Joan E. [http://www.nospank.net/durrant.htm The Swedish Ban on Corporal Punishment: Its History and Effects] // Family Violence Against Children: A Challenge for Society &lt;small&gt;(англ.)&lt;/small&gt; / Frehsee, Detlev et al.. — Berlin: Walter de Gruyter, 1996. — P. 19—25. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-11-014996-8&lt;/nowiki&gt;. Кирүү күнү: бугу айынын 5, 2022.&lt;/ref&gt; жоюлган жана 1979-жылдын июлунан тартып мыйзам тарабынан ачык түрдө тыюу салынган. 1979-жылдан 2022-жылга чейин 63, анын ичинен 35 Европа өлкөлөрүндө ата-энелер тарабынан сабап жазалоого тыюу салынган.&lt;ref&gt;Балдарды, анын ичинде үйдө денелик жазалоонун бардык түрлөрүнө тыюу салган мамлекеттер. https://endcorporalpunishment.org/countdown/ Кирүү күнү: бугу айынын 5, 2022.&lt;/ref&gt; Кыргызстанда балдарга карата зомбулуктун саны 2019-жылы 28%га көбөйгөн. Кыргызстанда балдарга карата катаал мамиле жана зомбулук кеңири жайылган көрүнүш болуп, түздөн-түз балдар укуктарын бузууда. Өлкөдөгү балдардын 73%ы үй-бүлөдөгү таш боор, тоготпогон мамиледен жапа чексе, 83,5%ы мектептеги зомбулуктун курмандыгы болгон.&lt;ref&gt;UNICEF Kyrgyzstan. [https://www.unicef.org/kyrgyzstan/ky/%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B7%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83-%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%83%D1%83 Балдарга карата зомбулукту токтотуу] Кирүү күнү: бугу айынын 5, 2022.&lt;/ref&gt; Күндөн-күнгө балдарга карата зомбулук күч алып жатканы өкүндүрүп келет. 2019-жылы Кыргызстан боюнча үй-бүлөдөгү зомбулукка кабылып, оор акыбалда калган 7981 бала табылган. Анын ичинен зомбулук көрсөткөн 57 жаран камалган. Башкы прокуратуранын маалыматына караганда, 2016-жылы балдарга каршы жасалган 400дөн көп кылмыш катталса, анын отуздан ашууну жыныстык мүнөздө болгон. Балдарды коргоо лигасы Ички иштер министрлигинин маалыматына таянып тизмектеген кылмыштардын саны 2017-жылы 600дөн ашканын айткан. 600дөн ашуун кылмыштын ичинен 127си жыныстык зомбулук болгон. Бул ачыкка чыккандары эле, чыкпаганы канча? зомбулуктан жана ырайымсыз мамиледен жабыр тарткан балдарды социалдык жактан коргоо жана реабилитациялоо үчүн ЮНИСЕФ Өкмөткө балдарды коргогон органдар тарабынан мындай балдарды коргоо боюнча туруктуу система түзүүгө жардам берип келет.&lt;ref&gt;UNICEF Kyrgyzstan. [https://www.unicef.org/kyrgyzstan/ky/%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%B8%D1%80-%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D2%AF%D1%87%D2%AF%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BE Ар бир бала үчүн коргоо] Кирүү күнү: бугу айынын 5, 2022.&lt;/ref&gt;
== Колдонулган маалымат булактары жана шилтемелер: ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;
[[Категория:Аял укуктары]]
[[Категория:Феминизм]]</text>
      <sha1>p1uhiiyslt66mq6ii0ncz9ish8t2z2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Килиан Мбаппе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129632</id>
    <revision>
      <id>653124</id>
      <parentid>650701</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T00:04:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86627" sha1="6mut64lfzfmx4s6sawx6ta0537i0qm2" xml:space="preserve">{{Футболчу
|ысымы = Килиан Мбаппе
|жынысы =Эркек 
|толук аты = Килиан Мбаппе Лоттен Lang-fr|Kylian Mbappé Lottin
|лакап аты = 
|сүрөт = Kylian Mbappe - France v Norway - 26 June 2026 (cropped).jpg
|кеңдик = 260px
|сүрөттүн баяндамасы =  
|төрөлгөн датасы = 20.12.1998
|төрөлгөн жери =[[Image:Flag of France.svg|border|15px]] [[Париж]], [[Франция]] 
|жарандыгы =[[Image:Flag of France.svg|border|15px]] [[Париж]]  [[Франция]] 
|бою = 178
|салмагы =79
|жетектөөчү буту = 
|позициясы = Чабуулчу
|азыркы клубу = [[Image:Flag of Spain.svg|border|15px]][[Реал Мадрид (футбол клубу)|Реал Мадрид]]
|номуру = 10
|жаштар клубдары = 
|клубдар =  
{{футболдук карьера
      |2004—2011|[[Image:Flag of France.svg|border|15px]] Бонди|
      |2011—2013|[[Image:Flag of France.svg|border|15px]] Клерфонтен|
      |2013—2015 |[[Image:Flag of France.svg|border|15px]] Монако|}}
|улуттук курамасы = {{футболдук карьера
      |2015-2018|[[Image:Flag of France.svg|border|15px]] [[Монако]]| 41 (16)
      |2015-2016|[[Image:Flag of France.svg|border|15px]] [[Монако В]]| 12 (4)
      |20017-2018|[[Image:Flag of France.svg|border|15px]] [[Пари Сен-Жермен|Пари Сен-Жармен]]| 24 (13)
      |2018-2024|[[Пари Сен-Жермен|Пари Сен-Жармен]] [[Монако]]| 178 (162)
      |2015-2016|[[Image:Flag of Spain.svg|border|15px]] [[Реал Мадрид (футбол клубу)|Реал Мадрид]]| 65 (56)
       }}
}}
   

'''Килиан Мбаппе Лоттен''' ( {{Lang-fr|Kylian Mbappé Lottin}} ; французча айтылышы: ​kiljan (ɛ)mbape lɔtɛ̃]; 1998-жылдын 20-декабрында туулган&lt;nowiki&gt;,&lt;/nowiki&gt; &lt;span class=&quot;wikidata-claim&quot; data-wikidata-claim-id=&quot;Q21621995$F0000B5E-4D1F-4401-A7D3-B2DD117A7AFA&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P19&quot;&gt;&lt;span class=&quot;wikidata-snak wikidata-main-snak&quot;&gt;[[Париж]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;) — [[Франция улуттук футбол курамасы|француз футболчусу]], [[Реал Мадрид (футбол клубу)|&quot;Реал Мадрид&quot;]] командасынын чабуулчусу жана [[Франция улуттук футбол курамасы|Франция курама командасынын]] капитаны. Дүйнөдөгү эң мыкты оюнчулардын бири деп эсептелет. [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018-жылдагы дүйнө чемпионатынын чемпиону]] жана  эң мыкты жаш оюнчусу. [[Франция улуттук футбол курамасы|Франция курама командасы]]нын тарыхындагы эң көп гол киргизген бомбардир (66 гол). Дүйнө чемпионатынын эки жолку эң мыкты бомбардири болгон биринчи оюнчу (2022 жана 2026-жылдары) жана дүйнө чемпионаттарында жалпысынан эң көп гол киргизген (22 гол) рекордсмен.

Франциянын (төмөнкү лигаларында ойногон) &quot;Бонди&quot; ышкыбоздор клубунда футбол ойной баштаган.&quot;Монаконун&quot; скауттары тарабынан байкалып, 2015-жылы клубга кошулган жана ошол эле жылы 16 жашында &quot;монегасктардын&quot; курамында дебют жасаган. Клубдун тарыхындагы эң жаш дебютант жана гол киргизген оюнчу. 2016/17 сезонунда негизги курамга өзүн көрсөтүп, үзгүлтүксүз голдорду киргизе баштаган, бул &quot;Монакого&quot; 17 жылдан бери биринчи жолу Франциянын чемпионатын жеңип алууга мүмкүндүк берген. 2017-жылдын жайында бир сезондон кийин 180 миллион еврого милдеттүү түрдө сатып алуу шарты менен [[Пари Сен-Жермен|&quot;Пари Сен-Жерменге&quot;]] ижарага берилген, бул Мбаппени 20 жашка чейинки эң кымбат оюнчу жана дүйнөдөгү экинчи эң кымбат оюнчу кылган. [[Париж|Париж клубундагы дебюттук сезон]]унда бардык үч ички мелдештерди – чемпионатты, Кубокту жана [[Лига]] кубогун утуп алган. 2018-жылы CIES Football Observatory [англ.] аналитикалык компаниясынын версиясы боюнча дүйнөдөгү эң кымбат оюнчу деп табылган, анын трансфердик баасы 216,5 миллион еврого бааланган. Командада 7 жыл ойногондон кийин, эки жылдан ашык оюнчуну алуу боюнча иш алып барган испаниялык &quot;[[Реал Мадрид (футбол клубу)|Реал Мадридге]]&quot; өткөн.

[[Франция улуттук футбол курамасы|Франция курама командасы]]нда 2017-жылы дебют жасаган. [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018-жылдагы жеңиштүү дүйнөлүк чемпионатиында]] турнирде гол киргизген эң жаш француз оюнчусу жана дүйнө чемпионатынын финалында гол киргизген [[Пеле|Пеледен]] кийинки 20 жашка чыга элек биринчи оюнчу болгон. 2022-жылдагы дүйнө чемпионатынын финалында Мбаппе [[Аргентина улуттук футбол курамасы|Аргентинага]] каршы хет-трик жасады, бирок Франция пенальтилер сериясында утулуп калды. 1966-жылы Джефф Херсттен кийин дүйнө чемпионатынын финалында үч гол киргизген тарыхтагы экинчи футболчу болду. Мбаппе дүйнө чемпионаттарынын финалдарында төрт гол киргизген биринчи оюнчу болуп калды — дагы бир голду 2018-жылы [[Хорватия улуттук футбол курамасы|Хорватияга]] каршы финалда (4:2) киргизген.

== Өмүр баяны ==
Атасы Вильфрид [[Камерун|камерундук]] тектүү жана «Бонди» клубунун футбол мектебинде машыктыруучу болуп иштеген. Апасы Файза (кыз кезиндеги фамилиясы Ламари) — Амизурдан, [[Беджа (эл)|Беджая]] облусунан келген кабилдерден болгон [[Алжир|алжирдик]] [[Кабилдер|кабиле]] иммигранттарынын тукуму, кесипкөй гандболчу болгон. Вильфриддин багып алган уулу Жирес Кембо-Экоко да кесипкөй футболчу болгон

Атасынын колдоосунун аркасында өлкөнүн эң мыкты футбол академияларынын бирине — [[Тьерра Фриа|Тьерри Анри]] менен Лилиан Тюрамдар окуган «Клерфонтенге» тапшырдым. Уулу академияда машыгышы үчүн атасы абдан алыс жолдорду басып өтүүгө аргасыз болгон.

13 жашында ага [[Реал Мадрид (футбол клубу)|«Реал Мадрид» клубуна]] өтүү мүмкүнчүлүгү пайда болгон, ага клубдун жаштар командасы менен иштеп жаткан Зинедин Зидан кызыккан. Бирок, Мбаппенин атасы менен сүйлөшкөндөн кийин, Испанияга көчүп кетүүдөн баш тартуу чечими кабыл алынган. Эки жылдан кийин 15 жаштагы Мбаппе [[Монако|«Монако»]] менен биринчи кесиптик келишимине кол койгон. Ал 400 миң евро кол коюу бонусун жана академиянын оюнчусу үчүн айына 600-700 евро стандарттык айлык алган.

=== Жеке жашоо ===
[[Килиан Мбаппе|Килиян Мбаппе]] жеке жашоосун ачыкка чыгарбоону артык көрөт. Ошого карабастан, анын мамилелери мезгил-мезгили менен ЖМКнын көңүл борборуна айланат.

2018–2019-жылдары француз жана эл аралык басылмалар Мбаппенин француз модели жана 2017-жылдагы Франциянын сулуулук сынагынын жеңүүчүсү [[Алисия Айлис]] менен болгон мамилеси тууралуу жазышкан &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://onefootball.com/en/news/kylian-mbappe-girlfriend-who-is-alicia-aylies-35258096|title=Kylian Mbappe Girlfriend: Who is Alicia Aylies?|lang=en|date=2022-06-12}}&lt;/ref&gt; . Жубайлар бир нече жолу коомдук иш-чараларда, анын ичинде [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018-жылы Орусияда өткөн ФИФАнын Дүйнөлүк кубогундагы]] беттештерде чогуу болушкан, бирок алардын мамилеси расмий түрдө тастыкталган эмес.

2018—2019-жылдары француз жана эл аралык басылмалар Мбаппенин француз модели жана &quot;Франция-2017&quot; сулуулук сынагынын жеңүүчүсү [[Алисия Айлис]] менен болгон мамилеси тууралуу жазышкан. Жубайлар бир нече жолу, анын ичинде 2018-жылы [[Орусия|Россияда өткөн дүйнө чемпионатынын]] беттештеринде чогуу көрүнүшкөн, бирок мамилелери расмий тастыкталган эмес.

Кийинчерээк, 2020-жылдын башында, маалымат каражаттары футболчуну бельгиялык модель [[Роуз Бертрам]] менен байланыштырышкан. Алар эс алууда жана коомдук иш-чараларда чогуу көрүнгөнү кабарланган. Эки тарап тең бул романтикалык мамилени ачык тастыктаган эмес.

Кийинчерээк, 2020-жылдын башында, ЖМК футболчуну [[Бельгия|бельгиялык модель Роуз Бертрам]] менен да байланыштырган. Алар бирге эс алып, коомдук иш-чараларда көрүнгөнү кабарланган. Эки тарап тең  бул [[Романтика|романтикалык мамилени]] расмий түрдө мамилесин тастыктаган эмес.

2022-жылы Мбаппе [[Транс-аял|трансгендер]] модель [[Инес Рау]] менен болгон мамилеси тууралуу маалымат каражаттарындагы билдирүүлөрдөн кийин талаш-тартыштын чордонунда калган. Бул билдирүүлөр социалдык медиада жана маалымат каражаттарында кеңири талаш-тартыштарды жараткан, бирок футболчунун өзү бул кырдаал боюнча ачык комментарий берген эмес.

2022-жылы Мбаппе [[Транс-аял|трансгендердик]] модель [[Инес Рау]] менен болгон мүмкүн болгон мамилелери тууралуу басма сөз кабарларынан кийин талкуунун чордонунда калды. Бул жарыялар [[Социалдык тармактар|социалдык тармактарда жана жалпыга маалымдоо каражаттарында чоң резонанс жаратты]], бирок футболчунун өзү бул кырдаалга коомчулук алдында комментарий берген эмес.

2026-жылдын март айында медиада жана социалдык медиада Килиан Мбаппе менен испан актрисасы жана модели Эстер Экспоситонун ортосундагы романтикалык мамиле жөнүндө маалыматтар пайда болгон. Ушактар алардын [[Париж|Парижде]] жана [[Мадрид|Мадридде]] чогуу көрүнгөнү тууралуу маалыматтардан улам келип чыккан. Мбаппе да, Экспосито да алардын мамилесин ачык тастыкташкан эмес &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://e.vnexpress.net/news/sports/football/mbappe-reportedly-dating-spanish-actress-ester-exposito-5048245.html?|title=Mbappe reportedly dating Spanish actress Ester Exposito|lang=en|date=2026-03-09}}&lt;/ref&gt; .

2026-жылдын мартында басылмаларда жана социалдык тармактарда Килиан Мбаппенин [[Эстер Экспосито|испаниялык актриса жана модель Эстер Экспосито]] менен романтикалык мамиледе болушу мүмкүн деген кабарлар пайда болгон. Ушак-айыңдардын себеби алардын [[Париж]] жана [[Мадрид]] шаарларында чогуу көрүлгөндүгү тууралуу жарыялар болгон. Мбаппе да, Экспосито да мамилелери тууралуу маалыматты расмий тастыкташкан эмес.

== Клубдук карьерасы ==

=== &quot;Монако&quot; ===
[[Файл:Kylian_Mbappé_-_2017-05-06.jpg|left|thumb|306x306px|Мбаппе &quot;Монако&quot; үчүн машыгуусун баштады]]

==== 2015/16 сезону ====
2015-жылы ал чоңдор футболунда дебют жасаган. 2-декабрда Франциянын чемпионатынын &quot;Кан&quot; командасына каршы беттешинде ал 88-мүнөттө Фабио Коэнтраонун ордуна чыккан &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.transfermarkt.co.uk/spielbericht/index/spielbericht/2600612|title=Отчёт о матче «Монако» — «Кан»}}&lt;/ref&gt; . Дебютунан кийин ал Монаконун негизги командасынын оюндарына үзгүлтүксүз чакырыла баштаган. 10-декабрда ал биринчи жолу Европалык мелдештерде ойногон - &quot;Тоттенхэмге&quot; каршы Европа Лигасынын беттешинде ал голдук пас берген &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.transfermarkt.co.uk/spielbericht/index/spielbericht/2618992|title=Отчёт о матче «Тоттенхэм» — «Монако»}}&lt;/ref&gt; . Алгачкы сезонунда ал бардык мелдештерде 14 беттеш өткөрүп, бир гол киргизип, эки голдук пас берген, ошол эле учурда Тьерри Анринин бир нече рекорддорун жаңыртып, клубдун тарыхындагы эң жаш дебютант жана эң жаш гол киргизген оюнчу болгон &lt;ref name=&quot;youthcareer&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.fourfourtwo.com/sg/features/kylian-mbappe-monaco-teen-who-might-be-europes-most-wanted-youngster|title=Kylian Mbappe: the Monaco teen who might be Europe's most wanted youngster|accessdate=2025-05-31|archivedate=2017-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170205153728/http://www.fourfourtwo.com/sg/features/kylian-mbappe-monaco-teen-who-might-be-europes-most-wanted-youngster}}&lt;/ref&gt; . 2016-жылдын 3-мартында клубдун вице-президенти Вадим Васильев Мбаппенин үй-бүлөсү үчүн жеке учак жөнөткөн, анда оюнчунун апасы, атасы жана бир тууганы [[Париж|Парижден]] [[Монако|Монакого]] учуп кетишкен. Клуб башында 300 000 евро бонус сунуштаган, бирок үй-бүлө 3 миллион евро келишим түзгөн. Үч күндөн кийин келишимге кол коюлган. Жаңы келишим боюнча, оюнчу айына 80 000 евро же жылына 960 000 евро таба баштаган &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lejdd.fr/sport/football/le-real-a-transmis-une-offre-de-130-millions-deuros-pour-kylian-mbappe-3371456|title=Le Real a transmis une offre de 130 millions d'euros pour Kylian Mbappé|accessdate=2025-05-31|archivedate=2018-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181109111908/https://www.lejdd.fr/sport/football/le-real-a-transmis-une-offre-de-130-millions-deuros-pour-kylian-mbappe-3371456}}&lt;/ref&gt; .

2015-жылы чоңдор футболунда дебют жасаган. 2-декабрда [[Франция|Франция чемпионатына]] карата [[&quot;Кан&quot;|&quot;Кан&quot; менен болгон беттеште]] 88-мүнөттө [[Фабио Коэнтрао]] ордуна чыккан. Дебютунан кийин [[Монако|&quot;Монаконун&quot;]] негизги курамына такай чакырыла баштаган. 10-декабрда еврокубоктордо биринчи жолу ойногон — [[Европа|Европа Лигасында]] [[Тоттенхэм|&quot;Тоттенхэм&quot;]] менен болгон беттеште пас берип, гол жараткан. Биринчи сезонунда бардык турнирлерде 14 беттеш өткөрүп, бир гол киргизип, эки пас берген, ошол эле учурда [[Тьерра Фриа|Тьерри Анринин]] бир нече рекорддорун жаңылап, клубдун тарыхындагы эң жаш дебютант жана эң жаш гол киргизген оюнчу болгон. 2016-жылдын 3-мартында клубдун вице-президенти [[Вадим Васильев]] Мбаппенин үй-бүлөсү үчүн жеке учак жөнөткөн, анда оюнчунун апасы, атасы жана бир тууганы [[Париж|Парижден]] [[Монако|Монакого]] учуп кетишкен. Башында клуб 300 миң евро кол коюу бонусун сунуштаган, бирок үй-бүлө 3 миллионга сүйлөшкөн. Үч күндөн кийин келишимге кол коюлган. Жаңы келишим боюнча оюнчу айына 80 миң евро, жылына 960 миң евро алмакчы болгон.

==== 2016/17 сезону ====
Кийинки сезондо Жардимдин командасынын стартовый составына кирип, сезондо бардык турнирлерде 44 оюн ойноп, 26 гол киргизди. &quot;Монако&quot; менен бирге өлкө чемпиону наамын биринчи жолу жеңип алды, ал эми &quot;монегасктар&quot; ички аренада [[Пари Сен-Жермен|ПСЖнын]] гегемониясын буза алышты.

[[Лига|Чемпиондор Лигасынын]] мелдешинде [[Монако|&quot;Монако&quot;]] тең, бирок абдан татаал тайпадан чыгып, &quot;Байер&quot;, &quot;Тоттенхэм&quot; жана ЦСКАны артта калтырды. 1/8 финалда [[Манчестер|&quot;Манчестер Сити&quot;]] менен болгон беттешүүлөрдө ушунчалык жаркын жана ачык ойногондуктан, дүйнөлүк спорт басма сөзүнүн кеңири көңүлүн бурду. [[Манчестер|Манчестердеги]] биринчи беттеш француз командасынын 3:5 эсебинде жеңилиши менен аяктады. Жооптук беттеште &quot;монегасктар&quot; 3:1 эсебинде жеңип, кийинки баскычка өтө алышты.

Турнирдин кийинки этабында Монако &quot;Боруссия Дортмундду&quot; жеңди. Мбаппе конокто эки гол киргизип, үйдөгү беттеште гол киргизип, жарым финалга чыгуу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылды. Жарым финалда &quot;Монако&quot; &quot;Ювентуска&quot; жалпы эсеп менен 4:1 эсебинде утулуп калды, бирок Мбаппе Буффонго каршы гол киргизип, дарбазачынын 600 мүнөттүк кургак сериясына чекит койду &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Kylian-mbappe-plus-jeune-buteur-de-l-histoire-des-demi-finales-de-ligue-des-champions/799934|title=Kylian Mbappé plus jeune buteur de l’histoire des demi-finales de Ligue des champions}}&lt;/ref&gt; . Жалпысынан ал Чемпиондор Лигасынын плей-оффунда алты гол киргизип, турнирдин эң мыкты бомбардирлеринин катарына кирди. 2016/17 сезонунун аягында ал Лига 1деги эң мыкты жаш француз футболчусу деп табылды. Бул тууралуу оюнчу өзү мындай деди:

Кийинки баскычта [[Монако|&quot;Монако&quot;]] [[Дортмунд|Дортмунддун]] [[Боруссия футбол клубу|&quot;Боруссиясын&quot;]] жеңди. Мбаппе конокто эки гол киргизип, үйүндө да гол киргизип, командасына жарым финалга жолдомо берди. Жарым финалда &quot;Монако&quot; эки оюндун жыйынтыгы боюнча [[Ювентус|&quot;Ювентуска&quot;]] утулуп калды (1:4), бирок Мбаппе [[Буффонада|Буффонду]] гол менен тосуп, дарбазачынын 600 мүнөттүк кургак сериясын токтотту. Жалпысынан Чемпиондор Лигасынын плей-офф баскычында алты гол киргизип, турнирдин мыкты бомбардирлеринин тизмесине кирди. 2016/17 сезонунун жыйынтыгы боюнча ал Лига 1дин мыкты жаш француз футболчусу деп табылды. Оюнчунун өзү мындай деди:
''Бул сезондо мен  ачылыш болдум, кийинки сезондо бул деңгээлди ырастагым келет. Кээ бирөөлөр менин жашымдан ашып өнүгүп жатам деп ойлошот. Бирок чындыгында мен жөнөкөй 18 жаштагы баламын. Машыгууга мени апам же клубдун айдоочусу дагы деле ташыйт.'' 
Мырзаевдин мынчалык ийгиликтүү сезонунан кийин, алдыңкы европалык клубдар Мбаппени сатып алуу мүмкүнчүлүгүн карап жатышкан. Мадриддик [[Реал Мадрид (футбол клубу)|&quot;Реал&quot;]], [[Барселона (футбол клубу)|&quot;Барселона&quot;]], лондондук [[Арсенал (футбол клубу, Лондон)|&quot;Арсенал&quot;]] жана француздук [[Пари Сен-Жермен|&quot;Пари Сен-Жермен&quot;]] оюнчуга негизги талапкерлер болушкан. Мбаппе кайрадан атасы менен кеңешип, [[Франция|Франциядан]] кетүүгө али эрте деген чечимге келген.

2017-жылдын жай айларында сезон аяктагандан кийин, жаш футболчу [[Монегаск|&quot;монегасктардан&quot;]] айлыгын 16 эсе көбөйтүүнү талап кылган, ошондо анын айлыгы команданын капитаны [[Радамель Фалькао|Радамель Фалькаонукундай]], жылына 8 миллион евро болмок. Клуб баш тарткан, андан кийин Мбаппени [[Реал Мадрид (футбол клубу)|&quot;Реалга&quot;]] которуу боюнча келишимге жетишилген. Трансфердин шарттары боюнча [[Реал Мадрид (футбол клубу)|&quot;Реал&quot;]] [[Монако|&quot;Монакого&quot;]] 180 миллион евро төлөшү керек болчу, анын 30 миллиону бонустар, бирок кийинчерээк сумма 214 миллионго чейин көбөйгөн, анткени &quot;Реал&quot; [[Испания|Испанияда]] которуу боюнча салыктарды төлөп берген. Бирок Мбаппе &quot;Реалга&quot; которулуудан баш тартып, [[Пари Сен-Жермен|&quot;Пари Сен-Жерменди&quot;]] тандап алган. Себеби, париж клубунун жетекчилиги макул болгон келишим шарттары болгон. [[Пари Сен-Жермен|&quot;ПСЖга&quot;]] которулганы үчүн футболчунун тарабы 5 миллион евро алган – бул сумма эки бөлүп, алгачкы эки сезондо төлөнүшү керек. Ошондой эле Мбаппе жылына 10 миллион евро айлык талап кылган, бирок акыры биринчи сезондо 7 миллион еврого макул болгон, ал эми кийинки сезондордо кирешеси көбөйүп туруу шарты менен. Убакыттын өтүшү менен форварддын айлыгы 12 миллионго чейин көтөрүлүшү керек. Футболчунун кээ бир суроо-талаптарын &quot;ПСЖ&quot; жарым-жартылай гана канааттандырган. Мбаппе [[Алтын топ|&quot;Алтын топту&quot;]] утса, ал автоматтык түрдө команданын эң көп айлык алган оюнчусу болушун каалаган. Бирок &quot;ПСЖ&quot; сыйлык үчүн 500 миң евро бир жолку төлөм убада кылган. Мындан тышкары, Мбаппе жеке учакты жылына 50 саат акысыз колдонууну талап кылган, бирок анын ордуна айдоочу жана жан сакчы кызматтарын төлөө үчүн айына 30 миң евро алган. Кошумчалай кетсек, Мбаппе клуб каржылык таза оюн эрежелерин бузгандыгы үчүн Чемпиондор Лигасынан четтетилген учурда компенсация талап кылган.

=== Пари Сен-Жермен ===

==== 2017/18 сезону (ижара) ====
[[Файл:2019-07-17_SG_Dynamo_Dresden_vs._Paris_Saint-Germain_by_Sandro_Halank–620.jpg|right|thumb|Мбаппе &quot;Пари Сен-Жермен&quot; менен]]
2017-жылдын 31-августунда 2017/18 сезонунун аягына чейин ижарага [[Пари Сен-Жермен|&quot;Пари Сен-Жерменге&quot;]] өткөн. Ошол эле учурда, париждик клуб ижара мөөнөтү аяктагандан кийин оюнчуну 180 миллион еврого сатып алуу милдеттенмесин алган. Мбаппе дүйнө тарыхында экинчи эң кымбат оюнчу болуп калды, андан көп акча 2017-жылдын жай айларында [[Пари Сен-Жермен|&quot;ПСЖга&quot;]] өткөн [[Бразилия|бразилиялык]] чабуулчу [[Неймар]] үчүн гана төлөнгөн. Жаңы клубунда 29-номерди алган.

[[Пари Сен-Жермен|«ПСЖ»га]] өткөндөн кийин дароо эле клубдун негизги оюнчусу болуп, оң канатындагы чабуулчунун позициясын ээледи. 8-сентябрда жаңы клубунда биринчи голун киргизди, бул [[Метц|«Метц»]] менен болгон беттеште (5:1) болду. Лига 1деги алгачкы тогуз беттеште төрт гол киргизип, төрт голевой пас берди. Чемпиондор Лигасынын тайпалык этабында ойногондон кийин, [[Пари Сен-Жермен|«ПСЖ»ге]] топтон мөөнөтүнөн мурда чыгууга жардам берди, ошол эле учурда [[Бавария|«Баварияны»]] 3:0 эсебинде утуп алды. 6-декабрда 18 жаш 11 айында [[Бавария|«Бавария»]] менен болгон беттеште Чемпиондор Лигасында он голун киргизип, бул көрсөткүчкө жеткен эң жаш оюнчу болду.

==== 2018/19 сезону ====
2018-жылдын июлунда [[Лукас Моура]] «Тоттенхэмге» кеткенден кийин бошогон «7» номерин алды, мурда «29» номерин кийип жүргөн. Мбаппе мындай деди:

''Мен аянтта жакшырууга аракет кылып жатам жана менимче, менин номеримди алмаштырууга туура убакыт келди. Бул бир нерсени тастыктоо сыяктуу. &quot;7&quot; номери легендарлуу, аны көптөгөн мыкты оюнчулар кийишкен. Мен аянтта мындай номерди колдонууга укугум бар экенин далилдей алам деп үмүттөнөм.''

Сезондун биринчи беттешинде, оюундун акыркы 10 мүнөтүндө эки гол киргизип, анын аркасында париждиктер [[&quot;Генгам&quot;]] командасын 3:1 эсебинде жеңип алышкан. Кийинки Лига 1 беттешинде париж клубунун үч чабуулчусу тең гол киргизип, Мбаппе, [[Эдинсон Кавани]] жана [[Неймар]], натыйжада [[Анже|&quot;Анже&quot;]] командасы 3:1 эсебинде жеңилген. 1-сентябрда [[Ним|&quot;Ним&quot;]] командасына каршы беттеште (4:2) бир гол киргизип, бир пас берген, бирок андан кийин карьерасында биринчи жолу [[Теджи Саванье]] менен болгон чырда түз кызыл карта алып, чыгарылган, бирок Саванье да чыгарылган. 8-октябрда [[Лион|&quot;Лион&quot;]] командасына каршы беттеште 13 мүнөттө &quot;покер&quot; жасап, Франция чемпионатында акыркы 45 сезондо бир оюнда төрт гол киргизген эң жаш оюнчу (19 жаш 9 ай) болгон. 3-декабрда [[France Football]] журналы тарабынан 21 жашка чейинки эң мыкты оюнчуга ыйгарылган [[&quot;Копа&quot;|&quot;Копа&quot; трофейинин]] биринчи ээси болгон. 2019-жылдын 19-январында &quot;Генгам&quot; командасына каршы 9:0 эсебинде аяктаган беттеште Эдинсон Кавани менен бирге хет-трик жасап, өткөн сезондо [[Пари Сен-Жермен|&quot;Пари Сен-Жермен&quot;]] койгон рекордду жаңылоого мүмкүндүк берген.

25-турда жалгыз голун киргизгенден кийин, ал 18 оюнда 19 гол киргизип, 45 жылдан бери мындай көрсөткүчкө жеткен биринчи француз оюнчусу болду. Ал сезонду 33 гол менен бомбардирлер тизмесинде биринчи орунда аяктап, эң жакын атаандашы Николя Пепеден 11 гол алдыда &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/sport/news/2019/02/18/n_12651643.shtml|title=Источник|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt; . 2019-жылдын 31-июлунда ал ФИФАнын &quot;Эркектер арасындагы мыкты оюнчу&quot; сыйлыгына көрсөтүлгөн. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/the-best-fifa-football-awards/best-fifa-mens-player/|title=The Best FIFA Men's Player|last=FIFA.com|accessdate=2025-05-31|archivedate=2018-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181208203740/https://www.fifa.com/the-best-fifa-football-awards/best-fifa-mens-player/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.championat.com/football/news-3815151-fifa-oglasila-spisok-nominantov-na-premiju-luchshemu-futbolistu-goda.html|title=ФИФА огласила список номинантов на премию лучшему футболисту года|publisher=[[Чемпионат.com]]|date=2019-07-31}}&lt;/ref&gt;

25-чи турунда жалгыз голун киргизип, 18 оюндун ичинде 19 голу болгон. Ошентип, 45 жылдан бери мындай көрсөткүчкө ээ болгон биринчи француз оюнчусу болду. Сезонду бомбардирлер мелдешинде биринчи орунду ээлеп, 33 гол киргизип, жакынкы атаандашы [[Николя Пепе|Николя Пепеден]] 11 гол алдыга чыкты. 2019-жылдын 31-июлунда [[The Best FIFA Men’s Player сыйлыгы|The Best FIFA Men’s Player сыйлыгына]] он талапкердин тизмесине кирди.

==== 2019-жылдан бери ====
[[Файл:Mbappe_Messi_Neymar.jpg|right|thumb|220x220px|Солдон оңго: Мбаппе, Месси жана Неймар ПСЖ менен, 2021-жылдын октябрь айында]]
2019-жылы [[Франция чемпионаты|Франция чемпионатынын]] үчүнчү турунда өткөн беттеште Лига 1де 100- матчын өткөрүп, 63 гол жана 29 пас берген.

2021-жылдын 16-февралында [[Чемпиондор Лигасы|Чемпиондор Лигасынын]] коноктогу матчында [[Барселона (футбол клубу)|&quot;Барселонага&quot;]] каршы (4:1) хет-трик жасаган. 7-апрелде конокто Чемпиондор Лигасынын чейрек финалында [[Бавария (футбол клубу)|&quot;Бавариянын&quot;]] дарбазасына дубль жасаган (3:2). 2021-жылы [[Forbes футболчу|Forbes футболчуну]] дүйнөдөгү эң көп акы төлөнгөн оюнчулардын рейтингинде төртүнчү орунга койгон. Анын кирешеси жылына 12 миллион евро.

2022-жылдын 3-январында [[Франция улуттук футбол курамасы|Франция]] Кубогунда &quot;Ванна&quot; дарбазасына экинчи таймдын 17-мүнөтүндө хет-трик жасаган. 2022-жылдын 15-февралында Чемпиондор Лигасынын [[Реал Мадрид (футбол клубу)|&quot;Реалга&quot;]] каршы оюнунда Килиан акыркы мүнөттөрдө гол киргизип, &quot;ПСЖнын&quot; жеңишине алып келген. 9-мартта кайра беттеште Мбаппе биринчи таймда эсеп ачты, бирок экинчи таймда [[Реал Мадрид (футбол клубу)|&quot;Реалдын&quot;]] чабуулчусу [[Карим Бензема]] 17 мүнөттө хет-трик жасап, клубун кийинки турга алып чыкты (&quot;Реал&quot; кийин турнирде жеңген). 2022-жылдын мартында оюнчунун &quot;Реалга&quot; өтүшүн токтотуу үчүн [[Пари Сен-Жермен|&quot;Пари Сен-Жермен&quot;]] ага жылына 100 миллион евролук келишим сунуштаган. Эгер француз клубдун жаңы сунушуна макул болсо, дүйнөдөгү эң көп маяна алган футболчу болмок. 9-апрелде [[Клермонго|&quot;Клермонго&quot;]] каршы (6:1) беттеште хет-трик жасаган. Ошол эле беттеште [[Неймар]] да хет-трик жасаган. 2022-жылдын май айында Мбаппе клубда калып, 2025-жылга чейин жаңы келишимге кол койгонун жарыялаган. 21-майда Франция чемпионатынын акыркы турунда [[&quot;Мецке&quot;]] каршы (5:0) хет-трик жасаган. Жалпысынан 2021/22 сезонунда Франция чемпионатында 35 беттеште 28 гол киргизген. Мбаппе катары менен 4-жолу Франция чемпионатынын мыкты бомбардири болгон. Ошондой эле 17 голуна жардам берген, Килиан бир сезондо Лига 1де мыкты бомбардир гана эмес, ассистент да болгон биринчи футболчу болду.

2022-жылдын 21-августунда [[Франция улуттук футбол курамасы|Франция]] чемпионатынын үчүнчү турунда &quot;Лилль&quot; командасына каршы (7:1) хет-трик жасаган. Мбаппенин биринчи голу оюн баштагандан 8,3 секунд өткөндөн кийин киргизилген, бул Франция чемпионатынын тарыхындагы экинчи ылдам гол (эң ылдам гол 1992-жылы 7,9 секунда киргизилген) [булак көрсөтүлгөн эмес 825 күн]. 2022-жылдын 11-октябрында Чемпиондор Лигасынын тайпалык этабында &quot;Бенфика&quot; командасына каршы (1:1) болгон беттеште пенальтини ишке ашырып, 31 гол менен турнирде [[Пари Сен-Жермен|ПСЖнын]] тарыхындагы эң мыкты бомбардири болуп, Эдинсон Каванини (30 гол) ашып өткөн. 2023-жылдын 23-январында Франция Кубогунун 1/16 финалында &quot;[[Пеи де Кассель&quot;]] клубуна каршы (7:0) болгон беттеште 5 гол киргизген. Биринчи таймда Мбаппе 11 мүнөттө хет-трик жасап, экинчи таймда дагы эки гол киргизген. Мбаппе расмий беттеште 5 гол киргизген ПСЖнын биринчи оюнчусу болгон.

2023-жылдын 26-августунда ал [[&quot;Ланска&quot;]] (3:1) каршы оюнда эки жолу гол киргизип, Лига 1де [[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]] үчүн 150- жана 151-голдорун киргизген. 2023-жылдын 17-декабрында Франция чемпионатынын 16-турунда &quot;Лилльге&quot; (1:1) каршы оюнда ал 66-мүнөттө пенальтиден гол киргизип, 180 гол менен Лига 1 тарыхындагы [[Карлос Бианкини]] (179) басып өтүп, мыкты беш гол киргизген. 2024-жылдын 7-январында [[Франция улуттук футбол курамасы|Франция Кубогунун]] 1/32 финалында [[Ревел|Ревелге]] (9:0) каршы оюнда ал хет-трик жасап, биринчи таймда Мбаппе дубль жасап, оюндун экинчи жарымында дагы бир гол киргизген. Мбаппе 31 гол менен Франция Кубогунда ПСЖнын эң мыкты бомбардири болуп, Франсуа М'Пелени (28) басып өткөн.

=== &quot;Реал Мадрид&quot; ===

==== Дебют жана биринчи кубоктор (2024–2025) ====
2024-жылдын июнь айында оюнчунун испаниялык [[Реал Мадрид (футбол клубу)|&quot;Реал Мадрид&quot; клубуна]] өткөндүгү жарыяланды. 16-июлда [[Сантьяго Бернабеу|&quot;Сантьяго Бернабеу&quot; стадионунда]] оюнчунун масштабдуу презентациясы өттү. Мбаппе 9-номерди алды.

Командада алгачкы расмий беттешин 15-августта [[УЕФА Чемпиондор лигасы 2024/2025|УЕФА Суперкубогунда]] «Аталантага» каршы ойногон. Мбаппе биринчи таймда гол киргизүүгө мүмкүнчүлүк алган, бирок экинчи таймда гана топту торчого киргизе алган. Беттеш [[Реал Мадрид (футбол клубу)|«Реалдын»]] 2:0 эсебиндеги жеңиши менен аяктаган.

&quot;Примерада 18-августта 1-турда [[Мальорка|&quot;Мальорка&quot;]] менен болгон беттеште 1:1 эсебинде дебют жасаган. Футболчунун [[Испания футбол чемпиондугу|Испания чемпионатындагы]] экинчи оюну [[Вальядолид|&quot;Вальядолид&quot;]] менен болду. Мбаппе оюндун 90 мүнөтүн тең ойнободу — ал 86-мүнөттө Эндрик менен алмаштырылды, ал талаага чыккандан 10 мүнөттөн кийин атаандаштын дарбазасына үчүнчү топту киргизген. Үчүнчү оюнунда — [[Лас-Пальмас шаары|&quot;Лас-Пальмас&quot;]] менен болгон беттеште (1:1) — Мбаппе да голдук аракеттерди жасай алган жок. Оюнчунун голсуз оюндары 4-турда Ла Лигада токтоду — Мбаппе [[Бетис|&quot;Бетис&quot;]] менен болгон беттеште (2:0) дубль жасады, бир жолу оюн учурунда, бир жолу пенальтиден гол киргизди. Кийинки турда &quot;сливочные&quot; [[Реал Сосьедад|&quot;Реал Сосьедадды&quot;]] 0:2 эсебинде утуп алышты; эки гол тең он бир метрлик чекиттен киргизилген, ал эми бир топту Килиан Мбаппе киргизген.&quot;

Мбаппенин [[Реал Мадрид (футбол клубу)|&quot;Реал&quot;]] оюнчусу катары [[УЕФА Чемпиондор лигасы 2024/2025|Чемпиондор Лигасындаг]]ы дебюту тарыхта биринчи жолу өткөрүлгөн жалпы этаптын биринчи турунда болду. Футболчу [[Штутгарт|&quot;Штутгарт&quot;]] (3:1) менен болгон үй матчында стартовый составда чыгып, экинчи таймдын башында гол киргизди.&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Цитата/styles.css&quot; /&gt;21-сентябрда [[Реал Мадрид (футбол клубу)|«Реал»]] [[Эспаньол|«Эспаньолду»]] 4:1 эсебинде жеңди. Мбаппе команда үчүн биринчи голуна жардам берди, [[Винисиус Жуниор|Винисиус Жуниорго]] пас берип, 90-мүнөттө пенальтини ишке ашырды. 24-сентябрда «Алавеске» каршы оюнда (3:2) гол киргизди. [[Алавес|«Алавес»]] менен болгон оюнда алган жаракатынан улам [[Атлетико Мадрид|«Атлетикого»]] каршы беттешке (1:1) катышкан жок. [[УЕФА Чемпиондор лигасы 2024/2025|Чемпиондор Лигасынын]] алкагында француздук [[Лилль|«Лиллге»]] каршы утулган оюнда (1:0) ал баштапкы курамда болгон эмес жана 57-мүнөттө гана аянтка чыккан (башында Мбаппени оюнга такыр киргизбөө пландалган).

5-октябрда [[Реал Мадрид (футбол клубу)|«Реал»]] «Вильярреалды» 2:0 эсебинде утту,  [[Килиан Мбаппе|Килиан Мбаппенин]] эч кандай результативдүү аракеттери болгон эмес. Ла Лиганын кийинки турунда «Сельтага» каршы оюнда дарбазанын бурчуна күчтүү сокку менен гол киргизип, командасына 1:2 эсебинде жеңишке жетүүгө жардам берген. 22-октябрда Чемпиондор Лигасында Дортмунддун [[Беларусь|«Боруссиясына»]] каршы өткөн жеңиштүү оюнда (5:2) голдук пас берген. 26-октябрда Мбаппе үчүн биринчи [[Эль-Класико]] болуп өттү, [[Реал Мадрид (футбол клубу)|«Реал»]] [[Барселона (футбол клубу)|«Барселонадан»]] 0:4 эсебинде утулуп калды; 31-мүнөттө Килиан офсайддан улам жокко чыгарылган гол киргизген. [[Барселона (футбол клубу)|«Барселонага»]] каршы оюнда Мбаппе 8 жолу офсайдга туш болгон, бул беш европалык алдыңкы лигалардын арасында антирекорд болуп калды.

5-ноябрьда [[Реал Мадрид (футбол клубу)|&quot;Реал&quot;]] Чемпиондор Лигасынын жалпы этабында [[Милан|&quot;Миланга&quot;]] уттуруп, 27-ноябрда &quot;Ливерпулга&quot; уттурду. Мбаппеде голдук аракеттер болгон жок. 9-ноябрда &quot;Осасуна&quot; 4:0 эсебинде жеңилди, бирок Мбаппе дагы деле гол киргизбеди. 24-ноябрда [[&quot;Леганеске&quot;]] каршы оюнда (0:3) биринчи таймдын аягында гол киргизди. 1-декабрда [[Хетафе|&quot;Хетафе&quot;]] менен болгон оюнда (2:0) &quot;Реалдын&quot; артыкчылыгын эки эсеге көбөйттү. 4-декабрда &quot;Реал&quot; [[Атлетик Билбао|&quot;Атлетик Бильбаого&quot;]] уттуруп берди, Мбаппе 14-мүнөттө гол киргизди, бирок ал офсайддан улам эсепке алынган жок, ошондой эле 68-мүнөттө пенальтини ишке ашыра алган жок. Кийинки [[Жирона|&quot;Жирона&quot;]] менен болгон оюнда (0:3) француз чабуулчусу команданын үчүнчү голуна ээ болду. 10-декабрда [[Аталанта|&quot;Аталанта&quot;]] менен болгон Чемпиондор Лигасынын сырткы оюнунда (2:3) 10-мүнөттө эсеп ачты, бирок 36-мүнөттө сол жамбашынан алган жаракатынан улам Родриго менен алмаштырылды. Жаракатынан улам чемпионаттагы [[Райо Вальекано|&quot;Райо Вальекано&quot;]] менен болгон оюнду (3:3) өткөрүп жиберүүгө аргасыз болгон. 18-декабрда кайтып келип, [[Пачука|&quot;Пачука&quot;]] менен болгон Клубдар аралык дүйнө чемпионатынын финалында (3:0) Винисиустун пасынан кийин бош дарбазага 37-мүнөттө гол киргизип, &quot;Реалдагы&quot; экинчи трофейин жеңип алды. 22-декабрда Ла Лиганын [[Севилья (футболдук клуб)|&quot;Севильяга&quot;]] каршы оюнунда гол киргизип, Браим Диаска ассист жасап, атаандашын 4:2 эсебинде жеңүүгө жардам берди. Кийинки үч оюнда команда үчүн - &quot;Валенсияга&quot; каршы чемпионат оюнунда, &quot;Депортиво Минерге&quot; каршы Испания кубогунун матчында жана [[Мальорка|&quot;Мальорка&quot;]] менен Суперкубок оюнунда - голдук аракеттерди жасай алган жок. 2025-жылдын 12-январында [[Испания футбол чемпиондугу|Испания Суперкубогунун финалында]] [[Барселона (футбол клубу)|&quot;Барселонага&quot;]] каршы 5-мүнөттө эсеп ачты, бирок каталондук команда беш гол киргизди. Оюн 2:5 эсебинде аяктады. 16-январда кубоктун үй матчында [[Сельтага|&quot;Сельтага&quot;]] каршы (5:2) гол киргизди. 19-январда [[Лас-Пальмас шаары|«Лас-Пальмас»ка]] каршы (4:1) оюнда дубль жасап, бир жолу пенальтиден гол киргизип, оюндун мыкты оюнчуларынын бири болду. 22-январда Чемпиондор Лигасынын жалпы этабында «РБ Зальцбургка» каршы (5:1) оюнда гол киргизди.

Команда үчүн биринчи хет-трикти 25-январда [[Реал Вальядолид|«Реал Вальядолид»]] менен болгон беттеште (0:3) каттаган. Мбаппе 30-мүнөттө Джуд Беллингем менен комбинациядан кийин эсеп ачкан. Экинчи топ 57-мүнөттө тордон орун алган. Кошумча убакытта «Вальядолиддин» дарбазасына пенальти белгиленип, Мбаппе аны ишке ашырып, оюн үчүн үчүнчү голун киргизген. [[Брест|«Брест»]] менен болгон сырттагы беттеш (0:3) Мбаппе үчүн ийгиликсиз болду. 8-февралда Мбаппе [[Атлетико Мадрид|«Атлетико»]] менен болгон оюнду (1:1) теңдеген, 11-февралда – Чемпиондор Лигасынын плей-офф баскычындагы сырттагы беттеште [[Манчестер|«Манчестер Сити»ге]] каршы (2:3), ал эми 15-февралда [[Осасуна|«Осасуна»]] менен болгон беттеште биринчи голду киргизген (1:1).

19-февралда [[УЕФА Чемпиондор лигасы|Чемпиондор Лигасынын]] 1/16 финалынын жооптук матчы өттү, анда [[Реал Мадрид (футбол клубу)|&quot;Реал Мадрид&quot;]] өз үй стадионунда [[Манчестер|&quot;Манчестер Сити&quot;]] командасын кабыл алды. Килиан Мбаппе 4-мүнөттө эле эсеп ачты, [[Рауль Асенсио|Рауль Асенсиодон]] алыстан топ алып, дарбазачы [[Эдерсон|Эдерсонду]] ашырып тээп киргизди. 33-мүнөттө Мбаппе Родриго ага айып аянтчасында топту калтыргандан кийин команданын артыкчылыгын эки эсеге көбөйттү. 61-мүнөттө Мбаппе алыстан төмөнкү бурчка тээп үчүнчү голун киргизип, [[Реал Мадрид (футбол клубу)|&quot;Реал Мадрид&quot;]] үчүн экинчи хет-тригин жасады. Оюн аягында [[Нико Гонсалес]] киргизген гол &quot;Сити&quot;ни Чемпиондор Лигасынан чыгып кетүүдөн сактап кала алган жок.

23-февралда [[Жирона|&quot;Жиронага&quot;]] каршы беттеште (2:0) Винисиус Жуниорго пас берип, жардам берген. Чемпионаттын [[&quot;Бетиске&quot;]] каршы утулган беттешинде жана Чемпиондор Лигасынын 1/8 финалынын биринчи беттешинде &quot;Атлетико&quot; менен Мбаппе гол киргизе алган эмес. 9-мартта &quot;Райо&quot; менен болгон беттеште биринчи голун киргизип, командага 2:1 эсебинде жеңишке жетишүүгө жардам берген. Чемпиондор Лигасында &quot;Реал&quot; [[Атлетико Мадрид|&quot;Атлетико Мадридди&quot;]] пенальтилер сериясында жеңип, чейрек финалга чыккан; команданын биринчи соккусун Мбаппе аткарып, гол киргизген. 15-мартта &quot;Вильярреалдын&quot; дарбазасына биринчи таймда эки гол киргизип, &quot;Мадрид&quot; үчүн 31 голго жеткен жана Роналдо Назарионун &quot;Реалдагы&quot; биринчи сезонунда 30 гол киргизген рекордун жаңылаган. 11-майда [[Барселона (футбол клубу)|&quot;Барселонага&quot;]] каршы хет-трик жасаган, бирок командасы 3:4 эсебинде утулуп калган. Сезондун жыйынтыгында Мбаппе &quot;Реалдын&quot; биринчи оюнчусу болуп, Испаниянын Ла Лигасындагы дебюттук сезонунда 30 голдон ашык киргизген. Ла Лигадагы дебюттук сезонунда 31 гол киргизген Мбаппе &quot;Алтын бутсаны&quot; уткан.

2025/26 сезонунда Лука Модрич клубдан кеткенден кийин Мбаппе футболкасынын номерин 10го алмаштырган.

== Улуттук курама командадагы карьерасы ==
[[Файл:Kylian_Mbappé_World_Cup_Trophy.jpg|left|thumb|228x228px|Мбаппе Дүйнөлүк кубок менен]]
Ал биринчи жолу Франциянын 17 жашка чейинкилер курама командасына 2014-жылдын сентябрь айында Украинага каршы беттештерге чакырылган &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.sport-express.ru/football/france/reviews/kilian-mbappe-biografiya-i-karera-v-futbole-forvarda-sbornoy-francii-dostizheniya-i-lichnaya-zhizn-napadayuschego-1936720/|title=Килиан Мбаппе: биография и карьера в футболе, достижения и личная жизнь|lang=ru|date=2022-12-19}}&lt;/ref&gt; . Ошондой эле ал 2016-жылдагы Европа жаштар чемпионатынын 19 жашка чейинкилеринин курамында ойногон. Беш жолу гол киргизип, ал турнирде командалашы Жан-Кевин Огастинден кийинки экинчи эң көп гол киргизген оюнчу болуп, биринчи эл аралык титулун жеңип алган &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://factik.ru/kylian-mbappe/|title=30 фактов о Килиане Мбаппе|lang=ru}}&lt;/ref&gt; .

2014-жылдын сентябрь айында [[Украина|Украина курама командасына]] каршы ойногон [[Франция улуттук футбол курамасы|Франциянын]] 17 жашка чейинки курама командасына биринчи жолу чакырылган. 2016-жылдагы жаштар арасындагы [[Европа|Европа чемпионатында]] 19 жашка чейинки курама команданын оюнчусу катары катталган. Беш жолу гол киргизип, командалашы [[Жан-Кевин|Жан-Кевин Огюстенден]] кийинки экинчи бомбардир болуп, алгачкы эл аралык наамын жеңип алган.


[[Франция улуттук футбол курамасы|Франция курама командасынын курамында]] 2017-жылдын 25-мартында [[УЕФА Чемпиондор лигасы|2018-жылдагы дүйнө чемпионатынын тандоо турунда]] [[Люксембург]] менен болгон беттеште дебют жасаган. 18 жаш 95 күндүгүндө ал Марьян Висньескиден кийинки француз курама командасынын тарыхындагы эң жаш оюнчу болуп калды. 2017-жылдын 31-августунда бул тандоо турунун алкагында [[Франция улуттук футбол курамасы|Франция курама командасы]] [[Нидерланд|Нидерландыны]] 4:0 эсебинде талкалады. 76-мүнөттө алмаштырылып чыгып, кошумча убакытта курама команда үчүн биринчи голду киргизди.

2018-жылдын 17-майында ал [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018-жылкы Дүйнөлүк Кубокко]] Франциянын курама командасынын курамына киргизилген.  21-июнда ал Перуга каршы беттеште Дүйнөлүк Кубоктогу биринчи голун киргизген. Бул аны Дүйнөлүк Кубокто гол киргизген эң жаш француз оюнчусу кылган.  2018-жылдын 30-июнунда [[Аргентина улуттук футбол курамасы|Аргентинага]] каршы 1/8 финалда Мбаппенин жалгыз чуркоосу атаандашынын айып аянтчасында эреже бузуу менен үзгүлтүккө учурагандан кийин, пенальти белгиленип, аны Антуан Гризманн гол киргизип, ал 64 жана 68-мүнөттөрдө өзүн голго айланткан. Анын командасы акыры 4:3 эсебинде жеңишке жеткен.  Мбаппе беттештин эң мыкты оюнчусу деп табылган.  Финалдык беттеште Мбаппе [[Хорватия улуттук футбол курамасы|Хорватияга]] каршы голдордун бирин киргизип, [[Пеле|Пеледен]] кийинки Дүйнөлүк Кубоктун финалында гол киргизген 20 жашка чейинки биринчи оюнчу болгон  . Анын командасы 4:2 эсебинде жеңишке жетип, дүйнө чемпиону болгон. Турнирде төрт гол киргизген Мбаппе турнирдин эң мыкты жаш оюнчусу деп табылды  .

[[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018-жылдын 17-майында 2018-жылдагы дүйнө чемпионаты]] үчүн [[Франция улуттук футбол курамасы|Франциянын курама командасына]] киргизилген. 21-июнда [[Перу|Перу курама командасына]] каршы болгон оюндо дүйнө чемпионаттарында биринчи голун киргизген. Бул аны дүйнө чемпионаттарында гол киргизген эң жаш француз оюнчусу кылды. 2018-жылдын 30-июнунда 1/8 финалда [[Аргентина улуттук футбол курамасы|Аргентина курама командасына]] каршы Мбаппенин жеке чабуулунан кийин, атаандаштын айып аймагында эреже бузуу менен токтотулуп, пенальти дайындалып, аны [[Антуан Гризманн]] ишке ашырган, ал эми 64- жана 68-мүнөттөрдө өзү гол киргизген. Натыйжада анын курама командасы 4:3 эсебинде жеңген. Мбаппе бул оюндун мыкты оюнчусу деп табылган. Финалдык беттеште Мбаппе [[Хорватия улуттук футбол курамасы|Хорватия курама командасынын]] дарбазасына бир гол киргизип, [[Пеле|Пеледен]] кийин финалда гол киргизген 20 жашка чейинки биринчи оюнчу болгон. Анын командасы 4:2 эсебинде жеңип, дүйнө чемпиону болгон. Турнирде 4 гол киргизген Мбаппе турнирдин мыкты жаш оюнчусу деп табылган.

[[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2021-жылдын 13-ноябрында 2022-жылдагы Дүйнө чемпиондугунун]] тандоо матчында [[Казакстан улуттук футбол курамасы|Казакстанга]] каршы (8:0) покер жасады, биринчи үч голун 33-мүнөткө чейин киргизген. Мбаппе өзүнүн карьерасында биринчи жолу курама команда үчүн бир оюнда экиден ашык гол киргизди. Бул 1958-жылдын июнь айынан бери [[Франция улуттук футбол курамасы|Франция курама командасынын]] оюнчусунун биринчи покери болгон, ошондо Жюст Фонтен Дүйнө чемпионатына ФРГ курамасына каршы 4 гол киргизген. Казакстанга каршы оюннан кийин Франция турнирдин финалдык баскычына катышууну камсыз кылды.
[[Файл:2022_FIFA_World_Cup_France_4–1_Australia_-_(7)_(cropped).jpg|left|thumb|243x243px|Мбаппе 2022-жылкы Дүйнөлүк Чемпионатта Австралияга каршы оюнда]]
[[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022-жылы Катарда өткөн Дүйнөлүк  Кубокто]] алгачкы беттеште [[Австралия улуттук футбол курамасы|Австралиянын дарбазасына]] топ киргизген (4:1). Турнирдин экинчи оюнунда [[Дания|Дания курама командасынын дарбазасына]] эки топ киргизген (2:1). Бул беттештен кийин Мбаппе [[Франция улуттук футбол курамасы|Франция курама командасынын]] бомбардирлеринин тизмесинде жетинчи орунга чыгып, [[Зинедин Зидан|Зинедин Зиданга]] теңелген (экөө тең 31 гол). 4-декабрда 1/8 финалдык беттеште поляк курама командасынын дарбазасына эки топ киргизип, Дүйнө чемпиондугундагы жалпы голдорун 11 беттеште 9га жеткирген. [[Англия улуттук футбол курамасы|Англияга]] каршы чейрек финалда Мбаппе толук оюн ойноп, гол киргизе алган эмес, бирок Франция 2:1 эсебинде жеңип, жарым финалга чыккан. [[Марокко улуттук футбол курамасы|Мароккого]] каршы жарым финалда (2:0) Мбаппе толук оюн ойноп, дагы бир жолу гол киргизе алган эмес.


[[УЕФА Чемпиондор лигасы|Дүйнө чемпионатынын финалында]] [[Аргентина улуттук футбол курамасы|Аргентина курама командасына]] каршы хет-трик жасап (дүйнө чемпионаттарынын финалдарында экинчи жолу), бирок пенальтилер сериясында француздар утулуп калышты (Мбаппе өзүнүн соккусун киргизди), натыйжада Мбаппе күмүш медалга ээ болду. Турнирдин жыйынтыгы боюнча, сегиз гол киргизген (анын экөө пенальтиден) Мбаппе турнирдин мыкты бомбардири катары &quot;Алтын бутса&quot; сыйлыгына татыды. Мбаппе 1970-жылдан бери дүйнө чемпионатында 7 голдон ашык киргизген экинчи футболчу болуп калды (2002-жылы да [[Криштиану Роналду|Роналдонун]] эсебинде 8 гол болгон). Жалпысынан Мбаппенин Дүйнө чемпионаттарында 14 матчта 12 голу болду, ал эң мыкты бомбардирлер тизмесинде алтынчы орунга чыкты, [[Пеле]] менен (ошондой эле 14 матчта 12 гол) теңелди.

2023-жылдын 24-мартында Евро-2024 тандоо оюндарынын алкагында [[Нидерланд улуттук футбол курамасы|Нидерландияга]] каршы (4:0) [[Стад де Франс стадиону|&quot;Стад де Франс&quot; стадионунда]] [[Франция улуттук футбол курамасы|Франция курама командасынын]] капитаны катары биринчи жолу чыкты, бул ролдо командадан кеткен дарбазачы [[Уго Льорис|Уго Льористи]] алмаштырды. Бул беттеште Мбаппе эки гол киргизип, [[Антуан Гризман|Антуан Гризманнга]] пас берди. Мбаппе курама команданын бомбардирлеринин тизмесинде 5-орунга чыкты — 67 беттеште 38 гол, [[Карим Бензема|Карим Бенземаны]] (37) артта калтырды.

2023-жылдын 13-октябрында ошол эле [[Нидерланд улуттук футбол курамасы|Нидерландияга]] каршы беттеште (2:1), ал дубль жасап, командасынын [[Евро-2024|Евро-2024кө]] чыгышын камсыз кылды. Ошондой эле Мбаппе [[Франция улуттук футбол курамасы|Франция курама командасынын]] тарыхында [[Мишель Платин|Мишель Платинини]] (41 гол) артка калтырып, төртүнчү мыкты бомбардир болду.

18-ноябрь 2023-жылы [[Гибралтар|Гибралтар курама командасынын]] дарбазасына хет-трик (14:0) жасап, ошону менен Мбаппе [[Франция улуттук футбол курамасы|Франция курама командасынын]] тарыхындагы эң мыкты бомбардирлердин үчтүгүнө кирди.

[[Евро-2024|Евро-2024тун]] тайпалык баскычынын биринчи беттешинде, 2024-жылдын 17-июнунда Австрия курама командасына каршы ойдо [[Кевин Дансо]] менен кагылышуудан улам оюнчу мурду сынып, кийинки беттеште улуттук курама команданын оюнун өткөрүп жиберген.

== Оюн стили жана коомчулуктун кабыл алуусу ==
[[Файл:Kylian_Mbappe_2017.jpg|thumb|Мбаппенин динамизми Тьерри Анри жана Роналдунун динамизми менен салыштырылат]]
Лондондук [[Арсенал (футбол клубу, Лондон)|&quot;Арсеналдын&quot;]] мурдагы башкы машыктыруучусу [[Арсен Венгер]] 2017-жылы Мбаппени [[Тьерра Фриа|&quot;Тьерри Анриге окшош, чоң футбол таланты&quot;]] деп атаган. Мбаппенин таланты жана жаш кезиндеги дүйнө чемпионатындагы ишенимдүү оюндары аны массалык маалымат каражаттарында [[Пеле]] менен салыштырууга алып келүүдө. Мбаппе ар тараптуу чабуулчу, ошондуктан эки буту менен ойной билгендигинен улам, сол жана оң флангда вингер катары көп колдонулат. Ал сол флангдан борборго жылып, опордук буту менен топту тээп, чабуулчунун жөндөмүн көрсөтө алат бирок андан тышкары Мбаппеде өнөктөштөрүнө голдук мүмкүнчүлүктөрдү түзүү жөндөмү бар, ошондуктан ал көптөгөн голдорго жана пас берүүлөргө ээ. Бирок, [[Пари Сен-Жермен|&quot;Пари Сен-Жермен&quot;]] жана [[Франция улуттук футбол курамасы|Франция курама командасында]] ойногон учурда Мбаппе вингердин позициясына жыла баштаган, себеби [[Монако|&quot;Монакодо&quot;]] форварддын позициясында жок дегенде бир жогорку класстагы оюнчу болгон, ал эми &quot;Монакодо&quot; Мбаппе так эле борбордук чабуулда ойногон, өзүнүн сабырдуулугун жана чабуулдарды жыйынтыктоочу катары ойной билгендигин көрсөткөн. Ал дриблингди сапаттуу жана чеберчилик менен колдоно билгендиги, ошондой эле жардыруучу ылдамдыгы, шамдагайлыгы жана чыгармачыл мамилеси менен белгилүү, бул анын атаандашын бир-бирден кырдаалдарда жеңүү үчүн татаал финттерди, топту ар кандай жолдор менен тепкенди, же күтүлбөгөн темп же багытты өзгөрткөндүгүн көрсөтөт.

[[Франция улуттук футбол курамасы|Франциянын мурдагы курама командасынын]] оюнчусу [[Николя Анелька]] Мбаппе тууралуу оюн билдирди: «Ал мага [[УЕФА чемпиондор лигасы 2015/2016|1996-жылдагы Олимпиададагы]] [[Криштиану Роналду|Роналдону]] эске салат. Анын дүйнөлүк деңгээлдеги оюнчунун мүнөздөмөлөрү бар, жана ал аларды туура башкарышы керек. Эгер ал Роналдонун карьерасын ээрчисе, спорт тарыхына кирген легендалардын бири болот». 2018-жылы [[CIES Football Observatory]] аналитикалык компаниясынын версиясы боюнча, Мбаппе дүйнөдөгү эң кымбат оюнчу деп табылган, анын трансфердик наркы 216,5 миллион еврого бааланган.

Мбаппенин голун майрамдоо – колдорун кайчылаштырып, колтугуна кысып туруу, аны 2018-жылдагы дүйнө чемпионатынын финалында да көрсөткөн, анын иниси [[FIFA 09|Этандын FIFAда Килианды]] уткан учурундагы майрамынан шыктанган.

== Футболдон сырткары ==

=== Жарнама ===
Ал спорттук кийимдерди жана жабдууларды жеткирүүчү Nike менен жарнамалык келишим түзгөн. 2017-жылы Nike ага Nike Hypervenom 3 бут кийимдерин атайын чыгарган &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nike Just Gave AS Monaco Sensation Kylian Mbappé His First Pair of Personalised Boots|url=https://www.complex.com/sports/2017/05/nike-kylian-mbappe|publisher=Complex|date=2018-06-29}}&lt;/ref&gt; . 2018-жылы ал бразилиялык чабуулчу Роналду колдонгон R9 Mercurial бут кийимдеринен шыктанган Nike Mercurial Superfly VI бут кийимдерин чыгарган &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kylian Mbappé Just Leaked an Amazing New R9-Inspired Nike Mercurial Superfly VI|url=https://versus.uk.com/2018/04/kylian-mbappe-just-leaked-amazing-new-r9-inspired-nike-mercurial-superfly-vi/|publisher=Versus|date=2018-06-29|accessdate=2025-05-31|archivedate=2018-07-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180729011315/https://versus.uk.com/2018/04/kylian-mbappe-just-leaked-amazing-new-r9-inspired-nike-mercurial-superfly-vi/}}&lt;/ref&gt; .

[[Спорт кийими|Nike спорт кийими]] жана жабдууларынын берүүчүсү менен жарнамалык келишими бар. 2017-жылы Nike ага ылайыкташтырылган Nike Hypervenom 3 бут кийимин чыгарды. 2018-жылы ал бразилиялык чабуулчу Роналдо колдонгон R9 Mercurial бут кийиминен шыктанган Nike Mercurial Superfly VI бут кийимин тартуулады.

=== Кайрымдуулук ===
2018-жылдын 22-февралында ал мурдагы футболчулар [[Либерия|Либериянын]] президенти Джордж Веа жана Дидье Дрогба менен биргеликте Франциянын президенти [[Эммануэль Макрон]] жана ФИФАнын президенти Джанни Инфантино менен Елисей сарайында жолугушуп, Африкада спортту өнүктүрүү долбооруна көңүл бурган. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.parismatch.com/Actu/Politique/Macron-recoit-Weah-a-l-Elysee-en-presence-de-Drogba-et-Mbappe-1465295|title=Macron reçoit Weah à l'Elysée en présence de Drogba et Mbappé}}&lt;/ref&gt; Мбаппе ата-энесинин африкалык тектүүлүгүнөн улам африкалык спортту өнүктүрүү ал үчүн маанилүү экенин билдирген. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Emmanuel Macron hosts meeting with Weah, Drogba and Mbappé|url=https://en.as.com/en/2018/02/23/football/1519342446_437752.html|publisher=Diario AS|accessdate=2025-05-31|archivedate=2018-08-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180824002310/https://en.as.com/en/2018/02/23/football/1519342446_437752.html}}&lt;/ref&gt;

2018-жылдын 22-февралында [[Африка|Африкадагы спортту өнүктүрүү долбооруна]] арналган жолугушууда Франциянын президенти [[Эммануэль Макрон]] жана [[ФИФАнын президенти]] [[Жанни Инфантино]] менен жолугушууда [[Либерия|Либериянын]] мурдагы президенти [[Жорж Веа]] жана [[Дидье Дрогба]] сыяктуу мурдагы футболчуларга кошулду. Мбаппе ата-энесинин африкалык тегинен улам африкалык спортту өнүктүрүү ага маанилүү экенин билдирди.

== Аткаруу статистикасы ==

=== Клубдун статистикасы ===
{{КлСтат|Чемпионат|Кубок{{efn|[[Кубок Франции по футболу|Кубок Франции]], [[Кубок Испании по футболу|Кубок Испании]]}}|[[Кубок французской лиги по футболу|Кубок лиги]]|Еврокубки|Прочие{{efn|Остальные официальные матчи}}}}
{{КлСтат/Клуб|[[Монако (футбольный клуб)|Монако]]|[[Чемпионат Франции по футболу|Лига 1]]|сезоны=3}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Франции по футболу 2015/2016|2015/16]]|11|1|1|0|1|0|1|0|-|-}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Франции по футболу 2016/2017|2016/17]]|29|15|3|2|3|3|9|6|-|-}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Франции по футболу 2017/2018|2017/18]]|1|0|0|0|0|0|0|0|1|0}}
{{КлСтат/ИтогоЗаКлуб|Итого|41|16|4|2|4|3|10|6|1|0}}
{{КлСтат/Клуб|[[Пари Сен-Жермен]]|[[Чемпионат Франции по футболу|Лига 1]]|сезоны=7}}
{{КлСтат/Сезон|{{аренда}}[[Чемпионат Франции по футболу 2017/2018|2017/18]]|27|13|5|4|4|0|8|4|0|0}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Франции по футболу 2018/2019|2018/19]]|29|33|4|2|2|0|8|4|0|0}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Франции по футболу 2019/2020|2019/20]]|20|18|3|4|3|2|10|5|1|1}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Франции по футболу 2020/2021|2020/21]]|31|27|5|7|-|-|10|8|1|0}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Франции по футболу 2021/2022|2021/22]]|35|28|3|5|-|-|8|6|0|0}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Франции по футболу 2022/2023|2022/23]]|34|29|1|5|-|-|8|7|0|0}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Франции по футболу 2023/2024|2023/24]]|29|27|6|8|-|-|12|8|1|1}}
{{КлСтат/ИтогоЗаКлуб|Итого|205|175|27|35|9|2|64|42|3|2}}
{{КлСтат/Клуб|[[Реал Мадрид (футбольный клуб)|Реал Мадрид]]|[[Чемпионат Испании по футболу|Ла Лига]]|сезоны=2}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Испании по футболу 2024/2025|2024/25]]|34|31|4|2|-|-|15|8|6|3}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Испании по футболу 2025/2026|2025/26]]|31|25|1|2|-|-|11|15|1|0}}
{{КлСтат/ИтогоЗаКлуб|Итого|65|56|5|4|-|-|26|23|7|3}}
{{КлСтат/Итого|311|247|36|41|13|5|100|71|11|5}}

=== Улуттук курама командадагы статистика ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Улуттук курама команда
! Жыл
! Оюндар
! Голдор
! Шаршемби күнү
|-
| rowspan=&quot;10&quot; | '''[[Франция улуттук футбол курамасы|Франция]]'''
| 2017-жыл
| 10
| 1
| 0.1
|-
| 2018-жыл
| 18
| 9
| 0,5
|-
| 2019-жыл
| 6
| 3
| 0,5
|-
| 2020-жыл
| 5
| 3
| 0.6
|-
| 2021-жыл
| 14
| 8
| 0,57
|-
| 2022-жыл
| 13
| 12
| 0.92
|-
| 2023-жыл
| 9
| 10
| 1.10
|-
| 2024-жыл
| 11
| 2
| 0.18
|-
| 2025-жыл
| 8
| 7
| 0,88
|-
| 2026-жыл
| 12
| 11
| 0.92
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Жалпы сумма
! 106
! 66
! 0,62
|}

=== Улуттук курама команданын беттештеринин тизмеси ===
&lt;templatestyles src=&quot;Import-blanktable/styles.css&quot; /&gt;
[[Файл:Kylian_Mbappé_2018.jpg|thumb|Килиан Мбаппе [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018-жылкы Дүйнө чемпионатынын]] мыкты жаш оюнчусу наамына ээ болду]]

=== Команда ===
'''&quot;Монако&quot;'''

* Франциянын чемпиону : 2016/17 
* '''Жалпысынан: 1 кубок'''

'''Пари Сен-Жермен'''

* Франциянын чемпиону ( '''6''' ): 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2021/22, 2022/23, 2023/24
* Франция Лигасынын Кубогунун ээси ( '''2''' ): 2017/18, 2019/20 &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ligue1.com/coupeLigue/article/mbappe-stars-as-psg-beat-monaco-to-lift-cup.htm|title=MBAPPÉ STARS AS PSG BEAT MONACO TO LIFT CUP|publisher=Ligue 1}}&lt;/ref&gt;
* Франция Кубогунун ээси ( '''4''' ): 2017/18 &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.goal.com/en-ng/news/paris-saint-germain-set-record-with-fourth-straight-coupe-de/1ubb1rik0lw6b1pwatka3l5nh6|title=Paris Saint-Germain set record with fourth straight Coupe De France crown}}&lt;/ref&gt;, 2019/20, 2020/21, 2023/24 &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.psg.fr/equipes/equipe-premiere/content/paris-regale-face-a-lyon-pour-remporter-la-coupe-de-france-compte-rendu-olympique-lyonnais-paris-saint-germain-coupe-de-france-2023-2024|title=Paris régale face à Lyon pour remporter la Coupe de France !|accessdate=2025-05-31|archivedate=2024-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240526070011/https://www.psg.fr/equipes/equipe-premiere/content/paris-regale-face-a-lyon-pour-remporter-la-coupe-de-france-compte-rendu-olympique-lyonnais-paris-saint-germain-coupe-de-france-2023-2024}}&lt;/ref&gt;
* Франциянын Суперкубогунун ээси ( '''3''' ): 2019, 2020, 2023
* '''Жалпысынан: 15 кубок'''

'''&quot;Реал Мадрид&quot;'''

* УЕФАнын Суперкубогунун жеңүүчүсү: 2024
* Континенттер аралык кубоктун жеңүүчүсү: 2024
* '''Жалпысынан: 2 кубок'''

'''Франциянын курама командасы (19 жашка чейинкилер)'''

* Европа чемпиону (U-19): 2016

'''Франциянын улуттук курама командасы'''

* [[Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|Дүйнө чемпиону]] : [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018]] &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44754965|title=France 4–2 Croatia|publisher=BBC Sport|date=2018-07-15}}&lt;/ref&gt;
* [[Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|Дүйнөнүн вице-чемпиону]] : [[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]]
* УЕФА Улуттар Лигасынын жеңүүчүсү: 2020/21
* УЕФА Улуттар Лигасынын коло медалынын ээси: 2024/25
* '''Жалпысынан: 2 кубок'''

=== Жеке ===

*

=== Сыйлыктар ===

* Ардактуу Легиондун рыцары: 2018 

== Эскертүүлөр ==

[[Категория:Арип боюнча футболчулар]]
[[Категория:Арип боюнча спортчулар]]
[[Категория:Арип боюнча инсандар]]
[[Категория:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>6mut64lfzfmx4s6sawx6ta0537i0qm2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lacoste</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132422</id>
    <revision>
      <id>653056</id>
      <parentid>503352</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7907" sha1="owvftvfucwmajo8cgjl7bk91wgtayy4" xml:space="preserve">{{Соода белги карточкасы|Аталышы=Lacoste|Сүрөт=A Lacoste retail store in Delaware, United States.jpg|Тармак=Спорттук кийимдер, бут кийим, парфюмерия, көз айнек, сааттар жана тери буюмдары|Пайда болгон өлкө={{Өлкө желеги|Франция}}|Учурдагы ээси=[[Maus Frères]]|Мурдагы ээлери=Андре Гиллиер жана Рене Лакост|Сайт=https://corporate.lacoste.com/about/|Байланышкан бренддер=Gant, The Kooples, Aigle}}

'''Lacoste''' ({{lang-fr|Lacoste же Lakosta}}) —[[Франция|француздук]] бренд, [[бут кийим]], парфюмерия, [[көз айнек]], [[саат]] жана ар кандай тери буюмдарын чыгарат. [[1933|1933-жылы]] негизделген, символу жана логотиби — жашыл крокодилдин сүрөтү.

= Тарых =
1927-жылы франциялык теннисчи [[Рене Лакост]] [[Америка Кошмо Штаттары|АКШнын]] ачык теннис чемпионатына катышып, өзү жасаган ак түстөгү кийимди кийген. Мелдешке колго кийилүүчү поло көйнөгүн тагынып, ал ошол кездеги теннис кийимдеринен айырмаланып, жеңи узун салттуу “шаардык” көйнөктөргө окшош эмес. Рене Лакосттун жеңи кыска көйнөгү өтө ысыкта ойноого ыңгайлуу, жеңил трикотаж кездемеден тигилген.

1927-жылы Дэвис кубогу учурунда америкалык басма сөз крокодилдин терисинен жасалган чемодан боюнча талаш-тартыштан улам Лакостту &quot;аллигатор&quot; деп атаган. 1923-жылы Франциянын теннис командасынын капитаны Рене Лакостко турнирди утуп алса, крокодил чемоданын убада кылган. Бул лакап ат — &quot;аллигатор&quot; — Лакосттун атаандаштарынын каталарын кечирбеген корттогу жүрүм-турумунун аркасында Франциядагы теннисчиге жабышып калган. Лакосттун досу Роберт Джордж ага крокодилдин сүрөтүн тарткан, ал крокодил спортчунун кийген блейзеринин жарашыктуу бөлүгүнө саймаланган. Бул эмблема кийимде колдонулган биринчи жолу болгондугу жөнүндө компания ырастады. Лакост брендинин символу болуп калган крокодил сүрөтү &quot;логотип&quot; эмес, анткени «логос» сөзү грек тилинде &quot;сөз&quot; дегенди билдирет, ал эми крокодилдин сүрөтүндө эч кандай сөз жок.»

1933-жылы Рене Лакост чоң спорттон кеткенден кийин, ал ошол кездеги эң ири француз трикотаж компаниясынын ээси жана президенти Андре Гиллиер менен бирге La Societe Chemise Lacoste компаниясын негиздеген. Компания теннис жана гольф ойноо үчүн көйнөктөрдү чыгара баштаган (Лакосттун аялы Симон де ла Шоме атактуу гольф оюнчусу болгон), ошондой эле сүзүү менен машыккан.           

1951-жылы компания салттуу ак көйнөктөрдөн баш тартып, түстүү көйнөктөрдүн жаңы линиясын киргизип, ийгиликке жеткен. 

1952-жылы &quot;Lacoste — компетенттүү спортчунун статусунун символу&quot; деген ураандын астында компания өз продукциясын АКШга экспорттой баштаган.

1963-жылы компанияны башкаруу Рененин уулу Бернард Лакосттун колуна өткөн. Анын жетекчилиги астында Lacoste жыл сайын 300 000 буюм сатууга жеткен. XX кылымдын 70-жылдарында Lacoste маркасындагы көйнөктөрдөн тышкары футболкалар, оптикалык жана күндөн коргоочу көз айнек, теннис өтүгү, күнүмдүк бут кийимдер, сааттар жана ар кандай булгаары буюмдары чыгарыла баштаган. 

1968-жылы &quot;Жан Пату » биринчи эркектердин атыры ''Lacoste'' жарыкка чыккан. Кийинчерээк Lacoste Blanc, Lacoste Essential, Lacoste Elegance, Lacoste Hot Play, Lacoste L.12.12 эркектер үчүн чыгарылган; аялдар үчүн - Lacoste Inspiration, Lacoste Femme, Lacoste Touch of Pink - жалпысынан 20га жакын атырлар. Аларды жасоодо Лоран Брюйер, Оливье Кресп, Клод Дир, Анник Менардо жана Домитил Михалон сыяктуу парфюмерлер катышышкан.

= Ээлеринин алмашуусу =
2012-жылдын күз айына чейин компанияны башкаруу Lacoste үй-бүлөсүнө таандык болгон (атап айтканда, Мишель Лакосте бренддин 30,3%, анын кызы Софи Лакост Дюрнель жана бир катар башка адамдар - жалпысынан 28% ээлик кылган. ). 35% швейцариялык чекене компания ''Maus Frères''га таандык болгон. 2012-жылдын октябрь-ноябрь айларында Мишель менен Софи Лакост Маус Фререс менен өз үлүштөрүн акыркысына сатууга макулдашкандыгы жарыяланган. Бул чечим Мишел менен Софи ортосундагы олуттуу чыр-чатактын фонунда кабыл алынган.

= Эскертүүлөр =

# [https://www.lacoste.com/se/we-are-lacoste/story.html Бир кезде Крокодил] [https://web.archive.org/web/20220806133745/https://www.lacoste.com/se/we-are-lacoste/story.html Архивделген көчүрмө]  2022-жылдын 6-августунда, &lt; a i =4&gt;Wayback Machine
# [https://web.archive.org/web/20121114055352/http://www.thelocal.ch/page/view/legendary-lacoste-brand-sold-to-manor-owners Иконикалык кийим бренди Manor ээлерине сатылды]// thelocal.ch. &lt;small&gt;Колдонуу күнү: 8-ноябрь, 2012-жыл.Архивделген [http://www.thelocal.ch/page/view/legendary-lacoste-brand-sold-to-manor-owners оригинал] Ноябрь 20, 2012 .&lt;/small&gt;
# [https://web.archive.org/web/20121031141441/http://www.gazeta.ru/business/news/2012/10/30/n_2594813.shtml Lacoste бренди швейцариялык Maus Freres]көзөмөлүндө болушу мүмкүн. // gazeta.ru. &lt;small&gt;Колдонуу күнү: 8-ноябрь, 2012-жыл.Архивделген [http://www.gazeta.ru/business/news/2012/10/30/n_2594813.shtml оригинал] Ноябрь 20, 2012&lt;/small&gt; 

= Шилтемелер =

* [https://corporate.lacoste.com/about/ Расмий сайт]</text>
      <sha1>owvftvfucwmajo8cgjl7bk91wgtayy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Deli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132558</id>
    <revision>
      <id>653055</id>
      <parentid>651771</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7666" sha1="dmuva5znnqo52sqa9az6nz0n0ea7l78" xml:space="preserve">'''Дели''' ([[Кыргыз тили|кыргызча]]  - &quot;жинди&quot;) - 2008-жылдын 22-майында түркиялык Mor ve Ötesi рок-группасы Евровидение-2008 эл аралык сынагында Түркиянын атынан катышкан  ыр . Ырдын санариптик версиясы 2008-жылдын 15-февралында, ал эми сингл 2008-жылдын 22-майында жарык көргөн. Композиция Башыбозук альбомуна кирген. Музыканын жана сөздүн автору катары топтун мүчөлөрү өздөрү чыгышкан. Экинчи жарым финалда ыр 85 упай топтоп, 7-орунга ээ болду; финалда жалпы 137 упай менен 7-орунду ээледи.

== Ыр ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''Текст'''
! style=&quot;width:50%;&quot; | Түп нускасы (Түркчө)
! style=&quot;width:50%;&quot; | Кыргызча көркөм котормосу
|-
| Aranıyor sahibi ruhumun,&lt;br /&gt;Tam yerine mi düştüm?&lt;br /&gt;Direniyor faili tutkunun,&lt;br /&gt;Kızmış ve küsmüş.
| Изделүүдө жанымдын ээси,&lt;br /&gt;Так ордуна түштүмбү?&lt;br /&gt;Каршылашат кумардын күнөөкөрү,&lt;br /&gt;Ачууланып, таарынып.
|-
| Beni büyütün, ağlatmayın,&lt;br /&gt;Sevginiz nerde, övündüğünüz?&lt;br /&gt;Beni büyütün, ağlatmayın,&lt;br /&gt;Sahte düşlerle oyalamayın.
| Мени чоңойткула, ыйлатпагыла,&lt;br /&gt;Сүйүүңөр кайда, мактанганыңар?&lt;br /&gt;Мени чоңойткула, ыйлатпагыла,&lt;br /&gt;Жалган түштөр менен алдабагыла.
|-
| Bir yarım akıllı, bir yarım deli,&lt;br /&gt;Dört yanım akıllı, bir yanım deli.&lt;br /&gt;Herkes akıllı, bir ben deli,&lt;br /&gt;Bir ben deli, bir ben deli.
| Бир жарымым акылдуу, бир жарымым жинди,&lt;br /&gt;Төрт жагым акылдуу, бир жагым жинди.&lt;br /&gt;Баары акылдуу, жалгыз мен жинди,&lt;br /&gt;Жалгыз мен жинди, жалгыз мен жинди.
|}

=== Музыка ===
«Мор ве отеси» тобунун мучелеру да композиторлордун ролун аткарышты. Бир нече котормолор бар болгону менен, ырдын жазмасы түрк тилинде гана бар. Башыбозук альбомунда оригиналдуу композициядан тышкары анын Джихан Барыш аткарган ремикс варианты да бар.

== Видео ==
''Режиссёр Эзел Акай Дели'' ырынын клибине тартылган . Ал 2008-жылдын апрелинде жарык көргөн. &quot;Евровидение&quot; сынагынын финалына чейин YouTube сайтынын маалыматтарына таянуу менен жүргүзүлгөн статистика бул видео бардык сынактын катышуучуларынын эң көп көрүлгөн видеолорунун бири экенин көрсөттү. Аны 1,3 миллион адам көргөн. Видеоклип популярдуулугу боюнча экинчи орунду ээлеп, Испаниянын өкүлү Родольфо Чикиликуатрадан кийин Байла эль Чики-чики ырынын клиби менен экинчи орунду ээледи . 

== Сюжет ==
Видеонун сюжетине ылайык, топ көрксүз айкелдерге толгон чоң павильонго келишет. Павильондун ичинде жылып, алар ыр аткарышат. Бара-бара айкелдер жандана баштайт, музыканттар өздөрү да ошол эле айкелдерге айланат. Баары тынчып калганда павильонго музыкалык аспаптар менен дагы бир белгисиз топ келет.

== Диаграмманын орду ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!'''Диаграмма'''
!Орун
|-
|[[:ru:Турция|Түркиянын]] Топ 20 диаграммасы 
|8
|-
|Power Turk 
|23
|-
|Power turk TV 
|7
|-
|Türkiye Rock 
|3
|}

== Ошондой эле кара ==

* [[:ru:Турция_на_конкурсе_песни_Евровидение_2008|Түркия Eurovision 2008 ыр сынагында]]

== Шилтемелер ==

* [https://web.archive.org/web/20120126002619/http://www.morveotesi.com/ Mor ve Ötesi] (түрк) . — расмий веб-сайт (англис тилинде да бар) &lt;small&gt;. Текшерилген күнү 9-ноябрь, 2008-жыл. [http://www.morveotesi.com/ Түп нускасынан архивделген] , 28-январь, 2012-жыл.&lt;/small&gt;
* [https://web.archive.org/web/20120315170438/http://www.morveotesiforum.com/ morveotesiforum] (түркчө) . - форум баракчасы &lt;small&gt;. Текшерилген күнү 9-ноябрь, 2008-жыл. [http://www.morveotesiforum.com/ Түп нускасынан архивделген] , 28-январь, 2012-жыл.&lt;/small&gt;
* [http://www.morveotesi.ru/cgi-bin/forum/YaBB.pl?catselect=general Mor ve Ötesi фан клубы] . — орус форумунун бети &lt;small&gt;. Текшерилген күнү 9-ноябрь, 2008-жыл. [https://web.archive.org/web/20081214134145/http://www.morveotesi.ru/cgi-bin/forum/YaBB.pl?catselect=general Архивделген] декабрь 14, 2008.&lt;/small&gt;

== Эскертүүлөр ==

# [https://www.webcitation.org/669XIFzqN?url=http://english.blic.rs/Culture-Showbiz/1920/Eurovision-2008-songs-on-YouTube- YouTube'дагы Eurovision 2008 ырлары] (англисче) . &lt;small&gt;Текшерилген күнү 2-март, 2009. [http://www.blic.rs/culture.php?id=1920 Түп нускасынан] архивделген, 2012-жылдын 14-мартында.&lt;/small&gt;  
# ↑ [http://www.billboard.com.tr/pages/Turkce_top20.aspx Turkish Top 20 Chart] . - 2008-жылдын 18-майындагы маалыматтар &lt;small&gt;. Мүмкүн болгон күнү: 27-декабрь, 2008-жыл. [https://web.archive.org/web/20080330214151/http://www.billboard.com.tr/pages/Turkce_top20.aspx Архивделген] 30-март, 2008-жыл.&lt;/small&gt;
# ↑ [https://web.archive.org/web/20130213195319/http://www.powerturk.com/2007/pop40.asp Power turk Pop 40]. - 2008-жылдын 15-июнуна карата маалыматтар &lt;small&gt;. Кирүү күнү: 2008-жылдын 27-декабрында. [http://www.powerturk.com/2007/pop40.asp Түп нускасынан] архивделген , 2012-жылдын 14-мартында.&lt;/small&gt;
# ↑ [http://www.powerturk.tv/2007yaz/40xpop.asp Power turk Pop 40] . - 2008-жылдын 16-июнуна карата маалыматтар &lt;small&gt;. Мүмкүн болгон күнү: 27-декабрь, 2008-жыл. [https://web.archive.org/web/20070515044332/http://www.powerturk.tv/2007yaz/40xpop.asp Архивделген] 15-май, 2007-жыл.&lt;/small&gt;
# ↑ [http://www.billboard.com.tr/pages/Turkce_rock_top20.aspx Billboard Türkçe Rock Top 20] . - 2008-жылдын 29-декабрындагы маалыматтар &lt;small&gt;. Кирүү күнү: 2009-жылдын 28-январы. [https://web.archive.org/web/20080919035050/http://www.billboard.com.tr/pages/Turkce_rock_top20.aspx Архивделген] 19-сентябрь, 2008-жыл.&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>dmuva5znnqo52sqa9az6nz0n0ea7l78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нью-Дели</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134198</id>
    <revision>
      <id>653142</id>
      <parentid>568397</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T02:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11111" sha1="213f9d50yzahk0ktnd7ln7bu0grz1kd" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Нью-Дели|расмий аталышы={{lang-hi|नई दिल्ली}}&lt;br&gt;{{lang-pa|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ}}&lt;br&gt;{{lang-ur|نئی دلی}}&lt;br&gt;{{lang-bn|নতুন দিল্লি}}&lt;br&gt;{{lang-en|New Delhi}}|макамы=Шаар|сүрөт=Delhi Montage.jpg|өлкө={{IND}}|калкы=321 900|убакыт аралыгы=+5:30|элди каттоо жылы=2022|жыштыгы=7538}}

'''Нью-Дели''' ({{Lang-hi|नई दिल्ली}}; {{Lang-pa|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ}}; {{Lang-ur|نئی دلی}}; {{Lang-bn|নতুন দিল্লি}}; {{Lang-en|New Delhi}}) — [[Индия|Индиянын]] ырасмый борбору, [[Дели]] шаарынын аймагы. 42,7 км² аянтты ээлеген. Нью-Дели - Дели метрополиясында жайгашкан жана Индия Өкмөтү менен Дели Өкмөтүнүн жайгашкан жери.

Кылымдын алдыңкы британиялык архитектору Эдвин Лаченс тарабынан долбоорлонгон Нью-Дели кең, бак-дарактуу бульварлары менен белгилүү жана көптөгөн улуттук мекемелердин жана кооз жерлердин жайгашкан жери.

== Географиясы ==
[[Файл:Delhi_districts.svg|thumb|Нью-Дели Делинин борборунда жайгашкан]]
Нью-Дели Индиянын түндүгүндө, дээрлик толугу менен Индо-Ганг түздүгүндө жайгашкан. Нью-Дели сейсмикалык активдүүлүк IV зонасында жайгашкан, бул шаарда ири жер титирөөлөрдүн божомолун пайда кылат.

== Тарыхы ==
1757-жылдан 1911-жылга чейин британиялык Индиянын борбору [[Калькутта]] болгон. Бирок ошол эле учурда Дели байыркы жана орто кылымдагы Индиянын бир нече империяларынын, айрыкча [[Моголдор империясы|Могол империясынын]] саясий жана каржы борбору катары кызмат кылган. 1900-жылдардын башында Британ администрациясы Индия империясынын борборун Колкатадан Делиге көчүрүү сунушун киргизген. Индиянын чыгыш жээгинде жайгашкан Колкатадан айырмаланып, Дели Түндүк Индияда жайгашкан жана Британдык Индия өкмөтү Делиден өлкөнү башкаруу оңой болот деп эсептеген. 12-декабрь 1911-жылы ошол кездеги Индия императору Георг V Британдык Индиянын борбору Делиге көчүрүлгөнүн жарыялаган&lt;ref name=&quot;Hall&quot;&gt;{{китеп|аталышы=Cities of Tomorrow|ссылка=https://archive.org/details/citiesoftomorrow03edhall|чыккан жылы=2002|басмакана=[[Wiley-Blackwell|Blackwell Publishing]]|isbn=0631232524|беттери=[https://archive.org/details/citiesoftomorrow03edhall/page/198 198]—206|тили=und|автор=Peter Hall}}&lt;/ref&gt;.

Нью-Дели Могол империясынын башкаруучусу Шах Жахан тарабынан курулган &quot;эски шаардын&quot; түштүгүндө жайгашкан. Бирок, жаңы Дели 7 байыркы шаардын аймагында жайгашкан, ошондуктан Жантар Мантар жана Лоди бакчалары сыяктуу көптөгөн тарыхый эстеликтер бар. Нью-Делинин көп бөлүгүн Британ архитекторлорунун бири Эдвин Лаченс пландаган. Ал атүгүл &quot;Лаченстин Делиси&quot; деген атка конгон&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?235665|title=Lutyens' Delhi{{!}}Aman Nath|access-date=2012-04-04|archive-date=2012-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414040212/http://www.outlookindia.com/article.aspx?235665|deadlink=no|accessdate=2024-04-16|archivedate=2012-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120414040212/http://www.outlookindia.com/article.aspx?235665}}&lt;/ref&gt;. Шаардын борборунда, Раисина дөңсөөсүндө, колониянын генерал-губернатору үчүн укмуштуудай сарай курулган (имарат Азыр Раштрапати Бхаван деп аталат жана Индиянын Президентинин резиденциясы катары кызмат кылат). Ражпат кең көчөсү, ошондой эле &quot;падышалардын жолу&quot; деп аталат, Индия дарбазасынан Раштрапати Бхаванга чейин созулат. Индия өкмөтүнүн түрдүү министрликтери жайгашкан катчылык раштрапати Бхавандын капталында жайгашкан. Герберт Бейкер тарабынан долбоорлонгон парламент үйү Ражпатка параллелдүү Сансад Маргда жайгашкан.

1947-жылы Индия көзкарандысыз болгондон кийин, Нью-Дели Индия Өкмөтү дайындаган мэр башкарган чектелген автономдуу аймакка айланган. 1956-жылы Дели союздук аймактардын бири болуп, мэр лейтенант-губернатор болуп алмаштырылган. 69-жылы Индиянын Конституциясына 1991-түзөтүүдө Делинин союздук аймагынын расмий аталышы &quot;Дели улуттук метрополитен округу&quot; деп жарыяланган. Кош бийлик киргизилген&lt;ref name=&quot;NCTact&quot;&gt;{{cite web|url=http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend69.htm|title=Конституция (69-я поправка) Постановление, 1991. The Constitution (Amendment) Acts, The Constitution of India|work=|publisher=National Informatics Centre, Ministry of Communications and Information Technology, Government of India|archiveurl=https://www.webcitation.org/685474RjO?url=http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend69.htm|archivedate=2012-05-31|accessdate=2007-07-16|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Шаарлык түзүлүшү ==
Нью-Делинин көп бөлүгүн 20-кылымдын алдыңкы Британ архитектору Эдвин Лаченс пландаштырган. Шаардын административдик борбору Британиянын империялык салтын камтышы керек болчу. Нью-Дели эки борбордук эспланаданын айланасында курулуп жатат: Ражпат жана Джанпатх. Ражпат же падышанын жолу Раштрапати Бхавандан башталып, Индия дарбазасына чейин созулат. Жанпатх же мурда ханышанын жолу деп аталган элдик жол Коннот Плейстен башталып, раджпатты туура бурч менен кесип өтөт. 19 чет элдик элчиликтер Шантипаттын боюнда жайгашкан, бул көчө Индиядагы эң ири дипломатиялык анклавга айланган&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.delhionline.in/City-Guide/Embassies-in-Delhi/|title=Embassies in Delhi, Embassies Address, Contacts, E-Mail, Delhi Embassies|publisher=Delhionline.in|accessdate=2008-11-04|archive-date=2013-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104144202/http://www.delhionline.in/City-Guide/Embassies-in-Delhi|deadlink=no|archivedate=2013-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104144202/http://www.delhionline.in/City-Guide/Embassies-in-Delhi}}&lt;/ref&gt;.

Шаардын жүрөгү раштрапати Бхаван президенттик сарайы, Райзина Хиллдин чокусунда жайгашкан. Анын айланасында Катчылык-Индиянын ар кандай министрликтери жайгашкан. Герберт Бейкер долбоорлогон парламент үйү Радпатка параллелдүү Сансад Марг көчөсүндө жайгашкан. Коннот Плейс-жаңы Делинин каржы, соода жана бизнес борбору — тегерек формада жана Англиянын падышалык жарым айынын элесине ылайыкташтырылган. Коннот Плейстин сырткы айланасынан он эки жол алыстайт, алардын бири Жанпатх.

== Демографиясы ==
2003-жылы Нью-Делинин калкы 295 000 адамды түзгөн. Нью-Дели да мүчө болгон Делинин Улуттук борбор аймагы үчүн калктын жалпы саны 14,1 миллион адамды түзөт, бул [[Мумбаи|Мумбаиден]] кийинки экинчи чоң мегаполис. Калктын 1000 эркегине 821 аял туура келет, [[Сабаттуулук|сабаттуулуктун]] пайызы 81,82% түзөт&lt;ref name=&quot;census01del&quot;&gt;http://www.censusindia.net/religiondata/ {{Wayback|url=http://www.censusindia.net/religiondata/|date=20051201025837}} 2001 Indian Census Data&lt;/ref&gt;.

Нью-Дели курамына кирген Дели калкынын 82% индуизмди тутунушат. Ошондой эле Делиде мусулмандардын (11,7 %), сикхтердин (4,0 %), жайнисттердин (1,1 %) жана христиандардын (0,9%) ири жамааттары бар. Башка азчылыктарга парс, буддисттер жана жөөттөр кирет.

Сүйлөө жана жазууда колдонулган негизги тил — [[хинди тили]]. Шаарда көп сүйлөгөн башка тилдери: [[Англис тили|англис]], пенжаби жана [[урду]] тилдери. Бүткүл Индиянын лингвистикалык топтору шаарда жакшы чагылдырылган, алардын катарына майтхили, каннада, телугу, маратхи, бенгал жана тамил тилдери кирет.

== Белгилери ==
{{Азия өлкөлөрүнүн борборлору}}

[[Категория:Шаарлар]]</text>
      <sha1>213f9d50yzahk0ktnd7ln7bu0grz1kd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лекун Ян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134223</id>
    <revision>
      <id>653134</id>
      <parentid>642354</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T01:09:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4705" sha1="f1m0ffhf3betty7mparzvrr1napsc21" xml:space="preserve">'''Янн ЛеКун''' – чыгаан француз информатика илимпозу, анын ишмердүүлүгүнүн негизги тармактары [https://en.wikipedia.org/wiki/Machine_learning машиналык үйрөтүү], [https://en.wikipedia.org/wiki/Computer%20vision компьютердик көрүү], мобилдик робототехника жана эсептөөчү нейробиология&lt;ref&gt;https://medium.com/kaggle-blog/convolutional-nets-and-cifar-10-an-interview-with-yann-lecun-2ffe8f9ee3d6&lt;/ref&gt;. Ал оптикалык белгилерди таануу жана компьютердик көрүү көйгөйлөрүнө нейрон тармактарын колдонуу боюнча эмгеги менен белгилүү. DjVu сүрөтүн кысуу технологиясынын негизги жаратуучуларынын бири (Leon Botu жана Патрик Хаффнер менен бирге). Леон Боту менен бирге Lush программалоо тилин жараткан.

== Алгач жашоосу ==
Лекун Париждин чет жакасындагы Сузи-су-Монморенси шаарында төрөлгөн. Анын аты адегенде Ле Кун деген эски бретон тилинен Ле Кунф деп жазылган жана Бреттаниянын түндүгүндөгү Гуингам аймагынан болгон. &quot;Янн&quot; &quot;Джон&quot; деген аттын бретон түрү болуп саналат.

== Билим алуусу ==
Ал 1983-жылы [https://en.wikipedia.org/wiki/Sorbonne_University ESIEE Парижден Инженердик дипломду] жана 1987-жылы Пьер жана Мари Кюри университетинде (азыркы Сорбонна университети) информатика боюнча докторлук даражасын алган, анын жүрүшүндө нейрон тармактары үчүн артка таралуу үйрөнүү алгоритминин алгачкы формасын сунуштаган.

== Жетишкендиктери жана сыйлыктары ==
Лекун АКШнын Улуттук илимдер академиясынын ,Улуттук инженердик академиясынын жана Франциянын Илимдер академиясынын мүчөсү&lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=https://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2021-nas-election.html |accessdate=2024-04-19 |archivedate=2023-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231204192431/https://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2021-nas-election.html}}&lt;/ref&gt;.

Ал 2016-жылы Мехико шаарындагы IPN, 2018-жылы EPFL
, 2021-жылы Кот-д'Азур университети, 2023-жылы Сиена университети жана ардактуу докторлук наамдарын алган. 2023-жылы Гонконг илим жана технология университетинен.

2014-жылы ал IEEE Neural Network Pioneer Award жана 2015-жылы PAMI Distinguished Research Award сыйлыгын алган.

2018-жылы ЛеКун Өнөр жай изилдөө институту (IRI) тарабынан түзүлгөн IRI медалы менен сыйланган.

2018-жылы ал Пенсильвания университети тарабынан берилген Гарольд Пендер сыйлыгын алган.

2019-жылы Америкалык жетишкендиктер академиясынын Алтын табак сыйлыгын алган.

2022-жылы ал Йошуа Бенджио, Джеффри Хинтон жана Демис Хассабис менен бирге &quot;Илимий изилдөө&quot; категориясында Астурия Принцессасы сыйлыгын алган.

2023-жылы Франциянын президенти аны Француз Ардактуу Легионунун Шевальери (Рыцары) кылды.

Давостогу Дүйнөлүк Экономикалык Форумдун (WEF) 2024-жылы, ал Global Swiss AI Award 2023 сыйлыгын алган.
Тюринг сыйлыгы

2018-жылы ЛеКун Тьюринг сыйлыгына ээ болуп, аны Йошуа Бенджио жана Джеффри Хинтон менен бөлүштү.

== Булактар ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:Арип боюнча инсандар]]
[[Категория:Арип боюнча илимпоздор]]</text>
      <sha1>f1m0ffhf3betty7mparzvrr1napsc21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иман Хелиф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134901</id>
    <revision>
      <id>653107</id>
      <parentid>598049</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13588" sha1="qh2xvakp249bny7g16odtxo9stvga1k" xml:space="preserve">{{Спортчу
 |ысымы                = Иман Хелиф
 |сүрөттү              = 
 |туурасы              = 
 |сүрөткө баяндама =
 |толук ысымы          = 
 |нукура ысымы         = 
 |төрөлгөндөгү ысымы   = 
 |лакап ысымдары       = 
 |жынысы               =
 |жарандыгы            = {{Өлкө желеги|Алжир}} 
 |чеберчилиги          = Бокс 
 |клубу                = 
 |төрөлгөн датасы      = 02.05.1999
 |төрөлгөн жери        = Тиарет, [[Алжир]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://super.kg/kabar/news/449075| title=Париж Олимпиадасында гендердик жаңжалды жараткан мушкер Иман Хелиф деген ким?| work=[[Super.kg]]| accessdate=03.08.2024}}&lt;/ref&gt; 
 |өлгөн датасы         = 
 |өлгөн жери           = 
 |карьерсындагы жылдар = 
 |иштөөчү бөлүгү       = 
 |машыктыруучу         = 
 |бою                  = 1.78 см
 |салмагы              = 66 кг
 |чини                 = 
 |медалдары            ='''Бокс''' 
{{турнир|Дүйнө чемпиондугу}}
{{медаль|Күмүш|Стамбул 2022|&lt;sub&gt;жеңил-орто салмакта&lt;/sub&gt;}}
{{турнир|Африка чемпиондугу}}
{{медаль|Алтын|Мапуту 2022|&lt;sub&gt;жеңил-орто салмакта&lt;/sub&gt;}}
 {{турнир|Жер Ортолук деңиз оюндары}}
{{медаль|Алтын|Оран 2022|&lt;sub&gt;жеңил-орто салмакта&lt;/sub&gt;}}
{{турнир|Араб оюндары}}
{{медаль|Алтын|Алжир 2023|&lt;sub&gt;жарым-орто салмакта&lt;/sub&gt;}}
}}

'''Иман Хелиф''' ({{Lang-ar|إيمان خليف|ʾĪmān Khalīf}}) —[[Алжир|Алжирлик]] спортчу, бокс боюнча спорт чебери. 2020 жана 2024-жылкы Олимпиада оюндарынын катышуучусу&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/boxing/athlete-profile-n1377669-khelif-imane.htm|title=Imane Khelif|date=|publisher=Olympics|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730110343/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/boxing/athlete-profile-n1377669-khelif-imane.htm|archive-date=30 July 2021|access-date=30 July 2021|url-status=dead|accessdate=2024-08-03|archivedate=2021-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210730110343/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/boxing/athlete-profile-n1377669-khelif-imane.htm}}&lt;/ref&gt;.

2022 жана 2023-жылдары эки көз карандысыз лаборатория тарабынан жынысын аныктоо сыноолорунан өтпөй калгандыктан, 2023-жылы эл аралык бокс ассоциациясы Хелифке аялдардын бокс боюнча мелдештерине катышууга тыюу салган&lt;ref name=&quot;statement&quot;&gt;{{cite web |author= |url=https://www.iba.sport/news/statement-made-by-the-international-boxing-association-regarding-athletes-disqualifications-in-world-boxing-championships-2023/ |title=Statement made by the International Boxing Association regarding Athletes Disqualifications in World Boxing Championships 2023 |publisher=Эл аралык бокс ассоциациясы|date=2024-07-31 |access-date=2024-08-02 |archive-date= |archive-url= |deadlink=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tass&quot;&gt;{{cite web |author= |url=https://tass.ru/sport/17370249 |title=IBA исключила из чемпионата мира спортсменов, которые пытались выдать себя за женщин |publisher=ТАСС |date=2023-03-25 |access-date=2024-08-02 |archive-date= |archive-url= |deadlink= }}&lt;/ref&gt;.Бирок эл аралык Олимпиада комитети (ЭОК) жана Paris Boxing Unit&lt;ref&gt;https://www.sportmk.ru/sports/2024/08/02/mok-i-paris-boxing-unit-podderzhali-provalivshikh-gendernyy-test-boksersh.html&lt;/ref&gt;, Эл аралык бокс ассоциациясынын чечиминен сырткары, спортчунун башка критерийлерин карап чыгып, Хелифке 2024-жылкы Олимпиада оюндарында аялдар арасындагы бокс боюнча мелдешке катышууга уруксат берген&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://olympics.com/ioc/news/joint-paris-2024-boxing-unit-ioc-statement|title=Joint Paris 2024 Boxing Unit/IOC Statement|website=International Olympic Committee|date=2 August 2024}}&lt;/ref&gt;. 

2024-жылкы Олимпиадада италиялык Анжела Карини жеңгенден кийин, спортчу трансгендер же интерсекс деген ырасталбаган айыптоолордон улам интернетте куугунтукка кабылган&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Olympic boxing controversy sparks debate: Is gender eligibility testing in sports fair or flawed?|author=Tanner Stening|url=https://news.northeastern.edu/2024/08/02/olympics-boxing-controversy-gender-eligibility-testing/|website=Northeastern Global News|date=2 August 2024|access-date=2024-08-03}}&lt;/ref&gt;.

== Өмүр баяны  ==
Иман Хелиф 1999-жылы 2-майда Алжирдин түндүк-батышындагы Тиарет провинциясында туулган. Балалыгы айылда өткөн. Ал айылдык балдар менен чогуу футбол ойноп жүрүп, кийин бокс менен алектенүүгө киришкен. Машыгуу үчүн коңшу айылга барууга туура келип, автобустун жол акысына темир калдыктарын сатып акча кылган&lt;ref name=&quot;UNICEF&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.unicef.org/algeria/en/stories/top-female-boxer-imane-khelif-dreams-gold-inspire-young-people|title=A top female boxer, Imane Khelif, dreams of gold to inspire young people|author=Ayisi|first=Ruth|website=[[UNICEF]]|date=8 March 2024|access-date=1 August 2024}}&lt;/ref&gt;. Атасы анын бокс менен алектенүүсүнө каршы болуп келген&lt;ref name=&quot;BBC2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/olympics/articles/crgmyv9my0do|title=Paris 2024: Algeria condemn 'baseless attacks' on boxer|lang=en|website=BBC Sport|date=2024-07-31|accessdate=2024-08-01}}&lt;/ref&gt;.

2018-жылы кыз-келиндер арасындагы бокс боюнча Дүйнө чемпиондугунда Хелиф биринчи раундда казакстандык Карина Ибрагимовадан утулуп, 17-орунга ээ болгон&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iba.sport/wp-content/uploads/2018/11/C75WW60.pdf_0.pdf|title=AIBA Women's World Boxing Championships 2018 Women's Light (57-60kg) Draw Sheet|website=Association Internationale de Boxe Amateur|date=24 November 2018|accessdate=1 August 2024}}&lt;/ref&gt;. Ал эми 2019-жылы дүйнө чемпиондугунда орусиялык Наталья Шадринадан утулуп калгандан кийин 33- орунга ээ болгон&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iba.sport/wp-content/uploads/2019/10/C75WW60.pdf_0.pdf_1.pdf_2.pdf_3.pdf_4.pdf|title=AIBA Women's World Boxing Championships 2019 Women's Light W60 kg Draw Sheet|website=Association Internationale de Boxe Amateur|date=13 October 2019|accessdate=1 August 2024}}&lt;/ref&gt;.

2020-жылкы Жайкы Олимпиада оюндарында жеңил салмактагы аялдар арасында Алжирдин атынан чыгып, чейрек финалда ирландиялык Келли Харрингтондон жеңилип калган&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Harrington guaranteed medal after reaching -60kg semis|url=https://www.bbc.com/sport/av/olympics/58068888|website=BBC Sport|date=3 August 2021|accessdate=1 April 2023|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rte.ie/sport/olympics/2021/0803/1238700-tokyo-2020-harrington-guarantees-medal-with-khelif-win/|title=Tokyo 2020: Harrington guarantees medal with Khelif win|website=RTÉ|date=3 August 2021|accessdate=1 August 2024}}&lt;/ref&gt;.
2022-жылы Дүйнө чемпиондугунда Хелиф нидерланддык Челси Хейненди жеңип, финалга чыккан алгачкы алжирлик мушкер болуп калган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.inter-lignes.com/imane-khelif-en-finale-des-mondiaux-de-boxe-historique/|title=Imane Khelif en finale des Mondiaux de boxe: Historique !|author=Bachir|first=Kenza|website=Interlignes|date=18 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520161330/https://www.inter-lignes.com/imane-khelif-en-finale-des-mondiaux-de-boxe-historique/|archive-date=20 May 2022|accessdate=18 May 2022|url-status=dead|archivedate=2022-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220520161330/https://www.inter-lignes.com/imane-khelif-en-finale-des-mondiaux-de-boxe-historique/}}&lt;/ref&gt;. Андан соң финалда ирландиялык Эми Бродхерсттен жеңилип, экинчи орунду алган&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Le Président Tebboune félicite Imane Khelif, sacrée vice-championne du monde de boxe|url=https://www.elmoudjahid.dz/fr/info-en-continu/le-president-tebboune-felicite-imane-khelif-sacree-vice-championne-du-monde-de-boxe-24875|website=El Moudjahid]ю|date=20 May 2022|accessdate=1 August 2024|language=FR|archivedate=2023-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404152504/https://www.elmoudjahid.dz/fr/info-en-continu/le-president-tebboune-felicite-imane-khelif-sacree-vice-championne-du-monde-de-boxe-24875}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rte.ie/sport/boxing/2024/0801/1463019-boxer-at-the-centre-of-gender-row-wins-fight-in-seconds/|title=Boxer in gender row Khelif wins fight in 46 seconds|website=RTÉ|date=1 August 2024|accessdate=1 August 2024}}&lt;/ref&gt;. Ошол жылдын аягында Хелиф Жер ортолук деңиз, Араб оюндарында жана бокс боюнча Африка чемпиондугунда алтын утуп алган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.dz/sport/142273-jm-boxe-resultats-des-finales|title=JM/Boxe: résultats des finales|lang=fr|website=Algérie Presse Service|date=2 July 2022|accessdate=2 August 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://afbc-boxing.com/wp-content/uploads/2022/09/Medal-table-AFBC-Boxing-Championships-sept-2022-Maputo.pdf|title=Championnats d’Afrique de Boxe amateur 2022|language=fr|website=African Boxing Confederation|format=pdf|accessdate=2 August 2024}}&lt;/ref&gt;.
2023-жылдын март айында ал кайрадан кыз-келиндер арасындагы бокс боюнча дүйнөлүк чемпиондуктун финалына чыккан. Бирок алтын үчүн мелдешке аз калганда тандоо критерийлерине жооп бере албаганы үчүн
дисквалификацияланган.

Хелиф медициналык себептерден улам чемпиондукка катышуу укугунан ажыратылып, бул анын организминдеги тестостерондун жогорку деңгээлде болушу менен байланыштуу экени айтылган&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=https://tass.ru/sport/17370249 |title=IBA исключила из чемпионата мира спортсменов, которые пытались выдать себя за женщин |publisher=ТАСС |date=2023-03-25 |accessdate=2024-08-02 |archive-date= |archive-url= |deadlink= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/sports/olympics/2024/08/01/imane-khelif-algerian-boxer-gender-paris-olympics/|title=Olympic boxer who faced gender-eligibility claim wins, igniting outcry|author=Carpenter|first=Les|website=Washington Post|accessdate=2 August 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;&gt;{{Cite news|title=Boxers who failed gender tests at world championships cleared to compete at Olympics|author=Ingle|first=Sean|url=https://www.theguardian.com/sport/article/2024/jul/29/boxers-who-failed-gender-tests-at-world-championships-cleared-to-compete-at-olympics|website=The Guardian|date=30 July 2024|accessdate=30 July 2024}}&lt;/ref&gt;.
Италиялык эндокринолог Жанлука Аймареттинин айтымында, кээ бир сейрек патологиялык учурлар бар. Анда XY хромосомасы аялда пайда болушу ыктымал жана Хелиф &quot;жыныстык дифференциациянын бузулушуна кабылган тубаса оору менен төрөлүшү мүмкүн&quot; деген божомолду айткан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/olimpiadi/discipline/pugilato/01-08-2024/imane-khelif-perche-ha-il-cromosoma-xy-e-quale-e-la-differenza-tra-intersex-e-transgender.shtml|title=Caso Khelif, il medico: &quot;Non è transgender. L'ok del Cio va rispettato: non arriva su basi ideologiche&quot;|language=it|author=Palma|first=Francesco|website=La Gazzetta dello Sport|date=1 August 2024|accessdate=2 August 2024}}&lt;/ref&gt;.
== Булактар  ==
{{Булактар}}

[[Категория:Алжирда төрөлгөндөр]]</text>
      <sha1>qh2xvakp249bny7g16odtxo9stvga1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Троллейбус системасы/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>134937</id>
    <revision>
      <id>653198</id>
      <parentid>489600</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>653198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4704" sha1="3a1y5afyzaurnyh3cvh5xno5gxfdtw3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{docpage}}&lt;/noinclude&gt;
== Көчүрүүгө камылга ==
&lt;pre&gt;
{{Троллейбус системасы

| Аталышы                          =
| Расмий аталышы                   =
| Сүрөт                            =
| Сүрөткө баяндама                 =
| Өлкө                             =
| Жайгашкан жери                   =
| Ачылган датасы                   =
| Жабылган датасы                  =
| Менчик ээси                      =
| Уюштуруучу                       =
| Оператору                        =
| Жүргүнчүлөрдүн бир күндүк саны   =
| Жүргүнчүлөрдүн бир жылдык саны   =
| Жол кире акысы                   =
| Сайты                            =
&lt;!--Троллейбустардын курамы--&gt;
| Каттамдардын саны                =
| Аялдамалардын саны               =
| Тармактын узундугу               =
| Каттамдардын узундугу            =
&lt;!--Троллейбустардын курамы--&gt;
| Троллейбустардын саны            =
| Троллейбустардын негизги түрлөрү =
| Троллейбус парктарынын саны      =
| Викиказына                       =
}}
&lt;/pre&gt;
== Колдонуу мисалы ==
{{Троллейбус системасы

| Аталышы                          = Нарын троллейбусу
| Расмий аталышы                   = 
| Сүрөт                            = Naryn-ZiU-9-1532-01.jpg
| Сүрөткө баяндама                 = 
| Өлкө                             = Кыргызстан
| Жайгашкан жери                   = [[Нарын]]
| Ачылган датасы                   = [[30-декабрь]] [[1994-жыл]]
| Жабылган датасы                  = 
| Менчик ээси                      = «Троллейбус» МИ
| Уюштуруучу                       = 
| Оператору                        = 
| Жүргүнчүлөрдүн бир күндүк саны   = 
| Жүргүнчүлөрдүн бир жылдык саны   = 
| Жол кире акысы                   = [[Беш сом|5 сом]]
| Сайты                            = 
&lt;!--Троллейбустардын курамы--&gt;
| Каттамдардын саны                = 1
| Аялдамалардын саны               = 
| Тармактын узундугу               = 13,7 км
| Каттамдардын узундугу            = 6,7 км
&lt;!--Троллейбустардын курамы--&gt;
| Троллейбустардын саны            = 5
| Троллейбустардын негизги түрлөрү = ЗиУ-682Г-018
| Троллейбус парктарынын саны      = 1
| Викиказына                       = Category:Trolleybuses in Naryn
}}
&lt;pre&gt;
{{Троллейбус системасы

| Аталышы                          = Нарын троллейбусу
| Расмий аталышы                   = 
| Сүрөт                            = Naryn-ZiU-9-1532-01.jpg
| Сүрөткө баяндама                 = 
| Өлкө                             = Кыргызстан
| Жайгашкан жери                   = [[Нарын]]
| Ачылган датасы                   = [[30-декабрь]] [[1994-жыл]]
| Жабылган датасы                  = 
| Менчик ээси                      = «Троллейбус» МИ
| Уюштуруучу                       = 
| Оператору                        = 
| Жүргүнчүлөрдүн бир күндүк саны   = 
| Жүргүнчүлөрдүн бир жылдык саны   = 
| Жол кире акысы                   = [[Беш сом|5 сом]]
| Сайты                            = 
&lt;!--Троллейбустардын курамы--&gt;
| Каттамдардын саны                = 1
| Аялдамалардын саны               = 
| Тармактын узундугу               = 13,7 км
| Каттамдардын узундугу            = 6,7 км
&lt;!--Троллейбустардын курамы--&gt;
| Троллейбустардын саны            = 5
| Троллейбустардын негизги түрлөрү = ЗиУ-682Г-018
| Троллейбус парктарынын саны      = 1
| Викиказына                       = Category:Trolleybuses in Naryn
}}
&lt;/pre&gt;</text>
      <sha1>3a1y5afyzaurnyh3cvh5xno5gxfdtw3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кожолу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135160</id>
    <revision>
      <id>653126</id>
      <parentid>568693</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T00:11:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7441" sha1="h46n4tpp9cmrcj8lpun6nafifwzfdia" xml:space="preserve">{{ОЖ|статус=Город|герб=|lat_deg=42|lat_min=24|lat_sec=|lon_deg=59|lon_min=26|lon_sec=|район=Кожолу району|агломерация=|этнохороним=|DST=|кыргызча аталышы=Кожолу|облус=Каракалпакстан|облус түрү=Автономиялык республикасы|район түрү=Району|сүрөт=Железнодорожная_станиця_Ходжейли_5537034.jpeg}}'''Кожолу'''{{Булагы жок}}, ошондой эле '''Хожайли'''{{Булагы жок}} ({{Lang-uz|Xoʻjayli}}, {{Lang-kaa|Xojeli, Хожели}}) — [[Каракалпакстан Республикасы|Каракалпакстандагы]] [[шаар]], Кожолу районунун административдик борбору.

Шаардык Водник поселогу Кожолу шаарына баш ийет.

== Этимологиясы ==
'''Кожолу''' — шаардын кыргызча аты&lt;ref&gt;«Атлас мира» — М.: ПКО «Картография» Федерального агентства геодезии и картографии Министерства транспорта Российской федерации: Издательство Оникс, 2007 ISBN 5-85120-243-2 (картография)&lt;/ref&gt;. Өзбекстандын мамлекеттик бийлик органдарынын сайтынын тексттеринде '''Хужайли''' варианты да колдонулат.

Шаардын аталышы лексикалык котормодо кожо уругунун трактатын билдирет.

Шаарда Миздахкан короосу бар, анын күмбөзүндө Орто Азиялык уламыштары боюнча биринчи адам [[Адам|Адамдын]] сөөгү коюлган &lt;ref&gt;[http://www.centrasia.ru/newsA.php4?st=1151556960 «Тайны города огнепоклонников Мазды. Репортаж из узбекского Ходжейли»]{{Недоступная ссылка}}&lt;/ref&gt; .

== Тарыхы ==
Кожолу (Кожо-Эли) шаарынын тарыхы азырынча атайын изилдене элек. П. П. Ивановдун, М. Юлдашевдин, А. Садыковдун, Я. Гулямова, С. К. Камалова, Ю. Брегел, О. Жалилова, В. Н. Ягодина, М. Мамбетуллаева, Т. Ходжаев, Г. Ходжаниязов, М. Ш. Кыдырниязова, М. Туребекова, Х. Эсбергенов, О. Юсупов, башка тарыхчы-археологдор Хожейлинин тарыхынын жана маданиятынын ар кандай аспектилерин чагылдырышты.

Буга байланыштуу 500 жылдан ашык убакыт бою Аму-Дарыянын сол жээгинде көптөгөн тарыхый, социалдык, маданий жана саясий окуялардын чордону болгон Кожолу шаарынын өткөн жашоосуна тиешелүү архивдик материалдар, негизги базарлардын бири болгон. [[Каракалпактар|Каракалпактардын]], казактардын, түркмөндөрдүн жана хорезм езбектеринин зор кызыгуусун туудурат.

Өткөн кылымдарда европалык жана орус соодагерлери, элчилери, саякатчылары жана түрк таануучулары барган Кожолу шаары тууралуу баалуу маалыматтар Санкт-Петербург, Маскөө, Орунбор, Астархан, Ташкен, Кыйба шаарларынын архивдеринде, ошондой эле ЦАРКнын архивдик материалдары, ЦГА Ташауз областы, Өзбекстан Республикасынын Борбордук мамлекеттик администрациясы.

17-кылымдан баштап өздөрүн Жакып пайгамбар менен Кожо Акмат Ясауинин урпактары деп эсептеген кожо уруусунан чыккан адамдар Хива элчилигине активдүү аралаша башташкан.

== Географиясы ==
Шаар республиканын борбору [[Нүкүс]] шаарынан 10 км батыш тарапта жайгашкан жана аны [[Аму-Дарыя|Аму-Дарыядагы]] автожол көпүрөсү туташтырат. Аму-Дарыядагы искеле шаардын борборунан 11 км чыгыш тарапта жайгашкан.

Түркмөнабат — Макат линиясындагы темир жол станциясы. Жүрүктөр [[Коңурат (Каракалпакстан)|Коңурат]] - [[Ташкен]], [[Волгоград]] - Ташкен багыттары боюнча өтөт.

Жалпы Кожолунун аймагында жана анын айланасында айылдар: Арка, Сурым, Найман айылы, Шор айылы, Колап айылы, Сарышырык, Бозхаули, Байногой, Наймантөбө ж.б.

== Экономикасы ==
Шаарда туз заводу, текстил комбинаты, асфальт-кыш заводу, пахта заводу, пахта майы заводу, тамак-аш комбинаттары бар&lt;ref name=&quot;slovar91&quot;&gt;«Современный толковый словарь»: изд. «Большая советская энциклопедия», 1997 год.&lt;/ref&gt;.

== Калкы ==
Кожолу — калкынын саны боюнча Каракалпакстанда Нүкүстөн кийинки 2 - жана [[Өзбекстан|Өзбекстанда]] 16 - шаар&lt;ref name=&quot;wg&quot; /&gt;. Калкы 104589 киши (2009)&lt;ref name=&quot;wg&quot;&gt;[http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=1196882116&amp;men=gcis&amp;lng=de&amp;dat=32&amp;geo=-225&amp;srt=npan&amp;col=aohdq&amp;pt=c&amp;va=x World Gazetteer: Usbekistan — die wichtigsten Städte] {{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: 1em solid white&quot;
|'''Жыл'''
| 1974
| 1991
| 2009
|-
| '''Калкы, миң адам'''
| 40
| 61,2&lt;ref name=&quot;slovar91&quot;&gt;«Современный толковый словарь»: изд. «Большая советская энциклопедия», 1997 год.&lt;/ref&gt;
| 104.6
|}

== Белгилүү тургундары ==

* '''Суньят Рахматуллин''' (1934 -2008) — суу чаңгысы боюнча кеңештик машыктыруучу, инженер.
* '''Абдулла Кадырбаев''' (1926-1979) — Каракалпак АКСРинин элдик контролдоо комитетинин төрагасы.
* '''Алишер Авезбаев''' (1971-ж. т.) — бокс боюнча Жапонияда өткөн Азия оюндарынын чемпиону (1994).

== Булактар ==
{{Булактар}}
[[Категория:Каракалпакстан шаарлары]]</text>
      <sha1>h46n4tpp9cmrcj8lpun6nafifwzfdia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канг Есео</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135987</id>
    <revision>
      <id>653114</id>
      <parentid>601263</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:44:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20233" sha1="9u811mb88y6l3j6du935ioe4vhbr424" xml:space="preserve">{{Музыкант|Туулган датасы=22.08.2005|Активдүү жылдары=2010-азыркы учурда|Кесиптери=[[ырчы]] {{•}} [[актёр]]|Аспаптары=[[Вокал]]|Кызматташтык=[[Kep1er]]&lt;br/&gt;
[[Girls Planet 999]]&lt;br/&gt;
[[CutieL]]&lt;br/&gt;
[[Busters]]|Туулган жери=[[Инчхон]], [[Түштүк Корея]]|Нукура ысымы=강예서}}
'''Канг Есео''' ([[Корей тили|корейче]]: 강예서, 22-август, 2005-жыл) &quot;Yeseo 143 Entertainment&quot; деген ат менен белгилүү, [[Түштүк Корея|түштүк корея]]лык [[ырчы]] жана [[актёр]]. 2021-жылы ал &quot;Mnet&quot;тин &quot;[[Girls Planet 999]]&quot; реалити-шоусунда 6-орунга ээ болуу менен &quot;[[Kep1er]]&quot;де дебют кылууга укуктуу болду. &quot;[[Busters]]&quot; кыздар тобунун жана &quot;[[CutieL]]&quot; балдар тобунун мурунку мүчөсү Приттидин дебюттук мүчөсү болгон. Есео актёрдук карьерасын 2010-жылы MBC телеканалынын &quot;Golden fish&quot; драмасында экинчи пландагы ролдон баштаган&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://koreanmag.com/yeseo-kep1er-profile/ | title = Yeseo (예서) – Kep1er, Profile, Early Life, Career, Net Worth &amp; Facts | erişimtarihi = 19 Nisan 2022 | date = 28.03.2022 | lang = en-US | work = Korean Mag | name = Prashant | surname = Chudaali | accessdate = 2024-12-19 | archivedate = 2024-12-20 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20241220035300/https://koreanmag.com/yeseo-kep1er-profile/ }}&lt;/ref&gt;.

== Карьера ==
=== 2010-2020: Карьеранын алгачкы башталышы, &quot;Busters&quot; менен дебют ===
Есео актёрдук карьерасын 2010-жылы &quot;MBC&quot;нин &quot;Golden fish&quot; драмасында экинчи пландагы ролдон баштап, ошондой эле &quot;[[CutieL]]&quot; балдар тобунун мүчөсү болгон&lt;ref name=&quot;goldenfish&quot;&gt;{{Cite web | surname = Kim | name = Yoo-kyoung | date = 12.06.2010 | url = https://www.newsen.com/news_view.php?uid=201006112114431001 | başlık = '황금물고기' 이태곤, 소유진과 결혼 위해 프러포즈만 4번 | title = &quot;Golden Fish&quot; Lee Tae-gon, proposed 4 times to marry So Yu-jin. | website = Newsen | lang = ko | accessdate = 2.01.2022 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20220102013857/https://www.newsen.com/news_view.php?uid=201006112114431001 | archivedate = 2.01.2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cutiel&quot;&gt;{{Cite web|yazar=Living Economy Team|date=31.12.2010|url=https://news.naver.com/main/read.naver?mode=LSD∣=sec&amp;sid1=103&amp;oid=109&amp;aid=0002167078|başlık='웃어요 엄마' 아역 강예서, 큐티엘 공연|title=&quot;Smile, mom.&quot; Child actor Kang Ye-seo, CutieL's performance.|website=OSEN|with=Naver|lang=ko|accessdate=31.12.2021|archivedate=31.12.2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211231034554/https://news.naver.com/main/read.naver?mode=LSD∣=sec&amp;sid1=103&amp;oid=109&amp;aid=0002167078}}&lt;/ref&gt;. 2013-жылы &quot;Miracle in cell №7&quot; тасмасында Чой Джи Ён ролу аркылуу популярдуу Сейлор Мун рюкзактары менен таанымал боло баштаган. Кийинчерээк ал 20га жакын сериалга тартылган.

Есео январдын аягында Минджунгдун ордуна &quot;[[Busters]]&quot;тин жаңы мүчөсү болду&lt;ref&gt;{{Cite web | surname = Kwak | name = Min-gu | date = 2.02.2019 | url = http://news.heraldcorp.com/culture/view.php?ud=201902011209450702806_1 | başlık = 버스터즈, 새 멤버 '예서' 합류…청순+애교 갖춘 '10년차 아역 배우' | çeviribaşlık = Busters, new member joined &quot;Yeseo&quot;... Innocent and cute. &quot;10th year child actor&quot;. | website = Herald Business | lang = ko | accessdate = 31.12.2021 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20211231040208/http://news.heraldcorp.com/culture/view.php?ud=201902011209450702806_1 | archivedate = 31.12.2021}}&lt;/ref&gt;. Алар 2019-жылы 31-июлда дебюттук EPлери &quot;Pinky Promise&quot; менен чыгышкан&lt;ref&gt;{{Cite web | surname = Lee | name = Seung-rok | date = 31.12.2019 | url = http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201907311519321448 | başlık = 버스터즈 &quot;엄청 떨리지만, 신곡 '핑키 프로미스'로 컴백해 행복해&quot; | title = Busters. &quot;We're so nervous, but we're happy to be back with our new song, &quot;Pinky Promise&quot;. | website = My Daily | lang = ko | accessdate = 31.12.2021 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20211231040208/http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201907311519321448 | archivedate = 31.12.2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | surname = Choi | name = Ji-eun | date = 6.12.2020 | url = http://www.topdaily.kr/news/articleView.html?idxno=72098 | başlık = 걸그룹 '버스터즈' 지수X예서X채연, 가수 활동 마무리... 팀 재정비 한다 | title = Jisoo X Yeseo X Chaeyeon of the girl group &quot;Busters&quot; will wrap up their activities as singers... The team is reorganizing. | website = Top Daily | lang = ko | accessdate = 31.12.2021 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20200925055349/http://www.topdaily.kr/news/articleView.html?idxno=72098 | archivedate = 25.09.2020}}&lt;/ref&gt;. 2020-жылдын 6-августунда Есео актёрдук жана башка иш-аракеттерди улантуу үчүн топтон кетти.

=== 2021-жылдан азыркыга чейин: &quot;Girls Planet 999&quot;, &quot;Kep1er&quot; ===
[[Файл:Kang Ye-seo at the Kep1er 'DOUBLAST' press conference on June 20, 2022.jpg|right|thumb|Есео, 2022-жыл]]

2021-жылдын 18-июлунда Есео &quot;Mnet&quot;тин аман калуу программасы болгон &quot;Girls Planet 999&quot;да &quot;[[Kep1er]]&quot;дин мүчөсү [[Маширо Сакамото]] менен &quot;143 Entertainment&quot; компаниясынын катышуучусу катары жарыяланган&lt;ref&gt;{{Cite web | surname = Choi | name = Na-young | date = 19.08.2021 | url = http://osen.mt.co.kr/article/G1111637793 | title = '걸스플래닛' 강예서, 정국 닮은꼴? 알고보니 '7번방의 선물' 아역 | çeviribaşlık = &quot;Girls Planet&quot; Kang Ye-seo, Jung-kook look-alike? It turned out to be a child actor in &quot;Miracle in Cell No. 7&quot;. | website = OSEN | lang = ko | accessdate = 31.12.2021 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20211231040207/http://osen.mt.co.kr/article/G1111637793 | archivedate= 31.12.2021}}&lt;/ref&gt;. 2021-жылдын 22-октябрында 770 561 упай менен акыркы эпизоддо 6-орунга ээ болуп, &quot;Kep1er&quot; мүчөсү болду&lt;ref&gt;{{Cite web | surname = Kim | name = Hyun-sik | date = 22.10.2021 | url = https://www.edaily.co.kr/news/read?newsId=02433766629215544&amp;mediaCodeNo=258 | title = 김채현 1위…'걸스플래닛' 9인조 걸그룹 '케플러' 결성 | title2 = Kim Chae-hyun won 1st place... &quot;Girls Planet&quot; 9-member girl group &quot;Kepler&quot; is formed. | website = Edaily | lang = ko | accessdate = 22.10.2021 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20211022165043/https://www.edaily.co.kr/news/read?newsId=02433766629215544&amp;mediaCodeNo=258 |archivedate= 22.10.2021 }}&lt;/ref&gt;.

2022-жылдын 3-январында биринчи EPлери &quot;First Impact&quot; чыгуу менен &quot;Kep1er&quot;дин бир мүчөсү болуп расмий түрдө дебют жасады&lt;ref&gt;{{Cite web | soyadı = Lee | name = Seul | date = 3.01.2022 | url = https://www.xportsnews.com/article/1519710 | başlık = '걸스플래닛' 케플러, 오늘(3일) 가요계 출격…'퍼스트 임팩트' 발매 | title = &quot;Girls Planet&quot; Kep1er will be on the K-pop scene today (3rd). Release of &quot;First Impact&quot;. | website = Xports News | lang = ko | accessdate = 4.01.2022 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20220104020243/https://www.xportsnews.com/article/1519710 | archivedate = 4.12.2022}}&lt;/ref&gt;.

== Фильмография ==
=== Фильм ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Жыл
! scope=&quot;col&quot; | Аты
! scope=&quot;col&quot; | Роль
! scope=&quot;col&quot; | Кошумча 
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Булактар
|-
! scope=&quot;row&quot; | 2012
| ''Fighting Family''
| The Seahorse Family
| 
| style=&quot;text-align:center&quot; | 
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;2&quot; | 2013
| ''[[Miracle in Cell No. 7]]''
| Choi Ji-yeon
| 
| style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|last=Sunwoo|first=Carla|title=Actor, actress take to their roles|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2966438|work=[[Korea JoongAng Daily]]|access-date=February 1, 2013|date=February 1, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204050429/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2966438|archive-date=February 4, 2013|url-status=usurped|accessdate=2024-12-19|archivedate=2013-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130204050429/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2966438}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=An|first=So-hyoun|title=Interview: Ryu Seung Ryong Says He Gained Respect from His Wife with ′The Gift of Room 7′|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=28706|archive-url=https://archive.today/20130506000150/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=28706|url-status=dead|archive-date=May 6, 2013|work=enewsWorld|publisher=CJ E&amp;M|access-date=February 9, 2013|date=February 8, 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''Sprout''
| Yeseo
| 
| style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|date=March 3, 2014|title=꼬마 '보리'의 모험, 어떻게 베를린을 사로잡았나|url=http://www.ohmynews.com/nws_web/view/at_pg.aspx?CNTN_CD=A0001964236|access-date=October 9, 2021|website=[[OhmyNews]]|language=ko|archive-date=October 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191019075258/http://www.ohmynews.com/nws_web/view/at_pg.aspx?CNTN_CD=A0001964236|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | 2014
| ''Forgive Me''
| young Min-ji
| 
| style=&quot;text-align:center&quot; | 
|-
! scope=&quot;row&quot; | 2017
| ''[[One Step (фильм)|One Step]]''
| young Si-hyun
| 
| style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;ref name=&quot;yg&quot;&gt;{{cite web|title=DARA acts for Korean version of &quot;Begin Again&quot;... First title role in Korean movie|url=http://www.yg-life.com/archives/53484?lang=en|website=YG Life|access-date=May 24, 2016|archive-date=July 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150726155750/http://www.yg-life.com/archives/53484?lang=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2015/07/2ne1s-dara-cast-as-lead-in-movie-deemed-koreas-version-of-begin-again-spica-likely-to-join|title=2NE1's Dara cast as lead in movie deemed Korea's version of 'Begin Again'|last=|first=|publisher=[[Allkpop]]|access-date=|archive-date=July 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150727001313/http://www.allkpop.com/article/2015/07/2ne1s-dara-cast-as-lead-in-movie-deemed-koreas-version-of-begin-again-spica-likely-to-join|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|}

=== Телевизиондук сериал ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Жыл
! scope=&quot;col&quot; | Аты
! scope=&quot;col&quot; | Роль
! scope=&quot;col&quot; | Кошумча 
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Булактар
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;2&quot; | 2010
| ''[[Golden Fish (TV series)|Golden Fish]]''
| Moon Seo-yeon
| 
| style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;ref name=&quot;goldenfish&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Kim|first=Yoo-kyoung|date=May 12, 2010|url=https://www.newsen.com/news_view.php?uid=201005112304221001|title='황금물고기' 키스신 빈번한 이유는? 이태곤 7회에 3번|trans-title=Why is the kiss scene in &quot;Golden Fish&quot; so frequent? Lee Tae-gon, three times in episode seven.|website=Newsen|language=ko|access-date=January 2, 2022|archive-date=January 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102013913/https://www.newsen.com/news_view.php?uid=201005112304221001|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[Smile, Mom]]''
| Shin Yoo-ra
|
| style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;ref name=&quot;cutiel&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Park|first=Ah-reum|date=February 1, 2011|url=https://www.newsen.com/news_view.php?uid=201102011043121001|title=아역 강예서 &quot;28살 연상 이태곤과 결혼하고싶어&quot; 깜짝고백|trans-title=Child actor Kang Ye-seo. &quot;I want to marry Lee Tae-gon, 28 years older.&quot; Surprise confession.|website=Newsen|language=ko|access-date=January 2, 2022|archive-date=January 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102013859/https://www.newsen.com/news_view.php?uid=201102011043121001|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;3&quot; | 2011
| ''[[Brain (TV series)|Brain]]''
| Choi Ryu-bi
| Колдоо ролу
| style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|last=Noh|first=Hyun-gi|title=Medical dramas making comeback to small screen|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2012/07/148_98411.html|work=[[The Korea Times]]|access-date=November 18, 2012|date=November 9, 2011|archive-date=March 11, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140311152700/http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2012/07/148_98411.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jin|first=Young-ju|title=Medical Drama ''Brain'' to Realize Perfect World of Medical Specialist|url=http://english.kbs.co.kr/hallyu/gallery_view.html?No=1198|work=KBS Global|date=November 14, 2011|access-date=November 23, 2012|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304062900/http://english.kbs.co.kr/hallyu/gallery_view.html?No=1198|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[KBS Drama Special|Men Cry]]''
| Lim Ju-hee
| 
| style=&quot;text-align:center&quot; | 
|-
| ''Duet''
| Han Joon-hwi
| 
| style=&quot;text-align:center&quot; | 
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;3&quot; | 2012
| ''The Korean Peninsula''
| Im Jin-jae
| 
| style=&quot;text-align:center&quot; | 
|-
| ''[[Angel's Choice]]''
| Yoo-ran and Sang-ho's daughter
| 
| style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|title=Angel's Choice|url=http://content.mbc.co.kr/program/drama/2599361_64285.html|website=MBC Global Media|publisher=MBC&amp;iMBC|access-date=January 29, 2019|archive-date=April 30, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180430112536/http://content.mbc.co.kr/program/drama/2599361_64285.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[Dream of the Emperor]]''
| Young Princess Yeon-hwa
| 
| style=&quot;text-align:center&quot; | 
|-
! scope=&quot;row&quot; | 2013
| ''[[Flower of Revenge]]''
| Yoo Ye-ji
| 
| style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|title=Flower of Revenge|url=http://www.jtbcworldwide.com/script/detail?pgmMstSeq=179|website=JTBC worldwide|access-date=December 17, 2017|language=en|archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119235442/http://www.jtbcworldwide.com/script/detail?pgmMstSeq=179|url-status=dead|accessdate=2024-12-19|archivedate=2018-01-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180119235442/http://www.jtbcworldwide.com/script/detail?pgmMstSeq=179}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | 2017
| ''Ancient Beast''
| Song Ha-eun
| 
| style=&quot;text-align:center&quot; | 
|-
! scope=&quot;row&quot; | 2019
| ''[[Abyss (TV series)|Abyss]]''
| young Jang Hee-jin and young Oh Su-jin
| 
| style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|last1=Park|first1=So-young|url=http://www.osen.co.kr/article/G1111063234|date=January 11, 2019|work=Osen|title=tvN, 상반기 드라마 라인업 후끈..이종석 이나영에 송중기까지 '지상파 압도'|language=ko|access-date=March 15, 2019|archive-date=April 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430083827/http://www.osen.co.kr/article/G1111063234|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ahn|first=Tae-hyun|url=http://pop.heraldcorp.com/view.php?ud=201902110829053450024_1|date=February 11, 2019|work=[[Herald Corporation]]|title='어비스' 박보영X안효섭, 출연...영혼 부활 커플로 만난다[공식]|language=ko|access-date=March 15, 2019|archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331234114/http://pop.heraldcorp.com/view.php?ud=201902110829053450024_1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/Article.aspx?aid=3062648|title='Abyss' cast excited by show's script|date=May 4, 2018|website=[[Korea JoongAng Daily]]|access-date=October 9, 2021|archive-date=May 20, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190520111214/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/Article.aspx?aid=3062648|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | 2020
| ''[[Diary of a Prosecutor]]''
| Yang Eun-jung
| 
| style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|title=''Diary of a Prosecutor'' [Title in the URL]|url=https://tv.jtbc.joins.com/diaryofaprosecutor|website=[[JTBC]]|access-date=December 1, 2019|archive-date=November 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191108170440/https://tv.jtbc.joins.com/diaryofaprosecutor|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;2&quot; | 2021
| ''[[Cheat on Me If You Can]]''
| Park Yeo-ju
| 
| style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|title=국내 UHD 프로그램 KBS|url=http://uhdkorea.org/category/domestic-uhd-program/kbs/?cat_paged=1|website=UHD Korea|quote=드라마 스페셜 2020|access-date=October 9, 2021|archive-date=October 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005090701/http://uhdkorea.org/category/domestic-uhd-program/kbs/?cat_paged=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=지상파 UHD 방송이란|url=http://uhdkorea.org/%ec%a7%80%ec%83%81%ed%8c%8c-uhd-%eb%b0%a9%ec%86%a1/%ec%a7%80%ec%83%81%ed%8c%8cuhd%eb%b0%a9%ec%86%a1%ec%9d%b4%eb%9e%80/|website=UHD Korea|quote=구분 UHD TV 비디오 3,840 X 2,160 4K UHD (TV)|access-date=October 9, 2021|archive-date=December 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202032917/http://uhdkorea.org/%EC%A7%80%EC%83%81%ED%8C%8C-uhd-%EB%B0%A9%EC%86%A1/%EC%A7%80%EC%83%81%ED%8C%8Cuhd%EB%B0%A9%EC%86%A1%EC%9D%B4%EB%9E%80/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[Bossam: Steal the Fate]]''
| Kim Hye-yoon
| 
| style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;ref name=&quot;han&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.hancinema.net/korean_drama_Bossam_2pSteal_the_Fate.php|title=Bossam: Steal the Fate - 2021|website=[[HanCinema]]|access-date=March 18, 2021|archive-date=March 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310193643/https://www.hancinema.net/korean_drama_Bossam_2pSteal_the_Fate.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/tvbrand/article/109/0004371316?dssid=17572892|title=수염 난 정일우♥︎사극 도전 권유리..'보쌈-운명을 훔치다' 5월 첫방 [공식]|trans-title=Jung Il-woo with a beard ♥︎ historical drama challenge Kwon Yu-ri..' Bossam-Steal Destiny' First room in May [Official]|author=Park So-young|work=Osen|publisher=[[Naver]]|date=March 19, 2021|access-date=March 20, 2021|archive-date=April 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421001836/https://n.news.naver.com/entertain/tvbrand/article/109/0004371316?dssid=17572892|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|}

=== Телевизиондук шоу ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Жыл
! scope=&quot;col&quot; | Аты
! scope=&quot;col&quot; | Роль
! scope=&quot;col&quot; | Кошумча 
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Булактар
|-
! scope=&quot;row&quot; | 2021
| ''[[Girls Planet 999]]''
| Катышуучу
| 6-орун болду
| style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Sang|first=Hyeon-ho|date=August 5, 2021|url=http://www.topstarnews.net/news/articleView.html?idxno=14619220|title='걸스플래닛999', 마스터 놀라게 한 K그룹 막내즈 '미쳐'|trans-title=&quot;Girls Planet 999&quot;. K Group's youngest members surprised the master. &quot;Crazy&quot;.|website=Top Star News|language=ko|access-date=December 31, 2021|archive-date=August 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809075723/http://www.topstarnews.net/news/articleView.html?idxno=14619220|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|}
[[Категория:Ырчылар]]
[[Категория:Музыканттар]]

== Булактар ==
{{Булактар|2}}
[[Категория:Актрисалар]]
[[Категория:Корей ырчылары]]
[[Категория:Корея актёрлору]]</text>
      <sha1>9u811mb88y6l3j6du935ioe4vhbr424</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча Википедиячылар тизмеси</title>
    <ns>4</ns>
    <id>136776</id>
    <revision>
      <id>653035</id>
      <parentid>653000</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>653035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24808" sha1="p99drxb4ew9x1ghg9lqqzghvqhbq8l7" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:Chaoborus|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chaoborus&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}}
|-
| 2 || [[User:Bosogo|Bosogo]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18494}}]] || {{Permissions|Bosogo}}
|-
| 3 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:14507}}]] || {{Permissions|Artelow}}
|-
| 4 || [[User:Chorobek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chorobek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}}
|-
| 5 || [[User:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12821}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}}
|-
| 6 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11099}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}}
|-
| 7 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7971}}]] || {{Permissions|Baydastann}}
|-
| 8 || [[User:Элден|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элден&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}}
|-
| 9 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6011}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}}
|-
| 10 || [[User:UlutSoft3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}}
|-
| 11 || [[User:Чагылган|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чагылган&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}}
|-
| 12 || [[User:Эльза Мамбетакунова|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Эльза Мамбетакунова&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}}
|-
| 13 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Tynchtyk Chorotegin&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4965}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}}
|-
| 14 || [[User:Kvazimodo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kvazimodo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4519}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 15 || [[User:ImeNtrav|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ImeNtrav&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}}
|-
| 16 || [[User:Maksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}}
|-
| 17 || [[User:Shchb|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Shchb&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}}
|-
| 18 || [[User:Kmaksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmaksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}}
|-
| 19 || [[User:Үрүйэ|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Үрүйэ&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}}
|-
| 20 || [[User:Kgbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kgbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}}
|-
| 21 || [[User:Connexxx|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Connexxx&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}}
|-
| 22 || [[User:Elebayev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elebayev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}}
|-
| 23 || [[User:Aidabishkek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aidabishkek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}}
|-
| 24 || [[User:Askar Nazyrov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Askar Nazyrov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}}
|-
| 25 || [[User:Umut|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umut&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}}
|-
| 26 || [[User:QECUB|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QECUB&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}}
|-
| 27 || [[User:Бахтияр Толукбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бахтияр Толукбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}}
|-
| 28 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Roman, Alexej and Vładimir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}}
|-
| 29 || [[User:Kairat Zamirbekov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kairat Zamirbekov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}}
|-
| 30 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1467}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 31 || [[User:Meri|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Meri&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}}
|-
| 32 || [[User:Asankozhoevas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asankozhoevas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}}
|-
| 33 || [[User:Adinai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adinai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}}
|-
| 34 || [[User:Friendwip.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Friendwip.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}}
|-
| 35 || [[User:Kglive|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kglive&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}}
|-
| 36 || [[User:UlutSoft6|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft6&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}}
|-
| 37 || [[User:TarPas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TarPas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}}
|-
| 38 || [[User:Gulzhana|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzhana&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}}
|-
| 39 || [[User:Arsensky|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Arsensky&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:885}}]] || {{Permissions|Arsensky}}
|-
| 40 || [[User:Aida23a|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aida23a&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}}
|-
| 41 || [[User:Dnes1302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dnes1302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}}
|-
| 42 || [[User:Элдин беги|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элдин беги&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}}
|-
| 43 || [[User:UlutSoft1|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft1&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}}
|-
| 44 || [[User:Rotlink|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rotlink&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}}
|-
| 45 || [[User:Chris die Seele|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chris die Seele&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}}
|-
| 46 || [[User:Дилдорбек|Дилдорбек]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:708}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}}
|-
| 47 || [[User:Aiylchy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aiylchy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}}
|-
| 48 || [[User:Estebesovdastan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Estebesovdastan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}}
|-
| 49 || [[User:Jakshysapa|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jakshysapa&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}}
|-
| 50 || [[User:Lirchik|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Lirchik&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}}
|-
| 51 || [[User:Ch|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ch&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:626}}]] || {{Permissions|Ch}}
|-
| 52 || [[User:Amantur r|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amantur r&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}}
|-
| 53 || [[User:Cekli829|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Cekli829&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}}
|-
| 54 || [[User:Табалдыев Ысламбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Табалдыев Ысламбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}}
|-
| 55 || [[User:S(uz)ak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;S(uz)ak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}}
|-
| 56 || [[User:Firespeaker|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Firespeaker&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}}
|-
| 57 || [[User:Gulzat05|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzat05&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}}
|-
| 58 || [[User:Канымбу|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Канымбу&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}}
|-
| 59 || [[User:Zhanyl90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zhanyl90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}}
|-
| 60 || [[User:Aladobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aladobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}}
|-
| 61 || [[User:Gulaiym001|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulaiym001&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}}
|-
| 62 || [[User:Makenzis|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makenzis&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:528}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 63 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозобек Түгөлбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}}
|-
| 64 || [[User:Кайып Пайзылдаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кайып Пайзылдаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}}
|-
| 65 || [[User:Бегаим|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бегаим&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}}
|-
| 66 || [[User:Rartat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rartat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}}
|-
| 67 || [[User:Fornax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fornax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}}
|-
| 68 || [[User:PlanespotterA320|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PlanespotterA320&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}}
|-
| 69 || [[User:UlutSoft4|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft4&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}}
|-
| 70 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 71 || [[User:Hugo.arg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Hugo.arg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}}
|-
| 72 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 73 || [[User:Ksc~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ksc~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}}
|-
| 74 || [[User:Алтынбек Касымов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Алтынбек Касымов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}}
|-
| 75 || [[User:Εὐθυμένης|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Εὐθυμένης&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}}
|-
| 76 || [[User:Namir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Namir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}}
|-
| 77 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|NurlanKG Bishkek editor]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:367}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}}
|-
| 78 || [[User:Госфонд ИС|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Госфонд ИС&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}}
|-
| 79 || [[User:V3~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;V3~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}}
|-
| 80 || [[User:AdemazAlmaz|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AdemazAlmaz&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}}
|-
| 81 || [[User:Ырысгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ырысгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}}
|-
| 82 || [[User:Nurjamal|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurjamal&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}}
|-
| 83 || [[User:Nursultan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nursultan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}}
|-
| 84 || [[User:Aymira|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aymira&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}}
|-
| 85 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}}
|-
| 86 || [[User:Symbat92|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Symbat92&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}}
|-
| 87 || [[User:Andrew J.Kurbiko|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Andrew J.Kurbiko&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}}
|-
| 88 || [[User:Орозгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}}
|-
| 89 || [[User:Ziv|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ziv&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:305}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 90 || [[User:Atlikta|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Atlikta&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}}
|-
| 91 || [[User:Abiyoyo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abiyoyo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}}
|-
| 92 || [[User:Росул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Росул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}}
|-
| 93 || [[User:Elya3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elya3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}}
|-
| 94 || [[User:Baronnet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baronnet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}}
|-
| 95 || [[User:Ahmadi~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ahmadi~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}}
|-
| 96 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 97 || [[User:Rakutai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rakutai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}}
|-
| 98 || [[User:Peri~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Peri~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}}
|-
| 99 || [[User:Ashirov Maksatbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ashirov Maksatbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}}
|-
| 100 || [[User:Asel90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asel90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}}
|-
| 101 || [[User:Belekoff|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Belekoff&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}}
|-
| 102 || [[User:Jol004u|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jol004u&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}}
|-
| 103 || [[User:Janyzak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Janyzak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}}
|-
| 104 || [[User:Машъал|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Машъал&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Машъал|{{formatnum:254}}]] || {{Permissions|Машъал}}
|-
| 105 || [[User:Fatim|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fatim&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fatim|{{formatnum:253}}]] || {{Permissions|Fatim}}
|-
| 106 || [[User:Баха Исаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Баха Исаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Баха Исаев|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Баха Исаев}}
|-
| 107 || [[User:Noloun|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Noloun&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Noloun|{{formatnum:248}}]] || {{Permissions|Noloun}}
|-
| 108 || [[User:Чоко Бой|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чоко Бой&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чоко Бой|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Чоко Бой}}
|-
| 109 || [[User:Tynchtykbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Tynchtykbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Tynchtykbek|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Tynchtykbek}}
|-
| 110 || [[User:Dutcman|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dutcman&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dutcman|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Dutcman}}
|-
| 111 || [[User:Ulan A|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ulan A&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ulan A|{{formatnum:241}}]] || {{Permissions|Ulan A}}
|-
| 112 || [[User:DragonBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DragonBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DragonBot|{{formatnum:235}}]] || {{Permissions|DragonBot}}
|-
| 113 || [[User:Таалай Берен|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Таалай Берен&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Таалай Берен|{{formatnum:231}}]] || {{Permissions|Таалай Берен}}
|-
| 114 || [[User:A.djan|A.djan]] || [[Special:Contributions/A.djan|{{formatnum:226}}]] || {{Permissions|A.djan}}
|-
| 115 || [[User:Adilet15|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adilet15&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adilet15|{{formatnum:223}}]] || {{Permissions|Adilet15}}
|-
| 116 || [[User:Dostojewskij|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dostojewskij&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dostojewskij|{{formatnum:220}}]] || {{Permissions|Dostojewskij}}
|-
| 117 || [[User:MauritsBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MauritsBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MauritsBot|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|MauritsBot}}
|-
| 118 || [[User:タチコマ robot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;タチコマ robot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/タチコマ robot|{{formatnum:216}}]] || {{Permissions|タチコマ robot}}
|-
| 119 || [[User:Adamboluu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adamboluu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adamboluu|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Adamboluu}}
|-
| 120 || [[User:Dr.atakulov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dr.atakulov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dr.atakulov|{{formatnum:211}}]] || {{Permissions|Dr.atakulov}}
|-
| 121 || [[User:Dinamik-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dinamik-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dinamik-bot|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Dinamik-bot}}
|-
| 122 || [[User:Anara|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anara&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anara|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Anara}}
|-
| 123 || [[User:Kyrgyzchala|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kyrgyzchala&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kyrgyzchala|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Kyrgyzchala}}
|-
| 124 || [[User:UlutSoft2|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft2&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft2|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|UlutSoft2}}
|-
| 125 || [[User:YFdyh-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YFdyh-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YFdyh-bot|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|YFdyh-bot}}
|-
| 126 || [[User:Robbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Robbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Robbot|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Robbot}}
|-
| 127 || [[User:Chingis|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chingis&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chingis|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Chingis}}
|-
| 128 || [[User:Foggy kub|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Foggy kub&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Foggy kub|{{formatnum:204}}]] || {{Permissions|Foggy kub}}
|-
| 129 || [[User:Чръный человек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чръный человек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чръный человек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Чръный человек}}
|-
| 130 || [[User:Мыктыбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Мыктыбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Мыктыбек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Мыктыбек}}
|-
| 131 || [[User:Adamantine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adamantine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adamantine|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|Adamantine}}
|-
| 132 || [[User:BakytTalas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BakytTalas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BakytTalas|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|BakytTalas}}
|-
| 133 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|Zorrobot}}
|-
| 134 || [[User:Мастер теней|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Мастер теней&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Мастер теней|{{formatnum:198}}]] || {{Permissions|Мастер теней}}
|-
| 135 || [[User:Amirobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amirobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amirobot|{{formatnum:197}}]] || {{Permissions|Amirobot}}
|-
| 136 || [[User:HerculeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HerculeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HerculeBot|{{formatnum:195}}]] || {{Permissions|HerculeBot}}
|-
| 137 || [[User:GhalyBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;GhalyBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/GhalyBot|{{formatnum:187}}]] || {{Permissions|GhalyBot}}
|-
| 138 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:172}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 139 || [[User:Nasihat.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nasihat.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nasihat.kg|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Nasihat.kg}}
|-
| 140 || [[User:Temir21|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Temir21&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Temir21|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Temir21}}
|-
| 141 || [[User:Vasit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vasit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vasit|{{formatnum:166}}]] || {{Permissions|Vasit}}
|-
| 142 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|CarsracBot}}
|-
| 143 || [[User:HiW-Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HiW-Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HiW-Bot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|HiW-Bot}}
|-
| 144 || [[User:JYBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JYBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JYBot|{{formatnum:162}}]] || {{Permissions|JYBot}}
|-
| 145 || [[User:NKOzi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NKOzi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NKOzi|{{formatnum:159}}]] || {{Permissions|NKOzi}}
|-
| 146 || [[User:Кичинекей Поллианна|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кичинекей Поллианна&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кичинекей Поллианна|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Кичинекей Поллианна}}
|-
| 147 || [[User:Sampo.Kuusi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Sampo.Kuusi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Sampo.Kuusi|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Sampo.Kuusi}}
|-
| 148 || [[User:Samatq|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Samatq&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Samatq|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Samatq}}
|-
| 149 || [[User:Azamat Omar|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Azamat Omar&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Azamat Omar|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Azamat Omar}}
|-
| 150 || [[User:Kaiyr|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kaiyr&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:154}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
{{/end}}</text>
      <sha1>p99drxb4ew9x1ghg9lqqzghvqhbq8l7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bbno$</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136867</id>
    <revision>
      <id>653054</id>
      <parentid>642235</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:05:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10874" sha1="rbfwv7uvhgvi392nxtr38l1lblduobx" xml:space="preserve">{{Музыкант|Туулган датасы=1995-жылдын 30-июну|Туулган жери=Ванкувер, Британ Колумбия, Канада|Өлкө={{CAN}}|Ысымы=bbno$|Нукура ысымы=Александр Леон Гумучан|Төрөлгөндөгү ысымы=Alexander Leon Gumuchian|Кесиптери=рэп ырчысы, аткаруучу|Жанрлары=хип-хоп, рэп|Активдүү жылдары=2014 — азыркыга чейин|Сайты={{URL|bbnomula.com}}|Лейблдар=IMPERIAL, Republic|Сүрөткө баяндама=bbno$ на TwitchCon, 2024-жыл}}

'''Александр Леон Гумучан''' ([[Англис тили|англ]]. Alexander Leon Gumuchian, [ɡʊˈmuːtʃən]; 1995-жылдын отузунчу июнунда туулган) — канадалык рэп ырчысы жана аткаруучу, кесиптик ысымы менен '''bbno$''' (англисче «baby no money» дегенди түшүндүрөт) катары таанылган.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20240401032529/https://www.youtube.com/watch?v=kAazWTcnnzQ&amp;t=33s&lt;/ref&gt; Ал эң негизинен продюсер жана ыр жазуучу Y2K менен биргеликте жазылган «Lalala» сингли менен белгилүү, ал Canadian Hot 100 тизмесинде онунчу орунду ээлеген. Ошондой эле ал 2021-жылы чыккан «Edamame» аттуу чыгармасы жана америкалык рэпер [[Yung Gravy]] менен жасаган көптөгөн кызматташтыктары менен таанымал.

== Эрте жылдары ==
Ал [[Канада|Канададагы]] [[Ванкувер]] шаарында туулган&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20210723083850/https://www.goodjuicebox.com/this-is-how-bbnos-got-big/&lt;/ref&gt;, атасы [[Армяндар|армян]] улутунда, ал эми апасынын тамыры швейцариялык жана даттык болгон&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=tbT9vNgyVXM&lt;/ref&gt;. Алгач үй шартында билим алып, кийин орто мектепке барган&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20220209132912/http://musicofarmenia.com/challenge-yourself-and-move-onto-the-next-project&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.thisfunktional.com/2019/08/y2k-bbno-release-official-video-for.html&lt;/ref&gt;. Балалыгында апасы аны фортепианодо ойноого шыктандырып турган, бирок ал музыкалык теорияны түшүнүүдө кыйынчылык тарткан&lt;ref&gt;https://lyricallemonade.com/p/from-memes-to-the-masses-the-wild-rise-of-bbno&lt;/ref&gt;. Анын айтымында, өзүн ритмди жакшы сезе билген адам деп эсептеген жана джембе аспабында ойноону жактырган, бирок он беш жашына чейин музыка угууга кызыкчылыгы дээрлик болбогон&lt;ref&gt;https://lyricallemonade.com/p/from-memes-to-the-masses-the-wild-rise-of-bbno&lt;/ref&gt;.

== Карьера ==

=== '''2014—2016: Broke Boy Gang жана SoundCloud''' ===
Ал музыка менен ыктымал болуп калды, анткени чоң денеси сынып калган соң профессионалдык сүзүүчү болуу мүддөөсүнөн баш тартууга мажбур болду&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20191007024701/https://beatroute.ca/2019/01/25/bbno-is-having-more-fun-than-you/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://undergroundunderdogs.com/2018/11/07/bbnos-interview-profile-yung-gravy-china/&lt;/ref&gt;. Реп жана музыкалык продакшнга кызыгуу 2014-жылы башталды, ал достору менен [[GarageBand|GarageBandде]] эксперименттерди баштап, музыка жаратып жатты&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180910113535/http://www.theurbanhustle.com/single-post/2016/10/11/bbno-Talks-about-The-Rap-Game&lt;/ref&gt;. Алар музыканы канааттандыруу үчүн гана түзө башташты жана өздөрүн Broke Boy Gang деп аташкан&lt;ref&gt;https://undergroundunderdogs.com/2018/11/07/bbnos-interview-profile-yung-gravy-china/&lt;/ref&gt;. Тактайларды интернетте жарыялап, жарым жылдан кийин группанын таркашы болду&lt;ref&gt;https://undergroundunderdogs.com/2018/11/07/bbnos-interview-profile-yung-gravy-china/&lt;/ref&gt;.

Анан, 2016-жылдын сентябрь айында Гумучан [[SoundCloud|SoundCloudта]] &quot;bbnomula&quot; псевдонимине музыка жайгаштырып, тез арада миллион түртүүлөрдү жана жазылуучуларды топтогон&lt;ref&gt;https://undergroundunderdogs.com/2018/11/07/bbnos-interview-profile-yung-gravy-china/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://soundcloud.com/bbnomula&lt;/ref&gt;. Анын музыкасы Кытайда көп популярдуу болууга баштады, ал эми кийинчерээк Кытайда концерттерде башкы катарга чыкты&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20210723083850/https://www.goodjuicebox.com/this-is-how-bbnos-got-big/&lt;/ref&gt;. Ал бул кенет популярдуулукту бир нече катышуучу болушкан танцордук топтун, TFBoys, мүчөсүнүн өзүнүн туулган күнүндө &quot;Yoyo Tokyo&quot; ырына бийлегенине байланыштырган&lt;ref&gt;https://genius.com/a/who-is-bbnos-with-y2k-produced-viral-hit-lalala-when-i-popped-off-did-i-really-just-forget-that-melody-meme&lt;/ref&gt;.

=== '''2017–кɵнɵшкɵ''' ===
2017-жылы bbno$ биринчи мини-альбомун ''Baby Gravy'' Yung Gravy менен кызматташып чыгарган&lt;ref&gt;https://music.apple.com/us/album/baby-gravy-ep/1292505805&lt;/ref&gt;, андан соң 2018-жылы дебюттук студиялык альбому ''Bb Steps'' жана дагы бир жалпы EP ''Whatever'' So Loki тобу менен чыккан&lt;ref&gt;https://music.apple.com/us/album/whatever/1439962893&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://music.apple.com/us/album/bb-steps/1410016493&lt;/ref&gt;.

2019-жылдын аягында ал ''Recess'' альбомун чыгарды, ал ''Recess'' мультсериалынан таасирленген, ага Y2K жана Trippy Tha Kid менен болгон фиттер кирген. Ал альбомдогу көптөгөн тректер Spotifyде миллиондуган угуу топтогон. bbno$ жана Y2K &quot;Lalala&quot; синглинин чыгарылышы менен креативдүү маркетинг жүргүзүү үчүн [[Tinder]], [[Instagram]], [[TikTok]] жана дагы Craigslist сыяктуу платформаларды колдонушту. Песня 20дан ашуун өлкөдөгү чарттардын алдыңкы орундарынан орун алып, дүйнө жүзү боюнча миллиарддан ашык угуу топтогон. 2023-жылдын 17-мартында трек RIAAдан үч эсе платина сертификациясын алган, бул 3 миллиондон ашык сатылган копияны билдирет.&lt;ref&gt;https://www.rollingstone.com/music/music-features/y2k-bbno-lalala-tiktok-tinder-craigslist-861097/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=bbno%24&amp;ti=&amp;format=&amp;type=#search_section&lt;/ref&gt;

2019-жылы bbno$ дагы бир альбомду, ''I Don’t Care at All'', чыгарган, анда бир нече синглдер, анын ичинде «Slop», «Pouch» жана «Shining on My Ex», акыркысы Yung Gravy менен жазылган. Альбомду толугу менен Y2K продюсерлеген&lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=https://www.hotnewhiphop.com/bbnos-releases-i-dont-care-at-all-album-new-mixtape.119762.html |accessdate=2025-04-20 |archivedate=2022-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220503135751/https://www.hotnewhiphop.com/bbnos-releases-i-dont-care-at-all-album-new-mixtape.119762.html}}&lt;/ref&gt;.

14-февраля 2020 жыл

''Baby Gravy 2'' альбому жарык көрдү — бул Yung Gravy менен биргелешкен мурунку EPнин уландысы.

''Imma'' синглинин клипинде bbno$ дрег кийимдеринде Віктория шаарына саякаттап, дрег-королева Jimbo менен бирге көрүндү&lt;ref&gt;https://thebuzzmag.ca/2020/08/canadas-drag-race-and-then-there-were-three/&lt;/ref&gt;.

14-май 2021 жыл

bbno$ ''My Oh My'' деген 5 тректен турган мини-альбомун чыгарды. Анын үч треги — «Help Herself», «Bad to the Bone» жана ремикс «Help Herself» (Benee менен) альбомдун чыгарылышына чейин синглдер катары жарык көрдү.

24-июль 2021 жыл

''Edamame'' треги Rich Brian менен биргелешип чыгарылды, ал bbno$тин ''Eat Ya Veggies'' микстейпинин башкы сингли болуп, кийинчерээк ''Гарфилд'' мультфильминин трейлеринде колдонулган.

8-октябрь 2021 жыл

''Eat Ya Veggies'' альбому жарык көрдү, ал эми ''U Mad!'' треги 7-октябрь 2021 жылдагы ''Counter-Strike: Global Offensive'' жаңылануусуна кирди&lt;ref&gt;https://blog.counter-strike.net/index.php/2021/10/35661/&lt;/ref&gt;.

21-октябрь 2022 жыл

''Bag or Die'' альбому жарык көрдү, анда «Mathematics», «Piccolo» жана «Sophisticated» синглдери, ошондой эле Yung Gravy менен жазылган «Touch Grass» треги бар.

2023 жыл

bbno$ жана Yung Gravy ''Baby Gravy 3'' альбомун чыгарды, анда «Goodness Gracious», «You Need Jesus» жана «Nightmare on Peachtree Street» Freddie Dredd менен биргелешкен трек бар.

2024 жыл

bbno$ жети сингл чыгарды, алардын ичинде «BPOT (Bills Paid on Time)», «Pho Real» (вьетнамдык реперлер Low G жана Anh Phan менен), «Lil Freak», «It Boy», «Two», «Meant to Be» жана «Check». Ал ошондой эле ''Submissive &amp; Breedable'' трегин Smosh менен бирге жазган. 2025-жылдын март айына карата ал дагы эки сингл чыгарды.

== Булактар ==
{{Булактар|2}}</text>
      <sha1>rbfwv7uvhgvi392nxtr38l1lblduobx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рафинья</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137251</id>
    <revision>
      <id>653147</id>
      <parentid>649883</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T03:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43580" sha1="qc1pxham1on33uz7nu1gm2bt96s4mmg" xml:space="preserve">{{Футболчу
|ысмы = Рафинья
|жынысы = м
|толук аты = Рафаэл Диас Белолли
|сүрөт = Raphael Dias Belloli 2023.jpg
|кеңдик = 250px
|сүрөттүн баяндамасы = Рафинья 2023-жылы
|төрөлгөн датасы = 14.12.1996
|төрөлгөн жери = [[Порту-Алегри]], [[Бразилия]]
|жарандыгы = {{Өлкө желеги|Бразилия}}
|бою = 176&lt;ref&gt;{{cite web |title=Raphinha |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/24156/raphael-dias-belloli |access-date=20 August 2022 |publisher=FC Barcelona}}&lt;/ref&gt;
|жетектөөчү буту = сол
|позициясы = вингер
|азыркы клубу = {{желек|Испания}} [[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]
|номуру = 11
|жаштар клубдары = {{футболдук карьера
|2014—2016|{{желек|Бразилия}} [[Аваи (футбол клубу)|Аваи]]|
}}
|клубдар = {{футболдук карьера
|2016—2018|{{желек|Португалия}} [[Витория Гимарайнш]]|65 (19)
|2018—2019|{{желек|Португалия}} [[Спортинг Лиссабон]]|28 (6)
|2019—2020|{{желек|Франция}} [[Ренн (футбол клубу)|Ренн]]|28 (6)
|2020—2022|{{желек|Англия}} [[Лидс Юнайтед]]|65 (17)
|2022—учур|{{желек|Испания}} [[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]|100 (31)
}}
|улуттук курамасы = {{футболдук карьера
|2021—учур|{{футбол|BRA}}|34 (11)
}}
|клуб тууралуу маалыматтардын жаңылоосу = 25-май 2025
|курама тууралуу маалыматтардын жаңылоосу = 11-июнь 2025
}}
'''Рафаэ́л Ди́ас Белло́ли''' ({{lang-pt|Raphael Dias Belloli}}), көбүнчө '''Рафи́нья''' ({{lang-pt|Raphinha}}) деген ысым менен таанымал (14-декабрь 1996-жылы туулган&lt;ref&gt;{{cite web |title=Raphinha: Overview |url=https://www.premierleague.com/players/24156/Raphinha/overview |access-date=20 August 2022 |publisher=Premier League |accessdate=2025-06-24 |archivedate=2022-11-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221115171445/https://www.premierleague.com/players/24156/Raphinha/overview }}&lt;/ref&gt;) — [[Бразилия|бразилиялык]] [[Футбол|футболчу]], [[Испания|испаниялык]] «[[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]» клубунун жана [[Бразилия улуттук футбол курамасы|Бразилия курамасынын]] вингери.

== Жаштык кези ==
Рафинья [[Бразилия]]нын [[Порту-Алегри]] шаарында төрөлгөн, жана шаар борборунан алыс жайгашкан Рестинга аттуу фавелада чоңойгон&lt;ref name=&quot;12Things&quot;&gt;{{cite web |title=12 Things You Don't Know About Me By Raphinha |url=https://www.theplayerstribune.com/posts/raphinha-leeds-united-premier-league-soccer |website=The Players' Tribune |date=26 August 2021 |publisher=Minute Media |access-date=2 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=12 Histórias que Você Não Sabe Sobre Mim por Raphinha |url=https://www.theplayerstribune.com/br/posts/carta-raphinha-leeds-12-historias-sobre-mim-que-voce-nao-sabe |website=The Players' Tribune |date=26 August 2021 |publisher=Minute Media |access-date=2 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;yep&quot; /&gt;. Анын атасы [[италия]]лык тектен, ал эми апасы аралаш улуттуу бразилиялык&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.uol.com.br/esporte/futebol/colunas/rafael-reis/2021/03/18/italia-deve-convocar-toloi-para-eliminatorias-e-ja-mira-outros-brasileiros.htm|title=Reportagem: Rafael Reis – Itália deve convocar Tolói para eliminatórias e já mira outros brasileiros|website=www.uol.com.br}}&lt;/ref&gt;. Атасы кесипкөй эмес музыкант болгон&lt;ref name=&quot;athletic&quot;&gt;{{Cite web |last1=Hay |first1=Phil |last2=Lang |first2=Jack |date=26 November 2022 |title=Raphinha, the fiery Brazilian who has swapped the Champions League for Leeds |url=https://www.nytimes.com/athletic/2121303/2020/10/13/raphinha-leeds-united-transfer/ |url-access=subscription |access-date=3 October 2021 |website=The Athletic }}&lt;/ref&gt;. Рафинья оор балалыкты башынан өткөргөн — ал ата-энеси, кичүү иниси жана үй жаныбарлары менен бир бөлмөдө жашап, жол кирени төлөй албай кыйналып, айрым учурларда тамак сурап кайыр суроого аргасыз болгонун айтат&lt;ref name=&quot;12Things&quot; /&gt;.

Жети жашында Рафинья атасы менен таякеси атактуу футболчу [[Роналдиньо]] менен болгон байланыштарынан улам анын туулган күн майрамына катышкан жана ошол учурдан тартып Роналдиньо менен достошуп калган&lt;ref name=&quot;12Things&quot; /&gt;.

Кесипкөй футболчу болуудан мурда Рафинья 18 жашка чейин «варзеа» деп аталган мелдештерге катышкан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://gauchazh.clicrbs.com.br/esportes/copa-do-mundo/noticia/2021/10/de-cria-da-restinga-e-recusado-na-dupla-gre-nal-a-parceiro-de-neymar-na-selecao-a-historia-de-raphinha-ckvcgkuzf003l017f9h4k434r.html|title=De cria da Restinga e recusado na dupla Gre-Nal a parceiro de Neymar na Seleção: a história de Raphinha|trans-title=From Restinga's offspring and refused in the duo Gre-Nal to Neymar's partner in the national team: the story of Raphinha|website=GZH.com|date=11 January 2021|access-date=11 May 2022|language=pt}}&lt;/ref&gt;. Ал бул турнирлерди академия деңгээлинен төмөн, коомчулук тарабынан уюштурулган көз карандысыз оюндар жана мелдештердин түйүнү деп сүрөттөйт, бул турнирлерге каалаган оюнчу катыша алат. Бул мелдештер катаал шарттарда өтөт: күйөрмандар атаандаш команданын оюнчуларын оюн алдында кийим алмаштыруучу жайда коркутушат, кээде ок атышат, талаалар чаңдуу, топурактуу болот, аба ырайы өтө ысык, дарбазада тор жок болгону мамылар орнотулат, ал эми айрым командаларда форма жетишсиз болгондуктан оюнчулар жылаңач дене менен ойношот&lt;ref name=&quot;12Things&quot;/&gt;.

Рафиньянын Спортинг клубунда чогуу ойногон командалашы [[Бруну Фернандеш]] менен эски достугу бар. Бруну Рафиньяга жана анын карьерасына чоң жардам бергенин бир нече жолу айткан&lt;ref name=&quot;12Things&quot;/&gt;. Мисалы, [[Англия футбол чемпиондугу|Англиянын Премьер-лигасында]] «[[Лидс Юнайтед]]» клубуна өтөр алдында Бруну ага бул лига анын оюн стилине ылайыктуу экенин айткан&lt;ref name=&quot;12Things&quot;/&gt;.

== Клубдук карьерасы ==
=== Аваи ===
Рафинья «Интернасионал» жана «Гремио» клубдарынын сынактарынан өтпөй калган соң футболдук карьерасын «Имбитуба» деген жаштар клубунда баштаган. Ал жакта ойноп жүргөндө «Аваи» клубунун скауттары анын талантын байкап калышкан. 18 жашында, 2014-жылы, Рафинья «Аваи» клубунун 20 жашка чейинки жаштар командасында, Бразилиянын жогорку лигасы — Кампеонато Бразилейро Сериа А турниринде ойной баштаган&lt;ref name=&quot;athletic&quot; /&gt;. Жаракат алып калгандыгына байланыштуу негизги курамга кире алган эмес, бирок өз алдынча машыгууну уланта берген. Бразилиянын бир катар алдыңкы клубдары Рафиньяга кызыгып жатканына карабастан «Аваи» аны 2016-жылга чейин өз курамында кармап турган. Ал ошол жылы Копа Сан-Паулу де Футбол Жуниор турниринде өз чеберчилигин көрсөтө алган&lt;ref name=&quot;athletic&quot; /&gt;.

=== Витория Гимарайнш ===
[[Файл:FC Salzburg versus Vitória Guimarães (UEFA Euroleague 23. November 2017) 12.jpg|thumb|right|Рафинья (артында) 2017-жылы «Витория Гимарайнш» команданын курамында|271x271px]]
2016-жылдын 2-февралында Рафинья [[Португалия]]нын «[[Витория Гимарайнш]]» клубу менен келишим түзгөн. Ал Копа Сан-Паулу де Футбол Жуниор турниринде атактуу футболчу [[Деку]] тарабынан байкалган. Деку аны өзүнүн агенттик компаниясы «D20 Sports» менен келишим түзүп, Португалияга которууга жардам берген&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://globoesporte.globo.com/sc/futebol/noticia/2016/02/avai-vende-jovem-rapinha-para-o-vitoria-de-guimaraes-de-portugal.html|title=Avaí vende jovem Raphinha para o Vitória de Guimarães, de Portugal|trans-title=Avaí sells youngster Raphinha to Vitória de Guimarães, of Portugal|language=pt|work=Globo Esporte |date=2 February 2016|access-date=3 January 2018}}&lt;/ref&gt;. Рафинья «Витория» клубундагы биринчи оюнун 2016-жылдын 13-мартында «Пасуш де Феррейра» клубуна каршы өткөргөн. Алгачкы голун 2016-жылдын 20-августунда «Маритиму» клубунун дарбазасына киргизген&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.leedsunited.com/news/team-news/27150/10-facts-about-raphinha|title=10 FACTS ABOUT RAPHINHA|publisher=Leeds United|date=5 October 2020|access-date=7 October 2020|accessdate=2025-06-25|archivedate=2021-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211207204744/https://www.leedsunited.com/news/team-news/27150/10-facts-about-raphinha}}&lt;/ref&gt;. 2017-жылдын 14-сентябрында «[[Ред Булл Зальцбург]]» клубуна каршы [[УЕФА Европа лигасы]]нда дебюттук оюн өткөргөн.

Рафинья 2017-жылы «Витория Гимарайнш» клубунда «Жылдын ачылышы болгон оюнчу» наамын жеңип алган&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.terra.com.br/esportes/lance/atacante-brasileiro-conquista-premio-inedito-de-revelacao-em-portugal,eb161fbb2f7c6e97437f423e40463970l89r3wfl.html |title=Brasileiro conquista prêmio inédito de revelação em Portugal|trans-title=Brazilian wins unprecedented award for revelation in Portugal |publisher=Terra |language=pt|date=7 December 2017|access-date=7 October 2020}}&lt;/ref&gt;. Ал 2017/2018-жылкы Примейра Лига сезонунда бардык турнирлерде жалпысынан 43 оюн өткөрүп, 18 гол киргизген&lt;ref name=&quot;yep&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.yorkshireeveningpost.co.uk/sport/football/leeds-united/who-raphinha-rennes-winger-profile-leeds-united-target-deadline-day-transfer-2992920|title=Who is Raphinha – Rennes winger in profile as Leeds United target deadline day transfer|work=Yorkshire Evening Post|date=5 October 2020|access-date=7 October 2020}}&lt;/ref&gt;.

=== Спортинг Лиссабон ===
2018-жылдын май айында Рафинья Португалиянын «[[Спортинг Лиссабон]]» клубуна өткөн жана ал жерде 2019-жылга чейин ойногон&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.publico.pt/2018/05/23/desporto/noticia/v-guimaraes-confirma-saida-de-raphinha-para-o-sporting-1831393 |title=Raphinha assina por cinco épocas pelo Sporting |website=Público |language=pt |date=23 May 2018 }}&lt;/ref&gt;. Ал дебюттук оюнун 12-августта «Морейренсе» клубуна каршы өткөргөн. Клуб үчүн алгачкы голун 2018-жылдын 20-сентябрында «Карабах» клубуна каршы УЕФА Европа лигасындагы 2:0 эсебиндеги жеңиште киргизген. Ал ошол сезондо төрт гана гол жана төрт ассист жасап, оюн көрсөткүчү жакшы болбой калган, себеби бул убакта булчуң жаракатынан жабыркап, формасын жоготкон. Ошого карабастан, ал команда менен бирге 2018/19-жылкы Португалиянын улуттук Кубогун жана футболдук лигасынын Кубогун утуп алган. «[[Порту]]» клубуна каршы пенальти сериясында гол киргизип, жеңишке салым кошкон&lt;ref&gt;{{cite web|title=Penalties smile on Sporting again as Lions retain Taça da Liga crown|url=https://portugoal.net/club-news/1045-penalties-give-sporting-the-taca-da-liga|access-date=7 October 2020|publisher=PortuGOAL.net|date=26 January 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;.

=== Ренн ===
2019-жылы Рафинья [[Франция]]нын [[Франция футбол чемпиондугу|Лига 1]] чемпиондугундагы «[[Ренн (футбол клубу)|Ренн]]» клубуна өткөн. Анын трансфер акысы болжол менен 21 миллион евро болуп, бул клуб тарыхындагы эң кымбат сатып алуу болгон&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://desporto.sapo.pt/futebol/primeira-liga/artigos/raphinha-no-rennes-e-a-sexta-maior-transferencia-de-sempre-do-sporting |title=Raphinha no Rennes é a sexta maior transferência de sempre do Sporting |website=Desporto |language=pt |date=25 November 2022 }}&lt;/ref&gt;. Ал клубдагы акыркы оюнунда — 2020-жылдын 4-октябрында «Реймс» клубуна каршы 2:2 эсебинде аяктаган матчта — бир гол киргизип, бир ассист берген. Рафинья бул клубда жалпысынан 8 гол жана 7 ассист жасаган. Анын жардамы менен «Ренн» 2019/20-жылкы сезонду үчүнчү орун менен аяктап, 2020/21-жылкы [[УЕФА Чемпиондор лигасы]]на жолдомо алган&lt;ref&gt;{{Cite news |date=5 October 2020 |title=Leeds Utd transfer news: Raphinha signs from Rennes for £17m  |publisher=BBC Sport |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54415316|access-date=7 October 2020}}&lt;/ref&gt;.

=== Лидс Юнайтед ===
[[Файл:Raphinha.jpg|thumb|200x200px|Рафинья 2021-жылы «Лидс Юнайтеддин» курамында]]
2020-жылдын 5-октябрында Рафинья [[Англия футбол чемпиондугу|Англиянын Премьер-лигасында]] ойногон «[[Лидс Юнайтед]]» клубуна төрт жылдык келишим менен кошулган. Трансфер акысы болжол менен £17 миллион (же €20 миллион) деп айтылган&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rayner |first=Stuart |date=5 October 2020 |title=Raphinha completes deadline-day switch to Leeds United |work=The Yorkshire Post |url=https://www.yorkshirepost.co.uk/sport/football/leeds-united/raphinha-completes-deadline-day-switch-leeds-united-2993769 |access-date=5 October 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=6 October 2020 |title=Leeds United sign winger Raphinha from Rennes for £17m |work=The Independent |url= https://www.independent.co.uk/sport/football/transfers/leeds-united-transfer-raphinha-latest-news-rennes-ps17m-b829133.html |access-date=6 October 2020}}&lt;/ref&gt;.

Ал дебюттук оюнун 19-октябрда «[[Вулверхэмптон (футбол клубу)|Вулверхэмптонго]]» каршы өткөргөн, ал эми негизги курамда биринчи жолу 22-ноябрда «[[Арсенал (футбол клубу, Лондон)|Арсеналга]]» каршы чыккан&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hay |first=Phil |date=24 November 2020 |title=Raphinha, an astute £17m buy with the diligence and flair to satisfy Bielsa |url=https://www.nytimes.com/athletic/2216006/2020/11/24/leeds-raphinha-arsenal-analysis/ |access-date=28 November 2020 |website=The Athletic}}&lt;/ref&gt;. 28-ноябрда «[[Эвертон (футбол клубу)|Эвертондун]]» дарбазасына алгачкы голун киргизип, «Гудисон Парктагы» Лидстин биринчи Премьер-лига жеңишине салым кошкон&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 November 2020 |title=Raphinha's excellent late goal gave Leeds a deserved victory in a match of many chances at Goodison Park |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/football/live/2020/nov/28/everton-v-leeds-premier-league-live|access-date=28 November 2020}}&lt;/ref&gt;. Сезонду 6 гол менен жыйынтыктаган.

2021-жылдын 21-августунда «Эвертонго» каршы сезондогу алгачкы голун киргизген&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dawkes|first=Phil|date=21 August 2021 |title=Leeds United 2–2 Everton|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/58193422|access-date=3 September 2021 |website=BBC Sport }}&lt;/ref&gt; — бул гол айдын эң мыкты голдорунун катарына кирген&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.leedsunited.com/news/team-news/28665/luke-and-raphinha-nominated-for-premier-league-goal-of-the-month|date=2 September 2021|title=Luke and Raphinha Nominated for Premier League Goal of the Month!|access-date=3 September 2021|work=Leeds Ynited F.C.|accessdate=2025-06-25|archivedate=2021-09-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210903170014/https://www.premierleague.com/news/2233845}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.premierleague.com/match/66356|date=2 September 2021 |title=Pick August's Budweiser Goal of the Month!|access-date=3 September 2021 |work=Premier League}}&lt;/ref&gt;. Ал сезонду Лидстин эң мыкты бомбардири катары 11 гол менен аяктаган. Акыркы турунда «[[Брентфорд (футбол клубу)|Брентфордго]]» каршы пенальтиден гол киргизип, командасынын Премьер-лигада калуусун камсыздаган&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/football/61453546 |title=Brentford 1–2 Leeds |first=Simon |last=Stone |website=BBC Sport |date=22 May 2022 |access-date=22 May 2022}}&lt;/ref&gt;.

Жайында «[[Челси (футбол клубу)|Челси]]» менен трансфер боюнча келишим болгонуна карабастан, Рафинья «[[Барселона (футбол клубу)|Барселонага]]» өтүүнү тандаган. Бул үчүн ал [[Австралия]]га болгон жайкы турга барбай, [[Барселона]]га учуп кетип, келишимди бүтүргөн&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nytimes.com/athletic/4170032/2022/06/28/chelsea-close-to-agreeing-fee-for-raphinha-as-they-edge-ahead-of-arsenal-in-race-for-leeds-forward/ |title=Chelsea close to agreeing fee for Raphinha as they edge ahead of Arsenal in race for Leeds forward |website=The Athletic |date=28 June 2022 |access-date=22 December 2024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nytimes.com/athletic/4165972/2022/07/13/raphinha-leeds-and-barcelona-reach-55m-agreement-in-principle-for-brazil-winger/ |title=Raphinha: Leeds and Barcelona reach £55m agreement in principle for Brazil winger |website=The Athletic |date=13 July 2022 |access-date=22 December 2024 }}&lt;/ref&gt;.

=== Барселона ===
==== 2022/23: Испаниядагы алгачкы сезон жана чемпиондук ====
2022-жылы 15-июлда Рафинья «[[Барселона (футбол клубу)|Барселонага]]» болжол менен £50 млн (кошумча бонустар менен £55 млн) төлөм менен беш жылдык келишимге кол койгон&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 July 2022 |title=Agreement in principle to sign Raphinha |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2676187/agreement-in-principle-to-sign-raphinha |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114081030/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2676187/agreement-in-principle-to-sign-raphinha |archive-date=14 November 2022 |access-date=24 July 2022 |website= |publisher=[[FC Barcelona]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Pope |first=Adam |date=15 July 2022 |title=Raphinha: Barcelona sign attacker from Leeds United in deal worth up to £55m |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/62168557 |access-date=15 July 2022 |website= |publisher=BBC Sport}}&lt;/ref&gt;. Дебютун 13-августта «[[Райо Вальекано]]» менен 0:0 болгон оюнда өткөргөн&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 August 2022 |title=Barcelona frustrated by Rayo Vallecano as Lewandowski &amp; Raphinha's La Liga debuts spoiled |url=https://www.goal.com/en-in/news/barcelona-frustrated-rayo-vallecano-opening-night/bltcd5e7b01eea1ab09 |access-date=16 August 2022}}&lt;/ref&gt;, ал эми алгачкы голун 3-сентябрда «[[Севилья (футбол клубу)|Севильяга]]» каршы киргизген&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/62783164 |title=Barca maintain unbeaten start with win at Sevilla |author=Shamoon Hafez |publisher=BBC Sport |date=3 September 2022 |access-date=26 January 2023}}&lt;/ref&gt;. Чемпиондор лигасында «[[Бавария (футбол клубу)|Баварияга]]» каршы дебют кылган&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.eurosport.com/football/champions-league/2022-2023/bayern-munich-v-barcelona-follow-live_sto9142270/story.shtml |title=Bayern Munich 2-0 Barcelona: Lucas Hernandez and Leroy Sane goals enough to see off Barca in Champions League |website=Eurosport |date=14 September 2022 }}&lt;/ref&gt;. Сезондун аягында команда менен бирге [[Ла Лига]] чемпиону болуп, Суперкубокто «[[Реал Мадрид (футбол клубу)|Реал Мадридди]]» жеңип, биринчи титулдарын алган&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3023483/first-trophy-of-the-xavi-era |title=First trophy of the Xavi era |work=FC Barcelona |date=15 January 2023 |access-date=5 March 2023 |archive-date=19 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119013317/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3023483/first-trophy-of-the-xavi-era |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Booth |first=Chuck |title=Barcelona clinch La Liga title over Real Madrid after bashing city rival Espanyol 4-2 |url=https://www.cbssports.com/soccer/news/barcelona-clinch-la-liga-title-over-real-madrid-after-bashing-city-rival-espanyol-4-2/ |access-date=14 May 2023 |website=CBSSports.com |date=14 May 2023 |language=en |archive-date=14 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514213602/https://www.cbssports.com/soccer/news/barcelona-clinch-la-liga-title-over-real-madrid-after-bashing-city-rival-espanyol-4-2/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бирок [[Усман Дембеле]]нин формасы жакшырып кеткендиктен, Рафиньянын негизги курамдагы оюну туруксуз болгон&lt;ref name=&quot;BarçaCareer&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.goal.com/en-us/lists/barcelona-must-sell-raphinha-bankroll-summer-spending/bltc6bddf04f9c7a98b |title=Barcelona must sell Raphinha to bankroll summer spending |website=[[Goal (website)|Goal]] |date=16 April 2024 |access-date=22 December 2024 }}&lt;/ref&gt;.

==== 2023/24: Форманын түшүшү жана Чемпиондор лигасында жаркыраган оюндар ====
Жаңы сезонду жаракаттан улам өткөрүп жиберип, кийин жаш оюнчу [[Ламин Ямал]]га орун бошотуп берген&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Lance!|url=https://www.lance.com.br/futebol-internacional/alvo-de-criticas-raphinha-e-defendido-por-xavi-no-barcelona.html|title=Target of criticism, Raphinha is defended by Xavi at Barcelona - Lance!|date=2 February 2023|access-date=24 March 2024|website=Target of criticism, Raphinha is defended by Xavi at Barcelona - Lance!|language=pt-BR}}&lt;/ref&gt;. Ла Лигада көп гол киргизе албаса да, Чемпиондор Лигасында жакшы оюн көрсөттү: «[[Наполи]]ни» утуп берүүгө чоң салым кошуп&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2024 |title=Barcelona 3-1 Napoli (4-2 on agg.): Robert Lewandowski among goals as Xavi's side make Champions League quarter-finals |url=https://www.tntsports.co.uk/football/champions-league/2023-2024/fc-barcelona-v-napoli-uefa-champions-league-live_sto10058242/story.shtml?welcome=eurosport |access-date=15 March 2024 |website=Eurosport |language=en}}&lt;/ref&gt;, «[[Пари Сен-Жермен|ПСЖга]]» каршы матчта дубль жасап, оюнчулардын эң мыктысы аталган&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/68773222 |title=Paris Saint Germain 2–3 Barcelona |publisher=BBC Sport |date=10 April 2024 }}&lt;/ref&gt;. Бирок [[париж]]дик клуб менен экинчи оюнунда «Барсанын» коргоочусу [[Рональд Араухо]] кызыл айып кагазын алып, [[каталония]]лык клуб утулуп, турнирден чыгып калышты&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |title=Kylian Mbappe bags brace as PSG stun Barcelona to reach Champions League semis |url=https://www.beinsports.com/en-us/soccer/uefa-champions-league/articles/kylian-mbappe-bags-brace-as-psg-stun-barcelona-to-reach-champions-league-semis-2024-04-16 |access-date=18 April 2024 |website=beIN SPORTS |language=en-us |archive-date=4 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240504181315/https://www.beinsports.com/en-us/soccer/uefa-champions-league/articles/kylian-mbappe-bags-brace-as-psg-stun-barcelona-to-reach-champions-league-semis-2024-04-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

==== 2024/25: «Жарылуу» сезону жана рекорддор ====
[[Ханс-Дитер Флик]] келгени менен дароо Рафиньянын ролун өзгөртүп, анын формасы өстү&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Juanmartí|first=Toni|url=https://www.sport.es/es/noticias/barca/flick-canticos-existe-equipo-107593511|title=Flick: 'Chants towards me? The team is all that matters'|date=31 August 2024|access-date=1 September 2024|website=Diario Sport|language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Fernández|first=Judith|url=https://es.e-noticies.cat/futbol/raphinha-roto-deco-ya-lo-ha-comunicado-y-su-socio-debe-irse-otro-equipo|title=Raphinha devastated: Deco has already communicated it, and his partner must go to another team|date=10 August 2024|access-date=1 September 2024|website=e-noticies.es|language=es}}&lt;/ref&gt;. 31-августта «[[Реал Вальядолид]]ге» каршы хет-трик жасап&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FC Barcelona vs Real Valladolid CF – LALIGA EA SPORTS |url=https://www.laliga.com/en-GB/match/temporada-2024-2025-laliga-ea-sports-fc-barcelona-real-valladolid-cf-4 |access-date=31 August 2024 |website=Página web oficial de LALIGA {{!}} LALIGA |language=en}}&lt;/ref&gt;, 23-октябрда «[[Бавария (футбол клубу)|Баварияга]]» каршы Чемпиондор лигасында дагы бир хет-трик жасады&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ballús |first=Pol |url=https://www.nytimes.com/athletic/5868632/2024/10/24/raphinha-barcelona-bayern-hat-trick/ |title=Raphinha's Bayern hat-trick is proof of his newfound confidence and Barcelona transformation |work=The New York Times |date=24 October 2024 }}&lt;/ref&gt;. Күзгү «Эль Класикодо» «[[Реал Мадрид (футбол клубу)|Реалга]]» каршы гол киргизип, мыкты оюнчу аталган&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Corrigan |first1=Dermot |last2=Ballús |first2=Pol |url=https://www.nytimes.com/athletic/5866056/2024/10/26/real-madrid-0-barcelona-4-mbappe-flick-lewandowski/ |title=Real Madrid 0 Barcelona 4 – Mbappe's Clasico to forget as Flick's team stun European champions |work=The New York Times |date=26 October 2024 }}&lt;/ref&gt;. [[2024/2025 УЕФА Чемпиондор лигасы|Чемпиондор лигасында]] 13 гол жана 9 ассист менен турнирдин эн мыкты бомбардири жана ассистенти болуп бүтүрдү&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://de.uefa.com/uefachampionsleague/news/0291-1be52628e744-a25f57a62887-1000--champions-league-top-scorers-raphinha-joins-serhou-guiras/ |title=Champions League top scorers: Raphinha joins Serhou Guirassy out in front |publisher=UEFA |date=7 May 2025 }}&lt;/ref&gt;. 22-майда клуб менен келишимди 2028-жылга чейин узартты&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-05-22 |title=Agreement to renew Raphinha's contract to 2028 |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4271553/agreement-to-renew-raphinhas-contract-to-2028 |access-date=2025-05-22 |website= |publisher=FC Barcelona |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Эл аралык карьерасы ==
[[Файл:Brazil vs Serbia WC2022 Raphinha and Pavlovic (cropped).jpg|thumb|Рафинья (оң жакта) [[Бразилия улуттук футбол курамасы|Бразилия улуттук курамында]] [[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпиондугу|2022-жылкы дүйнө чемпиондугунда]] [[Сербия]]га каршы ойноп жатат]]
[[Евро-2020]] башталганга чейин [[Италия]]нын футбол федерациясы Рафиньяны улуттук курамага чакырууга аракет кылган. Ал атасы аркылуу Италиянын жараны болууга укуктуу болгон, бирок паспорт алып үлгүргөн эмес&lt;ref&gt;{{cite web|date=5 May 2025|title=Italy attempted to convince Barcelona star to play for national team under Mancini|url=https://football-italia.net/italy-attempted-to-steal-barcelona-star/|access-date=5 May 2025|website=Football Italia}}&lt;/ref&gt;.

2021-жылдын августунда Рафинья [[Бразилия улуттук футбол курамасы|Бразилиянын курама командасына]] [[Футбол боюнча дүйнө чемпиондугу|дүйнө чемпиондугунун]] тандоо оюндарына чакырылган&lt;ref name=&quot;Raphinha Called Up to Brazil's National Squad&quot;&gt;{{cite web|date=13 August 2021|title=Raphinha Called Up to Brazil's National Squad|url=https://www.leedsunited.com/news/team-news/28509/raphinha-called-up-to-brazil-s-national-squad|access-date=2 September 2021|website=Leeds United|accessdate=2025-06-25|archivedate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220713161732/https://www.leedsunited.com/news/team-news/28509/raphinha-called-up-to-brazil-s-national-squad}}&lt;/ref&gt;. Улуттук курамдагы дебютун 7-октябрда [[Венесуэла]]га каршы өткөрүп, экинчи таймда алмашууга чыгып, эки голго ассист берип, бир пенальти утуп алган&lt;ref&gt;{{Cite web|agency=Reuters|date=8 October 2021|title=Brazil rally to beat Venezuela in qualifier as Raphinha enjoys dream debut|url=https://www.theguardian.com/football/2021/oct/08/brazil-venezuela-world-cup-qualifier-raphinha|access-date=15 October 2021|website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;. 15-октябрда [[Уругвай]]га каршы алгачкы эки голун киргизген&lt;ref&gt;{{Cite web|date=15 October 2021|title=Brazil 4–1 Uruguay: Raphinha scores twice as home side cruise to World Cup qualifying victory|url=https://www.eurosport.com/football/world-cup-qualification-conmebol/2022/brazil-4-1-uruguay-raphinha-scores-twice-as-home-side-cruise-to-world-cup-qualifying-victory_sto8585883/story.shtml|access-date=15 October 2021|website=Eurosport}}&lt;/ref&gt;.

2022-жылдын 7-ноябрында Рафинья [[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпиондугу|Катардагы дүйнө чемпиондугуна]] чакырылган&lt;ref&gt;{{Cite web|date=7 November 2022 |title=Seleção Brasileira está convocada para a Copa do Mundo FIFA Qatar 2022 |url=https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/selecao-brasileira-esta-convocada-para-a-copa-do-mundo-fifa-qatar-2022|publisher=Brazilian Football Federation|access-date=7 November 2022|language=pt|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207032652/https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/selecao-brasileira-esta-convocada-para-a-copa-do-mundo-fifa-qatar-2022|archive-date=7 December 2023}}&lt;/ref&gt;. Бразилия чейрек финалга чейин жетип, 9-декабрда [[Хорватия]]дан пенальти сериясында утулуп, турнирден чыгып калган&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/football/live/2022/dec/09/croatia-v-brazil-world-cup-2022-quarter-final-live-score-update |title=World Cup quarter-final: Croatia 1–1 Brazil (4–2 pens) – as it happened|newspaper=The Guardian|location=London |date=9 December 2022 |access-date=17 December 2022}}&lt;/ref&gt;.

2024-жылдын 10-майында ал [[Копа Америка]]га чакырылып, топтук этаптагы үчүнчү оюнда [[Колумбия]]га каршы жалгыз голун киргизген&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 May 2024 |title=Dorival Júnior anuncia convocados para a Copa América |work=Confederação Brasileira de Futebol |url=https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/dorival-junior-anuncia-jogadores-para-a-disputa-da-copa-america |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516123444/https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/dorival-junior-anuncia-jogadores-para-a-disputa-da-copa-america |archive-date=16 May 2024 |access-date=10 May 2024 |language=pt-BR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 July 2024 |title=Brasil 1-1 Colombia (2 de Jul., 2024) Resultado Final - ESPN (CO) |url=https://www.espn.com.co/futbol/partido/_/juegoId/690728/colombia-brasil |access-date=20 October 2024 |website=ESPN |language=es}}&lt;/ref&gt;. Бразилия чейрек финалда Уругвай менен 0:0 болгон матчтан кийин пенальтиден 2:4 эсебинде жеңилип, кайра эле четтетилген&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40486946/copa-america-brazil-boss-slams-ref-booking-vinicius-jr |title=Brazil boss slams 'very strange' Vinícius booking|website=[[ESPN]]|date=3 July 2024 |access-date=10 July 2024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40524914/vinicius-jr-brazil-copa-america-exit-was-my-fault |title=Vini Jr. on Brazil Copa exit: 'It was my fault'|website=ESPN|date=9 July 2024 |access-date=10 July 2024 }}&lt;/ref&gt;.

== Сыйлыктары ==
'''«Спортинг Лиссабон»'''
*Португалия улуттук Кубогунун жеңүүчүсү: 2018/19&lt;ref&gt;{{cite news |last=Nogueira |first=Carlos |date=26 May 2019 |title=Leão rei dos penáltis leva para casa o segundo troféu da época |language=pt |trans-title=Penalty-king lion takes home second trophy of the season |newspaper=Diário de Notícias |location=Lisbon |url=https://www.dn.pt/desportos/interior/leao-rei-dos-penaltis-e-leva-para-casa-o-segundo-trofeu-da-epoca-10941375.html |access-date=16 January 2023}}&lt;/ref&gt;
*Португалия футболдук лигасынын Кубогунун жеңүүчүсү: 2018/19&lt;ref&gt;{{cite web|title=Penalties smile on Sporting again as Lions retain Taça da Liga crown|url=https://portugoal.net/club-news/1045-penalties-give-sporting-the-taca-da-liga|access-date=27 January 2018|publisher=PortuGOAL.net|date=26 January 2019}}&lt;/ref&gt;

'''«Барселона»'''
*[[Ла Лига]] чемпиону: 2022/23&lt;ref&gt;{{cite news |date=14 May 2023 |title=FC Barcelona, Liga champions 2022/23! |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3344756/fc-barcelona-liga-champions-202223 |website= |publisher=[[FC Barcelona]]}}&lt;/ref&gt;, 2024/25&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-05-15 |title=FC Barcelona Crowned Champions of LALIGA EA SPORTS 2024/25 |url=https://www.laliga.com/en-GB/news/fc-barcelona-crowned-champions-of-laliga-ea-sports-2024-25 |access-date=2025-05-24 |website= |publisher=[[La Liga]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
*Испания улуттук Кубогунун жеңүүчүсү: 2024/25&lt;ref&gt;{{cite news |title=Barcelona beats Real Madrid in extra time to win Copa del Rey |url=https://www.marca.com/en/football/copa-rey/2025/04/27/680d67bc22601d41088b457b.html |work=MARCA |date=26 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
*Испания Суперкубогунун жеңүүчүсү: 2023&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Baynes |first=Ciaran |date=15 January 2023 |title=Real Madrid 1–3 Barcelona: Gavi stars as Barca dominate to win Spanish Super Cup |url=https://www.eurosport.com/football/spanish-supercopa/2022-2023/spanish-super-cup-final-live-real-madrid-v-barcelona_sto9316880/story.shtml |access-date=16 January 2023 |website=Euro Sport}}&lt;/ref&gt;, 2025&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 January 2025 |title=FC Barcelona win the Super Cup in a final for the history books (2-5) |url=https://rfef.es/en/noticias/match-report-fc-barcelona-win-the-super-cup-in-a-final-for-the-history-books-2-5 |access-date=13 January 2025 |website= |publisher=Real Federación Española de Fútbol |language=en}}&lt;/ref&gt;

'''Жеке сыйлыктары'''
*«Витория Гимарайнш» клубунун жылдын ачылышы болгон оюнчусу: 2017&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.terra.com.br/esportes/lance/atacante-brasileiro-conquista-premio-inedito-de-revelacao-em-portugal,eb161fbb2f7c6e97437f423e40463970l89r3wfl.html|title=Brasileiro conquista prêmio inédito de revelação em Portugal|trans-title=Brazilian wins unprecedented award for revelation in Portugal|publisher=Terra|language=pt|date=7 December 2017|access-date=4 January 2018}}&lt;/ref&gt;
*Копа Америка 2024 – турнирдин мыкты командасы&lt;ref&gt;{{cite news |title=The CONMEBOL Copa América 2024™ Best XI |url=https://copaamerica.com/en/news/best-xi-team-tournament-copa-america-2024 |website=Copa América |access-date=31 July 2024 |date=31 July 2024}}&lt;/ref&gt;
*[[Ла Лига]] айдын мыкты оюнчусу: [[баш оона]] 2024&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.laliga.com/en-GB/news/raphinha-laliga-ea-sports-player-of-the-month-for-august|publisher=La Liga|date=13 September 2024|title= Raphinha, LALIGA EA SPORTS Player of the Month for August.|access-date=13 September 2024}}&lt;/ref&gt;
*IFFHS – [[Түштүк Америка]] ([[КОНМЕБОЛ]]) мыкты командасы: 2024&lt;ref&gt;{{cite web|title=IFFHS CONTINENTAL TEAMS 2024 - CONMEBOL MEN|url=https://iffhs.com/posts/4111|date=11 January 2025|website=IFFHS|accessdate=2025-06-25|archivedate=2025-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250111170005/https://iffhs.com/posts/4111}}&lt;/ref&gt;
*Ла Лига сезонунун мыкты оюнчусу: 2024/25&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4278822/raphinha-named-best-laliga-player-in-202425 |title=Raphinha named best LaLiga player in 2024/25 |publisher=FC Barcelona |date=6 June 2025 |access-date=7 June 2025}}&lt;/ref&gt;
*Ла Лига сезонунун мыкты командасы: 2024/25&lt;ref&gt;{{cite news|title=EA Sports FC 25 La Liga Team of the season 2024-25|url=https://www.ea.com/games/ea-sports-fc/fc-25/tots/laliga |date=24 May 2025|access-date=24 May 2025|publisher=La Liga}}&lt;/ref&gt;
*[[УЕФА Чемпиондор лигасы]]нын мыкты бомбардири: [[2024/2025 УЕФА Чемпиондор лигасы|2024/25]] (бөлүштүрүлгөн)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/statistics/players/?sortBy=goals|title=UEFA Champions League – Top Scorers|website=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|access-date=7 May 2025}}&lt;/ref&gt;
*УЕФА Чемпиондор лигасынын сезондук мыкты командасы: 2024/25&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/029a-1de594e11846-742ee836b971-1000--2024-25-champions-league-team-of-the-season/|title=2024/25 Champions League Team of the Season|website=[[UEFA]] |publisher=Union of European Football Associations|date=1 June 2025|access-date=1 June 2025}}&lt;/ref&gt;
*''The Athletic'' – Европанын мыкты командасы: 2024/25&lt;ref name=&quot;theathleticawards&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nytimes.com/athletic/6336642/2025/05/20/athletic-end-of-season-awards-2024-25-men/ |title= The Athletic’s end-of-season awards, 2024-25: Men’s football |website=The Athletic’s |date=28 May 2025}}&lt;/ref&gt;
*''The Athletic'' – Европанын сезондогу мыкты оюнчусу: 2024/25&lt;ref name=&quot;theathleticawards&quot;/&gt;
*''The Athletic'' – Ла Лига сезонунун мыкты командасы: 2024/25&lt;ref name=&quot;theathleticawards&quot;/&gt;

== Булактар ==
{{булактар|2}}

== Шилтемелер ==
*[https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/24156/raphael-dias-belloli Барселонанын расмий сайтындагы футболчунун профили]

[[Категория:«Барселона» футбол клубунун оюнчулары]]
[[Категория:Бразилия]]
[[Категория:Футболчулар]]</text>
      <sha1>qc1pxham1on33uz7nu1gm2bt96s4mmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Френки де Йонг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137267</id>
    <revision>
      <id>653163</id>
      <parentid>546627</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:47:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20524" sha1="dsk8svn31vkob1alj3wkk44wb9hnff7" xml:space="preserve">{{Футболчу
|ысмы = Френки де Йонг
|жынысы = м
|лакап аты = 
|сүрөт = Матч «Динамо» - «Барселона» 0-1. 2 ноября 2021 года. II — 1289671 (cropped).jpg
|кеңдик = 250px
|сүрөттүн баяндамасы = де Йонг 2021-жылы
|төрөлгөн датасы = 12.5.1997
|төрөлгөн жери = [[Горинхем]], [[Нидерланд]]
|жарандыгы = {{Өлкө желеги|Нидерланд}}
|бою = 181&lt;ref name=&quot;FIFA&quot;&gt;{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=Squad List: FIFA World Cup Qatar 2022: Netherlands (NED) |publisher=FIFA |page=20 |date=18 December 2022 |access-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218195301/https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |archive-date=18 December 2022 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|жетектөөчү буту = оң
|позициясы = жарым коргоочу
|азыркы клубу = {{желек|Испания}} [[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]
|номуру = 21
|жаштар клубдары = {{футболдук карьера
|2005—2015|{{желек|Нидерланд}} [[Виллем II]]|
}}
|клубдар = {{футболдук карьера
|2015|{{желек|Нидерланд}} [[Виллем II]]|1 (0)
|2015—2017|{{желек|Нидерланд}} [[Йонг Аякс]]|46 (8)
|2015|→ {{желек|Нидерланд}} [[Виллем II]] (ижара)|1 (0)
|2016—2019|{{желек|Нидерланд}} [[Аякс (футбол клубу)|Аякс]]|57 (4)
|2019—учур|{{желек|Испания}} [[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]|177 (14)
}}
|улуттук курамасы = {{футболдук карьера
|2012|{{желек|Нидерланд}} Нидерланд (15ке чейин)|1 (0)
|2014—2015|{{желек|Нидерланд}} Нидерланд (18ге чейин)|5 (1)
|2015—2016|{{желек|Нидерланд}} Нидерланд (19га чейин)|8 (0)
|2016|{{желек|Нидерланд}} Нидерланд (20га чейин)|2 (0)
|2017|{{желек|Нидерланд}} Нидерланд (21ге чейин)|6 (1)
|2018—учур|{{футбол|NED}}|59 (2)
}}
|клуб тууралуу маалыматтардын жаңылоосу = 25-май 2025
|курама тууралуу маалыматтардын жаңылоосу = 10-июнь 2025
|уикиказына = 
}}
'''Фре́нки де Йонг''' ({{lang-nl|Frenkie de Jong}}; 12-май 1997-жылы туулган&lt;ref name=&quot;FIFA&quot;/&gt;) — [[Нидерланд|нидерланддык]] [[Футбол|футболчу]], [[Испания|испаниялык]] «[[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]» клубунун жана [[Нидерланд улуттук футбол курамасы|Нидерланд курамасынын]] жарым коргоочусу.

== Клубдук карьерасы ==
=== Виллем II жана Аякс ===
[[Файл:Frenkie de Jong (2019).jpg|thumb|left|Де Йонг 2019-жылы «Аякстын» курамында]]
Френки де Йонг өзүнүн профессионалдык карьерасын 2015-жылы «[[Виллем II]]» клубунда баштаган&lt;ref name=&quot;websitebio&quot;&gt;{{cite web |title=Frenkie's story – Frenkie de Jong |url=https://www.frenkiedejong.com/en/biography/ |website=frenkiedejong.com |access-date=3 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003140553/https://www.frenkiedejong.com/en/biography/ |archive-date=3 October 2023 |accessdate=2025-06-28 |archivedate=2023-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231003140553/https://www.frenkiedejong.com/en/biography/ }}&lt;/ref&gt;. Бир жылдан кийин, 2016-жылы, ал «[[Аякс (футбол клубу)|Аякс]]» клубуна символикалык €1 төлөм менен өткөн — бул төлөм сатуудан түшкөн пайызы менен толукталган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.givemesport.com/1469227-ajax-paid-willem-ii-just-1-to-sign-frenkie-de-jong-in-2015|title=Ajax managed to sign Frenkie de Jong for just €1 from Willem II in 2015|date=18 April 2019|website=GiveMeSport|access-date=28 November 2019}}&lt;/ref&gt;. «Аякста» де Йонг Европанын эң мыкты жаш жарым коргоочуларынын бири катары таанылган: ал Улуттук дублду ([[Нидерланд футбол чемпиондугу|Эредивизи]] жана [[Нидерланд улуттук футбол Кубогу|KNVB Кубогун]]) утуп, [[УЕФА Чемпиондор лигасы]]нын жарым финалына чейин чыккан. 2018/19-жылкы сезондо де Йонг Эредивизинин мыкты оюнчусу болуп табылып, «Аякстын» 22 жылдан берки биринчи жолу УЕФА Чемпиондор Лигасынын жарым финалына чыгышына чоң салым кошкон&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pulse.ng/sports/football/frenkie-de-jong-profile-of-barcelona-and-netherlands-midfielder/7f1whsn|title=Frenkie de Jong: Player Profile|date=24 January 2019 |publisher=Pulse|access-date=7 April 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/48093611|title=Tottenham 0–1 Ajax, Champions League: Donny van de Beek scores only goal|date=30 April 2019|access-date=26 November 2019}}&lt;/ref&gt;.

=== Барселона ===
Френки ошол эле сезондо, 2019-жылдын январында «[[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]» менен келишим түзүп, июль айында расмий түрдө клубга кошулган&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/news/981677/barca-sign-de-jong|title=Barça sign De Jong|date=23-1-2019|accessdate=4-6-2025|lang=en|work=клубтун расмий сайты}}&lt;/ref&gt;. Анын трансфер акысы €75 миллионду түзгөн. Де Йонг 2019-жылы «FIFA FIFPro World11» командасына тандалган жана бул тизмеге кирген беш жылдан берки алгачкы нидерланддык үч футболчунун бири болгон&lt;ref name=&quot;fifpro&quot;&gt;{{cite web|url=https://fifpro.org/news/fifa-fifpro-men-s-world-11-2018-2019/en/|title=VAN DIJK AMONG FOUR DEBUTANTS IN MEN'S WORLD 11|website=FIFPro World Players' Union|date=23 September 2019|access-date=24 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924000410/https://fifpro.org/news/fifa-fifpro-men-s-world-11-2018-2019/en/|url-status=dead|accessdate=2025-06-28|archivedate=2019-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190924000410/https://fifpro.org/news/fifa-fifpro-men-s-world-11-2018-2019/en/}}&lt;/ref&gt;.

Де Йонг 2021-жылдагы [[Испания улуттук футбол Кубогу|Испания кубогунун]] финалында «[[Атлетик Бильбао]]» клубуна каршы гол киргизип, дагы эки голго пас берип, 4:0 эсебинде жеңишке жетүүгө чоң салым кошкон&lt;ref name=&quot;cup21&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.theguardian.com/football/2021/apr/17/messi-stars-as-barcelona-thrash-athletic-bilbao-to-lift-copa-del-rey |title=Messi stars as Barcelona thrash Athletic Bilbao to lift Copa del Rey|first=Sid|last=Lowe|work=The Guardian|date=17 April 2021|access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;.

Клубдун капитаны [[Серхио Бускетс]]тин кетишинен кийин, 2023-жылдын 21-июлунда де Йонг «Барселонанын» төртүнчү капитаны болуп дайындалды&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FC Barcelona's new captains confirmed |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3599643/fc-barcelonas-new-captains-confirmed |access-date=26 July 2023 |website=www.fcbarcelona.com}}&lt;/ref&gt;. 2024-жылдын 24-февралында, ал «[[Хетафе (футбол клубу)|Хетафеге]]» каршы 3:0 болгон оюнда «Барселонанын» тарыхындагы 11000-голун киргизди&lt;ref&gt;{{cite web |title=Frenkie de Jong scores FC Barcelona's 11,000th goal|url=https://www.fcbarcelona.com/en/news/3905165/frenkie-de-jong-scores-fc-barcelonas-11000th-goal |website=FC Barcelona |access-date=13 March 2025}}&lt;/ref&gt;.

2024/2025-жылкы сезондо, [[Сержи Роберто]]нун кетишинен кийин де Йонг «Барселонанын» үчүнчү капитаны болду&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/news/4092240/new-first-team-captains-confirmed|title=New first team captains confirmed|work=клубдун расмий сайты|date=23-8-2024}}&lt;/ref&gt;.

== Эл аралык карьерасы ==
Де Йонг [[Нидерланд улуттук футбол курамасы|Нидерланд улуттук курамасындагы]] алгачкы оюнун 2018-жылдын сентябрында өткөргөн&lt;ref name=&quot;Sky Sports 2018&quot;&gt;{{Cite news|first=Lewis|last=Jones|title=Netherlands star Frenkie de Jong set to shine against France and Germany?|url=https://www.skysports.com/football/news/12021/11521872/netherlands-star-frenkie-de-jong-set-to-shine-against-france-and-germany|website=[[Sky Sports]]|date=13 October 2018|access-date=17 July 2024}}&lt;/ref&gt; . Ал [[УЕФА Улуттар лигасы]]нын биринчи сезондо негизги курамда ойноого жетишип, курама команда финалга чыгып, экинчи орунду алган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefanationsleague/news/0253-0d81efc3f60a-0d39c305041d-1000--bernardo-silva-and-frenkie-de-jong-win-nations-league-awards/|title=Bernardo Silva and Frenkie de Jong win Nations League awards|date=9 June 2019|website=[[UEFA]]|access-date=28 November 2019}}&lt;/ref&gt;. Ошондой эле ал Нидерландка [[Евро-2020]] жана [[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпиондугу|2022-жылдагы дүйнөлүк чемпиондугунда]] да татыктуу деңгээлде өкүлчүлүк кылган&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/51198518|title= Netherlands 0–2 Czech Republic: Tomáš Holeš and Patrik Schick goals shock Dutch|website=[[BBC Sport]]|publisher=[[BBC]]|date=26 June 2021|access-date=7 June 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Jamie Jackson |url=https://www.theguardian.com/football/2022/nov/29/netherlands-qatar-world-cup-group-a-match-report |title=Louis van Gaal bristles at 'boring' tag as Netherlands sink Qatar to reach last 16 |website=The Guardian |date=29 November 2022 }}&lt;/ref&gt;.

== Сыйлыктары ==
'''«Аякс»'''
* [[Нидерланд футбол чемпиондугу|Эредивизи]] чемпиону: 2018/19&lt;ref name=&quot;Soccerway&quot;&gt;{{cite web |url=https://int.soccerway.com/players/frenkie-de-jong/404591/ |title=F. De Jong: Summary |website=Soccerway |publisher=Perform Group |access-date=28 August 2023}}&lt;/ref&gt;
* [[Нидерланд улуттук футбол Кубогу|Нидерланд Кубогунун]] жеңүүчүсү: 2018/19&lt;ref name=&quot;Soccerway&quot;/&gt;
* [[УЕФА Европа лигасы]]нын финалисти: 2016/17&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2017/overview/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702090446/http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2017/overview/index.html|url-status=dead|archive-date=2 July 2017|title=2016/17: United win it for Manchester|publisher=UEFA|date=30 May 2017|accessdate=2025-06-28|archivedate=2017-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170702090446/http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2017/overview/index.html}}&lt;/ref&gt;

'''«Барселона»'''
* [[Ла Лига]] чемпиону: 2022/23&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3344756/fc-barcelona-liga-champions-202223 |title=FC Barcelona, Liga champions 2022/23! |website=FC Barcelona |date=14 May 2023}}&lt;/ref&gt;, 2024/25&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-05-15 |title=Barcelona Win La Liga, Complete 2024-25 Domestic Treble |url=https://www.si.com/soccer/barcelona-win-la-liga-complete-2024-25-domestic-treble |access-date=2025-05-16 |website=SI |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* [[Испания улуттук футбол Кубогу|Испания Кубогунун]] жеңүүчүсү: 2020/21&lt;ref name=&quot;cup21&quot;/&gt;, 2024/25&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-04-26 |title=FC Barcelona crowned Cup Kings in classic encounter |url=https://rfef.es/en/noticias/match-report-fc-barcelona-crowned-cup-kings-in-classic-encounter |access-date=2025-04-26 |website= |publisher=[[Real Federación Española de Fútbol]] |language=en |archive-date=26 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426235908/https://rfef.es/en/noticias/match-report-fc-barcelona-crowned-cup-kings-in-classic-encounter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[Испания футбол Суперкубогу|Испания Суперкубогунун]] жеңүүчүсү: 2023&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Baynes |first=Ciaran |date=15 January 2023 |title=Real Madrid 1–3 Barcelona: Gavi stars as Barca dominate to win Spanish Super Cup |url=https://www.eurosport.com/football/spanish-supercopa/2022-2023/spanish-super-cup-final-live-real-madrid-v-barcelona_sto9316880/story.shtml |access-date=16 January 2023 |website=Euro Sport}}&lt;/ref&gt;, 2025&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-01-13 |title=FC Barcelona win the Super Cup in a final for the history books (2-5) |url=https://rfef.es/en/noticias/match-report-fc-barcelona-win-the-super-cup-in-a-final-for-the-history-books-2-5 |access-date=2025-01-13 |website= |publisher=[[Real Federación Española de Fútbol]] |language=en |archive-date=13 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113012625/https://rfef.es/en/noticias/match-report-fc-barcelona-win-the-super-cup-in-a-final-for-the-history-books-2-5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

'''Нидерланд курамы'''
* [[УЕФА Улуттар лигасы]]нын финалисти: 2018/19&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48191922 |title=Portugal 1–2 Netherlands |first=Shamoon |last=Hafez |website=BBC Sport |date=9 June 2019 |access-date=31 December 2022}}&lt;/ref&gt;

'''Жеке сыйлыктары'''
* Eerste Divisie'нин сезондогу мыкты жаш таланты: 2016/17&lt;ref name=&quot;Award&quot;&gt;{{cite web |url=https://twitter.com/i/web/status/864515876544008196 |title=Proud of you lads! |website=Twitter.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.sport-english.com/en/news/barca/frenkie-de-jong-i-want-to-be-an-important-player-for-this-barca-team-7561621|title=Frenkie de Jong: I want to be an important player for this Barça team|last=Sport|date=20 July 2019|website=sport|access-date=26 November 2019}}&lt;/ref&gt;
* Эредивизинин Айдын оюнчусу: [[бештин айы]] 2018&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.foxsports.nl/nieuws/artikel/3011388/frenkie-jong-steven-bergwijn-speler-talent-van-maand-december|title=Frenkie de Jong en Steven Bergwijn Speler en Talent van de Maand december|date=16 January 2019|website=www.foxsports.nl|access-date=16 May 2020|archive-date=17 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190117013252/https://www.foxsports.nl/nieuws/artikel/3011388/frenkie-jong-steven-bergwijn-speler-talent-van-maand-december|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, [[бирдин айы]] 2019&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eredivisie.nl/en-us/uitgelicht/frenkie-de-jong-opnieuw-uitgeroepen-tot-speler-van-de-maand|title=Frenkie de Jong opnieuw uitgeroepen tot Speler van de Maand &amp;#124; Eredivisie|date=28 February 2019|website=eredivisie.nl|access-date=16 May 2020|archive-date=22 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722061013/https://eredivisie.nl/en-us/uitgelicht/frenkie-de-jong-opnieuw-uitgeroepen-tot-speler-van-de-maand|url-status=dead|accessdate=2025-06-28|archivedate=2020-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200722061013/https://eredivisie.nl/en-us/uitgelicht/frenkie-de-jong-opnieuw-uitgeroepen-tot-speler-van-de-maand}}&lt;/ref&gt;
* Эредивизи сезонунун мыкты оюнчусу: 2018/19&lt;ref name=&quot;POTS2&quot;&gt;{{cite web|date=16 May 2019|title=Frenkie de Jong Eredivisie Player of the Season 2018/2019|url=https://eredivisie.eu/news/frenkie-de-jong-eredivisie-player-of-the-season-2018-2019/|access-date=31 August 2021|publisher=Eredivisie}}&lt;/ref&gt;
* Эредивизи сезонунун мыкты курамасы: 2018/19&lt;ref name=&quot;POTS2&quot; /&gt;
* УЕФА Чемпиондор лигасынын сезонунун курамасы: 2018/19&lt;ref&gt;{{cite web |title=UEFA Champions League Squad of the Season |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0252-0e99c3f9c0f4-c762bb0ec7f4-1000--uefa-champions-league-squad-of-the-season/ |work=[[UEFA]] |date=2 June 2019}}&lt;/ref&gt;
* УЕФА Чемпиондор лигасынын сезонунун мыкты жарым коргоочусу: 2018/19&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0254-0e99ddf91193-3a1ed0d12675-1000--frenkie-de-jong-champions-league-midfielder-of-the-season/|title=Frenkie De Jong: Champions League Midfielder of the Season|website=[[UEFA]]|publisher=Union of European Football Associations|date=29 August 2019|access-date=29 August 2019}}&lt;/ref&gt;
* Йохан Кройф трофейи (мыкты жаш оюнчу): 2018/19&lt;ref&gt;{{cite web |title=De Jong named Eredivisie talent of the year |date=15 May 2019 |url=https://www.rtlnieuws.nl/sport/voetbal/artikel/4712941/de-jong-wint-prijs-talent-van-het-jaar |publisher=RTL Nieuws |access-date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt;
* УЕФА Улуттар лигасынын финалдык этапынын мыкты жаш оюнчусу: 2019&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.uefa.com/uefanationsleague/news/0253-0d81efc3f60a-0d39c305041d-1000--bernardo-silva-and-frenkie-de-jong-win-nations-league-awards/ |title=Bernardo Silva and Frenkie de Jong honoured |website=[[UEFA]] |publisher=Union of European Football Associations |date=9 June 2019 |access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt;
* УЕФА Улуттар лигасынын финалдык этапынын курамасы: 2019&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.uefa.com/uefanationsleague/news/0253-0d821e23494c-f0c94c4974b3-1000--uefa-nations-league-finals-team-of-the-tournament/ |title=UEFA Nations League Finals: Team of the Tournament |website=[[UEFA]] |publisher=Union of European Football Associations |date=10 June 2019 |access-date=11 June 2019}}&lt;/ref&gt;
* FIFA FIFPro World11: 2019&lt;ref name=&quot;fifpro&quot; /&gt;
* IFFHS Дүйнөнүн мыкты курамасы: 2019&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iffhs.de/iffhs-awards-the-iffhs-men-world-team-of-the-year-2019/ |title=IFFHS AWARDS 2019 – THE IFFHS MEN WORLD TEAM OF THE YEAR 2019 |work=IFFHS |date=30 November 2019 |access-date=30 November 2019}}&lt;/ref&gt;
* УЕФА Жылдын командасы: 2019&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0e9f89606f80-08eb0bd0350b-1000--uefa-com-fans-team-of-the-year-2019-revealed/ |title=UEFA.com fans' Team of the Year 2019 revealed |publisher=UEFA |date=15 January 2020 |access-date=15 January 2020}}&lt;/ref&gt;
* Premi Barça Jugadors (Барсанын оюнчулар сыйлыгы): 2020/21&lt;ref&gt;{{Cite web|date=30 June 2021|title=Frenkie de Jong and Aitana Bonmatí win Barça Players Award20/21 |url=https://www.fcbarcelona.com/en/club/news/2181119/frenkie-de-jong-and-aitana-bonmati-win-barca-players-award2021|access-date=1 September 2021 |website=fcbarcelona.com|publisher=FC Barcelona}}&lt;/ref&gt;

== Булактар ==
{{булактар|2}}

== Шилтемелер ==
*[https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/16291/frenkie-de-jong «Барселонанын» расмий сайтындагы футболчунун профили]

[[Категория:«Барселона» футбол клубунун оюнчулары]]
[[Категория:Нидерланд]]
[[Категория:Футболчулар]]</text>
      <sha1>dsk8svn31vkob1alj3wkk44wb9hnff7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча боттор тизмеси</title>
    <ns>4</ns>
    <id>137589</id>
    <revision>
      <id>653037</id>
      <parentid>653002</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>653037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6917" sha1="tsz7vpsdkqfxn1jtn437dpqckr3l595" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:115542}}]]
|-
| 2 || [[User:ChoRusBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ChoRusBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]]
|-
| 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35960}}]]
|-
| 4 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8671}}]]
|-
| 5 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7221}}]]
|-
| 6 || [[User:VertexBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VertexBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]]
|-
| 7 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]]
|-
| 8 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]]
|-
| 9 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]]
|-
| 10 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]]
|-
| 11 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3212}}]]
|-
| 12 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]]
|-
| 13 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]]
|-
| 14 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]]
|-
| 15 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]]
|-
| 16 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]]
|-
| 17 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]]
|-
| 18 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]]
|-
| 19 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1319}}]]
|-
| 20 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1144}}]]
|-
| 21 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]]
|-
| 22 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]]
|-
| 23 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]]
|-
| 24 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]]
|-
| 25 || [[User:AlleborgoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlleborgoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]]
|-
| 26 || [[User:Thijs!bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Thijs!bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]]
|-
| 27 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]]
|-
| 28 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]]
|-
| 29 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]]
|-
| 30 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]]
|-
| 31 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]]
|-
| 32 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]]
|-
| 33 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]]
|-
| 34 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]]
|-
| 35 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]]
|-
| 36 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]]
|-
| 37 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]]
|-
| 38 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]]
|-
| 39 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]]
|-
| 40 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]]
|-
| 41 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]]
|-
| 42 || [[User:PipepBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PipepBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]]
|-
| 43 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]]
|-
| 44 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]]
|-
| 45 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]]
|-
| 46 || [[User:Gerakibot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gerakibot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]]
|-
| 47 || [[User:Purbo T|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Purbo T&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]]
|-
| 48 || [[User:Makecat-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makecat-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]]
|-
| 49 || [[User:BotMultichill|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BotMultichill&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BotMultichill|{{formatnum:233}}]]
|-
| 50 || [[User:PixelBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PixelBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PixelBot|{{formatnum:106}}]]
|-
| 51 || [[User:Loveless|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Loveless&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Loveless|{{formatnum:99}}]]
|-
| 52 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:21}}]]
|-
| 53 || [[User:Maintenance script|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maintenance script&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]]
|-
| 54 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>tsz7vpsdkqfxn1jtn437dpqckr3l595</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча Википедиячылар тизмеси (боттор менен бирге)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>137601</id>
    <revision>
      <id>653036</id>
      <parentid>653001</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>653036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24381" sha1="tf5fbly88jjqwu1qp1fm63ygz96ngjj" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:115542}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:ChoRusBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ChoRusBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] || {{Permissions|ChoRusBot}}
|-
| 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35960}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 4 || [[User:Chaoborus|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chaoborus&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}}
|-
| 5 || [[User:Bosogo|Bosogo]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18494}}]] || {{Permissions|Bosogo}}
|-
| 6 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:14507}}]] || {{Permissions|Artelow}}
|-
| 7 || [[User:Chorobek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chorobek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}}
|-
| 8 || [[User:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12821}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}}
|-
| 9 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11099}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}}
|-
| 10 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8671}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 11 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7971}}]] || {{Permissions|Baydastann}}
|-
| 12 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7221}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 13 || [[User:VertexBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VertexBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] || {{Permissions|VertexBot}}
|-
| 14 || [[User:Элден|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элден&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}}
|-
| 15 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6011}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}}
|-
| 16 || [[User:UlutSoft3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}}
|-
| 17 || [[User:Чагылган|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чагылган&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}}
|-
| 18 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 19 || [[User:Эльза Мамбетакунова|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Эльза Мамбетакунова&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}}
|-
| 20 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Tynchtyk Chorotegin&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4965}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}}
|-
| 21 || [[User:Kvazimodo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kvazimodo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4519}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 22 || [[User:ImeNtrav|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ImeNtrav&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}}
|-
| 23 || [[User:Maksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}}
|-
| 24 || [[User:Shchb|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Shchb&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}}
|-
| 25 || [[User:Kmaksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmaksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}}
|-
| 26 || [[User:Үрүйэ|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Үрүйэ&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}}
|-
| 27 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 28 || [[User:Kgbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kgbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}}
|-
| 29 || [[User:Connexxx|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Connexxx&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}}
|-
| 30 || [[User:Elebayev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elebayev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}}
|-
| 31 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] || {{Permissions|Legobot}}
|-
| 32 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 33 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3212}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 34 || [[User:Aidabishkek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aidabishkek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}}
|-
| 35 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 36 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 37 || [[User:Askar Nazyrov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Askar Nazyrov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}}
|-
| 38 || [[User:Umut|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umut&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}}
|-
| 39 || [[User:QECUB|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QECUB&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}}
|-
| 40 || [[User:Бахтияр Толукбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бахтияр Толукбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}}
|-
| 41 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 42 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 43 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Roman, Alexej and Vładimir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}}
|-
| 44 || [[User:Kairat Zamirbekov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kairat Zamirbekov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}}
|-
| 45 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 46 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 47 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1467}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 48 || [[User:Meri|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Meri&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}}
|-
| 49 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 50 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1319}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 51 || [[User:Asankozhoevas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asankozhoevas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}}
|-
| 52 || [[User:Adinai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adinai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}}
|-
| 53 || [[User:Friendwip.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Friendwip.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}}
|-
| 54 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1144}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 55 || [[User:Kglive|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kglive&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}}
|-
| 56 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 57 || [[User:UlutSoft6|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft6&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}}
|-
| 58 || [[User:TarPas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TarPas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}}
|-
| 59 || [[User:Gulzhana|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzhana&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}}
|-
| 60 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 61 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 62 || [[User:Arsensky|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Arsensky&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:885}}]] || {{Permissions|Arsensky}}
|-
| 63 || [[User:Aida23a|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aida23a&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}}
|-
| 64 || [[User:Dnes1302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dnes1302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}}
|-
| 65 || [[User:Элдин беги|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элдин беги&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}}
|-
| 66 || [[User:UlutSoft1|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft1&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}}
|-
| 67 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] || {{Permissions|TjBot}}
|-
| 68 || [[User:Rotlink|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rotlink&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}}
|-
| 69 || [[User:Chris die Seele|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chris die Seele&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}}
|-
| 70 || [[User:Дилдорбек|Дилдорбек]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:708}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}}
|-
| 71 || [[User:Aiylchy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aiylchy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}}
|-
| 72 || [[User:AlleborgoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlleborgoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|AlleborgoBot}}
|-
| 73 || [[User:Estebesovdastan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Estebesovdastan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}}
|-
| 74 || [[User:Thijs!bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Thijs!bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] || {{Permissions|Thijs!bot}}
|-
| 75 || [[User:Jakshysapa|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jakshysapa&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}}
|-
| 76 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] || {{Permissions|Idioma-bot}}
|-
| 77 || [[User:Lirchik|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Lirchik&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}}
|-
| 78 || [[User:Ch|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ch&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:626}}]] || {{Permissions|Ch}}
|-
| 79 || [[User:Amantur r|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amantur r&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}}
|-
| 80 || [[User:Cekli829|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Cekli829&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}}
|-
| 81 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|RedBot}}
|-
| 82 || [[User:Табалдыев Ысламбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Табалдыев Ысламбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}}
|-
| 83 || [[User:S(uz)ak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;S(uz)ak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}}
|-
| 84 || [[User:Firespeaker|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Firespeaker&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}}
|-
| 85 || [[User:Gulzat05|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzat05&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}}
|-
| 86 || [[User:Канымбу|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Канымбу&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}}
|-
| 87 || [[User:Zhanyl90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zhanyl90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}}
|-
| 88 || [[User:Aladobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aladobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}}
|-
| 89 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] || {{Permissions|JackieBot}}
|-
| 90 || [[User:Gulaiym001|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulaiym001&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}}
|-
| 91 || [[User:Makenzis|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makenzis&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:528}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 92 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозобек Түгөлбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}}
|-
| 93 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] || {{Permissions|MastiBot}}
|-
| 94 || [[User:Кайып Пайзылдаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кайып Пайзылдаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}}
|-
| 95 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Synthebot}}
|-
| 96 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] || {{Permissions|Mjbmrbot}}
|-
| 97 || [[User:Бегаим|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бегаим&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}}
|-
| 98 || [[User:Rartat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rartat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}}
|-
| 99 || [[User:Fornax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fornax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}}
|-
| 100 || [[User:PlanespotterA320|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PlanespotterA320&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}}
|-
| 101 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] || {{Permissions|HRoestBot}}
|-
| 102 || [[User:UlutSoft4|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft4&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}}
|-
| 103 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 104 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] || {{Permissions|Ripchip Bot}}
|-
| 105 || [[User:Hugo.arg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Hugo.arg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}}
|-
| 106 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 107 || [[User:Ksc~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ksc~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}}
|-
| 108 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] || {{Permissions|Alexbot}}
|-
| 109 || [[User:Алтынбек Касымов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Алтынбек Касымов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}}
|-
| 110 || [[User:Εὐθυμένης|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Εὐθυμένης&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}}
|-
| 111 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] || {{Permissions|AvocatoBot}}
|-
| 112 || [[User:Namir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Namir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}}
|-
| 113 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|NurlanKG Bishkek editor]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:367}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}}
|-
| 114 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] || {{Permissions|KamikazeBot}}
|-
| 115 || [[User:Госфонд ИС|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Госфонд ИС&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}}
|-
| 116 || [[User:V3~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;V3~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}}
|-
| 117 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|LaaknorBot}}
|-
| 118 || [[User:AdemazAlmaz|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AdemazAlmaz&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}}
|-
| 119 || [[User:Ырысгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ырысгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}}
|-
| 120 || [[User:Nurjamal|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurjamal&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}}
|-
| 121 || [[User:Nursultan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nursultan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}}
|-
| 122 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] || {{Permissions|Movses-bot}}
|-
| 123 || [[User:Aymira|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aymira&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}}
|-
| 124 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}}
|-
| 125 || [[User:Symbat92|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Symbat92&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}}
|-
| 126 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}}
|-
| 127 || [[User:Andrew J.Kurbiko|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Andrew J.Kurbiko&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}}
|-
| 128 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Rubinbot}}
|-
| 129 || [[User:Орозгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}}
|-
| 130 || [[User:PipepBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PipepBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|PipepBot}}
|-
| 131 || [[User:Ziv|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ziv&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:305}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 132 || [[User:Atlikta|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Atlikta&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}}
|-
| 133 || [[User:Abiyoyo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abiyoyo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}}
|-
| 134 || [[User:Росул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Росул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}}
|-
| 135 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Vagobot}}
|-
| 136 || [[User:Elya3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elya3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}}
|-
| 137 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] || {{Permissions|AvicBot}}
|-
| 138 || [[User:Baronnet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baronnet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}}
|-
| 139 || [[User:Ahmadi~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ahmadi~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}}
|-
| 140 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 141 || [[User:Rakutai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rakutai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}}
|-
| 142 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|SilvonenBot}}
|-
| 143 || [[User:Gerakibot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gerakibot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|Gerakibot}}
|-
| 144 || [[User:Purbo T|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Purbo T&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] || {{Permissions|Purbo T}}
|-
| 145 || [[User:Makecat-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makecat-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Makecat-bot}}
|-
| 146 || [[User:Peri~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Peri~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}}
|-
| 147 || [[User:Ashirov Maksatbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ashirov Maksatbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}}
|-
| 148 || [[User:Asel90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asel90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}}
|-
| 149 || [[User:Belekoff|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Belekoff&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}}
|-
| 150 || [[User:Jol004u|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jol004u&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}}
{{/end}}</text>
      <sha1>tf5fbly88jjqwu1qp1fm63ygz96ngjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138224</id>
    <revision>
      <id>653052</id>
      <parentid>651458</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:03:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84404" sha1="bb1d1alj5zg95jj5fsvocgxn3eehgxc" xml:space="preserve">{{Футбол курамаларынын мелдеши
  | жайы            = {{өлкө желеги|АКШ}}&lt;br&gt;{{өлкө желеги|Канада}}&lt;br&gt;{{өлкө желеги|Мексика}}
  | шаарлары        = 16
  | стадиондору     = 16
  | тандоо_мөөнөтү  = 7-сентябрь 2023 — 31-март 2026
  | мөөнөтү         = 11-июнь — 19-июль 2026
  | аталышы         = {{lang-en|FIFA World Cup 2026}}&lt;br&gt;{{lang-fr|Coupe du monde de football 2026}}&lt;br&gt;{{lang-es|Copa Mundial de la FIFA 2026}}
  | эн белгиси      = 
  | катышуучулары   = 48
  | чемпион         = {{футбол|ESP}}
  | жолу            = 2
  | 2-орун          = {{футбол|ARG}}
  | 3-орун          = {{футбол|ENG}}
  | 4-орун          = {{футбол|FRA}}
  | финал           = «[[Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]], [[Нью-Жерси]], [[АКШ]]
  | убагы           = 19-июль 2026
  | оюн             = 104
  | оюн_тандоо      = 498
  | голдор          = 308
  | голдор_тандоо   = 1353
  | көрүүчүлөр      = 6810966
  | бомбардир       = {{желек|Франция}} [[Килиан Мбаппе]]
  | б_голдор        = 10
  | бомбардир_тандоо = {{желек|Норвегия}} [[Эрлинг Холанд]]
  | т_голдор        = 16
  | мыкты           = {{желек|Испания}} Родри
  | дарбазачы       = {{желек|Испания}} Унаи Симон 
  | мур_чемпиондук = [[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]]
  | кий_чемпиондук = ''2030''
}}
'''2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты''', расмий түрдө '''2026 ФИФА Дүйнө Кубогу''' ({{lang-en|2026 FIFA World Cup}}) — эркектер улуттук курамалар арасында өтүүчү 23-чү эл аралык [[Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|футбол дүйнө биринчилиги]]. Мелдеш ФИФА тарабанын төрт жылда бир жолу уюштурулат.

Мелдеш 2026-жылдын 11-июнда башталып, 19-июлда аяктаган. Аны [[Түндүк Америка|Түндүк Американын]] үч мамлекети өткөргөн: [[Америка Кошмо Штаттары]] (11 шаар), [[Мексика]] (3 шаар) жана [[Канада]] (2 шаар). Бул мелдеш биринчи жолу үч өлкө тарабынан биргелешип уюштурулган жана биринчи жолу мелдеште 48 өлкө катышкан.

[[Испания улуттук футбол курамасы|Испания]] курамасы финалдык беттеште учурдагы чемпион [[Аргентина улуттук футбол курамасы|Аргентина]] курамасын 1:0 эсеби менен жеңип, чемпиондук титулга ээ болгон.

== Өткөрүүчү өлкөнү тандоо ==
[[File:2026 world cup bid election.png|thumb|upright=1.6|Добуш берүүнүн жыйынтыктары
{|
|-
!Добуш берүүгө уруксат берилгендер !! Добуш берүүгө уруксат берилбегендер
|- 
|{{legend|#867650|Бириккен табыштамасына добуш бергендер}}||{{legend|#FFBD41|Канада, Мексика жана АКШ}}
|-
|{{legend|#2770AB|Марокко табыштамасына добуш бергендер}}||{{legend|#55208D|Марокко}}
|-
|{{legend|#008E2A|Эч бирөөнө добуш бербегендер}}||{{legend|#000000|ФИФА тарабынан жазалангандар}}
|-
|{{legend|#B32A2F|Добуш берүүдөн кармангандар}}||{{legend|#C1C1C1|ФИФА мүчөсү эместер}}
|}]]
Добуш берүү 2018-жылдын 13-июнунда [[Москва]] шаарында өткөн ФИФАнын 68-конгрессинин алкагында болуп, добуш берүүгө укуктуу 203 мүчөнүн бардыгына ачык болгон&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Graham |first=Bryan Armen |date=June 13, 2018 |title=North America to host 2026 World Cup after winning vote over Morocco – as it happened |url=https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live |website=The Guardian |accessdate=July 12, 2018 |archive-date=July 18, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718045428/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
Бириккен табыштамасы ({{lang-en|United bid}}, [[АКШ]], [[Канада]] жана [[Мексика]] чогуу) 134 жарактуу добуш алып жеңишке жеткен, ал эми [[Марокко|Марокконун]] табыштамасы 65 жарактуу добуш алган&lt;ref&gt;{{cite news |date=June 13, 2018|title=World Cup 2026: Canada, US &amp; Mexico joint bid wins right to host tournament|work=BBC Sport|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|url-status=live|accessdate=June 13, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|archive-date=January 14, 2021}}&lt;/ref&gt;.
[[Иран]] «табыштамалардын эч бири» деген вариантка добуш берген, ал эми [[Куба]], [[Словения]] жана [[Испания]] добуш берүүдөн карманган. [[Гана]] коррупциялык чыр-чатакка байланыштуу ФИФА тарабынан убактылуу четтетилгендиктен жана добуш берүүгө укугу болгон эмес&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gyamera-Antwi |first1=Evans |title=Ghana &amp; Kosovo excluded from Fifa Congress ahead of 2026 World Cup vote |url=http://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9 |accessdate=June 13, 2018 |work=Goal.com |date=June 12, 2018 |archive-date=October 21, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021220157/https://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=June 7, 2018 |title=Breaking News: President Akufo-Addo dissolves GFA |url=https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612162226/https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php |archive-date=June 12, 2018 |accessdate=June 14, 2018 |work=myjoyonline.com |accessdate=2025-12-20 |archivedate=2018-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612162226/https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Fifa bans Ghana football head Kwesi Nyantakyi over 'cash gift' |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780 |accessdate=June 14, 2018 |work=BBC News |date=June 8, 2018 |archive-date=June 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609011624/https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 15, 2017 |title=FIFA Congress confirms next steps of the bidding process for the 2026 FIFA World Cup - FIFA.com |url=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top |accessdate=April 16, 2024 |archive-date=May 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170515003503/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top |url-status=dead |archivedate=2018-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180915095957/https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=June 10, 2015 |title=Scandal-plagued FIFA postpones 2026 World Cup bidding |url=https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834 |accessdate=April 16, 2024 |work=ABC News |language=en-AU |archive-date=April 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416202847/https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 0 auto;text-align: center&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|Өлкө
!Добуш
|-
!1 раунд
|- style=&quot;background:#90ee90&quot;
|align=left|'''АКШ, Канада жана Мексика'''
|'''134'''
|-
|align=left|Марокко
|65
|-
|align=left|Эч бири
|1
|-
|align=left|Добуш берүүдөн кармануу
|3
|-
!align=left|Жалпы добуштар
!200
|-
!align=left|Көпчүлүк добуш үчүн зарыл
!101
|}

== Шаарлар жана стадиондор ==
2022-жылдын 16-июнунда ФИФА мелдешти кабыл ала турган 16 шаарды ([[АКШ|АКШда]] он бирөө, [[Канада|Канадада]] экөө жана [[Мексика|Мексикада]] үчөө) жарыялады: Атланта, Бостон, Даллас, Гвадалахара, Хьюстон, Канзас, Лос-Анжелес, Мехико, Майами, Монтеррей, Нью-Йорк/Нью-Жерси, Филаделфия, Сан-Франциско, Сиэтл, Торонто жана Ванкувер шаарлар болду&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/media-release-greater-than-fwc-2026-greater-than-host-cities-announcement|title=FIFA unveils stellar line-up of FIFA World Cup 2026 Host Cities|publisher=FIFA|date=June 16, 2022|accessdate=June 16, 2022|archive-date=June 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616223211/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/media-release-greater-than-fwc-2026-greater-than-host-cities-announcement|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Төрт стадион (Атланта, Даллас, Хьюстон жана Ванкувер) жылма чатырлуу жана климатты көзөмөлдөө системасы бар жабык ареналар болуп саналат, ал эми бешинчиси, Лос-Анжелестеги стадион, ачык, бирок жарым тунук чатырга ээ жана климат көзөмөлдөө системасы жок&lt;ref&gt;{{cite news |last=Tannenwald |first=Jonathan |date=November 2, 2022 |title=FIFA goes to college to study how to grow grass indoors for the 2026 men's World Cup |work=The Philadelphia Inquirer |url=https://www.inquirer.com/soccer/2026-world-cup-stadiums-grass-john-sorochan-20221102.html |url-access=subscription |accessdate=November 6, 2022 |archive-date=November 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221107071610/https://www.inquirer.com/soccer/2026-world-cup-stadiums-grass-john-sorochan-20221102.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Финалдык беттеш өтө турган стадион ФИФА тарабынан 2024-жылдын 4-февралында жарыяланды. Ал [[Нью-Жерси]] штатынын [[Ист-Ратерфорд]] шаарындагы «[[Метлайф]]» стадиону болду&lt;ref name=&quot;ESPN-Schedule&quot;&gt;{{cite news |last=Bonagura |first=Kyle |date=February 4, 2024 |title=2026 World Cup final set for MetLife Stadium, USMNT kicks off in L.A. |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/39437198/2026-world-cup-final-metlife-stadium-usa-kicks-la |publisher=ESPN |accessdate=February 4, 2024 |archive-date=February 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204211650/https://www.espn.com/soccer/story/_/id/39437198/2026-world-cup-final-metlife-stadium-usa-kicks-la |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

[[Мехико]] шаары турнирди өткөрүп жаткан үч өлкөнүн ичинен жалгыз борбор шаар болду. [[Оттава]] жана [[Вашингтон]] дүйнө чемпионаттардын оюндарын кабыл албаган борбор шаарлардын катарына кирди. Алардын ичинде [[Бонн]] шаары (Батыш Германия, 1974-жылкы мелдеш) жана [[Токио]] шаары ([[Жапония]], 2002) бар. 

«[[Ацтека]]» стадиону мурда дүйнө чемпионаттардын оюндарын өткөргөн жалгыз стадион болду (1970 жана 1986-жылдары өткөргөн)&lt;ref&gt;{{cite news |first1=Chuck |last1=Booth |first2=Roger |last2=Gonzalez |title=FIFA World Cup 2026 host cities: Los Angeles, New York/New Jersey among top venues; Washington D.C. snubbed |url=https://www.cbssports.com/soccer/news/fifa-world-cup-2026-host-cities-los-angeles-new-york-new-jersey-among-top-venues-washington-d-c-snubbed/ |work=CBS Sports |date=June 17, 2022 |accessdate=June 27, 2022 |archive-date=June 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627172342/https://www.cbssports.com/soccer/news/fifa-world-cup-2026-host-cities-los-angeles-new-york-new-jersey-among-top-venues-washington-d-c-snubbed/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! {{sort|Даллас|{{желек|АКШ}}}} [[Даллас]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[Арлингтон (Техас)|Арлингтон, Техас]])&lt;/small&gt;
! {{sort|Мехико|{{желек|Мексика}}}} [[Мехико]]
! {{sort|Нью-Йорк|{{желек|АКШ}}}} [[Нью-Йорк]]/[[Нью-Жерси]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[Ист-Ратерфорд|Ист-Ратерфорд, Нү-Жерси]])&lt;/small&gt;
! {{sort|Атланта|{{желек|АКШ}}}} [[Атланта]]
|-
| [[AT&amp;T (стадион)|AT&amp;T]]
| [[Ацтека]]
| [[Метлайф]]
| [[Мерседес-Бенц стадиону|Мерседес-Бенц]]
|-
| Сыйымдуулугу: '''94 000'''
| Сыйымдуулугу: '''83 000'''
| Сыйымдуулугу: '''82 500'''
| Сыйымдуулугу: '''75 000'''
|-
| [[File:Cowboys stadium inside view 4.JPG|frameless]]
| [[File:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|frameless]]
| [[File:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|frameless]]
| [[File:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|frameless]]
|-
! {{sort|Канзас|{{желек|АКШ}}}} [[Канзас Сити (Миссури)|Канзас]]
! {{sort|Хьюстон|{{желек|АКШ}}}} [[Хьюстон]]
! {{sort|Сан-Франциско|{{желек|АКШ}}}} [[Сан-Франциско]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара, Калифорния]])&lt;/small&gt;
! {{sort|Лос-Анжелес|{{желек|АКШ}}}} [[Лос-Анжелес]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[Инглвуд]])&lt;/small&gt;
|-
| [[Эрроухед]]
| [[Эн-ар-жи]]
| [[Ливайс]]
| [[Соу-фай]]
|-
| Сыйымдуулугу: '''73 000'''
| Сыйымдуулугу: '''72 000'''
| Сыйымдуулугу: '''71 000'''
| Сыйымдуулугу: '''70 000'''
|-
| [[File:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|frameless]]
| [[File:NRG Stadium, LEAGUES CUP 2024 TIGRES INTER MIAMI.jnp.jpg|frameless]]
| [[File:Entering Levi's Stadium.JPG|frameless]]
| [[File:SoFi Stadium 23rd March 2025.jpg|frameless]]
|-
! {{sort|Филадельфия|{{желек|АКШ}}}} [[Филадельфия]]
! {{sort|Сиэтл|{{желек|АКШ}}}} [[Сиэтл]]
! {{sort|Бостон|{{желек|АКШ}}}} [[Бостон]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[Фоксборо (Массачусетс)|Фоксборо, Массачусетс]])&lt;/small&gt;
! {{sort|Майами|{{желек|АКШ}}}} [[Майами]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[Майами-Гарденс|Майами-Гарденс, Флорида]])&lt;/small&gt;
|-
| [[Линькольн Файненшел Филд]]
| [[Люмен Филд]]
| [[Жиллетт]]
| [[Хард Рок]]
|-
| Сыйымдуулугу: '''69 000'''
| Сыйымдуулугу: '''69 000'''
| Сыйымдуулугу: '''65 000'''
| Сыйымдуулугу: '''65 000'''
|-
| [[File:United States v Paraguay, Copa América Centenario (cropped).jpg|frameless]]
| [[File:2025 FIFA Club World Cup - Seattle Sounders FC vs. Botafogo - 03.jpg|frameless]]
| [[File:New England Revolution vs Liga Deportivo Alajuense 2024-03-06 53571677017.jpg|frameless|Gillette Stadium]]
| [[File:Hard Rock Stadium Club World Cup.jpg|frameless]]
|-
! {{sort|Ванкувер|{{желек|Канада}}}} [[Ванкувер]]
! {{sort|Монтеррей|{{желек|Мексика}}}} [[Монтеррей]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[Гвадалупе (Нуэво-Леон)|Гвадалупе, Нуэво-Леон]])&lt;/small&gt;
! {{sort|Гвадалахара|{{желек|Мексика}}}} [[Гвадалахара]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[Сапопан|Сапопан, Халиско]])&lt;/small&gt;
! {{sort|Торонто|{{желек|Канада}}}} [[Торонто]]
|-
| [[Би-си Плейс]]
| [[Бе-бе-уве-а]]
| [[Акрон]]
| [[БМО Филд]]
|-
| Сыйымдуулугу: '''54 000'''
| Сыйымдуулугу: '''53 500'''
| Сыйымдуулугу: '''48 000'''
| Сыйымдуулугу: '''45 000'''
|-
| [[File:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|frameless]]
| [[File:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|frameless]]
| [[File:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho (3).jpg|frameless]]
| [[File:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|frameless]]
|}

== Курамалар ==
=== Тандоо баскычы ===
[[File:2026 world cup qualification map.svg|thumb|400x400px|{{Legend|#0000ff|Тандоо баскычын өтүштү}}{{Legend|#2ad4ff|Тандоо баскычын өтүп жатышат}}{{Legend|#ffcc00|Тандоо баскычын өтпөй калышты}}{{Legend|#000000|Мелдештен баш тарткан же четтетилген}}{{Legend|#cccccc|ФИФА мүчөсү эмес}}]]
Канада, Мексика жана АКШ уюштуруучу өлкөлөр катары автоматтык түрдө жолдомо алышкан. Бул чечим 2023-жылдын 14-февралында ФИФА Кеңеши тарабынан бекитилген&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |title=FIFA Council highlights record breaking revenue in football |publisher=FIFA |date=February 14, 2023 |accessdate=February 14, 2023 |archive-date=February 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|title=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup|publisher=Reuters|date=February 14, 2023|accessdate=February 14, 2023|archive-date=February 15, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Конфедерациялар финалдык мелдеште 43 кепилденген орунга ээ болушту&lt;ref name=&quot;slot&quot;&gt;{{Cite web |date=March 30, 2017 |title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |accessdate=August 5, 2022 |publisher=FIFA |archive-date=June 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 30, 2017 |title=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament |url=https://www.bbc.com/sport/football/39448474 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474 |archive-date=March 30, 2017 |publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;. Акыркы эки орун үчүн алты команда катышкан континенттер аралык плей-офф өткөрүлдү. Плей-оффко УЕФАдан ([[Европа]]) башка ар бир конфедерациядан бирден команда жана КОНКАКАФтан ([[Түндүк Америка]]) кошумча бир команда кирди. Эки мыкты команда рейтинг боюнча түз өтүп, калган төрт команда тандоо беттештерин ойногон. Бул турнир кожоюн өлкөлөрдүн биринде өткөрүлгөн&lt;ref name=&quot;slot&quot;/&gt;.

[[Океания]] конфедерациясы (ОФК) биринчи жолу түз жолдомо алды&lt;ref name=&quot;slot&quot;/&gt;.

[[Эритрея]] курамасы коопсуздук себептерден улам тандоо оюндарынан баш тарткан&lt;ref&gt;{{cite web |date=November 10, 2023 |title=Eritrea withdraw from FIFA World Cup qualifiers |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113083754/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers |archive-date=November 13, 2023 |accessdate=November 10, 2023 |website=FIFA}}&lt;/ref&gt;. [[Конго Республикасы]] курамасы өкмөттүн кийлигишүүсүнө байланыштуу мелдештен четтетилген&lt;ref name=&quot;FIFA1922&quot;&gt;{{cite news |url=https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf |title=Suspension of the Congolese Football Association (FECOFOOT) from 6 February 2025 until further notice |work=FIFA Circular |issue=1922 |date=February 6, 2025 |accessdate=February 8, 2025 |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211201642/https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Жолдомо алган 48 команданын 26сы [[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022 Дүйнө чемпионатына]] да катышкан.

==== Дебютанттар жана кайрадан катыша турчу курамалар ====
* [[Иордания улуттук футбол курамасы|Иордания]], [[Кабо-Верде улуттук футбол курамасы|Кабо-Верде]], [[Кюрасао улуттук футбол курамасы|Кюрасао]] жана [[Өзбекстан улуттук футбол курамасы|Өзбекстан]] биринчи жолу катышышат&lt;ref&gt;{{cite web |date=13 October 2025 |title=Cabo Verde seal historic World Cup qualification |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify |accessdate=14 October 2025 |work=FIFA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |last=Wilson |first=Jonathan |title=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup |url=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup |accessdate=November 19, 2025 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Millar |first=Colin |date=2025-06-05 |title=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time |url=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/ |accessdate=2025-11-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;.
* [[Гаити улуттук футбол курамасы|Гаити]] жана [[Конго Демократиялык Республикасы улуттук футбол курамасы|Конго Демократиялык Республикасы]] 1974-жылдан бери биринчи жолу жолдомо алышты&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
* [[Ирак улуттук футбол курамасы|Ирак]] 1986-жылдан бери алгачкы жолу катышат&lt;ref&gt;{{cite web |last=Luckings |first=Steve |url=https://www.thenationalnews.com/sport/2026/04/01/iraq-beat-bolivia-to-qualify-for-2026-fifa-world-cup/ |title=Iraq beat Bolivia to qualify for 2026 Fifa World Cup |date=March 31, 2026 |accessdate=March 31, 2026|website=The National News}}&lt;/ref&gt;.
* [[Австрия улуттук футбол курамасы|Австрия]], [[Норвегия улуттук футбол курамасы|Норвегия]] жана [[Шотландия улуттук футбол курамасы|Шотландия]] 1998-жылдан бери биринчи жолу ойношот&lt;ref&gt;{{Cite news |date=16 November 2025 |title=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff |accessdate=16 November 2025 |work=Fox Sports}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/uefa-qualifiers-review-matchday-10-november-18|title=Austria, Belgium, Scotland, Spain and Swiss reach World Cup|work=FIFA|accessdate=November 19, 2025}}&lt;/ref&gt;.
* [[Түркия улуттук футбол курамасы|Түркия]] 2002-жылы коло медалдарды алгандан кийин алгачкы жолу жолдомо алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047a70882b5-871b4ed13110-1000--kosovo-0-1-turkiye-highlights-turkiye-qualify-for-2026-world/ |title=Kosovo 0-1 Türkiye highlights: Türkiye qualify for 2026 World Cup finals after play-off win |date=March 31, 2026 |accessdate=March 31, 2026|website=UEFA}}&lt;/ref&gt;.
* [[Чехия улуттук футбол курамасы|Чехия Республикасы]] 2006-жылдан бери биринчи жолу тандоодон өттү&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047bcf476d8-369543fe9786-1000--czechia-2-2-denmark-highlights-3-1-on-pens-czechia-book-202/ |title=Czechia 2-2 Denmark highlights (3-1 on pens): Czechia book 2026 World Cup spot with play-off final win |date=March 31, 2026 |accessdate=March 31, 2026|website=UEFA}}&lt;/ref&gt;.
* [[Жаңы Зеландия улуттук футбол курамасы|Жаңы Зеландия]] жана [[Парагвай улуттук футбол курамасы|Парагвай]] 2010-жылдан бери алгачкы жолу катышышат. Жаңы Зеландия мелдешке жолдомо алган курамалардын ичинен ФИФА рейтингинде эң төмөн турган курама болду (85-орун)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bailey |first=Michael |date=30 March 2026 |title=The odds are stacked against New Zealand, the World Cup’s lowest-ranked team. But they are chasing history |url=https://www.nytimes.com/athletic/7157317/2026/03/30/new-zealand-world-cup/ |accessdate=9 April 2026 |work=The Athletic |publisher=The New York Times}}&lt;/ref&gt;.
* [[Түштүк Африка Республикасы улуттук футбол курамасы|Түштүк Африка Республикасы]] 2002-жылдан бери биринчи жолу тандоодон өттү. 2010-жылы уюштуруучу өлкө катары катышкан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/south-africa-qualify|title=The Boys are back in town|work=FIFA|accessdate=November 19, 2025|date=October 14, 2025}}&lt;/ref&gt;.
* [[Алжир улуттук футбол курамасы|Алжир]], [[Босния жана Герцеговина улуттук футбол курамасы|Босния жана Герцеговина]] жана [[Кот-д'Ивуар улуттук футбол курамасы|Кот-д'Ивуар]] 2014-жылдан бери биринчи жолу катышышат.
* [[Египет улуттук футбол курамасы|Египет]], [[Колумбия улуттук футбол курамасы|Колумбия]], [[Панама улуттук футбол курамасы|Панама]] жана [[Швеция улуттук футбол курамасы|Швеция]] [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018]]-жылдан бери биринчи жолу катышышат.
* [[Катар улуттук футбол курамасы|Катар]] болсо тарыхында биринчи жолу тандоо оюндарынан өтүп катышат. Мурдагы мелдеште уюштуруучу өлкө катары катышкан&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 14, 2025|title=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup|url=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|accessdate=October 15, 2025|website=ESPN}}&lt;/ref&gt;.

==== Катышпаган курамалар ====
* [[Италия]] мурдагы чемпион курамалардын ичинен катары менен үч дүйнө чемпионатына катышпай калган биринчи курама болду. Буга чейин 2018 жана 2022-жылдары да тандоодон өтпөй калган&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bandini |first=Nicky |url=https://www.theguardian.com/football/2026/mar/31/bosnia-herzegovina-italy-world-cup-2026-qualifying-playoff-match-report |title=Italy miss out on World Cup again after Bosnia and Herzegovina’s shootout triumph |date=March 31, 2026 |accessdate=April 3, 2026|website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;.
* [[Дания]], [[Камерун]], [[Коста-Рика]], [[Польша]], [[Сербия]] жана [[Уэльс]] курамалары 2022-жылы катышып, бул мелдешке өтпөй калышты.

=== Мелдешке жолдомо алган курамалар ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!Курама
!Тандоо ыкмасы
!Жолдомо&lt;br&gt;алган күнү
!Катышуусу
!Катарынан
!Акыркы жолу
!Эң мыкты жетишкендиги
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|USA}}
|rowspan=&quot;3&quot; |Уюштуруучу
|rowspan=&quot;3&quot; |13-июнь 2018
|12
| rowspan=&quot;2&quot; |2
| rowspan=&quot;4&quot; |[[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]]
|3-орун ([[1930 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1930]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|CAN}}
|3
|Тайпалык баскыч ([[1986 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1986]], [[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|MEX}}
|18
|9
|Чейрек финал ([[1970 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1970]], [[1986 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1986]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|JPN}}
|АФК, C тайпасы, 1-орун
|20-март 2025
|8
|8
|1/8 финал ([[2002 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2002]], [[2010 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2010]], [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018]], [[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|NZL}}
|ОФК, 3-раунд, плей-офф чемпиону
|24-март 2025
|3
|1
|[[2010 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2010]]
|Тайпалык баскыч ([[1982 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1982]], [[2010 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2010]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|IRN}}
|АФК, A тайпасы, 1-орун
| rowspan=&quot;2&quot; |25-март 2025
|7
|4
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]]
|Тайпалык баскыч ([[1978 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1978]], [[1998 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1998]], [[2006 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2006]], [[2014 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2014]], [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018]], [[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|ARG}}
|КОНМЕБОЛ, тандоо раунду, 1-орун
|19
|14
|'''Чемпион''' ([[1978 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1978]], [[1986 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1986]], [[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|UZB}}
|АФК, A тайпасы, 2-орун
| rowspan=&quot;3&quot; |5-июнь 2025
| colspan=&quot;4&quot; |''Дебют''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|KOR}}
|АФК, B тайпасы, 1-орун
|12
|11
|[[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]]
|4-орун ([[2002 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2002]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|JOR}}
|АФК, B тайпасы, 2-орун
|colspan=&quot;4&quot; |''Дебют''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|AUS}}
|АФК, С тайпасы, 2-орун
|10-июнь 2025
|7
|6
| rowspan=&quot;4&quot; |[[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]]
|1/8 финал ([[2006 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2006]], [[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|BRA}}
|КОНМЕБОЛ, тандоо раунду, 5-орун
| rowspan=&quot;2&quot;|11-июнь 2025
|23
|23
|'''Чемпион''' ([[1958 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1958]], [[1962 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1962]], [[1970 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1970]], [[1994 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1994]], [[2002 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2002]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|ECU}}
|КОНМЕБОЛ, тандоо раунду, 2-орун
|5
|2
|1/8 финал ([[2006 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2006]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|URU}}
|КОНМЕБОЛ, тандоо раунду, 4-орун
| rowspan=&quot;3&quot;|4-сентябрь 2025
|15
|5
|'''Чемпион''' ([[1930 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1930]], [[1950 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1950]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|COL}}
|КОНМЕБОЛ, тандоо раунду, 3-орун
|6
|1
||[[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018]]
|Чейрек финал ([[2014 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2014]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|PAR}}
|КОНМЕБОЛ, тандоо раунду, 6-орун
|8
|1
|[[2010 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2010]]
|Чейрек финал ([[2010 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2010]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|MAR}}
|КАФ, Е тайпасы, 1-орун
|5-сентябрь 2025
|7
|3
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]]
|4-орун ([[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|TUN}}
|КАФ, Н тайпасы, 1-орун
| rowspan=&quot;2&quot;|8-сентябрь 2025
|7
|3
|Тайпалык баскыч ([[1978 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1978]], [[1998 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1998]], [[2002 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2002]], [[2006 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2006]], [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018]], [[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|EGY}}
|КАФ, А тайпасы, 1-орун
|4
|1
|[[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018]]
|1/8 финал ([[1934 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1934]])&lt;ref&gt;1934-жылы тайпалык баскыч жок болчу, курамалар 1/8 финалдардан ойноп башташкан. &lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Тайпалык баскыч ([[1990 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1990]], [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|ALG}}
|КАФ, G тайпасы, 1-орун
|9-октябрь 2025
|5
|1
|[[2014 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2014]]
|1/8 финал ([[2014 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2014]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|GHA}}
|КАФ, I тайпасы, 1-орун
|12-октябрь 2025
|5
|2
|[[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]]
|Чейрек финал ([[2010 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2010]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|CPV}}
|КАФ, D тайпасы, 1-орун
|13-октябрь 2025
|colspan=&quot;4&quot; |''Дебют''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|RSA}}
|КАФ, C тайпасы, 1-орун
|rowspan=&quot;6&quot; |14-октябрь 2025
|4
|1
|[[2010 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2010]]
|Тайпалык баскыч ([[1998 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1998]], [[2002 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2002]], [[2010 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2010]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|QAT}}
|АФК, A тайпасы, 1-орун
|2
|2
|rowspan=&quot;4&quot; |[[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]]
|Тайпалык баскыч ([[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|KSA}}
|АФК, B тайпасы, 1-орун
|7
|3
|1/8 финал ([[1994 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1994]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|ENG}}
|УЕФА, K тайпасы, 1-орун
|17
|8
|'''Чемпион''' ([[1966 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1966]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|SEN}}
|КАФ, В тайпасы, 1-орун
|4
|3
|1/4 финал ([[2002 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2002]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|CIV}}
|КАФ, F тайпасы, 1-е место
|4
|1
|[[2014 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2014]]
|Тайпалык баскыч ([[2006 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2006]], [[2010 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2010]], [[2014 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2014]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|FRA}}
|УЕФА, D тайпасы, 1-орун
|13-ноябрь 2025
|17
|8
|rowspan=&quot;3&quot; |[[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]]
|'''Чемпион''' ([[1998 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1998]], [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|CRO}}
|УЕФА, L тайпасы, 1-орун
|14-ноябрь 2025
|7
|4
|Финал ([[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|POR}}
|УЕФА, F тайпасы, 1-орун
| rowspan=&quot;2&quot;|16-ноябрь 2025
|9
|7
|3-орун ([[1966 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1966]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|NOR}}
|УЕФА, I тайпасы, 1-орун
|4
|1
||[[1998 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1998]]
|1/8 финал ([[1938 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1938]], [[1998 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1998]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|NED}}
|УЕФА, G тайпасы, 1-орун
| rowspan=&quot;2&quot;|17-ноябрь 2025
|12
|2
|rowspan=&quot;3&quot; |[[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]]
|Финал ([[1974 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1974]], [[1978 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1978]], [[2010 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2010]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|GER}}
|УЕФА, A тайпасы, 1-орун
|21
|19
|'''Чемпион''' ([[1954 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1954]], [[1974 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1974]], [[1990 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1990]], [[2014 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2014]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|BEL}}
|УЕФА, J тайпасы, 1-орун
|rowspan=&quot;5&quot; |18-ноябрь 2025
|15
|4
|3-орун ([[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|AUT}}
|УЕФА, H тайпасы, 1-орун
|8
|1
|[[1998 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1998]]
|3-орун ([[1954 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1954]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|SUI}}
|УЕФА, B тайпасы, 1-орун
|13
|6
|rowspan=&quot;2&quot; |[[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]]
|Чейрек финал ([[1934 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1934]], [[1938 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1938]], [[1954 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1954]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|ESP}}
|УЕФА, E тайпасы, 1-орун
|17
|13
|'''Чемпион''' ([[2010 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2010]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|SCO}}
|УЕФА, C тайпасы, 1-орун
|9
|1
|[[1998 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1998]]
|Тайпалык баскыч ([[1954 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1954]], [[1958 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1958]], [[1974 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1974]], [[1978 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1978]], [[1982 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1982]], [[1986 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1986]], [[1990 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1990]], [[1998 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1998]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|CUW}}
|КОНКАКАФ, В тайпасы, 1-орун
| rowspan=&quot;3&quot; |19-ноябрь 2025
| colspan=&quot;4&quot; |''Дебют''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|PAN}}
|КОНКАКАФ, А тайпасы, 1-орун
|2
|1
|[[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018]]
|Тайпалык баскыч ([[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|HAI}}
|КОНКАКАФ, С тайпасы, 1-орун
|2
|1
|[[1974 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1974]]
|Тайпалык баскыч ([[1974 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1974]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|BIH}}
|УЕФА плей-оффунун A жолунун жеңүүчүсү
| rowspan=&quot;6&quot; |31-март 2026
|2
|1
|[[2014 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2014]]
|Тайпалык баскыч ([[2014 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2014]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|SWE}}
|УЕФА плей-оффунун B жолунун жеңүүчүсү
|7
|1
|[[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018]]
|Финал ([[1958 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1958]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|TUR}}
|УЕФА плей-оффунун C жолунун жеңүүчүсү
|3
|1
|[[2002 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2002]]
|3-орун ([[2002 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2002]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|CZE}}
|УЕФА плей-оффунун D жолунун жеңүүчүсү
|2
|1
|[[2006 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2006]]
|Тайпалык баскыч ([[2006 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2006]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|COD}}
|Континенттер плей-оффунун 1-жолунун жеңүүчүсү
|2
|1
|[[1974 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1974]]
|Тайпалык баскыч ([[1974 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1974]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Футбол|IRQ}}
|Континенттер плей-оффунун 2-жолунун жеңүүчүсү
|2
|1
|[[1986 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1986]]
|Тайпалык баскыч ([[1986 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1986]])
|}

=== Командалардын курамдары ===
{{негизги макала|2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионатынын курамдары}}

Командалардын ар бири эң аз дегенде 23 жана эң көп дегенде 26 оюнчудан турган курамын каттоого милдеттүү, анын ичинде үч дарбазачы болушу керек. Чемпионатка ушул курамдарга кирген оюнчулар гана катыша алышат.

== Калыстар ==
2026-жылдын 9-апрелинде ФИФА мелдеште кызмат кыла турчу 52 башкы калыстын, 88 жардамчы калыстын жана 30 видео жардамчы калыстын тизмесин жарыялаган&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9-апрель 2026 |lang=en |title=Match officials appointed for World Cup 2026 |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/match-officials-appointed-referees |accessdate=9-апрель 2026 |website=FIFA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9-апрель 2026 |lang=en |title=Match officials appointed for World Cup 2026 |url=https://digitalhub.fifa.com/asset/7879a8c6-c228-4848-a8de-7dc69b37b594/Final-List-of-Match-Officials-FWC-2026.pdf |accessdate=9-апрель 2026 |website=FIFA}}&lt;/ref&gt;.

=== Башкы жана жардамчы калыстар ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Конфедерация
!Башкы калыс
!Жардамчы калыстар
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|[[Азия футбол конфедерациясы|АФК]]
|{{желек|БАЭ}} Омар ал-Али
|{{желек|БАЭ}} Мохамед ал-Хаммади
|-
|{{желек|Катар}} Абдулрахман ал-Жассим
|{{желек|Катар}} Талеб ал-Марри&lt;br&gt;{{желек|Катар}} Сауд ал-Макалех
|-
|{{желек|Сауд Арабиясы}} Халид ал-Турайс
|{{желек|Сауд Арабиясы}} Мохаммед ал-Бакри
|-
|{{желек|Австралия}} Алиреза Фагхани
|{{желек|Австралия}} Жорж Лакриндис&lt;br&gt;{{желек|Австралия}} Жеймс Линдсэй
|-
|{{желек|Кытай}} Ма Нинг
|{{желек|Кытай}} Чжоу Фэй
|-
|{{желек|Иордания}} Адхам Макхадмех
|{{желек|Иордания}} Мохаммад ал-Калаф&lt;br&gt;{{желек|Иордания}} Ахмад ал-Роалле
|-
|{{желек|Өзбекстан}} Илгиз Танташев
|{{желек|Өзбекстан}} Тимур Гайнуллин&lt;br&gt;{{желек|Өзбекстан}} Андрей Цапенко
|-
|{{желек|Жапония}} Юсуке Араки
|{{желек|Жапония}} Жун Михара
|-
|rowspan=&quot;7&quot;|[[КАФ]]
|{{желек|Сомали}} Омар Абдулкадир Артан
|{{желек|Камерун}} Элвис Нупуэ
|-
|{{желек|Габон}} Пьер Атчо
|{{желек|Габон}} Борис Дицога&lt;br&gt;{{желек|Габон}} Амос Абейн Ндонг
|-
|{{желек|Мавритания}} Дахане Бейда
|{{желек|Ангола}} Жерсон Эмилиано дос Сантос
|-
|{{желек|Алжир}} Мустафа Горбал
|{{желек|Алжир}} Мокране Гурари&lt;br&gt;{{желек|Алжир}} Аббес Акрам Зерхуни
|-
|{{желек|Марокко}} Жалал Жайед
|{{желек|Марокко}} Закария Бринси&lt;br&gt;{{желек|Марокко}} Мостафа Акаркад
|-
|{{желек|Египет}} Амин Омар
|{{желек|Египет}} Махмуд Абурегал&lt;br&gt;{{желек|Египет}} Ахмед Хоссам Таха
|-
|{{желек|ТАР}} Абонгиле Том
|{{желек|ТАР}} Закхеле Сивела
|-
|rowspan=&quot;9&quot;|[[КОНКАКАФ]]
|{{желек|Сальвадор}} Иван Бартон
|{{желек|Сальвадор}} Давид Моран&lt;br&gt;{{желек|Никарагуа}} Генри Пупиро
|-
|{{желек|Коста-Рика}} Хуан Габриел Калдерон
|{{желек|Коста-Рика}} Хуан Карлос Мора
|-
|{{желек|АКШ}} Исмаил Элфат
|{{желек|АКШ}} Кори Паркер&lt;br&gt;{{желек|АКШ}} Кайл Аткинс
|-
|{{желек|Жамайка}} Ошан Нейшен
|{{желек|Тринидад жана Тобаго}} Кейлеб Уэлс
|-
|{{желек|Канада}} Дрю Фишер
|{{желек|Канада}} Лайес Арфа&lt;br&gt;{{желек|Канада}} Майкл Барфеген
|-
|{{желек|Мексика}} Катиа Итзел Гарсия
|{{желек|Мексика}} Сандра Рамирес
|-
|{{желек|Гондурас}} Саид Мартинес
|{{желек|Гондурас}} Уолтер Лопес&lt;br&gt;{{желек|Гондурас}} Кристиан Рамирес
|-
|{{желек|АКШ}} Тори Пенсо
|{{желек|АКШ}} Катрин Несбитт&lt;br&gt;{{желек|АКШ}} Брук Майо
|-
|{{желек|Мексика}} Сесар Артуро Рамос
|{{желек|Мексика}} Алберто Морин&lt;br&gt;{{желек|Мексика}} Марко Бисгерра
|-
|rowspan=&quot;12&quot;|[[КОНМЕБОЛ]]
|{{желек|Бразилия}} Рамон Абатти
|{{желек|Бразилия}} Рафаел Алвес&lt;br&gt;{{желек|Бразилия}} Данило Манис
|-
|{{желек|Парагвай}} Хуан Габриел Бенитес
|{{желек|Парагвай}} Эдуардо Кардозо&lt;br&gt;{{желек|Парагвай}} Милкиадес Салдивар
|-
|{{желек|Бразилия}} Рафаел Клаус
|{{желек|Бразилия}} Родриго Фигейредо
|-
|{{желек|Аргентина}} Яел Фелкон
|{{желек|Аргентина}} Факундо Родригес&lt;br&gt;{{желек|Аргентина}} Максимилиано дел Йессо
|-
|{{желек|Чили}} Кристиан Гарай
|{{желек|Чили}} Хосе Ретамал&lt;br&gt;{{желек|Чили}} Мигел Роха
|-
|{{желек|Аргентина}} Дарио Эррера
|{{желек|Аргентина}} Кристиан Наварро
|-
|{{желек|Перу}} Кевин Ортега
|{{желек|Перу}} Микаел Оруэ
|-
|{{желек|Колумбия}} Андрес Рохас
|{{желек|Колумбия}} Александер Гузман
|-
|{{желек|Бразилия}} Уилтон Сампайо
|{{желек|Бразилия}} Бруно Бошилиа&lt;br&gt;{{желек|Бразилия}} Бруно Пирес
|-
|{{желек|Уругвай}} Густаво Техера
|{{желек|Уругвай}} Николас Таран&lt;br&gt;{{желек|Уругвай}} Карлос Беррейро
|-
|{{желек|Аргентина}} Факундо Тельо
|{{желек|Аргентина}} Хуан Пабло Белатти&lt;br&gt;{{желек|Аргентина}} Габриел Чаде
|-
|{{желек|Венесуэла}} Хесус Валенсуэла
|{{желек|Венесуэла}} Хорхе Уррего&lt;br&gt;{{желек|Венесуэла}} Тулио Морено
|-
|[[ОФК]]
|{{желек|Жаңы Зеландия}} Кэмпбелл-Кирк Кавана-Во
|{{желек|Жаңы Зеландия}} Айзек Тревис
|-
|rowspan=&quot;15&quot;|[[УЕФА]]
|{{желек|Норвегия}} Эспен Эскас
|{{желек|Норвегия}} Ян Эрик Энган&lt;br&gt;{{желек|Норвегия}} Айзек Башевкин
|-
|{{желек|Испания}} Алехандро Эрнандес Эрнандес
|{{желек|Испания}} Хосе Энрике Наранхо Перес&lt;br&gt;{{желек|Испания}} Диего Санчес Рохо
|-
|{{желек|Румыния}} Иштван Ковач
|{{желек|Румыния}} Михай Мариуш Марика&lt;br&gt;{{желек|Румыния}} Ференец Туньоги
|-
|{{желек|Франция}} Француа Летексье
|{{желек|Франция}} Сирил Мунье&lt;br&gt;{{желек|Франция}} Мехди Рахмуни
|-
|{{желек|Нидерланд}} Данни Маккели
|{{желек|Нидерланд}} Хессел Стегстра&lt;br&gt;{{желек|Нидерланд}} Ян де Врис
|-
|{{желек|Польша}} Шимон Марчиняк
|{{желек|Польша}} Томаш Листкевич&lt;br&gt;{{желек|Польша}} Адам Купсик
|-
|{{желек|Италия}} Маурицио Мариани
|{{желек|Италия}} Даниэле Биндони&lt;br&gt;{{желек|Италия}} Алберто Тегони
|-
|{{желек|Швеция}} Гленн Нүберг
|{{желек|Швеция}} Махбол Бейги&lt;br&gt;{{желек|Швеция}} Андреас Сөдерквист
|-
|{{желек|Англия}} Майкл Оливер
|{{желек|Англия}} Стюарт Бёрт&lt;br&gt;{{желек|Англия}} Жеймс Майнваринг
|-
|{{желек|Португалия}} Жоау Пиньейру
|{{желек|Португалия}} Бруну Жесус&lt;br&gt;{{желек|Португалия}} Луисану Майя
|-
|{{желек|Швейцария}} Сандро Шерер
|{{желек|Швейцария}} Стефан де Алмейда
|-
|{{желек|Англия}} Энтони Тэйлор
|{{желек|Англия}} Гари Бесвик&lt;br&gt;{{желек|Англия}} Адам Нанн
|-
|{{желек|Франция}} Клеман Тюрпен
|{{желек|Франция}} Николя Дано&lt;br&gt;{{желек|Франция}} Бенжамин Паже
|-
|{{желек|Словения}} Славко Винчич
|{{желек|Словения}} Томаш Кланчник&lt;br&gt;{{желек|Словения}} Андраш Ковачич
|-
|{{желек|Германия}} Феликс Цвайер
|{{желек|Германия}} Роберт Кемптер&lt;br&gt;{{желек|Германия}} Кристиан Диц
|}

=== Видео жардамчы калыстар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Конфедерация
! Видео жардамчы калыс
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[Азия футбол конфедерациясы|АФК]]
| {{желек|Катар}} Хамис ал-Марри
|-
| {{желек|Сауд Арабиясы}} Абдулла ал-Шехри
|-
| {{желек|Австралия}} Шон Эванс
|-
| {{желек|Кытай}} Фу Минг
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[КАФ]]
| {{желек|Египет}} Махмуд Ашур
|-
| {{желек|Марокко}} Хамза эл-Фарик
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[КОНКАКАФ]]
| {{желек|АКШ}} Жо Дикерсон
|-
| {{желек|АКШ}} Армандо Вильярреал
|-
| {{желек|Мексика}} Эрик Миранда
|-
| {{желек|Никарагуа}} Татьяна Гузман
|-
| rowspan=&quot;7&quot; | [[КОНМЕБОЛ]]
| {{желек|Чили}} Хуан Лара
|-
| {{желек|Аргентина}} Эрнан Матрангело
|-
| {{желек|Уругвай}} Антонио Гарсия
|-
| {{желек|Уругвай}} Леодан Гонсалес
|-
| {{желек|Венесуэла}} Хуан Сото
|-
| {{желек|Колумбия}} Николас Гальо
|-
| {{желек|Бразилия}} Родольфо Тоски
|-
| rowspan=&quot;11&quot; | [[УЕФА]]
| {{желек|Франция}} Жером Брисард
|-
| {{желек|Германия}} Бастьен Данкерт
|-
| {{желек|Испания}} Карлос дел Серро Гранде
|-
| {{желек|Италия}} Марко ди Белло
|-
| {{желек|Хорватия}} Иван Бебек
|-
| {{желек|Нидерланд}} Роб Диперинк
|-
| {{желек|Англия}} Жарред Жиллетт
|-
| {{желек|Нидерланд}} Деннис Хиглер
|-
| {{желек|Польша}} Томаш Квятковски
|-
| {{желек|Бельгия}} Брам ван Дрисше
|-
| {{желек|Швейцария}} Федайи Сан
|}
Булак: [https://digitalhub.fifa.com/asset/7879a8c6-c228-4848-a8de-7dc69b37b594/Final-List-of-Match-Officials-FWC-2026.pdf: мелдештин калыстары ФИФА сайтында]

== Чүчү кулак ==
Тайпалык баскычтын чүчү кулагы 2025-жылдын 5-декабрда [[Вашингтон]] шаарында өттү&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/final-draw-results |title=Groups revealed in star-studded Final Draw |publisher=ФИФА |date=5-декабрь 2025 |access-date=6-декабрь 2025 |lang=en}}&lt;/ref&gt;. Аземде [[Америка Кошмо Штаттары|АКШнын]] президенти [[Дональд Трамп]], [[Мексика|Мексиканын]] президенти Клаудия Шейнбаум жана [[Канада|Канаданын]] премьер-министри Марк Карни катышышты&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/heads-of-government-from-host-countries-convene-for-final-draw|title=Heads of Government from host countries convene for Final Draw|work=Inside FIFA|access-date=5-декабрь 2025 |lang=en}}&lt;/ref&gt;. Чүчү кулак башталар кезде мелдештин алты катышуучусу билине элек болчу: УЕФА аймагынын плей-офф оюндарынын төрт жеңүүчүсү жана континенттер арасындагы плей-офф оюндарынын эки жеңүүчүсү. Ал оюндар 2026-жылдын март айында ойнолду.

ФИФА улуттук курамалар рейтинги боюнча 48 курама төрт себетке бөлүнгөн. Биринчи себетке [[Мексика улуттук футбол курамасы|Мексика]], [[Канада улуттук футбол курамасы|Канада]], [[АКШ улуттук футбол курамасы|АКШ]] (A, B, D топторго үлөштүрүлдү) жана мыкты рейтинги менен тогуз курама үлөштүрүлдү. Төртүнчү себетке эң аз рейтинги менен алты курама жана УЕФА плей-офф оюндарынын төрт жеңүүчүсү жана континенттер арасындагы плей-офф оюндарынын эки жеңүүчүсү кирди.

Кашаанын ичинде ФИФА рейтингиндеги кураманын оруну жазылган (2025-жылдын 19-ноябрь күнүнө карата).
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Себеттер
|-
!width=25%| 1-себет
!width=25%| 2-себет
!width=25%| 3-себет
!width=25%| 4-себет
|-
|{{ordered list
|{{nowrap|{{футбол|USA}}}} (''уюштуруучу'', 14)
|{{футбол|MEX}} (''уюштуруучу'', 15)
|{{футбол|CAN}} (''уюштуруучу'', 27)
|{{футбол|ESP}} (1)
|{{футбол|ARG}} (2)
|{{футбол|FRA}} (3)
|{{футбол|ENG}} (4)
|{{футбол|BRA}} (5)
|{{футбол|POR}} (6)
|{{футбол|NED}} (7)
|{{футбол|BEL}} (8)
|{{футбол|GER}} (9)
}}
|{{ordered list
| start = 13
|{{футбол|CRO}} (10)
|{{футбол|MAR}} (11)
|{{футбол|COL}} (13)
|{{футбол|URU}} (16)
|{{футбол|SUI}} (17)
|{{футбол|JPN}} (18)
|{{футбол|SEN}} (19)
|{{футбол|IRN}} (20)
|{{nowrap|{{футбол|KOR}} (22)}}
|{{футбол|ECU}} (23)
|{{футбол|AUT}} (24)
|{{футбол|AUS}} (26)
}}
|{{ordered list|start=25
|{{футбол|NOR}} (29)
|{{футбол|PAN}} (30)
|{{футбол|EGY}} (34)
|{{футбол|ALG}} (35)
|{{футбол|SCO}} (36)
|{{футбол|PAR}} (39)
|{{футбол|TUN}} (40)
|{{футбол|CIV}} (42)
|{{футбол|UZB}} (50)
|{{футбол|QAT}} (51)
|{{nowrap|{{футбол|KSA}} (60)}}
|{{футбол|RSA}} (61)
}}
|{{ordered list|start=37
|{{футбол|JOR}} (66)
|{{футбол|CPV}} (68)
|{{футбол|GHA}} (72)
|{{футбол|CUW}} (82)
|{{футбол|HAI}} (84)
|{{nowrap|{{футбол|NZL}} (86)}}
|{{nowrap|{{футбол|BIH}}}} (УЕФА-A)
|{{футбол|SWE}} (УЕФА-B)
|{{футбол|TUR}} (УЕФА-C)
|{{футбол|CZE}} (УЕФА-D)
|{{nowrap|{{футбол|COD}}}} (Континенттер ПО-1)
|{{футбол|IRQ}} (Континенттер ПО-2)
}}
|}

=== Чүчү кулактын жыйынтыгы ===
{| class=&quot;wikitable&quot; border-width:0;&quot;
|-
! style=&quot;width:25%&quot;| A тайпасы
! style=&quot;width:25%&quot;| B тайпасы
! style=&quot;width:25%&quot;| C тайпасы
! style=&quot;width:25%&quot;| D тайпасы
|-
| {{футбол|MEX}} || {{футбол|CAN}} || {{футбол|BRA}} || {{футбол|USA}}
|-
| {{футбол|RSA}} || {{футбол|BIH}} || {{футбол|MAR}} || {{футбол|PAR}}
|-
| {{футбол|KOR}} || {{футбол|QAT}} || {{футбол|HAI}} || {{футбол|AUS}}
|-
| {{футбол|CZE}} || {{футбол|SUI}} || {{футбол|SCO}} || {{футбол|TUR}}
|-
| style=&quot;background:#FFF; border-width:0;&quot; colspan=&quot;4&quot; |
|-
! style=&quot;width:25%&quot;| E тайпасы
! style=&quot;width:25%&quot;| F тайпасы
! style=&quot;width:25%&quot;| G тайпасы
! style=&quot;width:25%&quot;| H тайпасы
|-
| {{футбол|GER}} || {{футбол|NED}} || {{футбол|BEL}} || {{футбол|ESP}}
|-
| {{футбол|CUW}} || {{футбол|JPN}} || {{футбол|EGY}} || {{футбол|CPV}}
|-
| {{футбол|CIV}} || {{футбол|SWE}} || {{футбол|IRN}} || {{футбол|KSA}}
|-
| {{футбол|ECU}} || {{футбол|TUN}} || {{футбол|NZL}} || {{футбол|URU}}
|-
| style=&quot;background:#FFF; border-width:0;&quot; colspan=&quot;4&quot; |
|-
! style=&quot;width:25%&quot;| I тайпасы
! style=&quot;width:25%&quot;| J тайпасы
! style=&quot;width:25%&quot;| K тайпасы
! style=&quot;width:25%&quot;| L тайпасы
|-
| {{футбол|FRA}} || {{футбол|ARG}} || {{футбол|POR}} || {{футбол|ENG}}
|-
| {{футбол|SEN}} || {{футбол|ALG}} || {{футбол|COD}} || {{футбол|CRO}}
|-
| {{футбол|IRQ}} || {{футбол|AUT}} || {{футбол|UZB}} || {{футбол|GHA}}
|-
| {{футбол|NOR}} || {{футбол|JOR}} || {{футбол|COL}} || {{футбол|PAN}}
|-
|}

== Оюндар жүгүртмөсу ==
Толук оюндар жүгүртмөсү чүчү кулак өткөн күндүн эртеси, 2025-жылдын 6-декабрь күнү билинди&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/updated-match-schedule-live-in-washington-dc-6-december |title=Updated match schedule to be unveiled live in Washington DC on 6 December |publisher=[[FIFA]] |date=December 1, 2025 |access-date=December 1, 2025}}&lt;/ref&gt;.

Ачылыш оюн 2026-жылдын 11-июнунда [[Мехико|Мехиконун]] «Ацтека» стадионунда өтөт. Оюнда уюштуруучулардын бири [[Мексика улуттук футбол курамасы|Мексика курамасы]] [[Түштүк-Африка Республика улуттук футбол курамасы|Түштүк-Африка Республикасы]] менен беттешет. Финалдык оюн 19-июлда [[Ист-Ратерфорд|Ист-Ратерфорддогу]] «Метлайф» стадионунда өтөт.

«Эй-ти-энд-ти» стадиону мелдештеги эң көп тогуз оюн кабыл алат. Жалпысы АКШ 78 оюн кабыл алат, ал эми Мексика менен Канада болсо 13 оюндан тосушат. «Акрон» стадионунан башка бардык стадиондор плей-офф баскычында жок дегенде бир оюн кабыл алышат&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dominski |first=Michael |url=https://www.nytimes.com/athletic/live-blogs/world-cup-2026-schedule-announcement-live-updates-final/r7oDr4oG9qK4/ |title=World Cup 2026 schedule announcement live updates: Latest as FIFA selects host city for final |publisher=The Athletic |date=February 4, 2024 |access-date=February 4, 2024 |archive-date=February 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206103527/https://theathletic.com/live-blogs/world-cup-2026-schedule-announcement-live-updates-final/r7oDr4oG9qK4/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
&lt;div style=display:inline-grid&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Раунд боюнча жүгүртмө
|-
!Раунд
!Оюн күнү
!Убактысы
|-
|rowspan=3|[[#Тайпалык баскыч|Тайпалык баскыч]]
|1-оюн күнү
|11–17-июнь 2026
|-
|2-оюн күнү
|18–23-июнь 2026
|-
|3-оюн күнү
|24–27-июнь 2026
|- style=&quot;border-top:3px solid green&quot;
|rowspan=6|[[#Плей-офф|Плей-офф]]
|1/16 финалдар
|28-июнь – 3-июль 2026
|-
|1/8 финалдар
|4–7-июль 2026
|-
|Чейрекфиналдар
|9–11-июль 2026
|-
|Жарымфиналдар
|14–15-июль 2026
|-
|3-орун үчүн оюн
|18-июль 2026
|-
|Финал
|19-июль 2026
|}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=display:inline-grid&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Тайпа боюнча жүгүртмө
|-
!Оюн күнү
!Жуптар
!Тайпалар
!Убактысы
|-
|rowspan=7|1-оюн күнү
|rowspan=7|1 vs 2&lt;br&gt;3 vs 4
|A
|11-июнь 2026
|-
|B &amp; D
|12-июнь 2026
|-
|B, C &amp; D
|13-июнь 2026
|-
|E &amp; F
|14-июнь 2026
|-
|G &amp; H
|15-июнь 2026
|-
|I &amp; J
|16-июнь 2026
|-
|K &amp; L
|17-июнь 2026
|- style=&quot;border-top:3px solid green&quot;
|rowspan=6|2-оюн күнү
|rowspan=6|1 vs 3&lt;br&gt;4 vs 2
|A &amp; B
|18-июнь 2026
|-
|C &amp; D
|19-июнь 2026
|-
|E &amp; F
|20-июнь 2026
|-
|G &amp; H
|21-июнь 2026
|-
|I &amp; J
|22-июнь 2026
|-
|K &amp; L
|23-июнь 2026
|- style=&quot;border-top:3px solid green&quot;
|rowspan=4|3-оюн күнү
|rowspan=4|4 vs 1&lt;br&gt;2 vs 3
|A, B &amp; C
|24-июнь 2026
|-
|D, E &amp; F
|25-июнь 2026
|-
|G, H &amp; I
|26-июнь 2026
|-
|J, K &amp; L
|27-июнь 2026
|}
&lt;/div&gt;

== Тайпалык баскыч ==
=== A тайпасы ===
{{негизги макала|2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. A тайпасы}}
{{2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Тайпалык баскыч|A тайпасы|only_pld_pts=no_hide_class_rules}}

{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. A тайпасы|A1}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. A тайпасы|A2}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. A тайпасы|A3}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. A тайпасы|A4}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. A тайпасы|A5}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. A тайпасы|A6}}

=== B тайпасы ===
{{негизги макала|2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. B тайпасы}}
{{2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Тайпалык баскыч|B тайпасы|only_pld_pts=no_hide_class_rules}}

{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. B тайпасы|B1}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. B тайпасы|B2}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. B тайпасы|B3}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. B тайпасы|B4}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. B тайпасы|B5}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. B тайпасы|B6}}

=== C тайпасы ===
{{негизги макала|2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. C тайпасы}}
{{2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Тайпалык баскыч|C тайпасы|only_pld_pts=no_hide_class_rules}}

{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. C тайпасы|C1}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. C тайпасы|C2}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. C тайпасы|C3}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. C тайпасы|C4}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. C тайпасы|C5}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. C тайпасы|C6}}

=== D тайпасы ===
{{негизги макала|2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. D тайпасы}}
{{2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Тайпалык баскыч|D тайпасы|only_pld_pts=no_hide_class_rules}}

{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. D тайпасы|D1}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. D тайпасы|D2}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. D тайпасы|D3}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. D тайпасы|D4}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. D тайпасы|D5}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. D тайпасы|D6}}

=== E тайпасы ===
{{негизги макала|2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. E тайпасы}}
{{2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Тайпалык баскыч|E тайпасы|only_pld_pts=no_hide_class_rules}}

{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. E тайпасы|E1}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. E тайпасы|E2}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. E тайпасы|E3}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. E тайпасы|E4}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. E тайпасы|E5}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. E тайпасы|E6}}

=== F тайпасы ===
{{негизги макала|2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. F тайпасы}}
{{2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Тайпалык баскыч|F тайпасы|only_pld_pts=no_hide_class_rules}}

{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. F тайпасы|F1}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. F тайпасы|F2}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. F тайпасы|F3}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. F тайпасы|F4}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. F тайпасы|F5}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. F тайпасы|F6}}

=== G тайпасы ===
{{негизги макала|2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. G тайпасы}}
{{2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Тайпалык баскыч|G тайпасы|only_pld_pts=no_hide_class_rules}}

{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. G тайпасы|G1}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. G тайпасы|G2}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. G тайпасы|G3}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. G тайпасы|G4}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. G тайпасы|G5}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. G тайпасы|G6}}

=== H тайпасы ===
{{негизги макала|2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. H тайпасы}}
{{2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Тайпалык баскыч|H тайпасы|only_pld_pts=no_hide_class_rules}}

{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. H тайпасы|H1}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. H тайпасы|H2}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. H тайпасы|H3}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. H тайпасы|H4}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. H тайпасы|H5}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. H тайпасы|H6}}

=== I тайпасы ===
{{негизги макала|2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. I тайпасы}}
{{2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Тайпалык баскыч|I тайпасы|only_pld_pts=no_hide_class_rules}}

{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. I тайпасы|I1}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. I тайпасы|I2}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. I тайпасы|I3}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. I тайпасы|I4}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. I тайпасы|I5}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. I тайпасы|I6}}

=== J тайпасы ===
{{негизги макала|2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. J тайпасы}}
{{2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Тайпалык баскыч|J тайпасы|only_pld_pts=no_hide_class_rules}}

{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. J тайпасы|J1}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. J тайпасы|J2}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. J тайпасы|J3}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. J тайпасы|J4}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. J тайпасы|J5}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. J тайпасы|J6}}

=== K тайпасы ===
{{негизги макала|2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. K тайпасы}}
{{2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Тайпалык баскыч|K тайпасы|only_pld_pts=no_hide_class_rules}}

{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. K тайпасы|K1}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. K тайпасы|K2}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. K тайпасы|K3}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. K тайпасы|K4}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. K тайпасы|K5}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. K тайпасы|K6}}

=== L тайпасы ===
{{негизги макала|2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. L тайпасы}}
{{2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Тайпалык баскыч|L тайпасы|only_pld_pts=no_hide_class_rules}}

{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. L тайпасы|L1}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. L тайпасы|L2}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. L тайпасы|L3}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. L тайпасы|L4}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. L тайпасы|L5}}
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. L тайпасы|L6}}

=== Үчүнчү орунду ээлеген курамалардын рейтинги ===
{{2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Тайпалык баскыч|Үчүнчү орун|only_pld_pts=no_hide_class_rules}}

== Плей-офф ==
{{негизги макала|2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф}}

=== Жолдомо алган курамалар ===
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|Qualified teams}}

=== Сетка ===
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|Bracket}}

=== 1/16 финал ===
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R32-1}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R32-2}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R32-3}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R32-4}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R32-5}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R32-6}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R32-7}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R32-8}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R32-9}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R32-10}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R32-11}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R32-12}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R32-13}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R32-14}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R32-15}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R32-16}}

=== 1/8 финал ===
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R16-1}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R16-2}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R16-3}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R16-4}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R16-5}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R16-6}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R16-7}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|R16-8}}

=== Чейрек финалдар ===
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|QF1}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|QF2}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|QF3}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|QF4}}

=== Жарым финалдар ===
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|SF1}}
----
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|SF2}}

=== 3-орун үчүн оюн ===
{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|3rd}}

=== Финал ===
{{Main|2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионатынын финалы}}

{{#lst:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты. Плей-офф|Final}}

== Булактар ==
{{булактар|3}}

== Шилтемелер ==
*[https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026 Мелдештин расмий сайты]

{{2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты}}
{{2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионатынын стадиондору}}
[[Категория:2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты| ]]
[[Категория:АКШ]]
[[Категория:Мексика]]
[[Категория:Канада]]</text>
      <sha1>bb1d1alj5zg95jj5fsvocgxn3eehgxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Педри</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150668</id>
    <revision>
      <id>653146</id>
      <parentid>644644</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T02:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26501" sha1="7nmtjmjxck5lma8j5oh2yos90aj8l91" xml:space="preserve">{{Футболчу
|ысмы = Педри
|жынысы = м
|лакап аты = Педри&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://forvo.com/word/pedri/|title=Pedri pronunciation: How to pronounce Pedri in Spanish|publisher=Forvo.com|lang=es|accessdate=2021-04-29|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429164850/https://forvo.com/word/pedri/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 
|толук аты = Педро Гонсалес Лопес
|сүрөт = Pedri.jpg
|кеңдик = 300px
|сүрөттүн баяндамасы = Педри 2025-жылы
|төрөлгөн датасы = 25.11.2002
|төрөлгөн жери = [[Тегесте]], [[Тенерифе]], [[Канар аралдары]], [[Испания]]
|жарандыгы = {{Өлкө желеги|Испания}}
|бою = 174&lt;ref&gt;{{cite web |title=Педринин &quot;Барселона&quot; клубунун расмий сайтындагы баракчасы |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/654/pedri |work=fcbarcelona.com |accessdate=2025-03-05 |lang=en }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|жетектөөчү буту = оң
|позициясы = жарым коргоочу
|азыркы клубу = {{желек|Испания}} [[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]
|номуру = 8
|жаштар клубдары = {{футболдук карьера
|2018—2019|{{желек|Испания}} [[Лас-Пальмас (футбол клубу)|Лас-Пальмас]]|
}}
|клубдар = {{футболдук карьера
|2019—2020|{{желек|Испания}} [[Лас-Пальмас (футбол клубу)|Лас-Пальмас]]|36 (4)
|2020—учур|{{желек|Испания}} [[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]|154 (22)
}}
|улуттук курамасы = {{футболдук карьера
|2019|{{желек|Испания}} Испания (17ге чейин)|5 (0)
|2019|{{желек|Испания}} Испания (18ге чейин)|2 (1)
|2020|{{желек|Испания}} Испания (19га чейин)|1 (0)
|2020|{{желек|Испания}} Испания (21ге чейин)|4 (0)
|2021|{{желек|Испания}} Испания (23кө чейин)|7 (0)
|2021—учур|{{футбол|ESP}}|38 (5)
}}
|клуб тууралуу маалыматтардын жаңылоосу = 28-февраль 2026
|курама тууралуу маалыматтардын жаңылоосу = 14-октябрь 2025
}}
'''Пе́дро Гонса́лес Ло́пес''' ({{lang-es|Pedro González López}}), көбүнчө '''Пе́дри''' ({{lang-es|Pedri}}) деген ысым менен таанымал (25-ноябрь 2002-жылы туулган) — [[Испания|испаниялык]] [[футбол|футболчу]], «[[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]» клубунун жана [[Испания улуттук футбол курамасы|Испания курамасынын]] жарым коргоочусу. [[2024 Футбол боюнча Европа чемпионаты|2024-жылкы Европа]] чемпиону. Дүйнөдөгү эң мыкты жарым коргоочулардын бири болуп эсептелинет&lt;ref&gt;{{cite web |last=Maston |first=Tom |date=29 April 2025 |title=Ballon d'Or 2025 Power Rankings: Ousmane Dembele edges ahead of Barcelona trio despite Lamine Yamal's sensational Champions League showing |url=https://www.goal.com/en-ng/lists/ballon-dor-2025-power-rankings/bltd009fae5576d751f#cs260659c9499bd2af |accessdate=5 May 2025 |work=Goal.com|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Watach |first=Nestor |date=17 April 2025 |title=2025 Ballon d'Or power rankings: Mbappe's hopes dealt fatal blow... |url=https://www.planetfootball.com/lists-and-rankings/2025-ballon-dor-power-rankings-mbappe-lewandowski-yamal-haaland |accessdate=5 May 2025 |work=Planet Football|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=2025 FC 100: Pedri among best central midfielders in men's soccer |date=4 June 2025 |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/45178073/2025-fc-100-pedri-best-central-midfielders-mens-soccer|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Жаштык кези ==
Педро Гонсалес Лопес 2002-жылдын 25-ноябрында [[Канар аралдары|Канар аралдарындагы]] [[Тенерифе]] аралында, [[Тегесте]] шаарында төрөлгөн&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pedri: Early life |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0268-1214a39c65a2-47f8b92b4e8e-1000--who-is-pedri/ |publisher=UEFA |accessdate=2025-03-05}}&lt;/ref&gt;. Ал кичинесинен эле футболго кызыгып, жергиликтүү академияларда машыккан.

2018-жылы Педри «[[Лас-Пальмас (футбол клубу)|Лас-Пальмас]]» клубунун академиясына кошулуп, бат эле негизги командага чейин жеткен.

== Клубдук карьерасы ==
=== Лас-Пальмас ===
2019-жылы Педри «Лас-Пальмас» клубунун негизги курамында дебют жасап, 16 жашында клуб тарыхындагы эң жаш оюнчулардын бири болгон&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pedri debut Las Palmas |url=https://www.bbc.com/sport/football/49290751 |publisher=BBC Sport |accessdate=2025-03-05 }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

=== Барселона ===
2019-жылдын 2-сентябрында «[[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]» «Лас-Пальмас» клубу менен сезондун аягында Педринин 5 миллион еврого өтүшү тууралуу макулдашканын жарыялаган. Оюнчу каталон клубу менен эки жылга келишим түзгөн&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fcbarcelona.cat/ca/noticies/1335629/barca-i-las-palmas-arriben-a-un-acord-per-al-traspas-de-pedri |title=Barça i Las Palmas arriben a un acord per al traspàs de Pedri |publisher=FCBarcelona.com |date=2019-09-02 |lang=ca |accessdate=2020-09-28 |archive-date=2020-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406114407/https://www.fcbarcelona.cat/ca/noticies/1335629/barca-i-las-palmas-arriben-a-un-acord-per-al-traspas-de-pedri |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Педри 2020/21-сезондо негизги курамдын маанилүү оюнчусуна айланган. Ошол сезондо ал 70тен ашык матч өткөрүп, клуб жана курама үчүн эң көп ойногон футболчулардын бири болгон&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pedri played most games in 2020/21 |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/31877437 |publisher=ESPN |accessdate=2025-03-05}}&lt;/ref&gt;.

2021–22-сезондо «Барселона» курамында Падыша Кубогун ({{lang-es|Copa del Rey}}) утуп, карьерасындагы алгачкы чоң трофейге ээ болгон&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2107669/fc-barcelona-win-their-31st-copa-del-rey-title/featured|title=FC Barcelona win their 31st Copa del Rey title|work=[[FC Barcelona]]|date=17 April 2021|accessdate=23 May 2021}}&lt;/ref&gt;. Ошол сезондо ал көптөгөн оюндарды өткөрүп, рекорддорду жараткан, бирок кийинчерээк сан жаракатынан улам сезонду толук аяктай алган эмес&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 April 2022 |title=Hamstring injury means Pedri is set to miss the rest of the season |url=https://www.marca.com/en/football/barcelona/2022/04/15/62594c47ca474152178b4594.html |accessdate=15 April 2022 |work=MARCA |language=en}}&lt;/ref&gt;. 2021-жылы Педри клуб менен жаңы келишимге кол койгөн&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.espn.com/soccer/barcelona-espbarcelona/story/4496874/barcelonas-pedri-signs-deal-with-club-record-1-billion-release-clause|title=Pedri: New Barcelona contract, October 2021 |work=ESPN|date=14 October 2021|accessdate=14 May 2021}}&lt;/ref&gt;. Ошол эле жылы ал Европадагы 21 жашка чейинки эң мыкты футболчу катары «Алтын Бала» ({{lang-en|Golden Boy}}) жана «Копа» ({{lang-en|Kopa Trophy}}) сыйлыктарына татыган&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.tuttosport.com/news/calcio/golden-boy/2021/11/22-87269881/golden_boy_2021_pedri_il_nuovo_ragazzo_doro_di_tuttosport|title=Golden Boy 2021, è Pedri il nuovo &quot;Ragazzo d'Oro&quot; di Tuttosport|date=22 November 2021|publisher=Tuttosport|accessdate=22 November 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2021 Ballon d'Or&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/sport/football/ballon-dor-2021-live-stream-results-messi-b1965898.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220525/https://www.independent.co.uk/sport/football/ballon-dor-2021-live-stream-results-messi-b1965898.html |archive-date=25 May 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Follow live updates from the 2021 Ballon d'Or |work=The Independent |date=29 November 2021 |accessdate=30 November 2021 }}&lt;/ref&gt;.

2022–23-сезондо Педри [[Хави|Хавинин]] жетекчилиги астында «Барселона» менен алгачкы [[Ла Лига]] чемпиондугун утуп, команданын негизги оюнчуларынын бири болгон&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3344756/fc-barcelona-liga-champions-202223 |title=FC Barcelona, Liga champions 2022/23! |publisher=FC Barcelona |date=14 May 2023 }}&lt;/ref&gt;. 2024–25-сезондо ал толук кандуу формага келип, командага туруктуу салым кошуп, Ла Лига, Падыша Кубогун жана Испания Суперкубогун жеңип, клуб менен 2030-жылга чейин келишимин узарткан&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fcbarcelona.com/en/news/4207990/pedri-signs-to-stay-with-barca-until-2030 |title=Pedri signs to stay with Barça until 2030 |publisher=FC Barcelona |date=30 January 2025 }}&lt;/ref&gt;. 2025–26-сезондо Педри айрым жаракаттарга карабай кайра курамга кайтып, Ла Лигада 150 оюн өткөргөн эң жаш оюнчу болуп, [[Лионель Месси|Лионель Мессинин]] рекордун жаңырткан&lt;ref&gt;{{cite web|title=Barcelona star Pedri beats Lionel Messi record against Osasuna|url=https://www.barcablaugranes.com/barcelona-la-liga/107882/barcelona-star-pedri-beats-lionel-messi-record-against-osasuna|date=13 December 2025|accessdate=14 December 2025|work=Barca Blaugranes}}&lt;/ref&gt;.

== Эл аралык карьерасы ==
=== Испания улуттук курамасы ===
[[Испания|Испаниянын]] жаштар курамаларында (17, 18, 19, 21, 23 жашка чейин) ойногон. 2021-жылдын мартында башкы машыктыруучу Луис Энрике тарабынан [[Испания улуттук футбол курамасы|Испаниянын улуттук курама командасына]] чакырылып, [[Грекия|Грекияга]] каршы беттеште дебют жасаган&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Pedri, el sexto jugador más joven en debutar con la Roja|trans-title=Pedri, the sixth youngest player to debut with La Roja|url=https://www.sport.es/es/noticias/seleccion/pedri-estrena-grecia-historia-roja-espana-seleccion-debut-11612624|work=sport.es|date=25 March 2021|accessdate=15 July 2024|language=es}}&lt;/ref&gt;. Кийинки матчтарда да негизги курамда чыккан.

Евро-2020 турниринде Испаниянын негизги оюнчуларынын бири болуп, командасы менен жарым финалга чейин жеткен. Турнирдин жыйынтыгында эң мыкты жаш оюнчу деп табылып, аны [[Андрес Иньеста]] менен салыштыра башташкан&lt;ref name=&quot;Euro2020YPotT&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/026b-12bbae1185ee-16613a63959a-1000--pedri-named-euro-2020-young-player-of-the-tournament/|title=Pedri named Euro 2020 Young Player of the Tournament|work=UEFA|date=11 July 2021|accessdate=11 July 2021|archivedate=2021-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210712100709/https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/026b-12bbae1185ee-16613a63959a-1000--pedri-named-euro-2020-young-player-of-the-tournament/}}&lt;/ref&gt;. Андан кийин Олимпиада-2020да Испания курамасы менен күмүш медаль уткан&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.fcbarcelona.com/en/club/news/2195287/tokyo-2020-fc-barcelona-olympic-diary|title=Tokyo 2020: FC Barcelona Olympic Diary |work=FC Barcelona |date=7 August 2021 |accessdate=7 August 2021 }}&lt;/ref&gt;.

[[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022 Дүйнө чемпионатына]] Испания курамасынын тизмесине кирип, турнирде команданын бардык 4 оюнунда тең негизги курамда ойногон. Испания 1/8 финалда [[Марокко|Мароккого]] пенальтилер сериясында утулуп, мелдештен чыгып калган&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/live/football/61047682/page/2 |title=World Cup: Morocco beat Spain on penalties to reach quarter-finals|work=BBC Sport|publisher=BBC|date=6 December 2022 |accessdate=10 December 2022}}&lt;/ref&gt;.

Евро-2024кө Педри узакка созулган жаракаттарына карабай кайра чакырылган. Турнир алдында [[Түндүк Ирландия|Түндүк Ирландияга]] каршы жолдоштук оюнда улуттук курамадагы алгачкы голдорун киргизип, дубль жасаган. Евродо ал [[Хорватия|Хорватияга]], [[Италия|Италияга]] жана [[Грузия|Грузияга]] каршы оюндарды баштапкы курамда өткөргөн. [[Германия улуттук футбол курамасы|Германияга]] каршы чейрек финалда эрте жаракат алып, оюндан чыккан, бирок Испания мелдешти улантып, жыйынтыгында Европа чемпиону болгон&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/newsround/articles/c7201713dezo |title= England lose to Spain in Euros final |work=BBC |date= 15 July 2024 |accessdate=1 October 2024}}&lt;/ref&gt;.

== Сыйлыктары ==
'''«Барселона»'''
*[[Ла Лига]] чемпиону: 2022/23,&lt;ref&gt;{{cite news |date=14 May 2023 |title=FC Barcelona, Liga champions 2022/23! |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3344756/fc-barcelona-liga-champions-202223 |publisher=FC Barcelona |accessdate=14 May 2023 |archive-date=2 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181202111602/https://www.fcbarcelona.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024/25&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-05-15 |title=Barcelona Win La Liga, Complete 2024-25 Domestic Treble |url=https://www.si.com/soccer/barcelona-win-la-liga-complete-2024-25-domestic-treble |accessdate=2025-05-15 |work=SI |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
*[[Испания футбол Кубогу|Испания Кубогунун]] жеңүүчүсү: 2020/21&lt;ref name=&quot;cup21&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.theguardian.com/football/2021/apr/17/messi-stars-as-barcelona-thrash-athletic-bilbao-to-lift-copa-del-rey |title=Messi stars as Barcelona thrash Athletic Bilbao to lift Copa del Rey|first=Sid|last=Lowe|work=The Guardian|date=17 April 2021|accessdate=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;, 2024/25&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-04-26 |title=FC Barcelona crowned Cup Kings in classic encounter |url=https://rfef.es/en/noticias/match-report-fc-barcelona-crowned-cup-kings-in-classic-encounter |accessdate=2025-04-26 |work= |publisher=Real Federación Española de Fútbol |language=en |archive-date=26 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426235908/https://rfef.es/en/noticias/match-report-fc-barcelona-crowned-cup-kings-in-classic-encounter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
*[[Испания футбол Суперкубогу|Испания Суперкубогунун]] жеңүүчүсү: 2023&lt;ref&gt;{{cite web |last=Baynes |first=Ciaran |date=15 January 2023 |title=Real Madrid 1–3 Barcelona: Gavi stars as Barca dominate to win Spanish Super Cup |url=https://www.eurosport.com/football/spanish-supercopa/2022-2023/spanish-super-cup-final-live-real-madrid-v-barcelona_sto9316880/story.shtml |accessdate=16 January 2023 |work=Euro Sport}}&lt;/ref&gt;, 2025&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-01-13 |title=FC Barcelona win the Super Cup in a final for the history books (2-5) |url=https://rfef.es/en/noticias/match-report-fc-barcelona-win-the-super-cup-in-a-final-for-the-history-books-2-5 |accessdate=2025-01-13 |work= |publisher=Real Federación Española de Fútbol |language=en |archive-date=13 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113012625/https://rfef.es/en/noticias/match-report-fc-barcelona-win-the-super-cup-in-a-final-for-the-history-books-2-5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, 2026&lt;ref&gt;{{cite web|first=|last=|title=Barcelona vs Real Madrid Highlights, El Clasico Supercopa Final: Barcelona Beat Real Madrid 3-2 In Thriller, Clinch 1st Trophy Of Season|url=https://sports.ndtv.com/football/barcelona-vs-real-madrid-live-updates-supercopa-de-espana-final-live-score-super-cup-live-streaming-mbappe-vinicius-raphinha-lamine-yamal-10688288|accessdate=12 Jan 2026|work=NDTV|archivedate=2026-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260113075805/https://sports.ndtv.com/football/barcelona-vs-real-madrid-live-updates-supercopa-de-espana-final-live-score-super-cup-live-streaming-mbappe-vinicius-raphinha-lamine-yamal-10688288}}&lt;/ref&gt;

'''Испания'''
*[[Футбол боюнча Европа чемпионаты|Европа чемпиону]]: [[2024 Футбол боюнча Европа чемпионаты|2024]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Spain 2-1 England |url=https://www.uefa.com/uefaeuro/match/2036211--spain-vs-england/ |date=14 July 2024 |accessdate=14 July 2024 |work=UEFA |publisher=Union of European Football Associations |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714205859/https://www.uefa.com/uefaeuro/match/2036211--spain-vs-england/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
*[[УЕФА Улуттар лигасы|УЕФА Улуттар лигасынын]] жеңүүчүсү: 2022/23&lt;ref&gt;{{cite web |title=Spain 2–1 England |url=https://www.uefa.com/uefaeuro/match/2036211--spain-vs-england/ |accessdate=14 July 2024 |publisher=UEFA}}&lt;/ref&gt;
*[[УЕФА Улуттар лигасы|УЕФА Улуттар лигасынын]] финалисти: 2024/25&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefanationsleague/match/2044949--portugal-vs-spain/|title=Portugal vs Spain - UEFA Nations League Final 2025|work=UEFA.com|accessdate=8 June 2025}}&lt;/ref&gt;
*[[Олимпиада оюндары|Олимпиада оюндарынын]] күмүш байге ээси: 2020

'''Жеке сыйлыктары'''
*Европа чемпионатынын мыкты жаш оюнчусу: 2020&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/026b-12bbae1185ee-16613a63959a-1000--pedri-named-euro-2020-young-player-of-the-tournament/|title=Pedri named EURO 2020 Young Player of the Tournament|lang=en|work=УЕФА|date=2021-07-11}}&lt;/ref&gt;
*Европа чемпионатынын символикалык курамасы: 2020&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/026b-12be97f0eb56-3ce3b8794fa7-1000--uefa-euro-2020-team-of-the-tournament-revealed/|title=UEFA EURO 2020 Team of the Tournament revealed|lang=en|work=УЕФА|date=2021-07-13}}&lt;/ref&gt;
*«Golden Boy» сыйлыгынын ээси: 2021&lt;ref&gt;{{cite web|title=Полузащитник «Барселоны» Педри получил награду Golden Boy|url=https://sport24.ru/news/football/2021-11-22-poluzashchitnik-barselony-pedri-poluchil-nagradu-golden-boy|work=sport24.ru|date=2021-11-22|accessdate=2023-11-23|lang=ru|archive-date=2023-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20231123221825/https://sport24.ru/news/football/2021-11-22-poluzashchitnik-barselony-pedri-poluchil-nagradu-golden-boy|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*«Копа» сыйлыгынын ээси: 2021&lt;ref&gt;{{cite web|title=Педри признан лучшим молодым игроком 2021 года|url=https://www.sport-express.ru/football/spain/news/pedri-priznan-luchshim-molodym-igrokom-2021-goda-1863775/|work=sport-express.ru|date=2021-11-29|accessdate=2023-11-23|lang=ru|archive-date=2023-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20231123221828/https://www.sport-express.ru/football/spain/news/pedri-priznan-luchshim-molodym-igrokom-2021-goda-1863775/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*Ла Лиганын сезонунун оюнчусу (күйөрмандардын ою боюнча): 2022/23&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ter Stegen and Lewandowski receive Zamora and Pichichi trophies|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3792582/ter-stegen-and-lewandowski-receive-zamora-and-pichichi-trophies|work=www.fcbarcelona.com|date=2023-11-23|accessdate=2023-11-23|lang=en|archive-date=2023-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20231123221825/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3792582/ter-stegen-and-lewandowski-receive-zamora-and-pichichi-trophies|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*Ла Лиганын сезонунун символикалык курамасы: 2021/22&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newsletter.laliga.es/global-futbol/laliga-and-ea-sports-award-the-15-best-players-of-the-season-in-laliga-santander-with-the-fifa-22-team-of-the-season|title=LaLiga and EA SPORTS award the 15 best players of the season in LaLiga Santander with the 'FIFA 22 Team Of The Season'|lang=en|work=LA LIGA EA SPORTS|date=2022-05-26|accessdate=2024-05-28|archive-date=2023-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923141630/https://newsletter.laliga.es/global-futbol/laliga-and-ea-sports-award-the-15-best-players-of-the-season-in-laliga-santander-with-the-fifa-22-team-of-the-season|url-status=live|archivedate=2023-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230923141630/https://newsletter.laliga.es/global-futbol/laliga-and-ea-sports-award-the-15-best-players-of-the-season-in-laliga-santander-with-the-fifa-22-team-of-the-season}}&lt;/ref&gt;, 2022/23&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.laliga.com/noticias/los-premios-team-of-the-season-de-ea-sportstm-y-laliga-revelan-a-los-mejores-15-jugadores-de-la-temporada|title=Los Premios ‘Team Of The Season’ de EA SPORTSTM y LaLiga revelan a los mejores 15 jugadores de la temporada|lang=es|work=LA LIGA EA SPORTS|date=2023-05-19|accessdate=2024-04-10|archive-date=2023-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230520162551/https://www.laliga.com/noticias/los-premios-team-of-the-season-de-ea-sportstm-y-laliga-revelan-a-los-mejores-15-jugadores-de-la-temporada|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, 2024/25&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4270408/seven-from-fc-barcelona-in-the-team-of-the-season|title=Seven from FC Barcelona in the Team of the Season|lang=en|work=FC Barcelona|date=2025-05-23|archive-date=2025-05-25|accessdate=2025-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250525092805/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4270408/seven-from-fc-barcelona-in-the-team-of-the-season|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*Ла Лиганын айдын мыкты жаш оюнчусу: октябрь 2024&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.laliga.com/en-GB/news/pedri-gonzalez-best-under-23-player-in-laliga-ea-sports-for-october|title=Pedri González, Best Under-23 Player in LALIGA EA SPORTS for October|lang=en|work=LA LIGA EA SPORTS|date=2024-10-29|archive-date=2025-01-26|accessdate=2024-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126210326/https://www.laliga.com/en-GB/news/pedri-gonzalez-best-under-23-player-in-laliga-ea-sports-for-october|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*Ла Лиганын айдын мыкты оюнчусу: апрель 2025&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.laliga.com/en-GB/news/pedri-laliga-ea-sports-player-of-the-month-for-april|title=Pedri, LALIGA EA SPORTS Player of the Month for April|lang=en|work=La Liga|date=2025-04-24|archive-date=2025-04-29|accessdate=2025-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429022031/https://www.laliga.com/en-GB/news/pedri-laliga-ea-sports-player-of-the-month-for-april|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*Ла Лиганын айдын эң мыкты голунун автору: август 2025&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.laliga.com/en-GB/news/pedri-laliga-ea-sports-best-goal-in-august|title=Pedri, LALIGA EA SPORTS Best Goal in August|lang=en|work=La Liga|date=2025-09-10|archive-date=2025-09-17|accessdate=2025-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917133446/https://www.laliga.com/en-GB/news/pedri-laliga-ea-sports-best-goal-in-august|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*ФИФАнын жылдын символикалык курамасы: 2025&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/en/the-best-fifa-football-awards/2025/articles/mens-11-revealed-2025|title=PSG history-makers named in The Best Men's 11|lang=en|work=FIFA|date=2025-12-17}}&lt;/ref&gt;

== Булактар ==
{{булактар}}

== Шилтемелер ==
*[https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/70486/pedro-gonzalez Барселонанын расмий сайтындагы футболчунун баракчасы]

[[Категория:«Барселона» футбол клубунун оюнчулары]]
[[Категория:Футболчулар]]</text>
      <sha1>7nmtjmjxck5lma8j5oh2yos90aj8l91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хави</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150796</id>
    <revision>
      <id>653166</id>
      <parentid>649808</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:52:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51834" sha1="d551upweds6w4p7kae5h3kvyhb9xrwj" xml:space="preserve">{{адаштырба|Гави}}
{{Футболчу
|ысмы = Хави
|жынысы = м
|лакап аты = Хави
|толук аты = Хавьер Эрнандес Креус
|сүрөт = Xavi Hernandez (31521652051).jpg
|кеңдик = 300px
|сүрөттүн баяндамасы = Хави 2016-жылы
|төрөлгөн датасы = 25.01.1980
|азыркы клубу = карьерасын жыйынтыктады
|төрөлгөн жери = [[Тарраса]], [[Барселона]], [[Каталония]], [[Испания]]
|жарандыгы = {{Өлкө желеги|Испания}}
|бою = 170&lt;ref name=&quot;ls&quot;&gt;{{cite web |url=http://al-saddclub.com/the-players/xavi-hernandez/ |title=Xavi Hernandez |publisher=Al Sadd SC |lang=en |accessdate=2017-26-11 |url-status=dead }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|жетектөөчү буту = оң
|позициясы = жарым коргоочу
|жаштар клубдары = {{футболдук карьера
|1991—1997|{{желек|Испания}} [[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]|
}}
|клубдар = {{футболдук карьера
|1997—2015|{{желек|Испания}} [[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]|505 (58)
|1997—2000|→ {{желек|Испания}} [[Барселона (футбол клубу)|Барселона]] Б|55 (3)
|2015—2019|{{желек|Катар}} Ал-Садд|82 (21)
|'''1997—2019'''|'''Жалпы'''|'''642 (82)'''
}}
|улуттук курамасы = {{футболдук карьера
|1997|{{желек|Испания}} Испания (17ге чейин)|10 (2)
|1997—1998|{{желек|Испания}} Испания (18ге чейин)|10 (0)
|1999|{{желек|Испания}} Испания (20га чейин)|6 (2)
|1998—2001|{{желек|Испания}} Испания (21ге чейин)|25 (7)
|2000|{{желек|Испания}} Испания (23кө чейин)|6 (2)
|2000—2014|{{футбол|ESP}}|133 (13)
}}
|машыктыруучулук клубдары = {{футболдук карьера
|2019—2021|{{желек|Катар}} Ал-Садд|
|2021—2024|{{желек|Испания}} [[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]|
}}
|медалдары = {{турнир|[[Жайкы Олимпиада оюндары|Олимпиада оюндары]]}}
{{медаль|Күмүш|[[2000 Жайкы Олимпиада оюндары|Сидней 2000]]|[[Футбол 2000 жайкы Олимпиада оюндарында|футбол]]}}
{{турнир|[[Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|Дүйнө чемпионаттары]]}}
{{медаль|Алтын|[[2010 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|ТАР 2010]]}}
{{турнир|[[Конфедерациялар кубогу|Конфедерациялар кубоктору]]}}
{{медаль|Коло|[[2009 Конфедерациялар кубогу|ТАР 2009]]}}
{{медаль|Күмүш|[[2013 Конфедерациялар кубогу|Бразилия 2013]]}}
{{турнир|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты|Европа чемпионаттары]]}}
{{медаль|Алтын|[[2008 Футбол боюнча Европа чемпионаты|Австрия/Швейцария 2008]]}}
{{медаль|Алтын|[[2012 Футбол боюнча Европа чемпионаты|Польша/Украина 2012]]}}
}}
'''Хавье́р Эрна́ндес Кре́ус''' ({{lang-ca|Xavier Hernández i Creus}}), көбүнчө '''Ха́ви''' ({{lang-ca|Xavi}}) деген ысым менен таанымал (1980-жылы 25-январь туулган) — [[Испания|испаниялык]] [[футбол|футболчу]] жана машыктыруучу. «[[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]» клубу жана [[Испания улуттук футбол курамасы|Испания курамасы]] үчүн ойногону менен белгилүү жарым коргоочу. Футбол тарыхындагы эң мыкты жарым коргоочулардын бири болуп эсептелинет.

== Жаштык кези ==
Хави [[Барселона]] аймагындагы Таррасса шаарында төрөлгөн&lt;ref name=&quot;barcelonasite&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/xavi |title=Xavi – Xavier Hernández Creus |publisher=[[FC Barcelona]] |accessdate=11 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150228131333/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/xavi |archive-date=28 February 2015 }}&lt;/ref&gt;. Ал «Барселона» клубунун «Ла Масия» академиясынын тарбиялануучусу болуп саналат.

Хави жаш кезинде футболчулар [[Жон Барнс]], [[Пол Гаскойн]], [[Мэтт ле Тиссье]] жана [[Пеп Гвардиола|Пеп Гвардиоланын]] оюну менен сыймыктанып, аларды үлгү катары көргөн&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fourfourtwo.com/features/big-interview-xavi-inside-mind-a-football-genius|title=The big interview: Xavi – inside the mind of a football genius|publisher=FourFourTwo|author1=Andrew Murray|date=27 June 2016|accessdate=29 July 2016|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928225811/https://www.fourfourtwo.com/features/big-interview-xavi-inside-mind-a-football-genius/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=barnes&gt;{{cite news|title=Barcelona playmaker Xavi on Gascoigne, Barnes and Le Tissier|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/30058904|accessdate=16 November 2014|work=BBC Sport|date=14 November 2014|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928225815/https://www.bbc.co.uk/sport/football/30058904/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Клубдук карьерасы ==
=== «Барселона» ===
[[File:2012 2013 - 06 Xavi Hernández.jpg|thumb|left|Хави капитан катары 2012-жылы]]
==== 1998–2001: Башталышы====
Хави негизги курамдагы алгачкы оюнун 1998-жылы Каталония Кубогунда «Лерида» клубуна каршы өткөргөн&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webdelcule.com/partidos/pa1997-98.html |title=barça, partidos 1997/98 |publisher=Webdelcule.com |accessdate=16 March 2016 |archive-date=28 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928225823/http://www.webdelcule.com/partidos/pa1997-98.html/ |url-status=live |archivedate=2020-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928225823/http://www.webdelcule.com/partidos/pa1997-98.html/ }}&lt;/ref&gt;. Ошол эле жылы ал биринчи голун Испания Суперкубогунда «Мальоркага» каршы киргизген.

[[Ла Лига|Ла Лигада]] дебютун «[[Валенсия (футбол клубу)|Валенсия]]» клубуна каршы оюнда жасаган. Башында ал резервдик жана негизги курамда кезектешип ойногон, бирок жакшы оюн көрсөтүүсүнүн аркасында [[Луи ван Гал]] Хавини негизги командага толук которгон. Дебюттук сезонунда 26 оюн өткөрүп, 1999-жылы Ла Лиганын эң мыкты жаш оюнчусу деп табылган&lt;ref&gt;{{cite news |title='Xavi is eternal. He is football. He has made Barcelona what it is today' |url=https://www.theguardian.com/football/2015/may/31/xavi-barcelona-la-liga-sid-lowe |accessdate=5 November 2021 |work=The Guardian |quote=Pep Guardiola, former Barcelona manager, cited by Xavi as his role model, whom he replaced in the Catalans' midfield |archive-date=7 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200907202511/https://www.theguardian.com/football/2015/may/31/xavi-barcelona-la-liga-sid-lowe |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Xavi Hernandez |url=http://en.espn.co.uk/facupstories/sport/player/73073.html |accessdate=5 November 2021 |agency=ESPN |archive-date=5 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211105120045/http://en.espn.co.uk/facupstories/sport/player/73073.html |url-status=live |archivedate=2021-11-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105120045/http://en.espn.co.uk/facupstories/sport/player/73073.html }}&lt;/ref&gt;.

==== 2001–2008: Өсүү жана лидерлик ====
Бул мезгилде Хави командада негизги жарым коргоочу болуп, оюнду уюштурууда чоң роль ойногон. 2002-жылы ал алгачкы жолу «Эль Класико» оюнунда «[[Реал Мадрид (футбол клубу)|Реал Мадриддин]]» дарбазасына гол киргизген&lt;ref&gt;{{cite news |title=Xavi's 10 Greatest Moments at Barcelona |url=http://bleacherreport.com/articles/1861925-xavis-10-greatest-moments-at-barcelona |agency=Bleacher Report |date=12 June 2018 |accessdate=12 June 2018 |archive-date=28 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928225831/https://bleacherreport.com/articles/1861925-xavis-10-greatest-moments-at-barcelona/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2004/05 сезонунда Хави команданын вице-капитаны болуп дайындалган. Ошол сезондо «Барселона» Испания чемпионатын жеңген жана ал Испания сезонунун мыкты футболчусу деп аталган&lt;ref name=&quot;UEFA profile&quot;&gt;[http://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=35018/profile/index.html &quot;Xavi Hernández&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928230249/https://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=35018/profile/index.html/ |date=28 September 2020 }}. UEFA.com. 17-май 2014.&lt;/ref&gt;.

2005/06 сезонунда ал оор жаракат алып, бир нече ай оюнга катышкан эмес, бирок кайтып келип, команда менен [[УЕФА Чемпиондор лигасы|УЕФА Чемпиондор лигасынын]] финалында жеңишке жеткен&lt;ref name=&quot;UEFA profile&quot;/&gt;.

==== 2008–2012: Ийгиликтин чокусу ====
Бул мезгилде Хави «Барселонанын» негизги оюн уюштуруучусу болуп, команда чоң ийгиликтерге жеткен. 2009-жылы Чемпиондор лигасынын финалында Хави [[Лионель Месси|Лионель Мессиге]] голдук пас берип, «[[Манчестер Юнайтед]]» командасын уткан&lt;ref&gt;[https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8060878.stm &quot;Barcelona 2–0 Man Utd&quot;] . BBC. 17-май 2014.&lt;/ref&gt;. Ал жылы «Барселона» Испания чемпионатында жана Кубогунда жеңүүчү болуп, «треблге» ээ болгон. 

Ошол эле мезгилде ал көптөгөн ассисттерди берип, Ла Лига жана Чемпиондор лигасында мыкты көрсөткүчтөргө жетишкен&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chroust |first=Kevin |date=2022-05-05 |title=73 Goals in 60 Games: Remembering the Season of Messi |url=https://theanalyst.com/articles/lionel-messi-barcelona-73-goal-2011-12-season |accessdate=2026-03-15 |website=Opta Analyst |language=en}}&lt;/ref&gt;.

2010-жылы ал «Алтын Топ» сыйлыгынын финалисти болуп, үчүнчү орунду ээлеген&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/football/2010/dec/06/ballon-dor-messi-xavi-iniesta-barcelona |title=Lionel Messi, Xavi and Andrés Iniesta shortlisted for Ballon d'Or |newspaper=[[The Guardian]] |date=6 December 2010 |accessdate=13 December 2010 |location=London |archive-date=28 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928225854/https://www.theguardian.com/football/2010/dec/06/ballon-dor-messi-xavi-iniesta-barcelona/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2011-жылы Чемпиондор лигасынын финалында «Барселона» 3:1 эсебинде кайрадан «Манчестер Юнайтедди» жеңген&lt;ref name=&quot;UEFA profile&quot;/&gt;.

====2012–2015: Акыркы жылдары====
Бул мезгилде Хави команда капитаны болуп, бир катар ийгиликтерге жетишкен. 2015-жылы ал акыркы оюнун Чемпиондор лигасынын финалында өткөрүп, команда менен дагы бир жолу жеңишке жетип, экинчи жолу «требл» утуп алган&lt;ref name=triple&gt;{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/barca-make-history-with-second-treble|title=Barça make history with second treble!|date=6 June 2015|work=FC Barcelona|accessdate=7 June 2015|archive-date=7 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607120500/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/barca-make-history-with-second-treble|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== «Ал-Садд» ===
[[File:Xavi in Persepolis FC and Al sadd Match.jpg|thumb|right|Хави 2018-жылы «Ал-Садд» командасында]]

2015-жылы «Барселонадан» кеткенден кийин Хави [[Катар|Катардагы]] «Ал-Садд» клубуна өткөн&lt;ref&gt;{{cite news|title=Barcelona's Xavi poised to join Qatar side Al Sadd|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32811382|accessdate=21 May 2015|work=BBC Sport|date=20 May 2015|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928225947/https://www.bbc.co.uk/sport/football/32811382/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ал бул клуб менен Катар Кубогун жеңген&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goal.com/en-gb/news/683/main/2017/04/30/35080202/xavi-wins-first-trophy-with-al-sadd?ICID=OP|title=Xavi wins first trophy with Al Sadd|date=30 April 2017|work=Goal.com|accessdate=30 April 2017|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928230027/https://www.goal.com/en-gb/news/fc-barcelona-xavi-al-sadd-el-jaish-qatar-cup-news/dsp9ayxgkaen1dxkz6lddnmt9/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2019-жылы Хави профессионалдык футболчу карьерасын жыйынтыктаган&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48138914|title=Ex-Barcelona and Spain midfielder Xavi to retire at end of season|website=BBC Sport|date=2 May 2019|accessdate=2 May 2019|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928230105/https://www.bbc.co.uk/sport/football/48138914/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Эл аралык карьерасы ==
1999-жылы Хави Испаниянын жаштар курамы менен жаштар арасындагы Дүйнө чемпионатында жеңишке жеткен жана турнирде эки гол киргизген&lt;ref&gt;{{cite news|title=Xavi and Spain's Under-20s are crowned world champions (1999)|url=https://en.as.com/en/2016/04/24/soccer/1461528903_672838.html|newspaper=Diario AS|accessdate=6 November 2021}}&lt;/ref&gt;. 2000-жылдын 15-ноябрында ал Испания улуттук курамында Нидерланд курамасына каршы жолдоштук беттеште дебют жасаган&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Alejandro|last=Ruega|title=Xavi, la brújula de la selección|url=https://elpais.com/deportes/2011/11/07/album/1320654112_910215.html|website=[[El País]]|date=7 November 2011|accessdate=12 July 2024|language=es}}&lt;/ref&gt;.

=== Евро-2008 ===
Хави 2008-жылкы Европа чемпионатында мыкты оюнчу деп табылган. Испания финалда [[Германия улуттук футбол курамасы|Германия курамасын]] 1:0 эсебинде жеңген&lt;ref name=&quot;Xavi 2008&quot;&gt;{{Cite web|title=Xavi on Spain's victory for the little guy|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2008/history-maker/|url-status=dead|website=[[UEFA]]|accessdate=17 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615000805/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2008/history-maker/|archive-date=15 June 2018|archivedate=2018-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615000805/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2008/history-maker/}}&lt;/ref&gt;. Ал жарым коргоодо лидер болуп, командага 1964-жылдан берки биринчи ири титулду алып келген&lt;ref name=&quot;Xavi 2008&quot;/&gt;.

Жарым финалда Орусия командасына каршы оюнда ал гол киргизип, Испания 3:0 эсебинде жеңишке жеткен&lt;ref&gt;{{cite web|first=Phil|last=McNulty|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/euro_2008/7363541.stm|title=Russia 0-3 Spain|website=[[BBC Sport]]|publisher=BBC|date=26 June 2008 |accessdate=19 May 2020|archive-date=28 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928230113/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/euro_2008/7363541.stm/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Финалда ал берген пастан кийин [[Фернандо Торрес]] жеңиш голун киргизген&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Germany 0–1 Spain|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/euro_2008/7363545.stm|url-status=live|website=BBC Sport|publisher=BBC|accessdate=29 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120312194357/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/euro_2008/7363545.stm|archive-date=12 March 2012}}&lt;/ref&gt;.

===2010 Дүйнө чемпионаты===
[[File:Xavi Hernández Spain 2009.jpg|200px|thumb|left|Хави 2010-жылкы дүйнө чемпионатында]]

Хави 2010 Дүйнө чемпионатына катышып, Испания тарыхындагы биринчи дүйнө чемпиондугун жеңген&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Netherlands 0–1 Spain|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2010/matches/match_64/default.stm|url-status=live|website=BBC Sport|publisher=BBC|accessdate=29 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928230329/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2010/matches/match_64/default.stm/|archive-date=28 September 2020}}&lt;/ref&gt;.

Ал турнирде 599 так пас берип, 91% тактык көрсөткөн. Ошондой эле талаада эң көп аралыкты басып өткөн оюнчулардын бири болгон&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www-958.ibm.com/software/data/cognos/manyeyes/files/thumbnails/8d41dba8-8d43-11df-a224-000255111976.wm.png |title=Accurate Forward Half Passes in World Cup Final 2010 |publisher=[[FIFA]] |date=23 August 2010 |accessdate=7 January 2011 |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022221118/http://www.ibm.com/analytics/us/en/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/news/spain-s-2010-conquerors-in-numbers-2904843 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180607103350/http://www.fifa.com/worldcup/news/spain-s-2010-conquerors-in-numbers-2904843 |url-status=dead |archive-date=7 June 2018 |title=Spain's 2010 conquerors in numbers |publisher=FIFA |date=22 August 2017 |accessdate=18 May 2020 |archivedate=2019-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190711091036/https://www.fifa.com/worldcup/news/spain-s-2010-conquerors-in-numbers-2904843 }}&lt;/ref&gt;.

Жарым финалда Германия командасына каршы бурчтан берген пасынан кийин [[Карлес Пуйол]] жеңиш голун киргизген&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/matches/round=249719/match=300111114/report.html |title=Germany – Spain |publisher=[[FIFA]] |date=28 August 2010 |accessdate=14 January 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110212010127/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/matches/round=249719/match=300111114/report.html |archive-date=12 February 2011 |archivedate=2011-02-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110212010127/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/matches/round=249719/match=300111114/report.html }}&lt;/ref&gt;.

=== Евро-2012 ===
[[File:Xavi and Riccardo Montolivo Euro 2012 final.jpg|thumb|right|Хави (сол жакта) Евро-2012нин финалында]]

Хави 2012 Европа чемпионатында да Испания курамында ойноп, команда финалда Италия курамасын 4:0 эсебинде жеңген. Финалда Хави эки голдук пас берген&lt;ref name=&quot;Goal.com&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.goal.com/en/news/2898/euro-2012/2012/07/01/3204471/casillas-torres-xavi-amongst-record-breakers-for-spain|title=Casillas, Torres &amp; Xavi amongst record-breakers for Spain|publisher=Goal.com|date=1 July 2012|accessdate=2 July 2012|archive-date=18 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140118145731/http://www.goal.com/en/news/2898/euro-2012/2012/07/01/3204471/casillas-torres-xavi-amongst-record-breakers-for-spain|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Ал мелдеште эң көп пас берген оюнчулардын бири болуп, оюнду башкарууда негизги роль аткарган&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/spain/9366987/Euro-2012-Spains-dynamic-duo-of-Xavi-and-Andres-Iniesta-have-broken-the-mould-proving-size-doesnt-matter.html|first=Paul|last=Hayward|title=Spain's dynamic duo of Xavi and Andres Iniesta have broken the mould proving size doesn't matter|date=9 July 2012|accessdate=9 July 2012|location=London|work=The Daily Telegraph|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928230123/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/spain/9366987/Euro-2012-Spains-dynamic-duo-of-Xavi-and-Andres-Iniesta-have-broken-the-mould-proving-size-doesnt-matter.html/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Карьерасын жыйынтыктоо ===
2014-жылдын 5-августунда Хави улуттук курамдагы карьерасын жыйынтыктаган. Ал 14 жыл ичинде 133 оюн өткөргөн&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Ben|last=Hayward|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2014/08/05/5007661/xavi-retires-from-international-football|title=Xavi retires from international football|date=5 August 2014|accessdate=11 March 2015|website=[[Goal (website)|Goal]]|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928230126/https://www.goal.com/en/news/12/spain/2014/08/05/5007661/xavi-retires-from-international-football/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url = https://www.bbc.com/sport/0/football/28654486|title = Xavi Hernandez: Barcelona legend quits Spain duty|date = 5 August 2014|accessdate = 11 March 2015|website=BBC Sport|publisher=BBC|archive-date = 28 September 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200928230132/https://www.bbc.com/sport/football/28654486/|url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ал кездеги кураманын машыктыруучусу [[Висенте дел Боске]] Хавини команданын оюн стили үчүн эң маанилүү оюнчулардын бири катары баалаган&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.marca.com/2014/08/05/en/football/national_teams/1407251443.html|title = Del Bosque: &quot;Xavi was more important to us than even the manager&quot;|date = 5 August 2014|accessdate = 11 March 2015|website = Marca|archive-date = 28 September 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200928230137/https://www.marca.com/2014/08/05/en/football/national_teams/1407251443.html/|url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

== Машыктыруучу карьерасы ==
=== «Ал-Садд» ===
[[File:Xavi 13981129001173637176665956870909.jpg|thumb|upright|Хави 2020-жылы «Ал-Садд» клубунун башкы машыктыруучу катары]]

Хави профессионалдык футболчу карьерасын жыйынтыктагандан кийин дароо машыктыруучу карьерасын баштады. 2019-жылдын 28-майында «Ал-Садд» клубу менен эки жылдык келишим түзүп, башкы машыктыруучу болуп дайындалган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://twitter.com/AlsaddSC/status/1133352007924944896|title=OFFICIAL: #Xavi Hernandez will take over as the head coach of #AlSadd from the beginning of the next season! #Qatar|last=السد|first=AlSadd S. C. {{!}} نادي|date=28 May 2019|website=@AlsaddSC|language=en|accessdate=28 May 2019|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928230143/https://twitter.com/AlsaddSC/status/1133352007924944896/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.goal.com/en-qa/news/barcelona-legend-xavi-appointed-manager-of-qatar-based-al/o8mfc0yg87me1v5he990dtroj|title=Barcelona legend Xavi appointed manager of Qatar-based club {{!}} Goal.com|website=www.goal.com|language=en|accessdate=28 May 2019|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928230145/https://www.goal.com/en-qa/news/barcelona-legend-xavi-appointed-manager-of-qatar-based-al/o8mfc0yg87me1v5he990dtroj/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Анын жетекчилиги астында клуб 2019 АФК Чемпиондор лигасында жарым финалга чейин жетип, [[Сауд Арабиясы|сауд арабиялык]] «Ал-Хилал» командасынан 6:5 жалпы эсеп боюнча утулуп калган&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.foxsportsasia.com/football/1188928/afc-champions-league-al-hilal-2-4-al-sadd-6-5-agg-xavis-side-fall-just-short-in-comeback-bid/ |title=AFC Champions League: Al-Hilal 2-4 Al Sadd (6-5 agg): Xavi's side fall just short in comeback bid |publisher=Fox Sports Asia |date=22 October 2019 |accessdate=23 October 2019 |archive-date=23 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023143503/https://www.foxsportsasia.com/football/1188928/afc-champions-league-al-hilal-2-4-al-sadd-6-5-agg-xavis-side-fall-just-short-in-comeback-bid/ |url-status=dead |archivedate=2019-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191023143503/https://www.foxsportsasia.com/football/1188928/afc-champions-league-al-hilal-2-4-al-sadd-6-5-agg-xavis-side-fall-just-short-in-comeback-bid/ }}&lt;/ref&gt;. Улуттук лигада команда үчүнчү орунду ээлеген. 2019/20 сезондо ал командасын Катар Кубогунда жеңишке жеткирген. Жалпысынан алганда, 97 оюн ичинде Хави командага жети трофей утуп берүүгө жетишкен&lt;ref name=&quot;Lowe&quot;&gt;{{cite news |last1=Lowe |first1=Sid |title=Xavi heading home to Barcelona in chronicle of a coaching job foretold |url=https://www.theguardian.com/football/blog/2021/nov/06/xavi-heading-home-to-barcelona-in-chronicle-of-a-coaching-job-foretold |accessdate=6 November 2021 |work=The Guardian |date=6 November 2021 |archive-date=6 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106080618/https://www.theguardian.com/football/blog/2021/nov/06/xavi-heading-home-to-barcelona-in-chronicle-of-a-coaching-job-foretold |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2021-жылдын 3-ноябрында анын акыркы оюнунда команда «Ал-Духаил» менен тең чыккан (3:3). Эки күндөн кийин «Ал-Садд» Хави легенда болуп чыккан «Барселона» командасына өтүшүн расмий тастыктаган&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Xavi set to take over as Barcelona coach, Qatar's Al-Sadd says|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/11/5/xavi-set-to-take-over-as-barcelona-coach-qatars-al-sadd-says|accessdate=7 November 2021|website=www.aljazeera.com|language=en|archive-date=7 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107053336/https://www.aljazeera.com/news/2021/11/5/xavi-set-to-take-over-as-barcelona-coach-qatars-al-sadd-says|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== «Барселона» ===
2021-жылдын 6-ноябрында «Барселона» клубу [[Роналд Куман|Роналд Кумандын]] ордуна Хави башкы машыктыруучу болуп дайындалганын жарыялаган&lt;ref name=&quot;BarcelonaIn&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2328587/xavi-hernandez-is-the-new-fc-barcelona-coach |title=Xavi Hernández is the new FC Barcelona coach |publisher=FC Barcelona |date=6 November 2021 |accessdate=7 November 2021 |archive-date=6 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106005657/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2328587/xavi-hernandez-is-the-new-fc-barcelona-coach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Анын жетекчилиги астында тартипти күчөтүү максатында жаңы эрежелер киргизилип, оюнчулардын машыгууга эрте келүүсү жана тартип бузуулар үчүн айып пулдар киргизилген&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Corrigan |first=Dermot |title=Xavi gets tough: Basic hotels, communal meals and early arrivals demanded by Barcelona's new head coach |work=The New York Times |date=8 December 2021 |url=https://www.nytimes.com/athletic/2980065/2021/12/01/xavi-gets-tough-basic-hotels-communal-meals-and-early-arrivals-demanded-by-barcelonas-new-head-coach/ |accessdate=21 March 2022 |language=en |archive-date=21 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321134106/https://theathletic.com/2980065/2021/12/01/xavi-gets-tough-basic-hotels-communal-meals-and-early-arrivals-demanded-by-barcelonas-new-head-coach/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=It is not about being hard, but about order and rules: New Barcelona gaffer Xavi |url=https://www.newindianexpress.com/sport/football/2021/nov/08/it-is-not-about-being-hard-but-about-order-and-rules-new-barcelona-gaffer-xavi-2381042.html |accessdate=21 March 2022 |website=The New Indian Express |date=8 November 2021 |archive-date=21 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321134248/https://www.newindianexpress.com/sport/football/2021/nov/08/it-is-not-about-being-hard-but-about-order-and-rules-new-barcelona-gaffer-xavi-2381042.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Brien |first=Josh |date=9 November 2021 |title=New Barcelona boss Xavi's 10 rules that stars must follow after taking charge |url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/xavi-barcelona-boss-ten-rules-25418239 |accessdate=21 March 2022 |website=mirror |language=en |archive-date=21 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321134108/https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/xavi-barcelona-boss-ten-rules-25418239 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Биринчи оюнунда клуб «[[Эспаньол]]» командасын 1:0 эсебинде жеңген&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Xavi secures first win as Barca boss|language=en-GB|work=BBC Sport|url=https://www.bbc.com/sport/football/59362787|accessdate=21 November 2021|archive-date=26 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826060050/https://www.bbc.com/sport/football/59362787|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Бирок алгачкы мезгилде команда туруксуз жыйынтыктарды көрсөтүп, үй стадионунда «[[Реал Бетис]]» командасынан жеңилип калган&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Gonçalves|first=Renato|date=4 December 2021|title=Barcelona 0-1 Real Betis: Recap|url=https://www.barcablaugranes.com/2021/12/4/22817257/barcelona-real-betis-la-liga-final-score-match-report-recap-reactions|accessdate=4 December 2021|website=Barca Blaugranes|language=en|archive-date=4 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204171925/https://www.barcablaugranes.com/2021/12/4/22817257/barcelona-real-betis-la-liga-final-score-match-report-recap-reactions|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2022-жылы январда биринчи «Эль Класико» оюнунда «[[Реал Мадрид (футбол клубу)|Реал Мадрид]]» командасына 2:3 эсеби менен кошумча убакытта утулуп калган&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Clark|first=Gill|date=13 January 2022|title=Xavi says Barcelona 'on the right track' after Super Cup defeat to Real Madrid|url=https://www.barcablaugranes.com/2022/1/13/22880823/xavi-says-barcelona-on-the-right-track-after-super-cup-defeat-to-real-madrid|accessdate=13 January 2022|website=Barca Blaugranes|language=en|archive-date=13 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220113164822/https://www.barcablaugranes.com/2022/1/13/22880823/xavi-says-barcelona-on-the-right-track-after-super-cup-defeat-to-real-madrid|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ошого карабастан, команда формасын жакшыртып, узак жеңилбес серияга жетишкен жана «Реал Мадрид» менен болгон жазгы беттеште конокто 4:0 эсеби менен жеңип, сезондун жыйынтыгында [[Ла Лига|Ла Лигада]] тогузунчу орундан көтөрүлүп, экинчи орунду ээлеген&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Of the ninth to the second position: The Barça of Xavi, to cruising speed |url=http://www.fcbarcelonanoticias.com/en/laliga/of-the-ninth-to-the-second-position-the-barca-of-xavi-to-cruising-speed_279116_102.html |accessdate=6 July 2022 |website=FCBN |date=4 April 2022 |language=en |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706115310/https://www.fcbarcelonanoticias.com/en/laliga/of-the-ninth-to-the-second-position-the-barca-of-xavi-to-cruising-speed_279116_102.html |url-status=live |archivedate=2022-07-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706115310/https://www.fcbarcelonanoticias.com/en/laliga/of-the-ninth-to-the-second-position-the-barca-of-xavi-to-cruising-speed_279116_102.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Barcelona season review: Pedri offers hope after Messi heartbreak {{!}} Goal.com |url=https://www.goal.com/en-in/news/barcelona-season-review-pedri-offers-hope-after-messi/blt86a15932ddb10efa |accessdate=6 July 2022 |website=www.goal.com |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706072839/https://www.goal.com/en-in/news/barcelona-season-review-pedri-offers-hope-after-messi/blt86a15932ddb10efa |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2023-жылдын 15-январында Испания Суперкубогунун финалында «Реал Мадридди» жеңип, Хави «Барселонанын» машыктыруучу катары биринчи титулун уткан&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3023483/first-trophy-of-the-xavi-era |title=First trophy of the Xavi era |work=FC Barcelona |date=15 January 2023 |accessdate=19 January 2023 |archive-date=19 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119013317/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3023483/first-trophy-of-the-xavi-era |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ошол эле жылы команда Ла Лига чемпиондугун жеңип алган&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://espndeportes.espn.com/futbol/posiciones/_/liga/esp.1 |title=Posiciones de la Primera División de España 2022-23 |work=ESPN Deportes |language=es |accessdate=1 June 2023 |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531103826/https://espndeportes.espn.com/futbol/posiciones/_/liga/esp.1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2024-жылы январда начар жыйынтыктардан кийин ал сезон соңунда кетерин жарыялаган, бирок кийинчерээк чечимин өзгөрткөн&lt;ref name=&quot;Xavi-resigned&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3869328/xavi-hernandez-announces-he-is-to-leave-fc-barcelona-on-30-june |title=Xavi Hernández announces he is to leave FC Barcelona on 30 June |publisher=FC Barcelona |date=27 January 2024 |accessdate=27 January 2024 |archive-date=27 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127211721/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3869328/xavi-hernandez-announces-he-is-to-leave-fc-barcelona-on-30-june |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ошентсе да, 2024-жылдын 24-майында клуб президенти [[Жоан Лапорта]] тарабынан кызматынан бошотулган жана анын ордуна [[Ханс-Дитер Флик]] дайындалган&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4027349/xavi-not-to-continue-as-fc-barcelona-first-team-coach |title=Xavi not to continue as FC Barcelona first team coach |publisher=FC Barcelona |date=24 May 2024 |accessdate=24 May 2024 |archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524165431/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4027349/xavi-not-to-continue-as-fc-barcelona-first-team-coach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40221741/barcelona-appoint-hansi-flick-manager-replace-xavi |title=Barcelona appoint Hansi Flick as manager to replace Xavi |publisher=ESPN |date=29 May 2024 }}&lt;/ref&gt;.

== Сыйлыктары ==
=== Оюнчу катары ===
'''«Барселона»'''&lt;ref name=SW&gt;{{cite web|url=https://int.soccerway.com/players/xavier-hernandez-creus/333/|title=Xavi|publisher=Soccerway|accessdate=13 December 2015|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928230212/https://int.soccerway.com/players/xavier-hernandez-creus/333//|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

*[[Ла Лига]] чемпиону: 1998/99, 2004/05, 2005/06, 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2012/13, 2014/15.

*Испания Кубогунун жеңүүчүсү: 2008/09, 2011/12, 2014/15.

*Испания Суперкубогунун жеңүүчүсү: 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013.

*[[УЕФА Чемпиондор лигасы|УЕФА Чемпиондор лигасынын]] жеңүүчүсү: 2005/06, 2008/09, 2010/11, 2014/15.

*УЕФА Суперкубогунун жеңүүчүсү: 2009, 2011.

*Клубдар аралык дүйнө чемпиону: 2009, 2011.

'''«Ал-Садд»'''&lt;ref name=SW/&gt;
*Катар лигасынын чемпиону: 2018/19
*Катар Кубогунун жеңүүчүсү: 2017
*Катар Суперкубогунун жеңүүчүсү: 2017
*Катардын Эмиринин Кубогунун жеңүүчүсү: 2017

[[File:Iker Casillas and Xavi Euro 2012 trophy.jpg|thumb|right|180px|Хави (оң жакта) [[Икер Касильяс|Касильяс]] менен Евро-2012ни уткандан кийин]]

'''Испания (20 жашка чейин)'''
*Жаштар арасындагы дүйнө чемпиону: 1999

'''Испания'''
*[[Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|Дүйнө чемпиону]]: 2010
*Европа чемпиону: 2008, 2012

'''Жеке сыйлыктары'''
*''World Soccer'' мыкты оюнчусу: 2010
*ESPN мыкты оюнчусу: 2010&lt;ref&gt;&quot;ESPN Deportes Player of the Year (14 January 2011) https://espnpressroom.com/us/press-releases/2011/01/soccer-star-xavi-hernandez-2010-espn-deportes-player-of-the-year/ Publisher ESPN . Retrieved 14 January 2011&lt;/ref&gt;
*Европа чемпионатынын мыкты оюнчусу: 2008
*УЕФА клубдук мыкты жарым коргоочусу: 2008/09
*IFFHS дүйнөнүн мыкты плеймейкери: 2008, 2009, 2010, 2011&lt;ref name=&quot;Former Results&quot;&gt;{{cite web|url=http://iffhs.de/former-results/|title=Former Results|publisher=IFFHS|accessdate=13 January 2016|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924094523/https://iffhs.de/former-results/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*[[Ла Лига|Ла Лиганын]] ачылышы: 1999
*Ла Лиганын мыкты Испаниялык оюнчусу: 2005
*Ла Лиганын мыкты жарым коргоочусу: 2009, 2010, 2011
*Ла Лиганын мыкты ассистенти: 2008/09&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LaLiga EA Sports 2009 top assists table |url=https://www.besoccer.com/competition/rankings/primera_division/2009/assists |accessdate=8 November 2023 |website=www.besoccer.com |language=en |archive-date=8 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108074036/https://www.besoccer.com/competition/rankings/primera_division/2009/assists |url-status=live |archivedate=2023-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231108074036/https://www.besoccer.com/competition/rankings/primera_division/2009/assists }}&lt;/ref&gt;, 2009/10&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LaLiga EA Sports 2010 top assists table |url=https://www.besoccer.com/competition/rankings/primera_division/2010/assists |accessdate=8 November 2023 |website=www.besoccer.com |language=en |archive-date=8 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108074036/https://www.besoccer.com/competition/rankings/primera_division/2010/assists |url-status=live |archivedate=2023-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231108074036/https://www.besoccer.com/competition/rankings/primera_division/2010/assists }}&lt;/ref&gt;
*[[УЕФА Чемпиондор лигасы|УЕФА Чемпиондор лигасынын]] мыкты ассистенти: 2008/09
*[[Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|Дүйнө чемпионатынын]] мыкты тобу: 2010&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=1274177/index.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20140521034724/http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=1274177/index.html |url-status = dead |archive-date = 21 May 2014 |title = Spaniards dominate Dream Team |publisher = fifa.com |date = 15 July 2010 |accessdate = 5 September 2014 |archivedate = 2014-05-21 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140521034724/http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=1274177/index.html}}&lt;/ref&gt;
*Европа чемпионатынын мыкты тобу: 2008, 2012
*21-жашка чейинки Европа чемпионатынын тарыхындагы мыкты тобу: 2015&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uefa.com/under21/news/0233-0f8e34b5d45f-cce50f5a19b5-1000--our-all-time-under-21-euro-dream-team/ |title=Our all-time Under-21 EURO dream team |publisher=UEFA |date=17 June 2015 |accessdate=19 June 2015 |archive-date=21 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121041839/http://www.uefa.com/under21/news/newsid=2256143.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
*ФИФАнын мыкты тобу: 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013
*УЕФАнын мыкты тобу: 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
*''European Sports Media'' мыкты тобу: 2008/09, 2010/11, 2011/12
*''Don Balón'' он жылдыктын мыкты тобу: 2010
*Клубдар аралык дүйнө чемпионатынын Күмүш топ ээси: 2011
*Клубдар аралык дүйнө чемпионатынын Коло топ ээси: 2009
*''Globe Soccer Awards'' карьердик сыйлыгы: 2013&lt;ref name=GSA&gt;{{cite web|url=http://www.globesoccer.com/awards/walloffame/|title=Wall of Fame|publisher=Globe Soccer.com|accessdate=28 December 2015|archive-date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107205956/http://www.globesoccer.com/awards/walloffame/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*''Marca'' «Легенда» сыйлыгы: 2015
*Катар чемпионатынын мыкты тобу: 2017/18
*АФК Чемпиондор лигасынын мыкты тобу (күйөрмандар версиясы): 2018&lt;ref name=&quot;Best XI&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.the-afc.com/competitions/afc-champions-league/archive/2018/latest/news/the-best-acl2018-xi-announced|title=The Best ACL2018 XI announced!|publisher=AFC|date=9 August 2020|accessdate=30 October 2020|archive-date=4 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210704035913/https://www.the-afc.com/competitions/afc-champions-league/archive/2018/latest/news/the-best-acl2018-xi-announced|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*АФК Чемпиондор лигасынын мыкты тобу (''Opta'' версиясы): 2018&lt;ref name=&quot;Best XI&quot;/&gt;
*«Алтын топ» тарыхтагы мыкты тобу: 2020&lt;ref&gt;{{cite web |last=Crépin |first=Timothé |title=Ballon d'Or Dream Team : Découvrez les révélations de ce onze de légende ! |url=https://www.francefootball.fr/news/Ballon-d-or-dream-team-decouvrez-les-revelations-de-ce-onze-de-legende/1205748 |website=France Football |language=fr |date=14 December 2020 |accessdate=14 December 2020 |archive-date=14 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201214151520/https://www.francefootball.fr/news/Ballon-d-or-dream-team-decouvrez-les-revelations-de-ce-onze-de-legende/1205748 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
*IFFHS тарыхтагы мыкты тобу: 2021&lt;ref name=&quot;IFFHS Dream Team&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.iffhs.com/posts/1110 |title=IFFHS ALL TIME WORLD MEN'S DREAM TEAM |work=IFFHS |date=22 May 2021 |accessdate=2 October 2021 |archive-date=2 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213838/https://www.iffhs.com/posts/1110 |url-status=live |archivedate=2021-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522070301/https://www.iffhs.com/posts/1110 }}&lt;/ref&gt;
*''FourFourTwo'' «Барселонанын» тарыхындагы 50 мыкты оюнчу: 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-the-50-greatest-barcelona-players-of-all-time |title=FourFourTwo - The 50 greatest Barcelona players of all time |date=16 October 2022 |accessdate=28 November 2023 |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512192906/https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-the-50-greatest-barcelona-players-of-all-time |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
*''FourFourTwo'' тарыхтагы 100 мыкты оюнчу: 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-the-100-best-football-players-of-all-time |title=FourFourTwo - The 100 best football players of all time |accessdate=28 November 2023 |archive-date=11 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221011152733/https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-the-100-best-football-players-of-all-time |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
*«Алтын топ»: 2009 (2-орун), 2010 (3-орун), 2011 (3-орун)

=== Машыктыруучу катары ===
'''«Ал-Садд»'''
*Катар лигасынын чемпиону: 2020/21
*Катар Кубогунун жеңүүчүсү: 2020, 2021
*Катар Суперкубогунун жеңүүчүсү: 2019
*Катардын Эмиринин Кубогунун жеңүүчүсү: 2020, 2021
*Катар жылдыздары Кубогунун жеңүүчүсү: 2019/20

'''«Барселона»'''
*[[Ла Лига]] чемпиону: 2022/23&lt;ref&gt;{{cite news |date=14 May 2023 |title=FC Barcelona, Liga champions 2022/23! |website=FC Barcelona |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3344756/fc-barcelona-liga-champions-202223 |accessdate=15 May 2023 |archive-date=2 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181202111602/https://www.fcbarcelona.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
*Испания Суперкубогунун жеңүүчүсү: 2023&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Baynes |first=Ciaran |date=15 January 2023 |title=Real Madrid 1-3 Barcelona: Gavi stars as Barca dominate to win The English Fa Cup |url=https://www.eurosport.com/football/spanish-supercopa/2022-2023/spanish-super-cup-final-live-real-madrid-v-barcelona_sto9316880/story.shtml |accessdate=16 January 2023 |website=Eurosport |archive-date=18 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918132122/https://www.eurosport.com/geoblocking.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

'''Жеке сыйлыктары'''
*Катар лигасынын мыкты машыктыруучусу: 2020/21&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://al-saddclub.com/xavi-cazorla-win-best-coach-player-awards/|title=Xavi, Cazorla win Best Coach, Player awards|publisher=Al Sadd SC|date=8 July 2021|accessdate=4 July 2023|archive-date=4 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704055458/https://al-saddclub.com/xavi-cazorla-win-best-coach-player-awards/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*Катар лигасынын айынын мыкты машыктыруучусу: август-сентябрь 2019, декабрь-январь 2020, сентябрь-октябрь 2020, январь 2021, февраль-март 2021, сентябрь 2021&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.qsl.qa/en/best-of-months|title=Best of Month Listing|publisher=Qatar Stars League|accessdate=4 July 2023|archive-date=30 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230530103614/https://qsl.qa/en/best-of-months|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Ардак наамдары жана сыйлыктары ===
*Испаниянын мыкты спортчусу: 2009
*Спорттогу эмгеги үчүн Королдук ордендин алтын медалы: 2010&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.csd.gob.es/csd/competicion/06distincionesDeporte/real-orden-del-merito-deportivo/galardonados-2010/ |title=Real Orden del Mérito Deportivo 2010 |language=es |publisher=Csd.gob.es |accessdate=19 January 2014 |archive-date=29 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131129000026/http://www.csd.gob.es/csd/competicion/06distincionesDeporte/real-orden-del-merito-deportivo/galardonados-2010/ |url-status=dead |archivedate=2013-11-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131129000026/http://www.csd.gob.es/csd/competicion/06distincionesDeporte/real-orden-del-merito-deportivo/galardonados-2010/ }}&lt;/ref&gt;
*Астурия падышалыгынын спорт боюнча сыйлыгы: 2010{{efn|[[Испания улуттук футбол курамасы]] менен бирге, 2010 Дүйнө чемпионатын жеңишинен кийин.}}, 2012{{Efn|[[Икер Касильяс]] менен бирге.}}

== Комментарийлер ==
{{комментарийлер}}

== Булактар ==
{{булактар}}

== Шилтемелер ==
*[https://rfef.es/es/selecciones/jugadores/xavi Испания футбол федерациясынын] расмий сайтындагы футболчунун баракчасы (испан тилинде)

[[Категория:«Барселона» футбол клубунун оюнчулары]]
[[Категория:Футболчулар]]</text>
      <sha1>d551upweds6w4p7kae5h3kvyhb9xrwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кетте-Коргон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151116</id>
    <revision>
      <id>653123</id>
      <parentid>642589</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T00:01:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8833" sha1="gyw9nbafzks3akcrhyn4v66z19upe7b" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Кетте-Коргон|макамы=Шаар|сүрөт=Kattaqo'rg'on .2014.jpg}}

'''Кетте-Коргон''' ({{Lang-uz|Kattaqoʻrgʻon}}) — [[Өзбекстан Республикасынын Куралдуу Күчтөрү|Өзбекстандын]] [[Самаркан облусу|Самаркан облусундагы]] шаар.

== Тарыхы ==
XII кылымда талкаланган байыркы Рабинжан шаары азыркы шаардын аймагында жайгашкан, ал эми анын жанында байыркы Кушания шаары да жайгашкан. Кетте-Коргондо жана анын айланасында алгачкы христиан дооруна таандык салтанаттуу очоктор, жез эритүүчү мештер жана көптөгөн идиш-аяктар да табылган.

Азыркы Кетте-Коргон (анын эң эски бөлүгү, &quot;эски шаар&quot;) XVII кылымдын акыркы чейрегинде (1683-1684) негизделген.

Уламышта Суфи Аллаяр курулуш аянтын тандап, шейхке бата алуу үчүн барганы айтылат. Бирок Фархад-аталык агасынын кайтып келишин күтпөй, дөбөнүн үстүнө чоң чеп кура баштаган.

Кайтып келгенден кийин Суфи Аллаяр дөбөнүн үстүндө чоң шаарды көрүп, баары ансыз башталганына ачууланып, Гузар бейге кетип, ал жерде 1721-жылы каза болгон.

Бул жерден конуш Кетте-Коргон деп аталып калган, бул өзбекче &quot;улуу чеп&quot; дегенди билдирет. Алгач Фархад-аталык өзү үй-бүлөсү жана кызматчылары менен бул жерде жашаган. Кийинчерээк туугандары жана уруулаштары Фархад-аталыкты өздөрүнүн бектери катары таанып, дөбөгө жана анын жанына отурукташа башташкан. Убакыттын өтүшү менен конуш кеңейген; дөбөгө дубал менен курчалган жаңы жээк курулуп, чеп Урдой деп аталып калган.

19-кылымда Кетте-Коргондо бир медресе жана бир нече ондогон мечиттер болгон. Калкынын курамында өзбектер, арабдар, тажиктер, жөөттөр, цыгандар жана башкалар болгон. А. Вамберинин айтымында, эмираттагы эң мыкты өтүкчүлөр Кетте-Коргондо жашаган.
[[Файл:Zeravshan_District._Kiatgy_Kurgan_(View_from_the_Citadel)._Southern_Section_of_the_City_WDL11168.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Zeravshan_District._Kiatgy_Kurgan_(View_from_the_Citadel)._Southern_Section_of_the_City_WDL11168.png|left|thumb|Цитаделден көрүнүш. 19-кылым]]
Каттакурган дээрлик төрт бурчтуу курулган, төрт дарбазасы бар: түштүк тарабында Самаркан-Дарбаза, чыгышында Айдар-Чабан-Дарбаза, түндүгүндө Базар-Дарбаза жана батышында Букар-Дарбаза. Шаардын борборунда цитадель болгон.

1868-жылы Букар эмирлиги жеңилгенден кийин, Кетте-Коргон [[Орусия империясы|Орусия империясынын]] курамына кирген (караңыз: Орус империясынын Орто Азиялык ээликтери). Ал Самаркан облусундагы райондук шаар статусуна ээ болгон. Заманбап булактарда шаар көп учурда Кятты-Курган деп аталган.

[[Улуу Ата-Мекендик согуш|Улуу Ата Мекендик согуш]] учурунда Гомель аскердик жөө аскерлер мектеби Кирсановдон Кетте-Коргонго көчүрүлгөн.

1946-жылы суу сактагычты куруу учурунда жер астындагы лабиринт камералары түрүндө, жакшы ойлонулган желдетүүсү жана көптөгөн чопо ызы-чуусу бар чоң зороастризм көрүстөнү табылган.

== Географиясы ==
Кетте-Коргон [[Зеравшан дарыясы|Зарапшан]] өрөөнүндө, [[Самарканд|Самаркандан]] 76 км түндүк-батышта жайгашкан. Бул [[Ташкен]]-Каган линиясындагы темир жол станциясы. Шаардын түштүгүндө &quot;Өзбек деңизи&quot; деп аталган Кетте-Коргон суу сактагычы жайгашкан.

== Калкы ==
2009-жылдагы калкынын саны 76 500 адамды түзгөн. Ал Самаркан облусундагы экинчи чоң жана эң көп калкы бар шаар ([[Самарканд|Самаркандан]] кийин) жана аймактык карамагындагы төрт шаардын бири.
{| class=&quot;wikitable&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;2&quot; style=&quot;border: 1em solid white&quot;
|'''Жылы'''
|1970
|1991
|2009
|2017
|-
|'''Калкы'''
|44 000&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;по [[БСЭ]]&lt;/ref&gt;
|59 600&lt;ref&gt;Современный толковый словарь. — М.: Большая Советская энциклопедия, 1997 год.&lt;/ref&gt;
|76 500&lt;ref name=&quot;wg&quot;&gt;[http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=1196882116&amp;men=gcis&amp;lng=de&amp;dat=32&amp;geo=-225&amp;srt=pnan&amp;col=aohdq&amp;va=x&amp;pt=a World Gazetteer: Usbekistan — die wichtigsten Städte&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|80 000
|}

== Экономикасы ==
[[Файл:Kattakurgan_bazar_1.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Kattakurgan_bazar_1.jpg|left|thumb|Кетте-Коргондогу базар]]
Шаарда май жана май заводу, бир нече заводдор (Хлопкомаш, пахта тазалоочу завод, кирпич заводу жана сүт заводу), эт жана ун кайра иштетүүчү заводдор, ошондой эле жылуулук жана электр станциясы жайгашкан.

Көркөм керамика өндүрүшү уюштурулуп, Кетте-Коргон [[Тыт жибек көпөлөгү|тыт жибек көпөлөктөрүн]] өстүрүүчү завод (гран) жана вольфрамды байытуу жана кайра иштетүүчү завод (&quot;Ингички металз&quot; БИ) да иштеп жатат.

== Билим берүүсү ==
Кетте-Коргондо медициналык, педагогикалык жана пландоо-экономикалык колледждер, ошондой эле Самаркан чет тилдер институтунун 2-академиялык лицейи бар.

2021-жылы Кетте-Коргондо СамМУнун филиалы ачылган.

== Маданияты ==
Шаарда &quot;Мажидий&quot; өзбек драма театры иштейт. 1970-жылы Кетте-Коргон тергөө изоляторунда &quot;[[Жолдуу мырзалар]]&quot; (тагыраагы, Жалган профессор, Хмыр жана Косойдун жолугушуусунун эпизоду) тасмасы тартылган&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mytashkent.uz/2015/02/15/redkij-snimok-sdelannyj-v-camarkande-vo-vremya-syomok-filma-dzhentlmeny-udachi/|title=Редкий снимок, сделанный в Самарканде во время съёмок фильма «Джентльмены удачи»|author=Скляревский, Евгений|date=2015-02-18|format=|work=|publisher=Письма о Ташкенте|access-date=2015-02-24|lang=|description=|url-status=|archive-url=https://archive.today/20150224004430/http://mytashkent.uz/2015/02/15/redkij-snimok-sdelannyj-v-camarkande-vo-vremya-syomok-filma-dzhentlmeny-udachi/|archive-date=2015-02-24}}&lt;/ref&gt;.

== Белгилер ==

[[Категория:Өзбекстан шаарлары]]</text>
      <sha1>gyw9nbafzks3akcrhyn4v66z19upe7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ацтека</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151706</id>
    <revision>
      <id>653077</id>
      <parentid>644768</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:44:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9206" sha1="71i1s2owtohwczqwtalr6wigaw19wnx" xml:space="preserve">{{Стадион
 |аталышы            = {{желек|Мексика}} «Ацтека» стадиону
 |сүрөт              = [[File:Estadio Banorte (logo).png|230px]]&lt;br&gt;[[File:Estadio Azteca y sus alrededores 46.jpg|280px]]
 |мурунку аталыштары = «Эстадио Гильермо Каньедо» (1997—1998)
 |расмий аталышы     = Estadio Azteca
 |жайгашуусу         = [[Койоакан]], [[Мехико]], [[Мексика]]
 |координаттары      = {{coord|19|18|11|N|99|09|02|W|region:MX_type:landmark_scale:2000|display=inline,title}}
 |башталган          = 1961
 |ачылган            = 29-май 1966
 |кайра курулган     = 1986, 1999, 2013, 2016, 2024–2026
 |баасы              = 260 [[Миллион|млн]] [[Мексика песосу]]
 |архитектору        = Педро Рамирес Васкес,&lt;br&gt;Рафаэль Михарес Альсеррека
 |ээси               = Телевиса
 |команда            = «Клуб Америка», [[Мексика улуттук футбол курамасы]]
 |орундар            = 87 523
 |габариттери        = 105 x 68 м
 |жабуусу            = чөп
}}
'''«Ацтека» стадиону''' ({{lang-es|Estadio Azteca}}), расмий аталышы '''«Банорте» стадиону''' ({{lang-es|Estadio Banorte}}) — [[Мексика|Мексиканын]] 
[[Мехико]] шаарындагы Койоакан районунда жайгашкан футбол стадиону&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soccerlens.com/largest-football-stadiums/36427/|title=The 10 largest football stadiums in the world|website=soccerlens.com|publisher=Sports Lens|date=24 November 2009|access-date=24 November 2009|archive-date=26 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091126003534/http://soccerlens.com/largest-football-stadiums/36427/|first=Chris|last=Mann}}&lt;/ref&gt;.

«Америка» футбол клубунун жана [[Мексика улуттук футбол курамасы|Мексиканын улуттук курамасынын]] үй аренасы болуп саналат. Стадион деңиз деңгээлинен 2200 метр бийиктикте жайгашкан жана 87 523 көрүүчүнү батырып, [[Латын Америкасы|Латын Америкасындагы]] эң чоң стадион болуп эсептелет&lt;ref&gt;{{cite web|last=Longman |first=Jeré |date=10 August 2009 |title=In Mexico, a Soccer Stadium Where Visitors Gasp |url=https://www.nytimes.com/2009/08/11/sports/soccer/11soccer.html |work=The New York Times |quote=The massive bowl, Estadio Azteca, sits in the southern part of this sprawling metropolis like a concrete sombrero. The stadium’s mystique—especially its 105,000 spectators and its 7,200-foot altitude—will play an integral role Wednesday in a World Cup qualifying match between Mexico and the United States. |access-date=22 April 2017}}&lt;/ref&gt;.

Бул дүйнөдөгү эң белгилүү стадиондордун бири&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ranking the Top 10 Most Iconic Stadiums in World Football |work=Bleacher Report |url=http://www.bleacherreport.com/articles/1593822-ranking-the-top-10-most-iconic-stadiums-in-world-football/page/11 |publisher=Bleacherreport |accessdate=5 April 2013 |last1=Morgan |first1=Richard |archive-date=14 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914113213/http://bleacherreport.com/articles/1593822-ranking-the-top-10-most-iconic-stadiums-in-world-football/page/11 |url-status=dead |archivedate=2016-09-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160914113213/http://bleacherreport.com/articles/1593822-ranking-the-top-10-most-iconic-stadiums-in-world-football/page/11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Classic Stadium: Estadio Azteca|url=https://www.fifa.com/classicfootball/stadiums/stadium=5000118/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140716155413/http://www.fifa.com/classicfootball/stadiums/stadium=5000118/|url-status=dead|archive-date=16 July 2014|publisher=FIFA.com|accessdate=2026-04-17|archivedate=2015-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150125042515/http://www.fifa.com/classicfootball/stadiums/stadium=5000118/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Smart|first=Tony|title=10 of the world's best sports venues|url=http://www.travel.cnn.com/explorations/play/worlds-ten-best-sports-venues-535572|publisher=CNN|access-date=9 March 2012|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808223734/http://travel.cnn.com/explorations/play/worlds-ten-best-sports-venues-535572/|url-status=dead|accessdate=2026-04-17|archivedate=2017-08-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170808223734/http://travel.cnn.com/explorations/play/worlds-ten-best-sports-venues-535572/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Mazur|first=Martin|title=FourFourTwo's 100 Best Football Stadiums in the World: No.4|url=https://www.fourfourtwo.com/features/fourfourtwos-100-best-football-stadiums-world-no4|magazine=FourFourTwo|accessdate=13 November 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Gordon|first=Aaron|title=Mexico wins Mexican-American stadium war|date=9 April 2013 |url=https://www.buzzfeed.com/aarongordon/what-the-georgia-dome-could-learn-from-the-best-stadium-in-n?s|publisher=Buzzfeed|access-date=9 April 2013}}&lt;/ref&gt; жана [[Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|дүйнө чемпионатынын]] финалын эки жолу өткөргөн биринчи стадион&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mexico's historical stadium|url=https://www.fifa.com/newscentre/features/news/newsid=1642064/index.html?intcmp=fifacom_hp_module_news|archive-url=https://web.archive.org/web/20121216214336/http://www.fifa.com/newscentre/features/news/newsid=1642064/index.html?intcmp=fifacom_hp_module_news|url-status=dead|archive-date=16 December 2012|publisher=FIFA.com|accessdate=31 May 2012|archivedate=2014-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141020020445/http://www.fifa.com/newscentre/features/news/newsid=1642064/index.html?intcmp=fifacom_hp_module_news}}&lt;/ref&gt;: 1970-жылы [[Бразилия улуттук футбол курамасы|Бразилия]] [[Италия улуттук футбол курамасы|Италияны]] 4:1 эсебинде жеңген, 1986-жылы [[Аргентина улуттук футбол курамасы|Аргентина]] [[Германия улуттук футбол курамасы|Батыш Германияны]] 3:2 эсебинде жеңген. Ошондой эле 1986-жылы Аргентина — [[Англия улуттук футбол курамасы|Англия]] оюнунда [[Диего Марадона]] «Кылым голу» деп аталган голду киргизген. Бул стадиондо Пеле (1970) жана Марадона (1986) Дүйнө чемпионатын уткан. Стадион 1968 Олимпиада оюндарын&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081118070058/http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1968/1968v2pt1.pdf 1968 Summer Olympics official report.] Volume 2. Part 1. pp. 78–79.&lt;/ref&gt;, 1971 Аялдар арасындагы дүйнө чемпионатын&lt;ref&gt;[https://www.fodboldforpiger.dk/2019/03/den-glemte-triumf-da-danmark-blev-verdensmestre-i-1971/ Den glemte triumf: Da Danmark blev verdensmester i 1971] ['The forgotten triumph, when Denmark won the World Cup'] (in Danish)&lt;/ref&gt; жана 1970 Кылым оюну (Италия 4:3 Батыш Германия) сыяктуу маанилүү матчтарды кабыл алган.

[[2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2026 Дүйнө чемпионатынын]] оюндары, анын ичинде ачылыш оюну дагы өтөт. «Ацтека» үч дүйнө чемпионатынын оюндарын өткөргөн жалгыз стадион болуп эсептелет&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hnmagazine.com/2018/06/estadio-azteca-the-only-stadium-have-three-world-cups-co-host-2026/ |title=Estadio Azteca: The Only Stadium To Have Three World Cups Now Mexico Will Co-Host 2026 |accessdate=28 December 2022 |archive-date=28 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221228051543/https://hnmagazine.com/2018/06/estadio-azteca-the-only-stadium-have-three-world-cups-co-host-2026/ |url-status=dead |archivedate=2022-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221228051543/https://hnmagazine.com/2018/06/estadio-azteca-the-only-stadium-have-three-world-cups-co-host-2026/ }}&lt;/ref&gt;. Мындан тышкары, НФЛ лигасы жыл сайын эл аралык сериясынын алкагында бул стадиондо бир оюн өткөрөт.

== Булактар ==
{{булактар}}

== Шилтемелер ==
*[https://estadiobanorte.com.mx/ Стадиондун расмий сайты]

{{2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионатынын стадиондору}}
[[Категория:Арип боюнча стадиондор]]</text>
      <sha1>71i1s2owtohwczqwtalr6wigaw19wnx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чагаев Руслан Шамилович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152195</id>
    <revision>
      <id>653167</id>
      <parentid>652412</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14244" sha1="3bgfez1ou7h4ht5yuic2k81kn1n9nn7" xml:space="preserve">{{Спортчу
 |ысымы                = Чагаев Руслан Шамилович
 |сүрөтү               = RuslanChagaev.jpg
 |туурасы              = 280px
 |сүрөткө баяндама     = 
 |жынысы               = эркек
 |толук ысымы          = 
 |нукура ысымы         = {{lang-tt|Ruslan Şamil ulı Çağayev, Руслан Шамил улы Чагаев}}, {{lang-uz|Ruslan Shamilovich Chagayev}}
 |лакап аты            = 
 |жарандыгы            = {{Өлкө желеги|Өзбекстан}}
 |специализациясы      = 
 |клубу                = 
 |төрөлгөн датасы      = 19.10.1978
 |төрөлгөн жери        = СССР, Өзбек ССР, Анжыян
 |өлгөн датасы         = 
 |өлгөн жери           = 
 |карьерасы            = 1995 - а.у.
 |иштөөчү бөлүгү       = 
 |машыктыруучусу       = 
 |бою                  = 185
 |салмагы              = 
 |чини                 = 
 |медалдары            = 
 |викиказына           = [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ruslan_Chagaev Ruslan Chagaev]
}}
'''Чагаев Руслан Шамилович''' ({{lang-tt|Ruslan Şamil ulı Çağayev, Руслан Шамил улы Чагаев}}, {{lang-uz|Ruslan Shamilovich Chagayev}}, лакап аты '''Ак Тайсон''' ({{lang-en|White Tyson}}) 19-октябрь 1978-жыл, [[Анжыян (шаар)|Анжыян]]) — татар тектүү өзбекстандык оор салмак категориясында профессионал боксчусу&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Луиза ЧАГАЕВА: «Мы с Русланом - чистокровные татары»|author=Луиза Чагаева|url=http://box.sport.ua/news/68990|work=СПОРТ.UA|date=|access-date=2016-10-19|archive-date=2016-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020035747/http://box.sport.ua/news/68990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Бокс сүйүүчүлөрдүн арасында эки жолку дүйнө чемпиону (1997, 2001). 1998-жылы оор салмактагы Азиянын жана дүйнөнүн чемпиону аталган. Ошондой эле Өзбекстандын курамында XXVII жайкы Олимпиада оюндарына 91 кг чейинки салмак категориясында катышып, чейрек финалда жеңилип калган.

Чагаев оор салмак боюнча WBA версиясынын дүйнө чемпиону (2007—2009)&lt;ref&gt;[http://newsru.com/sport/27jul2009/wba1champ_print.html WBA больше не сомневается в чемпионском титуле Валуева]  NewsRu.com&lt;/ref&gt;. Мындан тышкары, ал WBA версиясы боюнча оор салмактагы туруктуу дүйнө чемпиону (2014—2016; 2016) жана PABA версиясы боюнча Азия чемпиону (2013).

BoxRec сайты Чагаевди салмак категориясына карабастан Азиянын бардык мезгилдердеги эң мыкты мушкерлеринин рейтингинде 7-орунга жайгаштырган. Ошондой эле BoxRec версиясы боюнча Чагаев 2004-жылдан 2013-жылга чейин сегиз жыл катары менен дүйнөнүн эң мыкты оор салмактагы он мушкеринин катарына кирген, 2005—2007-жылдары дүйнөдөгү эң мыкты үч оор салмактагы мушкердин бири болгон&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://boxrec.com/en/ratings?r%5Brole%5D=proboxer&amp;r%5Bsex%5D=M&amp;r%5Bdivision%5D=&amp;r%5Bcountry%5D=ASIA&amp;r%5Bstance%5D=&amp;r%5Bstatus%5D=&amp;r_go=|title=BoxRec ratings: Asia, pound-for-pound, active and inactive|access-date=2020-07-24|publisher=BoxRec|archive-date=2021-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022054521/https://boxrec.com/en/ratings?r%5Brole%5D=proboxer&amp;r%5Bsex%5D=M&amp;r%5Bdivision%5D=&amp;r%5Bcountry%5D=ASIA&amp;r%5Bstance%5D=&amp;r%5Bstatus%5D=&amp;r_go=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BoxRec's Annual Ratings: Heavyweight Annuals|url=https://boxrec.com/media/index.php/BoxRec%27s_Annual_Ratings:_Heavyweight_Annuals|access-date=2020-12-23|website=boxrec.com|archive-date=2020-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226200301/https://boxrec.com/media/index.php/BoxRec%27s_Annual_Ratings:_Heavyweight_Annuals|url-status=live|accessdate=2026-05-13|archivedate=2020-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200226200301/https://boxrec.com/media/index.php/BoxRec%27s_Annual_Ratings:_Heavyweight_Annuals}}&lt;/ref&gt;.

== Спорт карьерасы ==

=== Бокс сүйүүчүлөрдүн арасындандагы карьерасы ===

* 1995 — оор салмакта бокс сүйүүчүлөр арасындагы Азия чемпиону.
* 1996 — Атлантадагы Олимпиадага катышкан Өзбекстандын улуттук курама командасынын мүчөсү.
* 1996 — Луань Красникиге (Германия) упай эсеби менен жеңилген — PTS (4-12)
* 1996 — Гаванада өткөн жаштар арасындагы дүйнө чемпионатында оор салмакта коло медаль уткан.
* 1996 — Марат Товмасянды (Армения) жеңген — RSC-3
* 1996 — Юркис Стерлинге (Куба) жеңилген — PTS (11-14)
* 1997 — Будапештте өткөн дүйнө чемпионатында оор салмак боюнча чемпион болгон.
* 1997 — Сергей Дычковду (Беларусь) жеңген — PTS (15-7)
* 1997 — Жакоббе Фрагоменини (Италия) жеңген — PTS (18-4)
* 1997 — Майк Хенкени (Германия) жеңген — PTS (12-7)
* 1997 — Феликс Савонду (Куба) жеңген — PTS (14-4)
* 1998 — Бангкокто өткөн Азия чемпионатында оор салмакта алтын медаль жеңген.
* 1998 — Музаффар Икбал Мирзаны (Пакистан) жеңген — RSC-1
* 1999 — Хьюстондо өткөн бокс сүйүүчүлөр арасындагы дүйнө чемпионатында Өзбекстандын атынан катышкан.
* 1999 — Гарт да Силваны (Жаңы Зеландия) жеңген — PTS
* 1999 — Дэвид Тернерди (Австралия) жеңген — RSC-1
* 1999 — Феликс Савонго (Куба) жеңилген — PTS (1-9)
* 1999 — Азия оюндарынын алтын медалынын ээси.
* 2000 — Сидней Олимпиадасында Өзбекстандын атынан оор салмакта катышкан.
* 2000 — Александр Яценкону (Украина) жеңген — PTS (15-2)
* 2000 — Владимир Чантурияга (Грузия) жеңилген — PTS (12-18)
* 2001 — Белфастта өткөн бокс сүйүүчүлөр арасындагы дүйнө чемпионатында оор салмакта алтын медаль уткан.
* 2001 — Куртузс Скабаны (Венгрия) жеңген — RTD-2
* 2001 — Виталий Бутту (Германия) жеңген — RSCO-3
* 2001 — Алексей Мазыкинди (Украина) жеңген — RTD-2

== Жеке жашоосу ==
Руслан Чагаевдин улуту  - татар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/259754|title=Руслан Чагаев: Только после боя я разглядел, какой же Валуев огромный!|access-date=2016-03-06|archive-date=2009-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090612172529/http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/259754|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, ислам динин карманат&lt;ref name=&quot;fakty.ua&quot;&gt;{{cite web|url=http://fakty.ua/19798-rodnaya-sestra-ruslana-chagaeva-luiza-gorzhus-chto-moj-brat-ni-razu-v-zhizni-ne-vykuril-ni-odnoj-sigarety-i-ne-prigubil-spirtnogo|title=Родная сестра Руслана Чагаева Луиза: «Горжусь, что мой брат ни разу в жизни не выкурил ни одной сигареты и не пригубил спиртного»|publisher=|access-date=2016-03-06|archive-date=2015-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208185601/http://fakty.ua/19798-rodnaya-sestra-ruslana-chagaeva-luiza-gorzhus-chto-moj-brat-ni-razu-v-zhizni-ne-vykuril-ni-odnoj-sigarety-i-ne-prigubil-spirtnogo|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ummahsports.net/2015/06/10/top-10-active-muslim-boxers/|title=Top 10 active Muslim boxers – Ummah Sports&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|access-date=2016-03-06|archive-date=2016-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310115103/https://ummahsports.net/2015/06/10/top-10-active-muslim-boxers/|url-status=live|accessdate=2026-05-13|archivedate=2016-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310115103/https://ummahsports.net/2015/06/10/top-10-active-muslim-boxers/}}&lt;/ref&gt;. Атасы Шамиль Чагаев Ульянов облусунун Барыш районундагы Калда айылынан чыккан мишар татары болгон&lt;ref name=&quot;fakty.ua&quot; /&gt;. Үй-бүлөсү 1950-жылы Өзбек ССРине көчүп келген. Апасы Замира Чагаева Өзбекстанда төрөлгөн, 2005-жылы Москва шаарында каза болгон&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/boxing/article-110991-chagaev-o-nemeckom-grazhdanstve-ne-zadumyvalsja.html|title=Чагаев: о немецком гражданстве не задумывался - Чемпионат&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|access-date=2016-03-06|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307161201/http://www.championat.com/boxing/article-110991-chagaev-o-nemeckom-grazhdanstve-ne-zadumyvalsja.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/259754|title=Чемпион мира WBA Руслан Чагаев (Узбекистан): Только после боя я разглядел, какой же Валуев огромный! - Тексты - Советский Спорт&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|access-date=2016-03-06|archive-date=2009-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090612172529/http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/259754|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Чагаевдин Луиза аттуу карындашы бар&lt;ref name=&quot;fakty.ua&quot; /&gt;.

Жубайы — Виктория, улуту армян, ал дагы Анжыян шаарынан чыккан. Анжиян медициналык институтун бүтүрүп, жалпы дарыгер адистигине ээ болгон&lt;ref name=&quot;fakty.ua&quot; /&gt;.

2003-жылдын ноябрында Чагаев Германиянын Гамбург шаарындагы Universum клубунан ушул клубдун атынан мелдештерге чыгуу сунушун кабыл алган. Жубайы анын жанына беш айдан кийин барган. 2004-жылдын март айынын башында Руслан клуб менен расмий келишим түзгөн. Азыркы учурда ал үй-бүлөсү менен Гамбург шаарында жашайт.

Руслан менен Викториянын үч уулу бар&lt;ref name=&quot;fakty.ua&quot; /&gt;. Тун уулу Артур 2004-жылдын 24-мартында төрөлгөн&lt;ref name=&quot;fakty.ua&quot; /&gt;. Экинчи уулу Алан 2007-жылдын 15-августунда Гамбург шаарында жарык дүйнөгө келген&lt;ref name=&quot;fakty.ua&quot; /&gt;. Үчүнчү уулу Адамдын туулган күнү тууралуу маалымат жок.

== Сыйлыктары жана наамдары ==

* &quot;Өзбекстан Ифтихори&quot; ардактуу наамы (1998)&lt;ref&gt;{{Lex.uz|О награждении в связи с семилетием независимости Республики Узбекистан группы работников науки, здравоохранения, культуры, просветительства, средств массовой информации и социальной сферы|1998-8-27|УП|2074|2392196}}&lt;/ref&gt;
* Өзбекстан Республикасынын эмгек сиңирген спортчусу (2000)&lt;ref&gt;{{Lex.uz|О награждении в связи с девятой годовщиной независимости Республики Узбекистан группы работников науки, здравоохранения, культуры, просвещения, средств массовой информации и общественных сфер|2000-8-25|УП|2704|2367690}}&lt;/ref&gt;
* Ардак ордени (2001)&lt;ref&gt;{{lex.uz|О награждении в связи с десятилетием независимости Республики Узбекистан группы работников науки, здравоохранения, культуры, просвещения, средств массовой информации, общественных сфер|2001-8-24|УП|2921|2395887}}&lt;/ref&gt;
* Ардак ордени (2007)&lt;ref&gt;{{Lex.uz|О награждении Р.Ш. Чагаева орденом «Буюк хизматлари учун»|2007-04-17|УП|3869|2368139}}&lt;/ref&gt;

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://instagram.com/ruslanchagaev Инстаграмдагы баракчасы]
* [http://www.ruslanchagaev.de Руслан Чагаевдин расмий сайты]</text>
      <sha1>3bgfez1ou7h4ht5yuic2k81kn1n9nn7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:EmirEMR</title>
    <ns>3</ns>
    <id>153484</id>
    <revision>
      <id>653190</id>
      <parentid>650825</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>İmmortalance</username>
        <id>49091</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>İmmortalance &quot;[[Колдонуучунун баарлашуулары:Asiaretail]]&quot; барагын &quot;[[Колдонуучунун баарлашуулары:EmirEMR]]&quot; деп кайра атады: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Asiaretail|Asiaretail]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/EmirEMR|EmirEMR]]&quot;</comment>
      <origin>650825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="6vou76qlkcosu9909yz5g53jrmjyrfv" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 03:22, 6 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>6vou76qlkcosu9909yz5g53jrmjyrfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Электр энергиясын өндүрүү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153851</id>
    <revision>
      <id>653173</id>
      <parentid>651844</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35341" sha1="lshjgya8d22tclji9ettbbfsk1k4op5" xml:space="preserve">[[Файл:Turbogenerator01.jpg|thumb|300x300px| [[Турбогенератор]]]]
'''Электр энергиясын өндүрүү''' – бул баштапкы энергия булактарынан электр энергиясын алуу процесси. Электр энергиясынын өзгөчөлүгү – ал жаратылышта олуттуу көлөмдө эркин түрдө кездешүүчү баштапкы энергия түрү эмес, ошондуктан аны өндүрүү зарыл. 

Өнөр жай максаттары үчүн электр энергиясы электр станцияларында өндүрүлөт жана алар көп учурда бирдиктүү электр тармагына бириктирилет. Тармактын кубаттуулугу жетишсиз болгон учурда, ага туташуу мүмкүн болбогондо же экономикалык жактан максатка ылайыксыз болгон учурда, электр энергиясы автономдуу электр станцияларында өндүрүлөт.

Энергетика тармагында электр энергиясын өндүрүү керектөөчүлөргө электр энергиясын жеткирүүнүн биринчи этабы болуп саналат, ал эми калган этаптары – энергияны берүү, бөлүштүрүү, ошондой эле гидроаккумуляциялоочу элект станцияларында энергияны топтоо жана кайра пайдалануу кирет.

== Тарыхы ==
Электр энергиясын өндүрүүнүн негизги принциби 1820-жылдары жана 1830-жылдардын башында британиялык окумуштуу [[Майкл Фарадей]] тарабынан ачылган. Анын бүгүнкү күнгө чейин колдонулуп келе жаткан ыкмасы [[Магнит|магниттин уюлдарынын ортосунда кыймылдаган]]  жабык өткөргүч чынжырда электр тогун пайда кылууну камтыйт.

Технологиянын өнүгүшү менен электр энергиясын өндүрүүнүн төмөнкү схемасы экономикалык жактан пайдалуу болуп калды. Электр станциясында орнотулган электр генераторлору борборлоштурулган түрдө өзгөрмө ток түрүндө электр энергиясын өндүрөт. Күч [[Трансформатор|трансформаторлорунун]] жардамы менен өндүрүлгөн өзгөрмө токтун электр чыңалуусу жогорулайт, бул аны аз жоготуулар менен зымдар аркылуу өткөрүүгө мүмкүндүк берет. Электр энергиясын керектөө учурунда өзгөрмө токтун чыңалуусу төмөндөтүүчү трансформаторлор аркылуу азайтылып, керектөөчүлөргө берилет. Электрлештирүү, Бессемердин болот эритүү процесси менен бирге, Экинчи өнөр жай революциясынын пайдубалы болуп калган. Электр энергиясын жалпыга жеткиликтүү жана күнүмдүк жашоодо зарыл болгон ресурс катары пайдаланууга жол ачкан негизги ойлоп табуулар [[Томас Эдисон|Томас Альва Эдисон]] жана [[Никола Тесла]] тарабынан иштелип чыккан.

Борбордук электр станцияларында электр энергиясын өндүрүү 1882-жылы, [[Нью-Йорк|Нью-Йорк шаарындагы]] Перл-стрит станциясында &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ethw.org/Pearl_Street_Station|title=Pearl Street Station - Engineering and Technology History Wiki}}&lt;/ref&gt; [[Буу машинасы|буу кыймылдаткычы]] Перл-стрит чырактарын күйгүзүү үчүн [[туруктуу ток]] өндүргөн динамо-машинаны кыймылга келтиргенде башталган. Жаңы технология дүйнө жүзү боюнча көптөгөн шаарларда тез арада колдонулуп, көчө чырактарын электр энергиясына айландырышкан. Көп өтпөй электр лампалары коомдук имараттарда, өнөр жай ишканаларында жана коомдук транспортту (трамвайларды жана поезддерди) электр энергиясы менен камсыздоо үчүн кеңири колдонула баштаган. Ошондон бери дүйнөдө электр энергиясын өндүрүү тынымсыз өсүп келе жатат.

== Электр энергиясын өндүрүү ыкмалары ==
[[Файл:Electricity_grid_simple-_North_America.svg|thumb|300x300px| Электр энергиясын өндүрүү жана берүү схемасы. Өндүрүү системасы кызыл түс менен белгиленген]]
Электр энергиясын өндүрүүнүн негизги ыкмасы — [[турбина]] менен бир окто жайгашкан жана турбинанын кинетикалык энергисын электр энергиясына айландырган электр генератору тарабынан өндүрүлгөг кубаттуулук. Турбинаны айландыруучу агрегаттын түрүнө жараша электр станциялары гидравликалык жана жылуулук (анын ичинде атомдук) электр станциялары болуп бөлүнөт.

=== Гидроэнергетика ===
[[Файл:СШ_ГЭС.jpg|thumb|300x300px| Саян-Шушен ГЭСи - Россиядагы эң ири гидроэлектр станциясы]]
Гидроэнергетика – бул кайра жаралуучу энергия булагы катары суу агымынын кинетикалык энергиясын электр энергиясын өндүрүү үчүн пайдаланган электр энергетикасынын тармагы. Бул тармакта энергия өндүрүүчү негизги объекттер – дарыяларга курулган [[Гидроэлектр станция|гидроэлектр станциялар]] (ГЭСтер).

Дарыялардагы [[Плотина|дамбалардын]] жардамы менен гидроэлектр станцияны курууда суунун үстүнкү деңгээлиндеги айырмачылык (жогорку жана төмөнкү [[Бьеф|көлмөлөр]]) жасалма жол менен түзүлөт. Гравитациянын таасири астында суу үстүнкү көлмөдөн ылдыйкы бассейнге суу турбиналары жайгашкан атайын өткөргүчтөр аркылуу агат, анын пычактары суу агымы аркылуу ийрилет. Турбина электр генераторунун коаксиалдык роторун айлантат.
[[Файл:Hydroelectric_dam_without_text.jpg|center|thumb|450x450px| Гидроэлектр станциясынын структуралык өзгөчөлүктөрү: A — [[суу сактагыч]], B — ГЭС имаратынын машина залы, C — гидравликалык турбина, D — электр генератору, E — суу кабыл алуучу курулма, F — басымдуу суу өткоргүч, G — электр берүү линиясы, H — дарыянын нугу]]
ГЭСтердин өзгөчө түрүнө - [[Гидроаккумулятор электр станциясы (ГАЭС)|гидроаккумулятор электр станциясылары]] (ГАЭС) кирет. Аларды таза өндүрүш кубаттуулугу катары кароого болбойт, анткени алар дээрлик өздөрү өндүргөндөй эле көлөмдөгү электр энергиясын керектешет. Бирок мындай станциялар электр тармагындагы жүктөм эң жогорку деңгээлге жеткен учурларда аны натыйжалуу жөнгө салууга мүмкүндүк берет.

=== Жылуулук энергетикасы ===
[[Файл:Surgut-2_Power_Station.jpg|thumb|300x300px| Сургут ГРЭС-2 - Россиядагы эң ири жылуулук электр станциясы]]
Жылуулук электр станциялары (ЖЭС) – бул органикалык отунду жагуудан алынган жылуулук энергиясын электр энергиясына айландырып өндүргөн энергетикалык ишканалар. Жылуулук электр станцияларынын эки негизги түрү бар:

''Конденсациялык электр станциялары (КЭС)'' — мурда бул түрдөгү станциялар үчүн ГРЭС (мамлекеттик райондук электр станциясы) аббревиатурасы да колдонулган. Конденсациялык электр станциясы электр энергиясын гана өндүрүүгө арналган жылуулук электр станциясы болуп саналат. КЭСте отунду жагуудан алынган жылуулук буу генераторлорунда сууну ысытат, ал эми пайда болгон өтө ысытылган суу буусу [[электр генератору]] менен бир окто жайгашкан буу турбинасына берилет. Турбинада буунун ички энергиясы механикалык энергияга айланат, ал эми электр генераторунда электр тогу өндүрүлүпЮ, электр тармагына берилет. Иштетилген буу конденсаторго багытталат. Ал жерден конденсацияланып сууга айлангандан кийин, насостор аркылуу кайрадан буу генераторуна жөнөтүлөт.

''Жылуулук менен камсыз кылуучу электр станциялары'' (айкалыштырылган жылуулук электр станциялары, ЖЭБ) — бул жылуулук энергиясынын бир бөлүгү электр энергиясын өндүрүүгө, ал эми экинчи бөлүгү жакын жайгашкан турак жайларды жылытууга багытталган жылуулук электр станциялары. ЖЭБтерде жылуулук жана электр энергиясын айкалыштырып өндүрүү, конденсациялык электр станцияларында электр энергиясын өз алдынча өндүрүүгө жана үй шартында жылытуу үчүн жылуулукту өндүрүүгө салыштырмалуу отундун натыйжалуулугун бир топ жогорулатат.

КЭС менен ЖЭБдин технологиялык схемалары окшош. ЖЭБдин КЭСтен негизги айырмасы — казанда пайда болгон буунун бир бөлүгү жылытуу максатында колдонулат.

=== Ядердик энергетика ===
[[Файл:BalakovoNPP1.jpg|thumb|300x300px| Балаково атомдук электр станциясы - Орусиядагы эң ири атомдук электр станциясы]]
Ядердик энергетикада электр жана жылуулук энергиясын өндүрүү үчүн [[Ядро энергиясы|ядро энергияны]] колдонулат. Ядролук энергетиканын негизги ишканалары — бул [[Атомдук электр станциясы|атомдук электр станциялары]] (АЭС). АЭСте электр энергиясын өндүрүү принциби жылуулук электр станциясындагыдай эле. Бирок бул учурда жылуулук энергиясы органикалык отунду жагуудан эмес, ядролук реактордогу ядролук реакциянын натыйжасында бөлүнүп чыгат. Электр энергиясын өндүрүүнүн андан аркы процесси ЖЭБтин технологиялык схемасынан көп айырмаланбайт: буу генератору реактордон жылуулукту алып, буу өндүрөт, ал буу турбинасына берилет жана андан ары электр генераторунун жардамы менен электр энергиясы өндүрүлөт. Атомдук электр станцияларынын айрым конструкциялык өзгөчөлүктөрүнөн улам, алар электр энергиясын өндүрүүдө гана үнөмдүү, бирок атомдук жылуулук менен камсыздоо тармагында айрым эксперименттер да жүргүзүлгөн.
[[Файл:PressurizedWaterReactor_ru.gif|center|thumb|500x500px| Атомдук электр станциясынын иштөө тартиби]]

=== Кайра жаралуучу энергия ===
[[Файл:Turbine_aalborg.jpg|right|thumb| Шамал турбиналары, адатта, башка электр энергиясын өндүрүү ыкмалары менен айкалыштырып, электр энергиясын өндүрүүнү камсыз кылат.]]
Альтернативдик энергияга кайра жаралуучу энергия булактарын пайдалануу аркылуу электр энергиясын өндүрүү ыкмалары кирет. Алар жогоруда айтылган &quot;салттуу&quot; энергия өндүрүү ыкмаларына салыштырмалуу бир катар артыкчылыктарга ээ. Кайра жаралуучу энергиянын негизги түрлөрүнө төмөнкүлөр кирет::

[[Шамал энергетикасы]] — электр энергиясын өндүрүү үчүн шамалдын кинетикалык энергиясын пайдалануу. Бетцтин мыйзамына ылайык, шамал турбинасынын пайдалуу аракет коэффиценти 59,3 %дан жогору болушу мүмкүн эмес.

Күн энергетикасы (гелиоэнергетика) —  фотоэлектрикалык ыкма аркылуу күн нурунун энергиясынан электр энергиясын өндүрүү. Күн батареялары күн нурун түздөн-түз электр энергиясына айлантат. Күн нуру акысыз жана мол болгондугуна карабастан, күн электр станцияларында электр энергиясын ири көлөмдө өндүрүү электр генераторлорунун жардамы менен өндүрүүгө салыштырмалуу кымбатыраак. Бул негизинен күн батареяларынын жогорку баасына байланыштуу, бирок алардын наркы тынымсыз төмөндөөдө. Учурда энергияны айландыруу натыйжалуулугу дээрлик 30% га жеткен күн батареялары коммерциялык жактан жеткиликтүү. Эксперименталдык системаларда 40% дан ашык натыйжалуулук көрсөтүлгөн&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=http://www.doe.gov/news/4503.htm
 |title=U.S. Department of Energy News
 |website=Internet Archive
 |publisher=Internet Archive
 |language=en
 |date=2007-04-23
 |access-date=2026-09-03
 |accessdate=2026-09-03
 |archivedate=2007-04-23
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070423030653/http://www.doe.gov/news/4503.htm
 }}&lt;/ref&gt;. Жакынкы убакка чейин фотоэлектрдик түзүлүштөр көбүнчө космостук станцияларда, коммерциялык электр тармагына жетүүгө мүмкүнчүлүгү жок калкы аз аймактарда же жеке үйлөр жана ишканалар үчүн кошумча энергия булагы катары колдонулуп келген. Акыркы учурда өндүрүштүн натыйжалуулугу жана фотоэлектрикалык технология жаатындагы жетишкендиктер, экологиялык көйгөйлөрдөн улам субсидиялар менен бирге, күн батареяларын жайылтууну бир топ тездетти. Марокко&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/vert-fut-38664506|title=Будущее мировой энергетики – в Африке?|author=Сандрин Курстемон}}&lt;/ref&gt;, Германия, Кытай, Япония жана АКШда күн энергетикасынын өнүгүшүнүн эсебинен орнотулган кубаттуулуктар жыл сайын 40% га өсүүдө. Шамал жана күн энергетикасынын жалпы кемчиликтери — тиешелүүлүгүнө жараша шамалсыз жана түнкү мезгилдерде электр энергиясы менен камсыз кылуу үчүн энергияны топтоочу кубаттуулуктарды түзүү зарылдыгы.

Геотермалдык энергетика – ысык булактардан жана жер астындагы термалдык суулардан, анын ичинде электр энергиясын өнөр жайлык масштабда алуу тармагы. Негизинен, геотермалдык электр станциялары кадимки жылуулук электр станцияларына окшош. Бирок мындай станцияларда бууну ысытуу үчүн казан же ядролук реактор эмес, Жердин ички катмарларынан алынган жер астындагы жылуулук булактары пайдаланылат. Мындай станциялардын кемчилиги — аларды колдонуунун географиялык жактан чектелгендиги. Геотермалдык станцияларды куруу тектоникалык активдүүлүк жогору болгон аймактарда гана үнөмдүү, анткени бул табигый жылуулук булактарын эң оңой жеткиликтүү.

Суутек энергетикасы — суутекти энергетикалык отун катары пайдаланууга негизделген энергетиканын келечектүү багыттарынын бири. Суутек жогорку энергиялык натыйжалуулукка ээ, анын ресурстары дээрлик чексиз жана суутек күйгөндө экологияга зыян келтирбейт: кычкылтек чөйрөсүндө күйгөндө негизги продукт катары суу пайда болот. Бирок, учурда таза суутекти өндүрүүнүн кымбаттыгы жана аны чоң көлөмдө ташуудагы техникалык көйгөйлөрдөн улам, суутек энергетикасы адамзаттын энергияга болгон муктаждыгын толук камсыздай албайт.

Ошондой эле гидроэнергетиканын альтернативдүү түрлөрүнө ташкын жана толкун энергиясы кирет. Мындай учурларда электр энергиясын өндүрүү үчүн тиешелүүгүнө жараша деңиздеги ташкын-кайтуулардын жана шамалдан пайда болгон толкундардын табигый кинетикалык энергиясы пайдаланылат. Энергетиканын бул түрлөрүнүн кеңири жайылышына электр станцияларын куруу үчүн көптөгөн табигый шарттардын дал келиши зарыл болгону тоскоолдук кылат. Атап айтканда, деңиз ташкыны же толкундар жетиштүү деңгээлде күчтүү жана туруктуу болгон ылайыктуу жээк тилкеси талап кылынат.

=== Электрохимия ===
Электрохимиялык жол менен электр энергиясын өндүрүү химиялык байланыштардын энергиясын электр-энергиясына түздөн-түз айландыруу процессинде ишке ашат. Буга, мисалы,[[Батарея|батареялардын]] иштөө принциби мисал боло алат. Электрохимиялык жол менен электр энергиясын өндүрүү көчмө жана мобилдик түзүлүштөрдө өзгөчө маанилүү. Учурда электрохимиялык энергиянын көпчүлүк бөлүгү батареялардан алынат&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=http://www.eere.energy.gov/news/archive.cfm/pubDate%3D%7Bd%20%272003-09-24%27%7D
 |title=News Archive
 |website=Internet Archive
 |publisher=Internet Archive
 |language=en
 |date=2008-06-27
 |access-date=2026-09-03
 |accessdate=2026-09-03
 |archivedate=2008-06-27
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080627023319/http://www.eere.energy.gov/news/archive.cfm/pubDate%3D%7Bd%20%272003-09-24%27%7D
 }}&lt;/ref&gt;. Кадимки цинк-көмүртектүү батареялар сыяктуу баштапкы элементтер түздөн-түз энергия булагы катары иштейт, ал эми экинчилик элементтер (аккумулятордук батареялар) электр энергиясын өндүрүү үчүн эмес,  аны топтоо жана сактоо үчүн колдонулат. Ачык электрохимиялык системалар катары белгилүү болгон отун элементтеритабигый же синтетикалык отундан энергия алуу үчүн колдонулушу мүмкүн.

Туздуу жана тузсуз суу мол болгон жерлерде осмостук электр станцияларын курууга мүмкүнчүлүк бар.

== Электр энергиясын өндүрүүнүн экономикасы ==
[[Файл:U.S._2014_Electricity_Generation_By_Type.png|thumb|300x300px| АКШ, 2014-жыл: Электр энергиясын түрлөрү боюнча өндүрүү &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.eia.gov/electricity/monthly/epm_table_grapher.cfm?t=epmt_1_01|title=EIA - Electricity Data}}&lt;/ref&gt;]]
Энергетикалык объектилерди куруу ири чыгымдарды талап кылат жана алардын өзүн актоо мөөнөтү узак болот. Электр энергиясын өндүрүүнүн тигил же бул ыкмасынын экономикалык натыйжалуулугу көптөгөн факторлорго, биринчи кезекте электр энергиясына болгон суроо-талапка жана аймактын өзгөчөлүктөрүнө жараша болот. Бул көрсөткүчтөрдүн өз ара катышына жараша электр энергиясынын сатуу баасы да айырмаланат. Мисалы, Венесуэлада электр энергиясынын баасы 1 кВт·саат үчүн 3 центти түзсө, Данияда 40 центке жетет.

Электр станциясынын түрүн тандоо да биринчи кезекте электр энергиясына болгон жергиликтүү керектөөлөрдү жана суроо-талаптын өзгөрүүсүн эске алуу менен жүргүзүлөт. Мындан тышкары, бардык электр тармактарында жүктөмдөр ар кандай болот, бирок тармакка туташкан жана үзгүлтүксүз иштеген электр станциялары базалык жүктөмдү — сутка ичиндеги электр энергиясын керектөөнүн минималдуу деңгээлин камсыз кылышы керек. Базалык жүктөмдү кубаттуулугун белгилүү бир чектерде жөнгө салууга мүмкүн болгон ири жылуулук жана атомдук электр станциялары гана камсыздай алат. Гидроэлект станцияларында болсо кубаттулукту жөнгө салуу мүмкүнчүлүгү кыйоа чектелүү.

Жылуулук электр станцияларын өнөр жай керектөөчүлөрдүн жыштыгы жогору болгон аймактарда куруу максатка ылайыктуу. Электр станциялары, адатта, турак жай аймактарынан алыс жайгашкандыктан, айлана-чөйрөнүн өндүрүш калдыктары менен булганышын мүмкүн болушунча азайтууга болот. Жылуулук электр станциялары үчүн күйүүчү отундун түрү да чоң мааниге ээ. Адатта, жылуулук электр станциялары үчүн эң арзан отун катары көмүр эсептелет. Бирок жаратылыш газынын баасы белгилүү бир деңгээлден төмөндөгөн учурда, электр энергиясын өндүрүүдө көмүргө караганда жаратылыш газын пайдалануу экономикалык жактан кыйла пайдалуу болот.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Will Natural Gas Stay Cheap Enough To Replace Coal And Lower Us Carbon Emissions|url=https://www.forbes.com/sites/modeledbehavior/2013/03/22/will-natural-gas-stay-cheap-enough-replace-coal-and-lower-us-carbon-emissions/}}&lt;/ref&gt;

Атомдук электр станцияларынын негизги артыкчылыгы — ар бир энергоблоктун салыштырмалуу чакан көлөмдө жогорку кубаттуулукка ээ болушу жана бардык эксплуатациялык эрежелер так сакталган шартта экологиялык жактан таасиринин төмөн болушу. Бирок, атомдук электр станциялардын иштен чыгуу коркунучу өтө жогору.

Гидроэлектр станциялары, адатта, алыскы аймактарда курулат жана экологиялык жактан эң таза энергия булактарынын бири болуп саналат. Бирок алардын кубаттуулугу жыл мезгилине жараша кескин өзгөрүп турат жана электр тармагына берилүүчү энергияны кеңири чектерде жөнгө салуу мүмкүнчүлүгү чектелүү.

Акыркы жылдары кайра жаралуучу энергия булактарынан (гидроэнергетикадан тышкары) электр энергиясын өндүрүүнүн наркы бир топ төмөндөдү. Күн, шамал жана ташкын энергиясынан өндүрүлгөн электр энергиясынын баасы көп учурларда жылуулук электр станцияларында өндүрүлгөн электр энергиясынын наркы менен тең атаандаша баштады. Мамлекеттик субсидияларды эске алуу менен кайра жаралуучу энергия булактары менен иштеген электр станцияларын куруу экономикалык жактан максатка ылайыктуу. Бирок мындай электр станцияларынын негизги кемчилиги — алардын үзгүлтүксүз иштеши жана кубаттуулугун жөнгө сала албагандыгы.

2018-жылы деңизде жайгашкан шамал электр станцияларында элект энергиясын өндүрүүнүн наркы атомдук электр станцияларында электр энергиясын өндүрүүнүн наркынан төмөн болгон &lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://orsted.com/en/Explore/Making-green-energy-affordable
 |title=Making green energy affordable
 |website=Ørsted
 |publisher=Ørsted A/S
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708072747/https://orsted.com/en/Explore/Making-green-energy-affordable
 |archive-date=2019-07-08
 |access-date=2026-09-03
 |accessdate=2026-09-03
 |archivedate=2019-07-08
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190708072747/https://orsted.com/en/Explore/Making-green-energy-affordable
 }}&lt;/ref&gt;.

== Экологиялык көйгөйлөр ==
Электр энергиясын өндүрүүчү өлкөлөрдүн ортосундагы айырмачылыктар айлана-чөйрөнүн абалына байланыштуу көйгөйлөргө да таасирин тийгизет. Францияда электр энергиясынын болгону 10%ы казылып алынуучу отундан өндүрүлсө, АКШда бул көрсөткүч 70%га, Кытайда 80%га чейин жетет. Электр энергиясын өндүрүүнүн экологиялык жактан коопсуздугу электр станциясынын түрүнө жараша болот. Көпчүлүк окумуштуулардын пикири боюнча, казылып алынуучу отундун негизинде электр энергиясын өндүрүүдөн келип чыккан булгоочу заттардын жана парник газдарынын чыгындылары дүйнөлүк парник газдарынын жалпы көлөмүнүн олуттуу бөлүгүн түзөт. АКШда электр энергиясын өндүрүү жалпы чыгындылардын дээрлик 40 %ын түзүп, бардык булактардын ичинен эң чоң көрсөткүч болуп саналат. Транспорт секторунун чыгындылары мындан кыйла төмөн болуп, АКШдагы көмүр кычкыл газынын жалпы көлөмүнүн болжол менен үчтөн бирин түзөт&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Carbon-emissions culprit? Coal|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2003732690_carbon03.html}}&lt;/ref&gt;.  АКШда электр энергиясын өндүрүү үчүн казылып алынуучу отунду жагуу бардык күкүрт диоксидинин чыгындыларынын 65 %ына себеп болот. Күкүрт диоксиди кислоталык жаандын негизги компоненттеринин бири болуп саналат&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.epa.gov/air/sulfurdioxide/|title=Sulfur Dioxide|publisher=US Environmental Protection Agency|accessdate=2026-09-03|archivedate=2015-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150814185654/http://www.epa.gov/air/sulfurdioxide/}}&lt;/ref&gt;. Электр энергиясын өндүрүү АКШдагы азот кычкылдарынын (NOx), көмүртек кычкылынын жана катуу бөлүкчөлөрдүн чыгындыларынын жалпы көлөмү боюнча төртүнчү орундагы ири булак болуп эсептелет&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.epa.gov/cgi-bin/broker?_service=airdata&amp;_program=progs.webprogs.emcatbar.scl&amp;_debug=2&amp;geotype=us&amp;geocode=USA&amp;geoname=United+States&amp;epol=CO+NOX+VOC+SO2+PM25+PM10&amp;years=2002&amp;mapsize=zsc&amp;reqtype=viewmap|title=AirData|publisher=US Environmental Protection Agency|accessdate=2026-09-03|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924043929/http://www.epa.gov/cgi-bin/broker?_service=airdata&amp;_program=progs.webprogs.emcatbar.scl&amp;_debug=2&amp;geotype=us&amp;geocode=USA&amp;geoname=United+States&amp;epol=CO+NOX+VOC+SO2+PM25+PM10&amp;years=2002&amp;mapsize=zsc&amp;reqtype=viewmap}}&lt;/ref&gt;. 2011-жылдын июлунда Улуу Британиянын парламенти 1 киловатт-саат электр энергиясын өндүрүүдөгү көмүр кычкыл газынын чыгындылары атомдук энергетикада күн электр станцияларына салыштырмалуу болжол менен үч эсе, байытылган көмүрдү жагууга салыштырмалуу төрт эсе жана кадимки көмүрдү жагууга салыштырмалуу 36 эсе төмөн экенин белгилеген&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.parliament.uk/edm/2010-12/2061|title=Early day motion 2061}}&lt;/ref&gt;.

== Эскертүүлөр ==
{{Булактар}}</text>
      <sha1>lshjgya8d22tclji9ettbbfsk1k4op5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэри Джексон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154167</id>
    <revision>
      <id>653041</id>
      <parentid>653008</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiyanakk</username>
        <id>38273</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aiyanakk &quot;[[Мари джаксон]]&quot; барагын &quot;[[Мэри Джексон]]&quot; деп кайра атады: Аталыштагы катачылык</comment>
      <origin>653008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20586" sha1="d5034903arwb9kev8zsylju79zt7ant" xml:space="preserve">'''Мэри Джексон (инженер)'''[[Файл:Mary Jackson 1979 Portrait (LRC-1979-B701 P-07085).jpg|thumb|Джексон, 1979]]
Мэри Джексон (туулгандагы фамилиясы Уинстон; 9-апрель, 1921 – 11-февраль, 2005) Американын аэрокосмикалык инженери жана математиги болгон, ал Улуттук аэронавтика боюнча кеңеш берүүчү комитетинде (NACA) иштеген, анын ордуна 1958-жылы Улуттук аэронавтика жана космос агенттиги (NASA) келген. Ал карьерасынын көбүн Хэмптондогу, Вирджиниядагы Лэнгли изилдөө борборунда өткөргөн. Ал 1951-жылы бөлүнүп турган Батыш аймагынын эсептөө бөлүмүндө компьютер болуп иштей баштаган. 1958-жылы инженердик курстарды окугандан кийин, ал NASAнын биринчи кара терилүү аял инженери болгон.

NASAда 34 жыл иштегенден кийин, Джексон эң жогорку инженердик наамга ээ болгон. Ал жетекчи болбостон, мындан ары көтөрүлө албастыгын түшүнгөн. Ал NASAнын Тең мүмкүнчүлүктөр программасынын Федералдык аялдар программасынын жана Оң аракеттер программасынын менеджери болуу үчүн кызмат ордун төмөндөтүүнү кабыл алган. Бул ролдо ал NASAнын илим, инженерия жана математика тармактарында аялдарды жумушка алуу жана кызматка көтөрүүгө таасир этүү үчүн иштеген.

Джексондун окуясы 2016-жылы чыккан &quot;Hidden Figures: The American Dream and the Untold Story of the Black Women Who Helped Win the Space Race&quot; (Жашыруун фигуралар: Америкалык кыял жана космос жарышын утуп алууга жардам берген кара аялдардын айтылбаган окуясы) аттуу көркөм эмес китебинде баяндалат. Ал ошол эле жылы чыккан &quot;Hidden Figures&quot; тасмасынын адаптациясындагы үч башкы каармандын бири. 2019-жылы Джексон каза болгондон кийин Конгресстин Алтын медалы менен сыйланган. 2021-жылы NASAнын Вашингтондогу (Колумбия округу) штаб-квартирасы Мэри В. Джексон NASA штаб-квартирасы деп аталган.

== Эрте жашоо жана билим ==
Мэри Джексон 1921-жылы 9-апрелде Элла Уинстон (кызы Скотт) менен Фрэнк Уинстондун үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Ал Америка Кошмо Штаттарынын Вирджиния штатындагы Хэмптон шаарында чоңойгон, ал жерде орто мектепти эң жогорку артыкчылыктар менен аяктаган. Джексон 1942-жылы Хэмптон университетинде математика жана физика илимдери боюнча бакалавр даражасын алган. Ал Хэмптондогу Alpha Kappa Alpha сорориумунун Гамма Тета бөлүмүнө мүчө болгон.

== Жеке жашоо ==
Джексон 30 жылдан ашык убакыт бою &quot;Кыз скаут&quot; жетекчиси болуп иштеген. 1970-жылдары ал өз коомчулугундагы африкалык америкалык балдарга учактарды сыноо үчүн миниатюралык шамал туннелин түзүүгө жардам берген. Джексон 1944-жылдын 18-ноябрында АКШ деңиз флотунун деңизчиси Леви Джексон уулуна турмушка чыккан. Жубайлар 1992-жылы ал каза болгонго чейин никеде болушкан. Алардын эки баласы болгон: Леви Джексон уулу жана Кэролин Мари Льюис.

== Карьерасы ==
[[Файл:Mary Jackson working.jpg|thumb|1977-жылы Джексон Лэнгли изилдөө борборунда иштеген]]
Мектепти аяктагандан кийин, Мэри Джексон бир жыл бою Мэриленд штатынын Калверт округундагы африкалык-америкалык мектепте математикадан сабак берген.Ошол учурда Түштүктөгү мамлекеттик мектептер дагы эле бөлүнүп турган. Ал ошондой эле орто мектептин жана жогорку окуу жайлардын студенттерине репетиторлук кыла баштаган, бул ишин өмүрүнүн акырына чейин уланткан.

1943-жылга чейин ал Хэмптонго кайтып келген, ал жерде ал жердеги Улуттук католик коомдук борборунда эсепчи болуп иштеген. Ал Хэмптон институтунун саламаттыкты сактоо бөлүмүндө рецепциячы жана катчы болуп иштеген. Бул учурда ал кош бойлуу болуп, акыры уулун төрөө үчүн үйүнө кеткен. 1951-жылы ал Форт-Монродогу Армиянын талаа күчтөрүнүн башкы башкармалыгында катчы болуп иштеген.

1951-жылы Джексон Улуттук аэронавтика боюнча кеңеш берүү комитети (NACA) тарабынан жумушка алынган, ал 1958-жылы Улуттук аэронавтика жана космос агенттигине (NASA) алмаштырылган. Ал өзүнүн туулган жери Вирджиния штатынын Хэмптон шаарындагы Лэнгли изилдөө борборунда &quot;адам-компьютер&quot; болуп иштей баштаган. Ал бөлүнүп турган Батыш аймактык эсептөө бөлүмүндө Дороти Вогандын кол алдында иштеген.

1953-жылы ал инженер Казимеж Чарнецкинин сунушун кабыл алып, Суперсоник басым туннелинде иштей баштаган. 4х4 фут (1.2х1.2 м), 60 000 ат күчкө (45 МВт) ээ болгон шамал туннели, үндүн ылдамдыгынан эки эсе ылдам шамалды жаратып, моделге таасир этүүчү күчтөрдү изилдөө үчүн колдонулган. Чарнецки Джексонду инженерлик кызматка көтөрүлүү үчүн окуудан өтүүгө үндөгөн. Бул кызматка квалификация алуу үчүн ал жогорку окуу жайдын деңгээлиндеги математика жана физика курстарын окушу керек болчу. Бул курстар Виржиния университети тарабынан бардык актар үчүн окуган Хэмптон жогорку мектебинде кечки программада сунушталган. Джексон Хэмптон шаарына кайрылып, бул сабактарга катышууга уруксат сураган. Курстарды аяктагандан кийин, ал 1958-жылы аэрокосмикалык инженер болуп көтөрүлүп, НАСАнын биринчи кара терилүү аял инженери болгон. Ал Лэнглидеги Субсоник-Трансоник Аэродинамика бөлүмүнүн Теоретикалык Аэродинамика филиалында шамал туннелинин эксперименттеринен жана реалдуу учактардын учуу эксперименттеринен алынган маалыматтарды талдаган. Анын максаты Америка Кошмо Штаттарынын учактарын жакшыртуу үчүн абанын агымын, анын ичинде түртүү жана сүйрөө күчтөрүн түшүнүү болгон.

Джексон бир нече НАСА бөлүмдөрүндө инженер болуп иштеген: Компрессиялык изилдөө бөлүмү, Толук масштабдуу изилдөө бөлүмү, Жогорку ылдамдыктагы аэродинамика бөлүмү жана Субсоникалык-трансоникалык аэродинамика бөлүмү. Ал акыры NACA жана НАСА үчүн 12 техникалык макаланы жазган же биргелешип жазган. Ал аялдардын жана азчылыктардын мансаптык өсүшүнө жардам берүү үчүн иштеген, анын ичинде кызматтан жогорулоо үчүн кантип окуу керектиги боюнча кеңеш берген.
[[Файл:Mary Jackson in a wind tunnel with a model at NASA Langley.jpg|thumb|1977-жылы Жексон шамал туннелинин моделин кармап турат]]
1979-жылга чейин Джексон инженердик бөлүмдөгү эң жогорку наамга ээ болгон. Ал Тең мүмкүнчүлүктөр боюнча адис тармагында администратор болуп иштөө үчүн кызматтан кетүүнү чечкен. НАСАнын штаб-квартирасында окуудан өткөндөн кийин, ал Лэнглиге кайтып келген. Ал өзгөрүүлөрдү жасоо жана бул тармакта жетишкен аялдарды жана азчылыктарды баса белгилөө үчүн иштеген. Ал Тең мүмкүнчүлүктөр программалары кеңсесинин федералдык аялдар программасынын менеджери жана Иш-аракеттерди бекемдөө программасынын менеджери болуп иштеген, ошондой эле НАСАдагы илим, инженерия жана математика боюнча аялдардын карьералык жолдоруна таасир этүү үчүн иштеген. Ал 1985-жылы пенсияга чыкканга чейин НАСАда иштеген.

Джексон 2005-жылы 11-февралда 83 жашында Вирджиния штатынын Хэмптон шаарындагы калыбына келтирүүчү үйүндө каза болгон. Ал Бетлехем АМЕ чиркөөсүнүн жергиликтүү көрүстөнүнө коюлган.

== Сыйлыктар, жетишкендиктер жана ардак наамдар ==

* 1958-жылы Мэри Джексон биринчи африкалык-америкалык аял инженер болгон.
* Аполлон тобунун жетишкендик сыйлыгы, 1969
* Төмөнкү жактагы жаштарды колдоо боюнча жогорку кызмат көрсөткөндүгү үчүн Дэниелс бүтүрүүчүлөр сыйлыгы
* Улуттук негр аялдар кеңеши, Инк. Коомчулукка көрсөткөн жогорку кызматы үчүн сертификат
* 1972-жылы, Гуманитардык агенттиктердин атынан Бириккен Федералдык Кампания менен иштегендиги үчүн Ардактуу кызмат сыйлыгы
* Лэнгли изилдөө борборунун өзгөчө ыктыярчы сыйлыгы, 1975
* Лэнгли изилдөө борборунун ыктыярчысы, 1976
* Айлампанын эң мыкты аял окумуштуусу үчүн Йота Ламбда Сорорити сыйлыгы, 1976
* Кинг Стрит коомдук борборунун өзгөчө сыйлыгы
* Улуттук техникалык ассоциациянын сыйлык сыйлыгы, 1976
* Хэмптон Роудс бөлүмүнүн &quot;Алтын иштер китеби&quot; кызматы үчүн
* Лэнгли изилдөө борборунун ыраазычылык сертификаты, 1976–1977
* Конгресстин Алтын Медалы, 2019, аны 2024-жылдагы салтанатта үй-бүлө мүчөлөрү кабыл алышкан
* 2020-жылдын 6-ноябрында анын атынан аталган спутник (ÑuSat 17 же &quot;Мэри&quot;, COSPAR 2020-079J) космоско учурулган
* 2020-жылдын күзүндө, Хэмптон Роудс көпүрө-туннель кеңейтүү долбоорунун туннель бургулоочу машинасы анын урматына &quot;Мэри&quot; деп аталган

== Басылмалар ==

* Czarnecki, K. R.; Jackson, Mary W. (сентябрь 1958), Таасири мурун бурчу жана Мах саны өтүү боюнча конустар боюнча үн ылдамдыгында (NACA TN 4388), Улуттук аэронавтика боюнча кеңеш берүүчү комитет
* Jackson, Mary W.; Czarnecki, K.R. (1960), Иликтөө Schlieren техникасы менен толугу менен турбуленттүү агымды бекитүү ыкмалары боюнча моделдерде үн ылдамдыгында, т. 242, Улуттук аэронавтика жана космос агенттиги
* Czarnecki, K. R.; Jackson, Mary W. (январь 1961), Таасири конус бурчу, Мах саны жана мурундун бүдүрлүүлүгү өтүү боюнча үн ылдамдыгында (NASA TN D-634), NASA Лаңли изилдөө борбору
* Jackson, Mary W.; Czarnecki, K. R. (июль 1961), Чек ара катмарынын өтүшү боюнча бир катар бүдүрлүү мурун формаларында Мах саны 2.20 (NASA TN D-932), NASA Лаңли изилдөө борбору
* Czarnecki, K.R.; Jackson, Mary W.; Monta, William J. (1963), Жылмаюунун сүрүлүүсүн жогорку ылдамдыкта изилдөө (Турбуленттүү чек ара катмары жана жогорку ылдамдыктагы учактар үчүн жылмаюунун сүрүлүүсү боюнча маалыматтар)
* Jackson, Mary W.; Czarnecki, K. R.; Monta, William J. (июль 1965), Жогорку Рейнольдс сандары жана төмөнкү жогорку ылдамдыктагы ылдамдыктардагы турбуленттүү жылмаюунун сүрүлүүсү, Улуттук аэронавтика жана космос башкармалыгы
* Czarnecki, K.R.; Jackson, M.W.; Sorrells, R. B. III (1-декабрь, 1966), Беш бурчтуу канаттардагы турбуленттүү чек ара катмарынын жылмаюунун сүрүлүүсүн Мах 1.61 жана 2.01де изилдөө аркылуу өлчөө, Улуттук аэронавтика жана космос башкармалыгы
* Czarnecki, K.R.; Allen, J. M.; Jackson, M.W. (1-январь, 1967), &quot;Гиперсоникалык круиздик учактарда чек ара катмарынын өтүүсү&quot;, Гиперсоникалык учактардын технологиясы боюнча конференция, Улуттук аэронавтика жана космос башкармалыгы
* Czarnecki, K.R.; Jackson, M.W. (1-ноябрь, 1970), Теориялык басымдын таралышы субсоникалык компрессиялык агымдагы каалаган формадагы мезгилдик толкундар боюнча жана эксперимент менен салыштыруу, Улуттук аэронавтика жана космос башкармалыгы
* Czarnecki, K.R.; Jackson, Mary W. (декабрь 1975). &quot;Алдыга караган тепкичтен улам пайда болгон турбуленттүү чек ара катмарынын бөлүнүшү&quot;. AIAA журналы. 13 (12): 1585–1591. Bibcode:1975AIAAJ..13.1585C. doi:10.2514/3.60582.
* Germany, G.E.; Germany, Weimar R. (ноябрь 1918). &quot;Германия империясы демократиялык, социалисттик жана улутчулдук көтөрүлүштөрдөн чыккан көйгөйлөргө туш болду&quot;. Polandball News. 69 (69): 1914-1918.

== Шилтемелер ==
&lt;references&gt;&lt;ref name=&quot;congress&quot;&gt;{{Cite web|date=November 8, 2019|title=H.R.1396 – Hidden Figures Congressional Gold Medal Act|url=https://www.congress.gov/bill/116th-congress/house-bill/1396?q=%7B%22search%22%3A%5B%22hr1396%22%5D%7D&amp;r=1&amp;s=1|access-date=November 9, 2019|website=Congress.gov|archive-date=November 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109195154/https://www.congress.gov/bill/116th-congress/house-bill/1396%3Fq%3D%257B%2522search%2522:%255B%2522hr1396%2522%255D%257D%26r%3D1%26s%3D1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Obituary&quot;&gt;{{Cite web|title=Mary Jackson Obituary (2005) – Hampton, VA – Daily Press|url=https://www.legacy.com/us/obituaries/dailypress/name/mary-jackson-obituary?id=29565028|access-date=January 8, 2024|website=Legacy.com|archive-date=September 12, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912174835/https://www.legacy.com/us/obituaries/dailypress/name/mary-jackson-obituary?id=29565028|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Warren 1999&quot;&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/blackwomenscient00warr/page/126|title=Black Women Scientists in the United States|last=Warren|first=Wini|publisher=Indiana University Press|year=1999|isbn=978-0-253-33603-3|location=Bloomington, Indiana, USA|page=[https://archive.org/details/blackwomenscient00warr/page/126 126]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;nasa-bio&quot;&gt;{{Cite web|last=Shetterly|first=Margot Lee|date=November 22, 2016|title=Mary Jackson Biography|url=https://www.nasa.gov/content/mary-jackson-biography|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161217165828/https://www.nasa.gov/content/mary-jackson-biography|archive-date=December 17, 2016|access-date=January 15, 2017|publisher=NASA}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Lewis 1977&quot;&gt;{{Cite journal|last=Lewis|first=Shawn D.|date=August 1977|title=The Professional Woman: Her Fields Have Widened|url=https://books.google.com/books?id=08sDAAAAMBAJ&amp;q=mary+winston+jackson&amp;pg=PA116|publisher=Johnson Publishing Company|volume=32|issue=10}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NASA 1979&quot;&gt;{{Citation|title=Mary W. Jackson|date=October 1979|url=http://crgis.ndc.nasa.gov/crgis/images/9/96/MaryJackson1.pdf|access-date=August 16, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200851/http://crgis.ndc.nasa.gov/crgis/images/9/96/MaryJackson1.pdf|archive-date=October 23, 2015|publisher=National Aeronautics and Space Administration}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Champine&quot;&gt;{{Cite news|last=Champine|first=Gloria R.|title=Mary Jackson|url=http://crgis.ndc.nasa.gov/crgis/images/4/4a/MaryJackson.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130322072422/http://crgis.ndc.nasa.gov/crgis/images/4/4a/MaryJackson.pdf|archive-date=March 22, 2013|access-date=August 16, 2016|publisher=NASA}}&lt;/ref&gt;&lt;/references&gt;

== Тышкы шилтемелер ==

* {{Cite web|title=The Human Computer Project|url=http://www.thehumancomputerproject.com/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806120505/http://www.thehumancomputerproject.com/|archive-date=August 6, 2016|access-date=February 2, 2017}}</text>
      <sha1>d5034903arwb9kev8zsylju79zt7ant</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>653141</id>
      <parentid>653041</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T01:59:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>653141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20737" sha1="n5fi11eafuzkp98dd01hzluzo1idtpc" xml:space="preserve">'''Мэри Джексон (инженер)'''[[Файл:Mary Jackson 1979 Portrait (LRC-1979-B701 P-07085).jpg|thumb|Джексон, 1979]]
Мэри Джексон (туулгандагы фамилиясы Уинстон; 9-апрель, 1921 – 11-февраль, 2005) Американын аэрокосмикалык инженери жана математиги болгон, ал Улуттук аэронавтика боюнча кеңеш берүүчү комитетинде (NACA) иштеген, анын ордуна 1958-жылы Улуттук аэронавтика жана космос агенттиги (NASA) келген. Ал карьерасынын көбүн Хэмптондогу, Вирджиниядагы Лэнгли изилдөө борборунда өткөргөн. Ал 1951-жылы бөлүнүп турган Батыш аймагынын эсептөө бөлүмүндө компьютер болуп иштей баштаган. 1958-жылы инженердик курстарды окугандан кийин, ал NASAнын биринчи кара терилүү аял инженери болгон.

NASAда 34 жыл иштегенден кийин, Джексон эң жогорку инженердик наамга ээ болгон. Ал жетекчи болбостон, мындан ары көтөрүлө албастыгын түшүнгөн. Ал NASAнын Тең мүмкүнчүлүктөр программасынын Федералдык аялдар программасынын жана Оң аракеттер программасынын менеджери болуу үчүн кызмат ордун төмөндөтүүнү кабыл алган. Бул ролдо ал NASAнын илим, инженерия жана математика тармактарында аялдарды жумушка алуу жана кызматка көтөрүүгө таасир этүү үчүн иштеген.

Джексондун окуясы 2016-жылы чыккан &quot;Hidden Figures: The American Dream and the Untold Story of the Black Women Who Helped Win the Space Race&quot; (Жашыруун фигуралар: Америкалык кыял жана космос жарышын утуп алууга жардам берген кара аялдардын айтылбаган окуясы) аттуу көркөм эмес китебинде баяндалат. Ал ошол эле жылы чыккан &quot;Hidden Figures&quot; тасмасынын адаптациясындагы үч башкы каармандын бири. 2019-жылы Джексон каза болгондон кийин Конгресстин Алтын медалы менен сыйланган. 2021-жылы NASAнын Вашингтондогу (Колумбия округу) штаб-квартирасы Мэри В. Джексон NASA штаб-квартирасы деп аталган.

== Эрте жашоо жана билим ==
Мэри Джексон 1921-жылы 9-апрелде Элла Уинстон (кызы Скотт) менен Фрэнк Уинстондун үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Ал Америка Кошмо Штаттарынын Вирджиния штатындагы Хэмптон шаарында чоңойгон, ал жерде орто мектепти эң жогорку артыкчылыктар менен аяктаган. Джексон 1942-жылы Хэмптон университетинде математика жана физика илимдери боюнча бакалавр даражасын алган. Ал Хэмптондогу Alpha Kappa Alpha сорориумунун Гамма Тета бөлүмүнө мүчө болгон.

== Жеке жашоо ==
Джексон 30 жылдан ашык убакыт бою &quot;Кыз скаут&quot; жетекчиси болуп иштеген. 1970-жылдары ал өз коомчулугундагы африкалык америкалык балдарга учактарды сыноо үчүн миниатюралык шамал туннелин түзүүгө жардам берген. Джексон 1944-жылдын 18-ноябрында АКШ деңиз флотунун деңизчиси Леви Джексон уулуна турмушка чыккан. Жубайлар 1992-жылы ал каза болгонго чейин никеде болушкан. Алардын эки баласы болгон: Леви Джексон уулу жана Кэролин Мари Льюис.

== Карьерасы ==
[[Файл:Mary Jackson working.jpg|thumb|1977-жылы Джексон Лэнгли изилдөө борборунда иштеген]]
Мектепти аяктагандан кийин, Мэри Джексон бир жыл бою Мэриленд штатынын Калверт округундагы африкалык-америкалык мектепте математикадан сабак берген.Ошол учурда Түштүктөгү мамлекеттик мектептер дагы эле бөлүнүп турган. Ал ошондой эле орто мектептин жана жогорку окуу жайлардын студенттерине репетиторлук кыла баштаган, бул ишин өмүрүнүн акырына чейин уланткан.

1943-жылга чейин ал Хэмптонго кайтып келген, ал жерде ал жердеги Улуттук католик коомдук борборунда эсепчи болуп иштеген. Ал Хэмптон институтунун саламаттыкты сактоо бөлүмүндө рецепциячы жана катчы болуп иштеген. Бул учурда ал кош бойлуу болуп, акыры уулун төрөө үчүн үйүнө кеткен. 1951-жылы ал Форт-Монродогу Армиянын талаа күчтөрүнүн башкы башкармалыгында катчы болуп иштеген.

1951-жылы Джексон Улуттук аэронавтика боюнча кеңеш берүү комитети (NACA) тарабынан жумушка алынган, ал 1958-жылы Улуттук аэронавтика жана космос агенттигине (NASA) алмаштырылган. Ал өзүнүн туулган жери Вирджиния штатынын Хэмптон шаарындагы Лэнгли изилдөө борборунда &quot;адам-компьютер&quot; болуп иштей баштаган. Ал бөлүнүп турган Батыш аймактык эсептөө бөлүмүндө Дороти Вогандын кол алдында иштеген.

1953-жылы ал инженер Казимеж Чарнецкинин сунушун кабыл алып, Суперсоник басым туннелинде иштей баштаган. 4х4 фут (1.2х1.2 м), 60 000 ат күчкө (45 МВт) ээ болгон шамал туннели, үндүн ылдамдыгынан эки эсе ылдам шамалды жаратып, моделге таасир этүүчү күчтөрдү изилдөө үчүн колдонулган. Чарнецки Джексонду инженерлик кызматка көтөрүлүү үчүн окуудан өтүүгө үндөгөн. Бул кызматка квалификация алуу үчүн ал жогорку окуу жайдын деңгээлиндеги математика жана физика курстарын окушу керек болчу. Бул курстар Виржиния университети тарабынан бардык актар үчүн окуган Хэмптон жогорку мектебинде кечки программада сунушталган. Джексон Хэмптон шаарына кайрылып, бул сабактарга катышууга уруксат сураган. Курстарды аяктагандан кийин, ал 1958-жылы аэрокосмикалык инженер болуп көтөрүлүп, НАСАнын биринчи кара терилүү аял инженери болгон. Ал Лэнглидеги Субсоник-Трансоник Аэродинамика бөлүмүнүн Теоретикалык Аэродинамика филиалында шамал туннелинин эксперименттеринен жана реалдуу учактардын учуу эксперименттеринен алынган маалыматтарды талдаган. Анын максаты Америка Кошмо Штаттарынын учактарын жакшыртуу үчүн абанын агымын, анын ичинде түртүү жана сүйрөө күчтөрүн түшүнүү болгон.

Джексон бир нече НАСА бөлүмдөрүндө инженер болуп иштеген: Компрессиялык изилдөө бөлүмү, Толук масштабдуу изилдөө бөлүмү, Жогорку ылдамдыктагы аэродинамика бөлүмү жана Субсоникалык-трансоникалык аэродинамика бөлүмү. Ал акыры NACA жана НАСА үчүн 12 техникалык макаланы жазган же биргелешип жазган. Ал аялдардын жана азчылыктардын мансаптык өсүшүнө жардам берүү үчүн иштеген, анын ичинде кызматтан жогорулоо үчүн кантип окуу керектиги боюнча кеңеш берген.
[[Файл:Mary Jackson in a wind tunnel with a model at NASA Langley.jpg|thumb|1977-жылы Жексон шамал туннелинин моделин кармап турат]]
1979-жылга чейин Джексон инженердик бөлүмдөгү эң жогорку наамга ээ болгон. Ал Тең мүмкүнчүлүктөр боюнча адис тармагында администратор болуп иштөө үчүн кызматтан кетүүнү чечкен. НАСАнын штаб-квартирасында окуудан өткөндөн кийин, ал Лэнглиге кайтып келген. Ал өзгөрүүлөрдү жасоо жана бул тармакта жетишкен аялдарды жана азчылыктарды баса белгилөө үчүн иштеген. Ал Тең мүмкүнчүлүктөр программалары кеңсесинин федералдык аялдар программасынын менеджери жана Иш-аракеттерди бекемдөө программасынын менеджери болуп иштеген, ошондой эле НАСАдагы илим, инженерия жана математика боюнча аялдардын карьералык жолдоруна таасир этүү үчүн иштеген. Ал 1985-жылы пенсияга чыкканга чейин НАСАда иштеген.

Джексон 2005-жылы 11-февралда 83 жашында Вирджиния штатынын Хэмптон шаарындагы калыбына келтирүүчү үйүндө каза болгон. Ал Бетлехем АМЕ чиркөөсүнүн жергиликтүү көрүстөнүнө коюлган.

== Сыйлыктар, жетишкендиктер жана ардак наамдар ==

* 1958-жылы Мэри Джексон биринчи африкалык-америкалык аял инженер болгон.
* Аполлон тобунун жетишкендик сыйлыгы, 1969
* Төмөнкү жактагы жаштарды колдоо боюнча жогорку кызмат көрсөткөндүгү үчүн Дэниелс бүтүрүүчүлөр сыйлыгы
* Улуттук негр аялдар кеңеши, Инк. Коомчулукка көрсөткөн жогорку кызматы үчүн сертификат
* 1972-жылы, Гуманитардык агенттиктердин атынан Бириккен Федералдык Кампания менен иштегендиги үчүн Ардактуу кызмат сыйлыгы
* Лэнгли изилдөө борборунун өзгөчө ыктыярчы сыйлыгы, 1975
* Лэнгли изилдөө борборунун ыктыярчысы, 1976
* Айлампанын эң мыкты аял окумуштуусу үчүн Йота Ламбда Сорорити сыйлыгы, 1976
* Кинг Стрит коомдук борборунун өзгөчө сыйлыгы
* Улуттук техникалык ассоциациянын сыйлык сыйлыгы, 1976
* Хэмптон Роудс бөлүмүнүн &quot;Алтын иштер китеби&quot; кызматы үчүн
* Лэнгли изилдөө борборунун ыраазычылык сертификаты, 1976–1977
* Конгресстин Алтын Медалы, 2019, аны 2024-жылдагы салтанатта үй-бүлө мүчөлөрү кабыл алышкан
* 2020-жылдын 6-ноябрында анын атынан аталган спутник (ÑuSat 17 же &quot;Мэри&quot;, COSPAR 2020-079J) космоско учурулган
* 2020-жылдын күзүндө, Хэмптон Роудс көпүрө-туннель кеңейтүү долбоорунун туннель бургулоочу машинасы анын урматына &quot;Мэри&quot; деп аталган

== Басылмалар ==

* Czarnecki, K. R.; Jackson, Mary W. (сентябрь 1958), Таасири мурун бурчу жана Мах саны өтүү боюнча конустар боюнча үн ылдамдыгында (NACA TN 4388), Улуттук аэронавтика боюнча кеңеш берүүчү комитет
* Jackson, Mary W.; Czarnecki, K.R. (1960), Иликтөө Schlieren техникасы менен толугу менен турбуленттүү агымды бекитүү ыкмалары боюнча моделдерде үн ылдамдыгында, т. 242, Улуттук аэронавтика жана космос агенттиги
* Czarnecki, K. R.; Jackson, Mary W. (январь 1961), Таасири конус бурчу, Мах саны жана мурундун бүдүрлүүлүгү өтүү боюнча үн ылдамдыгында (NASA TN D-634), NASA Лаңли изилдөө борбору
* Jackson, Mary W.; Czarnecki, K. R. (июль 1961), Чек ара катмарынын өтүшү боюнча бир катар бүдүрлүү мурун формаларында Мах саны 2.20 (NASA TN D-932), NASA Лаңли изилдөө борбору
* Czarnecki, K.R.; Jackson, Mary W.; Monta, William J. (1963), Жылмаюунун сүрүлүүсүн жогорку ылдамдыкта изилдөө (Турбуленттүү чек ара катмары жана жогорку ылдамдыктагы учактар үчүн жылмаюунун сүрүлүүсү боюнча маалыматтар)
* Jackson, Mary W.; Czarnecki, K. R.; Monta, William J. (июль 1965), Жогорку Рейнольдс сандары жана төмөнкү жогорку ылдамдыктагы ылдамдыктардагы турбуленттүү жылмаюунун сүрүлүүсү, Улуттук аэронавтика жана космос башкармалыгы
* Czarnecki, K.R.; Jackson, M.W.; Sorrells, R. B. III (1-декабрь, 1966), Беш бурчтуу канаттардагы турбуленттүү чек ара катмарынын жылмаюунун сүрүлүүсүн Мах 1.61 жана 2.01де изилдөө аркылуу өлчөө, Улуттук аэронавтика жана космос башкармалыгы
* Czarnecki, K.R.; Allen, J. M.; Jackson, M.W. (1-январь, 1967), &quot;Гиперсоникалык круиздик учактарда чек ара катмарынын өтүүсү&quot;, Гиперсоникалык учактардын технологиясы боюнча конференция, Улуттук аэронавтика жана космос башкармалыгы
* Czarnecki, K.R.; Jackson, M.W. (1-ноябрь, 1970), Теориялык басымдын таралышы субсоникалык компрессиялык агымдагы каалаган формадагы мезгилдик толкундар боюнча жана эксперимент менен салыштыруу, Улуттук аэронавтика жана космос башкармалыгы
* Czarnecki, K.R.; Jackson, Mary W. (декабрь 1975). &quot;Алдыга караган тепкичтен улам пайда болгон турбуленттүү чек ара катмарынын бөлүнүшү&quot;. AIAA журналы. 13 (12): 1585–1591. Bibcode:1975AIAAJ..13.1585C. doi:10.2514/3.60582.
* Germany, G.E.; Germany, Weimar R. (ноябрь 1918). &quot;Германия империясы демократиялык, социалисттик жана улутчулдук көтөрүлүштөрдөн чыккан көйгөйлөргө туш болду&quot;. Polandball News. 69 (69): 1914-1918.

== Шилтемелер ==
&lt;references&gt;&lt;ref name=&quot;congress&quot;&gt;{{Cite web|date=November 8, 2019|title=H.R.1396 – Hidden Figures Congressional Gold Medal Act|url=https://www.congress.gov/bill/116th-congress/house-bill/1396?q=%7B%22search%22%3A%5B%22hr1396%22%5D%7D&amp;r=1&amp;s=1|access-date=November 9, 2019|website=Congress.gov|archive-date=November 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109195154/https://www.congress.gov/bill/116th-congress/house-bill/1396%3Fq%3D%257B%2522search%2522:%255B%2522hr1396%2522%255D%257D%26r%3D1%26s%3D1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Obituary&quot;&gt;{{Cite web|title=Mary Jackson Obituary (2005) – Hampton, VA – Daily Press|url=https://www.legacy.com/us/obituaries/dailypress/name/mary-jackson-obituary?id=29565028|access-date=January 8, 2024|website=Legacy.com|archive-date=September 12, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912174835/https://www.legacy.com/us/obituaries/dailypress/name/mary-jackson-obituary?id=29565028|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Warren 1999&quot;&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/blackwomenscient00warr/page/126|title=Black Women Scientists in the United States|last=Warren|first=Wini|publisher=Indiana University Press|year=1999|isbn=978-0-253-33603-3|location=Bloomington, Indiana, USA|page=[https://archive.org/details/blackwomenscient00warr/page/126 126]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;nasa-bio&quot;&gt;{{Cite web|last=Shetterly|first=Margot Lee|date=November 22, 2016|title=Mary Jackson Biography|url=https://www.nasa.gov/content/mary-jackson-biography|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161217165828/https://www.nasa.gov/content/mary-jackson-biography|archive-date=December 17, 2016|access-date=January 15, 2017|publisher=NASA|accessdate=2026-09-22|archivedate=2016-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161217165828/https://www.nasa.gov/content/mary-jackson-biography}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Lewis 1977&quot;&gt;{{Cite journal|last=Lewis|first=Shawn D.|date=August 1977|title=The Professional Woman: Her Fields Have Widened|url=https://books.google.com/books?id=08sDAAAAMBAJ&amp;q=mary+winston+jackson&amp;pg=PA116|publisher=Johnson Publishing Company|volume=32|issue=10}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NASA 1979&quot;&gt;{{Citation|title=Mary W. Jackson|date=October 1979|url=http://crgis.ndc.nasa.gov/crgis/images/9/96/MaryJackson1.pdf|access-date=August 16, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200851/http://crgis.ndc.nasa.gov/crgis/images/9/96/MaryJackson1.pdf|archive-date=October 23, 2015|publisher=National Aeronautics and Space Administration}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Champine&quot;&gt;{{Cite news|last=Champine|first=Gloria R.|title=Mary Jackson|url=http://crgis.ndc.nasa.gov/crgis/images/4/4a/MaryJackson.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130322072422/http://crgis.ndc.nasa.gov/crgis/images/4/4a/MaryJackson.pdf|archive-date=March 22, 2013|access-date=August 16, 2016|publisher=NASA}}&lt;/ref&gt;&lt;/references&gt;

== Тышкы шилтемелер ==

* {{Cite web|title=The Human Computer Project|url=http://www.thehumancomputerproject.com/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806120505/http://www.thehumancomputerproject.com/|archive-date=August 6, 2016|access-date=February 2, 2017}}</text>
      <sha1>n5fi11eafuzkp98dd01hzluzo1idtpc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мари джаксон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154176</id>
    <redirect title="Мэри Джексон" />
    <revision>
      <id>653042</id>
      <timestamp>2026-09-23T14:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiyanakk</username>
        <id>38273</id>
      </contributor>
      <comment>Aiyanakk &quot;[[Мари джаксон]]&quot; барагын &quot;[[Мэри Джексон]]&quot; деп кайра атады: Аталыштагы катачылык</comment>
      <origin>653042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="gsjvd8mancejp3pvmiqgxjae5xpc3xz" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Мэри Джексон]]</text>
      <sha1>gsjvd8mancejp3pvmiqgxjae5xpc3xz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Елена Нечипоренко</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154177</id>
    <revision>
      <id>653045</id>
      <timestamp>2026-09-23T15:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>653045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6814" sha1="o2diifwnowext7gl45zo5kr1eohl9ok" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 15:14, 23 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>o2diifwnowext7gl45zo5kr1eohl9ok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Райымбекова Токтокан</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154178</id>
    <revision>
      <id>653046</id>
      <timestamp>2026-09-23T17:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>653046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6814" sha1="gp69bk0gorxpmhp5qhc6l93o9n3vyr8" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 17:14, 23 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>gp69bk0gorxpmhp5qhc6l93o9n3vyr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Thistlejasper</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154179</id>
    <revision>
      <id>653048</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:15:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>653048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6814" sha1="to7hiri19n2zlqsgbzd0p0h9lxhkedz" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 20:15, 23 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>to7hiri19n2zlqsgbzd0p0h9lxhkedz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:JunDunkan2</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154180</id>
    <revision>
      <id>653060</id>
      <timestamp>2026-09-23T21:15:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>653060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6814" sha1="gi53uynll0ajyiulnuoedjpkzongxxl" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 21:15, 23 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>gi53uynll0ajyiulnuoedjpkzongxxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:KhaKhamuel</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154181</id>
    <revision>
      <id>653083</id>
      <timestamp>2026-09-23T22:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>653083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6814" sha1="2cz4mh12h7vjtpjky083zjpsn63caj2" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 22:15, 23 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>2cz4mh12h7vjtpjky083zjpsn63caj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Sakari-Simppa</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154182</id>
    <revision>
      <id>653102</id>
      <timestamp>2026-09-23T23:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>653102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6814" sha1="pf0i584zkdpdmo6dnumf2ymalfo0ycy" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 23:15, 23 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>pf0i584zkdpdmo6dnumf2ymalfo0ycy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-51264-18</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154183</id>
    <revision>
      <id>653136</id>
      <timestamp>2026-09-24T01:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>653136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6814" sha1="13zc0ngj398mzq33b364x3f4p2vdbp5" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 01:16, 24 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>13zc0ngj398mzq33b364x3f4p2vdbp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Damiano2097</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154184</id>
    <revision>
      <id>653137</id>
      <timestamp>2026-09-24T01:16:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>653137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6814" sha1="13zc0ngj398mzq33b364x3f4p2vdbp5" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 01:16, 24 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>13zc0ngj398mzq33b364x3f4p2vdbp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Hellbillyintl</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154185</id>
    <revision>
      <id>653178</id>
      <timestamp>2026-09-24T06:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>653178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6814" sha1="stsavm73uepgekxrwqjo9o11afp5d5i" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 06:17, 24 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>stsavm73uepgekxrwqjo9o11afp5d5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-51706-12</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154186</id>
    <revision>
      <id>653181</id>
      <timestamp>2026-09-24T07:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>653181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6814" sha1="0eh0dmmsaankaexjwnavi689tedpot0" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 07:17, 24 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>0eh0dmmsaankaexjwnavi689tedpot0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-51408-28</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154187</id>
    <revision>
      <id>653182</id>
      <timestamp>2026-09-24T07:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>653182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6814" sha1="0eh0dmmsaankaexjwnavi689tedpot0" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 07:17, 24 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>0eh0dmmsaankaexjwnavi689tedpot0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Калктын санынын тарыхы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>154188</id>
    <revision>
      <id>653186</id>
      <timestamp>2026-09-24T10:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎&lt;includeonly&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Historical populations/styles.css&quot;/&gt;{{#invoke:Historical populations|poptable}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt; {{documentation}} &lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>653186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176" sha1="or4nmuuzjya5ah9w4lxp4tw8563dx4c" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Historical populations/styles.css&quot;/&gt;{{#invoke:Historical populations|poptable}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>or4nmuuzjya5ah9w4lxp4tw8563dx4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>653189</id>
      <parentid>653186</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>653189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216" sha1="sfdtvk4reqczoafclnu33h9smz5e4e4" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Калктын санынын тарыхы/styles.css&quot;/&gt;{{#invoke:Калктын санынын тарыхы|poptable}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sfdtvk4reqczoafclnu33h9smz5e4e4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Модуль:Калктын санынын тарыхы</title>
    <ns>828</ns>
    <id>154189</id>
    <revision>
      <id>653187</id>
      <timestamp>2026-09-24T10:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎-- -- This template implements {{Калктын санынын тарыхы}} -- local p = {} local lang = mw.getContentLanguage() local Date -- lazy initialization  local function ifexist(page)     if not page then return false end     if mw.title.new(page).exists then return true end     return false end  local function isempty( s ) 	return not s or s:match( '^%s*(.-)%s*$' ) == '' end  local function splitnumandref( s ) 	s = s:match( '^%s*(.-)%s*$' ) 	local t1 =...&quot;</comment>
      <origin>653187</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="21757" sha1="1jjjiiejwl3li585bbajbd8zyffqifm" xml:space="preserve">--
-- This template implements {{Калктын санынын тарыхы}}
--
local p = {}
local lang = mw.getContentLanguage()
local Date -- lazy initialization

local function ifexist(page)
    if not page then return false end
    if mw.title.new(page).exists then return true end
    return false
end

local function isempty( s )
	return not s or s:match( '^%s*(.-)%s*$' ) == ''
end

local function splitnumandref( s )
	s = s:match( '^%s*(.-)%s*$' )
	local t1 = mw.text.unstrip(s)
        local t2 = s:match( '^([%d][%d,]*)' )
	if( t1 == t2 ) then
		local t3 = s:match( '^[%d][%d,]*(.-)$' )
		return t1, t3
	else
		return s, ''
	end
end

local function formatnumR(num)
	return tonumber(lang:parseFormattedNumber(num))
end

local function formatnum(num)
	return lang:parseFormattedNumber(num) and lang:formatNum(lang:parseFormattedNumber(num)) or num
end

-- this function creates an array with the {year, population, percent change}
local function getpoprow(year, popstr, pyear, ppopstr, linktype, percentages, current_year)
	local pop, popref = splitnumandref( popstr or '')
	local ppop, ppopref = splitnumandref( ppopstr or '')
	local percent = ''
	local yearnum = formatnumR(mw.ustring.gsub(year or '', '^%s*([%d][%d][%.%d]+).*$', '%1') or '')
	local pyearnum = formatnumR(mw.ustring.gsub(pyear or '', '^%s*([%d][%d][%.%d]+).*$', '%1') or '')
	local popnum = formatnumR(pop)
	local ppopnum = formatnumR(ppop)
	if( linktype == 'US' or linktype == 'USA' ) then
		if( (yearnum or 0) &gt;= 1790 and yearnum &lt;= current_year and math.fmod(math.floor(yearnum), 10) == 0) then
			if( yearnum &lt; current_year ) then
				year = '[[' .. tostring(yearnum) .. ' United States census|' .. year .. ']]'
  			elseif( ifexist(tostring(yearnum) .. ' United States census') ) then
				year = '[[' .. tostring(yearnum) .. ' United States census|' .. year .. ']]'
			end
		end
	end
	if(percentages ~= 'off') then
		local pstr = '—&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'
		if(popnum ~= nil and ppopnum ~= nil and (ppopnum &gt; 0)) then
			if(percentages == 'pagr') then
				pstr = mw.ustring.format('%.2f', 100*math.abs(math.pow(popnum/ppopnum,1/(yearnum-pyearnum)) - 1))
			elseif(percentages == 'monthly') then
				if Date == nil then Date = require('Module:Date')._Date end
				local date1 = Date(year)
				local date2 = Date(pyear)
				local diff = date1 - date2
				local months = (diff.age_days/(365.25/12))
				pstr = mw.ustring.format('%.2f', 100*math.abs(math.pow(popnum/ppopnum,1/months) - 1))
			else
				pstr = mw.ustring.format('%.1f', 100*math.abs(popnum/ppopnum - 1))
			end
			if( popnum &lt; ppopnum ) then
				pstr = '−' .. pstr .. '%'
			else
				pstr = '+' .. pstr .. '%'
			end
		elseif(popnum ~= nil and ppopnum ~= nil and (ppopnum == popnum)) then
			pstr = mw.ustring.format('%.2f', 0) .. '%'
		end
		percent = pstr
	end
	-- strip the fractional part of the year, if there is one
	year = mw.ustring.gsub(year or '', '^%s*([%d][%d][%d]+)%.[%d]*', '%1')
	
	return {year, formatnum(pop) .. popref, percent }
end

-- this function creates an array with table header labels
local function getheadrow(percentages, popname, yearname, percentname)
	-- year cell	
	if(yearname == '') then
		yearname = 'Year'
	end
	-- population cell
	if(popname == '') then
		popname = '&lt;abbr title=&quot;Population&quot; class=&quot;abbr-header&quot;&gt;Pop.&lt;/abbr&gt;'
	end

	-- percentages cell
	if( percentages ~= 'off' and percentname == '') then
		if( percentages == 'pagr' ) then
			percentname = '&lt;abbr title=&quot;Per annum growth rate&quot; class=&quot;abbr-header&quot;&gt;±% p.a.&lt;/abbr&gt;'
		elseif( percentages == 'monthly' ) then
			percentname = '&lt;abbr title=&quot;Per month growth rate&quot; class=&quot;abbr-header&quot;&gt;±% p.m.&lt;/abbr&gt;'
		else
			percentname = '&lt;abbr title=&quot;Percent change&quot; class=&quot;abbr-header&quot;&gt;±%&lt;/abbr&gt;'
		end
	end
	return {yearname, popname, percentname}
end

local function rendergraph(frame, data, gwidth, gheight, gthumb, gtype)
	-- find some data limits
	local minyear, maxyear, maxpop = 999999, 0, 0
	local years = {}
	local pops = {}
	for i = 1, #data do
		local year,pop = data[i][1], data[i][2]
		-- delink if necessary
		if year:match('^%s*%[%[[^%[%]]*%|([^%[%]]*)%]%]') then
			year = year:match('^%s*%[%[[^%[%]]*%|([^%[%]]*)%]%]')
		end
		year = year:match('^%s*([%d][%d]*).-$')
		year = formatnumR(year)
		pop = formatnumR(pop)
		if ( year and pop ) then
			table.insert(years, year)
			table.insert(pops, pop)
			minyear = (year &lt; minyear) and year or minyear
			maxyear = (year &gt; maxyear) and year or maxyear
			maxpop = (pop &gt; maxpop) and pop or maxpop
		end
	end
	local logbound = 10^(math.floor(math.log(maxpop)/math.log(10)+1))
	local scalemajor = logbound/10
	local scaleminor = scalemajor/2
	maxpop = scaleminor*(math.floor(maxpop/scaleminor + 1))

	local timeline = {
		'Colors=',
		'  id:lightgrey value:gray(0.9)',
		'  id:darkgrey value:gray(0.3)',
		'  id:sfondo value:rgb(1,1,1)',
		'  id:barra value:rgb(0.664, 0.664, 0.930)', -- dark lavender
		'',
		'ImageSize = width:' .. tostring(gwidth) .. ' height:' .. tostring(gheight),
		'PlotArea = left:44 bottom:27 top:20 right:10',
		'DateFormat = x.y',
		'Period = from:0 till:' .. tostring(maxpop),
		'TimeAxis = orientation:vertical',
		'AlignBars = justify',
		'ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:' .. tostring(scalemajor) .. ' start:0',
		'ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:' .. tostring(scaleminor) .. ' start:0',
		'BackgroundColors = canvas:sfondo',
		'TextData =',
		'  pos:(' .. tostring(math.floor(gwidth/2)) .. ',20) textcolor:black fontsize:M',
		'  text:&quot;year&quot;',
		'  pos:(' .. tostring(math.floor(gwidth/2)-15) .. ',' .. tostring(gheight+2) .. ') textcolor:black fontsize:M',
		'  text:&quot;population&quot;',
		'BarData='
		}
	local yearlabels = math.max(math.floor(gwidth/60), 1)
	local yearscale = math.max(math.floor((maxyear - minyear)/yearlabels),1)
	yearscale = 5*math.max(math.floor(yearscale / 5), 1)
	local barwidth = math.min(math.max(math.floor(gwidth/((maxyear - minyear)*0.5)), 2),5)
	
	minyear = yearscale*math.floor(minyear/yearscale)
	maxyear = yearscale*math.ceil(maxyear/yearscale)
	
	for year = minyear,maxyear do
		local text = ( (year % yearscale) == 0) and ' text:' .. year or ''
		table.insert(timeline, '  bar:' .. year .. text)
	end
	table.insert(timeline,'\nPlotData=\n  color:barra width:' .. barwidth .. ' align:left\n')
	for i = 1, #years do
		local year = years[i]
		local pop = pops[i]
		table.insert(timeline, '  bar:' .. year .. ' from: 0 till:' .. pop)
	end
	local timeline = frame:extensionTag{ name = 'timeline', content = '\n' .. table.concat(timeline,'\n') .. '\n' }

	local graph = mw.html.create('div')
	if ( gthumb == '' ) then
		graph
			:addClass('center')
			:wikitext(timeline)
	else
		graph:addClass('thumb')
		if ( gthumb == 'left' ) then
			graph:addClass('floatleft')
		elseif( gthumb == 'right' ) then
			graph:addClass('floatright')
		else
			graph:addClass('tnone')
				:css('margin-left', 'auto')
				:css('margin-right', 'auto')
				:css('clear', 'both')
		end
		graph:tag('div')
			:addClass('thumbinner')
			:css('width', tostring(gwidth + 2) .. 'px')
			:css('max-width', tostring(gwidth + 2) .. 'px')
			:css('height', tostring(gheight + 2) .. 'px')
			:css('max-height', tostring(gheight + 2) .. 'px')
			:wikitext(timeline)
	end
	return tostring(graph)
end

-- this function renders the population table in a vertical format
local function rendervertical(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, percol, cols, graphpos, graph)
	-- define a couple helper functions
	local function addrowcell(trow, tag, text, align, shading, style)
		cell = trow:tag(tag)
		cell
			:css('text-align', align)
			:css('padding', '1px')
			:wikitext(text)
			:css('border-bottom', shading ~= 'off' and '1px solid #bbbbbb' or nil)
			:cssText(style)
	end
	local function addheadcell(trow, text, align, width, pad)
		cell = trow:tag('th')
		cell
			:css('border-bottom', '1px solid var(--color-base, #000000)')
			:css('padding', pad and ('1px ' .. pad) or '1px')
			:css('text-align', align)
			:css('width', width)
			:wikitext(text)
	end

	local colspan = 3
	local yearcount = #data
	local argcount = 2*yearcount
	
	if( isempty(width) ) then
		width = '15em'
	end
	
	-- override the value of cols if percol has been specified
	if( percol &gt; 0 ) then
		cols = math.floor( (yearcount - 1) / percol ) + 1
	end
	
	-- compute the number of rows per col
	local rowspercol = math.floor( (yearcount - 1) / cols ) + 1

	-- specify the colspan for the title and footer lines
	if( cols &gt; 1 ) then
		colspan = cols
	else
		if (head[3] == '') then 
			colspan = 2
		else
			colspan = 3
		end
	end

	-- compute outer table width
	local twidth = width
	if( (cols &gt; 1) and width:match('^%s*[%d]+[%w]+%s*$') ) then
		local widthnum = mw.ustring.gsub( width, '^%s*([%d]+)([%w]+)%s*$', '%1' )
		local widthunit = mw.ustring.gsub( width, '^%s*([%d]+)([%w]+)%s*$', '%2' )
		twidth = tostring(widthnum*cols) .. widthunit
	end
	
	-- create the outer table
	local root = mw.html.create('table')
	root
		:addClass(class)
		:css('width', twidth)
		:css('border-top-width', '0')
		:cssText(style['table'])
	-- add title
	if( cols &lt;= 1) then
	local caption = root:tag('caption')
	caption
		:css('padding', '0.25em')
		:css('font-weight', 'bold')
		:attr('class', 'caption-purple')
		:wikitext(title)
	end
	if( cols &gt; 1) then
	local caption = root:tag('td')
	caption
		:css('padding', '0.25em')
		:css('font-weight', 'bold')
		:attr('colspan', cols)
	divcaption = caption:tag('div')
	divcaption
		:css('margin', '-0.65em -0.565em 0 -0.565em')
		:css('border-left', '0')
		:css('border-right', '0')
		:css('text-align', 'center')
		:css('padding', '0.3em 0')
		:attr('class', 'caption-purple')
		:wikitext(title)
	root:attr('role', 'presentation')
	end
	-- add the graph line (if top graph)
	if((graphpos == 'top' or graphpos == 't') and graph ~= '') then
		row = root:tag('tr')
		cell = row:tag('td')
		cell
			:attr('colspan', colspan)
			:css('border-bottom', '1px solid var(--color-base, #000000)')
			:wikitext(graph)
		graph = ''
	end
	
	-- loop over columns and rows within columns
	local offset = 1
	local t = root
	for c = 1,cols do
		-- add inner tables if we are rendering more than one column
		if( cols &gt; 1) then
			if (c == 1) then
				row = root:tag('tr')
				row:css('vertical-align', 'top')
				cell = row:tag('td')
				cell
					:css('padding', '0 0.5em')
			else
				cell = row:tag('td')
				cell
					:css('padding', '0 0.5em')
					:css('border-left', 'solid 1px #aaa')
			end
			t = cell:tag('table')
			t
				:css('border-spacing', '0')
				:css('width', width)
		end
		-- start column headers
		local hrow = t:tag('tr')
		hrow:css('font-size', '95%')
		-- year header
		addheadcell(hrow, head[1], nil, head[3] ~= '' and '3em' or 'auto', nil, nil)
		-- population header
		addheadcell(hrow, head[2], 'right', nil, '2px')
		-- percentages header
		if( head[3] ~= '' ) then
			addheadcell(hrow, head[3], 'right', nil, nil)
		end
		-- end column headers
		-- start population rows
		for r = 1,rowspercol do
			-- generate the row if we have not exceeded the rowcount
			-- shade every fifth row, unless shading = off
			local s = 'off'
			if( math.fmod((c - 1)*rowspercol + r, 5) == 0 and r ~= rowspercol) then
				s = shading
			end
			if(offset &lt;= yearcount) then
				-- start population row
				local prow = t:tag('tr')
				-- year cell
				addrowcell(prow, 'th', data[offset][1], 'center', s, style['year'])
				-- population cell
				addrowcell(prow, 'td', data[offset][2], 'right', s, style['pop'])
				-- percentage cell
				if( not isempty(head[3]) ) then
					addrowcell(prow, 'td', data[offset][3], 'right', s, style['pct'])
				end
				-- end population row
				offset = offset + 1
			end
		end
	end

	-- add the graph line (if bottom graph)
	if((graphpos == 'bottom' or graphpos == 'b') and graph ~= '') then
		row = root:tag('tr')
		cell = row:tag('td')
		cell
			:attr('colspan', colspan)
			:css('border-top', '1px solid var(--color-base, #000000)')
			:wikitext(graph)
		graph = ''
	end
	-- add the footnote line 	
	if( footnote ~= '') then
		row = root:tag('tr')
		cell = row:tag('td')
		cell
			:attr('colspan', colspan)
			:css('border-top', '1px solid var(--color-base, #000000)')
			:css('font-size', '85%')
			:css('text-align', alignfn)
			:wikitext(footnote)
	end
	
	if((graphpos == 'right' or graphpos == 'r') and graph ~= '') then
		root = mw.html.create('table')
			:tag('tr')
				:css('vertical-align', 'top')
				:tag('td')
					:wikitext(tostring(root))
					:done()
				:tag('td')
					:wikitext(graph)
					:done()
			:done()
		:done()
		graph = ''
	end
	
	if((graphpos == 'left' or graphpos == 'l') and graph ~= '') then
		root = mw.html.create('table')
			:tag('tr')
				:css('vertical-align', 'top')
				:tag('td')
					:wikitext(graph)
					:done()
				:tag('td')
					:wikitext(tostring(root))
					:done()
			:done()
		:done()
		graph = ''
	end
	
	return graph .. tostring(root)
end

-- this function renders the population table in a horizontal format
local function renderhorizontal(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, perrow, rows, graphpos, graph)
	local row
	local cell
	local yearcount = #data
	local argcount = 2*yearcount
	
	-- override the value of rows if perrow has been specified
	if( perrow &gt; 0 ) then
		rows = math.floor( (yearcount - 1) / perrow ) + 1
	end
	
	-- compute the number of cols per row
	local colsperrow = math.floor( (yearcount - 1) / rows ) + 1

	-- create the outer table
	local root = mw.html.create('table')
	root
		:addClass(class)
		:css('font-size', '90%')
		:cssText(style['table'])
	-- create title row
	row = root:tag('tr')
	cell = row:tag('th')
	cell
		:css('padding', '0.25em')
		:attr('colspan', colsperrow + 1)
		:wikitext(title)

	-- add the graph line (if top graph)
	if((graphpos == 'top' or graphpos == 't') and graph ~= '') then
		row = root:tag('tr')
		cell = row:tag('td')
		cell
			:attr('colspan', colsperrow + 1)
			:css('border-bottom', '1px solid var(--color-base, #000000)')
			:wikitext(graph)
		graph = ''
	end

	-- loop over rows and columns within rows
	local offset = 1
	for r = 1,rows do
		local rowoffset = offset
		-- render the years
		row = root:tag('tr')
		cell = row:tag('th')
		cell:wikitext(head[1])
			:css('border-top', r &gt; 1 and '2px solid #000' or nil)
		for c = 1,colsperrow do
			cell = row:tag('td')
			if(offset &lt;= yearcount) then
				cell:wikitext(data[offset][1])
					:css('text-align', 'center')
					:css('border-top', r &gt; 1 and '2px solid #000' or nil)
					:cssText(style['year'])
			else
				cell:css('border-width', r &gt; 1 and '2px 0 0 0' or 0)
					:css('border-top', r &gt; 1 and '2px solid #000' or nil)
			end
			offset = offset + 1
		end
		-- render the pop
		offset = rowoffset
		row = root:tag('tr')
		cell = row:tag('th')
		cell:wikitext(head[2])
		for c = 1,colsperrow do
			cell = row:tag('td')
			if(offset &lt;= yearcount) then
				cell:wikitext(data[offset][2])
					:css('text-align', 'right')
					:css('padding-right', '2px')
					:cssText(style['pop'])
			else
				cell:css('border-width', 0)
			end
			offset = offset + 1
		end
		-- render the percentages
		if(head[3] ~= '') then
			offset = rowoffset
			row = root:tag('tr')
			cell = row:tag('th')
			cell:wikitext(head[3])
			for c = 1,colsperrow do
				cell = row:tag('td')
				if(offset &lt;= yearcount) then
					cell:wikitext(data[offset][3])
						:css('text-align', 'right')
						:css('padding-right', '2px')
						:cssText(style['pct'])
				else
					cell:css('border-width', 0)
				end
				offset = offset + 1
			end
		end
	end
	
	-- add the graph line (if bottom graph)
	if((graphpos == 'bottom' or graphpos == 'b') and graph ~= '') then
		row = root:tag('tr')
		cell = row:tag('td')
		cell
			:attr('colspan', colsperrow + 1)
			:css('border-top', '1px solid var(--color-base, #000000)')
			:wikitext(graph)
		graph = ''
	end
	
	-- add the footnote line 	
	if( footnote ~= '') then
		row = root:tag('tr')
		cell = row:tag('td')
		cell
			:css('border-top', '2px solid var(--color-base, #000000)')
			:css('font-size', '85%')
			:css('text-align', alignfn)
			:attr('colspan', colsperrow + 1)
			:wikitext(footnote)
	end
	
	return graph .. tostring(root)
end

-- this is the main function
function p.poptable(frame)
	local raw_data = {}
	local data = {}
	local style = {}
	local args = frame.args[1] and frame.args or frame:getParent().args

	local title			= args['title']			or ''
	local align			= args['align']			or ''
	local clear			= args['clear']			or ''
	local direction		= args['direction']		or ''
	local percentages	= args['percentages']	or ''
	local state			= args['state']			or ''
	local linktype		= args['type']			or ''
	local shading		= args['shading']		or 'on'
	local width			= args['width']			or ''
	local subbox		= args['subbox']		or ''
	local popname		= args['pop_name']		or ''
	local yearname		= args['year_name']		or ''
	local percentname   = args['percent_name']  or ''
	local footnote		= args['footnote']		or ''
	local alignfn		= args['align-fn']		or ''
	local source		= args['source']		or ''
	local graphpos      = args['graph-pos']     or ''
	local graphwidth    = args['graph-width']   or ''
	local graphheight   = args['graph-height']  or ''
	local graphtype     = args['graph-type']    or 'line'
	local datapage      = args['data']          or ''
	local percol = tonumber(args['percol'])	or 0
	local cols	 = tonumber(args['cols'])	or 1
	local perrow = tonumber(args['perrow'])	or 0
	local rows	 = tonumber(args['rows'])	or 1
	style['year'] = args['year_style']
	style['pop']  = args['pop_style']
	style['pct']  = args['pct_style']

	-- setup classes and styling for outer table
	local class = direction == 'horizontal' and 'wikitable' or 'table-pale'
	if( state == 'collapsed' ) then
		class = class .. ' collapsible collapsed'
	end

	if( isempty(title) ) then
		title = 'Historical population'
	end

	if( isempty(align) ) then
		align = direction ~= 'horizontal' and 'right' or 'center'
	end
	
	if( isempty(alignfn) ) then
		alignfn = 'left'
	end
	
	if( isempty(clear) ) then
		clear = align == 'center' and '' or align
	end
	
	local margin = '0.5em 0 1em 0.5em'
	if( align == 'left' ) then
		margin = '0.5em 1em 0.5em 0'
	elseif( align == 'none' ) then
		margin = '0.5em 1em 0.5em 0'
	elseif( align == 'center' ) then
		margin = '0.5em auto'
		align = ''
	end

	if( isempty(subbox) ) then
		style['table'] =
			'border-spacing: 0;' ..
			(align ~= '' and 'float:' .. align .. ';' or '') ..
			(clear ~= '' and 'clear:' .. clear .. ';' or '') ..
			'margin:' .. margin .. ';'
	else
		style['table'] =
			'margin:0;' ..
			'border-collapse:collapse;' ..
			'border:none;'
	end
	
	style['table'] = style['table'] .. (args['table_style'] or '')
		
	-- setup the footer text
	if( source ~= '' ) then
		source = 'Source: ' .. source
		if( footnote ~= '' ) then
			footnote = footnote .. '&lt;br/&gt;'
		end
	end
	footnote = footnote .. source
	
	-- setup the data header cols/rows
	local head = getheadrow(percentages, popname, yearname, percentname)

	-- counts for the total number of population rows
	local argcount = 0
	local rowcount = 0
	
	if ( not isempty(datapage) ) then
		-- load external data page from commons if it is specified
		local external_data = mw.ext.data.get(datapage).data
		for _, v in ipairs(external_data) do
			table.insert(raw_data, tostring(v[1])) -- year
			table.insert(raw_data, tostring(v[2])) -- population
			rowcount = rowcount + 1
			argcount = argcount + 2
		end
		if ( footnote ~= '' ) then
			footnote = footnote .. '&lt;br /&gt;'
		end
		footnote = footnote .. '[[:commons:Data:' .. datapage .. '|Source data]]'
	else
		-- load data from the args instead
		for k, v in pairs( args ) do
			if ( type( k ) == 'number' and k &gt;= 1 and math.floor(k) == k ) then
				raw_data[k] = v
				if ( not isempty(args[k]) ) then
					argcount = (k &gt; argcount) and k or argcount
					if( math.fmod(k - 1, 2) == 0 ) then
						rowcount = rowcount + 1
					end
				end
			end
		end
	end

	-- here is where we build all the data for the table
	-- loop over columns and rows within columns
	local pyear = ''
	local ppop = ''
	local offset = 1
	local current_year = tonumber(os.date(&quot;%Y&quot;))
	for r = 1,rowcount do
		-- skip blank rows
		while(isempty(raw_data[offset]) and offset &lt;= argcount) do
			offset = offset + 2
		end
		-- generate the row if we have not exceeded the rowcount
		if(offset &lt;= argcount) then
			table.insert(data, getpoprow(raw_data[offset], raw_data[offset + 1] or '', pyear, ppop, 
				linktype, percentages, current_year) )
			pyear = raw_data[offset]
			ppop = raw_data[offset+1] or ''
			offset = offset + 2
		end
	end

	local graph = ''
	graphpos = graphpos:lower()
	-- now that we have the data for the table, render it in the requested format

	if (direction == 'horizontal') then
		if graphpos ~= '' then
			local gwidth = tonumber(graphwidth) or math.floor(math.max(math.min(220, rowcount*5), 800))
			local gheight= tonumber(graphheight) or 180
			local gthumb = 
				(graphpos == 'r' or graphpos == 'right' and 'right') or
				(graphpos == 'l' or graphpos == 'left' and 'left') or ''
			graph = rendergraph(frame, data, gwidth, gheight, gthumb, graphtype)
		end
		return renderhorizontal(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, perrow, rows, graphpos, graph)
	else
		if graphpos ~= '' then
			local gwidth = tonumber(graphwidth) or (200 * cols)
			local gheight= tonumber(graphheight) or 180
			local gthumb = 
				(graphpos == 'r' or graphpos == 'right' and 'right') or
				(graphpos == 'l' or graphpos == 'left' and 'left') or ''
			graph = rendergraph(frame, data, gwidth, gheight, gthumb, graphtype)
		end
		return rendervertical(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, percol, cols, graphpos, graph)
	end

end

return p</text>
      <sha1>1jjjiiejwl3li585bbajbd8zyffqifm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>653192</id>
      <parentid>653187</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:11:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>653192</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="26263" sha1="7hjirpod9jhtbu01mdsxm69xobq3mwl" xml:space="preserve">--
-- This template implements {{Калктын санынын тарыхы}}
--
local p = {}
local lang = mw.getContentLanguage()
local Date -- lazy initialization

local function ifexist(page)
    if not page then return false end
    if mw.title.new(page).exists then return true end
    return false
end

local function isempty( s )
    return not s or s:match( '^%s*(.-)%s*$' ) == ''
end

local function splitnumandref( s )
    s = s:match( '^%s*(.-)%s*$' )
    local t1 = mw.text.unstrip(s)
        local t2 = s:match( '^([%d][%d,]*)' )
    if( t1 == t2 ) then
        local t3 = s:match( '^[%d][%d,]*(.-)$' )
        return t1, t3
    else
        return s, ''
    end
end

local function formatnumR(num)
    return tonumber(lang:parseFormattedNumber(num))
end

local function formatnum(num)
    return lang:parseFormattedNumber(num) and lang:formatNum(lang:parseFormattedNumber(num)) or num
end

-- this function creates an array with the {year, population, percent change}
local function getpoprow(year, popstr, pyear, ppopstr, linktype, percentages, current_year)
    local pop, popref = splitnumandref( popstr or '')
    local ppop, ppopref = splitnumandref( ppopstr or '')
    local percent = ''
    local yearnum = formatnumR(mw.ustring.gsub(year or '', '^%s*([%d][%d][%.%d]+).*$', '%1') or '')
    local pyearnum = formatnumR(mw.ustring.gsub(pyear or '', '^%s*([%d][%d][%.%d]+).*$', '%1') or '')
    local popnum = formatnumR(pop)
    local ppopnum = formatnumR(ppop)
    if( linktype == 'US' or linktype == 'USA' ) then
        if( (yearnum or 0) &gt;= 1790 and yearnum &lt;= current_year and math.fmod(math.floor(yearnum), 10) == 0) then
            if( yearnum &lt; current_year ) then
                year = '[[' .. tostring(yearnum) .. ' United States census|' .. year .. ']]'
              elseif( ifexist(tostring(yearnum) .. ' United States census') ) then
                year = '[[' .. tostring(yearnum) .. ' United States census|' .. year .. ']]'
            end
        end
    end
    if(percentages ~= 'off') then
        local pstr = '—&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'
        if(popnum ~= nil and ppopnum ~= nil and (ppopnum &gt; 0)) then
            if(percentages == 'pagr') then
                pstr = mw.ustring.format('%.2f', 100*math.abs(math.pow(popnum/ppopnum,1/(yearnum-pyearnum)) - 1))
            elseif(percentages == 'monthly') then
                if Date == nil then Date = require('Module:Date')._Date end
                local date1 = Date(year)
                local date2 = Date(pyear)
                local diff = date1 - date2
                local months = (diff.age_days/(365.25/12))
                pstr = mw.ustring.format('%.2f', 100*math.abs(math.pow(popnum/ppopnum,1/months) - 1))
            else
                pstr = mw.ustring.format('%.1f', 100*math.abs(popnum/ppopnum - 1))
            end
            if( popnum &lt; ppopnum ) then
                pstr = '−' .. pstr .. '%'
            else
                pstr = '+' .. pstr .. '%'
            end
        elseif(popnum ~= nil and ppopnum ~= nil and (ppopnum == popnum)) then
            pstr = mw.ustring.format('%.2f', 0) .. '%'
        end
        percent = pstr
    end
    -- strip the fractional part of the year, if there is one
    year = mw.ustring.gsub(year or '', '^%s*([%d][%d][%d]+)%.[%d]*', '%1')
    
    return {year, formatnum(pop) .. popref, percent }
end

-- this function creates an array with table header labels
local function getheadrow(percentages, popname, yearname, percentname)
    -- year cell    
    if(yearname == '') then
        yearname = 'Жыл'
    end
    -- population cell
    if(popname == '') then
        popname = '&lt;abbr title=&quot;Калктын саны&quot; class=&quot;abbr-header&quot;&gt;Калк&lt;/abbr&gt;'
    end

    -- percentages cell
    if( percentages ~= 'off' and percentname == '') then
        if( percentages == 'pagr' ) then
            percentname = '&lt;abbr title=&quot;Жылдык өсүш темпи&quot; class=&quot;abbr-header&quot;&gt;±%&lt;/abbr&gt;'
        elseif( percentages == 'monthly' ) then
            percentname = '&lt;abbr title=&quot;Айлык өсүш темпи&quot; class=&quot;abbr-header&quot;&gt;±% ай&lt;/abbr&gt;'
        else
            percentname = '&lt;abbr title=&quot;Пайыздык өзгөрүү&quot; class=&quot;abbr-header&quot;&gt;±%&lt;/abbr&gt;'
        end
    end
    return {yearname, popname, percentname}
end

local function rendergraph(frame, data, gwidth, gheight, gthumb, graphtype)
    -- find some data limits
    local minyear, maxyear, maxpop = 999999, 0, 0
    local years = {}
    local pops = {}
    for i = 1, #data do
        local year,pop = data[i][1], data[i][2]
        -- delink if necessary
        if year:match('^%s*%[%[[^%[%]]*%|([^%[%]]*)%]%]') then
            year = year:match('^%s*%[%[[^%[%]]*%|([^%[%]]*)%]%]')
        end
        year = year:match('^%s*([%d][%d]*).-$')
        year = formatnumR(year)
        pop = formatnumR(pop)
        if ( year and pop ) then
            table.insert(years, year)
            table.insert(pops, pop)
            minyear = (year &lt; minyear) and year or minyear
            maxyear = (year &gt; maxyear) and year or maxyear
            maxpop = (pop &gt; maxpop) and pop or maxpop
        end
    end
    local logbound = 10^(math.floor(math.log(maxpop)/math.log(10)+1))
    local scalemajor = logbound/10
    local scaleminor = scalemajor/2
    maxpop = scaleminor*(math.floor(maxpop/scaleminor + 1))

    local timeline = {
        'Colors=',
        '  id:lightgrey value:gray(0.9)',
        '  id:darkgrey value:gray(0.3)',
        '  id:sfondo value:rgb(1,1,1)',
        '  id:barra value:rgb(0.664, 0.664, 0.930)', -- dark lavender
        '',
        'ImageSize = width:' .. tostring(gwidth) .. ' height:' .. tostring(gheight),
        'PlotArea = left:44 bottom:27 top:20 right:10',
        'DateFormat = x.y',
        'Period = from:0 till:' .. tostring(maxpop),
        'TimeAxis = orientation:vertical',
        'AlignBars = justify',
        'ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:' .. tostring(scalemajor) .. ' start:0',
        'ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:' .. tostring(scaleminor) .. ' start:0',
        'BackgroundColors = canvas:sfondo',
        'TextData =',
        '  pos:(' .. tostring(math.floor(gwidth/2)) .. ',20) textcolor:black fontsize:M',
        '  text:&quot;жыл&quot;',
        '  pos:(' .. tostring(math.floor(gwidth/2)-15) .. ',' .. tostring(gheight+2) .. ') textcolor:black fontsize:M',
        '  text:&quot;калкы&quot;',
        'BarData='
        }
    local yearlabels = math.max(math.floor(gwidth/60), 1)
    local yearscale = math.max(math.floor((maxyear - minyear)/yearlabels),1)
    yearscale = 5*math.max(math.floor(yearscale / 5), 1)
    local barwidth = math.min(math.max(math.floor(gwidth/((maxyear - minyear)*0.5)), 2),5)
    
    minyear = yearscale*math.floor(minyear/yearscale)
    maxyear = yearscale*math.ceil(maxyear/yearscale)
    
    for year = minyear,maxyear do
        local text = ( (year % yearscale) == 0) and ' text:' .. year or ''
        table.insert(timeline, '  bar:' .. year .. text)
    end
    table.insert(timeline,'\nPlotData=\n  color:barra width:' .. barwidth .. ' align:left\n')
    for i = 1, #years do
        local year = years[i]
        local pop = pops[i]
        table.insert(timeline, '  bar:' .. year .. ' from: 0 till:' .. pop)
    end
    local timeline = frame:extensionTag{ name = 'timeline', content = '\n' .. table.concat(timeline,'\n') .. '\n' }

    local graph = mw.html.create('div')
    if ( gthumb == '' ) then
        graph
            :addClass('center')
            :wikitext(timeline)
    else
        graph:addClass('thumb')
        if ( gthumb == 'left' ) then
            graph:addClass('floatleft')
        elseif( gthumb == 'right' ) then
            graph:addClass('floatright')
        else
            graph:addClass('tnone')
                :css('margin-left', 'auto')
                :css('margin-right', 'auto')
                :css('clear', 'both')
        end
        graph:tag('div')
            :addClass('thumbinner')
            :css('width', tostring(gwidth + 2) .. 'px')
            :css('max-width', tostring(gwidth + 2) .. 'px')
            :css('height', tostring(gheight + 2) .. 'px')
            :css('max-height', tostring(gheight + 2) .. 'px')
            :wikitext(timeline)
    end
    return tostring(graph)
end

-- this function renders the population table in a vertical format
local function rendervertical(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, percol, cols, graphpos, graph)
    -- define a couple helper functions
    local function addrowcell(trow, tag, text, align, shading, style)
        cell = trow:tag(tag)
        cell
            :css('text-align', align)
            :css('padding', '1px')
            :wikitext(text)
            :css('border-bottom', shading ~= 'off' and '1px solid #bbbbbb' or nil)
            :cssText(style)
    end
    local function addheadcell(trow, text, align, width, pad)
        cell = trow:tag('th')
        cell
            :css('border-bottom', '1px solid var(--color-base, #000000)')
            :css('padding', pad and ('1px ' .. pad) or '1px')
            :css('text-align', align)
            :css('width', width)
            :wikitext(text)
    end

    local colspan = 3
    local yearcount = #data
    local argcount = 2*yearcount
    
    if( isempty(width) ) then
        width = '15em'
    end
    
    -- override the value of cols if percol has been specified
    if( percol &gt; 0 ) then
        cols = math.floor( (yearcount - 1) / percol ) + 1
    end
    
    -- compute the number of rows per col
    local rowspercol = math.floor( (yearcount - 1) / cols ) + 1

    -- specify the colspan for the title and footer lines
    if( cols &gt; 1 ) then
        colspan = cols
    else
        if (head[3] == '') then 
            colspan = 2
        else
            colspan = 3
        end
    end

    -- compute outer table width
    local twidth = width
    if( (cols &gt; 1) and width:match('^%s*[%d]+[%w]+%s*$') ) then
        local widthnum = mw.ustring.gsub( width, '^%s*([%d]+)([%w]+)%s*$', '%1' )
        local widthunit = mw.ustring.gsub( width, '^%s*([%d]+)([%w]+)%s*$', '%2' )
        twidth = tostring(widthnum*cols) .. widthunit
    end
    
    -- create the outer table
    local root = mw.html.create('table')
    root
        :addClass(class)
        :css('width', twidth)
        :css('border-top-width', '0')
        :cssText(style['table'])
    -- add title
    if( cols &lt;= 1) then
    local caption = root:tag('caption')
    caption
        :css('padding', '0.25em')
        :css('font-weight', 'bold')
        :attr('class', 'caption-purple')
        :wikitext(title)
    end
    if( cols &gt; 1) then
    local caption = root:tag('td')
    caption
        :css('padding', '0.25em')
        :css('font-weight', 'bold')
        :attr('colspan', cols)
    divcaption = caption:tag('div')
    divcaption
        :css('margin', '-0.65em -0.565em 0 -0.565em')
        :css('border-left', '0')
        :css('border-right', '0')
        :css('text-align', 'center')
        :css('padding', '0.3em 0')
        :attr('class', 'caption-purple')
        :wikitext(title)
    root:attr('role', 'presentation')
    end
    -- add the graph line (if top graph)
    if((graphpos == 'top' or graphpos == 't') and graph ~= '') then
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('td')
        cell
            :attr('colspan', colspan)
            :css('border-bottom', '1px solid var(--color-base, #000000)')
            :wikitext(graph)
        graph = ''
    end
    
    -- loop over columns and rows within columns
    local offset = 1
    local t = root
    for c = 1,cols do
        -- add inner tables if we are rendering more than one column
        if( cols &gt; 1) then
            if (c == 1) then
                row = root:tag('tr')
                row:css('vertical-align', 'top')
                cell = row:tag('td')
                cell
                    :css('padding', '0 0.5em')
            else
                cell = row:tag('td')
                cell
                    :css('padding', '0 0.5em')
                    :css('border-left', 'solid 1px #aaa')
            end
            t = cell:tag('table')
            t
                :css('border-spacing', '0')
                :css('width', width)
        end
        -- start column headers
        local hrow = t:tag('tr')
        hrow:css('font-size', '95%')
        -- year header
        addheadcell(hrow, head[1], nil, head[3] ~= '' and '3em' or 'auto', nil, nil)
        -- population header
        addheadcell(hrow, head[2], 'right', nil, '2px')
        -- percentages header
        if( head[3] ~= '' ) then
            addheadcell(hrow, head[3], 'right', nil, nil)
        end
        -- end column headers
        -- start population rows
        for r = 1,rowspercol do
            -- generate the row if we have not exceeded the rowcount
            -- shade every fifth row, unless shading = off
            local s = 'off'
            if( math.fmod((c - 1)*rowspercol + r, 5) == 0 and r ~= rowspercol) then
                s = shading
            end
            if(offset &lt;= yearcount) then
                -- start population row
                local prow = t:tag('tr')
                -- year cell
                addrowcell(prow, 'th', data[offset][1], 'center', s, style['year'])
                -- population cell
                addrowcell(prow, 'td', data[offset][2], 'right', s, style['pop'])
                -- percentage cell
                if( not isempty(head[3]) ) then
                    addrowcell(prow, 'td', data[offset][3], 'right', s, style['pct'])
                end
                -- end population row
                offset = offset + 1
            end
        end
    end

    -- add the graph line (if bottom graph)
    if((graphpos == 'bottom' or graphpos == 'b') and graph ~= '') then
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('td')
        cell
            :attr('colspan', colspan)
            :css('border-top', '1px solid var(--color-base, #000000)')
            :wikitext(graph)
        graph = ''
    end
    -- add the footnote line     
    if( footnote ~= '') then
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('td')
        cell
            :attr('colspan', colspan)
            :css('border-top', '1px solid var(--color-base, #000000)')
            :css('font-size', '85%')
            :css('text-align', alignfn)
            :wikitext(footnote)
    end
    
    if((graphpos == 'right' or graphpos == 'r') and graph ~= '') then
        root = mw.html.create('table')
            :tag('tr')
                :css('vertical-align', 'top')
                :tag('td')
                    :wikitext(tostring(root))
                    :done()
                :tag('td')
                    :wikitext(graph)
                    :done()
            :done()
        :done()
        graph = ''
    end
    
    if((graphpos == 'left' or graphpos == 'l') and graph ~= '') then
        root = mw.html.create('table')
            :tag('tr')
                :css('vertical-align', 'top')
                :tag('td')
                    :wikitext(graph)
                    :done()
                :tag('td')
                    :wikitext(tostring(root))
                    :done()
            :done()
        :done()
        graph = ''
    end
    
    return graph .. tostring(root)
end

-- this function renders the population table in a horizontal format
local function renderhorizontal(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, perrow, rows, graphpos, graph)
    local row
    local cell
    local yearcount = #data
    local argcount = 2*yearcount
    
    -- override the value of rows if perrow has been specified
    if( perrow &gt; 0 ) then
        rows = math.floor( (yearcount - 1) / perrow ) + 1
    end
    
    -- compute the number of cols per row
    local colsperrow = math.floor( (yearcount - 1) / rows ) + 1

    -- create the outer table
    local root = mw.html.create('table')
    root
        :addClass(class)
        :css('font-size', '90%')
        :cssText(style['table'])
    -- create title row
    row = root:tag('tr')
    cell = row:tag('th')
    cell
        :css('padding', '0.25em')
        :attr('colspan', colsperrow + 1)
        :wikitext(title)

    -- add the graph line (if top graph)
    if((graphpos == 'top' or graphpos == 't') and graph ~= '') then
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('td')
        cell
            :attr('colspan', colsperrow + 1)
            :css('border-bottom', '1px solid var(--color-base, #000000)')
            :wikitext(graph)
        graph = ''
    end

    -- loop over rows and columns within rows
    local offset = 1
    for r = 1,rows do
        local rowoffset = offset
        -- render the years
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('th')
        cell:wikitext(head[1])
            :css('border-top', r &gt; 1 and '2px solid #000' or nil)
        for c = 1,colsperrow do
            cell = row:tag('td')
            if(offset &lt;= yearcount) then
                cell:wikitext(data[offset][1])
                    :css('text-align', 'center')
                    :css('border-top', r &gt; 1 and '2px solid #000' or nil)
                    :cssText(style['year'])
            else
                cell:css('border-width', r &gt; 1 and '2px 0 0 0' or 0)
                    :css('border-top', r &gt; 1 and '2px solid #000' or nil)
            end
            offset = offset + 1
        end
        -- render the pop
        offset = rowoffset
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('th')
        cell:wikitext(head[2])
        for c = 1,colsperrow do
            cell = row:tag('td')
            if(offset &lt;= yearcount) then
                cell:wikitext(data[offset][2])
                    :css('text-align', 'right')
                    :css('padding-right', '2px')
                    :cssText(style['pop'])
            else
                cell:css('border-width', 0)
            end
            offset = offset + 1
        end
        -- render the percentages
        if(head[3] ~= '') then
            offset = rowoffset
            row = root:tag('tr')
            cell = row:tag('th')
            cell:wikitext(head[3])
            for c = 1,colsperrow do
                cell = row:tag('td')
                if(offset &lt;= yearcount) then
                    cell:wikitext(data[offset][3])
                        :css('text-align', 'right')
                        :css('padding-right', '2px')
                        :cssText(style['pct'])
                else
                    cell:css('border-width', 0)
                end
                offset = offset + 1
            end
        end
    end
    
    -- add the graph line (if bottom graph)
    if((graphpos == 'bottom' or graphpos == 'b') and graph ~= '') then
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('td')
        cell
            :attr('colspan', colsperrow + 1)
            :css('border-top', '1px solid var(--color-base, #000000)')
            :wikitext(graph)
        graph = ''
    end
    
    -- add the footnote line     
    if( footnote ~= '') then
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('td')
        cell
            :css('border-top', '2px solid var(--color-base, #000000)')
            :css('font-size', '85%')
            :css('text-align', alignfn)
            :attr('colspan', colsperrow + 1)
            :wikitext(footnote)
    end
    
    return graph .. tostring(root)
end

-- this is the main function
function p.poptable(frame)
    local raw_data = {}
    local data = {}
    local style = {}
    local args = frame.args[1] and frame.args or frame:getParent().args

    local title            = args['title']            or ''
    local align            = args['align']            or ''
    local clear            = args['clear']            or ''
    local direction        = args['direction']        or ''
    local percentages    = args['percentages']    or ''
    local state            = args['state']            or ''
    local linktype        = args['type']            or ''
    local shading        = args['shading']        or 'on'
    local width            = args['width']            or ''
    local subbox        = args['subbox']        or ''
    local popname        = args['pop_name']        or ''
    local yearname        = args['year_name']        or ''
    local percentname   = args['percent_name']  or ''
    local footnote        = args['footnote']        or ''
    local alignfn        = args['align-fn']        or ''
    local source        = args['source']        or ''
    local graphpos      = args['graph-pos']     or ''
    local graphwidth    = args['graph-width']   or ''
    local graphheight   = args['graph-height']  or ''
    local graphtype     = args['graph-type']    or 'line'
    local datapage      = args['data']          or ''
    local percol = tonumber(args['percol'])    or 0
    local cols     = tonumber(args['cols'])    or 1
    local perrow = tonumber(args['perrow'])    or 0
    local rows     = tonumber(args['rows'])    or 1
    style['year'] = args['year_style']
    style['pop']  = args['pop_style']
    style['pct']  = args['pct_style']

    -- setup classes and styling for outer table
    local class = direction == 'horizontal' and 'wikitable' or 'table-pale'
    if( state == 'collapsed' ) then
        class = class .. ' collapsible collapsed'
    end

    if( isempty(title) ) then
        title = 'Калктын санынын тарыхы'
    end

    if( isempty(align) ) then
        align = direction ~= 'horizontal' and 'right' or 'center'
    end
    
    if( isempty(alignfn) ) then
        alignfn = 'left'
    end
    
    if( isempty(clear) ) then
        clear = align == 'center' and '' or align
    end
    
    local margin = '0.5em 0 1em 0.5em'
    if( align == 'left' ) then
        margin = '0.5em 1em 0.5em 0'
    elseif( align == 'none' ) then
        margin = '0.5em 1em 0.5em 0'
    elseif( align == 'center' ) then
        margin = '0.5em auto'
        align = ''
    end

    if( isempty(subbox) ) then
        style['table'] =
            'border-spacing: 0;' ..
            (align ~= '' and 'float:' .. align .. ';' or '') ..
            (clear ~= '' and 'clear:' .. clear .. ';' or '') ..
            'margin:' .. margin .. ';'
    else
        style['table'] =
            'margin:0;' ..
            'border-collapse:collapse;' ..
            'border:none;'
    end
    
    style['table'] = style['table'] .. (args['table_style'] or '')
        
    -- setup the footer text
    if( source ~= '' ) then
        source = 'Булак: ' .. source
        if( footnote ~= '' ) then
            footnote = footnote .. '&lt;br/&gt;'
        end
    end
    footnote = footnote .. source
    
    -- setup the data header cols/rows
    local head = getheadrow(percentages, popname, yearname, percentname)

    -- counts for the total number of population rows
    local argcount = 0
    local rowcount = 0
    
    if ( not isempty(datapage) ) then
        -- load external data page from commons if it is specified
        local external_data = mw.ext.data.get(datapage).data
        for _, v in ipairs(external_data) do
            table.insert(raw_data, tostring(v[1])) -- year
            table.insert(raw_data, tostring(v[2])) -- population
            rowcount = rowcount + 1
            argcount = argcount + 2
        end
        if ( footnote ~= '' ) then
            footnote = footnote .. '&lt;br /&gt;'
        end
        footnote = footnote .. '[[:commons:Data:' .. datapage .. '|Булак]]'
    else
        -- load data from the args instead
        for k, v in pairs( args ) do
            if ( type( k ) == 'number' and k &gt;= 1 and math.floor(k) == k ) then
                raw_data[k] = v
                if ( not isempty(args[k]) ) then
                    argcount = (k &gt; argcount) and k or argcount
                    if( math.fmod(k - 1, 2) == 0 ) then
                        rowcount = rowcount + 1
                    end
                end
            end
        end
    end

    -- here is where we build all the data for the table
    -- loop over columns and rows within columns
    local pyear = ''
    local ppop = ''
    local offset = 1
    local current_year = tonumber(os.date(&quot;%Y&quot;))
    for r = 1,rowcount do
        -- skip blank rows
        while(isempty(raw_data[offset]) and offset &lt;= argcount) do
            offset = offset + 2
        end
        -- generate the row if we have not exceeded the rowcount
        if(offset &lt;= argcount) then
            table.insert(data, getpoprow(raw_data[offset], raw_data[offset + 1] or '', pyear, ppop, 
                linktype, percentages, current_year) )
            pyear = raw_data[offset]
            ppop = raw_data[offset+1] or ''
            offset = offset + 2
        end
    end

    local graph = ''
    graphpos = graphpos:lower()
    -- now that we have the data for the table, render it in the requested format

    if (direction == 'horizontal') then
        if graphpos ~= '' then
            local gwidth = tonumber(graphwidth) or math.floor(math.max(math.min(220, rowcount*5), 800))
            local gheight= tonumber(graphheight) or 180
            local gthumb = 
                (graphpos == 'r' or graphpos == 'right' and 'right') or
                (graphpos == 'l' or graphpos == 'left' and 'left') or ''
            graph = rendergraph(frame, data, gwidth, gheight, gthumb, graphtype)
        end
        return renderhorizontal(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, perrow, rows, graphpos, graph)
    else
        if graphpos ~= '' then
            local gwidth = tonumber(graphwidth) or (200 * cols)
            local gheight= tonumber(graphheight) or 180
            local gthumb = 
                (graphpos == 'r' or graphpos == 'right' and 'right') or
                (graphpos == 'l' or graphpos == 'left' and 'left') or ''
            graph = rendergraph(frame, data, gwidth, gheight, gthumb, graphtype)
        end
        return rendervertical(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, percol, cols, graphpos, graph)
    end

end

return p</text>
      <sha1>7hjirpod9jhtbu01mdsxm69xobq3mwl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>653194</id>
      <parentid>653192</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>653194</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="26255" sha1="den6otpc6b9wro3xjkvsc3dlal92j2e" xml:space="preserve">--
-- This template implements {{Калктын санынын тарыхы}}
--
local p = {}
local lang = mw.getContentLanguage()
local Date -- lazy initialization

local function ifexist(page)
    if not page then return false end
    if mw.title.new(page).exists then return true end
    return false
end

local function isempty( s )
    return not s or s:match( '^%s*(.-)%s*$' ) == ''
end

local function splitnumandref( s )
    s = s:match( '^%s*(.-)%s*$' )
    local t1 = mw.text.unstrip(s)
        local t2 = s:match( '^([%d][%d,]*)' )
    if( t1 == t2 ) then
        local t3 = s:match( '^[%d][%d,]*(.-)$' )
        return t1, t3
    else
        return s, ''
    end
end

local function formatnumR(num)
    return tonumber(lang:parseFormattedNumber(num))
end

local function formatnum(num)
    return lang:parseFormattedNumber(num) and lang:formatNum(lang:parseFormattedNumber(num)) or num
end

-- this function creates an array with the {year, population, percent change}
local function getpoprow(year, popstr, pyear, ppopstr, linktype, percentages, current_year)
    local pop, popref = splitnumandref( popstr or '')
    local ppop, ppopref = splitnumandref( ppopstr or '')
    local percent = ''
    local yearnum = formatnumR(mw.ustring.gsub(year or '', '^%s*([%d][%d][%.%d]+).*$', '%1') or '')
    local pyearnum = formatnumR(mw.ustring.gsub(pyear or '', '^%s*([%d][%d][%.%d]+).*$', '%1') or '')
    local popnum = formatnumR(pop)
    local ppopnum = formatnumR(ppop)
    if( linktype == 'US' or linktype == 'USA' ) then
        if( (yearnum or 0) &gt;= 1790 and yearnum &lt;= current_year and math.fmod(math.floor(yearnum), 10) == 0) then
            if( yearnum &lt; current_year ) then
                year = '[[' .. tostring(yearnum) .. ' United States census|' .. year .. ']]'
              elseif( ifexist(tostring(yearnum) .. ' United States census') ) then
                year = '[[' .. tostring(yearnum) .. ' United States census|' .. year .. ']]'
            end
        end
    end
    if(percentages ~= 'off') then
        local pstr = '—&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'
        if(popnum ~= nil and ppopnum ~= nil and (ppopnum &gt; 0)) then
            if(percentages == 'pagr') then
                pstr = mw.ustring.format('%.2f', 100*math.abs(math.pow(popnum/ppopnum,1/(yearnum-pyearnum)) - 1))
            elseif(percentages == 'monthly') then
                if Date == nil then Date = require('Module:Date')._Date end
                local date1 = Date(year)
                local date2 = Date(pyear)
                local diff = date1 - date2
                local months = (diff.age_days/(365.25/12))
                pstr = mw.ustring.format('%.2f', 100*math.abs(math.pow(popnum/ppopnum,1/months) - 1))
            else
                pstr = mw.ustring.format('%.1f', 100*math.abs(popnum/ppopnum - 1))
            end
            if( popnum &lt; ppopnum ) then
                pstr = '−' .. pstr .. '%'
            else
                pstr = '+' .. pstr .. '%'
            end
        elseif(popnum ~= nil and ppopnum ~= nil and (ppopnum == popnum)) then
            pstr = mw.ustring.format('%.2f', 0) .. '%'
        end
        percent = pstr
    end
    -- strip the fractional part of the year, if there is one
    year = mw.ustring.gsub(year or '', '^%s*([%d][%d][%d]+)%.[%d]*', '%1')
    
    return {year, formatnum(pop) .. popref, percent }
end

-- this function creates an array with table header labels
local function getheadrow(percentages, popname, yearname, percentname)
    -- year cell    
    if(yearname == '') then
        yearname = 'Жыл'
    end
    -- population cell
    if(popname == '') then
        popname = '&lt;abbr title=&quot;Калктын саны&quot; class=&quot;abbr-header&quot;&gt;Калк&lt;/abbr&gt;'
    end

    -- percentages cell
    if( percentages ~= 'off' and percentname == '') then
        if( percentages == 'pagr' ) then
            percentname = '&lt;abbr title=&quot;Жылдык өсүш темпи&quot; class=&quot;abbr-header&quot;&gt;±%&lt;/abbr&gt;'
        elseif( percentages == 'monthly' ) then
            percentname = '&lt;abbr title=&quot;Айлык өсүш темпи&quot; class=&quot;abbr-header&quot;&gt;±% ай&lt;/abbr&gt;'
        else
            percentname = '&lt;abbr title=&quot;Пайыздык өзгөрүү&quot; class=&quot;abbr-header&quot;&gt;±%&lt;/abbr&gt;'
        end
    end
    return {yearname, popname, percentname}
end

local function rendergraph(frame, data, gwidth, gheight, gthumb, graphtype)
    
    local minyear, maxyear, maxpop = 999999, 0, 0
    local years = {}
    local pops = {}
    for i = 1, #data do
        local year, pop = data[i][1], data[i][2]
        
        
        year = mw.ustring.gsub(year or '', '%[%[[^%[%]]*%|([^%[%]]*)%]%]', '%1')
        year = mw.ustring.gsub(year or '', '%[%[[^%[%]]*%]%]', '')
        year = mw.ustring.gsub(year or '', '&lt;[^&gt;]+&gt;', '')
        year = mw.ustring.gsub(year or '', '%s*%[[^%]]*%]', '')
        year = year:match('^%s*([%d]+).-$') or year
        
        
        pop = mw.ustring.gsub(pop or '', '&lt;[^&gt;]+&gt;', '')
        pop = mw.ustring.gsub(pop or '', '%s*%[[^%]]*%]', '')
        pop = mw.ustring.gsub(pop or '', '[^%d]', '') -- Оставляем только цифры

        local yearnum = formatnumR(year)
        local popnum = formatnumR(pop)

        if ( yearnum and popnum and popnum &gt; 0 ) then
            table.insert(years, yearnum)
            table.insert(pops, popnum)
            minyear = (yearnum &lt; minyear) and yearnum or minyear
            maxyear = (yearnum &gt; maxyear) and yearnum or maxyear
            maxpop = (popnum &gt; maxpop) and popnum or maxpop
        end
    end

    if #years == 0 then return '' end
    if minyear == maxyear then maxyear = minyear + 1 end

    local logbound = 10^(math.floor(math.log(maxpop)/math.log(10)+1))
    local scalemajor = logbound/10
    if scalemajor == 0 then scalemajor = 10 end
    local scaleminor = scalemajor/2
    maxpop = scaleminor*(math.floor(maxpop/scaleminor + 1))

    local timeline = {
        'Colors=',
        '  id:lightgrey value:gray(0.9)',
        '  id:darkgrey value:gray(0.3)',
        '  id:sfondo value:rgb(1,1,1)',
        '  id:barra value:rgb(0.664, 0.664, 0.930)',
        '',
        'ImageSize = width:' .. tostring(gwidth) .. ' height:' .. tostring(gheight),
        'PlotArea = left:44 bottom:27 top:20 right:10',
        'DateFormat = x.y',
        'Period = from:0 till:' .. tostring(maxpop),
        'TimeAxis = orientation:vertical',
        'AlignBars = justify',
        'ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:' .. tostring(scalemajor) .. ' start:0',
        'ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:' .. tostring(scaleminor) .. ' start:0',
        'BackgroundColors = canvas:sfondo',
        'TextData =',
        '  pos:(' .. tostring(math.floor(gwidth/2)) .. ',20) textcolor:black fontsize:M',
        '  text:&quot;жыл&quot;',
        '  pos:(' .. tostring(math.floor(gwidth/2)-15) .. ',' .. tostring(gheight+2) .. ') textcolor:black fontsize:M',
        '  text:&quot;калкы&quot;',
        'BarData='
    }

    local yearlabels = math.max(math.floor(gwidth/60), 1)
    local yearscale = math.max(math.floor((maxyear - minyear)/yearlabels), 1)
    
    for year = minyear, maxyear do
        local text = ((year - minyear) % yearscale == 0) and (' text:' .. tostring(year)) or ''
        table.insert(timeline, '  bar:' .. tostring(year) .. text)
    end

    table.insert(timeline, '\nPlotData=\n  color:barra align:left\n')
    for i = 1, #years do
        table.insert(timeline, '  bar:' .. tostring(years[i]) .. ' from:0 till:' .. tostring(pops[i]))
    end

    local timeline_ext = frame:extensionTag{ name = 'timeline', content = '\n' .. table.concat(timeline, '\n') .. '\n' }

    local graph = mw.html.create('div')
    if ( gthumb == '' ) then
        graph:addClass('center'):wikitext(timeline_ext)
    else
        graph:addClass('thumb')
        if ( gthumb == 'left' ) then graph:addClass('floatleft')
        elseif ( gthumb == 'right' ) then graph:addClass('floatright')
        else graph:addClass('tnone'):css('margin', '0 auto'):css('clear', 'both') end
        
        graph:tag('div')
            :addClass('thumbinner')
            :css('width', tostring(gwidth + 2) .. 'px')
            :css('height', tostring(gheight + 2) .. 'px')
            :wikitext(timeline_ext)
    end
    return tostring(graph)
end

-- this function renders the population table in a vertical format
local function rendervertical(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, percol, cols, graphpos, graph)
    -- define a couple helper functions
    local function addrowcell(trow, tag, text, align, shading, style)
        cell = trow:tag(tag)
        cell
            :css('text-align', align)
            :css('padding', '1px')
            :wikitext(text)
            :css('border-bottom', shading ~= 'off' and '1px solid #bbbbbb' or nil)
            :cssText(style)
    end
    local function addheadcell(trow, text, align, width, pad)
        cell = trow:tag('th')
        cell
            :css('border-bottom', '1px solid var(--color-base, #000000)')
            :css('padding', pad and ('1px ' .. pad) or '1px')
            :css('text-align', align)
            :css('width', width)
            :wikitext(text)
    end

    local colspan = 3
    local yearcount = #data
    local argcount = 2*yearcount
    
    if( isempty(width) ) then
        width = '15em'
    end
    
    -- override the value of cols if percol has been specified
    if( percol &gt; 0 ) then
        cols = math.floor( (yearcount - 1) / percol ) + 1
    end
    
    -- compute the number of rows per col
    local rowspercol = math.floor( (yearcount - 1) / cols ) + 1

    -- specify the colspan for the title and footer lines
    if( cols &gt; 1 ) then
        colspan = cols
    else
        if (head[3] == '') then 
            colspan = 2
        else
            colspan = 3
        end
    end

    -- compute outer table width
    local twidth = width
    if( (cols &gt; 1) and width:match('^%s*[%d]+[%w]+%s*$') ) then
        local widthnum = mw.ustring.gsub( width, '^%s*([%d]+)([%w]+)%s*$', '%1' )
        local widthunit = mw.ustring.gsub( width, '^%s*([%d]+)([%w]+)%s*$', '%2' )
        twidth = tostring(widthnum*cols) .. widthunit
    end
    
    -- create the outer table
    local root = mw.html.create('table')
    root
        :addClass(class)
        :css('width', twidth)
        :css('border-top-width', '0')
        :cssText(style['table'])
    -- add title
    if( cols &lt;= 1) then
    local caption = root:tag('caption')
    caption
        :css('padding', '0.25em')
        :css('font-weight', 'bold')
        :attr('class', 'caption-purple')
        :wikitext(title)
    end
    if( cols &gt; 1) then
    local caption = root:tag('td')
    caption
        :css('padding', '0.25em')
        :css('font-weight', 'bold')
        :attr('colspan', cols)
    divcaption = caption:tag('div')
    divcaption
        :css('margin', '-0.65em -0.565em 0 -0.565em')
        :css('border-left', '0')
        :css('border-right', '0')
        :css('text-align', 'center')
        :css('padding', '0.3em 0')
        :attr('class', 'caption-purple')
        :wikitext(title)
    root:attr('role', 'presentation')
    end
    -- add the graph line (if top graph)
    if((graphpos == 'top' or graphpos == 't') and graph ~= '') then
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('td')
        cell
            :attr('colspan', colspan)
            :css('border-bottom', '1px solid var(--color-base, #000000)')
            :wikitext(graph)
        graph = ''
    end
    
    -- loop over columns and rows within columns
    local offset = 1
    local t = root
    for c = 1,cols do
        -- add inner tables if we are rendering more than one column
        if( cols &gt; 1) then
            if (c == 1) then
                row = root:tag('tr')
                row:css('vertical-align', 'top')
                cell = row:tag('td')
                cell
                    :css('padding', '0 0.5em')
            else
                cell = row:tag('td')
                cell
                    :css('padding', '0 0.5em')
                    :css('border-left', 'solid 1px #aaa')
            end
            t = cell:tag('table')
            t
                :css('border-spacing', '0')
                :css('width', width)
        end
        -- start column headers
        local hrow = t:tag('tr')
        hrow:css('font-size', '95%')
        -- year header
        addheadcell(hrow, head[1], nil, head[3] ~= '' and '3em' or 'auto', nil, nil)
        -- population header
        addheadcell(hrow, head[2], 'right', nil, '2px')
        -- percentages header
        if( head[3] ~= '' ) then
            addheadcell(hrow, head[3], 'right', nil, nil)
        end
        -- end column headers
        -- start population rows
        for r = 1,rowspercol do
            -- generate the row if we have not exceeded the rowcount
            -- shade every fifth row, unless shading = off
            local s = 'off'
            if( math.fmod((c - 1)*rowspercol + r, 5) == 0 and r ~= rowspercol) then
                s = shading
            end
            if(offset &lt;= yearcount) then
                -- start population row
                local prow = t:tag('tr')
                -- year cell
                addrowcell(prow, 'th', data[offset][1], 'center', s, style['year'])
                -- population cell
                addrowcell(prow, 'td', data[offset][2], 'right', s, style['pop'])
                -- percentage cell
                if( not isempty(head[3]) ) then
                    addrowcell(prow, 'td', data[offset][3], 'right', s, style['pct'])
                end
                -- end population row
                offset = offset + 1
            end
        end
    end

    -- add the graph line (if bottom graph)
    if((graphpos == 'bottom' or graphpos == 'b') and graph ~= '') then
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('td')
        cell
            :attr('colspan', colspan)
            :css('border-top', '1px solid var(--color-base, #000000)')
            :wikitext(graph)
        graph = ''
    end
    -- add the footnote line     
    if( footnote ~= '') then
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('td')
        cell
            :attr('colspan', colspan)
            :css('border-top', '1px solid var(--color-base, #000000)')
            :css('font-size', '85%')
            :css('text-align', alignfn)
            :wikitext(footnote)
    end
    
    if((graphpos == 'right' or graphpos == 'r') and graph ~= '') then
        root = mw.html.create('table')
            :tag('tr')
                :css('vertical-align', 'top')
                :tag('td')
                    :wikitext(tostring(root))
                    :done()
                :tag('td')
                    :wikitext(graph)
                    :done()
            :done()
        :done()
        graph = ''
    end
    
    if((graphpos == 'left' or graphpos == 'l') and graph ~= '') then
        root = mw.html.create('table')
            :tag('tr')
                :css('vertical-align', 'top')
                :tag('td')
                    :wikitext(graph)
                    :done()
                :tag('td')
                    :wikitext(tostring(root))
                    :done()
            :done()
        :done()
        graph = ''
    end
    
    return graph .. tostring(root)
end

-- this function renders the population table in a horizontal format
local function renderhorizontal(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, perrow, rows, graphpos, graph)
    local row
    local cell
    local yearcount = #data
    local argcount = 2*yearcount
    
    -- override the value of rows if perrow has been specified
    if( perrow &gt; 0 ) then
        rows = math.floor( (yearcount - 1) / perrow ) + 1
    end
    
    -- compute the number of cols per row
    local colsperrow = math.floor( (yearcount - 1) / rows ) + 1

    -- create the outer table
    local root = mw.html.create('table')
    root
        :addClass(class)
        :css('font-size', '90%')
        :cssText(style['table'])
    -- create title row
    row = root:tag('tr')
    cell = row:tag('th')
    cell
        :css('padding', '0.25em')
        :attr('colspan', colsperrow + 1)
        :wikitext(title)

    -- add the graph line (if top graph)
    if((graphpos == 'top' or graphpos == 't') and graph ~= '') then
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('td')
        cell
            :attr('colspan', colsperrow + 1)
            :css('border-bottom', '1px solid var(--color-base, #000000)')
            :wikitext(graph)
        graph = ''
    end

    -- loop over rows and columns within rows
    local offset = 1
    for r = 1,rows do
        local rowoffset = offset
        -- render the years
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('th')
        cell:wikitext(head[1])
            :css('border-top', r &gt; 1 and '2px solid #000' or nil)
        for c = 1,colsperrow do
            cell = row:tag('td')
            if(offset &lt;= yearcount) then
                cell:wikitext(data[offset][1])
                    :css('text-align', 'center')
                    :css('border-top', r &gt; 1 and '2px solid #000' or nil)
                    :cssText(style['year'])
            else
                cell:css('border-width', r &gt; 1 and '2px 0 0 0' or 0)
                    :css('border-top', r &gt; 1 and '2px solid #000' or nil)
            end
            offset = offset + 1
        end
        -- render the pop
        offset = rowoffset
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('th')
        cell:wikitext(head[2])
        for c = 1,colsperrow do
            cell = row:tag('td')
            if(offset &lt;= yearcount) then
                cell:wikitext(data[offset][2])
                    :css('text-align', 'right')
                    :css('padding-right', '2px')
                    :cssText(style['pop'])
            else
                cell:css('border-width', 0)
            end
            offset = offset + 1
        end
        -- render the percentages
        if(head[3] ~= '') then
            offset = rowoffset
            row = root:tag('tr')
            cell = row:tag('th')
            cell:wikitext(head[3])
            for c = 1,colsperrow do
                cell = row:tag('td')
                if(offset &lt;= yearcount) then
                    cell:wikitext(data[offset][3])
                        :css('text-align', 'right')
                        :css('padding-right', '2px')
                        :cssText(style['pct'])
                else
                    cell:css('border-width', 0)
                end
                offset = offset + 1
            end
        end
    end
    
    -- add the graph line (if bottom graph)
    if((graphpos == 'bottom' or graphpos == 'b') and graph ~= '') then
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('td')
        cell
            :attr('colspan', colsperrow + 1)
            :css('border-top', '1px solid var(--color-base, #000000)')
            :wikitext(graph)
        graph = ''
    end
    
    -- add the footnote line     
    if( footnote ~= '') then
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('td')
        cell
            :css('border-top', '2px solid var(--color-base, #000000)')
            :css('font-size', '85%')
            :css('text-align', alignfn)
            :attr('colspan', colsperrow + 1)
            :wikitext(footnote)
    end
    
    return graph .. tostring(root)
end

-- this is the main function
function p.poptable(frame)
    local raw_data = {}
    local data = {}
    local style = {}
    local args = frame.args[1] and frame.args or frame:getParent().args

    local title            = args['title']            or ''
    local align            = args['align']            or ''
    local clear            = args['clear']            or ''
    local direction        = args['direction']        or ''
    local percentages    = args['percentages']    or ''
    local state            = args['state']            or ''
    local linktype        = args['type']            or ''
    local shading        = args['shading']        or 'on'
    local width            = args['width']            or ''
    local subbox        = args['subbox']        or ''
    local popname        = args['pop_name']        or ''
    local yearname        = args['year_name']        or ''
    local percentname   = args['percent_name']  or ''
    local footnote        = args['footnote']        or ''
    local alignfn        = args['align-fn']        or ''
    local source        = args['source']        or ''
    local graphpos      = args['graph-pos']     or ''
    local graphwidth    = args['graph-width']   or ''
    local graphheight   = args['graph-height']  or ''
    local graphtype     = args['graph-type']    or 'line'
    local datapage      = args['data']          or ''
    local percol = tonumber(args['percol'])    or 0
    local cols     = tonumber(args['cols'])    or 1
    local perrow = tonumber(args['perrow'])    or 0
    local rows     = tonumber(args['rows'])    or 1
    style['year'] = args['year_style']
    style['pop']  = args['pop_style']
    style['pct']  = args['pct_style']

    -- setup classes and styling for outer table
    local class = direction == 'horizontal' and 'wikitable' or 'table-pale'
    if( state == 'collapsed' ) then
        class = class .. ' collapsible collapsed'
    end

    if( isempty(title) ) then
        title = 'Калктын санынын тарыхы'
    end

    if( isempty(align) ) then
        align = direction ~= 'horizontal' and 'right' or 'center'
    end
    
    if( isempty(alignfn) ) then
        alignfn = 'left'
    end
    
    if( isempty(clear) ) then
        clear = align == 'center' and '' or align
    end
    
    local margin = '0.5em 0 1em 0.5em'
    if( align == 'left' ) then
        margin = '0.5em 1em 0.5em 0'
    elseif( align == 'none' ) then
        margin = '0.5em 1em 0.5em 0'
    elseif( align == 'center' ) then
        margin = '0.5em auto'
        align = ''
    end

    if( isempty(subbox) ) then
        style['table'] =
            'border-spacing: 0;' ..
            (align ~= '' and 'float:' .. align .. ';' or '') ..
            (clear ~= '' and 'clear:' .. clear .. ';' or '') ..
            'margin:' .. margin .. ';'
    else
        style['table'] =
            'margin:0;' ..
            'border-collapse:collapse;' ..
            'border:none;'
    end
    
    style['table'] = style['table'] .. (args['table_style'] or '')
        
    -- setup the footer text
    if( source ~= '' ) then
        source = 'Булак: ' .. source
        if( footnote ~= '' ) then
            footnote = footnote .. '&lt;br/&gt;'
        end
    end
    footnote = footnote .. source
    
    -- setup the data header cols/rows
    local head = getheadrow(percentages, popname, yearname, percentname)

    -- counts for the total number of population rows
    local argcount = 0
    local rowcount = 0
    
    if ( not isempty(datapage) ) then
        -- load external data page from commons if it is specified
        local external_data = mw.ext.data.get(datapage).data
        for _, v in ipairs(external_data) do
            table.insert(raw_data, tostring(v[1])) -- year
            table.insert(raw_data, tostring(v[2])) -- population
            rowcount = rowcount + 1
            argcount = argcount + 2
        end
        if ( footnote ~= '' ) then
            footnote = footnote .. '&lt;br /&gt;'
        end
        footnote = footnote .. '[[:commons:Data:' .. datapage .. '|Булак]]'
    else
        -- load data from the args instead
        for k, v in pairs( args ) do
            if ( type( k ) == 'number' and k &gt;= 1 and math.floor(k) == k ) then
                raw_data[k] = v
                if ( not isempty(args[k]) ) then
                    argcount = (k &gt; argcount) and k or argcount
                    if( math.fmod(k - 1, 2) == 0 ) then
                        rowcount = rowcount + 1
                    end
                end
            end
        end
    end

    -- here is where we build all the data for the table
    -- loop over columns and rows within columns
    local pyear = ''
    local ppop = ''
    local offset = 1
    local current_year = tonumber(os.date(&quot;%Y&quot;))
    for r = 1,rowcount do
        -- skip blank rows
        while(isempty(raw_data[offset]) and offset &lt;= argcount) do
            offset = offset + 2
        end
        -- generate the row if we have not exceeded the rowcount
        if(offset &lt;= argcount) then
            table.insert(data, getpoprow(raw_data[offset], raw_data[offset + 1] or '', pyear, ppop, 
                linktype, percentages, current_year) )
            pyear = raw_data[offset]
            ppop = raw_data[offset+1] or ''
            offset = offset + 2
        end
    end

    local graph = ''
    graphpos = graphpos:lower()
    -- now that we have the data for the table, render it in the requested format

    if (direction == 'horizontal') then
        if graphpos ~= '' then
            local gwidth = tonumber(graphwidth) or math.floor(math.max(math.min(220, rowcount*5), 800))
            local gheight= tonumber(graphheight) or 180
            local gthumb = 
                (graphpos == 'r' or graphpos == 'right' and 'right') or
                (graphpos == 'l' or graphpos == 'left' and 'left') or ''
            graph = rendergraph(frame, data, gwidth, gheight, gthumb, graphtype)
        end
        return renderhorizontal(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, perrow, rows, graphpos, graph)
    else
        if graphpos ~= '' then
            local gwidth = tonumber(graphwidth) or (200 * cols)
            local gheight= tonumber(graphheight) or 180
            local gthumb = 
                (graphpos == 'r' or graphpos == 'right' and 'right') or
                (graphpos == 'l' or graphpos == 'left' and 'left') or ''
            graph = rendergraph(frame, data, gwidth, gheight, gthumb, graphtype)
        end
        return rendervertical(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, percol, cols, graphpos, graph)
    end

end

return p</text>
      <sha1>den6otpc6b9wro3xjkvsc3dlal92j2e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>653201</id>
      <parentid>653194</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:38:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>653201</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="26552" sha1="1ys6kk8vezk19xkrnl93x46b9c0b5pv" xml:space="preserve">--
-- This template implements {{Калктын санынын тарыхы}}
--
local p = {}
local lang = mw.getContentLanguage()
local Date -- lazy initialization

local function ifexist(page)
    if not page then return false end
    if mw.title.new(page).exists then return true end
    return false
end

local function isempty( s )
    return not s or s:match( '^%s*(.-)%s*$' ) == ''
end

local function splitnumandref( s )
    s = s:match( '^%s*(.-)%s*$' )
    local t1 = mw.text.unstrip(s)
    local t2 = s:match( '^([%d][%d,]*)' )
    if( t1 == t2 ) then
        local t3 = s:match( '^[%d][%d,]*(.-)$' )
        return t1, t3
    else
        return s, ''
    end
end

local function formatnumR(num)
    return tonumber(lang:parseFormattedNumber(num))
end

local function formatnum(num)
    return lang:parseFormattedNumber(num) and lang:formatNum(lang:parseFormattedNumber(num)) or num
end

-- this function creates an array with the {year, population, percent change}
local function getpoprow(year, popstr, pyear, ppopstr, linktype, percentages, current_year)
    local pop, popref = splitnumandref( popstr or '')
    local ppop, ppopref = splitnumandref( ppopstr or '')
    local percent = ''
    local yearnum = formatnumR(mw.ustring.gsub(year or '', '^%s*([%d][%d][%.%d]+).*$', '%1') or '')
    local pyearnum = formatnumR(mw.ustring.gsub(pyear or '', '^%s*([%d][%d][%.%d]+).*$', '%1') or '')
    local popnum = formatnumR(pop)
    local ppopnum = formatnumR(ppop)
    if( linktype == 'US' or linktype == 'USA' ) then
        if( (yearnum or 0) &gt;= 1790 and yearnum &lt;= current_year and math.fmod(math.floor(yearnum), 10) == 0) then
            if( yearnum &lt; current_year ) then
                year = '[[' .. tostring(yearnum) .. ' United States census|' .. year .. ']]'
            elseif( ifexist(tostring(yearnum) .. ' United States census') ) then
                year = '[[' .. tostring(yearnum) .. ' United States census|' .. year .. ']]'
            end
        end
    end
    if(percentages ~= 'off') then
        local pstr = '—&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'
        if(popnum ~= nil and ppopnum ~= nil and (ppopnum &gt; 0)) then
            if(percentages == 'pagr') then
                pstr = mw.ustring.format('%.2f', 100*math.abs(math.pow(popnum/ppopnum,1/(yearnum-pyearnum)) - 1))
            elseif(percentages == 'monthly') then
                if Date == nil then Date = require('Module:Date')._Date end
                local date1 = Date(year)
                local date2 = Date(pyear)
                local diff = date1 - date2
                local months = (diff.age_days/(365.25/12))
                pstr = mw.ustring.format('%.2f', 100*math.abs(math.pow(popnum/ppopnum,1/months) - 1))
            else
                pstr = mw.ustring.format('%.1f', 100*math.abs(popnum/ppopnum - 1))
            end
            if( popnum &lt; ppopnum ) then
                pstr = '−' .. pstr .. '%'
            else
                pstr = '+' .. pstr .. '%'
            end
        elseif(popnum ~= nil and ppopnum ~= nil and (ppopnum == popnum)) then
            pstr = mw.ustring.format('%.2f', 0) .. '%'
        end
        percent = pstr
    end
    -- strip the fractional part of the year, if there is one
    year = mw.ustring.gsub(year or '', '^%s*([%d][%d][%d]+)%.[%d]*', '%1')
    
    return {year, formatnum(pop) .. popref, percent }
end

-- this function creates an array with table header labels
local function getheadrow(percentages, popname, yearname, percentname)
    -- year cell    
    if(yearname == '') then
        yearname = 'Жыл'
    end
    -- population cell
    if(popname == '') then
        popname = '&lt;abbr title=&quot;Калктын саны&quot; class=&quot;abbr-header&quot;&gt;Калк&lt;/abbr&gt;'
    end

    -- percentages cell
    if( percentages ~= 'off' and percentname == '') then
        if( percentages == 'pagr' ) then
            percentname = '&lt;abbr title=&quot;Жылдык өсүш темпи&quot; class=&quot;abbr-header&quot;&gt;±%&lt;/abbr&gt;'
        elseif( percentages == 'monthly' ) then
            percentname = '&lt;abbr title=&quot;Айлык өсүш темпи&quot; class=&quot;abbr-header&quot;&gt;±% ай&lt;/abbr&gt;'
        else
            percentname = '&lt;abbr title=&quot;Пайыздык өзгөрүү&quot; class=&quot;abbr-header&quot;&gt;±%&lt;/abbr&gt;'
        end
    end
    return {yearname, popname, percentname}
end

local function rendergraph(frame, data, gwidth, gheight, gthumb, graphtype)
    
    local minyear, maxyear, maxpop = 999999, 0, 0
    local years = {}
    local pops = {}
    for i = 1, #data do
        local year, pop = data[i][1], data[i][2]
        
        year = mw.ustring.gsub(year or '', '%[%[[^%[%]]*%|([^%[%]]*)%]%]', '%1')
        year = mw.ustring.gsub(year or '', '%[%[[^%[%]]*%]%]', '')
        year = mw.ustring.gsub(year or '', '&lt;[^&gt;]+&gt;', '')
        year = mw.ustring.gsub(year or '', '%s*%[[^%]]*%]', '')
        year = year:match('^%s*([%d]+).-$') or year
        
        pop = mw.ustring.gsub(pop or '', '&lt;[^&gt;]+&gt;', '')
        pop = mw.ustring.gsub(pop or '', '%s*%[[^%]]*%]', '')
        pop = mw.ustring.gsub(pop or '', '[^%d]', '') -- Оставляем только цифры

        local yearnum = formatnumR(year)
        local popnum = formatnumR(pop)

        if ( yearnum and popnum and popnum &gt; 0 ) then
            table.insert(years, yearnum)
            table.insert(pops, popnum)
            minyear = (yearnum &lt; minyear) and yearnum or minyear
            maxyear = (yearnum &gt; maxyear) and yearnum or maxyear
            maxpop = (popnum &gt; maxpop) and popnum or maxpop
        end
    end

    if #years == 0 then return '' end
    if minyear == maxyear then maxyear = minyear + 1 end

    local logbound = 10^(math.floor(math.log(maxpop)/math.log(10)+1))
    local scalemajor = logbound/10
    if scalemajor == 0 then scalemajor = 10 end
    local scaleminor = scalemajor/2
    maxpop = scaleminor*(math.floor(maxpop/scaleminor + 1))

    local timeline = {
        'Colors=',
        '  id:lightgrey value:gray(0.9)',
        '  id:darkgrey value:gray(0.3)',
        '  id:sfondo value:rgb(1,1,1)',
        '  id:barra value:rgb(0.664, 0.664, 0.930)',
        '',
        'ImageSize = width:' .. tostring(gwidth) .. ' height:' .. tostring(gheight),
        'PlotArea = left:44 bottom:27 top:20 right:10',
        'DateFormat = x.y',
        'Period = from:0 till:' .. tostring(maxpop),
        'TimeAxis = orientation:vertical',
        'AlignBars = justify',
        'ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:' .. tostring(scalemajor) .. ' start:0',
        'ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:' .. tostring(scaleminor) .. ' start:0',
        'BackgroundColors = canvas:sfondo',
        'TextData =',
        '  pos:(' .. tostring(math.floor(gwidth/2)) .. ',20) textcolor:black fontsize:M',
        '  text:&quot;жыл&quot;',
        '  pos:(' .. tostring(math.floor(gwidth/2)-15) .. ',' .. tostring(gheight+2) .. ') textcolor:black fontsize:M',
        '  text:&quot;калкы&quot;',
        'BarData='
    }

    local yearlabels = math.max(math.floor(gwidth/60), 1)
    local yearscale = math.max(math.floor((maxyear - minyear)/yearlabels), 1)
    
    for year = minyear, maxyear do
        local text = ((year - minyear) % yearscale == 0) and (' text:' .. tostring(year)) or ''
        table.insert(timeline, '  bar:' .. tostring(year) .. text)
    end

    table.insert(timeline, '\nPlotData=\n  color:barra align:left\n')
    for i = 1, #years do
        table.insert(timeline, '  bar:' .. tostring(years[i]) .. ' from:0 till:' .. tostring(pops[i]))
    end

    local timeline_ext = frame:extensionTag{ name = 'timeline', content = '\n' .. table.concat(timeline, '\n') .. '\n' }

    local graph = mw.html.create('div')
    if ( gthumb == '' ) then
        graph:addClass('center'):wikitext(timeline_ext)
    else
        graph:addClass('thumb')
        if ( gthumb == 'left' ) then graph:addClass('floatleft')
        elseif ( gthumb == 'right' ) then graph:addClass('floatright')
        else graph:addClass('tnone'):css('margin', '0 auto'):css('clear', 'both') end
        
        graph:tag('div')
            :addClass('thumbinner')
            :css('width', tostring(gwidth + 2) .. 'px')
            :css('height', tostring(gheight + 2) .. 'px')
            :wikitext(timeline_ext)
    end
    return tostring(graph)
end

-- this function renders the population table in a vertical format
local function rendervertical(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, percol, cols, graphpos, graph)
    -- define a couple helper functions
    local function addrowcell(trow, tag, text, align, shading, style)
        cell = trow:tag(tag)
        cell
            :css('text-align', align)
            :css('padding', '1px')
            :wikitext(text)
            :css('border-bottom', shading ~= 'off' and '1px solid #bbbbbb' or nil)
            :cssText(style)
    end
    local function addheadcell(trow, text, align, width, pad)
        cell = trow:tag('th')
        cell
            :css('border-bottom', '1px solid var(--color-base, #000000)')
            :css('padding', pad and ('1px ' .. pad) or '1px')
            :css('text-align', align)
            :css('width', width)
            :wikitext(text)
    end

    local colspan = 3
    local yearcount = #data
    local argcount = 2*yearcount
    
    if( isempty(width) ) then
        width = '15em'
    end
    
    -- override the value of cols if percol has been specified
    if( percol &gt; 0 ) then
        cols = math.floor( (yearcount - 1) / percol ) + 1
    end
    
    -- compute the number of rows per col
    local rowspercol = math.floor( (yearcount - 1) / cols ) + 1

    -- specify the colspan for the title and footer lines
    if( cols &gt; 1 ) then
        colspan = cols
    else
        if (head[3] == '') then 
            colspan = 2
        else
            colspan = 3
        end
    end

    -- compute outer table width
    local twidth = width
    if( (cols &gt; 1) and width:match('^%s*[%d]+[%w]+%s*$') ) then
        local widthnum = mw.ustring.gsub( width, '^%s*([%d]+)([%w]+)%s*$', '%1' )
        local widthunit = mw.ustring.gsub( width, '^%s*([%d]+)([%w]+)%s*$', '%2' )
        twidth = tostring(widthnum*cols) .. widthunit
    end
    
    -- create the outer table
    local root = mw.html.create('table')
    root
        :addClass(class)
        :css('width', twidth)
        :css('border-top-width', '0')
        :cssText(style['table'])
    -- add title
    if( cols &lt;= 1) then
    local caption = root:tag('caption')
    caption
        :css('padding', '0.25em')
        :css('font-weight', 'bold')
        :attr('class', 'caption-purple')
        :wikitext(title)
    end
    if( cols &gt; 1) then
    local caption = root:tag('td')
    caption
        :css('padding', '0.25em')
        :css('font-weight', 'bold')
        :attr('colspan', cols)
    divcaption = caption:tag('div')
    divcaption
        :css('margin', '-0.65em -0.565em 0 -0.565em')
        :css('border-left', '0')
        :css('border-right', '0')
        :css('text-align', 'center')
        :css('padding', '0.3em 0')
        :attr('class', 'caption-purple')
        :wikitext(title)
    root:attr('role', 'presentation')
    end
    -- add the graph line (if top graph)
    if((graphpos == 'top' or graphpos == 't') and graph ~= '') then
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('td')
        cell
            :attr('colspan', colspan)
            :css('border-bottom', '1px solid var(--color-base, #000000)')
            :wikitext(graph)
        graph = ''
    end
    
    -- loop over columns and rows within columns
    local offset = 1
    local t = root
    for c = 1,cols do
        -- add inner tables if we are rendering more than one column
        if( cols &gt; 1) then
            if (c == 1) then
                row = root:tag('tr')
                row:css('vertical-align', 'top')
                cell = row:tag('td')
                cell
                    :css('padding', '0 0.5em')
            else
                cell = row:tag('td')
                cell
                    :css('padding', '0 0.5em')
                    :css('border-left', 'solid 1px #aaa')
            end
            t = cell:tag('table')
            t
                :css('border-spacing', '0')
                :css('width', width)
        end
        -- start column headers
        local hrow = t:tag('tr')
        hrow:css('font-size', '95%')
        -- year header
        addheadcell(hrow, head[1], nil, head[3] ~= '' and '3em' or 'auto', nil, nil)
        -- population header
        addheadcell(hrow, head[2], 'right', nil, '2px')
        -- percentages header
        if( head[3] ~= '' ) then
            addheadcell(hrow, head[3], 'right', nil, nil)
        end
        -- end column headers
        -- start population rows
        for r = 1,rowspercol do
            -- generate the row if we have not exceeded the rowcount
            -- shade every fifth row, unless shading = off
            local s = 'off'
            if( math.fmod((c - 1)*rowspercol + r, 5) == 0 and r ~= rowspercol) then
                s = shading
            end
            if(offset &lt;= yearcount) then
                -- start population row
                local prow = t:tag('tr')
                -- year cell
                addrowcell(prow, 'th', data[offset][1], 'center', s, style['year'])
                -- population cell
                addrowcell(prow, 'td', data[offset][2], 'right', s, style['pop'])
                -- percentage cell
                if( not isempty(head[3]) ) then
                    addrowcell(prow, 'td', data[offset][3], 'right', s, style['pct'])
                end
                -- end population row
                offset = offset + 1
            end
        end
    end

    -- add the graph line (if bottom graph)
    if((graphpos == 'bottom' or graphpos == 'b') and graph ~= '') then
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('td')
        cell
            :attr('colspan', colspan)
            :css('border-top', '1px solid var(--color-base, #000000)')
            :wikitext(graph)
        graph = ''
    end
    -- add the footnote line     
    if( footnote ~= '') then
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('td')
        cell
            :attr('colspan', colspan)
            :css('border-top', '1px solid var(--color-base, #000000)')
            :css('font-size', '85%')
            :css('text-align', alignfn)
            :wikitext(footnote)
    end
    
    if((graphpos == 'right' or graphpos == 'r') and graph ~= '') then
        root = mw.html.create('table')
            :tag('tr')
                :css('vertical-align', 'top')
                :tag('td')
                    :wikitext(tostring(root))
                    :done()
                :tag('td')
                    :wikitext(graph)
                    :done()
            :done()
        :done()
        graph = ''
    end
    
    if((graphpos == 'left' or graphpos == 'l') and graph ~= '') then
        root = mw.html.create('table')
            :tag('tr')
                :css('vertical-align', 'top')
                :tag('td')
                    :wikitext(graph)
                    :done()
                :tag('td')
                    :wikitext(tostring(root))
                    :done()
            :done()
        :done()
        graph = ''
    end
    
    return graph .. tostring(root)
end

-- this function renders the population table in a horizontal format
local function renderhorizontal(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, perrow, rows, graphpos, graph)
    local row
    local cell
    local yearcount = #data
    local argcount = 2*yearcount
    
    -- override the value of rows if perrow has been specified
    if( perrow &gt; 0 ) then
        rows = math.floor( (yearcount - 1) / perrow ) + 1
    end
    
    -- compute the number of cols per row
    local colsperrow = math.floor( (yearcount - 1) / rows ) + 1

    -- create the outer table
    local root = mw.html.create('table')
    root
        :addClass(class)
        :css('font-size', '90%')
        :cssText(style['table'])
    -- create title row
    row = root:tag('tr')
    cell = row:tag('th')
    cell
        :css('padding', '0.25em')
        :attr('colspan', colsperrow + 1)
        :wikitext(title)

    -- add the graph line (if top graph)
    if((graphpos == 'top' or graphpos == 't') and graph ~= '') then
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('td')
        cell
            :attr('colspan', colsperrow + 1)
            :css('border-bottom', '1px solid var(--color-base, #000000)')
            :wikitext(graph)
        graph = ''
    end

    -- loop over rows and columns within rows
    local offset = 1
    for r = 1,rows do
        local rowoffset = offset
        -- render the years
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('th')
        cell:wikitext(head[1])
            :css('border-top', r &gt; 1 and '2px solid #000' or nil)
        for c = 1,colsperrow do
            cell = row:tag('td')
            if(offset &lt;= yearcount) then
                cell:wikitext(data[offset][1])
                    :css('text-align', 'center')
                    :css('border-top', r &gt; 1 and '2px solid #000' or nil)
                    :cssText(style['year'])
            else
                cell:css('border-width', r &gt; 1 and '2px 0 0 0' or 0)
                    :css('border-top', r &gt; 1 and '2px solid #000' or nil)
            end
            offset = offset + 1
        end
        -- render the pop
        offset = rowoffset
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('th')
        cell:wikitext(head[2])
        for c = 1,colsperrow do
            cell = row:tag('td')
            if(offset &lt;= yearcount) then
                cell:wikitext(data[offset][2])
                    :css('text-align', 'right')
                    :css('padding-right', '2px')
                    :cssText(style['pop'])
            else
                cell:css('border-width', 0)
            end
            offset = offset + 1
        end
        -- render the percentages
        if(head[3] ~= '') then
            offset = rowoffset
            row = root:tag('tr')
            cell = row:tag('th')
            cell:wikitext(head[3])
            for c = 1,colsperrow do
                cell = row:tag('td')
                if(offset &lt;= yearcount) then
                    cell:wikitext(data[offset][3])
                        :css('text-align', 'right')
                        :css('padding-right', '2px')
                        :cssText(style['pct'])
                else
                    cell:css('border-width', 0)
                end
                offset = offset + 1
            end
        end
    end
    
    -- add the graph line (if bottom graph)
    if((graphpos == 'bottom' or graphpos == 'b') and graph ~= '') then
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('td')
        cell
            :attr('colspan', colsperrow + 1)
            :css('border-top', '1px solid var(--color-base, #000000)')
            :wikitext(graph)
        graph = ''
    end
    
    -- add the footnote line     
    if( footnote ~= '') then
        row = root:tag('tr')
        cell = row:tag('td')
        cell
            :css('border-top', '2px solid var(--color-base, #000000)')
            :css('font-size', '85%')
            :css('text-align', alignfn)
            :attr('colspan', colsperrow + 1)
            :wikitext(footnote)
    end
    
    return graph .. tostring(root)
end

-- this is the main function
function p.poptable(frame)
    local raw_data = {}
    local data = {}
    local style = {}
    local args = frame.args[1] and frame.args or frame:getParent().args

    local title        = args['title']        or args['аталышы']        or ''
    local align        = args['align']        or args['тегиздөө']       or ''
    local clear        = args['clear']        or ''
    local direction    = args['direction']    or ''
    local percentages  = args['percentages']  or args['пайыз']          or ''
    local state        = args['state']        or ''
    local linktype     = args['type']         or ''
    local shading      = args['shading']      or 'on'
    local width        = args['width']        or ''
    local subbox       = args['subbox']       or ''
    local popname      = args['pop_name']     or ''
    local yearname     = args['year_name']    or ''
    local percentname  = args['percent_name'] or ''
    local footnote     = args['footnote']     or args['булактар']       or ''
    local alignfn      = args['align-fn']     or ''
    local source       = args['source']       or ''
    local graphpos     = args['graph-pos']    or args['график-позиция'] or ''
    local graphwidth   = args['graph-width']  or ''
    local graphheight  = args['graph-height'] or ''
    local graphtype    = args['graph-type']   or 'line'
    local datapage     = args['data']         or ''
    local percol = tonumber(args['percol'])   or 0
    local cols   = tonumber(args['cols']      or args['мамычалар'])    or 1
    local perrow = tonumber(args['perrow'])   or 0
    local rows   = tonumber(args['rows'])     or 1
    style['year'] = args['year_style']
    style['pop']  = args['pop_style']
    style['pct']  = args['pct_style']

    -- setup classes and styling for outer table
    local class = direction == 'horizontal' and 'wikitable' or 'table-pale'
    if( state == 'collapsed' ) then
        class = class .. ' collapsible collapsed'
    end

    if( isempty(title) ) then
        title = 'Калктын санынын тарыхы'
    end

    if( isempty(align) ) then
        align = direction ~= 'horizontal' and 'right' or 'center'
    else
        align = align:lower()
        if align == 'оңдо' then align = 'right'
        elseif align == 'солдо' then align = 'left'
        elseif align == 'ортодо' then align = 'center'
        end
    end
    
    if( isempty(alignfn) ) then
        alignfn = 'left'
    end
    
    if( isempty(clear) ) then
        clear = align == 'center' and '' or align
    end
    
    local margin = '0.5em 0 1em 0.5em'
    if( align == 'left' ) then
        margin = '0.5em 1em 0.5em 0'
    elseif( align == 'none' ) then
        margin = '0.5em 1em 0.5em 0'
    elseif( align == 'center' ) then
        margin = '0.5em auto'
        align = ''
    end

    if( isempty(subbox) ) then
        style['table'] =
            'border-spacing: 0;' ..
            (align ~= '' and 'float:' .. align .. ';' or '') ..
            (clear ~= '' and 'clear:' .. clear .. ';' or '') ..
            'margin:' .. margin .. ';'
    else
        style['table'] =
            'margin:0;' ..
            'border-collapse:collapse;' ..
            'border:none;'
    end
    
    style['table'] = style['table'] .. (args['table_style'] or '')
        
    -- setup the footer text
    if( source ~= '' ) then
        source = 'Булак: ' .. source
        if( footnote ~= '' ) then
            footnote = footnote .. '&lt;br/&gt;'
        end
    end
    footnote = footnote .. source
    
    -- setup the data header cols/rows
    local head = getheadrow(percentages, popname, yearname, percentname)

    -- counts for the total number of population rows
    local argcount = 0
    local rowcount = 0
    
    if ( not isempty(datapage) ) then
        -- load external data page from commons if it is specified
        local external_data = mw.ext.data.get(datapage).data
        for _, v in ipairs(external_data) do
            table.insert(raw_data, tostring(v[1])) -- year
            table.insert(raw_data, tostring(v[2])) -- population
            rowcount = rowcount + 1
            argcount = argcount + 2
        end
        if ( footnote ~= '' ) then
            footnote = footnote .. '&lt;br /&gt;'
        end
        footnote = footnote .. '[[:commons:Data:' .. datapage .. '|Булак]]'
    else
        -- load data from the args instead
        for k, v in pairs( args ) do
            if ( type( k ) == 'number' and k &gt;= 1 and math.floor(k) == k ) then
                raw_data[k] = v
                if ( not isempty(args[k]) ) then
                    argcount = (k &gt; argcount) and k or argcount
                    if( math.fmod(k - 1, 2) == 0 ) then
                        rowcount = rowcount + 1
                    end
                end
            end
        end
    end

    -- here is where we build all the data for the table
    -- loop over columns and rows within columns
    local pyear = ''
    local ppop = ''
    local offset = 1
    local current_year = tonumber(os.date(&quot;%Y&quot;))
    for r = 1,rowcount do
        -- skip blank rows
        while(isempty(raw_data[offset]) and offset &lt;= argcount) do
            offset = offset + 2
        end
        -- generate the row if we have not exceeded the rowcount
        if(offset &lt;= argcount) then
            table.insert(data, getpoprow(raw_data[offset], raw_data[offset + 1] or '', pyear, ppop, 
                linktype, percentages, current_year) )
            pyear = raw_data[offset]
            ppop = raw_data[offset+1] or ''
            offset = offset + 2
        end
    end

    local graph = ''
    graphpos = graphpos:lower()
    -- now that we have the data for the table, render it in the requested format

    if (direction == 'horizontal') then
        if graphpos ~= '' then
            local gwidth = tonumber(graphwidth) or math.floor(math.max(math.min(220, rowcount*5), 800))
            local gheight= tonumber(graphheight) or 180
            local gthumb = 
                (graphpos == 'r' or graphpos == 'right' and 'right') or
                (graphpos == 'l' or graphpos == 'left' and 'left') or ''
            graph = rendergraph(frame, data, gwidth, gheight, gthumb, graphtype)
        end
        return renderhorizontal(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, perrow, rows, graphpos, graph)
    else
        if graphpos ~= '' then
            local gwidth = tonumber(graphwidth) or (200 * cols)
            local gheight= tonumber(graphheight) or 180
            local gthumb = 
                (graphpos == 'r' or graphpos == 'right' and 'right') or
                (graphpos == 'l' or graphpos == 'left' and 'left') or ''
            graph = rendergraph(frame, data, gwidth, gheight, gthumb, graphtype)
        end
        return rendervertical(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, percol, cols, graphpos, graph)
    end

end

return p</text>
      <sha1>1ys6kk8vezk19xkrnl93x46b9c0b5pv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Модуль:Калктын санынын тарыхы/styles.css</title>
    <ns>828</ns>
    <id>154190</id>
    <revision>
      <id>653188</id>
      <timestamp>2026-09-24T10:58:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎/* {{pp-template}} */ /* Don't split header abbreviations when numbers and screen width are narrow. */ .abbr-header { 	white-space: nowrap; }  /* Match colors to infobox. */ .caption-purple { 	border: 1px #a2a9b1 solid; 	border-bottom: none; 	background-color: lavender; }  /* Not on dark mode. */ @media screen {     html.skin-theme-clientpref-night .caption-purple {      	background:inherit !important;     } } @media screen and (prefers-color-scheme: dark) { 	/* au...&quot;</comment>
      <origin>653188</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="1136" sha1="g9frdvbrvp3mhihiaazs3oz9enylbnn" xml:space="preserve">/* {{pp-template}} */
/* Don't split header abbreviations when numbers and screen width are narrow. */
.abbr-header {
	white-space: nowrap;
}

/* Match colors to infobox. */
.caption-purple {
	border: 1px #a2a9b1 solid;
	border-bottom: none;
	background-color: lavender;
}

/* Not on dark mode. */
@media screen {
    html.skin-theme-clientpref-night .caption-purple { 
    	background:inherit !important;
    }
}
@media screen and (prefers-color-scheme: dark) {
	/* automatic mode */
   html.skin-theme-clientpref-os .caption-purple { 
    	background:inherit !important;
    }
}

/* Table contents styled below. Top border in .caption-purple. */
.table-pale {
	border: 1px #a2a9b1 solid;
	border-top: none;
	background-color: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa);
	padding:5px;
}

/*  
	Mobile handles tables differently. 
	Caption is within not above the table's box. 
	These have to cancel out inline CSS rules.
*/
@media screen and (max-width:640px) {
 .table-pale {
 	border-top: 1px #a2a9b1 solid !important;
 	float:none !important;
 	margin:auto !important;
 }
 .caption-purple {
 	border:none;
 	display:block;
 }
}</text>
      <sha1>g9frdvbrvp3mhihiaazs3oz9enylbnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Asiaretail</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154191</id>
    <redirect title="Колдонуучунун баарлашуулары:EmirEMR" />
    <revision>
      <id>653191</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>İmmortalance</username>
        <id>49091</id>
      </contributor>
      <comment>İmmortalance &quot;[[Колдонуучунун баарлашуулары:Asiaretail]]&quot; барагын &quot;[[Колдонуучунун баарлашуулары:EmirEMR]]&quot; деп кайра атады: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Asiaretail|Asiaretail]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/EmirEMR|EmirEMR]]&quot;</comment>
      <origin>653191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="9kw9xanyx8cfqc89b9b1mp9ph0vamhs" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Колдонуучунун баарлашуулары:EmirEMR]]</text>
      <sha1>9kw9xanyx8cfqc89b9b1mp9ph0vamhs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:İmmortalance</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154192</id>
    <revision>
      <id>653195</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:18:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>653195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6814" sha1="9fey4zohcfthxpk9cjzd71krv0zs8o0" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 11:18, 24 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>9fey4zohcfthxpk9cjzd71krv0zs8o0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-51281-27</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154193</id>
    <revision>
      <id>653196</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>653196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6814" sha1="r6xmqakaimtzp8ukf3xur9and3a224a" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 11:19, 24 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>r6xmqakaimtzp8ukf3xur9and3a224a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Калктын санынын тарыхы/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>154194</id>
    <revision>
      <id>653199</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎&lt;noinclude&gt;{{docpage}}&lt;/noinclude&gt; == Көчүрүүгө камылга == {{Калктын санынын тарыхы |title       = *** калкынын санынын тарыхы |align       = none |cols        = 2 |graph-pos   = bottom |percentages = pagr |жыл1|калктын саны1 |жыл2|калктын саны2  |footnote= Булактар: }} &lt;/pre&gt; == Колдонуу мисалы == {{Калктын санынын тарыхы |title       = Б...&quot;</comment>
      <origin>653199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6739" sha1="26i5kzgn9d1g6xat3e2pnbyhd9iry8m" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{docpage}}&lt;/noinclude&gt;
== Көчүрүүгө камылга ==
{{Калктын санынын тарыхы
|title       = *** калкынын санынын тарыхы
|align       = none
|cols        = 2
|graph-pos   = bottom
|percentages = pagr
|жыл1|калктын саны1
|жыл2|калктын саны2

|footnote= Булактар:
}}
&lt;/pre&gt;
== Колдонуу мисалы ==
{{Калктын санынын тарыхы
|title       = Бишкектин калкынын санынын тарыхы
|align       = none
|cols        = 2
|graph-pos   = bottom
|percentages = pagr
|1876|182
|1882|2135
|1893|4857
|1897|6615
|1902|9656
|1907|13752
|1913|20102
|1926|36610
|1939|92783
|1959|223831
|1970|436459
|1979|535450
|1989|619903
|1999|762308
|2009|835743
|2010|846500
|2011|859800
|2012|874400
|2021|1074075
|2022|1113800
|2023|1145000
|2024|1294800
|2025|1321900
|footnote= Булактар:&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии). Семиреченская область] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629062446/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 |date=29 June 2011 }} – First General Russian Empire Census of 1897. Population in provinces, districts, towns of Russian Empire (without Finland). Semirech'e Province (Demoscope.ru) {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Petrov |first=Vladimir |year=2005 |title=Пишпек исчезающий 1825–1926 (Pishpek disappearing. 1825–1926) |place=Bishkek}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Pisarskoy |first1=Evgeniy |last2=Kurbatov |first2=Valentin |year=1976 |title=Архитектура Советской Киргизии (Architecture of Soviet Kirghizia.) |publisher=Stroyizdat |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1908 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1907 (Обзор Семиреченской области за 1907 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132014/http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1903 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1902 (Обзор Семиреченской области за 1902 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713165604/http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |archive-date=13 July 2018 |access-date=7 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1928 |title=Всесоюзная перепись населения 1926 года : Киргизская АССР. (All-Union Census of 1926: Kyrgyz ASSR) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |url-status=dead |publisher=CSU SSSR |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132021/http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_2.php| title = 1939 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php| title = 1959 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=stat09/&gt;&lt;ref name=pop21/&gt;
}}
&lt;pre&gt;
{{Калктын санынын тарыхы
|title       = Бишкектин калкынын санынын тарыхы
|align       = none
|cols        = 2
|graph-pos   = bottom
|percentages = pagr
|1876|182
|1882|2135
|1893|4857
|1897|6615
|1902|9656
|1907|13752
|1913|20102
|1926|36610
|1939|92783
|1959|223831
|1970|436459
|1979|535450
|1989|619903
|1999|762308
|2009|835743
|2010|846500
|2011|859800
|2012|874400
|2021|1074075
|2022|1113800
|2023|1145000
|2024|1294800
|2025|1321900
|footnote= Булактар:&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии). Семиреченская область] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629062446/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 |date=29 June 2011 }} – First General Russian Empire Census of 1897. Population in provinces, districts, towns of Russian Empire (without Finland). Semirech'e Province (Demoscope.ru) {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Petrov |first=Vladimir |year=2005 |title=Пишпек исчезающий 1825–1926 (Pishpek disappearing. 1825–1926) |place=Bishkek}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Pisarskoy |first1=Evgeniy |last2=Kurbatov |first2=Valentin |year=1976 |title=Архитектура Советской Киргизии (Architecture of Soviet Kirghizia.) |publisher=Stroyizdat |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1908 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1907 (Обзор Семиреченской области за 1907 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132014/http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1903 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1902 (Обзор Семиреченской области за 1902 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713165604/http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |archive-date=13 July 2018 |access-date=7 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1928 |title=Всесоюзная перепись населения 1926 года : Киргизская АССР. (All-Union Census of 1926: Kyrgyz ASSR) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |url-status=dead |publisher=CSU SSSR |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132021/http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_2.php| title = 1939 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php| title = 1959 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=stat09/&gt;&lt;ref name=pop21/&gt;
}}
&lt;/pre&gt;</text>
      <sha1>26i5kzgn9d1g6xat3e2pnbyhd9iry8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>653200</id>
      <parentid>653199</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>653200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6752" sha1="5jwdnuw5h1zsrbq0mizckrchsm1x5z5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{docpage}}&lt;/noinclude&gt;
== Көчүрүүгө камылга ==
&lt;pre&gt;
{{Калктын санынын тарыхы
|title       = *** калкынын санынын тарыхы
|align       = none
|cols        = 2
|graph-pos   = bottom
|percentages = pagr
|жыл1|калктын саны1
|жыл2|калктын саны2

|footnote= Булактар:
}}
&lt;/pre&gt;
== Колдонуу мисалы ==
{{Калктын санынын тарыхы
|title       = Бишкектин калкынын санынын тарыхы
|align       = none
|cols        = 2
|graph-pos   = bottom
|percentages = pagr
|1876|182
|1882|2135
|1893|4857
|1897|6615
|1902|9656
|1907|13752
|1913|20102
|1926|36610
|1939|92783
|1959|223831
|1970|436459
|1979|535450
|1989|619903
|1999|762308
|2009|835743
|2010|846500
|2011|859800
|2012|874400
|2021|1074075
|2022|1113800
|2023|1145000
|2024|1294800
|2025|1321900
|footnote= Булактар:&lt;!--&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии). Семиреченская область] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629062446/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 |date=29 June 2011 }} – First General Russian Empire Census of 1897. Population in provinces, districts, towns of Russian Empire (without Finland). Semirech'e Province (Demoscope.ru) {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Petrov |first=Vladimir |year=2005 |title=Пишпек исчезающий 1825–1926 (Pishpek disappearing. 1825–1926) |place=Bishkek}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Pisarskoy |first1=Evgeniy |last2=Kurbatov |first2=Valentin |year=1976 |title=Архитектура Советской Киргизии (Architecture of Soviet Kirghizia.) |publisher=Stroyizdat |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1908 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1907 (Обзор Семиреченской области за 1907 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132014/http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1903 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1902 (Обзор Семиреченской области за 1902 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713165604/http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |archive-date=13 July 2018 |access-date=7 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1928 |title=Всесоюзная перепись населения 1926 года : Киргизская АССР. (All-Union Census of 1926: Kyrgyz ASSR) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |url-status=dead |publisher=CSU SSSR |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132021/http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_2.php| title = 1939 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php| title = 1959 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=stat09/&gt;&lt;ref name=pop21/&gt;--&gt;
}}
&lt;pre&gt;
{{Калктын санынын тарыхы
|title       = Бишкектин калкынын санынын тарыхы
|align       = none
|cols        = 2
|graph-pos   = bottom
|percentages = pagr
|1876|182
|1882|2135
|1893|4857
|1897|6615
|1902|9656
|1907|13752
|1913|20102
|1926|36610
|1939|92783
|1959|223831
|1970|436459
|1979|535450
|1989|619903
|1999|762308
|2009|835743
|2010|846500
|2011|859800
|2012|874400
|2021|1074075
|2022|1113800
|2023|1145000
|2024|1294800
|2025|1321900
|footnote= Булактар:&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии). Семиреченская область] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629062446/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 |date=29 June 2011 }} – First General Russian Empire Census of 1897. Population in provinces, districts, towns of Russian Empire (without Finland). Semirech'e Province (Demoscope.ru) {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Petrov |first=Vladimir |year=2005 |title=Пишпек исчезающий 1825–1926 (Pishpek disappearing. 1825–1926) |place=Bishkek}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Pisarskoy |first1=Evgeniy |last2=Kurbatov |first2=Valentin |year=1976 |title=Архитектура Советской Киргизии (Architecture of Soviet Kirghizia.) |publisher=Stroyizdat |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1908 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1907 (Обзор Семиреченской области за 1907 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132014/http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1903 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1902 (Обзор Семиреченской области за 1902 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713165604/http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |archive-date=13 July 2018 |access-date=7 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1928 |title=Всесоюзная перепись населения 1926 года : Киргизская АССР. (All-Union Census of 1926: Kyrgyz ASSR) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |url-status=dead |publisher=CSU SSSR |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132021/http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_2.php| title = 1939 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php| title = 1959 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=stat09/&gt;&lt;ref name=pop21/&gt;
}}
&lt;/pre&gt;</text>
      <sha1>5jwdnuw5h1zsrbq0mizckrchsm1x5z5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>653204</id>
      <parentid>653200</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көчүрүүгө камылга */</comment>
      <origin>653204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6854" sha1="k54d1gqn5fviy47n82hzsuuyrq7lze0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{docpage}}&lt;/noinclude&gt;
== Көчүрүүгө камылга ==
&lt;pre&gt;
{{Калктын санынын тарыхы
| аталышы         = *** калкынын санынын тарыхы
| тегиздөө        = none
| мамычалар       = 2
| график-позиция  = bottom
| пайыз           = pagr
|жыл1|калктын саны1
|жыл2|калктын саны2
| булактар        = булактарга шилтеме
}}
&lt;/pre&gt;

== Колдонуу мисалы ==
{{Калктын санынын тарыхы
|title       = Бишкектин калкынын санынын тарыхы
|align       = none
|cols        = 2
|graph-pos   = bottom
|percentages = pagr
|1876|182
|1882|2135
|1893|4857
|1897|6615
|1902|9656
|1907|13752
|1913|20102
|1926|36610
|1939|92783
|1959|223831
|1970|436459
|1979|535450
|1989|619903
|1999|762308
|2009|835743
|2010|846500
|2011|859800
|2012|874400
|2021|1074075
|2022|1113800
|2023|1145000
|2024|1294800
|2025|1321900
|footnote= Булактар:&lt;!--&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии). Семиреченская область] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629062446/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 |date=29 June 2011 }} – First General Russian Empire Census of 1897. Population in provinces, districts, towns of Russian Empire (without Finland). Semirech'e Province (Demoscope.ru) {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Petrov |first=Vladimir |year=2005 |title=Пишпек исчезающий 1825–1926 (Pishpek disappearing. 1825–1926) |place=Bishkek}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Pisarskoy |first1=Evgeniy |last2=Kurbatov |first2=Valentin |year=1976 |title=Архитектура Советской Киргизии (Architecture of Soviet Kirghizia.) |publisher=Stroyizdat |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1908 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1907 (Обзор Семиреченской области за 1907 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132014/http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1903 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1902 (Обзор Семиреченской области за 1902 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713165604/http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |archive-date=13 July 2018 |access-date=7 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1928 |title=Всесоюзная перепись населения 1926 года : Киргизская АССР. (All-Union Census of 1926: Kyrgyz ASSR) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |url-status=dead |publisher=CSU SSSR |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132021/http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_2.php| title = 1939 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php| title = 1959 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=stat09/&gt;&lt;ref name=pop21/&gt;--&gt;
}}
&lt;pre&gt;
{{Калктын санынын тарыхы
|title       = Бишкектин калкынын санынын тарыхы
|align       = none
|cols        = 2
|graph-pos   = bottom
|percentages = pagr
|1876|182
|1882|2135
|1893|4857
|1897|6615
|1902|9656
|1907|13752
|1913|20102
|1926|36610
|1939|92783
|1959|223831
|1970|436459
|1979|535450
|1989|619903
|1999|762308
|2009|835743
|2010|846500
|2011|859800
|2012|874400
|2021|1074075
|2022|1113800
|2023|1145000
|2024|1294800
|2025|1321900
|footnote= Булактар:&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии). Семиреченская область] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629062446/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 |date=29 June 2011 }} – First General Russian Empire Census of 1897. Population in provinces, districts, towns of Russian Empire (without Finland). Semirech'e Province (Demoscope.ru) {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Petrov |first=Vladimir |year=2005 |title=Пишпек исчезающий 1825–1926 (Pishpek disappearing. 1825–1926) |place=Bishkek}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Pisarskoy |first1=Evgeniy |last2=Kurbatov |first2=Valentin |year=1976 |title=Архитектура Советской Киргизии (Architecture of Soviet Kirghizia.) |publisher=Stroyizdat |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1908 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1907 (Обзор Семиреченской области за 1907 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132014/http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1903 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1902 (Обзор Семиреченской области за 1902 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713165604/http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |archive-date=13 July 2018 |access-date=7 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1928 |title=Всесоюзная перепись населения 1926 года : Киргизская АССР. (All-Union Census of 1926: Kyrgyz ASSR) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |url-status=dead |publisher=CSU SSSR |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132021/http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_2.php| title = 1939 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php| title = 1959 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=stat09/&gt;&lt;ref name=pop21/&gt;
}}
&lt;/pre&gt;</text>
      <sha1>k54d1gqn5fviy47n82hzsuuyrq7lze0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>653205</id>
      <parentid>653204</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:42:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>/* Колдонуу мисалы */</comment>
      <origin>653205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6995" sha1="j767xqg27j0cpci1uoy88eph959tyc0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{docpage}}&lt;/noinclude&gt;
== Көчүрүүгө камылга ==
&lt;pre&gt;
{{Калктын санынын тарыхы
| аталышы         = *** калкынын санынын тарыхы
| тегиздөө        = none
| мамычалар       = 2
| график-позиция  = bottom
| пайыз           = pagr
|жыл1|калктын саны1
|жыл2|калктын саны2
| булактар        = булактарга шилтеме
}}
&lt;/pre&gt;

== Колдонуу мисалы ==
{{Калктын санынын тарыхы
|аталышы         = Бишкектин калкынын санынын тарыхы
|тегиздөө        = right
|мамычалар       = 2
|график-позиция  = bottom
|пайыз           = pagr
|1876|182
|1882|2135
|1893|4857
|1897|6615
|1902|9656
|1907|13752
|1913|20102
|1926|36610
|1939|92783
|1959|223831
|1970|436459
|1979|535450
|1989|619903
|1999|762308
|2009|835743
|2010|846500
|2011|859800
|2012|874400
|2021|1074075
|2022|1113800
|2023|1145000
|2024|1294800
|2025|1321900
|булактар= Булактар:&lt;!--&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии). Семиреченская область] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629062446/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 |date=29 June 2011 }} – First General Russian Empire Census of 1897. Population in provinces, districts, towns of Russian Empire (without Finland). Semirech'e Province (Demoscope.ru) {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Petrov |first=Vladimir |year=2005 |title=Пишпек исчезающий 1825–1926 (Pishpek disappearing. 1825–1926) |place=Bishkek}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Pisarskoy |first1=Evgeniy |last2=Kurbatov |first2=Valentin |year=1976 |title=Архитектура Советской Киргизии (Architecture of Soviet Kirghizia.) |publisher=Stroyizdat |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1908 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1907 (Обзор Семиреченской области за 1907 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132014/http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1903 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1902 (Обзор Семиреченской области за 1902 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713165604/http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |archive-date=13 July 2018 |access-date=7 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1928 |title=Всесоюзная перепись населения 1926 года : Киргизская АССР. (All-Union Census of 1926: Kyrgyz ASSR) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |url-status=dead |publisher=CSU SSSR |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132021/http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_2.php| title = 1939 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php| title = 1959 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=stat09/&gt;&lt;ref name=pop21/&gt;--&gt;
}}
&lt;pre&gt;
{{Калктын санынын тарыхы
|аталышы         = Бишкектин калкынын санынын тарыхы
|тегиздөө        = none
|мамычалар       = 2
|график-позиция  = bottom
|пайыз           = pagr
|1876|182
|1882|2135
|1893|4857
|1897|6615
|1902|9656
|1907|13752
|1913|20102
|1926|36610
|1939|92783
|1959|223831
|1970|436459
|1979|535450
|1989|619903
|1999|762308
|2009|835743
|2010|846500
|2011|859800
|2012|874400
|2021|1074075
|2022|1113800
|2023|1145000
|2024|1294800
|2025|1321900
|булактар= Булактар:&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии). Семиреченская область] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629062446/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=85 |date=29 June 2011 }} – First General Russian Empire Census of 1897. Population in provinces, districts, towns of Russian Empire (without Finland). Semirech'e Province (Demoscope.ru) {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Petrov |first=Vladimir |year=2005 |title=Пишпек исчезающий 1825–1926 (Pishpek disappearing. 1825–1926) |place=Bishkek}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Pisarskoy |first1=Evgeniy |last2=Kurbatov |first2=Valentin |year=1976 |title=Архитектура Советской Киргизии (Architecture of Soviet Kirghizia.) |publisher=Stroyizdat |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1908 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1907 (Обзор Семиреченской области за 1907 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132014/http://rarebooks.net.kg/ru/view/56/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1903 |title=Review of Semirech'e Oblast for 1902 (Обзор Семиреченской области за 1902 год) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |url-status=dead |publisher=Publishing House of Semirech'e Provincial Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713165604/http://rarebooks.net.kg/ru/view/54/ |archive-date=13 July 2018 |access-date=7 March 2011 |place=Verniy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |year=1928 |title=Всесоюзная перепись населения 1926 года : Киргизская АССР. (All-Union Census of 1926: Kyrgyz ASSR) |url=http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |url-status=dead |publisher=CSU SSSR |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722132021/http://rarebooks.net.kg/ru/view/30/ |archive-date=22 July 2011 |access-date=6 March 2011 |place=Moscow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_2.php| title = 1939 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php| title = 1959 census USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=stat09/&gt;&lt;ref name=pop21/&gt;
}}
&lt;/pre&gt;</text>
      <sha1>j767xqg27j0cpci1uoy88eph959tyc0</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>