Википедия kywiki https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Медиа Атайын Талкуу Колдонуучу Колдонуучунун баарлашуулары Википедия Википедияны талкуулоо Файл Файлды талкуулоо МедиаВики МедиаВикини талкуулоо Калып Калыпты талкуулоо Жардам Жардамды талкуулоо Категория Категорияны талкуулоо Макала долбоору Макала долбоорун талкуулоо TimedText TimedText talk Модуль Модулду талкуулоо Event Event talk Ельцин Борис Николаевич 0 2909 653484 643406 2026-09-29T11:22:50Z Artelow 2286 «[[Категория:Орусия президенттери|Орусия президенттери]]» категориясы алып салынды ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653484 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Борис Николаевич Ельцин |сүрөтү = Boris Yeltsin Kremlin.ru.jpg |туурасы = 250px |кызматы = [[Орусия Федерациясынын президенти]] |желек = Standard of the President of the Russian Federation.svg{{!}}border |желек2 = Standard of the President of the Russian SFSR (1991).svg.png |иш баштоо убагы = [[10-июль]] [[1991-жыл]]ы |иш аяктоо убагы = [[31-декабрь]] [[1999-жылы]]ы |андан кийинки инсан = [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Владимирович Путин]] | катар = 1 |премьер = [[Силаев, Иван Степанович|Иван Степанович Силаев]]<br />[[Лобов, Олег Иванович|Олег Иванович Лобов]] (и. о.) <br />'''Борис Николаевич Ельцин'''<br />[[Гайдар, Егор Тимурович|Егор Тимурович Гайдар]] (и. о.)<br />[[Черномырдин, Виктор Степанович|Виктор Степанович Черномырдин]]<br />[[Кириенко, Сергей Владиленович|Сергей Владиленович Кириенко]]<br />[[Черномырдин, Виктор Степанович|Виктор Степанович Черномырдин]] (и. о.)<br />[[Примаков, Евгений Максимович|Евгений Максимович Примаков]]<br />[[Степашин, Сергей Вадимович|Сергей Вадимович Степашин]]<br />[[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Владимирович Путин]] | кызматы_2 = [[Орусиянын премьер-министрлери|Орус Федерациясынын өкмөт башчылары Орус Федерациясынын президенти катары]] | желек_2 = Flag of Russia 1991—1993.svg | иш баштоо убагы_2 = [[6-ноябрь]] [[1991-жыл]]ы | иш аяктоо убагы_2 = [[15-июнь]] [[1992-жыл]]ы | андан мурунку инсан_2 = [[Иван Степанович Силаев]]<br />[[Олег Иванович Лобов]] (у. м. а.) | андан кийинки инсан_2 = [[Егор Тимурович Гайдар]] (у. м. а.) <br />[[Виктор Степанович Черномырдин]] | кызматы_3 = [[Орус Федерациясынын Жогорку Кеңешинин төрагасы|РСФСР Жогорку Кеңешинин төрагасы]] | желек_3 = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg | катар_3 = 10 | иш баштоо убагы_3 = [[29-май]] [[1990-жыл]]ы | иш аяктоо убагы_3 = [[10-июль]] [[1991-жыл]]ы | андан мурунку инсан_3 = [[Грибачёв, Николай Матвеевич|Николай Матвеевич Грибачёв]] | андан кийинки инсан_3 = [[Хасбулатов, Руслан Имранович|Руслан Имранович Хасбулатов]] |туулган жылы = 1.2.1931 |туулган жери = [[Басмановское]] айылы, Буткин району, [[Урал областы (ОССФР)|Урал областы]], [[ОССФР]], [[ССРС]] |каза болгон жылы = 23.4.2007 |каза болгон жери = [[Москва]], [[Орусия]] |мүрзөсүнүн орду = [[Новодевье мүрзөсү (Москва)|Новодевье мүрзөсү]] |атасы = Николай Игнатьевич Ельцин |апасы = Клавдия Васильевна Старыгина |жубайы = [[Ельцина, Наина Иосифовна|Наина Иосифовна Гирина]] |балдары = '''кыздары:''' [[Окулова, Елена Борисовна|Елена]] жана [[Юмашева, Татьяна Борисовна|Татьяна]] |партиясы = [[КПСС]] ([[1961]]—[[1990]]) |билими = [[Урал мамлекеттик техникалык университети — УПИ|С. М. Киров атындагы Урал политехникалык институту]] |кесиби = инженер-куруучу |ишмердүүлүгү = |дини = |сыйлыктары = |кол тамгасы = Yeltsin signature.svg }} '''Ельцин Борис Николаевич''' (1-февраль 1931-жылы, Урал (азыркы Свердлов) облусу, Талица району, Бутка кыштагы — 23-апрель 2007-жылы, Москва) — орусиялык партиялык жана мамлекеттик ишмер; [[Россия|ОФнын]] алгачкы президенти [10. 7. 1991 (25. 12. 1991-жылга чейин ОСФСРдин) 31. 12. 1999]. Урал политехника институтун бүтүргөн. 1968-76-жылдарда КПССтин Свердлов обкомунун курулуш бөлүмүнүн башчысы, секретары, 1976-жылдан 1-секретары, 1985-87-жылдарда Москва шааркомунун 1-секретары. М. С. Горбачёв жүргүзгөн реформаларга (к. Кайра куруу) каршы болгондугуна байланыштуу 1987-жылы ишинен алынып, [[СССР|СССРдин]] Мамлекеттик курулуш министрлигинин төрагасынын орун басарлыгына дайындалган. 1989-жылы СССР, 1990-жылы ОСФСР эл депутаты. 1990-жылы КПССтин 28-съездинде Компартиянын мүчөлүгүнөн баш тарткан. 1990-91-жылдарда ОСФСР Жогорку Советинин төрагасы, 1991-99-жылдарда ОСФСРдин Президенти болуп иштеген. 1991-жылы августта Өзгөчө абал боюнча мамлекеттик комитеттин (ГКЧП) ишмердүүлүгүнө каршы чыккан демократиялык күчтөрдү жетектеген (к. Август кризиси, 1991). Ельциндин демилгеси менен ОФтин демократиялык жаңы конституциясы кабыл алынып (12. 12. 1993), Мамлекеттик Дума шайланган. 1994-96-жылдарда Орусия менен анын курамындагы Чечен Республикасынын ортосундагы согушка байланыштуу сынга алынган. Экономикалык реформаларды жүргүзүүдө кемчиликтерди кетирген. Ельциндин бааларды либералдаштыруу боюнча указы (2. 1. 1992) өлкөдөгү инфляцияны эң жогорку деңгээлге жеткирген (гиперинфляция). Экономиканы көтөрүү үчүн Орусия башка мамлекеттерден чоң кредиттерди алып, 1998-жылы Россиянын тышкы карызы 170 млрд долларды түзгөн. Ельцин 1991-жылы декабрда Украина жана Беларусиянын жетекчилери менен бирдикте СССРди таркатып, КМШны түзүү жөнүндөгү Беловежа макулдашуусунун демилгечиси. АКШ президенти Ж. Буш менен СНВ-1 (стратегиялык-чабуул коюучу куралданууну чектөө; 1991), СНВ-2 (1992), достук, кызматташуу жана бири бирине жардам көрсөтүү жөнүндө (1992), о. эле Ташкентте КМШнын 6 мамлекети менен коллективдүү коопсуздук жөнүндө (1992), ЕС м-н кызматташуу жөнүндө (1994) келишимдерди түзгөн. 1999-жылы НАТОнун Югославиядагы агрессиясына каршы чыккан. 1996-жылы Орусия АСЕАНдын толук укуктуу шериктеши болуп, 1997-жылы «Өнүккөн 7 мамлекет» уюмуна кирген. 1999-жылы ыктыярдуу түрдө президенттик кызматын В. В. Путинге өткөрүп берген. Ленин, 1-даражадагы «Ата Мекен алдында сиңирген эмгеги үчүн» жана башка ордендер менен сыйланган. Кыргыз-Славян университетине ысмы ыйгарылып, Ысык-Көлдүн жээгине эстелиги тургузулган. == Булактар == {{Булактар}} * “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5 {{Орусия Федерациясынын президенттери}} [[Категория:2007-жылы кайтыш болгондор]] [[Категория:Саясат]] [[Категория:Президенттер]] [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Орустар]] [[Категория:СССР]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Орусия]] [[Категория:КПСС]] ss7ctexbgy9nh1rsyi43n1hkbxhy87g Абдуллах Гүл 0 3347 653494 643403 2026-09-29T11:26:55Z Artelow 2286 «[[Категория:Түркиянын президенттери|Түркиянын президенттери]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653494 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер|ысымы=Абдуллах Гүл|расмий ысымы={{lang-tr|Abdullah Gül}}|кызматы=11-чи [[Түркиянын Президенти]]|андан кийинки инсан=[[Режеп Тайип Эрдоган]]|андан мурунку инсан=Ахмет Неждет Сезер|партиясы=Адилет жана Өнүгүү Партиясы|кол тамгасы=Abdullah Gül's signature.png}} '''Абдуллах Гүл''' ({{Lang-tr|Abdullah Gül}}) ― 1950-жылы 29-октябрда Кайсериде ([[Түркия]]) туулган. Түркия Республикасынын 11чи элбашысы. 2007-жылы 28-августта Туркия элинин президенти болуп шайланган, ага чейин премьер-министрлик кызматты аралап келген. Билими: Стамбул жана Эксетер Университетин бүтүргөн. {{commons|Abdullah Gül}} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [http://www.cankaya.gov.tr Cumhurbaşkanlığı Resmi Sitesi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070824102736/http://www.cankaya.gov.tr/ |date=2007-08-24 }} * [http://www.abdullahgul.gen.tr Abdullah Gül] * [http://www.biyografi.info/kisi/doc-dr-abdullah-gul Abdullah Gül Özgeçmiş] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926185541/http://www.biyografi.info/kisi/doc-dr-abdullah-gul |date=2008-09-26 }} {{Түркиянын президенттери}} [[Категория:Инсандар:Түркия]] [[категория:Таажы-2012]] [[Категория:Түркиянын президенттери]] lyxjjqpdmccq7ikmb1yofc4syh8ag97 Франция 0 3469 653451 640609 2026-09-29T10:12:58Z Artelow 2286 653451 wikitext text/x-wiki {{Мамлекет |Кыргызча аталышы=Француз Республикасы |Расмий аталышы={{lang-fr|République Française}} |Башчылары=Эммануэль Макрон |Домени=[[.fr]] |Телефон коду=33 |Этнохороним=Франсуз, франсуздар |Калктын жыштыгы=105 |Калкы боюнча орду=22 |Калкты каттоо жылы=2020 |Калкы=68 084 217<ref name="avec_dom_tom">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/ |title=France:: People and Society |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[CIA]] |access-date=2021-04-14 |lang=en |accessdate=2022-05-18 |archivedate=2022-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220316080837/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/ }}</ref> |Акча бирдиги=[[евро]] |Суу пайызы=0,26 |Аянты боюнча орду=48 |Аянты=643 801<ref>Анын ичинде чет өлкөдөгү мүлктөр.</ref> |Мамлекеттик дини=[[динден тышкары мамлекет]] |Башчыларынын милдеттери=[[Франциянын президенти|Президент]] |Ири шаарлар=Париж, [[Марсель]], [[Лион]], [[Тулуза]], [[Ницца]], [[Страсбург]], [[Вилёрбан]], [[Бордо]], [[Лилль]], [[Рен]], [[Гавр]], [[Тулон]], [[Ним]], [[Анже]] |Борбор шаары=[[Париж]] |Тили=[[Француз тили|франсуз тили]] |карта сүрөттөлүшү='''Франция''' дүйнөлүк картасында (жашыл):<br>— [[Европа]]да (ачык жашыл жана кочкул боз)<br>— [[Европа биримдиги]]нде |Картада=EU-France (orthographic projection).svg |Аудио=La Marseillaise.ogg |Гимн аталышы=Марсельеза |Урааны=Liberté, Égalité, Fraternité |Ураандын котормосу=Эркиндик, Теңдик, Бир туугандык |Герб=Armoiries république française.svg |Желек=Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg |Убакыт аралыгы=[[UTC+01:00|UTC+1]]}}'''Франция''' ({{lang-fr|France}}, {{Audio-IPA|Fr-France.oga|[fʁɑ̃s]}}), расмий аталышы — '''Франция Республикасы''' ({{lang-fr|République française}}, {{Audio-IPA|République Française.ogg|[ʁe.py.blik fʁɑ̃.sɛz]}}) — трансконтиненталдык мамлекет, анын ичинде Батыш Европадагы негизги аймак жана бир катар океандын аймактары жана аймактары. Борбору — [[Париж]]. Республиканын урааны – “Эркиндик, Теңдик, Бир туугандык”, анын устанымы – эл, ​​эл тарабынан жана эл үчүн башкаруу<ref>{{cite web|title=Полный текст Конституции 1958 года с изменениями, внесенными 23 июля 2008 года|lang=ru|url=http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/root/bank_mm/constitution/constitution_russe_version_aout2009.pdf|website=[[Конституционный совет Франции|Conseil constitutionnel]]|date=2009-08-19|access-date=2021-04-14}}</ref>. Өлкөнүн аталышы франктардын байыркы герман уруусунун этнониминен келип чыккан. Франциянын калкынын басымдуу бөлүгү галло-роман тилдери аралаш жана [[Роман тилдери|роман тилинде]] сүйлөйт. Калкы - метрополияда 62 814 233 адам жана 67 848 156 адам - ​​чет өлкөлөрдөгү ээликтерин эске алуу менен (2020-жылдын 1-июлуна карата эсеп боюнча), анын ичинде 90% жакыны - Франциянын жарандары.<br> Франциянын түпкү элдери, [[бретондуктар]] (2,2 млн, 2014), эльзастыктар (1,5 млн), [[корсикалыктар]] (0,3 млн), [[каталондор]] (0,3 млн), [[баскилер|басктар]] (0,2 млн), [[фламанддар]] (0,2 млн) өздөрүн этникалык жактан француз деп эсептешпейт.<br> 2019-жылга карата Франциянын калкынын диндер боюнча курамы: [[Католицизм|католиктер]] - 41%, динге ишенбегендер - 40%, [[Ислам|мусулмандар]] - 5%, башка диндер - 5%, [[Лутеран|лютерандар]] - 2%, [[Православие|православ]]дар - 2%, башка христиандар - 2 %, буддисттер – 1%, жөөттөр – 1%, маалымат жок – 1%.<ref name="ec.europa.eu">[https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 Special Eurobarometer 493, European Union: European Commission, September 2019, pages 229—230] Retrieved 17 January 2020. The question asked was «Do you consider yourself to be…?» With a card showing: Catholic, Orthodox Christian, Protestant, Other Christian, Jewish, Muslim — Shia, Muslim — Sunni, Other Muslim, Sikh, Buddhist, Hindu, Atheist, Non believer/Agnostic and Other. Also space was given for Refusal (SPONTANEOUS) and Don’t Know. On the other hand, Sikh and Hindu did not reach the 1 % threshold.</ref> Франция өзөктүк мамлекет, [[НАТО]]нун мүчөсү жана [[Буунун коопсуздук кеңеши|БУУнун Коопсуздук Кеңеш]]инин беш туруктуу мүчөсүнүн бири. 1950-жылдардан бери [[Европа биримдиги]]н түзүүгө катышкан мамлекеттердин бири. Мыйзам чыгаруу органы эки палаталуу парламент (Сенат жана Улуттук Ассамблея). Администрациялык-аймактык бөлүнүшү: 18 облус (метрополисте 13 жана чет өлкөлөрдөгү 5 регион), анын ичинде 101 департамент (мегаполисте 96 жана 5 чет өлкөлүк департамент), 5 чет элдик коомчулук жана өзгөчө статуска ээ 3 административдик-аймактык бирдик. == Булактар == {{Булактар}} {{Европа өлкөлөрү}} {{Европа Бирлиги}} {{БУУ Коопсуздук Кеңеши}} {{НАТО}} [[Категория:Франция| ]] [[Категория:НАТО мүчөлөрү]] m91ufyifmahctajfvj5sbx5tk4zq40e Режеп Тайип Эрдоган 0 3530 653495 643404 2026-09-29T11:27:06Z Artelow 2286 «[[Категория:Түркиянын президенттери|Түркиянын президенттери]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653495 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Режеп Тайип Эрдоган |сүрөтү = |кызматы = 12-чи [[Түркиянын Президенти]] |желек = Flag of Turkey.svg |желек2 = |иш баштоо убагы = [[28-август]] [[2014-жыл]]ы |андан мурунку инсан = [[Абдулла Гүл|Абдуллах Гүл]] | катар = 1 |туулган жылы = 26.2.1954 |туулган жери = [[Стамбул]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|30px]] |каза болгон жылы = |каза болгон жери = |мүрзөсүнүн орду = |атасы = Ахмет Эрдоган |апасы = Тензиле Эрдоган |жубайы = [[Эрдоган,Эмине|Эмине Эрдоган]] |балдары = '''уулдары:''' Ахмет Бурак жана Нежмеддин Билал <br />'''кыздары:''' Эсра жана Сумейе |партиясы = [[АК партия]] |билими = [[Мармара университети]] |кесиби = Экономист |ишмердүүлүгү = |дини = [[Ислам]] |сыйлыктары = |кол тамгасы = Recep Tayyip Erdoğan signature.png |сайт = [http://www.tayyiperdogan.com/ Recep Tayyip Erdoğan] |кызматы_3=[[Стамбул шаарынын мэри]]|андан мурунку инсан_3=Нуреттин Сөзен|иш аяктоо убагы_3=[[6-ноябрь]] [[1998-жыл]]ы|иш баштоо убагы_3=[[27-март]] [[1994-жыл]]ы|иш баштоо убагы_2=[[14-март]] [[2003-жыл]]ы|андан мурунку инсан_2=[[Абдулла Гүл|Абдуллах Гүл]]|андан кийинки инсан_2=[[Ахмет Давутоглу]]|иш аяктоо убагы_2=[[28-август]] [[2014-жыл]]ы|кызматы_2=[[Түркиянын Премьер-министри]]|андан кийинки инсан_3=[[Али Мүфит Гүртуна]]|расмий ысымы={{Nobold|Recep Tayyip Erdoğan}}}} [[Файл:Crop of Erdogan in Canakkale.jpg|thumb|Режеп Тайип Эрдоган]] '''Режеп Тайип Эрдоган''' ({{Lang-tr|Recep Tayyip Erdoğan}}) – [[Түркия|Түркия Республикасынын]] [[Түркиянын Президенти|президенти]], Адилет жана Өнүгүү партиясынын төрагасы. == Илими == Режеп Тайип Эрдоган 1954 жылы 26 февралда [[Стамбул|Стамбулда]] туулган. 1965 жылы Касымпаша Пиале башталгыч мектебин, 1973 жылы Стамбул Имам Хатип Лицейин бүтүргөн. Сабактардын айырмасын тапшыруу үчүн экзаменден өтүп Эүп Лицейинин дипломун алган. Мармара университетинин Экономика жана соода илимдер факультетинде окуп, бул окуу жайын 1982 жылы бүтүргөн. == Саясатка чейинки кызматтары == 1969-1982 жылдары профессионал эмес футболист болуп ойногон. Ошол эле мезгилде жаш идеалист катары мамлекеттин ишине жана коомдук маселелерине кызыгып Режеп Тайип Эрдоган саясат менен алектене баштаган. Лицей жана университетте окуган мезгилинде Улуттук Түркия окуучуларынын биримдигинин студенттер бөлүмдөрүндө иштиктүү түрдө милдет аткарган Режеп Тайип Эрдоган, 1976 жылы Улуттук Саламат партиясынын Бейоглу жаштар бөлүмүнүн төрагалыгына жана ошол эле жылы Улуттук Саламат Партиясынын Стамбул жаштар бөлүмдөрүнүн төрагалыгына шайланды. 1980 жылына чейин бул кызматтарды аткарган Эрдоган, “12 сентябрь” учурунда саясий партиялардын жабылышы менен менчик сектордо кеңешчи жана жогорку деңгээлдеги башкарма болуп иштеди. == Саясатка келиши == 1983 жылы түзүлгөн Берекет партиясы менен чыныгы саясатка кайтып келген Режеп Тайип Эрдоган 1984 жылы Берекет Партиясынын Бейоглу райондук жетечиси, 1985 жылы Берекет Партиясынын Стамбул областтык жетекчиси жана Берекет Партиясынын Чечим кабыл алуу жана башкаруу борбордук уюмунун мүчөсү болду. [[Стамбул]] областтык жетекчилик кызматында башка партиялар үчүн да үлгү болгон жаңы бир уюмдук түзүлүштү өнүктүргөн Эрдоган, бул мезгилде, айрыкча аялдар жана жаштардын саясатка катышуусун арттырууга багытталган иштерди жасады. Саясаттын негизин кеңейтип, калың элдин сүймөнчүлүгүнө ээ болуу, кадырга жетүү жолунда маанилүү кадамдарды жасады. Бул түзүлүш, Берекет Партиясынын өкүлү болуп 1989 жылы Бейоглу жергиликтүү шайлоодо чоң ийгиликке жетишкенде, жалпы журтка жана партиялык иштер үчүн да үлгү жаратты. 1994 жылы 27 марттагы жергиликтүү шайлоодо Стамбул шаардык бийлигинин төрагасы болуп шайланган Режеп Тайип Эрдоган саясий жөндөмдүүлүгү, командалык ишке маани берүү, адам ресурстары жана каржы тармагын ийгиликтүү башкаруусу менен, дүйнөнүн эң маанилүү метрополдорунун бири болгон, Cтамбулдун маселелерин аныктап туура чечим чыгарды. Суу маселеси, жүздөгөн километрдик жаңы түтүктөрдү төшөө менен, таштанды маселеси болсо заманбап иштеп чыгаруучу ишкананы куруу менен чечилди. Аба булгануу маселеси Эрдоган заманында табигый газды жүргүзүү долбоору менен соңуна чыкты, шаардын жол кыймылы жана транспорттун чарасыз абалына каршы 50дөн ашык көпүрө, өтмөк жана айлана жолдор салынды. [[Муниципалитет (жергиликтүү башкарма)|Муниципалитеттин]] булактарын туура колдонуу жана паракорчулукту алдын алууга багытталган чукул чара көргөн Эрдоган, 2 миллиард доллар карызга малынган Стамбул муниципалитетинин карыздарын төлөдү жана 4 миллиард доллар инвестицияны ишке жумшады. Түркиянын муниципалитет ишинин тарыхында жаңы жол ачкан Эрдоган, бир тараптан башка муниципалитеттерге үлгү болду, экинчи тараптан калктын ишенимине ээ болду. Режеп Тайип Эрдоган 1997 жылы 12 декабрда Сииртте элге кайрылуу учурунда бир китептеги (Улуттук билим берүү министрилиги тарабынан окутуучуларга сунуш кылынган жана мамлекет уюму тарабынын чыгарылган) ыр окугандыгы үчүн түрмө жазасына тартылган жана Стамбул шаардык бийлигинин төрага кызматынан алынды. Режеп Тайип Эрдоган түрмөдөн чыкканда коомдук пикирдин талабы менен жана өнүккөн демократиялык процессинин бир жыйынтыгы катары 2001 жылы 14 августта жолдоштору менен Адилет жана Өнүгүү Партиясын (АК Парттиясын) түздү жана уюштуруучу кеңеши тарабынан АК Партиянын Төрагасы болуп шайланды. == Премьер министриликке келиши == АК Партияны түзүлгөн жылынан баштап эле Түркия элинин колдоосуна ээ болгон саясий кыймылга айлантты жана 2001 жылы жалпы шайлоолордо [[Парламент|парламенттин]] үчтөн эки бөлүгүн түзгөн көпчүлүк менен бийликке жеткирди. Тийиштүү соттун чечими болгондуктан 2002 жылы 3 ноябрдагы шайлоолордо депутатыкка талапкер боло албаган Эрдоган, мыйзамга түзөтүү киргизилгенден кийин, депутатка талапкер болууга мыйзамдык тоскоол жоюлушу менен, 2003 жылы 9 мартта Сиирт аймагынан шайлоого катышты. Бул шайлоодо добуштардын 85% алган Эрдоган, 22-чи мөөнөттөгү Сиирттин [[Депутат|депутаты]] болуп парламентке кирди. 2003 жылы 15 мартта [[Премьер-министр]] ишине киришкен Режеп Тайып Эрдоган, бир канча реформалардын пакетин кыска мөөнөттө ишке ашырды. Ошону менен бирге өлкөнүн экономикасы жана коомдук психологиясына жагымсыз таасир тийгизген жана ондогон жылдар бою чечилбеген инфляция маселеси көзөмөлгө алынды, жаңыдан баркка ээ болгон [[Түрк лирасы|Түрк Лирасынан]] 6 нөлү жоюлду. Мамлекеттик карызынын пайызы азайтылды, киши башына төп келген улуттук киреше абдан өстү. Өлкөнүн тарыхында мурун болбогондой ылдамдык менен көптөгөн суу сактагычтар, турак жай, мектеп, жол, оорукана жана электростанциялар ишке киргизилди. Бул оң илгерилөөлөр, кээ бир чет өлкөлүк байкоочулар жана батыш лидерлери тарабынан, “Үнсүз ыңкылап” деп аталды. Режеп Тайип Эрдоган, [[Европа бирлиги (еб)|Европа Биримдигине]] кирүү процессинде өлкөнүн ийгиликтүү ишкердүүлүгүнө кошумча катары рационалдуу тышкы саясат жана жыш катышуу менен Кипр маселеси боюнча туруктуу чечимге келүү жана дүйнөнүн ар кандай өлкөлөрү менен натыйжалуу байланыштарды өнүктүрүү багытында маанилүү кадамдарды жасады. Түркиянын соода көлөмү жана саясий күчү, жайгашкан географиялык чөлкөмдө гана эмес, эл аралык чөйрөдө да көзгө урунаарлык деңгээлге артты. Режеп Тайип Эрдоган 2007 жылы 22 июлда жылпы шайлоолордо 46,6% добуш менен чоң жеңишке ээ болуп АК Партиянын Төрагасы катары Түркия Республикасынын 60-чы өкмөтүн түздү жана кайра ишеним вотумуна ээ болду. == Президенттке келиши == 2014-жылдын 10-августунда Эрдоган өлкөдөгү алгачкы түз президенттик шайлоодо жеңишке жетип, 2014-жылдын 28-августунда президенттик кызматка киришкен. Эрдоган кеткенден кийин жаңы премьер-министр 21-августта бийликтеги Адилеттик жана өнүгүү партиясынын лидери болуп шайланган Түркиянын тышкы иштер министри Ахмет Давутоглу болду. Президент катары биринчи чет элдик сапарын Түндүк Кипр Түрк Республикасына жасады. Профессор Дэвид Грабер 2016-жылдын январында белгилегендей, “акыркы 3-4 жылдын ичинде өлкө авторитаризмге карай кескин бурулушту башынан өткөрдү... Кыязы, Эрдоган башкаруу формасын президенттик башкарууга өзгөртүүнү көздөп жаткандай. де-факто диктатор болот жана өз бийлигин бекем чыңдай алат. Түркияда бул тууралуу көп адамдар айтышат». 2018-жылдын 18-августунда Анкарада өткөн башкаруучу Адилеттик жана өнүгүү партиясынын 6-курултайында 1380 делегаттын колдоосу менен кайрадан партиянын башчысы болуп шайланган. == Түркиядагы аскердик төңкөрүш аракети (2016) == {{Негизги макала|Түркиядагы аскердик төңкөрүштүн аракеттери (2016)}} 2016-жылдын 15-июлунан 16-июлуна чейин түрк аскерлеринин бир бөлүгү Түркияда төңкөрүш жасоо аракетин жасап, ал ийгиликсиз аяктаган. Эрдоган төңкөрүштү уюштурууга АКШда жашаган дааватчы Гүленди айыптады. Төңкөрүш маалында Эрдоган Мармаристе путчисттердин колунан өлүмдөн араң кутулуп, ал жерден Стамбулга учуп барууга үлгүрүп, мейманканага кол салууга аз калганда анын эки сакчысы набыт болгон. Жалпысынан козголоң учурунда 238 адам өлүп, дагы 3000 адам жарадар болгон. Козголоңдон жарым ай өткөндөн кийин анын Түркияда катыштыгы бар деген айып менен камалгандардын жалпы саны 26 миң адамга жеткен, 2839 аскер кызматкери абакта, 29 полковник кызматтан четтетилген, анын ичинде 5 генерал. 75 миң адамдын паспорту жокко чыгарылды.<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/57a264db9a794779a4ef7716?from=newsfeed Росбизнесконсалтинг, 4 августа 2016. Число задержанных после мятежа в Турции увеличилось до 26 тыс. человек]</ref> Төңкөрүш басылгандан кийин Эрдоган Түркияда Евробиримдик менен конфликтке алып келген өлүм жазасын калыбына келтирүүнү, Евробиримдикке мүчө болуу перспективаларын жоготууну, ошондой эле эки өлкөнүн ортосундагы визасыз режимди жокко чыгарууну талап кыла баштады. ЕБ жана Түркия.<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2777766 Вести, 19 июля 2016. Эрдоган в интервью CNN рассказал, как едва не погиб во время переворота]</ref> == Ички саясат == === Күрт чатагы === 2009-жылы Эрдоган 1980-жылдардан бери уланып келе жаткан жана он миңдеген адамдардын өмүрүн алган түрк-күрт жаңжалын токтотуу пландары бар экенин жарыялаган. [[Европа биримдиги|Европа Биримдиги]] тарабынан колдоого алынган бул пландын алкагында күрт тилинин колдонуу чөйрөсү кеңейтилет. Мисалы, массалык маалымат каражаттарында жана саясий өнөктүк учурунда колдонсо болот. Күрт аттары да мурда өзгөртүлгөн шаарларга түркчө түрдө кайтарылат. Эрдоган 2011-жылдын 23-ноябрында сыналгы аркылуу сүйлөп жатып, 1930-жылдары жасалган, он миңдеген зазалар жана алевиттер түрк аскерлери тарабынан өлтүрүлгөн Дерсим кыргыны үчүн кечирим сураган. === Армян тукумкуруту боюнча көз караштар === Эрдоган түрк-армян биргелешкен комиссиясы иликтөө жүргүзгөндөн кийин гана Түркия бир жарым миллион армяндын өлтүрүлүшүн геноцид деп тааный турганын, анын курамына тарыхчылар, археологдор, саясат таануучулар жана башка эксперттер кириши керек деп көп жолу билдирген. 2008-жылдын декабрында Эрдоган түрк интеллигенциясынын «Бизди кечир» кампаниясын айыптап, анын максаты Түркияда тымызын болуп жаткан армян тукумкуруту маселесине көңүл бурууну көздөгөн. Эрдоган мындай деди:<blockquote> «''Мен бул акцияны түшүнбөйм жана колдобойм. Биз кылмыш кылган жокпуз, андыктан кечирим сурай турган эч нерсебиз жок.''»</blockquote> Эрдоган понтиялык гректердин тукумкуруту боюнча да ушундай позицияны карманууда. 2006-жылдын май айында ал Салоникиде бул кылмыштын курмандыгы болгон жүз миңдеген адамдарга арналган жаңы эстеликтин ачылышын айыптаган. === Экономика === 2002-жылы Эрдоган Кемал Дервиштин реформасынан кийинки рецессиядан жаңы чыга баштаган түрк экономикасын мурастап алды. Эрдоган каржы министри Али Бабажанды макроэкономикалык саясаттарды камсыздоодо колдоду. Эрдоган өлкөгө көптөгөн чет элдик инвесторлорду тартууга аракеттенди. 2002-2012-жылдар аралыгында түрк экономикасына салынган инвестиция реалдуу [[Ички дүң өндүрүм|ИДП]]да 64%, киши башына ИДПда 43% өсүш жаратты. 2002-жылдан 2012-жылга чейинки АКШ долларынын инфляциясын эске албаган кыйла жогору көрсөткүчтөр ачык жарыяланды. === Билим берүү === Эрдоган Билим берүү министрлигинин бюджетин 2002-жылы 7,5 миллиард лирадан 2011-жылы 34 миллиард лирага көтөрдү, бул улуттук бюджеттин эң чоң бөлүгү бир министрликке берилген. Милдеттүү билим берүү сегиз жылдан он экиге чейин узартылды. 2003-жылы Түркия өкмөтү [[БУУнун Балдардын Укуктары жөнүндө Конвенциясы|ЮНИСЕФ]] менен биргеликте «Келгиле кыздар мектепке!» ({{Lang-tr|Haydi Kızlar Okula!}}). Бул кампаниянын максаты, өзгөчө Түркиянын түштүк-чыгышында бардык кыздарга сапаттуу негизги билим берүү аркылуу башталгыч мектепке кабыл алуудагы гендердик ажырымды жоюу болгон. === Конституциялык реформа === 2017-жылдын 16-апрелинде Түркияда Конституцияны өзгөртүү боюнча референдум өтүп, анда Түркиянын Конституциясына 18 өзгөртүүнү бекитүү маселеси көтөрүлгөн. Түзөтүүлөр президенттик республикага өтүүнү жана ошого жараша президенттик бийликти күчөтүүнү, ошондой эле Жогорку Кеңештин депутаттарынын санын көбөйтүүнү, Соттор менен Прокурорлордун Жогорку Кеңешин реформалоону карайт. Референдумдун жыйынтыгына ылайык, шайлоочулардын 51%дан ашыгы түзөтүүлөрдү колдоп добуш берди. Түзөтүүлөр 2019-жылдын 3-ноябрына белгиленген жаңы президенттик жана парламенттик шайлоолордон кийин күчүнө кириши керек болчу, бирок 2018-жылдын 18-апрелине Эрдоган өлкөдө мөөнөтүнөн мурда президенттик жана парламенттик шайлоону 2018-жылдын 24-июнуна белгилеген. Шайлоонун жыйынтыгы боюнча Эрдоган 52%дан ашык добушка ээ болуп, ал жетектеген АКП парламентте көпчүлүккө ээ болду. == Тышкы саясат == [[Файл:Secretary_Kerry_Shakes_Hands_With_Turkish_President_Erdogan_Before_Meeting_With_President_Obama_(15124679506).jpg|thumb|[[НАТОнун Ньюпорттогу саммити, 2014-ж]]]] Эрдоган Цивилизациялар альянсынын негиздөөчүлөрүнүн бири. Аны түзүү демилгесин 2005-жылы [[Бириккен Улуттар Уюмунун Баш Ассамблеясынын 68/262 чечими|Бириккен Улуттар Уюмунун]] 59-Башкы Ассамблеясында Испаниянын премьер-министри Хосе Луис Родригес Сапатеро сунуштаган. Демилгенин максаты - этностор аралык, маданияттар аралык жана диндер аралык диалогду жана өз ара аракеттенүүнү орнотуу аркылуу [[экстремизм]]ге каршы эл аралык аракеттерди активдештирүү. Альянс Батыш менен Ислам дүйнөсүнүн ортосундагы тирешүүнү азайтууга өзгөчө көңүл бурат. === Европа Биримдиги === [[Файл:Erdogan_foreign_trips_as_prime_minister.png|left|thumb|Эрдоган премьер-министр катары барган өлкөлөр.]] “European Voice” гезити Эрдоганды өлкөсүндө жүргүзүлгөн реформалар үчүн “2004-жылдын европачысы” деп атады.<ref>{{cite web|url=http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/298717.asp?cp1=1|title=Erdoğan named European of the Year|work=[[NTV-MSNBC]]|date=2004-12-01|accessdate=2015-11-29|last=Tümü|first=Haberin}}</ref> 2005-жылдын 3-октябрында Түркиянын Евробиримдикке кошулуусу боюнча расмий сүйлөшүүлөр башталган.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7529707.stm|title=EU enlargement past, present and future|work=BBC News|date=2008-11-06|accessdate=2015-11-29}}</ref> 2009 жана 2010-жылдары Түркиянын порттору Кипр кемелери үчүн жабылгандан кийин Түркиянын Евробиримдикке мүчө болушу боюнча сүйлөшүүлөр токтотулган. Мындан тышкары, негизги укук жана эркиндиктердин сакталышы Түркия үчүн ЕБге кирүүгө тоскоол болгон көйгөй бойдон калууда<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2012/package/tr_rapport_2012_en.pdf|title=Turkey 2012 Progress report|publisher=European Commission|date=2012-10-10|accessdate=2015-11-28}}</ref>. === Орусия === [[Файл:Vladimir_Putin_and_Recep_Tayyip_Erdoğan_(2015-06-13)_4.jpg|thumb|300x300px|<center><center title="Президент Турции">Түркиянын президенти Эрдоган менен Орусиянын президенти [[Владимир Путин]] [[Баку|Бакуда]], 13-июнь, 2015-жыл</center></center>]] Кылымдар бою Түркия менен Орусия аймактагы үстөмдүк үчүн атаандаш болуп келген. Бүгүнкү күндө эки өлкөнүн мамилесинде атаандаштык эмес, кызматташуу принциби үстөмдүк кылууда. 2002-жылы Түркия менен Орусиянын соода жүгүртүүсү 5 миллиард АКШ долларынан ашкан. 2011-жылдын акырына карата бул көрсөткүчтөр 32 миллиард АКШ долларына чейин көбөйгөн. 2004-жылы декабрда Орусиянын президенти [[Владимир Путин]] Түркияга иш сапары менен барган. Бул заманбап орус-түрк мамилелеринин тарыхындагы биринчи президенттик иш сапары болду. Мурдагы визит 1972-жылы СССР Жогорку Советинин Президиумунун Председатели Николай Подгорный тарабынан болгон. 2005-жылы ноябрда Путин Түркияда биргелешип курулган «Көгүлтүр агым» газ куурунун салтанаттуу ачылышына катышкан.<ref>{{cite news|url=http://www.euractiv.com/en/foreign-affairs/turkey-russia-relations/article-134083|work=euractiv.com|title=Turkey-Russia relations|date=2005-11-17|accessdate=2015-11-29|archivedate=2017-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170715114000/http://www.euractiv.com/en/foreign-affairs/turkey-russia-relations/article-134083}}</ref> Жогорку деңгээлдеги ырааттуу сапарлардан кийин эки тараптуу кээ бир маанилүү маселелер алдыңкы планга чыкты. Эки өлкө тең негизги максат катары «көп өлчөмдүү кызматташтыкка» жетишүүнү, өзгөчө энергетика, транспорт жана армия тармагында көрүшөт. 2010-жылдын 12-майында Анкара менен Москва энергетика жана башка тармактарда кызматташууну өнүктүрүү боюнча 17 келишимге кол коюшкан, анын ичинде Түркиянын биринчи атомдук электр станциясын куруу жана Кара деңизден Жер Ортолук деңизине өткөн мунай кууру үчүн жооптуу ишканаларды колдоо боюнча келишимдер. . Ошондой эле эки өлкөнүн лидерлери туристтер үчүн визасыз режим боюнча келишимге кол коюшту. Туристтер өлкөдө 60 күнгө чейин визасыз жүрө алышат. ==== Кырылып түшкөн Су-24 учагынын тегерегиндеги окуя ==== 2015-жылдын 24-ноябрында түрк истребители [[Сирияда Орусиянын Су-24 учагынын кыйрашы 2015|Орусиянын Су-24 учагын Сириянын асманында атып түшүрүп]], учкуч Олег Пешков учуруу учурунда каза болгон. Андан кийин Орусия Түркияга каршы санкцияларды киргизип, визасыз режимди жокко чыгарган<ref>[http://tass.ru/ekonomika/2489793 Россия ответила Турции за сбитый самолёт экономическими мерами]</ref>. Эрдоган 2016-жылдын 27-июнунда президент Путинге жолдогон кайрылуусунда учкучтун өлүмүнө байланыштуу терең кайгыруу менен көңүл айтып, анын үй-бүлөсүнөн кечирим сураган. Айрым маалымат каражаттары бул эпизодду учактын кулашы үчүн расмий кечирим суроо катары жаңылыш чечмелеп жатышат.<ref>{{cite web|url=http://www.rbc.ru/politics/27/06/2016/577125469a79474fe4159e12?from=main|title=Эрдоган извинился перед Путиным за сбитый Су-24|publisher=Росбизнесконсалтинг|date=2016-06-27}}</ref> Эрдоган менен Путиндин телефондук сүйлөшүүсүнөн кийин орус лидери Түркияга келген туристтерге административдик чектөөлөрдү алып салуу жана соода-экономикалык тармакта кызматташууну жандандырууну буйруду. == Булактар == {{Булактар|2}} {{Түркиянын президенттери}} [[Категория:Инсандар:Түркия]] [[Категория:Түркия]] [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Мамлекеттер президенттери]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Түркиянын президенттери]] axf58p94ro7pwa0z8rqk19dj91v29b0 Путин Владимир Владимирович 0 4126 653482 651113 2026-09-29T10:57:24Z Artelow 2286 653482 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Путин Владимир Владимирович |сүрөтү = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg |кызматы = [[Орусия Федерациясынын президенти]] |желек = Standard of the President of the Russian Federation.svg |желек2 = |иш баштоо убагы = [[7-май]] [[2012|2012-жылдан]] тарта |иш аяктоо убагы = |андан мурунку инсан = [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Анатольевич Медведев]] |андан кийинки инсан = | катар = 1 |премьер = | кызматы_2 = | желек_2 = | иш баштоо убагы_2 = [[7-май]] [[2000|2000-жыл]] | иш аяктоо убагы_2 = [[7-май]] [[2008|2008-жыл]] | андан мурунку инсан_2 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Николаевич Ельцин]] | андан кийинки инсан_2 = [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Анатольевич Медведев]] | кызматы_3 = Орусия Федерациясынын өкмөт башчысы | желек_3 = Flag of Russia.svg | катар_3 = | иш баштоо убагы_3 = [[8-май]] [[2008|2008-жыл]] | иш аяктоо убагы_3 = [[7-май]] [[2012|2012-жыл]] | андан мурунку инсан_3 = Виктор Алексеевич Зубков | андан кийинки инсан_3 = [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Анатольевич Медведев]] | кызматы_4 = | желек_4 = | катар_4 = | иш баштоо убагы_4 = [[16-август]] [[1999|1999-жыл]] | иш аяктоо убагы_4 = [[7-май]] [[2000|2000-жыл]] | андан мурунку инсан_4 = Сергей Вадимович Степашин | андан кийинки инсан_4 = Михаил Михайлович Касьянов | кызматы_5 = Орусия Федерациясынын коопсуздук Кеңешинин катчысы | желек_5 = Emblem Security Council of Russia.svg | катар_5 = | иш баштоо убагы_5 = [[29-март]] | иш аяктоо убагы_5 = [[9-август]] [[1999|1999-жыл]] | андан мурунку инсан_5 = Николай Николаевич Бордюжа | андан кийинки инсан_5 = Сергей Борисович Иванов | кызматы_6 = Орусия менен Беларустун Союздук Мамлекетинин министрлер Кеңешинин төрагасы | желек_6 = Flag of Russia.svg | желек2_6 = Flag of Belarus.svg | катар_6 = | иш баштоо убагы_6 = [[27-май]] [[2008|2008-жыл]] | иш аяктоо убагы_6 = [[18-июль]] [[2012|2012-жыл]] | андан мурунку инсан_6 = Виктор Алексеевич Зубков | андан кийинки инсан_6 = [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Анатольевич Медведев]] | кызматы_7 = Орусия федералдык коопсуздук кызматынын мүдүрү | желек_7 = Emblem Security Council of Russia.svg | катар_7 = | иш баштоо убагы_7 = [[25-июль]] [[1998|1998-жыл]] | иш аяктоо убагы_7 = [[9-август]] [[1999|1999-жыл]] | андан мурунку инсан_7 = Николай Дмитриевич Ковалёв | андан кийинки инсан_7 = Николай Платонович Патрушев | кызматы_8 = [[«Единая Россия» партиясы|«Единая Россия» партиясынын төрагасы]] | желек_8 = Emblem Security Council of Russia.svg | катар_8 = | иш баштоо убагы_8 = [[7-май]] [[2008|2008-жыл]] | иш аяктоо убагы_8 = [[26-май]] [[2012|2012-жыл]] | андан мурунку инсан_8 = Борис Вячеславович Грызлов | андан кийинки инсан_8 = [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Анатольевич Медведев]] |жарандыгы = {{СССР желеги|20px}} [[ССРС]]→ {{Орусия желеги|20px}} [[Орусия]] |туулган жылы = [[7-октябрь]] [[1952|1952-жыл]] |туулган жери = [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Орусия Советтик Социалисттик Федеративдик Республикасы|ОССФР]], [[Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу|ССРС]] |каза болгон жылы = |каза болгон жери = |мүрзөсүнүн орду = |атасы = Владимир Спиридонович Путин |өтөгөн жылы = 1952 |апасы = Мария Ивановна Путина |жубайы = Людмила Александровна Путина (Шкребнева) (1983-2013) |балдары = Катерина, Мария |партиясы = [[КПСС]] <small>(1991-жылга чейин)</small><br />Наш дом — Россия <small>(1995)</small><br />председатель [[«Единая Россия» партиясы|«Единая Россия» партиясынвн]] төрагасы, бирок мүчөсү эмес <small>(2008—2012)</small> |билими = [[Санкт-Петербург мамлекеттик университети|А. А. Жданов атындагы Ленинград мамлекеттик университети]] |илимий даражасы = экономика илимдеринин кандидаты |кесиби = саясатчы |ишмердүүлүгү = [[Орусия Федерациясынын президенти]] |дини = [[православие]] |сыйлыктары = |кол тамгасы =Putin signature.svg |сайты = https://kremlin.ru/ }} '''Путин Владимир Владимирович''' ({{lang-ru|Путин Владимир Владимирович}}) — орусиялык мамлекеттик жана саясий ишмер, [[1952-жыл|1952-жылдын]] [[7-октябрь|7-октябрында]] [[Кеңештер Бирлиги|СССРдин]] [[Ленинград]] шаарында туулган<ref name=":4">[http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 Владимир Путин. Биография]</ref>. Орусия Федерациясынын учурдагы президенти, Орусия Федерациясынын Мамлекеттик кеңешинин жана Коопсуздук кеңешинин төрагасы, 2012-жылдын 7-майынан тартып Орусия Федерациясынын Куралдуу күчтөрүнүн жогорку башкы колбашчысы. 2000-жылдын 7-майынан 2008-жылдын 7-майына чейин президенттин кызматын ээлеген, ошондой эле 1999–2000 жана 2008–2012-жылдары Орусия Федерациясынын өкмөтүнүн төрагасы болуп иштеген. Ар кандай маалымат булактарына ылайык, 1999-жылдан<ref>[https://www.washingtonpost.com/world/vladimir-putin-says-hell-run-for-reelection-nobody-is-surprised/2017/12/06/4f44cb8a-da93-11e7-a241-0848315642d0_story.html The Washington Post. Vladimir Putin says he’ll run for reelection. Nobody is surprised.]</ref> же 2000-жылдан<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-15047823 BBC. Vladimir Putin: From Russia's KGB to a long presidency defined by war in Ukraine]</ref> бери Орусияны иш жүзүндө башкарып келет. Ленинград мамлекеттик университетинин (ЛМУ) юридикалык факультетин аяктаган. СССРдин Мамлекеттик коопсуздук комитетинин тышкы чалгындоо кызматынын офицери катары 16 жыл кызмат өтөгөн, анын ичинен 6 жылын [[Дрезден]] шаарында иштеген. Ленинградга кайтып келгенден кийин ЛМУнун ректорунун жардамчысы, андан соң Ленинград шаардык кеңешинин төрагасы Анатолий Собчактын кеңешчиси болуп иштеген. 1991-жылы Мамлекеттик коопсуздук комитетинен кеткенден кийин Санкт-Петербург шаарынын мэриясында иштеген. 1996-жылы Собчак губернатордук шайлоодо жеңилгенден кийин Москвага көчүп барып, Орусия Федерациясы Президентинин иш башкармалыгында жетекчинин орун басары болуп дайындалган. 1997-жылы экономика илимдеринин кандидаты илимий даражасын алган. Орусиянын Федералдык коопсуздук кызматынын жетекчиси жана Коопсуздук кеңешинин катчысы кызматтарында иштеген, 1999-жылдын августунда өкмөт башчысынын кызматына дайындалган. 1999-жылдын 31-декабрында Борис Ельцин отставкага кетип, Путинди өз мураскери деп атаган соң, ал президенттин милдетин аткаруучу болуп дайындалган. 2000-жылдын март айында биринчи жолу президент болуп шайланып, 2004-жылы жаңы мөөнөткө президент болуп кайрадан шайланган. 2012-жылы Путин Владимир Владимирович дагы бир жолу кийинки мөөнөткө президент болуп шайланган. 2012-жылы өткөн шайлоонун алдында президенттик кызматтын мөөнөтү 4 жылдан 6 жылга чейин узартылган. 2018-жылы дагы бир мөөнөткө кайрадан президент болуп шайланган. Орусия Федерациясынын Конституциясына өзгөртүүлөр киргизилгенден кийин, 2024-жылы дагы бир жолу кезектеги шайлоодон жеңип чыгып, кайрадан президент болуп шайланган. Владимир Путиндин биринчи президенттик мөөнөтү учурунда, реформалар жана мунай менен газга болгон баанын беш эсе жогорулашынын негизинде, Орусиянын экономикасы жылына орточо 7%га өскөн<ref>[[iarchive:fragileempirehow0000juda|Judah Ben - Fragile Empire: How Russia Fell in and Out of Love With Vladimir Putin]]</ref><ref>[https://dl.libcats.org/genesis/112000/f9fa3bc4b88c3d2b0356a52c9a3c2047/_as/&#x5B;Richard_Sakwa&#x5D;_Putin_Russia's_choice(libcats.org).pdf Richard Sakwa. Putin: Russia's Choice]</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html The New York Times. Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy]</ref> жана Орусия Экинчи Чечен согушунда жеңишке жеткен. Дмитрий Медведев президент болуп турганда, Путин премьер-министр катары Грузия менен болгон согушту жана армия менен полиция реформаларын жетектеген. 2014-жылы Путиндин башкаруусунда Орусия Украинага каршы согуш баштап, Украинага таандык Крымды басып алып жана аннексиялаган<ref>[https://novayagazeta.eu/articles/2024/03/18/rossiia-10-let-nazad-provela-referendum-v-krymu-i-anneksirovala-poluostrov Новая-Европа. Россия 10 лет назад провела «референдум» в Крыму и аннексировала полуостров]</ref><ref>[https://rus.azathabar.com/a/let-anneksii-kryma-istoriya-zahvata-i-soprotivleniya/33329926.html Азаттык. 11 лет аннексии Крыма: история захвата и сопротивления]</ref>, андан кийин Орусия жарандары жана аскерлери Донбасстагы согушка катышкан<ref>[https://inosmi.ru/20151218/234842613.html?ysclid=md3891o7y5264905150 ИноСМИ. Путин признал отправку россиян на войну в Донбассе, пожелал мира]</ref><ref>[https://meduza.io/news/2015/12/17/putin-rasskazal-ob-uchastii-rossiyan-v-voyne-na-ukraine Meduza. Путин рассказал об участии россиян в войне на Украине]</ref>. 2015-жылы Орусия Сириядагы аскердик куралдуу операцияны баштаган<ref>[https://www.interfax.ru/russia/531561 Интерфакс. Госдума ратифицировала соглашение о размещении в Сирии авиагруппировки РФ]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20160119220048/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201601140019?index=0&rangeSize=1 Соглашение между Российской Федерацией и Сирийской Арабской Республикой о размещении авиационной группы Вооружённых Сил Российской Федерации на территории Сирийской Арабской Республики от 26 августа 2015 года]</ref>. 2022-жылдын 24-февралында Путин согуштун жүрүшүн күчөтүп, Орусиянын Украинага карай толук масштабдуу [[Орусиянын Украинага басып кирүүсү (2022)|басып кирүүсүн]] баштаган. Путиндин бул аракеттери эл аралык деңгээлде кескин айыптоолорго дуушар болгон. Бир катар мамлекеттер Орусияга жана жеке Путинге карата ар тараптуу санкцияларды киргизишкен. 2022-жылдын күзүндө Орусия мобилизацияны баштаган жана басып алынган Украина аймактарын аннексия кылган. 2023-жылдын 17-мартында Гаагадагы эл аралык кылмыш иштери боюнча соту Владимир Путинге Украинага кол салуу учурунда украин балдарын мыйзамсыз депортация кылган деген шек менен камакка алуу ордерин чыгарган<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-64990654?ysclid=md47rpuf5c307708060 BBC. Международный суд в Гааге выдал ордер на арест Владимира Путина]</ref>. Путиндин башкаруусу борбордук жана президенттик бийликтин күчтөнүшү менен мүнөздөлөт. Анын жетекчилиги алдында Орусия демократиядан авторитаризмге жана диктатурага өттү. Эксперттер жана адам укуктарын коргоо уюмдары учурдагы орусиялык режимди коррупция, маалымат каражаттарынын үстүнөн мамлекеттик көзөмөлдүн күчөшү жана басма сөз эркиндигинин чектелиши, адам укуктарынын бузулушу, саясий каршылаштарды куугунтуктоо, камакка алуу жана өлтүрүү, ошондой эле эркин жана адилет шайлоолордун жоктугу үчүн сындап келишет<ref>Graeme Gill. [https://www.cambridge.org/us/universitypress/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times Building an Authoritarian Polity. Russia in Post-Soviet Times]. University of Sydney. ISBN: 9781107562424</ref><ref>[https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman Timothy Frye. Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia] </ref><ref>[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100355760 Oxford Reference. Vladimir Putin]</ref>. == Балалык жана жаштык чагы == 1952-жылдын 7-октябрында Ленинград шаарындагы Маяковский көчөсүндөгү В.Ф. Снегирёв атындагы төрөт үйүндө төрөлгөн. Спасо-Преображенский чиркөөсүндө чокунтулган. Калк каттоодогу маалыттарга ылайык, улуту — [[Орустар|орус]]. Атасы — Владимир Спиридонович Путин 1911-жылдын 23-февралында Тверь губерниясынын Тверь уездинин Поминово айылында төрөлгөн<ref name=":0">[https://www.mk.ru/editions/daily/article/2002/12/07/129873-v-kornyah-u-prezidenta.html?ysclid=md4dgt2zyg211960863 Московский Комсомолец. В КОРНЯХ У ПРЕЗИДЕНТА]</ref>, 1999-жылдын 2-августунда каза болгон. 1933–1934-жылдары суу астында жүрүүчү кайыктар флотунда кызмат өтөгөн<ref>Геворкян Н. П., Тимакова Н. А., Колесников А. И. [https://web.archive.org/web/20090822082548/http://kremlin.ru/articles/bookintro1.shtml От первого лица. Разговоры с Владимиром Путиным]</ref>. Ленинград облусунун Петергоф райондук аскер комиссариаты тарабынан аскерге чакырылган жана Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. 1941-жылдын июнунан тартып Кызыл Армиянын 86-аткычтар дивизиясынын 330-полкунун котрдагы жоокери болгон. «Невский пятачокту» коргоо салгылашуусунда, 1941-жылдын 17-ноябрында сол бутунун тизе жана таман бөлүктөрүнөн катуу жарадар болгон<ref>{{Cite web |title=Память народа. Документ о награде Путин Владимир Спиридонович, Медаль «За боевые заслуги» |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26749885/ |accessdate=2025-07-15 |archivedate=2015-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117024412/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26749885/ }}</ref>. «Аскердик эмгеги үчүн», «Ленинградды коргогону үчүн», «Германияны жеңгендиги үчүн» медалдары менен сыйланган. 1941-жылдан бери СССРдин коммунистик партиясынын мүчөсү болгон. Согуштан кийин Ленинграддагы И.Е. Егоров атындагы вагон куруу заводунда иштеген (бул ишкана 1990–2013-жылдары «Вагонмаш» ЖАК деп аталган). 1985-жылы I даражадагы «Ата Мекендик согуш» ордени менен сыйланган. Энеси — Путина Мария Ивановна (туулгандагы фамилиясы Шеломова) Тверь уездинин Заречье айылында 1911-жылдын 17-октябрында туулган, 1998-жылдын 6-июлунда каза болгон. Ушул эле айылдан Путин Владимир Спиридонович менен таанышкан<ref name=":0" />. Заводдо иштеген жана [[Ленинград блокадасы|Ленинград]] [[Ленинград блокадасы|блокадасын]] башынан өткөргөн. Балтика флотунун штабы тарабынан «Ленинградды коргогону үчүн» медалы менен сыйланган<ref>{{Cite web |title=Национальная Энциклопедическая Служба. Путина Мария Ивановна |url=https://politike.ru/termin/putina-marija-ivanovna.html |accessdate=2025-07-15 |archivedate=2022-01-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220120032750/https://politike.ru/termin/putina-marija-ivanovna.html }}</ref>. <gallery> Vladimir Spiridonovich Putin.jpg|Атасы — Путин Владимир Спиридонович Maria Ivanovna Shelomova.jpg|Энеси — Путина Мария Ивановна (туулгандагы фамилиясы Шеломова) Vladimir Putin with his mother.jpg|Владимир Путин энеси менен. 1958-жылдын июль айы </gallery> Владимир үй-бүлөдөгү үчүнчү бала болгон. Анын эки агасы — Альберт (Улуу Ата Мекендик согушка чейин каза болуп калган) жана Виктор (1940–1942)<ref>Медведев Р. А. [[iarchive:vladimirputin0000medv|Владимир Путин]]. — <abbr>М.</abbr>: Молодая гвардия, 2007. — 685 с. — (Жизнь замечательных людей). — <nowiki>ISBN 978-5-235-03059-6</nowiki>.</ref>. 1960–1965-жылдары №193 сегиз жылдык мектепте окуган. Андан соң Технология институтунун алдында химия багытында атайын орто билим берген №281 мектепке таштырып, аны 1970-жылы аяктаган. Мектепти бүтүргөндөн кийин, 17 жаштагы Владимир СССРдин Мамлекеттик коопсуздук комитетинин Ленинград шаары жана Ленинград облусу боюнча башкармалыгына барып, кызматка кирүү ниетин билдирген. Бирок коопсуздук комитети ага гуманитардык багыттагы жогорку билим алып келүүнү сунуштаган. 1964-жылдан тартып «Труд» ыктыярдуу спорт коомунун «Турбостроитель» спорт клубунда дзюдо менен машыккан. Анын машыктыруучулары Анатолий Рахлин жана Леонид Усвяцов болушкан<ref>[https://www.chitalnya.ru/work/1165843/ Профессор Д. Момот о В.В. Путине и их тренере Усвяцове Л.И]</ref>. Ленинграддык башка спортчулар менен чогуу «Ленфильм» студиясынын фильмдеринде каскадёр катары катышкан. Анын катышуусу менен тартылган тасмалардын арасында «Ижорский батальон» аттуу аскердик драма жана «Блокада» эпопеясы<ref>[https://www.gazeta.ru/culture/2017/12/14/a_11460620.shtml?updated Газета.ru. Путин в кино: почему не сложилась карьера актера]</ref>. 1970–1975-жылдары Ленинград мамлекеттик университетинин юридикалык факультетинин эл аралык бөлүмүндө окуган. Университетте окуп жүргөн мезгилинде СССРдин Коммуничтик партисына мүчө болуп кирген. Студент учурунда биринчи жолу ошол кездеги ЛГУнун доценти Анатолий Собчак менен таанышкан. Дипломдук ишинин темасы — «Эң жайлуу улуттун принциби». Илимий жетекчиси — эл аралык укук кафедрасынын профессору Галенская Людмила Никифоровна болгон. == Мамлекеттик коопсуздук комитетинде кызмат өтөшү жана мамлекеттик кызматтагы эмгек жолу == === СССРдин Мамлекеттик коопсуздук комитетиндеги кызматы (1975—1991) === 1975-жылы Ленинград мамлекеттик университетинин юридикалык факультетин аяктагандан кийин, мамлекеттик бөлүштүрүү аркылуу Мамлекеттик коопсуздук комитетине жумушка жиберилген<ref name=":1">[https://tass.ru/info/6967925 ТАСС. Биография Владимира Путина]</ref>. Ошол эле жылы Охтадагы («401-мектеп») оперкурамды даярдоо курсунан өтүп, СССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинин аймактык органдарынын тутумунда юстициянын улук лейтенанты даражасында, жаш офицер катары аттестациядан өткөн<ref name=":2">[https://rg.ru/2008/11/18/putin-biografiya.html Российская газета. Биография Владимира Путина]</ref>. 1976-жылы Путин Петропавловск чебиндеги Царёв бастионуна Олег Волков жана Юлий Рыбаков жазып кеткен «Силер эркиндикти таепселеп жатасыңар, бирок адамдын жан дүйнөсүн кишендөө мүмкүн эмес» ({{lang-ru|«Вы распинаете свободу, но душа человека не знает оков!»}}) деген жазуу боюнча козголгон кылмыш ишин териштирүүгө катышкан<ref>[https://meduza.io/feature/2022/11/28/v-1976-godu-na-petropavlovskoy-kreposti-ostavili-42-metrovuyu-nadpis-vy-raspinaete-svobodu-no-dusha-cheloveka-ne-znaet-okov Meduza. В 1976 году на Петропавловской крепости оставили 42-метровую надпись «Вы распинаете свободу, но душа человека не знает оков!» В расследовании дела участвовал лейтенант КГБ Путин]</ref>. 1977-жылдан кийин Ленинград жана Ленинград облусу боюнча СССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинин башкармалыгынын тергөө бөлүмүндө каршы чалгындоо багыты боюнча иштеген. Коопсуздук комитетинин оперкурамы үчүн кайра даярдоо курстарын Ленинградда (1976) жана Москвадагы Ф. Э. Дзержинский атындагы СССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинин Жогорку мектебинде (1979) бүтүргөн<ref name=":1" />. 1985–1990-жылдары Путин ГДРде (Германия Демократиялык Республикасы) Мамлекеттик коопсуздук комитетинин тышкы чалгындоо кызматында иштеген<ref name=":2" />. Анын жетекчиси — СССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинин ГДРдеги мамлекеттик коопсуздук министрлигиндеги өкүлү, советтик чалгындоо тобунун башчысы, полковник Лазарь Матвеев болгон. Путин менен бирге Дрезденде иштеген кесиптештеринин арасында Сергей Чемезов жана Николай Токаревдер да болушкан<ref>[https://www.vedomosti.ru/library/articles/2013/02/11/revizor_iz_razvedochnoj_partii Ведомости. Николай Токарев: путь от КГБ до «Транснефти»]</ref>. Майор Путин ГДРдин мамлекеттик коопсуздук министрлигин Дрезден округдук башкармалыгынын башчысы генерал-майор Хорст Бём менен үзгүлтүксүз кызматтык байланышта болгон. 1987-жылдын 7-октябрында Бём Путиндин 35 жаш курагы менен куттуктап открытка жөнөткөн<ref>[https://www.welt.de/geschichte/article145001406/Stasi-Bruederliche-Kampfesgruesse-an-Wladimir-Putin.html Welt. Die Stasi sandte Putin „brüderliche Kampfesgrüße“]</ref>. Германиядагы иш сапары маалында кызмат өтөө мөөнөтүнө байланыштуу Путин полковник наамын алып, бөлүм башчысынын улук жардамчысы кызматына дайындалган. 1990-жылдын январында ГДРдеги иш сапары аяктап, Ленинградга кайтып келген. 1989-жылы ГДРдин Улуттук элдик армиясынын «Эмгеги үчүн» коло медалы менен сыйланган. 1991-жылдын 20-августунда Ленинграддын мэри Собчак Өзгөчө абал боюнча мамлекеттик комитетинин көрсөтмөлөрүн аткаруудан баш тарткан учурда, ошол мезгилде Собчак менен бир жылдан ашуун иштешип калган Путин Мамлекеттик коопсуздук комитетинен өз каалоосу менен кетүү тууралуу рапорт жазган, кызматтан кетүү боюча рапорту кабыл алынган<ref>[https://www.rbc.ru/politics/22/05/2018/5afd61619a79475ef7d65892?from=main Росбизнесконсалтинг. Путин и Золотов рассказали о своем участии в событиях августа 1991 года]</ref>. === Санкт-Петербургдагы ишмердүүлүгү (1990-1996) === 1990-жылдын жаз айларынан тартып Путиндин негизги расмий жумуш орду Ленинград мамлекеттик университети болуп калган. Ал жерде эл аралык маселелер боюнча ректор Станислав Меркурьевдин жардамчысы болгон. Кийинчерээк Меркурьев Путинди жоопкерчиликтүү кызматкер катары Собчакка сунуштаган<ref name=":2" />. 1990-жылдын май айында, Собчак Ленинград шаардык эл депутаттары кеңешинин төрагалыгына шайлангандан кийин, Путин анын кеңешчиси болгон. 1991-жылдын 28-июнунда Собчак мэр болуп шайлангандан кийин, Путин мэриянын Тышкы байланыштар комитетинин төрагасынын милдетин аткаруучу болуп дайындалган, ал эми 15-июлдан тартып бул комитеттин төрагасы болгон<ref name=":2" />. Тышкы байланыштар комитетинен тышкары, Путин мэриянын оперативдик маселелер боюнча комиссиясын да жетектеген<ref name=":2" />. 1992-жылы Ленсоветтин депутаты Марина Салье жана Юрий Гладков жетектеген депутаттык жумушчу топ (ошол кезде «Салье комиссиясы» деп аталган) Путинге карата Санкт-Петербургга азык-түлүк жеткирүү программасынын алкагында сырьё менен алмашуудагы мыйзам бузуулар боюнча айыптоолорду койгон<ref>[https://web.archive.org/web/20210126054119/https://www.newsru.com/russia/11mar2010/ivanize.html Журналист, расследовавший «доклад Салье»: документальные доказательства махинаций Путина существуют]</ref><ref>[https://www.svoboda.org/a/1978453.html Радио Свобода. Как Собчак и Путин ходили на ковер]</ref><ref>[https://www.svoboda.org/a/1972366.html Радио Свобода. Почему Марина Салье молчала о Путине 10 лет?]</ref>. Кийинчерээк, президенттик милдеттерди аткарып жаткан кезде, Путин азык-түлүк толук көлөмдө жеткирилбегенин мойнуна алган, бирок «кылмыш ишин козгоого негиз жок болчу» деп билдирген. Анын айтымында, Салье комиссиясы чыныгы иликтөө жүргүзгөн эмес<ref name=":3">[https://lib.ru/MEMUARY/PUTIN/razgowor.txt Н.Геворкян, Н.Тимакова, А.Колесников. От первого лица. Разговоры с Владимиром Путиным]</ref>. Путиндин пикиринде, бул чыр-чатактын жардамы менен Ленсоветтин айрым депутаттары Собчакка басым көрсөтүп, аны кызматтан кетирүүгө аракет кылышкан<ref name=":3" />. 1993-жылдан тартып, Собчак чет өлкөгө чыкканда, өзүнүн ордуна Путинди убактылуу калтырып турган<ref name=":2" />. 1994-жылдын мартында Путин Санкт-Петербург өкмөтүнүн төрагасынын биринчи орун басары болуп дайындалган жана тышкы байланыштар комитетинин төрагасы кызматын дагы сактап калган<ref name=":2" />. Бул кызматта Путин мэриянын күч түзүмдөрү жана укук коргоо органдары (ИИБ, Коргоо министрлиги, ФКК, прокуратура, соттор, бажы комитети), ошондой эле саясий жана коомдук уюмдар менен өз ара аракеттерин координациялаган. Анын карамагында каттоо палатасы, ошондой эле мэриянын адилет, коомчулук менен байланыш, администрациялык органдар жана мейманканалар башкармалыктары болгон. 1995-жылы Путин «Наш дом — Россия» партиясынын аймактык бөлүмүн жетектеген. 1992–1996-жылдары Путин «реформалык көз караштагы саясий активисттердин» бири катары АКШнын Эл аралык демократиялык улуттук институтунун ({{lang-en|National Democratic Institute for International Affairs, NDI}}) программасынын алкагында тренингден өткөн<ref>{{Cite web |title=Домрин Александр. Грустная история американской помощи Москве |url=http://usinfo.hvf.ru/rossija87.htm#%D0%93%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%AF%20%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%99%20%D0%9F%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%A9%D0%98%20%D0%9C%D0%9E%D0%A1%D0%9A%D0%92%D0%95 |accessdate=2025-08-04 |archivedate=2025-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250812063344/http://usinfo.hvf.ru/rossija87.htm#%D0%93%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%AF%20%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%99%20%D0%9F%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%A9%D0%98%20%D0%9C%D0%9E%D0%A1%D0%9A%D0%92%D0%95 }}</ref>. 1996-жылдын жай айларында Собчак шайлоодо жеңилип, мэрлик кызматтан кеткенден кийин, Путиндин мэриядагы ишмердүүлүгү да аяктаган. Кийинчерээк Путин менен Санкт-Петербург мэриясында чогуу иштеген көптөгөн адамдар (И. И. Сечин, Д. А. Медведев, В. А. Зубков, А. Л. Кудрин, А. Б. Миллер, Г. О. Греф, Д. Н. Козак, В. П. Иванов, С. Е. Нарышкин, В. Л. Мутко ж.б.) 2000-жылдары Орусия өкмөтүндө, президенттик администрацияда жана мамлекеттик компаниялардын жетекчилигиндеги жогорку кызматтарга Путин тарабынан дайындалган<ref>[https://inosmi.ru/20180310/241661929.html Le Monde. Путин и «питерские»]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/290986 Коммерсантъ Власть. Тридцать три путинских богатыря]</ref>. === Москвадагы ишмердүүлүгү (1999-1999) === 1996-жылдын августунда Собчак шайлоодо утулгандан кийин, Путиндин өзүнүн эскерүүлөрүнө таянсак, ал 1991-жылдын августундагы окуялар кезинде эле такси айдап күн көрүүнү ойлогон. Петербургдун мурдагы вице-мэри контр-адмирал Вячеслав Щербаковдун айтымында, Путинди Владимир Яковлевдин жаңы администрациясына ишке чакырышкан, бирок Игорь Сечиндин билдирүүсүнө ылайык, Путин бул сунушту «саткынчылык» деп атап, баш тарткан<ref>[https://theins.ru/antifake/95266 The Insider. 5 фейков из второй части фильма Андрея Кондрашова «Путин»]</ref><ref>[https://www.svoboda.org/a/24213072.html Радио Свобода. Как Владимир Путин стал тем, кем он стал после поражения Анатолия Собчака на губернаторских выборах 15 лет назад]</ref>. Көп өтпөй Путин Москвага чакырылып, президенттин иш башкармалыгынын жетекчиси Павел Бородиндин орун басары кызматын аркалай баштаган. Ал бул кызматта юридикалык башкармалыкты жана Орусиянын чет элдик мүлкүн башкаруу ишин көзөмөлдөгөн<ref name=":4" />. Жазуучу Рой Медведевдин пикири боюнча, Бородин Путиндин эл аралык байланыштардагы тажрыйбасын эске алып, аны кызматка тарткан<ref>[https://web.archive.org/web/20110505005415/http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_33_aId_48408.html Унгвицкий В.Н. ПОЛИТИЧЕСКАЯ МЕМУАРИСТИКА 90-Х ГОДОВ ХХ ВЕКА]</ref>. 1997-жылдын 26-мартында Путин Орусия Федерациясы президентинин администрациясынын жетекчисинин орун басары — Орусия Федерациясы президентинин Башкы контролдоо башкармалыгынын башчысы болуп дайындалган, бул кызматта ал Алексей Кудриндин ордуна келген<ref name=":4" />. Бул кызматка аны ошол учурда администрацияны жетектеген Валентин Юмашев чакырган. Юмашевдин айтымында, Путинди администрацияга алууну ага Анатолий Чубайс «Петербургда иштешкен күчтүү кандидат» деп сунуш кылган<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4170177 Коммерсантъ. Юмашев рассказал, как Путин получил работу в Кремле]</ref>. Путиндин айтымында, Башкы контролдоо башкармалыгы тарабынан коргонуу заказдарын аткаруу боюнча жүргүзүлгөн текшерүүнүн жыйынтыктары 1997-жылдын май айында Орусиянын коргоо министри Игорь Родионовдун кызматтан кетишине себеп болгон<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/178291 Коммерсантъ. ГКУ объявляет войну коррупции. Контрольное управление президента начинает чистки]</ref>. ==== '''Диссертацияны коргоо (1997)''' ==== 1997-жылы Путин экономика илимдердин кандидаты даражасын алуу үчүн «Базар мамилелеринин калыптаныш шарттарында аймактын минералдык-сырьё базасын калыбына келтирүүнүн стратегиялык пландаштырылышы (Санкт-Петербург жана Ленинград облусу мисалында)» деген темада диссертациясын коргогон<ref>[https://web.archive.org/web/20150924130158/http://www.gazeta.ru/images/diser.gif Титульник диссертации Путина]</ref><ref>{{Cite web |title=Каталог записей - Search RSL |url=https://search.rsl.ru/?f=1003&t=3&v0=%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD,+%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80+%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=c3&s=2&ce=4#colf=04.07.2025 |accessdate=2025-08-04 |archivedate=2022-02-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220226162115/https://search.rsl.ru/?f=1003&t=3&v0=%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD,+%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80+%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=c3&s=2&ce=4#colf=04.07.2025 }}</ref>. Диссертация Санкт-Петербург мамлекеттик тоо-кен институтунда корголгон<ref>[https://web.archive.org/web/20090426075446/http://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml Вартанов М. Путина не смогли завалить «чёрные рецензенты»]</ref>. Анын илимий жетекчиси — минералдык ресурстар экономикасы боюнча адис, экономика илимдеринин доктору, профессор Владимир Федосеев болгон. 2005-жылы Вашингтондогу Брукингс институтунун кызматкерлери Клиффорд Гэдди жана Игорь Данченко Путинди 1978-жылы жарык көргөн Уильям Кинг жана Дэвид Клиланддын «Стратегиялык пландаштыруу жана саясат» аттуу макаласынан үзүндүлөрдү көчүрүп алуу же жеңил өзгөртүп берүү менен плагиатка барган деп айыпташкан<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/662935 Коммерсантъ. Президент в кандидаты]</ref><ref>[https://gtmarket.ru/library/articles/52 Клиффорд Гэдди: Поиск плагиата: Кандидатская диссертация президента России Владимира Путина.] </ref>. 2018-жылы Санкт-Петербург мамлекеттик тоо-кен университетинин ректору Владимир Литвиненконун кызы Ольга Литвиненко Путиндин диссертациясын атасы жазып бергенин билдирген<ref>[https://www.svoboda.org/a/29082730.html Радио Свобода. "Пусть сам Путин скажет, что это не плагиат": Литвиненко отвечает Пескову]</ref><ref>[https://www.svoboda.org/a/29076908.html Радио Свобода. Ксерокс на даче: тайна фальшивой диссертации Владимира Путина]</ref>. == Жеке жашоосу == === Үй-бүлөсү === [[Файл:Vladimir Putin wedding-2.jpg|thumb|250px|Владимир Путин менен Людмила Шкребневанын үйлөнүү тоюндагы сүрөт. 1983-жыл]] 1983-жылдын 28-июлунда Путин 25 жаштагы Шкребнева Людмила Александровнага үйлөнгөн<ref name=":4" />. 2013-жылдын 6-июнунда «Россия-24» телеканалына берген маегинде Владимир менен Людмила Путиндер өз ара макулдашуу менен ажырашарын билдиришкен<ref>[https://ria.ru/20130606/941943472.html РИА. Владимир Путин и Людмила Путина объявили, что их брак завершен]</ref>. Путиндин айтымында, алардын чиркөөдө никеси болгон эмес, ошондуктан диний жагынан ажырашуу маселеси коюлбай турганын белгилеген. Президенттин басма сөз катчысы Дмитрий Песковдун маалыматына ылайык, 2014-жылдын март айына карата ажырашуу расмий түрдө катталган<ref>[https://www.gazeta.ru/politics/news/2014/04/01/n_6054213.shtml Песков официально подтвердил развод Путина]</ref>. Кийин Людмила Путина Артур Очеретныйга турмушка чыккан<ref>[https://rb.ru/article/lyudmila-putina-vyshla-zamuj/?ysclid=mfawun3fw163390816 Людмила Путина вышла замуж]</ref>. ==== Балдары жана неберелери ==== ==== Туугандары ==== Путинге туугандык байланыштары бар деген адамдар тууралуу маалыматтар кээ бир басма сөз кызматтарында жарыяланган: * Чоң атасы — Путин Спиридон Иванович (1879—1965). * Тууганы — Путин Игорь Александрович (1953-жылдын 30-мартында Ленинградда туулган), кесиби боюнча инженер жана юрист, 24 жыл Куралдуу күчтөрдө кызмат өтөгөн, андан кийин мамлекеттик кызматта эмгектенген, 2013-жылы «Мастер-банк» компаниясынын вице-президенти жана башкармалыктын мүчөсү болгон<ref>[https://www.gazeta.ru/business/2013/11/20/5761425.shtml Газера.ру. У Мастер-банка поехала крыша]</ref><ref>[https://ria.ru/20100923/278500892.html РИА. Игорь Александрович Путин. Биографическая справка]</ref>. * Тууганы — Путин Евгений Михайлович (1933-жылдын 25-февралы — 2024-жылдын март, Суздаль), кесиби боюнча уролог<ref>[https://www.mkivanovo.ru/social/2024/03/12/v-suzdale-skonchalsya-evgeniy-putin-kogdato-rabotavshiy-vrachom-v-ivanove.html Московский комсомолец. В Суздале скончался Евгений Путин, когда-то работавший врачом в Иванове]</ref><ref>[https://www.ivanovonews.ru/news/1344696/ IvanovoNews. Умер Евгений Путин]</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2024/03/12/umer-dvoyurodnyy-brat-putina/ Лента. Умер двоюродный брат Путина]</ref>. * Тууганы — Путин Роман Игоревич (1977-жылы туулган), «МРТ Групп Компани» ЖЧКнын директорлор кеңешинин төрагасы, «МРТ-АВИА» компаниясынын ээси<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/1690778 Коммерчантъ. Силовики нагуляют автожир]</ref>. 2020-жылдын июль айынан ноябрга чейин «Народ против коррупции» партиясынын төрагасы, декабрда «Россия без коррупции» партиясын негиздеп, анын лидери болгон. 2021-жылы Санкт-Петербургдагы 214-шайлоо округунда парламенттик шайлоого талапкер катары көрсөтүлгөн, бирок белгисиз бир кадыр-барктуу адамдын кеңеши менен талапкерлигин алып салган<ref>[https://www.rbc.ru/politics/10/08/2021/61127e0d9a794720425142a9 РБК. Племянник Путина снялся с выборов после встречи с «уважаемым человеком»]</ref><ref>[https://www.rbc.ru/politics/13/07/2021/60ede4309a794778f159bfe0 РБК. Племянник Путина решил пойти на выборы в Госдуму]</ref>. 2013-жылга чейин Сейшел аралдарында катталган Infinite Capital Corp оффшорунун ээси болгон<ref>[https://www.svoboda.org/a/31490787.html Радио Свобода. Опубликовано расследование об активах ближайшего окружения Путина]</ref>. * Тууганы — Михаил Шеломов. 2000-жылдан 2017-жылга чейин Петербургдагы «Совкомфлот» компаниясынын башкы адиси болгон. Туунду компаниялар аркылуу «Россия» банкынын 8,4%, «Согаз» компаниясынын 12,47% акцияларына ээ, «СОГАЗ-недвижимость» компаниясынын 100% ээси (2009-жылдан бери), «Игора драйв» компаниясынын 50% ээси. 2017-жылдын сентябрында жарыяланган OCCRP «Путин жана ортомчулар» иликтөөсүнө ылайык<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-41658941 BBC. Друзья Путина с 24 млрд долларов: главное в расследовании OCCRP]</ref>, Михаил Шеломов президенттин 21 кишиден турган жакын чөйрөсүнө кирет жана акыркы жылдары 573 млн долларлык активдерди сатып алган, ал эми 2016-жылы таза кирешеси 2,04 млрд рублга жеткен (күнүнө 5,5 млн рублден ашык)<ref>[https://www.bbc.com/russian/features-41843615 BBC. У родственника Путина нашли миллионы. Что о нем известно?]</ref><ref>[https://novayagazeta.ru/articles/2017/06/19/72837-oberegi-u-kogo-ischut-zaschity-rotenbergi-i-kovalchuki Новая газета. Обереги. У кого ищут защиты Ротенберги и Ковальчуки?]</ref>. * Тууганы — Анна Евгеньевна Цивилёва («Агентство» журналынын иликтөөсү боюнча). Кемерово облусунун губернатору Сергей Цивилёвдун жубайы. 2012-жылдын мартынан Геннадий Тимченкодон символикалык баада «Колмар» көмүр компаниясын сатып алган<ref>[https://meduza.io/feature/2018/04/01/kapitan-tretiego-ranga-partner-druzey-putina Meduza. Капитан третьего ранга, партнер друзей Путина Губернатором Кузбасса стал Сергей Цивилев. Кто он такой?]</ref>. Андан бери компания мамлекеттик каржылык жардам катары 11 млрд рублдан ашык акча алган, компаниянын баасы 2,5 млрд долларга бааланат жана 2022-жылга коюлган пландын аткарылышы менен Орусиядагы эң ири 5 көмүр казып алуучу компаниянын катарына кириши мүмкүн. Күйөөсү тарабынан «Кузбасска кызмат үчүн» медалы менен сыйланган<ref name=":5">[https://www.svoboda.org/a/agentstvo-zhena-gubernatora-kuzbassa-plemyannitsa-putina/31661303.html Радио Свобода. Правительство потратило на поддержку компании племянницы Путина больше ₽11 млрд]</ref>. 2024-жылы Путин аны Орусиянын коргоо министринин орун басары — статс-секретарь кызматына чейин жогорулаткан<ref>[https://info.sibnet.ru/article/666147/ Sibnet. Путин назначил племянницу статс‑секретарем Минобороны]</ref>. * Тууганы — Михаил Путин. Кесиби боюнча дарыгер, 2018-жылы «Газпром» компаниясынын башчысынын орун басары болуп дайындалган. Дмитрий Песков бул адам Путинге «алыс тууган» экенин тактап, президент менен «жакын мамиледе эмес» деп белгилеген<ref name=":5" />. * Тууганы — Вера Подгузова (23 жашка чейин фамилиясы Соколова, 2007-жылдан кийин фамилиясы — Путина). Санкт-Петербургдагы «Единая Россия» партиясынын журналынын редактору, «Единая Россия» партиясынын кадрдык резервинин мүчөсү, Санкт-Петербургдагы Борбордук районунун муниципалдык депутаты. 2010-жылдын сентябрынан «Ганзакомбанктын» директорлор кеңешинин мүчөсү, 2015-жылдан тартып «Россия экспорт борбору» мамлекеттик мекемесинде тышкы байланыштар жана коммуникациялар боюнча башкаруучу директор, 2020-жылдан бери мамлекеттик «Промсвязьбанкта» башкы вице-президент. Жолдошу Дмитрий Подгузов — ОФ темир жол ооруканасында административдик-чарбалык иштер боюнча директордун орун басары<ref>{{Cite web |title=The Moscow Times. Племянница Путина оказалась топ-менеджером военного банка |url=https://www.moscowtimes.ru/2023/08/04/plemyannitsa-putina-okazalas-top-menedzherom-voennogo-banka-a51155 |accessdate=2025-09-10 |archivedate=2023-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230811041216/https://www.moscowtimes.ru/2023/08/04/plemyannitsa-putina-okazalas-top-menedzherom-voennogo-banka-a51155 }}</ref>. ==== Экинчи, расмий эмес үй-бүлөсү тууралуу маалыматтар ==== Айрым маалымат каражаттарында Владимир Путиндин жеке жашоосу тууралуу түрдүү маалыматтар жарыяланган. «Proekt Media» басылмасынын иликтөөсүнө ылайык, Путин студент Светлана Кривоногих менен жакын мамиледе болгон деген айыптоолор айтылып, алардын ортосунда 2003-жылы Елизавета Владимировна аттуу кызы төрөлгөнү тууралуу кабарланган. Басылма Кривоногих кийинчерээк бир катар ири компанияларда үлүшкө ээ болуп, «Россия» банкынын (Путиндин жакын досу Юрий Ковальчук жетекчилик кылат) 2,8 % акциясына ээ болгонун белгилеген. Путиндин басма сөз катчысы Дмитрий Песков бул айыптоолорду «ишенимсиз жана олуттуу эмес» деп атап, аларды комментарийсиз калтырган<ref>[https://meduza.io/news/2020/11/25/proekt-blizkaya-podruga-vladimira-putina-blagodarya-znakomstvu-s-nim-poluchila-dolyu-v-banke-rossiya Meduza. «Проект»: близкая подруга Владимира Путина благодаря знакомству с ним получила долю в банке «Россия»]</ref><ref>[https://www.svoboda.org/a/30978184.html Радио Свобода. Президент и его Золушки]</ref>. 2023-жылдын февралында Улуу Британия Кривоногихке «Россия» банкынын жана Улуттук Медиа Группанын акционери катары санкция киргизген<ref>[https://theins.ru/news/259221 The Insider. Великобритания ввела санкции против Светланы Кривоногих — бывшей любовницы Путина и акционера банка «Россия»]</ref><ref>[https://www.gov.uk/government/news/new-sanctions-target-putins-war-machine-and-financial-networks-as-uk-accelerates-economic-pressure-on-russia Gov.uk. New sanctions target Putin’s war machine and financial networks as UK accelerates economic pressure on Russia]</ref>. Ошондой эле, швейцариялык Tages-Anzeiger гезити менен «Проект» басылмасынын иликтөөсүндө Алина Кабаева Путинден эки уулдуу болгону тууралуу маалыматтар жарыяланган: тун баласы 2015-жылы Швейцариядагы Sant'Anna клиникасында, экинчи баласы 2019-жылы Москвада төрөлгөнү айтылат. Путин менен Кабаеванын байланышы тууралуу алгачкы кабарлар 2008-жылы «Московский корреспондент» гезитинде чыккан, бирок көп өтпөй ал басылма жабылган<ref>[https://www.rsi.ch/info/mondo/I-lussi-di-Putin--1811831.html Mondo. I lussi di Putin]</ref><ref>[https://www.spiegel.de/ausland/wladimir-putin-sohn-wurde-laut-zeitung-im-tessin-geboren-a-b8ad9a96-b332-4911-a9ee-0a3c3dbeeb50 Spiegel. Putins Sohn wurde angeblich im Tessin geboren]</ref><ref>[https://www.tagesanzeiger.ch/putins-sohn-wurde-im-tessin-geboren-648161452864 Tamedia. Putins Sohn wurde im Tessin geboren]</ref><ref>[https://www.proekt.media/guide/alina-kabaeva-putin/ Проект. Железные маски. Царская жизнь Алины Кабаевой]</ref>. 2022-жылы август айында АКШ Кабаевага каршы санкция киргизип, аны Путин менен «жакын мамилеси бар» инсандардын бири катары атаган<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-62400188 BBC. США вслед за Британией и ЕС ввели санкции против Кабаевой из-за ее отношений с Путиным]</ref>. === Кирешелери жөнүндө маалыматтар === 2008-жылдын февралында Путин өзүнүн материалдык абалы жана байлыгынын булагы тууралуу суроого жооп берип жатып, «Европада гана эмес, дүйнөдө эң бай адаммын» деп айткан, бирок анын байлыгы материалдык эмес экенин белгилеп: «Мен эмоцияларды топтогондуктан баймын», ошондой эле «Орусия эли мага ушундай улуу өлкөнү башкарууну эки жолу ишенип тапшырды» деген. Путин көп миллиарддык байлыгы тууралуу дооматтарды «талкуулоого арзыбаган куру сөз, баарын мурдунан чукуп алып, кагаздарына жаза коюшкан» деп атаган<ref>[https://www.gazeta.ru/news/lenta/2008/02/14/n_1176319.shtml?ysclid=mfkxwgm5y2402377144 Газета. Путин: я самый богатый человек в мире]</ref>. Путиндин 2018-жылы жарыяланган расмий кирешеси 8,6 миллион рублд түзгөн. Декларацияга ылайык, анын менчигинде 77м² батир жана 18м² гаражы, мындан тышкары 153,7м² батирди пайдалануу укугу бар экени белгиленген. Путин мурункудай эле эки ГАЗ М21 унаасына, «Нива» унаасына жана «Скиф» прицепине ээлик кылгары дагы жарыяланган<ref>[https://ria.ru/20190412/1552649799.html РИА. Путин и Медведев опубликовали декларации о своих доходах]</ref>. Президенттин 2019-жылдагы декларация боюнча расмий кирешеси 9,7 миллион рубль болуп, кыймылдуу жана кыймылсыз мүлк курамы 2018-жылдагыдан өзгөргөн эмес<ref>[https://declarator.org/person/582/ Декларатор. Путин Владимир Владимирович]</ref>. 2016-жылы АКШнын каржы министрлигинин терроризм менен күрөшүү жана каржылык чалгындоо боюнча орун басары Адам Шубин Путинди коррупцияга айыптап, анын жылдык 110 миң АКШ доллары өлчөмүндөгү расмий айлыгы Орусия президентинин чыныгы байлыгын чагылдырбай турганын белгилеген<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2016/01/26/625497-ssha-putina Ведомости. Песков: США официально обвинили Путина в коррупции]</ref>. 25-январда BBC көрсөтүлгөн «Путиндин жашыруун байлыктары» даректүү тасмасында Шубин «Путин өзүнүн чыныгы бай абалын жашырууда чоң тажрыйбага ээ» деген пикирин билдирген<ref>[https://www.rbc.ru/politics/25/01/2016/56a65b919a79477507371809 РБК. Представитель Минфина США обвинил Путина в коррупции]</ref>. === Ден соолугунун абалы === [[Файл:Vladimir_Putin_at_Christmas_service_at_the_Church_of_Simeon_and_Anna_(St._Petersburg;_2018-01-07)_01.jpg|thumb|280x280px|Путин 2018-жылы Симеон жана Анна чиркөөсүндө өткөн Рождество майрамында]] [[Файл:Vladimir_Putin_visited_the_St_Nilus_Stolobensky_Monastery_(2018-01-19)_07.jpg|thumb|280x280px|Путин 2018-жылдын 19-январында Селигердеги сууга чөмүлүү аземинде]] Путин дени сак жашоо образын карманат, тамеки тартпайт жана айланасындагыларга да тамекини тарттырбайт<ref>[https://tass.ru/obschestvo/6937119 ТАСС. Песков рассказал, как Путин относится к курильщикам]</ref>, бирок дарыгери Сергей Мироновдун айтымында, дары-дармек колдонууга скептикалык көз карашта<ref>[https://www.newsru.com/russia/05aug2013/putin_2.html Врач Путина раскрыл тайну его моложавости - спорт, чай с медом, баня и массаж]</ref>. Керектүү учурларда дарылануусу Борбордук клиникалык ооруканадан өтөт<ref>[https://www.newsru.com/russia/07sep2015/reforma.html Путин отказался остановить реформу здравоохранения и поинтересовался, что нужно, "чтобы не тырили деньги"]</ref>. 2012-жылдын 27-ноябрында [[Беларусь|Беларустун]] президенти [[Александр Лукашенко|Лукашенко]] [[Александр Лукашенко|Александр]] Путиндин белинен жаракат алганын тастыктаган<ref>[https://www.rbc.ru/society/27/11/2012/570400369a7947fcbd442f80?ysclid=mfkwa0voll788635379 РБК. А.Лукашенко рассказал, что у В.Путина со спиной]</ref>. 2022-жылы «Проект» басылмасы иликтөө жарыялап, мамлекеттик сатып алуулар сайтындагы маалыматтарга таянып, Путин Сочиде жүргөн учурда аны ар дайым дарыгерлердин тобу коштоп жүргөн деген жыйынтык чыгарган. Дарыгерлердин тобун «Лаура» тоо лыжа курортундагы «Гранд Отель Поляна» жана «Поляна 1389 Отель и Спа» мейманканаларына же «Русь» резиденциясына жана «Сочи» санаторийине жакын жайгаштырылган. 2016–2017-жылдары Сочиде Путинди орто эсеп менен беш дарыгер коштосо, 2019-жылга карата алардын саны тогузга жеткен. Эң көп жолу жанында жүргөндөр — оториноларингологдор Алексей Щеглов жана Игорь Есаков, ошондой эле хирург Евгений Селиванов. Дарыгерлердин жайгашуу жана чыгуу даталары президенттин Сочидеги расмий сапарларына же анын коомчулукта түшүндүрмөсүз жоголуп кетүү учурларына туура келген<ref>[https://www.proekt.media/investigation/chem-boleet-putin/?ysclid=mfkwf2xgzm641502234 Проект. Расследование к 70-летию Владимира Путина]</ref>. Пандемия учурунда Путиндин ден соолугун коргоо үчүн кеңири система түзүлгөн. Ага жолугушууга кирүү үчүн көптөгөн анализдерден өтүү зарыл болгон. BBC менен сүйлөшкөн дарыгерлер бул чараларды ашыкча деп аташкан<ref>[https://www.bbc.com/russian/features-62015496?ysclid=mfkxmcffys739122509 BBC. Кремлевский карантин во время войны. Как охраняют здоровье Владимира Путина]</ref>. 2021-жылдын 13-сентябрында Путин айланасындагы адамдарын көптөрү коронавируска чалдыгып калганын айтып, өзүн изоляцияга алуу зарылдыгын билдирген. Андан кийин ал адамдар менен өтө чоң үстөлдө, бири-биринен абдан алыс аралыкта отуруп гана жолугушуларды өткөргөн<ref>[https://meduza.io/feature/2022/04/01/chto-proishodit-so-zdoroviem-putina Meduza. Что происходит со здоровьем Путина? Президент очень беспокоится о своем организме. Он принимает ванны из экстракта рогов оленей и ездит в Сочи в сопровождении бригады врачей]</ref>. АКШнын чылгын кызматынын үч өкүлүнүн маалыматына ылайык, Newsweek журналында жарыяланган кабарга таянсак, 2022-жылдын апрелинде Путин рак оорусунан дарылануу курсунан өткөн. Чалгын өкүлдөрү Путиндин чет өлкөлүк лидерлер менен жолугушпаганы анын ден соолугун баалоого мүмкүнчүлүк бербей жатканын жана изоляция анын саламаттыгына байланышкан божомолдорду күчөткөнүн белгилешкен<ref>[https://www.dw.com/ru/newsweek-putin-v-aprele-proshel-lechenie-ot-raka/a-62015753 DW. Newsweek: Путин в апреле прошел курс лечения от рака]</ref>. 2022-жылдын 20-июлунда БЧА директору Уильям Бёрнс Владимир Путиндин психикалык абалы туруксуз же ден соолугу начар деген маалымат жок экенин айткан. BBC болсо орус президентинин ден соолугуна байланыштуу маалыматтарды «далилденбеген ушак» деп мүнөздөгөн<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-62246914 BBC. Ukraine war: CIA chief says no intelligence that Putin is in bad health]</ref>. == Колдонулган адабияттар == * Путин В. В. [https://web.archive.org/web/20121207131734/http://rubin.do.am/load/nauka/putin_v_v_strategicheskoe_planirovanie_vosproizvodstva_mineralno_syrevoj_bazy_regiona_v_uslovijakh_formirovanija_rynochnykh_otnoshenij/6-1-0-301 Стратегическое планирование воспроизводства минерально-сырьевой базы региона в условиях формирования рыночных отношений] (Санкт-Петербург и Ленинградская область): диссертация канд. экон. наук. — Санкт-Петербург, 1997. — 218 с. * Путин В. В. Избранные речи и выступления. — <abbr>М.</abbr>: Книжный мир, 2008. — 471 с. * Путин В. В. Прямая речь. — <abbr>М.</abbr>: Звонница-МГ, Новый ключ, 2016. — Т. 1—3. — 1000 экз. * Путин В. В. [https://web.archive.org/web/20180225023946/http://www.ng.ru/politics/1999-12-30/4_millenium.html Россия на рубеже тысячелетий]. Независимая газета. — 1999. — 30 декабря. * Владимир Путин Почему трудно уволить человека. Русский пионер. — 2009. — 16 июня. * Путин В. В. [https://iz.ru/news/511884 Россия сосредотачивается — вызовы, на которые мы должны ответить]. Известия. — 2012. — 16 января. * Путин В. В. Россия: национальный вопрос. Независимая газета. — 2012. — 23 января. * Путин В. В. О наших экономических задачах. Ведомости. — 2012. — 30 января. — № 15(3029) * Путин В. В. Демократия и качество государства. Коммерсантъ. — 2012. — 6 февраля. — № 20/П (4805) * Путин В. В. Строительство справедливости. Социальная политика для России. Комсомольская правда. — 2012. — 13 февраля. * Путин В. В. Быть сильными: гарантии национальной безопасности для России. Российская газета. — 2012. — 20 февраля. — № 35(5708) * Putin V. A [https://www.nytimes.com/2013/09/12/opinion/putin-plea-for-caution-from-russia-on-syria.html Plea for Caution From Russia]. The New York Times. — 2013. — September 11. * Wladimir Putin Offen sein, trotz der Vergangenheit. ZEIT ONLINE. 22. Juni 2021 == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 Путин Владимир Владимировичтин расмий сайты] {{Орусия Федерациясынын президенттери}} {{КМШ өлкөлөрүнүн жетекчилери}} [[Категория:Саясат]] [[Категория:Орусия]] [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Туулгандар 1952-жылы]] [[Категория:Орусия Федерациясынын президенттери]] 5cv3itq0w081xrrfjdi9epl1iv69ybz Калып:Документация 10 4448 653434 638812 2026-09-28T20:48:52Z Bosogo 18484 653434 wikitext text/x-wiki {{doc-inline}}<noinclude>{{ #ifeq: {{SUBPAGENAME}} | sandbox | {{Template sandbox notice}} }} </noinclude><div class="template-documentation">{{ #if: {{{heading|Documentation}}} |<div style="background:#c3def6;border:1px dotted #8BCBFF;padding:10px;margin-top:10px;clear:both;">__NOEDITSECTION__ <div padding-right:1em;"></div> <span style="font-size:11pt;line-height:11pt;">[[File:OOjs_UI_icon_info.svg|25px|Колдонмо|link=|alt=(i)]]&nbsp;'''КОЛДОНМО'''</span><span class="mw-editsection plainlinks" id="doc_editlinks">{{ #if: {{{doc exist|doc exist}}} | [[{{fullurl:{{{docpage|{{FULLPAGENAME}}/doc}}}|action=view}} '''документация''']] [[{{fullurl:{{{docpage|{{FULLPAGENAME}}/doc}}}|action=edit}} '''түзөтүү''']] [[{{fullurl:{{{docpage|{{FULLPAGENAME}}/doc}}}|action=history}} '''тарых''']] [{{purge|'''жыңыртуу'''}}] |<!-- no /doc -->{{ #if: {{{content|}}} | |<!-- no content -->[[{{fullurl:{{{1|{{Documentation/docname }}}}}|action=edit&preload={{{preload-doc|Template:Documentation/preload}}}}} түзүү]] }} }}</span></div> }}</div> {{{content|{{ {{ #ifexist: {{{1|{{Documentation/docname}}}}} | {{{1|{{Documentation/docname}}}}} | ns:0 }} }}}}} {{doc-end}} 9awsefu8z4mucbglwgcwkm0d8rqm32k Ислам Каримов 0 6566 653505 553985 2026-09-29T11:35:19Z Artelow 2286 «[[Категория:Өзбекстандын президенттери|Өзбекстандын президенттери]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653505 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Ислам Каримов |расмий ысымы = {{lang-uz|Islom Karimov}} |сүрөтү = Karimov Ufa.jpg | кызматы = [[Өзбекстандын президенти]] | желек = Flag_of_Uzbekistan.svg | желек2 = Emblem of Uzbekistan.svg | иш баштоо убагы = [[24 март]] [[1990]] | иш аяктоо убагы = [[2 сентябрь]] [[2016]] | андан мурунку инсан = Шайланган | андан кийинки инсан = [[Нигматилла Юлдашев]] (у.м.а) <br/> [[Шавкат Мирзиёев]] |билими = |кесиби = инженер-механик, экономист |партиясы = [[Өзбекстан Либераль Демократиялык Партиясы|ӨЛДП]] |туулган жылы = 30.1.1938 |туулган жери = [[Самаркан]], [[Өзбек Советтик Социалисттик Республикасы|Өзбек ССРи]], [[СССР]] |каза болгон жылы = [[2 сентябрь]] [[2016]] |каза болгон жери = [[Ташкен]] [[Өзбекстан]] |жубайы = Татьяна Каримова |балдары = [[Гүлнара Каримова]]<br/>[[Лола Каримова]] |улуту = |дини = [[ислам]] |атасы =Абдугани Каримов |энеси =Санобар Каримова |сыйлыктары = |кол тамгасы=Автограф Ислама Каримова.jpg}} '''Ислам Абдугани уулу Каримов''' ({{lang-uz|''Islom Abdug'ani ug'lu Ka'rimov''}}; ''Ислом Абдуғаниевич Каримов''; [[30 Январь (Үчтүн айы)|30-январь]] [[1938]], [[Самаркан]], [[Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу|ССРС]] — [[2-октябрь]] [[2016]], [[Ташкен]], [[Өзбекстан]]) — советтик жана өзбекстандык мамлекеттик жана саясий ишмер, [[Өзбекстан|Өзбекстан Республикасынын]] туңгуч Президенти, Өзбекстан Илимдер Академиясынын академиги (1994), Өзбекстан Баатыры (1994). == Кыскача өмүр таржымакалы == Ислам Абдуганиевич Каримов байыркы Самарканд шаарында 1938-жылы 30-январда туулган. Атасы Абдугани - өзбек, энеси Санобар - тажик болгон. Совет доорунда экономикалык билим алган. 1989-жылы, "Кайра куруулар" доорунда, Өзбекстан Компартиясынын Биринчи катчысы болуп шайланган. 1990-жылы 24-мартта Жогорку Кеңеште эч кандай альтернативасыз өткөн шайлоодо Өзбекстан президенти болуп шайланган Ислам Каримов пост-советтик өзбек мамлекетинин авторитардык башкаруу принциптерин жакынкы он жылдарга чейин аныктап койгон. 1991-жылы 31-августта ал Өзбекстандын эгемендик алганын жарыялап, өлкөдө 1991-жылы 29-декабрда биринчи жолу өткөн тикелей президенттик шайлоодо жеңип алган. Каримов 25 жыл аралыгында 90 пайыз добуш менен утуп, шайланып келди. Бирок аларды Батыш эркин жана адилет өттү деп тааныган эмес. Анын үстүнө Өзбекстандын Баш мыйзамы эки мөөнөттөн ашык шайланууга жол бербейт. Каримов бийлигин мандемдүү референдумдар менен бекемдеп, саясий каршылаштарын жана сын айткан массалык маалымат каражаттарын күч менен басып келди. Өзбекстанды 25 жылдан ашуун темир муштум менен мыкчыган [[президент]] Ислам Каримов 78 жашында дүйнө салды. Ислам Каримов 2016-жылы 2-сентябрда саат 20:15те дүйнө салганы тууралуу Өзбекстандын улуттук телеканалынан 2016-жылы 2-сентябрда кечкурун обого чыккан расмий билдирүүдө айтылды. Өзбекстанда президент Ислам Каримовдун өлүмүнө байланыштуу ишемби, 3-сентябрдан тарта үч күндүк аза күтүү жарыяланды. Маркумдун сөөгү 3-сентябрда Самаркандда жерге берилет. Ислам Каримовду акыркы сапарга узатуу боюнча мамлекеттик комиссиянын башында премьер-министр Шавкат Мирзиёев (Мирзияев) турары да кабарланды. == Кыскача жылнаамалык тизмек == * [[Орто Азия]] политехникалык институтун жана Ташкен эл чарбачылык институтун бүтүргөн; * 1960 – 61 жылдары “Ташсельмаш” заводунда көмекчү чебер, ага уста, технолог; * 1961 – 66 жылдары [[Ташкен авиация]] өндүрүштүк бирикмесинде инженер, жетекчи инженер, конструктор; * 1966 – 83 жылдары [[Өзбекстан]] Мамлекет пландаштыруу комитетинин башкы адиси, бөлүм башчысы, төраганын 1-орунбасары кызматтарын аткарган; * 1983 – 86 жылдары Өзбекстан [[каржы министри]]: * [[1986]] жылы Министрлер Кеңешинин төрагасынын орун басары, Мамлекет пландаштыруу комитетинин төрагасы болду; * [[1986]] жылы Бештин айында (декабрь айында) Өзбекстан Компартиясы Кашкадарыя облусун комитетинин 1-катчысы; * [[1989]] жылы [[Өзбекстан Компартиясы]] Борбордук Комитетинин биринчи катчысы болуп шайланды; * [[1990]] жылы [[Март|Жалган куран]] айынын 24 (март) Өзбекстан Жогорку Кеңешинин сессиясында Өзбекстан Президенти болуп шайланып, конституцияга ылайык Министрлер Кабинетинин төрагасы кызматын кошо аткарды; * [[1991]] жылы Теке айында (июль) Өзбекстан өзүнүн мамлекеттик көз карандысыздыгын жарыялагандан кийин, элдин саясий моделине жетүү ишине түз башкаруу ишин жүргүздү; * [[1995]] жылы Жалган куран айынын 26 (март) Жалпы элдик референдумдун чечими менен президенттик мөөнөтү 2000 жылга чейин узартылды; * [[2000]] жылы өткөн жалпы элдик шайлоодо Өзбекстан Республикасынын Президенти болуп кайра шайланды; == Үй-бүлөсү == Каримовдун үй-бүлөсүндө үч бала бар: *[[Каримов, Пётр Исламович]] - мурдагы аялынан. * [[Каримова, Гүлнара]] - кийинки аялынан. * [[Каримова, Лола]] - кийинки аялынан. Каримовдун кыздары Лола менен Гүлнара бийликтен эгебейсиз пайда көрүштү. 2011-жылы “Билан” журналы экөөнү тең Швейцариядагы эң бай 300 адамдын катарына кошкон. Президенттин тун кызы Гүлнара – бизнес менен алектенип, шаан-шөкөттү жакшы көрчү. Мындан улам аны ата ордун басчу мураскер деп ойлошчу. Бирок 2014-жылдан бери ал эл алдына чыга элек. Айрым маалыматтар боюнча азыр үй камагында. Өзбек өкмөтү Каримовдун ден соолугу начарлап, ооруканага түшкөнүн күтүүсүз билдиргендин эртеси, 29-августта кенже кызы Лола Каримова-Тилляева атасынын абалы тууралуу дүйнөгө кайрылды. Инстаграммдагы баракчасы аркылуу "Учурда атамдын ден соолугу тууралуу кандайдыр бир прогноз жасоо эрте”, - деген Лола Каримова “кызыл кулактыктан алыс болуп” анын үй-бүлөсүнүн жеке жашоосун урматтоону өтүнгөн. Лола Каримова-Тилляева жүрөк оорусунан жабыркаган балдарга жардам берүүчү “Сен жалгыз эмессиң” аттуу кайрымдуулук фондун жетектейт. == Жарык көргөн эмгектери == * Ўзбекистон мустакилликка эришиш остонасида. 2011. <br> * Гармонично развитое поколение — основа прогресса Узбекистана. 1998. <br> * Узбекистан на пороге XXI века. Угрозы безопасности, условия и гарантии прогресса. 1997. <br> * Узбекистан: свой путь обновления и прогресса. 1992. <br> == Пайдаланылган адабият == * <br> * <br> * Военно-исторический архив, Выпуски 109-112. — Издательский дом "Грааль", 2009. — С. 20. КАРИМОВ ИСЛАМ АБДУГАНИЕВИЧ (р. 1938 г.), государственный деятель Узбекистана, президент страны с 1991 г. Родился 30 января 1938 г. в Самарканде (Узбекистан). Отец Абдугани, узбек по национальности (по другим данным — иранец), работал служащим; мать Санобар, таджичка, была домохозяйкой. <br> * David Seddon. A political and economic dictionary of the Middle East. — Taylor & Francis, 2004. — С. 363. — ISBN 1857432126, 9781857432121. <br> == Интернеттеги шилтемелер == * http://www.azattyk.org/a/uzbekistan_islam_karimov_died/27955040.html?nocache=1 <br> * http://www.svoboda.org/a/27953197.html <br> * https://www.gov.uz/ru/news/view/7170 <br> * https://global.britannica.com/biography/Islam-Karimov{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <br> * http://www.bbc.com/kyrgyz/world/2016/09/160902_otunbaeva_karimov?ocid=socialflow_facebook%3FSThisFB <br> * http://www.bbc.com/kyrgyz/world/2016/09/160902_about_karimov_facts?SThisFB <br> [[Категория:Инсандар:Өзбекстан]] [[Категория:Туулгандар 1938-жылы]] [[Категория:Өлгөндөр 2016-жылы]] [[Категория:КМШ]] [[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Президенттер]] [[Категория:Ташкен]] [[Категория:Өзбектер]] [[Категория:КПСС]] [[Категория:Өзбекстандын президенттери]] hgx4pmyinxk4q0tia0buaiael3bax9b Александр Лукашенко 0 48171 653496 567249 2026-09-29T11:31:25Z Artelow 2286 «[[Категория:Беларустун президенттери|Беларустун президенттери]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653496 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Александр Григорьевич Лукашенко |сүрөтү = Alexander Lukashenko (2020-09-03) 01.jpg |туурасы = 250px |кызматы = [[Беларусь Республикасынын президенти]] |желек = Flag of the President of Belarus.svg |желек2 = |иш баштоо убагы = [[20-июль]] [[1994|1994-жылдан]] тарта |иш аяктоо убагы = |андан мурунку инсан = Кызмат орун түзүлгөн |андан кийинки инсан = |премьер = Михаил Николаевич Чигирь, <br />Сергей Степанович Линг, <br />Владимир Васильевич Ермошин, <br />Геннадий Васильевич Новицкий, <br /> Сергей Сергеевич Сидорский, <br />[[Михаил Владимирович Мясникович]],<br />Андрей Владимирович Кобяков | катар = 1 |жарандыгы = {{USSR}}→<br />{{BLR}} |туулган жылы = [[30-август]] [[1954|1954-жыл]] |туулган жери = Копысь, [[Оршан району (Витеб облусу)|Оршан району]], [[Витеб облусу]], [[Белорусь Советтик Социалисттик Республикасы|Беларус ССР]], [[ССРС]] |каза болгон жылы = |каза болгон жери = |мүрзөсүнүн орду = |атасы = |апасы = Екатерина Трофимовна Лукашенко |жубайы = Галина Родионовна Лукашенко |балдары = '''уулдары:''' Виктор, Дмитрий, Николай |партиясы = [[КПСС]] (1979-1991) |билими = 1) Могилёв мамлекеттик педагогика институту <br />2) Беларус мамлекеттик айыл-чарба академиясы |илимий даражасы = |кесиби = 1)Тарых жана коом тануу мугалими<br />2) [[Экономист]]-уюштуруучу (айыл-чарба өндүрүш) |ишмердүүлүгү = |дини = |сыйлыктары = |кол тамгасы =SigAlexanderLukashenko.svg |сайты = [https://www.president.gov.by/en president.gov.by] }} '''Алекса́ндр Григо́рьевич Лукаше́нко''' ({{lang-be|Алякса́ндр Рыго́равіч Лукашэ́нка}}; [[30-август]] [[1954]], Копысь, [[Оршан району (Витеб облусу)|Оршан району]], [[Витеб облусу]], [[Белорусь Советтик Социалисттик Республикасы|Беларус ССР]], [[ССРС]]) — мамлекеттик жана саясий ишмер, [[Беларусь|Беларусь Республикасынын]] президенти (1994-жылдан), өлкөнүн Куралдуу күч-төрүнүн башкы командачысы, Беларусь Республикасынын Коопсуздук кеңешинин төрагасы. А. А. Кулешов атындагы Могилёв педагогикалык институтун (1975), Беларуссия айыл чарба академиясын (1985) бүтүргөн. 1977–94-ж. советтик жана партиялык жооптуу кызматтарда иштеген. Беларуссия Жогорку кеңешинин эл депутаты (1990-жылдан). Лукашенконун демилгеси менен Беларуссия Коллективдүү коопсуздук жөнүндөгү келишим уюмуна мүчө (дек., 1993). Лукашенко Беларусь, Россия жана Казакстан өлкөлөрүнүн ортосундагы бажы уюму жөнүндөгү (январь, 1995) макулдашууга, [[Беларусь]], [[Казакстан]], [[Кыргызстан]] жана [[Россия]] мамлекеттеринин ортосундагы экономикалык жана гуманитардык чөйрөдөгү интеграцияны тереңдетүү жөнүндөгү келишимге (29. 3. 1996), Беларуссия, Россия, Казакстан, Кыргызстан жана Тажикстан мамлекеттеринин ортосунда Евразия экономикалык коомчулугун түзүү жөнүндөгү келишимге (10. 10. 2000) кол коюуга катышкан. 2009-ж. Беларуссия ЕСтин «Чыгыш өнөктөштүгү» программасына кирген. == Колдонулган адабияттар == * “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7 {{КМШ өлкөлөрүнүн жетекчилери}} [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Инсандар:Беларусь]] [[Категория:Беларусь]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Президенттер]] [[Категория:КПСС]] [[Категория:Беларустун президенттери]] j1jb1z2b2n4cwdyapzpbac1qfnkacdm Азия оюндары 0 48631 653425 567725 2026-09-28T14:36:43Z Artelow 2286 653425 wikitext text/x-wiki [[Файл:Asian Games logo.svg|200px|thumb|right|Азиянын Олимпиадалык кеңешинин логотиби]] '''Азия оюндары''' — эл аралык олимпиялык комитеттин колдоосунда өтүүчү Азия өлкөлөрүнүн комплекстүү ири [[спорт]] мелдештери. 1949-ж. Делиде Азия өлкөлөрүнүн спортчуларынын конференциясында Азия оюндарынын федерациясы (АОФ) түзүлүп, уставы кабыл алынган. Ал 4 жылда бир жолу өткөрүлөт (Олимпиялык оюндардан 2 жыл өткөндөн кийин). АОФтун максаты: спорт оюндарын уюштуруу, өткөрүү, спорт аркылуу Азия өлкөлөрүнүн ортосундагы достукту бекемдөө. АОФго Афганстан, Бангладеш, Бирма, Индия, Индонезия, Ирак, Иран, Камбоджа, КЭР, Кувейт, Лаос, Ливан, Малайзия, Непал, Пакистан, Сингапур, Сирия, Таиланд, Түркия, Филиппин, Шри-Ланка, Жапония ж. б. өлкөлөрдүн Улуттук Олимпиялык комитеттери мүчө. Ага 1994-жылдан [[Орто Азия|Борбордук Азия]] өлкөлөрү да кошулуп, АОФ мүчөсү 43төн ашты (1996). Азия оюндарынын программасына [[жеңил атлетика]] менен сууда сүзүү спортунун түрлөрү сөзсүз киргизилет. Андан башка уюштуруу комитетинин ыктыяры боюнча спорттун 8ден кем эмес түрү белгиленет. Биринчи Азия оюндары 1951-ж. Делиде өткөрүлгөн. Анын программасына жеңил атлетика, велосипед спорту, баскетбол жана оордукту көтөрүү боюнча мелдештер кирип, 11 өлкө катышкан. Экинчиси 1954-ж. Манилада (Филиппин), үчүнчүсү 1958-ж. Токиодо өткөн. Андан кийинкилери 1962-ж. Жакартада (Индонезия), 1966-ж. Бангкокто (Таиланд), 1970-ж. Токиодо (Жапония), 1974-ж. Тегеранда (Иран), 1978-ж. Бангкокто 1982-ж. Нью-Делиде, 1986-ж Сеулда, 1990-ж. Пекинде өткөрүлгөн. 1994-ж. Хиросимада өткөрүлгөн, он экинчи Азия оюндарына КРнын курама командасы 1- жолу катышып 23-орунду ээлеп, 4 күмүш жана 5 коло медалга ээ болгон. 1998-ж. Бангокто (Таиланд) өткөрүлгөн Азия оюндарына [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] курама командасы 3 күмүш, 3 коло медалга ээ болгон. 2002ж. Азия оюндары Пуссан (Түштүк Корея) шаарында өткөрүлүп, Кыргызстан курама командасы 2 алтын, 4 күмүш, 6 коло медалды жеңип алган. 1990-жылдан Азия оюндарынын кышкы түрү өткөрүлө баштаган. 2003-ж. 29 өлкөнүн спортчулары катышкан 5-кышкы Азия оюндары Жапонияда өткөн. 2010-ж. Кытайдын Гуанджоу шаарында 16-Азия оюндары өтүп, ага КРнын 145 спортчусу катышып, 1 алтын, 2 күмүш, 2 коло медаль жеңген. Грек-рим күрөшүнөн Д.Көбөнов алтын медаль тагынуу менен кыргыз жигиттеринен алгачкы ирет Азия оюндарынын чемпиону аталган. Грек-рим күрөшүнөн К.Жолчубеков менен велоспортчу Е. Ваккер күмүш байге уткан. Үчүнчү орунду ээлегендер: грек-рим күрөшүнөн Ж.Кенжеев менен кайык айдоочу А.Пароль болгон. 2014- ж. Түштүк Кореянын Инчхон шаарын- да 17 - Азия оюндары болуп, КРнын спортчулары 2 күмүш, 4 коло байгеге ээ болушкан. == Азия оюндары өткөрүлгөн шаарлар == {| class="wikitable" border="1" |- align="center" |- !Жыл !Оюндар !Өлкө !Оюндардын борбор шаары !Даталары !Спорттун түрлөрү !Программалардын түрлөрү !Өлкөлөрдүн саны |- |1951 |I |{{Өлкө желеги|Индия}} |[[Дели]] |4—11 март 1951 |<center>8</center> |<center>57</center> |<center>11</center> |- |1954 |II |{{Өлкө желеги|Филиппин}} |[[Манила]] |1—9 май 1954 |<center>10</center> |<center>77</center> |<center>18</center> |- |1958 |III |{{Өлкө желеги|Жапония}} |[[Токио]] |24 май — 1 июнь 1958 |<center>16</center> |<center>112</center> |<center>20</center> |- |1962 |IV |{{Өлкө желеги|Индонезия}} |[[Жакарта]] |24 август — 4 сентябрь 1962 |<center>16</center> |<center>120</center> |<center>17</center> |- |1966 |V |{{Өлкө желеги|Таиланд}} |[[Бангкок]] |9—20 декабрь 1966 |<center>16</center> |<center>142</center> |<center>18</center> |- |1970 |VI<ref>Корея Республикасында өтүшү керек болчу.</ref> |{{Өлкө желеги|Таиланд}} |[[Бангкок]] |9—20 декабрь 1970 |<center>15</center> |<center>135</center> |<center>18</center> |- |1974 |VII |{{Өлкө желеги|Иран|1964}} |[[Тегеран]] |1—16 сентябрь 1974 |<center>18</center> |<center>200</center> |<center>25</center> |- |1978 |VIII<ref>Пакистанда өтүшү керек болчу.</ref> |{{Өлкө желеги|Таиланд}} |[[Бангкок]] |9—20 декабрь 1978 |<center>21</center> |<center>199</center> |<center>25</center> |- |1982 |IX |{{Өлкө желеги|Индия}} |[[Дели]] |19 ноябрь — 4 декабрь 1982 |<center>23</center> |<center>196</center> |<center>23</center> |- |1986 |X |{{Өлкө желеги|Корея Республикасы}} |[[Сеул]] |20 сентябрь — 5 октябрь 1986 |<center>27</center> |<center>269</center> |<center>27</center> |- |1990 |XI |{{Өлкө желеги|Кытай}} |[[Пекин]] |22 сентябрь — 7 октябрь 1990 |<center>29</center> |<center>308</center> |<center>36</center> |- |1994 |XII |{{Өлкө желеги|Жапония}} |[[Хиросима]] |2—16 октябрь 1994 |<center>38</center> |<center>337</center> |<center>42</center> |- |1998 |XIII |{{Өлкө желеги|Таиланд}} |[[Бангкок]] |6—20 декабрь 1998 |<center>42</center> |<center>377</center> |<center>41</center> |- |2002 |XIV |{{Өлкө желеги|Корея Республикасы}} |[[Пусан]] |29 сентябрь — 14 октябрь 2002 |<center>44</center> |<center>419</center> |<center>44</center> |- |2006 |XV |{{Өлкө желеги|Катар}} |[[Доха]] |1—15 декабрь 2006 |<center>45</center> |<center>424</center> |<center>45</center> |- |2010 |XVI |{{Өлкө желеги|Кытай}} |[[Гуанчжоу]] |12—27 ноябрь 2010 |<center>53</center> |<center>476</center> |<center>45</center> |- |2014 |XVII |{{Өлкө желеги|Корея Республикасы}} |[[Инчхон]] |19 сентябрь — 4 октябрь 2014 |<center>45</center> |<center>439</center> |<center>45</center> |- |2018 |[[Летние Азиатские игры 2018|XVIII]] |{{Өлкө желеги|Индонезия}} |[[Жакарта]] |18 августа — 2 сентябрь 2018 |<center>56</center> |<center>465</center> |<center>45</center> |- |2022 |XIX |{{Өлкө желеги|Кытай}} |[[Ханчжоу]] |23 сентябрь — 8 октябрь 2023 |<center>57</center> |<center>482</center> |<center>45</center> |- |2026 |XX |{{Өлкө желеги|Жапония}} |[[Нагоя]] |19 сентябрь — 4 октябрь 2026 |<center>41</center> |<center>460</center> |<center></center> |- |2030 |XXI |{{Өлкө желеги|Катар}} |[[Доха]] |4 — 19 ноябрь 2030 |<center></center> |<center></center> |<center></center> |- |2034 |XXII |{{Өлкө желеги|Сауд Арабиясы}} |[[Эр-Рияд]] |29 ноябрь – 14 декабрь 2034 |<center></center> |<center></center> |<center></center> |} == Катышуучу өлкөлөр == {| class="standard" |- align="center" | width="250" | |51 |54 |58 |62 |66 |70 |74 |78 |82 |86 |90 |94 |98 |02 |06 |10 |14 |18 |23 |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Ооганстан}} | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Бангладеш}} | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Бахрейн}} | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Бруней}} | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Бутан}} | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Чыгыш Тимор}} | | | | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Вьетнам}} | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Түштүк Вьетнам}} | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | | | | | | | | | | | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Гонконг}} | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Израиль}} | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | | | | | | | | | | | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Индия}} | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Индонезия}} | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Иордания}} | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Ирак}} | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Иран}} | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Түштүк Йемен}} | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | | | | | | | | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Йемен Араб Республикасы}} | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | | | | | | | | | | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Йемен}} | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Казакстан}} | | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Камбожа}} | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Катар}} | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Кытай}} | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|КЭДР}} | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Корея Республикасы}} | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Кувейт}} | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Кыргызстан}} | | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Лаос}} | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Ливан}} | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Макао}} | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Малайзия}} | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Мальдив}} | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Монголия}} | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Мьянма}} | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Непал}} | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|БАЭ}} | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Оман}} | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Пакистан}} | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Палестина}} | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Саравак}} | | | | bgcolor="#ccffcc" | | | | | | | | | | | | | | | | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Сауд Арабиясы}} | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |Түндүк Барнео | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | | | | | | | | | | | | | | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Сингапур}} | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Сирия|1980}} | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Тажикстан}} | | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Таиланд}} | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Тайвань}} | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Түркмөнстан}} | | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Өзбекстан}} | | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Филиппин}} | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Шри-Ланка}} | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Жапония}} | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |} == Колдонулган адабияттар == * “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1 * Макешов Кабыл. Кыргыз Республикасы: Дене тарбия жана спорт энциклопедиясы. Экинчи бас. – Б.: Турар, 2015. – 448 б. ISBN 978-9967-15-445-2 == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == [[Категория:Спорт]] [[Категория:Азия оюндары]] ep018m41jde65wgnkejq83zd8kk01il 653429 653425 2026-09-28T14:39:30Z Artelow 2286 /* Тышкы шилтемелер */ 653429 wikitext text/x-wiki [[Файл:Asian Games logo.svg|200px|thumb|right|Азиянын Олимпиадалык кеңешинин логотиби]] '''Азия оюндары''' — эл аралык олимпиялык комитеттин колдоосунда өтүүчү Азия өлкөлөрүнүн комплекстүү ири [[спорт]] мелдештери. 1949-ж. Делиде Азия өлкөлөрүнүн спортчуларынын конференциясында Азия оюндарынын федерациясы (АОФ) түзүлүп, уставы кабыл алынган. Ал 4 жылда бир жолу өткөрүлөт (Олимпиялык оюндардан 2 жыл өткөндөн кийин). АОФтун максаты: спорт оюндарын уюштуруу, өткөрүү, спорт аркылуу Азия өлкөлөрүнүн ортосундагы достукту бекемдөө. АОФго Афганстан, Бангладеш, Бирма, Индия, Индонезия, Ирак, Иран, Камбоджа, КЭР, Кувейт, Лаос, Ливан, Малайзия, Непал, Пакистан, Сингапур, Сирия, Таиланд, Түркия, Филиппин, Шри-Ланка, Жапония ж. б. өлкөлөрдүн Улуттук Олимпиялык комитеттери мүчө. Ага 1994-жылдан [[Орто Азия|Борбордук Азия]] өлкөлөрү да кошулуп, АОФ мүчөсү 43төн ашты (1996). Азия оюндарынын программасына [[жеңил атлетика]] менен сууда сүзүү спортунун түрлөрү сөзсүз киргизилет. Андан башка уюштуруу комитетинин ыктыяры боюнча спорттун 8ден кем эмес түрү белгиленет. Биринчи Азия оюндары 1951-ж. Делиде өткөрүлгөн. Анын программасына жеңил атлетика, велосипед спорту, баскетбол жана оордукту көтөрүү боюнча мелдештер кирип, 11 өлкө катышкан. Экинчиси 1954-ж. Манилада (Филиппин), үчүнчүсү 1958-ж. Токиодо өткөн. Андан кийинкилери 1962-ж. Жакартада (Индонезия), 1966-ж. Бангкокто (Таиланд), 1970-ж. Токиодо (Жапония), 1974-ж. Тегеранда (Иран), 1978-ж. Бангкокто 1982-ж. Нью-Делиде, 1986-ж Сеулда, 1990-ж. Пекинде өткөрүлгөн. 1994-ж. Хиросимада өткөрүлгөн, он экинчи Азия оюндарына КРнын курама командасы 1- жолу катышып 23-орунду ээлеп, 4 күмүш жана 5 коло медалга ээ болгон. 1998-ж. Бангокто (Таиланд) өткөрүлгөн Азия оюндарына [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] курама командасы 3 күмүш, 3 коло медалга ээ болгон. 2002ж. Азия оюндары Пуссан (Түштүк Корея) шаарында өткөрүлүп, Кыргызстан курама командасы 2 алтын, 4 күмүш, 6 коло медалды жеңип алган. 1990-жылдан Азия оюндарынын кышкы түрү өткөрүлө баштаган. 2003-ж. 29 өлкөнүн спортчулары катышкан 5-кышкы Азия оюндары Жапонияда өткөн. 2010-ж. Кытайдын Гуанджоу шаарында 16-Азия оюндары өтүп, ага КРнын 145 спортчусу катышып, 1 алтын, 2 күмүш, 2 коло медаль жеңген. Грек-рим күрөшүнөн Д.Көбөнов алтын медаль тагынуу менен кыргыз жигиттеринен алгачкы ирет Азия оюндарынын чемпиону аталган. Грек-рим күрөшүнөн К.Жолчубеков менен велоспортчу Е. Ваккер күмүш байге уткан. Үчүнчү орунду ээлегендер: грек-рим күрөшүнөн Ж.Кенжеев менен кайык айдоочу А.Пароль болгон. 2014- ж. Түштүк Кореянын Инчхон шаарын- да 17 - Азия оюндары болуп, КРнын спортчулары 2 күмүш, 4 коло байгеге ээ болушкан. == Азия оюндары өткөрүлгөн шаарлар == {| class="wikitable" border="1" |- align="center" |- !Жыл !Оюндар !Өлкө !Оюндардын борбор шаары !Даталары !Спорттун түрлөрү !Программалардын түрлөрү !Өлкөлөрдүн саны |- |1951 |I |{{Өлкө желеги|Индия}} |[[Дели]] |4—11 март 1951 |<center>8</center> |<center>57</center> |<center>11</center> |- |1954 |II |{{Өлкө желеги|Филиппин}} |[[Манила]] |1—9 май 1954 |<center>10</center> |<center>77</center> |<center>18</center> |- |1958 |III |{{Өлкө желеги|Жапония}} |[[Токио]] |24 май — 1 июнь 1958 |<center>16</center> |<center>112</center> |<center>20</center> |- |1962 |IV |{{Өлкө желеги|Индонезия}} |[[Жакарта]] |24 август — 4 сентябрь 1962 |<center>16</center> |<center>120</center> |<center>17</center> |- |1966 |V |{{Өлкө желеги|Таиланд}} |[[Бангкок]] |9—20 декабрь 1966 |<center>16</center> |<center>142</center> |<center>18</center> |- |1970 |VI<ref>Корея Республикасында өтүшү керек болчу.</ref> |{{Өлкө желеги|Таиланд}} |[[Бангкок]] |9—20 декабрь 1970 |<center>15</center> |<center>135</center> |<center>18</center> |- |1974 |VII |{{Өлкө желеги|Иран|1964}} |[[Тегеран]] |1—16 сентябрь 1974 |<center>18</center> |<center>200</center> |<center>25</center> |- |1978 |VIII<ref>Пакистанда өтүшү керек болчу.</ref> |{{Өлкө желеги|Таиланд}} |[[Бангкок]] |9—20 декабрь 1978 |<center>21</center> |<center>199</center> |<center>25</center> |- |1982 |IX |{{Өлкө желеги|Индия}} |[[Дели]] |19 ноябрь — 4 декабрь 1982 |<center>23</center> |<center>196</center> |<center>23</center> |- |1986 |X |{{Өлкө желеги|Корея Республикасы}} |[[Сеул]] |20 сентябрь — 5 октябрь 1986 |<center>27</center> |<center>269</center> |<center>27</center> |- |1990 |XI |{{Өлкө желеги|Кытай}} |[[Пекин]] |22 сентябрь — 7 октябрь 1990 |<center>29</center> |<center>308</center> |<center>36</center> |- |1994 |XII |{{Өлкө желеги|Жапония}} |[[Хиросима]] |2—16 октябрь 1994 |<center>38</center> |<center>337</center> |<center>42</center> |- |1998 |XIII |{{Өлкө желеги|Таиланд}} |[[Бангкок]] |6—20 декабрь 1998 |<center>42</center> |<center>377</center> |<center>41</center> |- |2002 |XIV |{{Өлкө желеги|Корея Республикасы}} |[[Пусан]] |29 сентябрь — 14 октябрь 2002 |<center>44</center> |<center>419</center> |<center>44</center> |- |2006 |XV |{{Өлкө желеги|Катар}} |[[Доха]] |1—15 декабрь 2006 |<center>45</center> |<center>424</center> |<center>45</center> |- |2010 |XVI |{{Өлкө желеги|Кытай}} |[[Гуанчжоу]] |12—27 ноябрь 2010 |<center>53</center> |<center>476</center> |<center>45</center> |- |2014 |XVII |{{Өлкө желеги|Корея Республикасы}} |[[Инчхон]] |19 сентябрь — 4 октябрь 2014 |<center>45</center> |<center>439</center> |<center>45</center> |- |2018 |[[Летние Азиатские игры 2018|XVIII]] |{{Өлкө желеги|Индонезия}} |[[Жакарта]] |18 августа — 2 сентябрь 2018 |<center>56</center> |<center>465</center> |<center>45</center> |- |2022 |XIX |{{Өлкө желеги|Кытай}} |[[Ханчжоу]] |23 сентябрь — 8 октябрь 2023 |<center>57</center> |<center>482</center> |<center>45</center> |- |2026 |XX |{{Өлкө желеги|Жапония}} |[[Нагоя]] |19 сентябрь — 4 октябрь 2026 |<center>41</center> |<center>460</center> |<center></center> |- |2030 |XXI |{{Өлкө желеги|Катар}} |[[Доха]] |4 — 19 ноябрь 2030 |<center></center> |<center></center> |<center></center> |- |2034 |XXII |{{Өлкө желеги|Сауд Арабиясы}} |[[Эр-Рияд]] |29 ноябрь – 14 декабрь 2034 |<center></center> |<center></center> |<center></center> |} == Катышуучу өлкөлөр == {| class="standard" |- align="center" | width="250" | |51 |54 |58 |62 |66 |70 |74 |78 |82 |86 |90 |94 |98 |02 |06 |10 |14 |18 |23 |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Ооганстан}} | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Бангладеш}} | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Бахрейн}} | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Бруней}} | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Бутан}} | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Чыгыш Тимор}} | | | | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Вьетнам}} | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Түштүк Вьетнам}} | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | | | | | | | | | | | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Гонконг}} | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Израиль}} | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | | | | | | | | | | | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Индия}} | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Индонезия}} | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Иордания}} | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Ирак}} | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Иран}} | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Түштүк Йемен}} | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | | | | | | | | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Йемен Араб Республикасы}} | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | | | | | | | | | | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Йемен}} | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Казакстан}} | | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Камбожа}} | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Катар}} | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Кытай}} | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|КЭДР}} | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Корея Республикасы}} | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Кувейт}} | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Кыргызстан}} | | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Лаос}} | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Ливан}} | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Макао}} | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Малайзия}} | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Мальдив}} | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Монголия}} | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Мьянма}} | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Непал}} | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|БАЭ}} | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Оман}} | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Пакистан}} | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Палестина}} | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Саравак}} | | | | bgcolor="#ccffcc" | | | | | | | | | | | | | | | | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Сауд Арабиясы}} | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |Түндүк Барнео | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | | | | | | | | | | | | | | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Сингапур}} | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Сирия|1980}} | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Тажикстан}} | | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Таиланд}} | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Тайвань}} | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Түркмөнстан}} | | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Өзбекстан}} | | | | | | | | | | | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Филиппин}} | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Шри-Ланка}} | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |- align="center" | align="left" |{{Өлкө желеги|Жапония}} | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | | bgcolor="#ccffcc" | |} == Колдонулган адабияттар == * “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1 * Макешов Кабыл. Кыргыз Республикасы: Дене тарбия жана спорт энциклопедиясы. Экинчи бас. – Б.: Турар, 2015. – 448 б. ISBN 978-9967-15-445-2 == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.aichi-nagoya2026.org/venue/entrio/ 2026-жылкы Азия оюндарынын расмий сайты] * [https://oca.asia/games/ Азиянын Олимпиадалык кеңеши: Оюндар] [[Категория:Спорт]] [[Категория:Азия оюндары]] bx1jorg1sieypnbl43neddh8nypt6b2 Мустафа Кемел Ататүрк 0 48882 653487 645843 2026-09-29T11:25:18Z Artelow 2286 «[[Категория:Түркиянын президенттери|Түркиянын президенттери]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653487 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Мустафа Кемел Ататүрк |сүрөтү =Ataturk1930s.jpg |туулган датасы=[[1881]]|каза болгон жери=[[Стамбул|Ыстанбул]], [[Түркия]]|туулган жери=[[Салоники]], [[Осмон Империясы]]|иш аяктоо убагы_2=[[24-январь]] [[1921-жыл|1921-жылы]]|иш баштоо убагы_2=[[3-май]] [[1920-жыл|1920-жылы]]|андан кийинки инсан_2=[[Февзи Чакмак]]|кызматы_2=[[Түркиянын Премьер-министри]]|андан мурунку инсан_2=Шайланган|иш аяктоо убагы=[[10-ноябрь]] [[1938-жыл|1938-жылы]]|иш баштоо убагы=[[29-октябрь]] [[1923-жыл|1923-жылы]]|андан кийинки инсан=[[Исмет Инөнү]]|андан мурунку инсан=Шайланган|кызматы=[[Түркиянын Президенти]]|расмий ысымы={{nobold|{{lang-tr|Mustafa Kemal Atatürk}}}}|каза болгон жылы=[[10-ноябрь]], [[1938-жыл|1938-жылы]]|туулган жылы=1881|туулганда берилген ысымы=Али Рыза Оглу Мустафа<br>{{lang-tr|Ali Rıza oğlu Mustafa}}|атасы=Али Рыза-эфенди|апасы=Зүбейде-ханым|жубайы=Латифе Ушаклыгил|кол тамгасы=Signature of Mustafa Kemal Atatürk.svg|кызматы_3=[[Түркиянын Улуу Улуттук Чогулушу|Түркиянын Улуу Улуттук Чогулушун төрагасы]]|андан мурунку инсан_3=Шайланган|андан кийинки инсан_3=[[Фетхи Окьяр|Фетхи Окъяр]]|иш баштоо убагы_3=[[24-апрель]] [[1920-жыл|1920-жылы]]|иш аяктоо убагы_3=[[29-октябрь]] [[1923-жыл|1923-жылы]]|дини=[[Сүннөттөр]]|сыйлыктары=}} '''Мустафа Кемел Ататүрк''' ({{Lang-tr|Mustafa Kemal Atatürk}}; 1934-жылга чейинки: '''Гази Мустафа Кемел-Паша<ref>«Кемаль Ататюрк» — имя и фамилия Мустафы Кемаля c 1934 года, принятые в связи с произведёнными им же упразднением титулов и введением фамилий в Турции. (см. {{БСЭ1|статья=Кемаль, Гази Мустафа|автор=Милер А.|том=32|страницы=163—165}}</ref>'''; [[1881]], [[Салоники]], [[Осмон империясы]] — [[10-ноябрь]] [[1938]], [[Долмабакча]], [[Бешиткаш]], [[Ыстанбул]]<ref>Точная дата рождения Ататюрка неизвестна. Официально ею считается 19 мая — этот день в Турции известен как ''19 Mayıs Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı''. Подробнее см. раздел [[Ататюрк, Мустафа Кемаль#%D0%94%D0%B0%D1%82%D0%B0 %D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F|Дата рождения]]</ref>, [[Түркия]]) — Осмон жана түрк мамлекеттик ишмери, саясий жана аскердик ишмер. Түркиянын Республикалык элдик партиясынын негиздөөчүсү жана биринчи лидери; [[Түркия Республикасы]]нын биринчи [[Түркиянын Президенти|президенти]], азыркы түрк мамлекетинин негиздөөчүсү. Осмон империясы [[Биринчи дүйнөлүк согуш|1-дүйнөлүк согушта]] жеңилгенден кийин (1918-жыл октябрь) Анадолудагы улуттук төңкүрөштүк кыймылга жана эгемендүүлүк үчүн согушка жетекчилик кылган, султандын өкмөтүн жана басып кер режимин жоюуга жетишкен, жаңы жумурияттык мамлекетти түзгөн. улутчулдукка негизделген («улуттун эгемендиги»). , бир катар олуттуу саясий, социалдык жана маданий ыслаттарды жүргүзгөн, мисалы: Султанатты жоюу (1922-ж. 1-ноябрь), жумуриятыны жарыялоо (1923-жылдын 29-октябры), [[де-факто]] жок болгон халифаттын [[де-юре]] жоюлушу (1924-жылдын 3-марты), лайык билим берүүнүн киргизилиши, дервиштердин ордендери жабылышы, кийим ыслаты (1925), жаңы европалык типтеги кылмыш жана жарандык формалардын кабыл алынышы. кодекстери (1926), алипесси латындаштыруу, түрк тилин араб жана фарс карыздарынан тазалоо, динди мамлекеттен бөлүү (1928), аялдарга шайлоо укугун берүү, наамдарды жана феодалдык кайрылуу формаларын жоюу, тегаттарды киргизүү (1934), улуттук банктарды түзүү жана улуттук өнөр жай. Улуу Элдик Чогулушу (1920—1923-жж.) төрагасы, андан кийин (1923-жылдын 29-октябрынан тартып) бул кызматка ар бир терт жылда кайра шайланып турган республиканын президенти, ошондой эле Жумурият - Ал түзгөн Элдик партия Түркияда талашсыз авторитетке жана улуттун сүйүүсүнө ээ болду. == Туулган күнү == Мустафа Кемелдин чыныгы туулган күнү боюнча ар кандай версиялар бар (андан тышкары, Осмон дөөлөтүндө колдонулган жылсанактардын айырмасынан улам, ал тургай өзү да анын туулган күнүн так билген эмес); алардын эң кеңири таралганына ылайык, ал 1881-жылы 12-мартта төрөлгөн. 19-кылымдын экинчи жарымында Осмон империясында эки жылсанак колдонулган: ислам (хижрий жылсанагы деп да аталат) - ислам майрамдарын белгилөө үчүн иштелип чыккан жана румий - 1839-жылы кабыл алынган жана Юлиан жылсанагында негизделген жарандык календарь. ). Экөө тең хижрадан – Мухаммаддын Меккеден Мадинага көчүп кеткен убактысын эсептешкенине карабастан, ал мезгилде алардын ортосунда айырмачылыктар болгон; аларды жакындашты-руу учун жургузулген реформаларга карабастан, айырма бугунку кунде да бар. Ататүрктүн туулган күнү жазуулар китебине (англ.) орусча жазылган. [[Салоники|Селаник]] шаарынын календарын көрсөтпөстөн хижрийден 1296-ж. Буга байланыштуу Ататүрк өзүнүн туулган күнү катары шарттуу датаны – түрктөрдүн эгемендүүлүк үчүн күрөшү башталган 19-май күнүн тандап алган. Бу күнү, 1919-жылы 19-майда Мустафа Кемел Самсунда жаштарга кайрылып, баскынчы күчтөргө каршы мобилизация жарыялаган. Анын Эгемендүүлүк күнү менен дал келиши жарандык календарды тандоону билдирет, анда хижрий 1296-жыл 1880-жылдын 13-мартынан 1881-жылдын 12-мартына чейинки мезгилди камтыйт. Акыркы даталар Түркия тарабынан 1926-жылы Ататүрк тарабынан стандартташтыруу максатында кабыл алынган [[Григориан календары|Григориан жылсанагы]] боюнча берилген (Юлиан жылсанагы мурда жокко чыгарылган). Ошондуктан, Ататүрк 1881-жылдын 19-май күнүн расмий жана расмий эмес бардык документтерде туулган күнү катары белгилеген.<ref>[[Цюрхер, Эрик-Ян|Zürcher, Erik Jan]] (1984). ''The Unionist factor: the rôle of the Committee of Union and Progress in the Turkish National Movement, 1905—1926''. Leiden: E.J. Brill. p. 106.</ref>. Апасы Ататүрккө жаздын күнүндө төрөлгөнүн айтса, кичүү карындашы Макбуле Атадан анын түн ичинде, кар бороонунда, күн күркүрөгөнүндө төрөлгөнүн айткан. Түрк тарыхчысы Фаик Решид Унат Зубейде Ханимдин Салоникидеги кошуналарынан түрдүү жоопторду алды. Кээ бирлери жаз күнүндө, башкалары кыштын күнү, январь же февраль айларында төрөлгөн деп айтышкан. Бир аз таанылган дата 19-май, тарыхчы Решит Сафет Атабинен тарабынан берилген дата. 19-май датасы Түркиянын боштондук согушунун башталышынын символикалык датасы болуп саналат жана Атабинен Ататүрктүн туулган күнүн Ататүрк мактаган ишаратын Боштондук согушунун башталышы менен байланыштырды. Бул датанын келип чыгышы тууралуу дагы бир окуя бар: окутуучу Ататүрктөн анын туулган күнүн сураганда, ал аны билбейм деп жооп берген. Окутуучу 19-майды туулган күнү катары сунуштаган. Дагы бир жолу муну чечмелөөнүн эки жолу бар: «1881-жылдын 19-майы Григориан» «1297-жылдын 1-марты» дегенди туюнтат, бул бир гана жазылган маалыматка – «1296 рум» дегенге карама-каршы келет. «19-май, 1296-ж. румий» 1880-ж. григориан дегенди билдирет Кээ бир булактар ​​жогорудагы даталардын бардыгын этибарга албай, такыр башканы белгилешет: # Түрк дин тарыхчысы Энвер Бехнан Шаполио Ататүрк 1880-жылы [[23 декабрь|23-декабр]]да туулган деп айтат. # Шевкет Сүрейя Айдемир туулган күнү катары 1881-жылдын 4-январын атайт. # Мустафа Кемел коомунун башчысы Мухтар Кумрал 1881-жылдын 13-мартын көрсөтүп, бул датаны Макбуле Атадан тарабынан берилгенин айтат. Бул дата рум жылсанакка которулса, 1297-жылдын 1-мартына туура келет. Бул сөздүн тууралыгы талаштуу, анткени жазуулар реестринде Рум жылсанагы боюнча 1297-жыл эмес, 1296-жыл көрсөтүлгөн. Ал эми 13-март күнү Ататүрктүн апасы менен эжеси берген маалыматтарга карама-каршы келбейт. эрте жазда, бул убакта мындай аба ырайынын кубулуштары кар күркүрөшү жана күн күркүрөшү мүмкүн (бирок эрте жазда күн күркүрөшү өтө сейрек кездешет).<ref name="Ататюрк">{{Cite web|url=http://www.ahmetakyol.net/index.php?option=com_content&task=view&id=224&Itemid=45|title=Архивированная копия|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090904194828/http://www.ahmetakyol.net/index.php?option=com_content&task=view&id=224&Itemid=45|archivedate=2009-09-04|accessdate=2019-05-15|deadlink=yes}}</ref>. # Тевфик Рүштү Арас Ататүрктүн 10-майдан 20-майга чейин төрөлгөнүн айтат. Ал Мустафа менен ой бөлүшүп, ага: «Эмне үчүн 19у эмес» деп жооп берди. Советтик дипломат Семён Иванович Араловдун эскерүүлөрүнө ылайык, Ататүрк менен баарлашкан учурда ал 1880-жылы туулганын айтып, ага Ататүрк «мен сыяктуу» деп жооп берген. Мустафа Кемелдин акыркы расмий документинде күн жана айы көрсөтүлбөй, болгону жылы көрсөтүлгөн – 1881. Ататүрктүн бул документи Шишлидеги Ататүрк музейинде коюлган.<ref name="Ататюрк" />. . Түркия Жумуриятында 1881-жылдын 19-майы расмий дата болуп саналат.<ref name="Ататюрк" /> == Келип чыгышы, балалыгы жана билими == [[Файл:Mustafa_Kemal,_1905.jpg|thumb|<center>Жаш Ататүрк</center>]] 1880 же 1881-жылы [[Осмон империясы|Осмон импараторлугу]]нун [[Салоники]] шаарындагы (азыркы [[Греция]]) Хожакасым кварталында туулган (тууган күнү тууралуу так маалымат жок; кийинчерээк Кемел 19-майды туулган күнү катары – Түркиянын көз карандысыздыгы үчүн күрөш башталган күндү тандаган) туулган. кичинекей жыгач соодагери, мурдагы бажычы Али Рыза-эфенди жана анын жубайы Зүбейде-ханымдын үй-бүлөсүндө. Анын атасынын теги так белгилүү эмес, кээ бир булактар ​​анын ата-бабалары Сөкеден келген түрк көчмөндөрү болгон деп ырасташат,<ref name="%25C3%2587ankaya17">[[Фалих Рыфкы Атай|Falih Rıfkı Atay]], ''Çankaya: Atatürk'ün doğumundan ölümüne kadar'', İstanbul: Betaş, 1984, p. 17. {{tr icon}}</ref><ref>Vamık D. Volkan & Norman Itzkowitz, ''Ölümsüz Atatürk'' (''Бессмертный Ататюрк''), Bağlam Yayınları, 1998, ISBN 975-7696-97-8, p. 37, dipnot no. 6 (Atay, 1980, s. 17)</ref> башкалары Ататүрктүн балкандык (албан же болгар) тамырларын ырасташат<ref name="Time">[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,860057-2,00.html Turkey: The land a dictator turned into a democracy".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522203055/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,860057-2,00.html|date=2010-05-22}} {{Wayback|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,860057-2,00.html|date=20100522203055}} «[[Time (журнал)|Time]]». 12 октября 1953.</ref><ref>Mango, Andrew. ''Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey'', (Overlook TP, 2002), стр. 27.</ref>, үй-бүлөсү түркчө сүйлөп, ислам динин тутунган, бирок исламчыл каршылаштар арасында. Осмон Импараторлугундун Кемалдын атасынын борборлорунун бири Салоники шаары болгон Дөнме еврей сектасына таандык экени кеңири таралган.<ref>[[Шолем, Гершом|Gershom Scholem]]. ''Encyclopaedia Judaica'', Second Edition, Volume 5, «Doenmeh»: Coh-Doz, Macmillan Reference USA, Thomson Gale, 2007, ISBN 0-02-865933-3, стр. 732.</ref> Ал кичүү карындашы Макбуле Атадан экөө үй-бүлөдө бойго жеткенге чейин аман калган жалгыз бала болушкан, калгандары бала кезинде чарчап калган. Мустафа жалындуу жана өтө өз алдынча мүнөздүү активдүү бала эле. Бала теңтуштары же эжеси менен баарлашуудан көрө жалгыздыкты жана өз алдынчалыкты артык көрчү. Ал башкалардын пикирине чыдамсыз болгон, компромисске келгенди жактырчу эмес жана ар дайым өзү үчүн тандап алган жол менен жүрүүгө умтулган. Ойлогон нерселердин баарын түз айтуу адаты Мустафага кийинки жашоосунда бир топ кыйынчылыкты алып келип, аны менен көптөгөн душмандарды жаратты. Ыймандуу [[мусулман]] Мустафанын апасы уулунун [[Куран|Куранды]] үйрөнүүсүн кааласа, күйөөсү Али Рыза Мустафага заманбап билим берүүгө ыктаган. Жубайлар мунасага келе албагандыктан, Мустафа мектеп жашына жеткенде алгач үй-бүлө жашаган кварталда жайгашкан Хафыза Мехмет-эфенди мектебине дайындалат. Атасы 1888-жылы Мустафа 8 жашында каза болгон. 1893-жылы 13-мартта каалоосу боюнча 12 жашында Салоникидеги ''Selânik Askerî Rüştiyesi'' аскердик даярдоо окууканага кирип, математик окутуучу ага Кемел («кемчилик») деген ат койгон. 1896-жылы Манастыр (азыркы [[Түндүк Македония]]дагы Битола) шаарындагы аскердик окуу жайга (''Manastır Askerî İdadisi'') тапшырган. 1899-жылы 13-мартта [[Осмон империясы]]нын борбору Стамбулдагы Осмон Аскердик Колледжине (''Mekteb-i Harbiye-i Şahane'') кирген. Төңкүрөшчүл жана ыслатчыл маанай үстөмдүк кылган мурунку окуу жайларынан айырмаланып, колледж Султан [[Абдул-Хамид II|II Абдул-Хамиддин]] катуу көзөмөлүндө болгон. 1902-жылы 10-февралда Стамбулдагы Осмон генералдык штабынын академисини (''Erkân-ı Harbiye Mektebi'') тапшырып, аны 1905-жылы 11-январда бүтүргөн. Академисини аяктагандан кийин дароо Абдулхамид режимин мыйзамсыз сындаган деген айып менен камакка алынып, бир нече ай камакта отургандан кийин [[Дамаск]]ка сүргүнгө айдалган, ал жерде 1905-жылы «Ватан» («Мекен») төңкүрөштүк уюмун түзгөн.<ref>Мустафа Кемаль. ''Путь новой Турции.'' Литиздат Н. К. И. Д., Т. I, 1929, стр. XVI. («Биография по данным государственного календаря Турецкой республики.»)</ref>. == Кызматтын башталышы. Жаш түрктөр == [[Файл:Picardie_manoeuvres_1910.jpg|thumb|340x340px|<center>Пикардия көнүгүүлөрү, 1910-ж.</center>]] 1905-1907-жылдары Лүтфи Мүфит Бей (Өздеш) менен бирге Дамаскта жайгашкан 5-армияда кызмат өтөгөн. 1907-жылы Мустафа Кемелдин Манастыр шаарындагы 3-армиянын катарына көтөрүлгөн. [[Салоники|Салоникиде]] окуп жүргөндө Кемал төңкүрөштүк коомдорго катышкан; Академини бүтүргөндөн кийин [[Жаш түрктөр|Жаш түрктөрдүн]] катарына кошулган, 1908-жылдагы [[Жаш түрктөр революциясы (1908)|Жаш түрк төңкүрөштүн]] даярдоого жана ишке ашырууга катышкан; кийин «Жаш түрк» кыймылынын лидерлери менен пикир келишпестиктерден улам саясий ишмердүүлүктөн убактылуу четтеп калган. [[1910-жыл|1910-жылы]] Мустафа Кемел [[Франция|Францияга]] жөнөтүлүп, ал жерде Пикардия аскердик маневрлерине катышкан. 1911-жылы Стамбулда, Куралдуу Күчтөрдүн Башкы штабында кызмат өтөй баштаган. 1911-жылы италиялыктардын [[Триполи]]ди басып алуусу менен башталган Италия-Түркия согушунда Мустафа Кемал бир топ жолдоштору менен бирге Тобрук жана Дерне аймагында согушкан. Мустафа Кемел 1911-жылдын 22-декабрында Тобрук согушунда италиялыктарды жеңип, 1912-жылы 6-мартта Дернадагы Осмон аскерлеринин командирлигине дайындалган. 1912-жылы октябрда Биринчи Балкан согушу башталып, Мустафа Кемел Галлиполи жана Болайырдан келген аскердик бөлүктөр менен бирге катышкан. Дидимотихон (Диметоки) менен [[Эдирне]]ни болгарлардан кайтарып алууда чоң роль ойногон. 1913-жылы Мустафа Кемел [[София]]дагы аскердик атташелик кызматка дайындалып, ал жерден 1914-жылы подполковник наамын алган. Мустафа Кемел [[1915-жыл|1915-жылга]] чейин ал жерде кызмат кылып, 19-дивизияны түзүү үчүн Текирдагга жөнөтүлгөн. == Биринчи дүйнөлүк согушта Кемел == [[Файл:Kemal Atatürk portrait.jpg|thumb|Мустафа Кемел Паша, ошол кездеги 7-Түрк армиясынын командачы (1918).]] [[Файл:Tasviri_Efkar_Oct_29,_1915.jpg|thumb|<center>Татствир-и Эфкар гезитинин 1915-жылдын 29-октябрындагы санында Жеват Паша жана Мустафа Кемел Бей.</center>]] [[Биринчи дүйнөлүк согуш|Биринчи дүйнөлүк согуштун]] башында Мустафа Кемел Чанаккале үчүн болгон салгылашта түрк аскерлерин ийгиликтүү башкарган (к. Дарданел операциясы). 1915-жылы 18-мартта англиялык-француздук эскадрон [[Дарданелл|Дарданел]]ден өтүүгө аракет кылган, бирок чоң жоготууга учураган. Андан кийин [[Антантa|Антанта]] командачылыгы аскерлерди Галлиполи жарым аралына түшүрүүнү чечти. 1915-жылдын 25-апрелинде Арыбурну тумшугуна (к. Анзак булуңуна түшүү) конгон англис-француз аскерлери Мустафа Кемел командачылыгындагы 19-дивизия тарабынан токтотулган. Бул жеңиштен кийин Мустафа Кемелге полковник наамы берилген. Дарданел операциясы маалында Австралия жана Жаңы Зеландия корпусунун аскерлери жана башка британ бөлүктөрү Галлиполи жарым аралына десант учурунда, салгылашуулардын эң кыйын учурда, 1915-жылдын 25-апрелинде эртең менен күн тартибинде дивизиясынын 57-полку үчүн Кемел мындай деп жазган: «Мен силерге алдыга чыгууну буйрубайм, мен сага өлүүнү буйруйм. Биз өлүп жатканыбызда, башка аскерлер жана командирлер келип, ордубузду ээлей алышат».<ref>John P. Kinross. ''Atatürk: a biography of Mustafa Kemal, father of modern Turkey''. New York, 1965, стр. 90: «I don’t order you to attack, I order you to die. In the time it takes us to die, other troops and commanders can come and take our places.»</ref>. 57-полктун дээрлик бүт өздүк курамы салгылаштын аягында курман болгон.<ref>John P. Kinross. ''Atatürk: a biography of Mustafa Kemal, father of modern Turkey''. New York, 1965, стр. 90—91.</ref>. 1915-жылдын 6-7-августунда англиялык аскерлер Арыбурну жарым аралынан кайрадан чабуулга өткөн. 1915-жылдын 6-15-августунда немис офицери Отто Сандерс менен Кемелдин жетекчилигиндеги аскерлер тобу Сувла булуңуна десант учурунда англиялык аскерлердин ийгилигинин алдын алууга жетишкен. Андан кийин Киречтепеде (17-августта) жеңиш жана Анафарталарда (21-августта) экинчи жеңиш болду. Дарданелл үчүн болгон салгылашуулардан кийин Кемел Эдирне жана Диярбакырдагы аскерлерге командачылык кылды. 1916-жылдын 1-апрелинде дивизиянын жалпысы (жалпы-тегмен) наамы берилип, 2-армиянын командачысы болуп дайындалган. Анын командачылыгы астында 2-армия 1916-жылы августтун башында Муш менен Битлисти кыска убакытка басып алууга жетишкен, бирок көп узабай ал жерден орустар кууп чыккан (к. Эрзинжан согушу, Битлис согушу жана Огнот операциясы).<ref>{{Cite web |title=Первая мировая война |url=http://www.world-history.ru/events_about/2058.html |accessdate=2022-01-27 |archivedate=2009-07-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090721191440/http://www.world-history.ru/events_about/2058.html }}</ref><ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_a/ahmet_izzet.html Ахмет-Иззет-Паша]</ref>. Дамаск жана [[Халеб|Алепподо]] кыска мөөнөттүү кызматтан кийин Истанбулга кайтып келди. Бул жерден мураскор ханзаада Вахидеттин-эфенди менен бирге Германияга текшерүү үчүн фронтко жөнөгөн. Бул сапардан кайтып келгенден кийин катуу ооруп, [[Вена]] менен [[Баден-Баден]]ге дарыланууга жөнөтүлгөн. 1918-жылы 15-августта 7-армиянын командири болуп Халабга кайтып келген. Анын жетекчилиги астында армия британ аскерлеринин чабуулдарынан ийгиликтүү корголгон. Мудрос келишимине кол коюлгандан кийин (Осмон импараторлугун багынып бериши) (1918-ж. 30-октябрь) Йылдырым армия тобунун командачылыгына дайындалган. Бул түзүлүш жоюлгандан кийин Мустафа Кемел 1918-жылы 13-ноябрда Стамбулга кайтып келип, Коргоо бакандыгында иштей баштайт. == Ангоранын мамлекеттик уюму == [[Файл:Mustapha_Kemal_Pasha_&_members_of_his_Nationalist_Committee,_Sivas,_1919.jpg|right|thumb|<center>Мустафа Кемел жана Сивастагы өкүлдөр комитетинин мүчөлөрү (1919-ж. сентябрь).</center>]] Толук багынып берүүгө кол коюу Осмон армиясын системалуу түрдө куралсыздандыруу жана таркатууну баштоого мажбур кылды. Мустафа Кемел 1919-жылы 19-майда 9-армиянын инспектору катары Самсунга келет. [[Файл:Mustafa_Kemal_ve_Heyet-i_Temsiliye'nin_Ankara'ya_gelişi_(1919).jpg|right|thumb|<center>Мустафа Кемел жана Анкарадагы өкүлдөр комитетинин мүчөлөрү (1919-жыл, 27-декабрь).</center>]] 1919-жылы 22-июнда Амасяда өлкөнүн көз карандысыздыгы коркунучта экенин билдирген циркуляр (Amasya Genelgesi) чыгарып, ошондой эле Сивас конгрессине депутаттардын чакырылышын жарыялаган. Кемел 1919-жылы 8-июлда Осмон армиясынан пенсияга чыккан. 1919-жылы 23-июлдан 7-августка чейин Эрзурумда импараторлугунун алты чыгыш вилайетинин курултайы (''Erzurum Kongresi''), андан кийин 1919-жылдын 4-11-сентябрында өткөн Сивас конгресси өттү. Бул съезддердин чакырылышын жана иштешин камсыз кылган Мустафа Кемел «ата журтту сактап калуунун» жолдорун ушинтип аныктады. Султан өкмөтү буга каршы турууга аракет кылып, 1919-жылы 3-сентябрда Мустафа Кемелди камакка алуу жарлыгы чыккан, бирок анын бул жарлыктын ишке ашуусуна каршы турган жетиштүү колдоочулары болгон.<ref>Mango, Andrew. ''Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey'', (Overlook TP, 2002), стр. 249.</ref> 1919-жылы 27-декабрда Мустафа Кемелди Ангоранын ([[Анкара]]) тургундары кубануу менен тосуп алышкан. Константинополь Антанта аскерлери тарабынан басып алуудан кийин (1918-ж. ноябрь) жана Осмон парламенти тарагандан кийин (1920-ж. 16-март) Кемел Ангорада өзүнүн парламентин – [[Түркиянын Улуу Улуттук Чогулушу|Түркиянын Улуу Улуттук Чогулушү]] (ТУУЧ) чакырган, биринчи жыйын анын ичинен 1920-жылдын 23-апрелинде ачылган. Кемал өзү парламенттин төрагасы жана Улуу Улуттук Чогулушун өкмөт башчысы болуп шайланды, ал кийин ыйгарым укуктардын эч бири тарабынан таанылбайт. 29-апрелде Улуу Улуттук Чогулушу анын легитимдүүлүгүнө шек келтиргендерди өлүм жазасына кесүү боюнча мыйзамды кабыл алды. Буга жооп кылып Стамбулдагы султан өкмөтү 1-майда Мустафа Кемелди жана анын тарапкерлерин өлүм жазасына кескен жарлык чыгарган.<ref>Mango, Andrew. ''Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey'', (Overlook TP, 2002), стр. 279.</ref>. Кемелисттердин негизги токтоосуз милдети түндүк-чыгышта армяндарга, батышта гректерге каршы, ошондой эле Антанта тарабынан түрк жерлерин оккупациялоо жана калган капитуляциялардын иш жүзүндө режимине каршы күрөшүү болгон.<ref>''Мустафа Кемаль.'' Путь новой Турции. — Литиздат Н. К. И. Д., Т. I, 1929. — С. 403 (Примечание 51).</ref><ref>«Режим капитуляций» в Оттоманской империи — совокупность договоров («капитуляции») Порты с некоторыми западными державами, которые оттоманское правительство заключало с [[XVI век]]а и которые предусматривали [[иммунитет]]ный статус и иные привилегии для иностранных подданных на территории Оттоманской империи. Капитуляционный режим, который формально был отменен нотой Порты от 9 сентября 1914 года с 1 октября 1914 года, привёл к преобладанию в крупной оттоманской коммерции иностранных резидентов империи (см.: ''Шеремет В.'' Босфор. — {{М.}}, 1995. — С. 81.)</ref>. 1920-жылдын 7-июнунда Ангора өкмөтү Осмон импараторлугунун мурунку бардык келишимдерин жараксыз деп жарыялаган; Мындан тышкары, ТУУЧ өкмөтү четке кагып, акыры согуштук аракеттер менен 1920-жылдын 10-августунда султан өкмөтү менен Антанта өлкөлөрүнүн ортосунда кол коюлган Севр келишимин ратификациялоону үзгүлтүккө учураткан, алар импараторлугунун түрк калкына карата адилетсиздик деп эсептешкен. . Келишимде каралган эл аралык сот механизми түзүлбөгөн кырдаалдан пайдаланып кемалисттер британ аскерлеринин арасынан барымтага алып, аларды Жаш түрк өкмөтүнүн мүчөлөрүнө жана Мальтада атайылап интернацияланган башка адамдарга алмаштыра башташкан. армяндарды өлтүрүү. Ушундай эле механизм [тактоо үчүн] жылдардан кийин [[Нюрнберг процесси|Нүрнберг процесси]] болгон.<ref>[[Барсегов, Юрий Георгиевич|Барсегов Ю. Г.]]: [http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v2-2/252-288.htm#4 Геноцид армян: Ответственность Турции и обязательства мирового сообщества. — Т. 2. — Ч. 2.: Вопрос о создании международного уголовного суда в рамках Парижской мирной конференции; комиссия пятнадцати] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160619210209/http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v2-2/252-288.htm#4 |date=2016-06-19 }}.</ref> == Түрк-Армян согушу. ОСФСР менен мамилелер == Түрк-армян согушунун негизги этаптары: Сарыкамыш (20.09.1920), Карс (30.10.1920) жана Гюмри (1920-ж. 7-ноябрь) шаарларынын алынышы. Кемелисттердин армяндарга, кийинчерээк гректерге каршы согуштук ийги-ликтеринде 1920-жылдын кузундан тартып 1922-жылга чейин ОСФСРдин өкмөтү тарабынан көрсөтүлгөн улуттуу финансылык жана согуштук жардамдын зор мааниси бар.<ref>''Шеремет В.'' Босфор. — {{М.}}, 1995. — С. 241.</ref>. 1920-жылы эле Кемелдин Ленинге 1920-жылдын 26-апрелинде жардам сурап кайрылган катына жооп кылып О[[Орусия Советтик Федеративдик Социалисттик Республикасы|СФСР]] өкмөтү<ref>Международная жизнь. — {{М.}}, 1963. — № 11. — С. 147—148. (первая публикация письма в извлечении).</ref> 6000 мылтык, 5 миллиондон ашык патрон, 17 600 снаряд жана 200,6 кг алтын куйма жөнөткөн.<ref name="Справ">Международная жизнь. — {{М.}}, 1963. — № 11. — С. 148 (справочная информация от редакции журнала).</ref>. Кемелисттер. Мустафа Кемелдин 1920-жылдын 26-апрелинде [[Владимир Ленин|Владимир Ленинге]] жазган катында башка нерселер менен катар: «Биринчи. Биз езубуздун бардык ишибизди жана бардык согуштук операцияларыбызды орус большевиктери менен айкалыштырууга милдеттенебиз, алардын максаты — империалисттик екметтерге каршы курешуу жана бардык эзилгендерди алардын бийлиги астынан бошотуу <...> <ref>Цит. по: Международная жизнь. — {{М.}}, 1963. — № 11. — С. 147.</ref>«1920-жылдын экинчи жарымында Кемел Коминтернден финансы алуу учун анын карамагында тур-киянын коммунисттик партиясын тузуу;<ref>''Шеремет В.'' Босфор. — {{М.}}, 1995. — С. 227—228.</ref> бирок 1921-жылдын 28-январында анын санкциясы менен түрк коммунисттеринин жетекчилиги жоюлган.<ref>''Шеремет В.'' Босфор. — {{М.}}, 1995. — С. 228.</ref>. 1921-жылдын 16-мартында [[Москва|Москвада]] түзүлгөн «Достук жана бир туугандык» келишими боюнча (бул боюнча мурдагы Россия империясынын бир катар аймактары Түркияга өткөн: Карс облусу жана Сурмали округу) Анкаранын екмету акысыз финансылык жардам, ошондой эле курал-жарак менен жардам берген, ага ылайык Совет екмету 1921-жылы кемалисттерге 10 миллион рубль жиберген. алтын, 33 миңден ашык мылтык, 58 миллионго жакын патрон, 327 окыргыттар, 54 артиллерия, 129 миңден ашык снаряд, бир жарым миң кылыч, 20 миң противогаз, 2 аскер-деңиз флоту жана «көп сандагы башка аскер күчтөрү бар. жабдуулар». 1922-жылы ОСФСРдин екмету Кемал екметунун екулдерун [[Генуя конференциясы|Генуя конференция]]сына чакыруу женундегу сунуш менен чыкты, бул ТУУЧту иш жузун-де эл аралык таанууну билдирген. == Грек-түрк согушу == {{Негизги макала|Грек-түрк согушу (1919-22)}} [[Файл:Çerkez_Ethem,_Çerkez_savaşçıları_ve_Mustafa_Kemal_Atatürk,_06-1920.jpg|right|thumb|306x306px|<center>1920-жылы июнда Ататүрк черкестердин курчоосунда.</center>]] Түрк тарыхнаамасында «Түрк элинин улуттук боштондук согушу» 1919-жылдын 15-майында [[Измир|Смирнада]] шаарга түшкөн гректерге карата алгачкы ок атуу менен башталган деп эсептелинет. Смирнаны грек аскерлери басып алуу Мудрос келишиминин 7-статьясына ылайык ишке ашырылган. Согуштун негизги этаптары: * Чукурова, Газиантеп, Кахраманмараш жана Шанлыурфа аймактарын коргоо (1919-1920); * Инөнүнүн биринчи жеңиши (1921-ж. 6-10-январь); * Инөнүнүн экинчи жеңиши (23-март - 1-апрель, 1921-жыл); * Эскишехирдеги жеңилүү (Афьонкарахисар-Эскишехир согушу), Сакарьяга чегинүү (1921-ж. 17-июль); * Сакарьядагы салгылашта жеңиш (1921-ж. 23-август-13-сентябрь); * Жалпы чабуул жана Домлупынардагы гректерди жеңүү (азыркы Күтахья, [[Түркия]]; 1922-жылдын 26-августунан 9-сентябрына чейин)..<ref>''Дайнес В. О.'' Военная деятельность Мустафы Кемаля Ататюрка. // [[Военно-исторический журнал]]. — 1987. — № 9. — С.86-91.</ref> Сакариядагы жеңиштен кийин ТУУЧ Мустафа Кемелге «гази» титулун жана маршал титулун ыйгарган (21.09.1921). [[Файл:Atatürk_askerî_birlikleri_denetlerken,_İzmit,_18_Haziran_1922.png|thumb|306x306px|<center>Ататүрк 1922-жылы 18-июнда түрк аскерлерин текшерүүдө</center>]] 1922-жылы 18-августта Кемел чечкиндүү чабуулга өтүп, 26-августта гректердин позициялары талкаланып, грек армиясы чындыгында согуштук жөндөмдүүлүгүн жоготкон. Афйонкарахисар 30-августта, Бурса 5-сентябрда алынган. Грек армиясынын калдыктары Смирнага агылып келген, бирок эвакуация үчүн флот жетишсиз болгон. Гректердин үчтөн биринен көбү эвакуациялоого жетишкен. Түрктөр 40 миң кишини, 284 мылтык, 2 миң пулемёт жана 15 самолетту колго түшүрүшкөн. Грек чегинүү учурунда эки тарап тең өз ара ырайымсыздык кылышкан: гректер түрктөрдү, түрктөр гректерди өлтүрүп, тоноп кетишкен. Эки тараптан тең миллионго жакын адам үй-жайсыз калды.<ref name="Соколов">''Соколов Б.'' [http://www.bibliotekar.ru/encW/100/82.htm Греко-турецкая война]</ref>. 9-сентябрда түрк аскерлеринин башында Кемел Смирнага кирди; шаардын грек жана армян бөлүгү толугу менен өрттөлгөн; бүт грек калкы качып же жок кылынган. Кемел өзү гректер менен армяндардын шаарын өрттөгөн деп айыптаган, ошондой эле кемалисттер кирген биринчи күнү шейит болуп каза болгон Смирна митрополити Хризостомусту жеке өзү айыптаган (колбашчы Нуреддин Паша ага чыккынчылык кылган). аны ырайымсыз кыйноолордон кийин өлтүргөн түрк элине. Азыр олуя катары ыйыкталган.)<ref name="Хризост">«According to the French observers,…'The mob took possession of Metropolitan Chrysostom and carried him away,…a little further on, in front of an Italian hairdresser named Ismail…they stopped and the Metropolitan was slipped into a white hairdresser’s overall. They began to beat him with their fists and sticks and to spit on his face. They riddled him with stabs. They tore his beard off, they gouged his eyes out, they cut off his nose and ears.' The French soldiers were disgusted by what they saw and wished to intervene, but their commanding officer was under orders to remain strictly neutral. At the point of a revolver, he forbade his men from saving the metropolitan’s life. Chrysostom was dragged into a backstreet in the Iki Cheshmeli district, where he eventually died from his terrible wounds». ''Giles Milton.'' Paradise Lost: Smyrna 1922: The Destruction of Islam’s City of Tolerance. Hodder & Stoughton Ltd., London, 2008. pp.268-269.</ref><ref>''Иеромонах Игнатий (Шестаков), Анатолий Чуряков.'' [http://www.pravoslavie.ru/cgi-bin/sykon/client/display.pl?sid=225&did=2192&do_action=viewdoc Священномученик Хризостом, митрополит Смирнский (1867—1922)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513021519/http://www.pravoslavie.ru/cgi-bin/sykon/client/display.pl?sid=225&did=2192&do_action=viewdoc|date=2009-05-13}} {{недоступная ссылка|число=14|месяц=05|год=2013|url=http://www.pravoslavie.ru/cgi-bin/sykon/client/display.pl?sid=225&did=2192&do_action=viewdoc}}</ref>). Кемел 1922-жылдын 17-сентябрында Тышкы иштер министрине телеграмма жиберип, анда төмөнкү версияны сунуш кылган: шаарды гректер жана армяндар өрттөшкөн, аларды митрополит Хризостом үндөгөн. шаар христиандардын диний милдети болгон; түрктөр аны сактап калуу үчүн баарын жасады.<ref>''Bilal Şimşir'', 1981. Atatürk ile Yazışmalar, Kültür Bakanlığı</ref>. Кемел француз адмиралы Дүмеснилге да ушундай деди: «''Биз бир кутум болгонун билебиз. Биз атүгүл армян аялдарынан өрт коюу үчүн керектүү нерселердин бардыгын таптык... Шаарга келгенге чейин храмдарда алар ыйык милдетке — шаарды өрттөөгө чакырышты. Түрк лагериндеги согушту чагылдырган жана окуялардан кийин Измирге келген француз журналисти Берта Жорж-Голи мындай деп жазган''<ref>''Nicole and Hugh Pope.'' Turkey unveiled: a history of modern Turkey, Woodstock, N.Y.: Overlook Press, 2004, p. 58 ISBN 1-58567-581-4</ref>'':'' «''Түрк аскерлери өз алсыздыктарына ынанып, бир үйдү жалындын кантип каптаганын көргөндө ишенимдүү көрүнөт. экинчиси, аларды жинди кыжырдануу менен басып алышты жана алар армян кварталын талкалап салышты, алардын айтымында, биринчи өрттөөчүлөр ошол жерден келишкен''». Кемелдин Измирдеги кыргындан кийин айткан сөздөрү менен эсептелинет: «''Биздин алдыбызда Түркиянын христиан саткындарынан жана чет элдиктерден тазаланганынын белгиси бар. Мындан ары Түркия түрктөргө таандык''».<ref name="Мусский">''Мусский И. А.'' 100 великих диктаторов. — М.: Вече, 2000. — С. 408.</ref>. Британ жана француз өкүлдөрүнүн кысымы астында Кемел акыры христиандарды эвакуациялоого уруксат берген, бирок 15 жаштан 50 жашка чейинки эркектер эмес: алар ички иштерге мажбурлап иштетүү үчүн сүргүнгө айдалган жана көпчүлүгү өлүшкөн.<ref>''John P. Kinross.'' Atatürk: a biography of Mustafa Kemal, father of modern Turkey. New York, 1965, p. 369—370.</ref>. 1922-жылы 11-октябрда Антанта мамлекеттери кемелисттик өкмөт менен элдешүү келишимине кол коюшуп, Грекия 3 күндөн кийин ага кошулган; акыркысы Чыгыш Фракиядан чыгып кетүүгө аргасыз болгон, ал жерден православ (грек) калкын эвакуациялаган. 1923-жылдын 24-июлунда [[Лозанна шаары|Лозанна]]да согушту токтоткон жана Түркиянын батышындагы азыркы чек араларын аныктаган Лозанна келишимине (1923) кол коюлган. Лозанна келишими башка нерселер менен катар Түркия менен Грекиянын ортосундагы калкты алмашууну караган, бул гректердин Анадолудагы көп кылымдык тарыхынын ([[Кичи Азия]] апааты) бүтүшүн билдирген. Ошол эле жылдын 6-октябрында кемалисттер [[Антантa|Антанта]] тарабынан эвакуацияланган Константинополго киришкен. == Султанаттын жоюлушу. Республиканын түзүлүшү == [[Файл:Atatürk_TBMM'den_çıkarken.jpg|right|thumb|306x306px|<center>Ататүрк мажлис имаратынан чыгып кетти.</center>]] [[Файл:Ataturk_Amanulla.jpg|thumb|306x306px|<center>[[Ооганстан]]дын кыралы [[Аманулла-хан|Аманулла Хан]] менен.</center>]] 1920-жылдын 23-апрелинде ошол кездеги мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бийлигин бириктирген өзгөчө бийлик органы болгон Түркиянын Улуу Улуттук Чогулушун (ТУУЖ) ачылышы Түркия Республикасынын түзүлүшүнүн жарчысы болуп калды<ref>{{Cite web|url=http://www.turkishconsulategeneral.us/abtturkey/govt/legi.shtml|title=Turkish Grand National Assembly (TGNA)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110203082757/http://www.turkishconsulategeneral.us/abtturkey/govt/legi.shtml|archivedate=2011-02-03|accessdate=2011-03-02|deadlink=yes}}</ref>. Кемел ВНСТтин биринчи төрагасы болуп калды. 1922-жылы 2-ноябрда [[халифат]] менен султандык бири-биринен бөлүнгөн; султандык жоюлган. Кемел 1922-жылы 1-ноябрда ТУУЖдун жыйынында сүйлөгөн сөзүндө Халифат жана Осмон династиясынын тарыхына экскурсия жасап, өзгөчө мындай дейт:<blockquote> « Акыры Осмон династиясынын 36- жана акыркы падишасы [[Мехмед VI|Вахидаддин]]дин тушунда түрк улуту кулчулуктун туңгуюгуна чөмүлдү. Миңдеген жылдар бою эгемендүүлүктүн асыл символу болгон бул эл туңгуюкка тепкиле турган болду. Соттолгондун мойнуна жипти чыңдап бер деп көрсөтмө берүү үчүн кандайдыр бир адамдык сезими жок, жүрөгү жок бир жандыкты издеп жатышкандай эле, бул соккуну жетүү үчүн да чыккынчы, эркекти табыш керек эле. абийирсиз, татыксыз жана чыккынчы. Өлүм жазасына тартылгандар ушундай ыплас макулуктун жардамына муктаж. Бул жаман жазалоочу ким болушу мүмкүн? Түркиянын эгемендигине чекит коюп, түрк улутунун жашоосуна, ар-намысына, ар-намысына кол салган ким? Түркияга каршы жарыяланган өлүм жазасына туруштук берүүгө кимдин кайраттуулугу бар? (Кыйкырык: «Вахидеддин, Вахидеддин!», ызы-чуу.) (Паша, улантып:) Ооба, тилекке каршы, бул эл башына келген жана аны [[суверен]]ом, падишах, халифа кылып дайындаган Вахидеддин... (Кыйкырып: «[[Аллах]] ага наалат болсун!») »</blockquote>Кемел 1922-жылы 19-ноябрда Халифаттын тактысына Улуу Улуттук Чогулуш тарабынан шайланган Абдулмежит IIге телеграмма аркылуу мындай кабар берген: Душмандардын Исламга акаарат келтирүүчү жана зыяндуу сунуштарын кабыл алган Вахидаддин мусулмандардын ортосуна ыдыратууну, ал тургай, кан төгүүгө себепкер болгон. алардын арасында кыргын. <…>” 1923-жылы 29-октябрда Кемел президент болгон жумурият жарыяланган. 1924-жылы 20-апрелде Түркия Республикасынын 1961-жылга чейин күчүндө болгон 2-мыйзамтизмеси кабыл алынган.<ref>Цит. по: Мустафа Кемаль. ''Путь новой Турции''. М., 1934, Т. IV, стр. 282—283.</ref> == Ататүрктүн ыслаттары == [[Файл:Atatürk_Samsun-Çarşamba_demiryolu_temel_atma_töreni_konuşması.jpg|thumb|306x306px|<center>Саясаттын багыттарынын бири өлкө боюнча транспорт тармагын өнүктүрүү болгон. Сүрөттө Ататүрк Самсун-Чаршамба темир жол линиясын салуу аземинде сүйлөп жатат (1924).</center>]] Орус түркологу В.Г.Киреевдин айтымында, интервенттерди аскердик жеңиш ал «жаш республиканын улуттук, патриоттук күчтөрү» деп эсептеген кемалисттерге түрк коомун жана мамлекетин андан ары өзгөртүү жана жаңылоо укугун камсыз кылууга мүмкүндүк берди. Кемалисттер өз позицияларын канчалык чыңдашкан сайын, алар европалаштыруунун жана секуляризациянын зарылдыгын ошончолук көп жарыялашты.<ref>''Киреев Н. Г.'' История Турции XX в. — {{М.}}: ИВ РАН; Крафт+, 2007. — С. 157.</ref> Модернизациянын биринчи шарты светтик мамлекетти түзүү болгон. 1924-жылы 29-февралда Түркиянын акыркы халифинин Стамбулдагы мечитке зыяратынын акыркы салттуу жума аземи болгон. Эртеси ТУУЖ кезектеги жыйынын ачып жатып, Мустафа Кемел ислам динин саясий курал катары кылымдар бою колдонулуп келе жаткандыгы тууралуу айыптоочу сөз сүйлөп, анын «чыныгы максатына» кайтарылышын, тез арада жана эң чечкиндүү түрдө сактап калуусун талап кылды. «Ыйык диний баалуулуктар» ар кандай «караңгы максаттардан» жана каалоолордон». 3-мартта М.Кемелдин төрагалыгы алдында өткөн Жогорку Кеңештин жыйынында башкалардын катарында Түркияда шарият сот өндүрүшүн жокко чыгаруу, вакфтын мүлкүн вакфтардын башкы башкармалыгынын карамагына өткөрүү боюнча мыйзамдар кабыл алынды.<ref>Bulut F. Tarikat sermayesinin yükselişi. Ankara, 1995, c. 364</ref> Ошондой эле бардык илимий жана окуу жайларын Билим берүү министрлигине өткөрүп берүү, улуттук билим берүүнүн бирдиктүү светтик системасын түзүү каралган. Бул буйруктар чет элдик окуу жайларга жана улуттук азчылыктардын мектептерине да тиешелүү. 1926-жылы жарандык укуктун либералдык светтик принциптерин белгилеген жаңы [[Жарандык кодекс]] кабыл алынган, менчик, кыймылсыз мүлккө менчик - жеке, биргелешкен ж.б. түшүнүктөрдү аныктаган. Кодекс Швейцариянын жарандык кодексинин текстинен кайра жазылган, андан кийин Европадагы эң алдыңкы. Ошентип, Мажалла, Осмон мыйзамдарынын жыйындысы, ошондой эле 1858-жылкы Жер кодекси өткөнгө кетти. Жаңы мамлекеттин калыптанышынын алгачкы этабында Кемелдин негизги кайра курууларынын бири анын социалдык-экономикалык түзүлүшүнүн өнүкпөгөндүгү менен аныкталган экономикалык саясат болгон. 14 миллион калктын 77%ы жакыны айылдарда жашаса, 81,6%ы айыл чарбасында, 5,6%ы өнөр жайда, 4,8%ы соодада жана 7%ы тейлөө тармагында иштеген. Улуттук доходдо айыл чарбасынын улушу 67 пайызы, өнөр жайынын 10 пайыздын тузду. Темир жолдордун көбү чет элдиктердин колунда калган. Банк, камсыздандыруу компаниялары, муниципалдык ишканалар, тоо-кен ишканалары да чет өлкөлүк капиталдын басымдуу бөлүгүн түзгөн. Борбордук банктын функцияларын англис жана француз капиталы көзөмөлдөгөн Осмон банкы аткарган. Жергиликтүү өнөр жай, бир нече өзгөчөлүктөрдөн тышкары, кол өнөрчүлүк жана майда кол өнөрчүлүк менен көрсөтүлгөн.<ref>Киреев Н. Г. История Турции XX в. — М.: ИВ РАН: Крафт+, 2007. с. 178.</ref> [[Файл:Sivas_Turkish_alphabet.jpg|thumb|306x306px|<center>Ататүрк Сивастагы жаңы түрк алфавити үчүн кампания учурунда (1928).</center>]] 1924-жылы Кемелдин жана Межлистин бир катар депутаттарынын колдоосу менен Бизнес банкы түзүлгөн. Ал өзүнүн ишмердүүлүгүнүн алгачкы жылдарында эле Turk Telsiz Telefon компаниясынын 40% акциясынын ээси болуп, Анкарада ошол кездеги эң чоң Анкара Палас мейманканасын курган, жүндөн токулган кездеме фабрикасын сатып алып, кайра уюштурган жана бир нече Анкарага насыя берген. тифтик жана жүн экспорттогон соодагерлер. 1927-жылдын 1-июлунан тартып күчүнө кирген өнөр жайды өнүктүрүү жөнүндөгүү мыйзам биринчи даражадагы мааниге ээ болгон. Мындан ары ишкана курууну көздөгөн өнөр жайчы 10 гектарга чейинки жер тилкесин бекер ала алат. Чатыры жабылган жайларга, жерге, пайдага ж.б. салыктардан бошотулган. Ишкананын курулуш-өндүрүштүк ишмердүүлүгү үчүн алынып келинген материалдар бажы алымдарына жана салыктарына салынган эмес. Ар бир ишкананын өндүрүштүк ишинин биринчи жылында продукциянын өзүнө турган наркына өзүнө турган наркынын 10 пайызы өлчөмүндө кошумча акы белгиленген.<ref>Teşviki Sanayı hakkında Mevzuat ve Şurai devlet İçtihadatı. Ankara, 1939, c. 13-17.</ref> 1920-жылдардын аягында өлкөдө дээрлик бум кырдаал түзүлдү. 1920—1930-жылдарда жалпы капиталы 112,3 миллион лира болгон 201 акционердик коом, анын ичинде чет өлкөлүк капитал менен 66 ишкана (42,9 миллион лира) түзүлгөн.<ref>Ökçün A.G. 1920—1930 yılları arasında kurulan Türk anonim şirketlerinde yabancı sermaye. Ankara, 1971, c. 155—181</ref> Агрардык саясатта жери жок жана жери жок дыйкандардын ортосунда бөлүштүрүлгөн мамлекет вакф мүлкүн, мамлекеттик мүлктү жана өлкөдөн чыгып кеткен же каза болгон христиандардын жерлерин улутташтырган. Күрттөрдүн шейх Саид көтөрүлүшүнөн кийин натуралай ашар салыгын жоюу жана чет элдик «Режи» тамеки фирмасын жоюу жөнүндө мыйзамдар кабыл алынган (1925). Мамлекет айыл чарба кооперативдерин түзүүгө көмөктөшкөн. Түрк лирасынын курсун кармап туруу жана валюта менен соода кылуу үчүн 1930-жылдын мартында убактылуу консорциум түзүлүп, анын курамына Стамбулда иштеген бардык ири улуттук жана чет элдик банктар, ошондой эле Түркиянын Финансы министрлиги кирген. Консорциум түзүлгөндөн кийин алты айдан кийин чыгаруу укугу берилди. Акча системасын тартипке келтирүү жана түрк лирасынын курсун жөнгө салуудагы дагы бир кадам 1930-жылы июль айында Борбордук банктын түзүлүп, кийинки жылдын октябрында ишин баштаган. Жаңы банктын ишмердүүлүгүнүн башталышы менен консорциум жоюлуп, эмиссия укугу Борбордук банкка өткөн<ref>Bener E. Türkiye’de para ve kambyo denetimi. Ankara, 1968, c.91, 109, 111</ref>. Ошентип Осмон банкы түрк каржы системасында үстөмдүк кылуучу ролду ойнобой калды. [[Файл:Ataturk_visits_a_school.jpg|thumb|306x306px|<center>Ататүрк Измир орто окууканада (1931).</center>]] # Саясий өзгөрүүлөр: #* Султанаттын жоюлушу (1922-ж. 1-ноябрь). #* Элдик партиянын түзүлүшү жана бир партиялуу саясий жүйөнүн орношу (1923-. 9-сентябрь). #* Жумуриятынын жарыяланышы (1923-ж. 29-октябрь). #* Халифаттын жоюлушу (1924-ж. 3-март) # Коомдук турмуштагы өзгөрүүлөр: #* Баш кийим жана кийим ыслаты (1925-ж. 25-ноябрь) #* Диний монастырлардын жана ордендердин ишмердүүлүгүнө тыюу салуу (1925-ж. 30-ноябрь). #* Убакыттын, жылсанактын жана өлчөө чараларынын эл аралык жүйөнүн киргизүү (1925-1931-ж.). #* Аялдарга эркектер менен бирдей укуктарды берүү (1926-1934-ж.). #* Тегатынын мыйзамы (1934-ж. 21-июнь). #* Ысымдарга префикстерди лакап аттар жана титулдар түрүндөгү жокко чыгаруу (1934-ж. 26-ноябрь). # Укуктук чөйрөдөгү өзгөртүүлөр: #* Мажалланын (шариятка негизделген мыйзамдардын кодексинин) жоюлушу (1924-1937). #* Жаңы Жарандык кодекстин жана башка мыйзамдардын кабыл алынышы, анын натыйжасында мамлекеттик башкаруунун лайык жүйөсйнө өтүү мүмкүн болду. # Билим берүү тармагындагы өзгөрүүлөр: #* Бардык агартуу органдарын бирдиктүү жетекчиликке бириктирүү (1924-ж. 3-март). #* Жаңы түрк алиппесинин кабыл алынышы (1928-ж. 1-ноябрь). #* Түрк тил жана түрк тарых коомдорунун түзүлүшү. #* Университетте билим берүүнү тартипке келтирүү (31-май, 1933-ж.). #* Көркөм өнөр тармагындагы жаңылыктар. # Экономика чөйрөсүндөгү кайра түзүүлөр: #* Ашар жүйөсүнүн жоюу (айыл чарбасына салык салуу эскирген). #* Айыл чарбасында жеке ишкерликти өнүктүрүү. #* Улгулуу айыл чарба ишканаларын тузуу. #* Өнөр жай жана енер жай ишканаларын тузуу жөнүндө мыйзамы жарыялоо. #* Өнөр жайды өнүктүрүүнүн 1-жана 2-пландарынын кабыл алынышы (1933-1937-ж.), өлкөнүн бардык аймактарында жолдорду куруу. [[Файл:Atatürk'ün_993_814_seri_numaralı_nüfus_cüzdanı.jpg|thumb|306x306px|<center>Ататүрктүн паспорту (1934-ж.).</center>]] Ататүрк эки жолу, 1920-жылдын 24-апрелинде жана 1923-жылдын 13-августунда ТУУЖдун төрагалыгына шайланган. Бул кызмат мамлекет жана өкмөт башчыларынын кызматтарын бириктирди. 1923-жылы 29-октябрда Түркия Республикасы жарыяланып, анын биринчи президенти болуп Ататүрк шайланган. Мыйзамтизмеге ылайык, төрт жылда бир жолу президенттик шайлоо өтүп, Түркия Улуу Улуттук Жыйыны 1927, 1931 жана 1935-жылдары Ататүрктү бул кызматка шайлаган. 1934-жылы 24-ноябрда Түркия мажлиси ага «Ататүрк» («түрктөрдүн атасы» же «улуу түрк») тегатысын ыйгарган. == Кемелизм == {{Негизги макала|Кемелизм}} Кемел алдыга койгон жана Кемелизм деп аталган элесилим дагы эле Түркия Республикасынын расмий идеологиясы катары каралууда. Ал 6 пунктту камтыйт, кийинчерээк 1937-жылдагы конституцияда бекитилген: # Жумуриятчылык # [[Улутчулдук]] # Элчилик # Динсизчилдик # Мамлекетчилик # Төңкөрүшчүлүк Улутчулдукка ардактуу орун берилген, ал режимдин негизи катары көрүлгөн.<ref name="Данилов">{{Статья|ссылка=http://www.middleeast.org.ua/research/turkey8.htm|автор=Данилов, В. И.|заглавие=Метаморфозы турецкого национализма|год=2000|место=М.|издание=Ближний Восток и современность|издательство=Институт изучения Израиля и Ближнего Востока|выпуск=9|страницы=20—35|isbn=5-89394-043-1}}</ref> «Улутчулдук» принциби улутчулдук менен байланышкан, ал түрк коомунун биримдигин жана анын ичиндеги класстар аралык тилектештикти, ошондой эле элдин эгемендигин (жогорку бийликти) жана анын өкүлү катары ТУУЧту жарыялаган.<ref name="Мухам">{{Книга|ссылка=https://web.archive.org/web/20050407002425/http://turkolog.narod.ru/info/turk-32.pdf|автор=Мухаметдинов Р. Ф.|заглавие=Зарождение и эволюция тюркизма|год=1996|место=Казань|издательство=Заман|страницы=154 слл|страниц=270|isbn=5-89052-005-9}}</ref><ref name="Данилов2">{{Статья|ссылка=http://www.middleeast.org.ua/research/turkey8.htm|автор=Данилов, В. И.|заглавие=Метаморфозы турецкого национализма|год=2000|место=М.|издание=Ближний Восток и современность|издательство=Институт изучения Израиля и Ближнего Востока|выпуск=9|страницы=20—35|isbn=5-89394-043-1}}</ref><ref name="Добаев">{{Книга|ссылка=https://web.archive.org/web/20080619004755/http://ippk.edu.mhost.ru/elibrary/elibrary/autors/aut_01/aut_01_06.htm|автор=Добаев И. П.|заглавие=Исламский радикализм: генезис, эволюция, практика|ответственный=ответственный редактор профессор Волков Ю. Г. ; Ростовский государственный университет, Северо-Кавказская академия государственной службы|год=2003|место=Ростов-на-Дону|издательство=Издательство «СКНЦ ВШ»|страниц=416}}</ref> == Улутчулдук жана азчылыктарды түрктөштүрүү саясаты == [[Файл:Atatürk ve çiftçi.jpg|thumb|306x306px|<center>Ататүрк жана жаран.</center>]] Ататүрктүн айтымында, түрк улутчулдугун жана улуттун биримдигин бекемдеген элементтер<ref name="Мухам2">{{Книга|ссылка=https://web.archive.org/web/20050407002425/http://turkolog.narod.ru/info/turk-32.pdf|автор=Мухаметдинов Р. Ф.|заглавие=Зарождение и эволюция тюркизма|год=1996|место=Казань|издательство=Заман|страницы=154 слл|страниц=270|isbn=5-89052-005-9}}</ref>: # Улуттук макулдашуу пактысы. # Улуттук тарбия. # Улуттук маданият. # Тил, тарых жана маданияттын биримдиги. # Түрк өзүн-өзү аңдоо. # Руханий баалуулуктар. Бул концепциялардын алкагында жарандык этникалык жактан мыйзамдуу түрдө аныкталып, өлкөнүн бардык тургундары, анын ичинде калктын 20 пайыздан ашыгын түзгөн күрттөр түрктөр деп жарыяланды. Түрк тилинен башка бардык тилдерге тыюу салынган. Бүткүл билим берүү жүйөсү түрк улуттук биримдигинин духун тарбиялоого негизделген<ref name="Добаев3">{{Книга|ссылка=https://web.archive.org/web/20080619004755/http://ippk.edu.mhost.ru/elibrary/elibrary/autors/aut_01/aut_01_06.htm|автор=Добаев И. П.|заглавие=Исламский радикализм: генезис, эволюция, практика|ответственный=ответственный редактор профессор Волков Ю. Г. ; Ростовский государственный университет, Северо-Кавказская академия государственной службы|год=2003|место=Ростов-на-Дону|издательство=Издательство «СКНЦ ВШ»|страниц=416}}</ref><ref name="Кудряшова">[http://www.ia-centr.ru/expert/1269/ Юлия Кудряшова: Турецкий опыт для Казахстана] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101216221409/http://ia-centr.ru/expert/1269/|date=2010-12-16}}</ref>. Бул постулаттар 1924-жылдагы мыйзамтизмеде, өзгөчө анын 68, 69, 70, 80-макаласында жарыяланган. Ошентип, Ататүрктүн улутчулдугу коңшуларга эмес, Түркиянын өз маданиятын жана каада-салтын сактап калууга аракет кылган улуттук азчылыктарга каршы чыкты: Ататүрк ырааттуу түрдө моноэтникалык мамлекетти куруп, түрк өзгөчөлүгүн күч менен сиңирип, алардын өздүгүн коргоого аракет кылгандарды кодулоонгон. Ататүрк өзү 1923-жылы 2-февралда жарыялаган {{quote|Түркияда мындан ары улуттук азчылыктар - түрктөр, гректер, армяндар, жөөтөр, чечендер жана башка бардык - биздин республиканын толук жарандары жок<ref>{{Cite web |title=0512/win /ktorova.htm Ататүрк улуттук жөнүндө азчылыктар |url=http://www.vestnik.com/issues/98/ |accessdate=2022-01-28 |archivedate=2022-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220128033824/http://www.vestnik.com/issues/98/ }}</ref>.}} Ататүрктүн бул сөзү түрк улутчулдугунун урааны болуп калды: «''Мен түркмүн» деген кандай бактылуу!'' ({{Lang-tr|Ne mutlu Türküm diyene!}})<ref>[http://www.litrossia.ru/2009/13/03963.html Гамсун и Ататюрк.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020035423/http://www.litrossia.ru/2009/13/03963.html|date=2011-10-20}}</ref>, мурда өзүн Осмон деп атаган улуттун өзүн таануусунун өзгөрүшүн символдоштурган. Бул сөз азыр да дубалдарга, эстеликтерге, көрнөк-жарнактарга, жада калса тоолорго да жазылып турат. Диний азчылыктар (армяндар, гректер жана еврейлер) менен кырдаал татаалыраак болгон, аларга Лозанна келишими өз уюмдарын жана окуу жайларын түзүү, ошондой эле улуттук тилди колдонуу мүмкүнчүлүгүн кепилдеген. Бирок, Ататүрк бул пункттарды ак ниет менен аткарууну көздөгөн эмес. «Жаран, түркчө сүйлө!» деген ураан менен түрк тилин улуттук азчылыктардын жашоосуна киргизүү үчүн акция башталды. Маселен, жөөттөрдөн өз эне тилин таштап, түрк тилине өтүүнү талап кылышкан, бул мамлекетке берилгендиктин далили катары кабыл алынган.<ref name="КЕЭ">{{ЭЕЭ|14185|Турция}}</ref> Ошол эле учурда басма сөз диний азчылыктарды «чыныгы түрк болууга» чакырып, муну ырастап, Лозаннада аларга кепилдик берилген укуктардан ыктыярдуу түрдө баш тартууга чакырды.<ref name="КЕЭ2">{{ЭЕЭ|14185|Турция}}</ref> Еврейлерге келсек, буга 1926-жылдын февраль айында 300 турк еврей Испанияга жиберген имиш делген тийиштуу телеграмманы газеталар жарыялоо менен жетишилди (ошол эле телеграмманын авторлорунун да, адресаттарынын да аты атал-ган эмес). Телеграмма ачыктан-ачык жалган болсо да, жөөтөр аны жокко чыгарууга батынышкан жок. Натыйжада Түркиядагы жөөт жамаатынын автономиясы жоюлган; анын жөөт уюмдары жана мекемелери өз иштерин токтотууга же негизинен кыскартууга туура келди. Аларга башка өлкөлөрдөгү жөөт жамааттары менен байланыш түзүүгө жана эл аралык жөөт бирикмелеринин ишине катышууга катуу тыюу салынган.<ref name="КЕЭ3">{{ЭЕЭ|14185|Турция}}</ref> Жүйүттөрдүн улуттук-диний билими чындыгында жоюлган: еврейлердин салттары жана тарыхы боюнча сабактар ​​жокко чыгарылып, еврей тилин үйрөнүү тиленүүлөрдү окуу үчүн зарыл болгон минималдуу деңгээлге чейин кыскарган. Ататүрк өзү жөөттөр тууралуу мындай деди:<blockquote>Биздин өлкөдө Түркия жана анын өкмөтү өзгөчө, жакын мамиледе болгон жарандардын тобу бар. Бул топ биздин өлкөдө көптөгөн кылымдар катары менен жашап келген испаниялык сефард еврейлеринен турат. [[Сефардия|Сефард]]дар Түркияга алыскы өлкөдөн келишкен жана ошондон бери Түркияны талыкпастан өздөрүнүн чоң билими жана таланттары менен байытып келишет. Түркия бул кереметтүү элге карыз болгон жок жана сефард жөөттөрүнүн өлкөбүздө тынч жана бактылуу жашашы үчүн колунан келгендин баарын жасады. Ушундай болгон, азыр да ошондой жана келечекте да ошондой болот<ref>{{Cite web |title=Ататүрк жөөттөр жөнүндө |url=http://www.vestnik.com/issues/98/0512/win/ktorova.htm |accessdate=2022-01-28 |archivedate=2013-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927133159/http://www.vestnik.com/issues/98/0512/win/ktorova.htm }}</ref>.</blockquote>Жөөттөр мамлекеттик мекемелерге кызматка кабыл алынбай, аларда мурда иштегендер Ататүрктүн тушунда иштен бошотулган; армияда офицерлерди кабыл алышкан эмес жана аларга курал-жарак менен да ишенишкен эмес — алар эмгек батальондорунда аскердик кызматты этешкен. == Жеке жашоо == [[Файл:Atatürk_in_Edremit,_1923.jpg|right|thumb|<center>Ататүрк жана жубайы Латифе Ушаклыгил Эдремитте, 1923-ж.</center>]] [[Файл:Mustafa_Kemal_and_Rukiye.jpg|right|thumb|<center>Ататүрк жана анын асырап алган кызы Рукие Эркин, 1926-ж.</center>]] 1923-жылы 29-январда Ататүрк Латифа Ушаклыгилге (Латифа Ушакизаде) үйлөнгөн. Түркия Республикасынын негиздөөчүсү менен бирге өлкөнү көп кыдырып чыккан Ататүрк менен Латифе-ханимдин баш кошуусу 1925-жылдын 5-августунда аяктаган. Ажырашууга бейрасмий версия боюнча аялынын Ататүрктүн иштерине такай кийлигишүүсү себеп болгон. Балалуу болгон эмес, бирок багып алган 8 кызды (Афет, Сабиха, Фикрие, Үлкү, Небиле, Рукие, Зехра жана Афифе) жана 2 уулду (Мустафа жана Абдурахим). Ататүрк бардык асырап алынган балдар үчүн жакшы келечекти камсыз кылган. Ататүрктүн багып алган кыздарынын бири тарыхчы, экинчиси биринчи түрк аял учкуч болгон. Ататүрктүн кыздарынын карьерасы түрк аялынын [[Эмансипация|эмансипациясынын]] кеңири жайылган үлгүсү болгон. == Ал масон болгон деген доомат == Кээ бир энциклопедияларда Ататүрк масон катары көрсөтүлгөн.<ref>Robert A. Minder, ''Freimaurer Politiker Lexikon'', Edition zum rauhen Stein, pp. 229–231. ISBN 3-7065-1909-7</ref><ref>''Atatürk, Kemal.'' In: Eugen Lennhoff, Oskar Posner: ''Internationales Freimaurerlexikon.'' 2006, ISBN 3-7766-2161-3, p. 92.</ref> Ататүрктүн тарыхчысы жана биографы Эндрю Манго анын масончулукка мүчөлүгүн толугу менен далилдей албаса да, ошого карабастан өтө ыктымал деп эсептейт.<ref>Andrew Mango, [http://books.google.de/books?id=cO50m62MA8AC&pg=PA93#v=onepage&q=masons&f=false ''Atatürk''], John Murray, 1999, p. 93 ISBN 0-7195-5612-0</ref> Фреймаурер-Викиде башка жерде анонимдүү түрк масону мындай деп жазганы айтылат: «Анын Салоникидеги Македония Рисорта ложасы менен байланышы италиялык энциклопедиядагы (Даниел Лигуда да) бир гана булак (ар дайым бирдей) менен тастыкталган. ...».<ref>{{Cite web |url=https://freimaurer-wiki.de/index.php/Keine_Freimaurer_sind |title=''Keine Freimaurer sind'' |access-date=2022-07-13 |archive-date=2021-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613014513/https://freimaurer-wiki.de/index.php/Keine_Freimaurer_sind |deadlink=no }}</ref> Гарольд Кортни Армстронг «Grey Wolf: Mustafa Kemal (Боз бөрү: Мустафа Кемал)» аттуу китебинде Ататүрктүн масондордун ырым-жырымдарын шылдыңдаганын белгилеген.<ref name="Армстронг1">Harold Courtenay Armstrong, ''Grey Wolf, Mustafa Kemal: An Intimate Study of a Dictator'' (fifth cheap edition, July 1935), [http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.201032/page/n37/mode/2up p. 37]. «He cared nothing for the international aims and troubles of Jews. He cared less for the Masonic Ritual and spoke of it with contempt. He was a Turk, proud of being a Turk, and only interested in saving Turkey from the incompetence and despotism of the Sultan and the grasping hands of the foreigners.» («Аны жөөттөрдүн эл аралык максаттары жана көйгөйлөрү кызыктырган эмес. Ал масондук ырым-жырымга анча маани бербей, бул тууралуу жек көрүү менен айткан. Ал түрк болгон, түрк болгонуна сыймыктанган жана Түркияны султандын жөндөмсүздүгүнөн, деспотизминен жана чет элдиктердин өжөр колдорунан сактап калууга гана кызыккан.».)</ref> 1926-жылы еврей жана масон экономисти Мехмет Жавид Бей Ататүрктүн буйругу менен өлүм жазасына тартылган.<ref name="Армстронг2">Harold Courtenay Armstrong, ''Grey Wolf, Mustafa Kemal: An Intimate Study of a Dictator'', Routledge Revivals, 1932</ref><ref>Andrew Mango, ''Atatürk'', John Murray, 1999, pp. 448—453</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/javid-cavid-bey-mehmed |title=Javid (Cavid) Bey, Mehmed |access-date=2022-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616024609/https://www.jewishvirtuallibrary.org/javid-cavid-bey-mehmed |archive-date=2021-06-16}}</ref> == Ататүрктүн хоббиси == Ататүрк китеп окуганды, музыканы, бийлегенди, ат мингенди жана сууда сүзгөндү жакшы көргөн, Румелиянын зейбек бийлерине, күрөшкө жана элдик ырларына абдан кызыккан, нарда жана бильярд ойногонду жактырган. Ал үй жаныбарларына – Сакария жылкысына жана Түлкү аттуу итке абдан жабышып калган. Ататүрк француз жана немис тилдерин билген, бай китепкана чогулткан. Ал туулуп-өскөн өлкөсүнүн көйгөйлөрүн жөнөкөй, жагымдуу маанайда талкуулап, илимпоздорду, искусство ишмерлерин, мамлекеттик ишмерлерди сый тамакка көп чакырчу. Жаратылышты сүйүп, өзүнүн атындагы токой чарбасына көп барып, ал жерде жүргүзүлүп жаткан иштерге жеке өзү катышкан. == Өмүрдүн акыры == 1937-жылы Ататүрк жерлерин казынага, кыймылсыз мүлкүнүн бир бөлүгүн [[Анкара]] жана [[Бурса]] шаарларынын мэрлерине берген. Ал мурастын бир бөлүгүн эжесине, асырап алган балдарына, түрк тил жана тарых коомдоруна берген. 1937-жылы ден соолуктун начарлашынын алгачкы белгилери байкалса, 1938-жылы май айында дарыгерлер өнөкөт аракечтиктен келип чыккан боор циррозуна диагноз коюшкан. Буга карабастан Ататүрк ден соолугунун абалы уруксат бергенде июлдун аягына чейин милдетин аткарууну улантты. Ататүрк 1938-жылы 10-ноябрда саат 9:50дө 57 жашында Стамбулдагы түрк султандарынын мурдагы резиденциясы Долмабахче сарайында каза болгон. Ататүрктүн сөөгү 1938-жылы 21-ноябрда Анкарадагы этнография музейинин аймагына коюлган. 1953-жылы 10-ноябрда сөөктөр Ататүрк үчүн курулган Аныткабир күмбөзүнө кайра коюлган. [[Файл:Ankara asv2021-10 img04 Anıtkabir.jpg|right|thumb|200x200px|<center>Ататүрктүн күмбөзү (Аныткабир)</center>]] Ататүрктүн мураскорлорунун тушунда анын өлгөндөн кийин инсанга сыйынуусу өнүккөн, бул [[Кеңештер Бирлиги|СССР]]деги Ленинге жана 20-кылымдагы көптөгөн эгемендүү мамлекеттердин негиздөөчүлөрүнө болгон мамилени эске салат. Ар бир шаарда Ататүрктүн эстелиги бар, анын сүрөттөрү бардык мамлекеттик мекемелерде, бардык номиналдагы банкноттордо, монеталарда ж.б.у.с. 1881-1938-жж. 1950-жылы партиясы бийликтен ажырагандан кийин Кемелдин урмат-сыйы уланган. Мыйзам кабыл алынып, ага ылайык Ататүрктүн сүрөттөрүн мазактоо, анын ишмердүүлүгүн сындоо жана анын өмүр баянындагы фактыларды каралоо кылмыштын өзгөчө түрү катары таанылды. Мындан тышкары, Ататүрк фамилиясына тыюу салынган. Ушул убакка чейин Кемелдин аялы менен кат жазышууларын жарыялоого эл атасынын образын өтө эле “жөнөкөй” жана “адам” кейпин бергендиктен тыюу салынган. 2010-жылы май айында [[Азербайжан]]дын борбору [[Баку|Бакы]]да Ататүрктүн эстелиги ачылган. Ачылыш аземине Азербайжандын президенти [[Ильхам Алиев|Илхам Алиев]] жана жубайы Мехрибан Алиева, Түркиянын премьер-министри [[Режеп Тайип Эрдоган]] жана жубайы Эмине Эрдоган катышты. == Пикирлер жана баалоо == Азыркы Түркияда Ататүрк өлкөнүн эгемендүүлүгүн сактап калган аскер башчы жана ыслатчы катары урматталат.<ref>[https://mk-turkey.ru/life/2012/11/10/turciya-pochtila-pamyat-osnovatelya-respubliki-v-74-yu-godovshinu-ego-smerti.html Турция почтила память основателя республики в 74-ю годовщину его смерти] // «МК в Турции»: Сетевое издание. — 2012. — 10 ноября.</ref> Уинстон Черчилль Ататүрк жөнүндө мындай айты: {{quote|Кемел өзүнүн жеңишин Смирнаны күлгө айлантып, ал жердеги христиандардын баарын кырып майрамдаган.}} Ататүрктү 1919-1923-жылдардагы улуттук кыймылдын лидери катары союздаштар жана атактуу Стамбул журналисти Али Кемал "каракчы лидер" деп сыпатташкан. Лорд Бальфур бул контекстте аны "бардык коркунучтуу түрктөрдүн эң коркунучтуусу" ({{Lang-en|most terrible of all the terrible Turks}}) деп атаган.<ref>''THE TWO KEMALS; The Polished Aristocrat of European Circles in Contrast With the Ruthless Commander of Fanatical Turks'', [http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E0CE7DE1F3CEE3ABC4953DFB6678389639EDE New York Times (01.10.1922)].</ref> [[Файл:The Multiple Dictator - British propaganda against Mustafa Kemal Atatürk (7 November 1923).jpg|thumb|right|200px|<center>1923-жылы Түркиядагы Ататүрктүн бийлигин сындаган британ карикатурасы</center>]] [[Адольф Гитлер|Хитлер]] өзүнүн Улуттук Социалисттик партиясын түзүүгө аракет кылып жаткан «1920-жылдардын караңгы күндөрүндө» Ататүрктү «жаркыраган жылдыз» деп эсептеген Хитлердин Ататүрккө берген баасы көңүл бура турган нерсе. 1938-жылы Хитлер мындай деп жазган: «Ататүрк биринчи болуп өлкө жоготкон ресурстарды мобилизациялоо жана калыбына келтирүү мүмкүнчүлүгүн көрсөткөн. Бул жагынан ал окутуучу болгон. [[Бенито Муссолини|Муссолини]] биринчи, мен анын экинчи окуучусумун».<ref>[http://www.thedailybeast.com/articles/2014/11/24/the-20th-century-dictator-most-idolized-by-hitler.html The 20th-Century Dictator Most Idolized by Hitler], 24.11.2014.</ref>». Ататүрк каза болгондон кийин Гитлер Түркия Улуу Улуттук Чогулушун төрагасы Абдүлхалик Рендага көңүл айтып, көңүл айтты: «Улуу урматтуу Төрага, жеке өзүмдүн атымдан жана немис элинин атынан Ататүрктүн каза болгондугуна байланыштуу бүткүл түрк элине терең кайгыруу менен көңүл айтам. Аны менен бирге биз улуу жоокерден, мыкты мамлекеттик ишмерден, тарыхый инсандан айрылдык. Жаңы түрк мамлекетинин түзүлүшүнө эбегейсиз салым кошкон. Ал Түркиянын бардык муундарында жашайт». Биринчи басылышындагы Улуу Совет Энциклопедиясында (1936-ж.) Кемел Ататүрктүн саясий ишмердүүлүгүнө төмөнкүдөй оң баа берилген: «Кемал Түркиянын көз карандысыздыгы үчүн күрөш жолуна түшкөн... Кемел улуттук боштондук кыймылынын башчысы болуп калды. <...> Кемелдин жетекчилиги астында Түркияда бардык эң маанилүү мамлекеттик жана маданий реформалар жүргүзүлдү: султанаттын жоюлушу, республика жарыяланышы, халифаттын жоюлушу, чиркөө менен мамлекеттин бөлүнүшү, көп аялдуулукка тыюу салуу, аялдарга шайлоо укугун берүү, европалык үлгү боюнча жаңы жарандык жана кылмыш кодекстерин киргизүү, кийим-кече реформасы, алфавитти романизациялоо, тилди реформалоо (арабизмдерден жана фарсизмдерден бошотуу) ж.б. боюнча. <...> 29/X 1923-жылдан Кемел Түркия Республикасынын Президенти болуп саналат, бул кызматка ар бир төрт жылда бир жолу шайланат. А. Миллер». ТСБнын экинчи басылышында (1953) Кемел жөнүндөгү текст жарымынан көбүрөк кыскарып, баа түп-тамырынан бери өзгөргөн: «Буржуазиялык-помещик партиясынын президенти жана лидери катары ал ички саясатта элге каршы багытты карманган. . Анын буйругу менен Түркиянын Коммунисттик партиясы жана жумушчу табынын башка уюмдары тыюу салынган. СССР менен достук мамиледе болууну каалагандыгын билдирип, Кемел Ататүрк чындыгында империалисттик державалар менен жакындашууга багытталган саясатты жүргүзгөн. <…>» Кемелдин биринчи басылышында саналган ыслаттары экинчи басылышында да саналган, бирок азыр алар «маанилүү» жана «маданий» эмес, «буржуазиялык» деп аталды. == Колдонулган адабияттар == * “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1 {{Stub}} == Булактар == {{Булактар|2}} {{Түркиянын президенттери}} [[Категория:Инсандар:Түркия]] [[Категория:Президенттер]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Түркия]] [[Категория:Түркиянын президенттери]] 1zoli94kp2pidx96vg0t4n8t4m7381u Гейдар Алиев 0 50795 653514 584162 2026-09-29T11:43:57Z Artelow 2286 653514 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер|ысымы=Гейдар Алиев|расмий ысымы={{lang-az|Heydər Əliyev}}|сүрөтү=Heydar Aliyev (crop).jpg|кызматы=[[Азербайжан|Азербайжан Республикасынын]] 3-[[Азербайжан Республикасынын президенти|Президенти]]|желек=Flag of the President of Azerbaijan.svg|андан кийинки инсан=[[Ильхам Алиев]]|андан мурунку инсан=Абүлфаз Элчибий|кызматы_2=Азербайжандын Милли Мажлисинин төрагасы|андан мурунку инсан_2=Иса Камбар|андан кийинки инсан_2=Расул Гулиев|желек_2=Flag of Azerbaijan (1918–1920).svg|кызматы_3=Нахичеван Автономиялуу Республикасынын Али Мажлисинин Төрагасы|андан мурунку инсан_3=Шайланган|андан кийинки инсан_3=Васиф Талыбов|желек_3=Flag of Azerbaijan (1918–1920).svg|кол тамгасы=Signature of Heydar Aliyev.png|туулган жери=[[Нахичеван|Нахчыван]], [[Нахчыван ӨКСР]], [[Азербайжан Советтик Социалисттик Республикасы|Азербайжан КСР]], [[КСРБ]]|дини=[[Шииттер]]|балдары='''уулу:''' [[Ильхам Алиев|Ильхам]] <br>'''кызы:''' Севиль|жубайы=Зарифа Алиева|апасы=Иззет Алиева|атасы=Алирза Алиев|каза болгон жери=[[Кливленд]], [[Огайо]], [[АКШ]]|желек_4=Symbol-hammer-and-sickle.svg|каза болгон датасы=12.12.2003|туулган датасы=10.05.1923|иш аяктоо убагы=31-октябрь 2003-ж.|иш баштоо убагы=10-октябрь 1993-ж.|андан кийинки инсан_4=Камран Багыров|андан мурунку инсан_4=Вали Ахундов|желек2_4=Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic.svg|кызматы_4=Азербайжан ССР КП БК биринчи секретары|өлкө=[[КСРБ]]→<br>[[Азербайжан]]}} '''Гейдар Алирза уулу Алиев''' (10. 5. 1923, [[Нахичеван|Нахчыван]] - 12. 12. 2003, [[Клевалэнд (Огайо)|Кливленд]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]]) саясий жана мамлекеттик ишмер, Азербайжан Республикасынын Президенти (1993-2003), Социалистик Эмгектин Баатыры (1979, 1983). [[Азербайжан]] элинин жалпы улуттук лидери. Азербайжан мамлекеттик университетинин тарых факультетин бүтүргөн. 1941-49-ж. мамлекеттик коопсуздук органдарында жана Нахичеван АССР Министрлер Советинде жооптуу кызматтарда, 195064-ж. Азербайжан ССРинин Ички иштер министрлигинде жана Министрлер Советине караштуу мамлекеттик коопсуздук комитетинде жетекчи кызматта, 196467-ж. Азербайжан ССР Министрлер Советине караштуу Мамлекеттик коопсуздук комитетинин председателинин орун басары, 1967-жылдан председатели. 1969-82-ж. Азербайжан КП БКнын биринчи секретары, 1982-87-ж. СССР Министрлер Советинин 1-орун басары, 1991-93-ж. Нахичеван Автономиялуу Республикасынын Жогорку межлисинин председатели, 1993-жылдан эгемендүү Азербайжан Республикасынын Жогорку Советинин төрагасы, Президенти болгон. Алиев президенттик кызматты аркалаган учурда ички саясий стабилдүүлүккө жетишип, чет элдик инвестициялардын келишин камсыздаган жана өлкөдө экономикалык өнүгүү үчүн жагымдуу кырдаал түзүлгөн. Ленин, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган. == Сыйлыктары == *[[«Манас-1000» алтын эстелик ордени жана алтын эстелик медалы]]<ref>[http://www.adviser.kg/online/show.fwx?Regnom=10605 Указ Президента КР от 28 августа 1995 года УП № 203 "О вручении памятного золотого ордена "Манас-1000" и памятной золотой медали Алиеву Гейдару Алиевичу, Президенту Азербайджанской Республики"]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1 == Булактар == {{Булактар|2}} {{Азербайжандын президенттери}} [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Туулгандар 1923-жылы]] [[Категория:Өлгөндөр 2003-жылы]] [[Категория:Азербайжандын президенттери]] [[Категория:КПСС]] [[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Президенттер]] 43yy6ub3q1lwkf29szytrzb2o3bb0zx Гамсахердиа Звиад Константинович 0 51307 653518 583812 2026-09-29T11:55:06Z Artelow 2286 653518 wikitext text/x-wiki '''Гамсахердиа Звиад Константинович''' - (31. 3. 1939, Тбилиси 31. 12. 1993, [[Грузия]], Жихаскарикыштагы) грузин саясий жана мамлекеттик ишмери. [[Филология]]илимдер доктору (1991). Тбилиси университетин бүтүргөн (1962). 1963-77-ж. Грузин ССР ИАнын илимий, 1981-жылдан ага илимий кызматкери.1973-ж. Грузияда адам укугун коргоо боюнча демилге тобун, 1976-ж. грузин Хельсинки тобун уюштургандардын бири. 1977-ж. антисоветтик ишмердиги үчүн 3 жылга сүргүнгө айдалган. 1978-ж. АКШ конгресси тарабынан Нобель сыйл. көрсөтүлгөн. «Кайра куруу» жылдарында адам укугун коргоодо жана грузин улуттук кыймылында активдүү роль ойногон. 1990-жылдан Грузия ССРинин Жогорку Советинин төрагасы. 1991-ж. «Грузиянын мамлекеттик көзкаранды эместигин калыбына келтирүү» актысын даярдоо тобун жетектеген. 1991-ж. апрелде Грузия Республикасынын президенти болуп шайланган. 1991-ж.августта Грузиянын мамлекеттик эгемендүүлүгүн жарыялаган. 1992-ж. 6-январда Грузия Республикасынын Аскердик кеңеши тарабынан бийликтен четтетилген. Гамсахердия алгач өлкөнү таштап кеткен, 1993-ж. 24-сентябрда Зугдиди шаарына кайтып келип (Батыш Грузия), «куугунтуктагы өкмөттү» түзгөн. Анын Э. Шеварнадзенин режимине каршы күрөшү ийгиликсиз аяктап, Гамсахердия курман болгон. 1994-ж. анын сөөгү Грозный шаарына (Чечен Республикасы) коюлган. Грузиядагы «розалар революциясынан» кийин 2004-ж. январда сөөгү Тбилисиге алып келип коюлган. {{Грузиянын президенттери}} [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Саясат]] == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4 qqdnr6zb0vs1of15yw849w8y75m88sw 653519 653518 2026-09-29T11:55:19Z Artelow 2286 653519 wikitext text/x-wiki '''Гамсахердиа Звиад Константинович''' - (31. 3. 1939, Тбилиси 31. 12. 1993, [[Грузия]], Жихаскарикыштагы) грузин саясий жана мамлекеттик ишмери. [[Филология]]илимдер доктору (1991). Тбилиси университетин бүтүргөн (1962). 1963-77-ж. Грузин ССР ИАнын илимий, 1981-жылдан ага илимий кызматкери.1973-ж. Грузияда адам укугун коргоо боюнча демилге тобун, 1976-ж. грузин Хельсинки тобун уюштургандардын бири. 1977-ж. антисоветтик ишмердиги үчүн 3 жылга сүргүнгө айдалган. 1978-ж. АКШ конгресси тарабынан Нобель сыйл. көрсөтүлгөн. «Кайра куруу» жылдарында адам укугун коргоодо жана грузин улуттук кыймылында активдүү роль ойногон. 1990-жылдан Грузия ССРинин Жогорку Советинин төрагасы. 1991-ж. «Грузиянын мамлекеттик көзкаранды эместигин калыбына келтирүү» актысын даярдоо тобун жетектеген. 1991-ж. апрелде Грузия Республикасынын президенти болуп шайланган. 1991-ж.августта Грузиянын мамлекеттик эгемендүүлүгүн жарыялаган. 1992-ж. 6-январда Грузия Республикасынын Аскердик кеңеши тарабынан бийликтен четтетилген. Гамсахердия алгач өлкөнү таштап кеткен, 1993-ж. 24-сентябрда Зугдиди шаарына кайтып келип (Батыш Грузия), «куугунтуктагы өкмөттү» түзгөн. Анын Э. Шеварнадзенин режимине каршы күрөшү ийгиликсиз аяктап, Гамсахердия курман болгон. 1994-ж. анын сөөгү Грозный шаарына (Чечен Республикасы) коюлган. Грузиядагы «розалар революциясынан» кийин 2004-ж. январда сөөгү Тбилисиге алып келип коюлган. == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4 {{Грузиянын президенттери}} [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Саясат]] efz76bey7qjfy3fgh5t57k2yb3eo0wf Шарль де Голль 0 52385 653465 441869 2026-09-29T10:41:02Z Artelow 2286 653465 wikitext text/x-wiki '''Голль Шарль де''' - (22. 11. 1890, Лилль – 9. 11. 1970, Коломбе-ле-Дёз-Эглиз) – франциялык мамлекеттик, аскердик жана саясий ишмер; [[Франция|Франциянын]] президенти (1958–69). Мугалимдин үй-бүлөсүнөн. Сен-Сир аскер окуу жайынан, кийин Париждеги Жогорку аскер мектебинен окуган. [[Биринчи дүйнөлүк согуш|Биринчи дүйнөлүк согушка]] (1914–18) катышкан. 1937-жылдары негизинен аскердик-окутуучулук жана штабдык кызматтарда эмгектенген. [[Экинчи дүйнөлүк согуш]] жылдарында Голль Шарль де аскердик стратегия жана тактика маселелери боюнча иштейт. Немец баскынчылары Парижге басып киргенде, Голль Шарль де Улуу Британияга кетип, ал жерден 1940-ж. 18-июнда радио аркылуу бүткүл Франция элине кайрылып, фашисттерге каршы күрөшкө чакырган. Ошол эле жылы [[Эркин Франция]] патриоттук кыймылын уюштурган. 1941-ж. Француз улуттук комитеттин, 1943-жылдан Алжирде негизделген Француз улуттук-боштондук комитетин жетектеп, Франциянын Убактылуу өкмөтүн түзгөн. Франция оккупанттардан бошотулгандан кийин, 1944–48-ж. премьер-министр болуп шайланган. Согуштан кийин ал Француз элинин биримдиги партиясын негиздеген. 1949-ж. Голль Франциянын президенти болуп шайланып, бирок 10 айдан кийин өзүнүн ой-максаттарын турмушка ашырууга президенттин ыйгарым укуктарынын чектелүү экендигин түшүнгөндөн кийин, постту таштап кетет. Голль Франция саясий-экономикалык, кризисти башынан кечирип жаткан учурда (Алжир согушу, бийлик кризиси), 1958-ж. 21-декабрда өз тарапкерлеринин талабы менен кайрадан Франция Республикасынын президенттигине шайланат. Анын тушунда Франция күчтүү мамлекетке айланат. 1966-ж. Франция [[НАТО]] блогунан чыккан. Ички саясатта өлкөдө күчтүү президенттик башкаруу формасын киргизген. 1969-ж. 28-апрелде референдумда (Сенатты кайра куруу жана Франциянын администрациялык-аймактык түзүлүшүнүн реформасы жөнүндөгү маселе боюнча) өкмөттүн саясатына Франция элинин бир бөлүгү нааразылык билдирген. Бул референдумда жеңилгенден кийин, Голль президенттик посттон кеткен. [[Категория: Инсандар]] [[Категория:Саясатчылар]] ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4 {{Франциянын президенттери}} p8uocysuz1uy7rg2eiourc8qm4zivva Куба 0 53805 653431 512161 2026-09-28T15:07:37Z ~2026-52208-82 49145 653431 wikitext text/x-wiki {{Мамлекет |Этап1 = |Дата1 = |Этап2 = |Дата2 = |Этап3 = |Дата3 = |Этап4 = |Дата4 = |Этап5 = |Дата5 = |Негизделген = |Макамы = |Кыргызча аталышы = Куба Республикасы |Расмий аталышы = {{lang-es|República de Cuba}} |Мамлекеттик дини = [[динден тышкары мамлекет]] |Герб = Coat of arms of Cuba.svg |Желек = Flag of Cuba.svg |Гимн аталышы = La Bayamesa |Аудио = United States Navy Band - La Bayamesa.ogg |Урааны = ¡Patria o muerte, venceremos! |Башкаруу формасы = аралаш республика |Картада = CUB orthographic.svg | lat_dir = N | lat_deg = 22 | lat_min = 1 | lat_sec = 0 | lon_dir = W | lon_deg = 79 | lon_min = 1 | lon_sec = 0 | region = CU | CoordScale = 4000000 |Тили = [[испан тили]] |Эгемендүүлүк күнү = [[10-декабрь]] [[1898-жыл]] |Эгемендүүлүгүн алды = [[Испания|Испаниядан]] |Борбор шаары = [[Гавана]] |Ири шаарлар = Гавана, Сантьяго-де-Куба, Камагуэй |Башчыларынын милдеттери = Президент<br>Вице-президент<br>Премьер-министр<br>Улуттук Ассамблеясынын төрагасы |Башчылары = Мигель Диас-Канель<br>Сальвадор Вальдес Меса<br>Мануэль Марреро Крус<br>Хуан Эстебан Ласо |Аянты = 110 860 |Суу пайызы = 0,9 |Аянты боюнча орду = 107-орун |Калкы = 11 061 886 |Калкы боюнча орду = 77-орун |Калкты каттоо жылы = 2020 |Калктын жыштыгы = 99,8 |Калкынын жыштыгы боюнча орду = |ИДӨ (САМ) = 137 млрд |ИДӨ (САМ) эсептөө жылы = 2017 |ИДӨ (САМ) боюнча орду = 79-орун |ИДӨ (САМ) ар бир жанга = 12 300 |ИДӨ (номинал) = 107,352 млрд |ИДӨ (номинал) эсептөө жылы = 2020 |ИДӨ (номинал) боюнча орду = 60-орун |ИДӨ (номинал) ар бир жанга = 9478 |Акча бирдиги = [[Куба песосу]] (CUP, 192) |АДӨИ = {{Өсүү}}0,778 |АДӨИ деңгээли = <span style="color:green;">'''жогору'''</span> |АДӨИ эсептөө жылы = 2019 |АДӨИ боюнча орду = 72-орун |Учак компаниясы = |ЭОК = CUB |ISO = CU |Этнохороним = |Домени = [[.cu]] |Телефон коду = 53 |Убакыт аралыгы = [[UTC−05:00|−05:00]] |Штрих коду = |Түшүнүктөр = <div class="center">[[commons:Cuba|'''Викиказынадагы медиафайлдар''']]</div> }} '''Куба''', Куба Республикасы (испанча República de Cuba) – [[Латын Америкасы|Латын Америкасындагы]] мамлекет, аймагынын аянты жана калкынын саны боюнча Кариб деңизинин алабындагы эң ири өлкө. [[Куба аралы|Куба]], Хувентуд ж. б. Чоң Антил аралдарындагы 1600дөн ашык аралдар тобунда (Лос-Колорадос, Сабана, Камагуэй, Хардинес-дела Рейна, Лос-Канарреос архипелагдарында, Сан-Фелипе ж. б. аралдарда) жайгашкан. Чыгышында [[Атлантика океаны]], түштүгүндө [[Кариб деңизи]] менен чулганат. [[Түндүк Америка|Түндүк Америкадан]] батышында [[Юкатан]], түндүгүндө [[Флорида кысыгы|Флорида кысыктары]] аркылуу бөлүнөт. Аянты 110,88 миң км<sup>2</sup>. Калкы 11 163 934 (2012). Борбору [[Гавана]]. Расмий тили – испан тили. Акча бирдиги – песо. Административдик-аймактык жактан 169 муниципияга бөлүнгөн 15 провинциядан (2011-жыл) турат; анын ичинде Хувентуд аралы борборго баш ийген атайын муниципия болуп саналат. Куба – [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмунун]] (1945), Бейтараптык кыймылынын (1961), «77 тобунун» (1964), Кариб өлкөлөрү уюмунун (1994), [[Бүткүл Дүйнөлүк Соода Уюму|Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун]] (1995), Латын Америка интеграция ассоциациясынын (1999), «Биздин Американын элдеринин Боливар альтернативасынын» (2004), «Рио тобунун» (2008) мүчөсү. ==Тарыхы== Куба аймагынан (Ольгин провинциясы, Маяри дарыясынын жээктери ж. б.) адамзат тарыхынын эң байыркы эстелиги – Левиса 1 (7-катмары мындан 5140, 6-катмары-4240 жана 4150 жыл мурда), Себоруко жана Мелонес (б. з. ч. 6-5 миң жыл), Пикимачай (Перу, б. з. ч. 12 миң жыл), Ахуэреадо (б. з. ч. 10–6,8 миң жыл) жана Эль-Риего (б. з. ч. 6,5–5 миң жыл) ж. б. тургун жайлары, эмгек куралдары табылган. Б. з. ч. 4 миң жыл мурда Куба аймагын индейлер мекендеген. [[Колумб Христофор|Х. Колумб]] Куба аралын ачканда (1492) калктын саны 100дөн 200 миң кишиге чейин жеткен. 1511-ж. Д. Веласкес де Куэльяр жетектеген испандар Кубаны карата баштап, жергиликтүү калкты аёосуз кырган. 1512–15-жылдары испандар Асунсьон (азыркы Баракоа), Сан-Сальвадор-деБаямо (азыркы Баямо), Сантьяго-де-Куба, Сан-Кристобаль-дела-Абана (Гавана) ж. б. шаарларды негиздеген. 1512–39-жылдары испандар Кубанын алтындарын ташып кеткен соң, ал жерде мал жана плантация (кант, тамеки) чарбалары пайда болгон (1570). Плантацияларда Африкадан алынып келген кул-негрлер иштешкен. 1596-ж. Куба генерал-капитандык статуска ээ болгон. Испан баскынчылары өлкөнүн аймагын бөлүп алууну негизинен 17-кылымдын ортосунда аяктаган. Испандарга каршы жергиликтүү калктын көтөрүлүштөрү ырайымсыздык менен токтотулган. 1762–63-жылдары Жети жылдык согуштун (1756–63) жүрүшүндө Гавананы англичандар басып алып, Кубага эркин соода жүргүзүү тартибин киргизген соң, испандык бийлик кубалык плантаторлордун укуктарын кеңейтүүгө аргасыз болгон. Европа, өзгөчө [[Франция]] жана АКШ өлкөлөрү менен соода жүргүзүү Кубанын экономикасынын жогорулашына мүмкүндүк берген. Испаниянын Кубага тамеки монополиясын алып таштап (1817), эркин сооданы кеңейтүү (1818) ж. б. жеңилдиктерди бериши плантация чарбаларын гүлдөтүп, испан үстөмдүгүн жактагандардын абалын жакшырткан. 1820-жылдардын башында метрополия саясий жеңилдиктерди берүүдөн баш тарткан. 1820–50-жылдары Кубада реформисттик кыймыл кеңири жайылып, кулчулукту алып салууну талап кылышкан. 1830–40-жылдары Кубада алгачкы тамеки жана сигарета чыгаруучу фабрикалар пайда болуп, кант өндүрүшү, тоо кен өнөр-жай өнүккөн, темир жол салынып, куюу устаканалары курулган. 1860-жылдары алгачкы жумушчу уюмдары (Гавана тамекичилер ассоциациясы ж. б.) түзүлгөн. 1868-ж. 10-октябрда Кубада К. М. де Сеспедестин жетекчилиги менен испан үстөмдүгүнө каршы куралдуу көтөрүлүш башталган. Бул кийин он жылга созулган (1868–78) улуттук-боштондук согушка айланган. Анын жүрүшүндө испандар өлкөнү башкаруу системасын өзгөртүүгө жана кулдарды бошотууга убада берген. 1886-ж. Кубада кулчулук жоюлган. Кулчулуктун жоюлушу өнөр-жайдын өнүгүшүнө түрткү берген. Кубанын негизги соода өнөктөшү АКШ болгон. 1880-жылдары Кубада улуттук-боштондук кыймыл күч алып, 1895-ж. 24-февралда Орьенте провинциясында куралдуу көтөрүлүш чыккан. Ага X. Марти жана Куба революциячыл партиясы (КРП; 1892-ж. АКШда негизделген) жетекчилик кылган. 1895-ж. 16-сентябрда Химагуаю шаарында (Камагуэй провинциясы) Конституциялык ассамблея Куба республикасынын көз карандысыздыгын жарыялаган. С. Сиснерос президенттикке, X. М. Гомес жана А. Масео Боштондук армиясынын жетекчилигине шайланган. 1897-ж. Конституциялык ассамблея конституциянын өзгөртүлгөн текстин бекитип, Б. Масо президент болуп шайланган. 1897-ж. көтөрүлүшчүлөр Кубанын көпчүлүк аймактарын көзөмөлдөп, испан аскерлери порт шаарларында гана калган. 1898-ж. АКШ өкмөтү Боштондук армиясынын ийгиликтерин өз максатына пайдалануу менен Испанияга каршы согушуп, испандар толук талкаланган. Париж тынчтык келишиминин (1898) шарты боюнча Испания Кубага болгон укуктарынан баш тартып, Куба америкалык аскер администрациясынын көзөмөлдүгүнө өткөн. 1899-ж. АКШ Кубаны оккупациялап, КРП ж. б. улуттук-боштондук уюмдарын, ошондой эле Боштондук армиясын таркатып, 1903-ж. Кубаны жарым колонияга айландырган. 1923-ж. X. А. Мельинин жетекчилиги менен Кубада жаштар жана студенттердин кыймылы кулач жайган. 1925-ж. Гаванада Куба коммунисттик партиясы (КПК) жана Куба жумушчуларынын улуттук конфедерациясы (КЖУК) негизделген. 1925-ж. АКШнын колдоосу менен Куба президенттигине генерал X. Мачадо-и-Моралес келген. Ал террор диктатурасын орнотуп, жазалоону күчөткөн, КПК ж. б. саясий партиялардын ишине тыюу салган. Натыйжада КПК ж. б. саясий уюмдар 1933-ж. X. Мачадо диктатурасын кулатып (1933), башында К. М. де Сеспедес турган өкмөт түзүлүп, профсоюздар менен партиялар ачыкка чыккан. 1933-ж. 4-сентябрда Ф. Батиста жетектеген «сержанттар» кутуму бийликке Р. Грау Сан-Мартиндин Убактылуу революциялык өкмөтүн алып келген. Жаңы өкмөт прогрессивдүү кайра түзүүлөрдү (8 сааттык жумуш күнүн киргизүү, жумушчу уюмдарын таануу, электр энергиясына, газга, сууга жана телефонго болгон бааны арзандатуу ж. б.) жүзөгө ашырган. 1940-ж. Ф. Батиста президенттикке шайланып, СССР менен дипломатиялык мамилелерди түзгөн. 1941-ж. Куба АКШга удаа эле [[Жапония|Япония]], Германия жана Италияга согуш жарыялап, АКШны аскердик-стратегиялык сырьё, жаңы аскер-деңиз жана аскер-аба базалары менен камсыз кылган. Р. Грау Сан-Мартин (1944–48) жана К. Прио Сокаррастын (1948–50) өкмөттөрү жүргүзгөн реформалардын өтө кашаңдыгы, Кубанын 1950–53-жылдары Корея согушуна АКШ тарапта катышышы элдик нааразылык туудурган. 1952-ж. президенттик шайлоо алдында КЭП жана анын лидерлери Э. Чибас менен Р. Аграмонте эл арасында белгилүү боло баштаган. Шайлоодо жеңилип калуудан чочулаган генерал Ф. Батиста 1952-ж. 10-мартта аскердик төңкөрүш жасап, бийликти басып алган. Ал ички реакция менен АКШнын жардамына таянып, аскердик-полициялык диктатура орноткон. Анын бийлиги демократиялык эркиндикти жок кылып, оппозициялык күчтү куугунтуктаган. 1952-ж. Ф. Батиста СССР менен диплатиялык мамилени үзгөн. Ф. Батистанын саясаты кеңири массанын кыжырдануусун туудуруп, нааразычылык күчөгөн. 1955-ж. Ф. Батистанын диктатурасын кулатуу максатында башында Ф. Кастро Рус турган «26-июль кыймылы» аскердик-саясий уюму түзүлгөн. К. Кастро командачылык кылган отряд 1956-ж. Кубага келип, куралдуу күрөш баштаган. [[Файл:Cuba.FidelCastro.01.jpg|thumb|Ф. Кастро (2003).]] 1959-ж. 2-январда Гаванада Революциялык өкмөт түзүлүп, [[Кастро Рус Фидель|Ф. Кастро]] Рус өкмөт башчылыгына шайланган. 1959-ж. 8-февралда өлкөнүн жаңы Конституциясы кабыл алынып, агрардык реформа жүргүзүлгөндүктөн, латифундия системасы жоюлган. 1960-ж. ири ишканалар (анын ичинде америкалык компаниялар) ж. б. мамлекеттештирилген. 1960-ж. советтик-кубалык дипломатиялык мамилелер калыбына келтирилген. 1961-ж. «26-июль кыймылы», КЭСП жана «13-марттагы революциялык директорат» кыймылдары биригип, Бириккен революциячыл уюм (БРУ) түзүлгөн. * [[Кариб кризиси (1962)]] Ал 1965-ж. октябрда Куба коммунисттик партиясы (КПК) деп аталып, КПК БКнын 1-секретарлыгына Ф. Кастро Рус дайындалган. Куба элинин революциячыл жеңиштерин жок кылууга умтулган АКШ өкмөтү оппозициялык күчтү колдоп, Кубага экономикалык тоскоолдуктарды жасап, аны менен дипломатиялык мамилесин үзгөн (1961). 1961-ж. 14-апрелде Ф. Кастро Куба революциясын «социалисттик» деп жарыялаган. Кариб кризисин (1962) жөнгө салууда АКШ Кубанын кол тийбестигине кепилдик бергени менен экономикалык басым көрсөтүүнү уланткан. Агрардык 2-реформанын (1963-ж. октябрь) натыйжасында жеке менчик чарбалар кыскарып, өнөр-жай ишканаларын мамлекеттештирүү аяктаган (1968). Транспорт жана энергетика өнүгүп, жаңы өнөр-жай тармактары пайда болгон. 1975-ж. КПКнын 1-съезди өткөрүлүп, өлкөнүн негизги мыйзамы (1976) кабыл алынган. Элдик бийликтин улуттук ассамблеясы (ЭБУА), Мамлекеттик кеңеш жана Министрлер кеңеши түзүлгөн. Мамлекеттик кеңештин, Улуттук коргоо кеңешинин жана Министрлер кеңешинин төрагалыгына Ф. Кастро Рус дайындалган. Куба өкмөтү 1960-жылдары Америкага каршы күрөшүп, Латын Америка, Африкадагы көтөрүлүштөрдү жана улуттук-боштондук кыймылдарды колдогон. 1980-жылдардын башында Куба экономикасы кризиске учураган. Куба өкмөтү кризистен чыгуу үчүн реформаларды жүргүзүп, Конституцияга өзгөртүүлөр киргизилген. 1993-ж. Куба өкмөтү АКШ долларын пайдаланууга жол берген. Дыйкандар, кооперативдер жана мамлекеттик фермалар айыл чарба продукцияларынын ашыгын эркин сатууга мүмкүнчүлүк алышкан. 1995-ж. сентябрда Улуттук ассамблея бекиткен «Чет элдик инвестициялар жөнүндө» мыйзам боюнча чарбанын бардык тармактарында чет мамлекеттик капитал колдонула баштаган. 1994-ж. АКШ менен Кубанын ортосундагы соода мамилелери жакшырып, бирок саясий чөйрөдө карама-каршылыктар жөнгө салынган эмес. 2002-ж. АКШ президенти Ж. Г. У. Буш Кубага каршы санкцияларды оордоткон. Буга жооп катары Куба өкмөтү 2004-ж. ноябрда расмий түрдө АКШ долларын Кубага пайдаланууга тыюу салган. 2006-ж. 31-июлда ден соолугуна байланыштуу КПК БКнын 1-секретары, Мамлекеттик кеңештин жана Министрлер кеңешинин төрагасы Ф. Кастро Рус кызматын иниси Р. Кастро Руска тапшырган. 2005-ж. декабрда Барбадос анда Кариб мамлекеттеринин лидерлери жолугушуп, Куба менен АКШнын ортосундагы чыр-чатакты чечүү жөнүндө маселени талкуулашкан. 2008-ж. 29-октябрда БУУнун Генералдык Ассамблеясынын 63-сессиясында АКШнын Кубага каршы экономикалык, соода жана финансы блокадасын токтотуу жөнүндө маселе каралган. БУУнун Генералдык Ассамблеясынын бул резолюциясына 185 мамлекет макул болуп, 3 мамлекет (АКШ, Израиль жана Палау) каршы чыккан. Куба жетекчилеринин пикирлери боюнча АКШдагы президенттик шайлоодо Б. Обаманын жеңиши эки өлкөнүн ортосунда диалог үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачты. 2015-ж. Кубага каршы санкциялардын негиздүүлөрү алынып салынды. ==Географиясы== [[Файл:Ruta subida al Pico Turquino - panoramio.jpg|thumb|[[Туркино чокусу]].]] Жээк сызыгынын жалпы узундугу 3735 км, өтө тилмеленген (айрыкча [[Кариб деңизи|Кариб деңизинин]] аралдары), 200гө жакын булуң-буйтка бар; ирилери: Батабано, Ана-Мария, Гуаканаябо. Мангр токойлуу жээктери арбын. Айрым аралдарынын жээктеринен 20–200 м аралыкта коралл (шуру) курулуштары кеңири таралган. Рельефи негизинен түздүктүү; [[Куба аралы|Куба аралынын]] чет-жакасын, Пинос аралынын түштүгүн ж. б. жерлерин деңиздик аккумуляциялык жана абразия-аккумуляциялык, айрым жерлерин тектирлүү түздүктөр ээлейт. Өлкөнүн ички аймактарына дельта, эрозия-аккумуляциялык жана денудациялык түздүктөр мүнөздүү. Дөңсөөлөр жана тоолор Кубанын аймагынын <sup>1</sup>/<sub>3</sub>бөлүгүн ээлейт. Куба аралынын борбордук бөлүгүндө терең тилмеленген Гуамуая массиви (бийиктиги 1156 мге чейин, СанХуан чокусу) жайгашкан. Бийик тоолору өлкөнүн түштүк-чыгыш чет-жакасынан орун алган. Кубанын эң бийик жери – өтө тилмеленген Сьерра-Маэстра тоосу (1974 м, [[Туркино чокусу]]) түштүктү жээктей созулуп жатат. Куба Антил-Кариб тектоникалык аймагынын Антил аралынын догосунун сегментинде жайгашкан. Кубанын маанилүү кен байлыктары – никель жана кобальт кен таштары; кобальт кен ташынын запасы боюнча дүйнөдө Конго Демократиялык Республикасынан кийинки 2-, никель кен ташыныкы боюнча Жаңы Каледония жана Австралиядан кийинки 3-орунду ээлейт. Башка негизги кен байлыктары: [[жез]], [[марганец]], [[хромит]], [[каолин]], [[темир]], [[нефть]], [[алтын]], курулуш материалдары ж. б. Куба тропиктик климаттык алкакта жайгашкан, кышында түндүк-чыгыш, жайында чыгыш, түндүк-чыгыш пассаттарынын таасири тиет. Климаты мелүүн нымдуу, айрым жерлеринде (негизинен Куба аралынын түштүк-чыгыш бөлүгүндө) мелүүн кургакчыл. Өлкөнүн климатына Гольфстрим жылуу агымы зор таасирин тийгизет, анын 2 тармагы Кубанын бүт аймагын жыл бою чулгап агат, ошондуктан өлкөнү чулгап турган суунун бетинин температурасы кышында 26 – 27<sup>0</sup>С , жайында 28 – 30<sup>0</sup>С. Январдын орточо температурасы 20 – 22<sup>0</sup>С, июлдуку 27 – 29<sup>0</sup>С. Эң төмөнкү температура түндүктөн кирген муздак аба массасына байланыштуу, ал 5<sup>0</sup>Сден төмөндөбөйт; эң жогорку температура 40<sup>0</sup> Сге чейин көтөрүлөт. Жылдык жаан-чачыны түздүктөрдө 1000–1200 мм, тоолордо 2200 ммге чейин. Дарыялары кыска жана суусу аз. Эң ириси – Кауто дарыясы (узундугу 370 км) Сьерра-Маэстра тоосунан башталат. Дарыялары негизинен жамгыр сууларынан куралат. Агымынын 80%ке жакыны күзгө туура келет. Нуктары босоголуу. Карсттуу аймактарда жоголуп кеткен жана жер астындагы агын суулар кездешет. Колониялаштырууга чейин Кубанын аймагынын 50%тен ашык аянты токой менен капталган, азыр ал 10%ти гана ээлейт. Токой негизинен тоолордо жана саздак жерлерде сакталган. Түздүктөрдүн жана тоо капталдарынын этектеринин кызыл жана кызыл-күрөң топурактарында жалбырагы күбүлмө жана дайыма жашыл түрлөргө бай (анын ичинде король жана кана пальмасы) тропик токою өсөт. Батышындагы (Пинар-дель-Рио провинциясында) жана чыгышындагы (Нипе-Баракоа массивинде), Пинос аралындагы кургакчылыраак жана таштак топурактарында кызыл карагайлуу токойлордун ири массивдери кездешет. Айрым жерлерин (Кауто дарыясынын алабы) кылкандуу саванна тибиндеги өсүмдүктөр ээлейт. Түштүк-чыгыш жээктерине жана айрым башка жерлерге кактус, агава аралаш өскөн тикендүү майда жалбырактуу бадалдар жамааттыгы мүнөздүү. Аймакты өздөштүрүү процессинде негизинен түздүктөрдүн токою кыйылып кеткен. Токойду тазалоодо дарактардын айрымдары, анын ичинде король пальмасы сакталып калган, ошондуктан түздүктөрдүн азыркы ландшафты пальмалуу саваннаны элестетет. Король пальмасынын сүрөтү өлкөнүн улуттук гербинде тартылган. Түздүктүү жээктерине мангр токою мүнөздүү. Кубанын флорасынын 50%тен ашыгы эндемиктер. Антропогендик таасирден (токойдун кыйылып кетиши, алардын ордун тамеки, бал камыш плантацияларынын, маданий жайыттардын ээлеши ж. б.) Кубанын табигый ландшафты кыйла жапа чеккен. Токойду калыбына келтирүү боюнча ургаалдуу чаралар көрүлүүдө. Өлкөнүн уникалдуу экосистемасын сактоо максатында коргоого алынган аймактардын тармагы уюшулган. Уникалдуу деңиз фаунасын сактоо үчүн Куба аралынын тегерегиндеги аралдар жана коррал (шуру) рифтери бүт резерват деп жарыяланган. Варадеро, Сьерра-Маэстра улуттук парктары, Баияде-Наранхо, Ла-Менсура табият парктары, Эль-Кабо, Купеяль коруктары, Хувентуд аралындагы Сан-Фелипе коругу жана Пунта-Франсэс деңиз паркы уюшулган. Коргоого алынган 6 аймак [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКОнун]] биосфералык резерваты статусуна ээ. Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине Александр Гумбольдт, Гранма, Виньялес өрөөнү улуттук парктары кирген. ==Мамлекеттик түзүлүшү== Куба – унитардык мамлекет. Кубанын Конституциясы 1976-ж. 15-февралда кабыл алынган. Башкаруу формасы – социалисттик республика. Мамлекеттик бийликтин жогорку органы – бир палаталуу парламент (Элдик бийликтин улуттук ассамблеясы), 609 депутаттан турат, 5 жылга шайланат. Ал Мамлекеттик кеңешти (31 депутат) түзөт. Мамлекеттик кеңештин төрагасы мамлекетти жана өкмөттү жетектейт. Аткаруу жана административдик бийликтин жогорку органы – Министрлер кеңеши. Саясий партиясы — Куба Коммунисттик партиясы. ==Калкы== Калкынын көбүн кубалыктар түзөт. Ошондой эле гаитиликтер, кытайлар, инди-пакистандыктар, орустар ж. б. жашайт. 20-кылымда калктын саны 7 эсе өскөн (1899-ж. 1572 миң; 1980-ж. 9638 миң). Төрөлүү кыскарууда (1965-ж. 1000 адамга 34,3 бала; 2007-ж. 10,0 бала); өлүм-житим туруктуу (2007-ж. 1000 адамга 7,3). 1980-жылдардан калктын курактык структурасында 15 жашка чейинки балдардын саны кыйла кыскарган (1981-ж. 30,3%; 2007-ж. 18,4%), 60 жана андан улуу курактагылардын саны өскөн (1981-ж. 10,9%; 2007-ж. 15,9%). Өмүрдүн күтүлгөн орточо узактыгы 77,97 жыл (эркектердики – 76,0, аялдардыкы – 80,02 жыл). 100 аялга 100,3 эркек туура келет. Калктын миграциясы 2000-жылдардан туруктуу (2007-ж. 1000 адамга 2,9). Башка өлкөлөрдө (негизинен АКШда) 1,3 млндон ашык кубалык жашайт. Калкынын орточо жыштыгы: 1 км<sup>2</sup> жерге 37,4 адам туура келет. Эң жыш жайгашкан жерлери: Гавана жана ага чектеш жерлер (Гавана шаары провинциясынын калкынын орточо жыштыгы 1 км<sup>2</sup> жерде 2995,3 адам, Гавананыкы 129,1 адам), өлкөнүн чыгыш бөлүгү (Сантьяго-де-Куба провинциясында 169,6 адам, Ольгин провинциясында 111,5 адам). Калк сейрек отурукташкан жерлери: Хувентуд а. (1 км<sup>2</sup> жерде 35,7 адам) жана архипелагдагы майда аралдар (1 адамдан аз). Урбанизация өтө жогору: шаар калкы 75,6% (2007). Кубанын калкынын 60%ке жакыны католиктер. Ири шаарлары (2009): Гавана (2,2 млн, шаар айланасы менен 2,6 млн), Сантьяго-де Куба (443,6 миң), Камагуэй (309,8 миң), Ольгин (291,6 миң), Гуантанамо (221,4 миң), Санта-Клара (219,7 миң). Экономикалык активдүү калкы 6721,3 миң адам (2007), анын 4754,6 миңи экономикада эмгектенет. Тейлөө чөйрөсүндө 63,4%и (анын 12,7%и соода, ресторан, мейманкана иштеринде, 40,9%и илим, билим, саламаттыкты сактоо, социалдык чөйрөдө, 5,8%и транспорт жана байланышта), 20%и айыл, токой чарбаларында жана балык кармоодо, 11,5%и өнөр-жайыда, 5,1%и курулушта иштейт. ==Экономикасы== СССР жана Чыгыш Европа өлкөлөрү менен экономикалык байланышы үзүлүп, экспорттук негизги продукция болгон кант нефтиге жана нефть продукцияларына алмашылбай калгандыктан, өлкөнүн экономикасы кризистик абалга жеткен. 2000-жылдардын ортосунда өлкөнүн экономикасынын негизин чет өлкөлүк туризм жана никель өндүрүшү түздү. Келечекте жогорку технологиядагы жаңы өндүрүштөрдү өнүктүрүү биотехнологиялык, фармацевтикалык тармактар менен байланыштуу; Латын Америкасындагы жана Кариб деңизинин алабындагы өлкөлөр менен байланыштар кеңейүүдө. Чет өлкөлүк инвестицияларды тартуу өлкөнүн негизги экономикалык саясаты бойдон калууда; чет өлкөлүк (негизинен канадалык, кытайлык, венесуэлалык, батыш европалык) капитал катышкан 250дөй биргелешкен ишкана жана экономикалык ассоциация, 1997-жылдан борбордук региондо 3 эркин экономикалык зона иштейт. Ички дүң продукция (ИДП) көлөмү 52,7 млрд песо (2007). Адамзат өнүгүүсүнүн индекси 0,860 (дүйнөдөгү 182 өлкөнүн ичинен 51-орунда; 2007). ИДПнин структурасында тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (анын ичинде курулуш, транспорт, байланыш) 69,3%, өнөр-жайыныкы 26,1%, айыл, токой чарбаларыныкы жана балык уулоонуку 4,6%. Калктын реалдуу кирешеси өтө төмөн; чет өлкөлөрдө жашаган кубалыктардын финансылык жардамынын (жылына 1 млрд доллар) мааниси зор. Өнөр-жай продукциясынын өсүүсү 2,5% (2007). Никель жана өнүгүп бараткан нефть өндүрүү өнөр-жай тармактарынын, ошондой эле тамак-аш өнөр-жайынын экспортко багытталган айрым өндүрүштөрүнүн (кант, ром, тамеки, мөмө-жемиш жана балык консерваларын чыгаруу) мааниси зор. 2007-ж. 3,5 млн т нефть өндүрүлгөн; негизги аймактары: Мексика булуңунун жээги, Кабайгуан шаарынан чыгыш тарапта. Нефть менен кошо газ да (2007-ж. 1085 млн м<sup>3</sup>) өндүрүлөт. Бул тармакты жана өлкөнүн жалпы чарбасын өнүктүрүү келечеги Мексика булуңунун жээгиндеги зонага жана өлкөнүн батышына байланыштырылат. Жалпы кубаттуулугу 130 миң баррель/сутка болгон нефть ажыратуучу 4 завод иштейт. Нефтини негизинен Венесуэладан алат. Электр станцияларынын аныкталган кубаттуулугу 4,5 миң мВт (2005). 2006-ж. 16,5 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн. Электр энергиясынын 75,6%тейи нефть менен иштеген ЖЭСтен, 13,5%и газ турбиналуу ЖЭСтен, 10%и альтернативалуу булактардан, 0,9%и ГЭСтен өндүрүлөт. Кара металлургиясы кара металл сыныктарын (анын кыйла бөлүгүн сырттан алат) жана бир аз өз сырьёсун (2006-ж. 7,8 миң т темир кен ташы казылып алынган) пайдаланат. Болот прокат жана металл конструкциялары Кариб деңизиндеги өлкөлөргө экспорттолот. Түстүү металлургияда валютанын негизги булагы болгон никель өнөр-жайынын мааниси зор. Никелдүү концентраттарды өндүрүү (73,3 миң т) боюнча Куба 6-орунду ээлейт (дүйнөлүк өндүрүштүн 16%и). Никель сырьёсу казылып алынуучу негизги аймак — Ольгин провинциясы. Үч ири никель комбинаты иштейт (Пунта-Горда-Абахо, Мао, Никародо). Хромит, кобальт Ольгин провинциясында (жылына 3 миң тдан), алтын Пинар-дель-Рио провинциясында (жылына 500 кгдай) казылып алынат. Машина куруу өнөр-жай айыл чарба жана автомобиль техникасын тейлөөгө, ошондой эле түрдүү тетиктерди даярдоого багытталган. Заводдору Ольгин, Гавана, Матансас шаарында жайгашкан. Гаванада түстүү телевизор кураштыруучу завод, Сантьяго-де-Кубада медициналык жабдуу чыгаруучу ишканалар, Санта-Клара шаарында тиричилик техникалар заводу, порт шаарларда кеме ремонттоочу ишканалар иштейт. Фармацевтика өнөр-жай – Куба индустриясынын жогорку технологиялык жана илим сыйымдуу артыкчылыктуу тармактарынын бири; ал түрдүү медикаменттерди, ошондой эле офтальмология жана стомотология үчүн приборлорду чыгарат (анын чордону – Гавана шаары). Куба фармацевтикалык жана биотехнологиялык тармактардын продукцияларын 40тан ашык өлкөгө экспорттойт. Химия өнөр-жай ошондой эле фосфор жана азот жер семирткичтерин, сорбитол, кир жуугуч каражаттарды чыгарат. Курулуш материалдар өнөр-жай өз сырьёсу (табигый мрамор, цемент) менен иштейт. Азык-түлүк импортко караганда көбүрөөк экспорттолот; негизгилери – кант менен ром. Чийки канттын негизги бөлүгү (80%тен ашыгы) Европа өлкөлөрүнө экспорттолот. 2007-ж. 83,4 млн л ром даярдалган; анын 60%и экспорттолот, 20%тейин туристтер алып кетет. Ромдун 34 соода маркасы расмий катталган. Тамеки – Кубанын дүйнөгө белгилүү экспорттук товары. 2007-ж. 411,9 млн даана сигара, 13,8 млрд даана сигарета чыгарылган. Куба сигарасынын негизги кардарлары: Испания, Франция. Мөмө-жемиш, жашылча консерваларын, шире, сүт азыктарын, суусундук, пиво, кофе чыгаруучу ишканалары бар. Өлкөнүн айыл-чарба ишканалары калктын этке (уй, чочко, куш этине), жумурткага, күрүчкө, жүгөрүгө, буурчакка, мөмө-жемиш жана жашылчага болгон муктаждыгын канааттандырат. Сырттан буудай (100%), арпа, сулуу, жашылчанын айрым түрлөрүн, ошондой эле кургак сүт, соя концентратын алат. Айыл чарбага жарактуу жери 6629,6 миң га (2006), анын 3124,3 миң гасы (айыл чарбага жарактуу жердин 47,1%и) иштетилет, калганы (52,9%и) шалбаа жана жайыт. Бал камыш 1260,1 миң га, цитрус ж. б. мөмө-жемиш өсүмдүктөрү 169,2 миң га, банан 104,2 миң га, тамеки 65,2 миң га, шалы 180,4 миң га жерди ээлейт. Экспорттук негизги өсүмдүктөрү: бал камыш, цитрус, ананас, кофе, тамеки, какао; керектелүүчү маанилүү өсүмдүктөр: шалы, банан, буурчак, мөмө тамырлуу өсүмдүктөр. Мал чарбасынын башкы тармагы – эт багытындагы уй чарбасы. 2006-ж. 3,74 млн уй, 1,76 млн чочко, 3,93 млн кой жана эчки, 29,85 үй кушу, 0,48 млн жылкы болгон; 54,8 миң т балык жана деңиз продуктулары, 5,8 миң т креветка кармалган. Куба – бал (жылына 5 миң тга жакын) экспорттоочу дүйнөдөгү бирден бир өлкө. Туризм – Куба экономикасынын алдынкы секторлорунун бири, андан түшкөн валютанын өлчөмү 2 млрд евродон ашык (2006). 2006-ж. Кубага 2,2 млн турист келген; анын 54,2%и Түндүк жана Түштүк Америкадан, 43%и Европадан келгендер. Мейманкана инфраструктурасы, деңиздик ден соолукту чыңдоо (пляжда эс алуу), спорттук (суу астында сүзүү, балык уулоо, яхтачыларды тейлөө, деңиз саякаты ж. б.) туризми өнүккөн. Транспорттун негизги түрлөрү – автомобиль жана темир жолдору. Автомобиль жолунун жалпы узундугу 63,2 миң км, анын 11,5 кми улуттук мааниде. Негизги автомобиль магистралы — Борбордук шоссе (узундугу 1140 км, өлкөнүн борбордук бөлүгүн кесип өтөт), ага жарыш улуттук автострада курулууда (2009; долбоорлонгон узундугу 1020 км). Темир жолунун узундугу 7182 км; Транскуба темир жол магистралы (Гуане – Гавана – Санта-Клара – Камагуэй – Гуантанамо; узундугу 900 км) өлкөнүн түндүгү менен түштүгүндөгү негизги экономикалык борборлорду туташтырат. Өлкөнүн деңиз соода флотуна 33 кеме таандык; 35 деңиз порту бар. Ири порттору: Гавана, Сантьяго-де-Куба, Матансас, Сьенфуэгос, Нуэвитас. Эл аралык маанидеги аэропорттору: Хосе Марти (өлкөдөгү эң ириси, Гаванада), Хуан Гуальберто Гомес (Варадеро), Хайме Гонсалес (Сьенфуэгос), Виталио Акунья (Кайо-Ларго), Франк Паис (Ольгин) ж. б. Сырткы соода айлануусунун көлөмү 13,8 млрд доллар, анын 3,4 млрд доллары экспортко, 10,08 млрд доллары импортко таандык (2007). Экспорттун товардык структурасынын наркынын 56,7%и никелдүү концентраттарга, 6,4%и тамекиге, 5,5%и кант өнөр-жай продукциясына, 2,2%и балыкка жана деңизден алынуучу азыктарга туура келет, импорттун товардык структурасында машина жана жабдуулар, нефть жана химия өнөр-жай продукциялары, компьютер, оргтехника, азык-түлүк (дан жана ун кошо), текстиль жана булгаары-бут кийим басымдуулук кылат. Негизги соода шериктештери: [[Венесуэла]], [[Кытай]], [[Испания]], [[Канада]], [[Нидерланд]], [[Германия]], [[Россия]]. Билим берүү системасы 2ден 5 жашка чейинки балдарды мектепке чейинки тарбиялоону, милдеттүү 6 жылдык башталгыч, 3 жылдык негизги (толук эмес), 3 жылдык толук орто жана жогорку билим берүүнү камтыйт. Толук эмес орто мектептин базасында кесиптик-техникалык окуу жайлар жана тармактык (математикалык, педагогикалык, спорт ж. б.) мектептер иштейт. Окуу билим берүүнүн бардык баскычтарында акысыз. Өлкөдө 9 миңден ашуун башталгыч, 2 миңдей толук эмес орто, 371 толук орто мектеби, 568 атайын техникалык окуу жайлар, 60тан ашык Жогорку окуу жайлары (ЖОЖ), 3 миңден ашуун университеттик борборлору бар (2007). Калктын сабаттуулугу 99,8%и түзөт (2006). Башкы илимий мекемелери (Куба Илимдер академиясы жана анын институттары), ЖОЖдору, китепканалары, ири музейлери Гавана, Камагуэй ж. б. шаарында жайгашкан. ==Массалык-маалымат каражаттары== Жалпы элдик гезиттери: «Гранма» (450 миң нускада күн сайын чыгат, «Хувентуд ребельде», «Ванугардия», «Сьерра Маэстро», журналдары: «Боэмия», «Куба» ж. б. Ар бир провинция жергиликтүү өз гезиттери бар. Басылмалардын көбү испан тилинде чыгат. Радиоуктуруусу 1922-жылдан, телекөрсөтүүсү 1950-жылдан иштейт. Мамлекеттик маалымат агенттиги — AlN (1974). Гаванада латын-америкалык Пренса Латина (PL, 1959) маалымат агенттигинин штаб-квартирасы жайгашкан. == Маданияты == === Адабияты === Куба адабияты испан тилинде өнүгүүдө. Куба адабиятындагы эң алгачкы чыгарма – С. Де Бальбоанын «Чыдамкайлар зерцалосу» (1608) поэмасы. 18-кылымдагы көрүнүктүү чыгармалар – С. Питтин «Бакчачы-принц, же анткор Клоридано» (1733), Х. А. Кабалеронун публицистикалары, М. де Секейр-иАранго менен М. Х. де Рубалькаванын ырлары. Х. М. Ф. Де Арратенин «Жаңы дүйнөнүн ачкычы, Батыш Индия форпосту» (1761) деген тарыхый хроникасы белгилүү болгон. 19-кылымдын башында публицистика Агартуу багытында өнүккөн (Ф. Варела, Х. А. Сако, Х. де ла Лус-и-Кабальеро). Куба адабиятында романтизмдин башталышы Х. М. Эредианын чыгармачылыгына байланыштуу. Куба адабияты колониализмге каршы боштондук кыймылдын таасиринде өөрчүгөн (Д. Дельмонте-и-Апонте, Г. де ла К. Вальдес, Ф. Поведа-и-Арментерос, X. Ф. Мансано, X. X. Миланес, Ф. Танко). 19-кылымдын 2-жарымында X. Мартинин чыгармачылыгы көрүнүктүү орун ээлейт. Ал революциячыл демократиялык мазмундагы чыгармалары менен Куба адабиятында реализмге негиз салган. 1830–40-жылдары социалдык мотивдеги X. Гомес де Авеляньеддин «Саб» (1841), «Сесилия Вальдес» (1882), С. Вильяверденин «Таш баканын жону» (1845) романдары жаралган. 1840— 50-жылдары X. А. Кинтеро, М. Теурбе Толон, Л. Турла, П. Сантасилиа, А. Акоста, Ф. Пичардо Мойя, Р. Педросо, М. Навваро Луна сыяктуу эмиграцияга кеткен акындар АКШ имперализмине каршы багыттагы чыгармаларды жазышкан. 19-кылымдын ортосунда прозада костумбризм калыптанган [Г. Бетанкур Сиснерос (Лугареньо), Р. де Пальма, X. Бетанкур, X. М. де Карденаси-Родригес, X. В. Бетанкур, А. Суарес-и-Ромеро, Б. X. Креспо-и-Борбон ж. б.]. Эмиграцияга кеткен акындардын ичинде дүйнөгө аты белгилүү Н. Гильен болгон. Ал эмиграцияда жүрүп «Жер бийлиги» (1949), «Жоголгон издер» (1953), мекенине келип, «Агартуу доору» (1962) деген романдарды жазган. А. Карпентьердин чыгармалары Латын Америка адабиятында белгилүү орун ээлейт. 20-кылымдагы белгилүү акындар: Н. Гильен, Ф. Xамис, Р. Фернандес Ретамар, А. Альварес Бараганьо, Э. Диего: жазуучулар: X. Соле Пуиг, М. Кофиньо, Лопес, Л. Отеро, Г. Эгурен, X. Травьесо, Э. Падиль, С. Сардуй ж. б. === Архитектура жана сүрөт искусствосу === Колониялык мезгилде (16–17-кылым) Кубада деңиз жээгиндеги шаарлар курула баштаган (Гавана, Тринидад, Баямо). 1589-ж. Гаванада алгачкы Ла-Реаль-Фуэрса чеби курулуп бүткөн. 16–18-кылымдардарда Гавана, Сантьяго-де-Куба, Тринидад шаарлары барокко жана классицизм стилинде курулган. Гавана ж. б. шаарларда архитектуралык ансамблдер пайда боло баштаган: Капитанес-Xенералес сарайы (1776–92, архитекторлор П. Де Медина, С. Аварка, А. Фернандес Тревехос) жана Сегундо-Кабо сарайы (1770–92, Фернандес Тревехос), Гавана собору (1748–89, де Медина жана Фернандес Тревехос). 17–18-кылымдарда таштан же жыгачтан салынып, түркүктүү же колонналуу аркалар галереясы менен курчалган ички короосу бар 1–3 кабат үйлөрдүн тиби пайда болгон. Үстү черепица менен жабылып, сырты ар түрдүү түскө боёлгон. 19-кылымдын ортосунан Гавана жаңыдан пландаштырылган, жашылдандырылган, классицизм духундагы үйлөр монументтер пайда болгон. 19-кылымдын аягында необарокко (Гаванадагы «Гран театро», 1908–15), неоренессанс ошондой эле мавритан салтындагы (Сьенфуэгостогу дель-Валье сарайы, 1910) имараттар курулган. 19–20-кылыдардын модерн стилиндеги курулуштар салынган. 1902жылдан кийин көркөм чыгармачылык бардык тараптан өнүккөн. Борбордо банктар, мейманканалар; Гаванада ири комплекстер курулган: Финансы арбитражынын имараты (1951–54, архитектор А. Капабланка), стоматологиялык (1952–54) жана медициналык (1956—58) борборлор (архитектор А. Кинтана ж. б.) ж. б. 1959-жылдан кийин пландуу курулуш кучак жайып, темир-бетондон ири турак жай райондору курулган. 1960-жылдары Санта-Кларада («Сьенфуэгос» комплекси), Сантьяго-де-Кубада, Камагуэйде турак үйлөр, мектеп-интернаттар, медицина борборлору) курулуп, жаңы типтеги айыл-кыштактар салынып, жаңы өнөр-жай архитектурасы пайда болгон Санта-Клара, Хибара, Гаванада). Куба Илимдер академиясынын борбору (1966) жана Улуттук искусство мектебинин комплекси (1963) архитектуралык чечими менен өзгөчөлөнөт (экөө тең Гаванада). Колониялык мезгилде живописте алтарга куюлуучу сүрөт жана портрет, ошондой эле гравюра өнүккөн. 1818-ж. Гаванада Сан-Алехандро көркөм искусство мектеби түзүлгөн (1832-жылдан академия). Анын биринчи президенти француз сүрөтчү Ж. Б. Вермей ампир салт портреттерди тарткан. Сан-Алехандро Академиясында Кубанын алдынкы катардагы живописчилери окушкан, алардын көпчүлүгү Европага барууга стипендия алышкан. 19-кылымда башкы жанр – портрет жана пейзаж болгон. Көрүнүктүү пейзажисттер (Э. Чартранд, Ф. Фернандес Кавада, Г. Клиневерк) Куба жаратылышынын поэтикалык образын жаратууга умтулушкан. Графиктер В. П. Де Ландалусе, Ф. Миале чыгармаларында заманбап коом турмушун чагылдырышкан. Испан эзүүсүнөн бошогондон кийин тарыхый жана баталдык патриоттук картина (А. Менокаль), реалистчил жанрдык живопись (Л. Романьяч, Р. Лой), реалисттик скульптура (Х. Х. Сикре, Т. Рамос Бланко, Э. Бетанкур) өнүгө баштаган. 1920-жылдары жаңычыл живописчилер эл турмушун эмоциялуу, нукуралыгы менен чагылдырышкан. 1930-жылдардын ортосунан живописчилер А. Пелаес, Марьяно, М. Карреньо, скульптор Д. Ревенет фольклорго каныккан жасалга композицияларын жаратышкан. Архитекторлор Э. Родригес Кастелье, А. Кинтана, А. Капабланка имарат курулушуна жасалга живописин, скульптураны айкалыштырып, Куба архитектурасынын жаңы стилин түзгөн. Революциядан кийин (1959) Кубада көркөм турмуш жанданган. Плакат, карикатура, журнал жана китеп графикасы өнүккөн. Куба сүрөтчүлөрүнүн чыгармачылыгында 20-кылымдагы бардык ири агымдар – абстракционизмден поп-артка жана фотореализмге чейин пайда болгон. Белгилүү сүрөтчүлөрү: С. Кабрера Морено, Р. Мартинес, Т. Санчес Рекейро ж. б. Гаванада сүрөтчүлөр биенналеси өтүп турат. === Музыкасы === Кубанын элдик музыкасы испан жана африка музыкасынын негизинде калыптанган. Африка-куба музыкасынын байыркы ыр-бий формасы – сон, гуарача, конга, кийинкиси – дансон, румба. Ошондой эле креоль формасы пунто, гуахира, криолья (негизинен дыйкандар арасында) жана негр музыкасы (диний ырым-жырымдарга) тараган. 16–18-кылымдарда профессионал музыканын очогу – чиркөөлөрдүн ыр мектептери болгон. Кубадагы алгачкы музыканттардын бири – Сантьяго шаары кафедралык собордун органисти М. Веласкес болгон. 1776-ж. Гаванада театр курулуп, 1814-ж. музыкалык мектеп, 1816-ж. улуттук кадрларды даярдоочу «Санта-Сесилия» музыкалык академиясы ачылган. Г. Вильятенин романтикалык опералары Парижде («Цилия», 1877), Гаагада («Ханыша»), Мадридде («Валтасар», 1885) коюлган. 19-кылымдын ортосунда М. Саумель-и-Робредо, кийинчерээк И. Сервантес Каванаг улуттук композитордук мектепке негиз салышкан. Вокалдык жанрлар – кансьон, болеро, виеджа трова белгилүү болгон. Кийинки муундагы композиторлор – Э. Санчес де Фуентес («Юмури» – улуттук сюжетте жазылган биринчи куба операсы, 1898, Гавана), Х. Мари Эстеве («Күң», 1921, Гавана). 1920-ж. Гавана филармониясынын оркестри түзүлгөн. 1920–30-жылдарда сарсуэла өнүгүп белгилүү сарсуэлалардын авторлору – Г. Ройг, Э. Локуона, Ж. Пратс. Музыкалык маданияттын жаңы өнүгүү мезгили 1959-ж. башталган. 1960-жылдардын аягында салттык жана рок, жаз музыкаларынын негизинде «нуэва трова» (Куба революциясынын музыкасы) калыптанган. 1970-жылдары куба авангарддык агымы түзүлө баштаган, анын өкүлдөрү – Э. Ангуло, Х. Берроа, Х. Бланко, Л. Брауэр, Р. Валера, К. Фариньяс ж. б. композиторлор. Гаванадагы «Гран театродо» (1838), лирикалык театрда (1962), Камагуэйдеги «Театро принципаль» (1849) театрларында опералар жана балеттер коюлат. Гаванада Улуттук симфониялык оркестр (1960), Улуттук фольклордук ансамбль (1962), Улуттук хор (1959), Электракустикалык музыканын улуттук лабораториясы (1977), консерватория (1903, азыркы А. Рольдан атындагы), Искусство институту (1976) иштейт. Куба музыка институту (1989) эл аралык фестивалдарды (элдик, жаз, хор, электрондук музыка, гитаристтердин) өткөрүп турат. === Театры === Куба театр искусствосу испан маданиятынын таасиринде өнүккөн. Театрдын өзөгүн испан жана африка элдик театр оюндарынын үлгүлөрү түзгөн. Колония мезгилде Гаванадагы менчик үйлөрдө испан авторлорунун диний ырым-жырым оюндары көрсөтүлгөн. 1733-ж. биринчи кубалык автор С. Питтин «Ханзаада – багбан же анткор Клоридано» комедиясы коюлган. 1776-ж. Гаванада биринчи «Колисео» (1803жылдан «Театро Приципаль») театры ачылып, анда опера жана тонадилья менен кошо испан драматургдарынын пьесалары коюлган. Актёр драматург Ф. Коваррубиас (19-кылымдын башы) улуттук театрдын негиздөөчүсү болгон. 1838-ж. Гаванада «Такона» театры ачылган. Анда драма, опера жана балет спектаклдери коюлган. Кийин Сантьяго-де-Кубада «Театр де ла Рейна» (1850), Камагуэйде «Театро Принсипаль» (1849), Матансаса «Эстеван» (кийин «Сауто») Гаванада «Альгамбра» (1890) ж. б. театрлар негизделген. 1910-ж. «Театр коому», 1941-ж. драма өнөрү академиясы уюшулган. 1936-жылдан Гаванада «Куэва» театры иштейт. Демократиялык улуттук театр өнөрү 1959-жылкы революция жеңгенден кийин гана өнүгө баштаган. 1950-жылдарда шаардык «Биздин заман» (К. С. Станиславский театрынын эстетикасы менен иштеген) жана «Эстудио» (Б. Брехттин «Сезуандык боорукер адам» драмасы боюнча спектакль менен ачылган) театрлары белгилүү болгон 1960-ж. Гаванада Улуттук театр түзүлгөн. Камагуэйде драма (1960), Пиналь де-Риодогу М. Горький атындагы (1961), «Ориентир» драма (1961) труппалары 1970-жылдарда иштерин токтоткон. Улуттук куурчак театры (1963), Театр үйү иштейт. Жетектөөчү өңүткө «Эскамбрай» театры ээ болгон, режиссер С. Корьери кубалык драматургдардын бир актылуу пьесаларынан баштап, 1980–90-жылдарда У. Шекспир, Мольер, Ф. Гарсиа Лорканын чыгармаларын репертуарга киргизген. Көрүнүктүү театр ишмерлери: В. Ревуэльта, Р. Ревуэльта, М. Асаведо ж. б. болгон. 1980-жылдан Гаванада эл аралык театр фестивалы өтүп турат. === Киносу === 1897-ж. Кубада хроникалык жана документалдык фильмдер тартыла баштаган. 1897-ж. француз оператору Г. Вейре биринчи кубалык «Өрттү өчүрүү» (бир мүнөттүк) хроникалык-даректүү фильмин тарткан. X. Касасустун биринчи кубалык даректүү жана жарнамалык тасмасы («Жоголгон сыйкырчы», 1898) чыккан. 1910-ж. Э. Д. Кеседа «Хуан Хосе», 1920-ж. Р. Пеон «Чындык» фильмин тарткан. 1930–40-жылдарда Кубада көбүнчө АКШнын фильмдери көрсөтүлгөн. Улуттук кино өнөрү 1959-жылдан калыптана баштаган. Т. Г. Алеанын 1961-ж. «Революция жөнүндө баян», режиссер X. Г. Эспиносанын «Жаш көтөрүлүшчү» (1962-ж., Карлови-Вари Эл аралык кинофестивалынын сыйлыгы) фильмдери революцияга арналган. Испан эзүүсүнө каршы М. Актавио Гомес «Биринчи чабуул собор тараптан» (1969), Куба аялдарынын тагдыры жөнүндө У. Солас «Люсия» (1970) көркөм фильмдерин тарткан. 1970–80-жылдары аялдардын көз карандысыздыгына арналган: «Тересанын портрети» (П. Вега, 1979), «Белгилүү даражага чейин» (Гутьеррес Алеа, 1984), «Башка аял» (Д. Диаса Торреса, 1987) ж. б. фильмдер тартылган. 1980-жылдары экранга жаңы муундагы режиссёрлордун кинотасмалары чыккан: «Алмашуу» (X. К. Табио, 1984), «Давид үчүн колукту» (О. Рохас, 1985), «Алма сабагынан алыс түшпөйт» (Л. Ф. Бернас, 1985) ж. б. 1990-жылдары Гутьерреса Алеанын «Кулпунай жана шоколад» (Берлин, ЭКФ сыйлыгы, 1993) фильми чет өлкөдө белгилүү болгон. 20—21-кылымдардын чегинде режиссер А. Сотто («Тике сүйүү», 1997; «Айыпсыз түн», 2007), X. К. Кремата («Вива – Куба», «Кичинекей качкындар»; Канндагы ЭКФ сыйлыгы, 2005). Кубанын анимациялык киного X. Падрон, Т. Рагги, М. Ривас чоң салым кошкон. Гаванада 1959-ж. Кино өнөр-жай жана кино искусство институту түзүлгөн. 1979-ж. жыл сайын латын америкалык жаңы кинолордун фестивалы өтүп турат. ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9 {{Түндүк Америка}} [[Категория:Куба| ]] 7dv5iit0d64el8mgqfe8xfuhv6uzsdv Патрис Мак-Магон 0 55972 653452 457038 2026-09-29T10:24:38Z Artelow 2286 Artelow "[[Мак-Магон]]" барагын "[[Патрис Мак-Магон]]" деп кайра атады: Аталыштарды бир стандартка келтирүү 457038 wikitext text/x-wiki '''Мак-Магон''', Мари Эдме Патрис Морис [13. 7. 1808, Франция, Сюлли (Сона и Луара департаменти) – 17. 10. 1893, Франция, Луаре] – франциялык аскер, мамлекеттик жана саясий ишмер, Франциянын 3-президенти (1873–79). Сенатор (1856–70), Франция маршалы (1959), дивизия генералы (1852). 1873–79-жылдары Франция Республикасынын президенти (Луи Адоль Тьерден кийин). 1827-жылы Сен-Сир аскер окуу жайын бүтүп, 1830-жылдары Алжирде аскердик карьерасын баштаган. [[Крым согушу|Крым согушунун]] (1853–1856) жүрүшүндө Мак-Магон жетектеген дивизия Малахов дөбөсүнө чабуул жасап, Севастополь шаарын алган. 1857-жылдан Алжирдеги аскер күчтөрүнүн командачысы. Австрия-Италия-Франция согушунда (1859) Маженттин алдындагы салгылашта көрсөткөн эрдиги үчүн герцог титулун жана маршал наамын алган. 1864–70-жылдары Алжирдин генерал-губернатору. [[Франция-Пруссия согушу (1870-71)|Франция-Пруссия согушунда]] (1870–1871) Мак-Магон жетектеген армия салгылашта Седан алдындагы талкаланып, М.-М. туткунга түшкөн. Франкфурт тынчтыгынан (1871) кийин бошотулган, Версаль армиясынын командачысы болуп дайындалып, [[Париж коммунасы (1871)|Париж коммунасын]] (1871) баскан. Монархиялык түзүлүштү калыбына келтирүүгө аракеттенген. [[Категория: Инсандар]] ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7 9d91bjl56di00a5r1dcqkp7abyfleiy 653464 653452 2026-09-29T10:40:55Z Artelow 2286 653464 wikitext text/x-wiki '''Мак-Магон''', Мари Эдме Патрис Морис [13. 7. 1808, Франция, Сюлли (Сона и Луара департаменти) – 17. 10. 1893, Франция, Луаре] – франциялык аскер, мамлекеттик жана саясий ишмер, Франциянын 3-президенти (1873–79). Сенатор (1856–70), Франция маршалы (1959), дивизия генералы (1852). 1873–79-жылдары Франция Республикасынын президенти (Луи Адоль Тьерден кийин). 1827-жылы Сен-Сир аскер окуу жайын бүтүп, 1830-жылдары Алжирде аскердик карьерасын баштаган. [[Крым согушу|Крым согушунун]] (1853–1856) жүрүшүндө Мак-Магон жетектеген дивизия Малахов дөбөсүнө чабуул жасап, Севастополь шаарын алган. 1857-жылдан Алжирдеги аскер күчтөрүнүн командачысы. Австрия-Италия-Франция согушунда (1859) Маженттин алдындагы салгылашта көрсөткөн эрдиги үчүн герцог титулун жана маршал наамын алган. 1864–70-жылдары Алжирдин генерал-губернатору. [[Франция-Пруссия согушу (1870-71)|Франция-Пруссия согушунда]] (1870–1871) Мак-Магон жетектеген армия салгылашта Седан алдындагы талкаланып, М.-М. туткунга түшкөн. Франкфурт тынчтыгынан (1871) кийин бошотулган, Версаль армиясынын командачысы болуп дайындалып, [[Париж коммунасы (1871)|Париж коммунасын]] (1871) баскан. Монархиялык түзүлүштү калыбына келтирүүгө аракеттенген. [[Категория: Инсандар]] ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7 {{Франциянын президенттери}} f2nb9muukzpuculxnhdx1afhx2738z3 Наполеон III 0 56986 653463 457034 2026-09-29T10:40:40Z Artelow 2286 653463 wikitext text/x-wiki '''Наполеон III''', Шарль Луи Наполеон Бонапарт (20. 4. 1808, Париж - 9. 1. 1873, Лондонго жакын жерде, Чизлхёрст) - француз императору (1852-1870). [[Наполеон|Наполеон I]]нин иниси - Луи Бонапарттын уулу. 1815-жылдан сүргүндө болгон. 1836-жылы (Страсбургда) жана 1840-жылы (Булондо) көтөрүлүш чыгарып, Франциядагы бийликти тартып алууга аракет жасаган. 1840-жылы өмүр бою Гам чебиндеги түрмөгө кесилген. Андан 1846-жылы качып чыгып, Улуу Британияга кеткен. Франциядагы [[Франциядагы революция (1848)|Февраль революциясынан]] кийин келип, Республикасынын президенттигине шайланууга (1848) жетишкен. 1851-жылы 2-декабрда аскер күчтөрүнүн жардамы менен мамлекеттик төңкөрүш жасап, 1852-жылы 2-декабрда өзүн император деп жарыялаган. Наполеон III башкарган 2-империя (1852-1870) режими [[бонапартизм|бонапартизмдин]] типтүү көрүнүшү болгон. Наполеон III нүн өкмөтү ири буржуазиянын мүдөөсүнө төп келген көп согуштар жүргүзгөн. Анын тушунда Франция [[Крым согушу|Крым согушуна]] (1853-1856), Австрияга каршы согушка (1859), Инди-Кытай (1858-1862), Кытай (1856-1858 жана 1860), Сирия (1860-1861), Мексика (1862-1867) жана башка өлкөлөргө каршы интервенцияларга катышкан. [[Франция-Пруссия согушу (1870-71)|Франция-Пруссия согушунун]] убагында (1870-1871) Наполеон III Седандын жанында (1870) туткундалып, Париждеги революциянын убагында 1870-жылы 4-сентябрда тактыдан түшкөн. 1871-жылы Франкфурт тынчтыгына кол коюлгандан кийин туткундан бошотулуп, өмүрүнүн аягына чейин Улуу Британияда жашаган. [[Категория:Инсандар]] ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7 {{Франциянын президенттери}} awz6aa5q8otiql3o5li4fg5dxia2b2a Каден 0 59065 653418 600191 2026-09-28T13:32:36Z SteveK 16720 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Kaden.svg]] → [[File:DEU Kaden COA.svg]] Renamed (Uploaders request) 653418 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = муниципалитет |кыргызча аталышы = Каден |расмий аталышы = Kaden |сүрөтү = |баш ийгени = |өлкө = Германия |герб = DEU Kaden COA.svg |желек = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин туурасы = |желектин туурасы = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=32 |lat_sec=53 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=54 |lon_sec=54 |CoordAddon = |CoordScale = |чек аранын түрү = |таблицадагы чек ара = |өлкөнүн картасынын өлчөмү = |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = Германия жерлери{{!}}Жер |облус = Рейнланд-Пфальц |таблицадагы облус = Рейнланд-Пфальц |район түрү = Германия району{{!}}Району |район = Вестервальд |таблицадагы район = Вестервальд (район){{!}}Вестервальд |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = |башчысы = Курт Хастрих |негизделген күнү = |биринчи белгиленген = |мурунку аталышы = |статустун берилиши = |аймагы = 2,25 |бийиктиктин түрү = |ОЖ борборунун бийиктиги = 375 |климаты = |расмий тили = |калкы = 600 |элди каттоо жылы = 2010 |жыштыгы = |агломерация = |улуттук курамы = |диний курамы = |этнохороним = |убакыт аралыгы = +1 |DST = бар |телефон коду = 02663 |почта индекси = 56459 |почта индекстери = |автоунаа коду = WW |идентификатордун түрү = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду |цифралык идентификатор = 07 1 43 247 |Commons түрмөгүндө = |сайты = http://www.kaden-ww.de/ |сайтынын тили = de }} '''Каден''' ({{lang-de|Kaden}}) — [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия Жерлери|жеринде]] жайгашкан [[муниципалитет]]. [[Вестервальд (район)|Вестервальд]] районуна кирет. Калкы — 600 киши (2013-жыл)<ref>[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)</ref>. Аянты — 2,25 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''07 1 43 247''. Муниципалитеттин башчысы — Курт Хастрих. == Булактар == {{Булактар}} == Тышкы шилтемелер == * [http://www.kaden-ww.de/ Расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719051154/http://www.kaden-ww.de/ |date=2011-07-19 }} {{Рейнланд-Пфальц райондору}} {{Германия:Вестервальд району:Шаарлар}} {{RhinelandPalatinate-geo-stub}} [[Категория:Рейнланд-Пфальц шаарлары]] fgm5eh0m1b5xkl1m8nag8ge0l0asv0e Каммерфорст (Вестервальд) 0 59082 653443 601060 2026-09-29T09:03:02Z SteveK 16720 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Kammerforst (Westerwald).svg]] → [[File:DEU Kammerforst (Westerwald) COA.svg]] Renamed (Uploaders request) 653443 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = муниципалитет |кыргызча аталышы = Каммерфорст (Вестервальд) |расмий аталышы = Kammerforst (Westerwald) |сүрөтү = |баш ийгени = |өлкө = Германия |герб =DEU Kammerforst (Westerwald) COA.svg |желек = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин туурасы = |желектин туурасы = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=27 |lat_sec=50 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=40 |lon_sec=38 |CoordAddon = |CoordScale = |чек аранын түрү = |таблицадагы чек ара = |өлкөнүн картасынын өлчөмү = |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = Германия жерлери{{!}}Жер |облус = Рейнланд-Пфальц |таблицадагы облус = Рейнланд-Пфальц |район түрү = Германия району{{!}}Району |район = Вестервальд |таблицадагы район = Вестервальд (район){{!}}Вестервальд |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = |башчысы = Йоханнес Фогель |негизделген күнү = |биринчи белгиленген = |мурунку аталышы = |статустун берилиши = |аймагы = 1,33 |бийиктиктин түрү = |ОЖ борборунун бийиктиги = 280 |климаты = |расмий тили = |калкы = 253 |элди каттоо жылы = 2010 |жыштыгы = |агломерация = |улуттук курамы = |диний курамы = |этнохороним = |убакыт аралыгы = +1 |DST = бар |телефон коду = 02624 |почта индекси = 56206 |почта индекстери = |автоунаа коду = WW |идентификатордун түрү = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду |цифралык идентификатор = 07 1 43 040 |Commons түрмөгүндө = |сайты = http://www.gemeinde-kammerforst.de/ |сайтынын тили = de }} '''Каммерфорст (Вестервальд)''' ({{lang-de|Kammerforst (Westerwald)}}) — [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия Жерлери|жеринде]] жайгашкан [[муниципалитет]]. [[Вестервальд (район)|Вестервальд]] районуна кирет. Калкы — 253 киши (2013-жыл)<ref>[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)</ref>. Аянты — 1,33 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''07 1 43 040''. Муниципалитеттин башчысы — Йоханнес Фогель. == Булактар == {{Булактар}} == Тышкы шилтемелер == * [http://www.gemeinde-kammerforst.de/ Расмий сайты] {{Рейнланд-Пфальц райондору}} {{Германия:Вестервальд району:Шаарлар}} {{RhinelandPalatinate-geo-stub}} [[Категория:Рейнланд-Пфальц шаарлары]] jdctn25osh6phme03t3h5jfyzywfy4c Кирбург 0 59139 653450 603539 2026-09-29T09:57:54Z SteveK 16720 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Kirburg.svg]] → [[File:DEU Kirburg COA.svg]] Renamed (Uploaders request) 653450 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = муниципалитет |кыргызча аталышы = Кирбург |расмий аталышы = Kirburg |сүрөтү = |баш ийгени = |өлкө = Германия |герб = DEU Kirburg COA.svg |желек = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин туурасы = |желектин туурасы = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=40 |lat_sec=39 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=55 |lon_sec=24 |CoordAddon = |CoordScale = |чек аранын түрү = |таблицадагы чек ара = |өлкөнүн картасынын өлчөмү = |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = Германия жерлери{{!}}Жер |облус = Рейнланд-Пфальц |таблицадагы облус = Рейнланд-Пфальц |район түрү = Германия району{{!}}Району |район = Вестервальд |таблицадагы район = Вестервальд (район){{!}}Вестервальд |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = |башчысы = Ханс-Альфред Грайкс |негизделген күнү = |биринчи белгиленген = |мурунку аталышы = |статустун берилиши = |аймагы = 4,05 |бийиктиктин түрү = |ОЖ борборунун бийиктиги = 482 |климаты = |расмий тили = |калкы = 584 |элди каттоо жылы = 2010 |жыштыгы = |агломерация = |улуттук курамы = |диний курамы = |этнохороним = |убакыт аралыгы = +1 |DST = бар |телефон коду = 02661 |почта индекси = 57629 |почта индекстери = |автоунаа коду = WW |идентификатордун түрү = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду |цифралык идентификатор = 07 1 43 248 |Commons түрмөгүндө = Kirburg |сайты = http://www.bad-marienberg.de |сайтынын тили = de }} '''Кирбург''' ({{lang-de|Kirburg}}) — [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия Жерлери|жеринде]] жайгашкан [[муниципалитет]]. [[Вестервальд (район)|Вестервальд]] районуна кирет. Калкы — 584 киши (2013-жыл)<ref>[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)</ref>. Аянты — 4,05 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''07 1 43 248''. Муниципалитеттин башчысы — Ханс-Альфред Грайкс. == Булактар == {{Булактар}} == Тышкы шилтемелер == * [http://www.bad-marienberg.de Расмий сайты] {{Рейнланд-Пфальц райондору}} {{Германия:Вестервальд району:Шаарлар}} {{RhinelandPalatinate-geo-stub}} [[Категория:Рейнланд-Пфальц шаарлары]] f45dn3ni296ss7m2i1xtl4cvqd8vwfb Хундсдорф (Вестервальд) 0 59785 653415 582773 2026-09-28T13:03:47Z SteveK 16720 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Hundsdorf.svg]] → [[File:DEU Hundsdorf (Westerwald) COA.svg]] Rename (Uploaders request 653415 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = муниципалитет |кыргызча аталышы = Хундсдорф (Вестервальд) |расмий аталышы = Hundsdorf (Westerwald) |сүрөтү = |баш ийгени = |өлкө = Германия |герб = DEU Hundsdorf (Westerwald) COA.svg |желек = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин туурасы = |желектин туурасы = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=28 |lat_sec=20 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=42 |lon_sec=14 |CoordAddon = |CoordScale = |чек аранын түрү = |таблицадагы чек ара = |өлкөнүн картасынын өлчөмү = |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = Германия жерлери{{!}}Жер |облус = Рейнланд-Пфальц |таблицадагы облус = Рейнланд-Пфальц |район түрү = Германия району{{!}}Району |район = Вестервальд |таблицадагы район = Вестервальд (район){{!}}Вестервальд |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = |башчысы = Экхард Нибиш |негизделген күнү = |биринчи белгиленген = |мурунку аталышы = |статустун берилиши = |аймагы = 1,40 |бийиктиктин түрү = |ОЖ борборунун бийиктиги = 290 |климаты = |расмий тили = |калкы = 462 |элди каттоо жылы = 2010 |жыштыгы = |агломерация = |улуттук курамы = |диний курамы = |этнохороним = |убакыт аралыгы = +1 |DST = бар |телефон коду = 02623 |почта индекси = 56235 |почта индекстери = |автоунаа коду = WW |идентификатордун түрү = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду |цифралык идентификатор = 07 1 43 038 |Commons түрмөгүндө = |сайты = http://www.hundsdorf.de/ |сайтынын тили = de }} '''Хундсдорф (Вестервальд)''' ({{lang-de|Hundsdorf (Westerwald)}}) — [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия Жерлери|жеринде]] жайгашкан [[муниципалитет]]. [[Вестервальд (район)|Вестервальд]] районуна кирет. Калкы — 462 киши (2013-жыл)<ref>[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)</ref>. Аянты — 1,40 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''07 1 43 038''. Муниципалитеттин башчысы — Экхард Нибиш. ==Булактар== {{Булактар}} ==Тышкы шилтемелер== * [http://www.hundsdorf.de/ Расмий сайты] {{Рейнланд-Пфальц райондору}} {{Германия:Вестервальд району:Шаарлар}} {{RhinelandPalatinate-geo-stub}} [[Категория:Рейнланд-Пфальц шаарлары]] e1n0btwqnaxcrb842uicmq57hk13a9v Эмомали Рахмон 0 62059 653499 485549 2026-09-29T11:32:46Z Artelow 2286 «[[Категория:Тажикстандын президенттери|Тажикстандын президенттери]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653499 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Эмомали Рахмон |катар = 3 |сүрөтү =Emomali Rahmon in Minsk.jpg |кызматы = [[Тажикстан Республикасынын президенти|Тажикстандын президенти]] |желек = Flag of the President of Tajikistan.svg |желек2 = Emblem of Tajikistan (2).svg |иш баштоо убагы = [[1-ноябрь]] [[1994|1994-жылдан]] тарта |иш аяктоо убагы = |андан мурунку инсан = [[Набиев Рахмон]]<br/>[[Искандаров Акбаршо]] (м.а.) |андан кийинки инсан = |премьер = | кызматы_2 = Тажикстандын Жогорку Кеңешинин төрагасы |катар_2 = 7 | желек_2 = Coat of arms of Tajikistan 1992-1993.svg | иш баштоо убагы_2 = [[27 Ноябрь]] [[1992|1992-жыл]] | иш аяктоо убагы_2 = [[16 Ноябрь]] [[1994|1994-жыл]] | андан мурунку инсан_2 = [[Искандаров Акбаршо]] | андан кийинки инсан_2 = [[Раджабов Сафарали]] | кызматы_3 = [[Куляб облусу|Куляб облусунун]] ыйгарым өкүлү | желек_3 = Flag of Tajikistan (1991-1992).svg | катар_3 = | иш баштоо убагы_3 = [[2 Ноябрь]] [[1992|1992-жыл]] | иш аяктоо убагы_3 = [[19 Ноябрь]] [[1992|1992-жыл]] | андан мурунку инсан_3 = [[Жиёнхон Ризоев]] | андан кийинки инсан_3 = (Кызмат жаюулган) |жарандыгы = {{TJK}} |туулган жылы = [[5 Октябрь]] [[1952|1952-жыл]] |туулган жери = [[Дангара (Тажикстан)|Дангара]], [[Куляб облусу]] [[Тажик ССРи]] [[СССР]] |каза болгон жылы = |каза болгон жери = |мүрзөсүнүн орду = |атасы = Шариф Рахмонов |апасы = Майрам Шарифова |жубайы = Азизмо Асадуллаева |балдары = '''уул:''' Рустам, Сомон (Курбонали), <br />'''кыз:''' Фируза, Озода, Рухшона, Тахмина, Парвина, Заррина жана Фарзона |партиясы = |билими = |илимий даражасы = |кесиби = экономист |ишмердүүлүгү = |дини = [[Ислам]] |сыйлыктары = |кол тамгасы =Emomali Rahmon signature.png |сайты = {{url|president.tj}} |}} '''Рахмон Эмомали''' ({{lang-tg|Эмомалӣ Раҳмон}}, {{lang-fa| امام‌علی رحمان}}) — [[2007|2007 жылдын]] [[21 март|21 мартына]] чейин '''Эмомали Шарипович Рахмо́нов''', {{lang-tg|Эмомалӣ Шарифович Раҳмонов}} [[5 Октябрь (Тогуздун айы)|(5-октябрь]] [[1952|1952-жыл]], Дангара айылы, Дангара району, Көлөп облусу, [[Тажик Советтик Социалисттик Республикасы|Тажик ССР]]) – Тажикстандын мамлекеттик жана саясий ишмери. 1994-жылдан тарта [[Тажикстан|Тажикстан Республикасынын]] президенти, Тажикстан Республикасынын Жогорку Кеңешинин төрагасы (1992-1994), Тажикстан Республикасынын Баатыры ([[2010]]). == Өмүр баяны == Эмомали Рахмон 1952-жылы 5-октябрда [[Тажик Советтик Социалисттик Республикасы|Тажик ССРнин]] Көлөп облусуна караштуу Дангара кыштагында туулган. Орто мектепти бүтүргөн соң Хатлон облусунун Калинабад районунун №40 кесиптик-техникалык училищесине тапшырган. Училищени аяктагандан кийин Коргон-Төбөдөгү май заводунда электрик болуп эмгектенген. [[1971]]-[[1974]]-жылдары Тынч океан флотунда кызмат өтөгөн.[[1982|1982-жылы]] Дүйшөмбүдөгү [[Тажик мамлекеттик университети|Тажик мамлекеттик университетин]] бүткөн. 1976–88-жылдары партиялык жооптуу кызматтарда, 1988–92-жылдары Дангара районунун В. И. Ленин атындагы совхозунда директор, 1992-жылы Көлөп облусу аткаруу комитетинин төрагасы 1992–93-жылдары Тажикстан Республикасынын Жогорку Советинин төрагасы, 1992–95-жылдары Тажикстандагы экстремисттик маанайдагы жарандык согушту токтотууга жана жалпы эле региондо туруктуулук орнотууга зор салым кошкон. Ооганстан жана башка чет өлкөлөрдүн орден, медалдары менен сыйланган. ===Саясатта === Эмомали Рахмон бийликке 1992-1997-жылдары Тажикстандагы жарандык согуш учурунда келген. Согуштук аракеттердин токтотулгандыгы анын эсебинде. Буга байланыштуу 2015-жылы "улуттун лидери - тынчтыктын жана улуттук биримдиктин негиздөөчүсү" статусун бекиткен мыйзам кабыл алынган. Рахмон алгач 1990-жылы совхоздун директору болуп, Тажикстандын жогорку кеңешине депутат болуп шайланган. 1992-жылы бийлик менен оппозициянын тирешүүсү жарандык согушка чейин жеткен. Ошол эле жылы сентябрда президент Рахмон Набиев отставкага кеткен. 1992-жылы Эмомали Рахмон Жогорку Кеңештин төрагасы болуп шайланган. 1994-жылы эгемендүүлүк жарыялангандан кийин биринчи Конституция референдумда кабыл алынып, Тажикстан президенттик башкаруу формасына өткөн. Мыйзамга ылайык, президент эки жолу беш жылдык мөөнөткө шайланууга укуктуу болгон. Ошол жылдагы шайлоодо Эмомали Рахмон 58 пайыздан ашык добуш менен жеңүүчү деп жарыяланган. 1997-жылы Рахмон өкмөтү оппозиция менен куралдуу жаңжалды токтотуу боюнча келишимге жетишкен. 1998-жылы Элдик Демократиялык партияга кошулуп, кийин анын төрагасы болгон. 1999-жылы референдум аркылуу Конституцияга өзгөртүү киргизилип, президенттин эки беш жылдык мөөнөтү алып салынып, анын ордуна жети жылдык мөөнөт берилген. Рахмондун мурунку президенттик кызматы калыбына келтирилген. == Жеке жашоосу == Эмомали Рахмон [[Ислам]] динин тутат. 2007-жылы Куранды тажик тилине которуу буйругун берген. === Үй-бүлөсү === Эмомали Рахмондун атасы — Шариф Рахмонов Улуу Ата-Мекендик согушка катышкан, 2-чи жана 3-чү даражадагы Даңк ордени менен сыйланган. Энеси — Майрам Шарипова 2004-жылы 94 жашында каза тапкан. Агасы Файзиддин Рахмонов 1959-жылы Украинанын Львов облусунда Совет Аскеринде кызмат өтөп жатып каза болгон. Ал Жолков районунун Рава-Русская шаарынын шаардык көрүстөнүндө көмүлгөн. Эмомали Рахмон жердеши Азизмо Асадуллаевага үйлөнгөн. Жубайлардын тогуз баласы бар, алардын көпчүлүгү мамлекеттик маанилүү кызматтарды аркалашат. Улуу кызы Фируза тажик темир жолунун башчысына турмушка чыккан. Анын тун уулу парламенттин төрагасы, ал буга чейин Душанбе шаарынын мэри болгон, коррупцияга каршы күрөшкөн. Рахмон көп балалуу ата, анын жети кызы бар (Фируза, Озода, Рухшона, Тахмина, Парвина, Заррина и Фарзона) жана эки уулу (Рустам и Сомон) бар алар өтө жогорку кызматтарды ээлешет. Рустам Эмомали Рахмондун эркек балдарынын улуусу, мамлекеттик кызматтагы карьерасын 2006-жылы баштаган. Ал бир нече кызматта иштеп, 2012-жылы Бажы кызматынын башчысынын орун басары, бир жылдан кийин ал кызматты жетектеп калган. Андан кийин мамлекеттик каржылык көзөмөл жана коррупцияга каршы күрөшүү агенттигинин директору болгон. 2017-жылы Дүйшөнбү шаарынын мэри болуп дайындалган. 2020-жылы ал парламенттин жогорку палатасынын спикери болуп шайланып, ушул кезге чейин ушул кызматты аркалап келет. Белгилей кетсек, Рустам Эмомали спортко болгон сүйүүсү менен белгилүү. Жалпыга маалымдоо каражаттарында жазылгандай, ал "Истиклол" футболдук клубунда чабуулчу катары ойногон, эки жолку чемпион жана өлкөнүн кубогунун жана суперкубогунун ээси. Азыр ал Тажикстандын Футбол федерациясынын президенти. Ошондой эле Бажы кызматынын генерал-майору наамын алган. 2009-жылы жайында Рустам Дүйшөмбүдөгү ири тамак-аш өнөр жай ишканаларынын биринин башчысынын кызына үйлөнгөн. Ачык булактарга ылайык, ал үч баланы тарбиялап жатат. Ал кичүү уулунун атын Эмомали деп койгон. Мамлекет башчысынын экинчи кызы 43 жаштагы Озода Рахмон 2016-жылдан бери президенттик аппаратты жетектеп келет. Буга чейин ал Тажикстандын АКШдагы элчилигинде иштеп, андан кийин Тышкы иштер министрлигинин консулдук бөлүмүнүн башчысы, 2009-жылы тышкы иштер министринин орун басары болгон. 2015-жылы Озода I даражадагы Шараф ордени менен сыйланган. Ал бул сыйлыкты президенттин колунан Тажикстандын көз карандысыздыгынын 24 жылдыгына карата алган. "Шараф" ордени экономиканы, социалдык чөйрөнү, илимди, маданиятты жана билим берүүнү өнүктүрүүдөгү сиңирген эмгеги, үлгүлүү мамлекеттик кызматы, жигердүү коомдук ишмердиги үчүн берилет. Тажикстандын президентинин калган балдары жөнүндө көп нерсе белгилүү эмес, бирок фактылар абдан көп. Рухшон Рахмондун үчүнчү кызы Улуу Британиядагы Тажикстандын элчилигинде иштеген. 2016-жылы Тышкы иштер министрлигинин Эл аралык уюмдар департаментинин башчысынын орун басары болуп дайындалган. 2017-жылы "Тышкы кызматтын негиздери" аттуу китебинин бет ачарын өткөргөн. Бешинчи кызы — Парвина мамлекеттик мүлктү башкаруу боюнча мамлекеттик комитетинин төрагасы Шерали Гуловдун уулу Ашраф Гуловго турмушка чыккан. Алтынчы кызы Зарина Рахмон ири банк ишканасында жетекчинин орун басары. Ачык маалымат булактары жазгандай, ал азыркы кызматында 2017-жылдан бери иштеп келет. Белгилүү болгондой, 2010-жылы Зарина тажик телевидениесинин «Шабакаи аввал» (Биринчи канал) 1-каналында диктор катары дебют жасаган. 2013-жылы республиканын өкмөтүнө караштуу байланыш кызматынын төрагасы Бег Зухуровдун уулу, республикалык жана эл аралык мелдештердин бокс боюнча чемпиону Сиёвуш Зухуровготурмушка чыккан. 2016-жылдын 27-январында Эмомали Рахмон улуу кызы Озоданы президенттик администрациясынын башчысы кылып дайындаган. Рахмондун күйөө балдары Озода Рахмон Жамолиддин Нуралиевге турмушка чыккан. Бир нече жыл мурун жубайлар беш баланы тарбиялап жаткандыгы белгилүү болгон. Нуралиев Тажикстан Республикасынын Улуттук банкынын төрагасынын биринчи орун басары кызматын 2015-жылдан бери аркалап келет. Буга чейин 2007-2010-жылдары каржы министринин орун басары, ал эми 2010-2015-жылдары министрдин биринчи орун басары болгон. Рухшона Рахмонованын жубайы - Тажикстан Республикасынын Улуттук олимпиадалык комитетинин вице-президенти Шамсулло Сохибов. ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9 {{КМШ өлкөлөрүнүн жетекчилери}} [[Категория:Инсандар:Тажикстан]] [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Саясатчылар]][[Категория:Президенттер]][[Категория:Тажикстан]][[Категория:КПСС]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Тажикстандын президенттери]] 0jj8qii54qmhzml8x9ibo4te4xq3yys Медведев Дмитрий Анатольевич 0 62651 653485 643408 2026-09-29T11:23:20Z Artelow 2286 «[[Категория:Орусия Федерациясынын президенттери|Орусия Федерациясынын президенттери]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653485 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Дмитрий Анатольевич Медведев |сүрөтү = Дмитрий Медведев (08-04-2022).jpg |туулган жылы = [[14-сентябрь]] [[1965|1965-жыл]] |туулган жери = [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Орусия Советтик Социалисттик Федеративдик Республикасы|ОССФР]], [[Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу|ССРС]] |сайты = http://da-medvedev.ru/ |кол тамгасы=Signature of Dmitry Medvedev.svg}} '''Медведев Дмитрий Анатольевич''' (14-сентябрь 1965-жылы, [[Ленинград]]) – орусиялык мамлекеттик жана саясий ишмер, Орусия Федерациясынын президенти (2008–2012), юридика илимдеринин кандидаты (1990), ОФтин 1-класстагы мамлекеттик кеңешчиси (2000). 1987-жылы Ленинград мамлекеттик университетин бүтүргөн. 1988–99-жылдары Ленинград мамлекеттик университетинде окутуучу, 1999–2000-жылдары ОФ өкмөтүнүн аппарат жетекчисинин орун басары, ОФ президентинин администрация башчысынын орун басары, 2000-жылдан 1-орун басары, ошол эле мезгилде «Газпром» ААКтын директорлор кеңешинин төрагасы (2000–01, 2002–08; 2001–02-жылдары директорлор кеңешинин төрагасынын орун басары), 2003–05-жылдары ОФ президентинин администрация башчысы, 2005–2008-жылдары ОФ өкмөтүнүн төрагасынын 1-орун басары, 2012-жылдан ОФ өкмөтүнүн төрагасы (премьер-министри). Ленинград шаардык советинин төрагасынын (А. Собчактын) кеңешчиси (1990–1995). ОФтин Коопсуздук кеңешинин мүчөсү (2003). ОФ президентине караштуу Артыкчылыктуу улуттук долбоорду жана демография саясатын ишке ашыруу боюнча кеңештин президиумунун төрагасынын 1-орун басары, төрагасы (2005–2008). Санкт-Петербург мамлекеттик, Дүйнөлүк экономика жана дипломатия, Баку, «Коре» (Корея) университеттеринин ардактуу доктору. 2007-жылы анын жетекчилиги менен Орусияда мектептерди (59 миң) интернетке кошуу долбоору аяктаган. 2008-жылы күзүндө дүйнөнү каржы кризиси каптаган шартта Д.А. Медведев экономиканы модернизациялоо (Москвада эл аралык финансы борборун ачуу, жеке ишкерлерди колдоо үчүн инвестициялоо шартын жеңилдетүү, ипотекалык кредитке байланыштуу, камсыздандыруунун учурга ылайык моделин өнүктүрүү, менчик укугун коргоо боюнча майнаптуу соттук коргоо чараларын ишке ашыруу, аскердик, социалдык ж. б. реформалар) демилгеси менен чыгып, өлкөнү дүйнөлүк финансылык кризистин апаатынан сактап калган. «Фемида» эл аралык сыйлыгынын лауреаты (2007). «Жарандык укук» үч томдугунун автору. ==Булактар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7 {{Орусия Федерациясынын президенттери}} [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Орусия Федерациясынын президенттери]] cgsop9n4swaawzkv58bn5lby2r35gig Франсуа Миттеран 0 62854 653467 544359 2026-09-29T10:41:14Z Artelow 2286 653467 wikitext text/x-wiki [[Файл:Reagan_Mitterrand_1984_(cropped).jpg|thumb|François Mitterrand (1984)]] '''Миттеран Франсуа''' (26.10. 1916, Шаранта департаменти, Жарнак – 8. 1. 1996, [[Париж]]) – фр. мамлекеттик жана саясий ишмер. 1937-жылы Парижде жана Сорбоннада билим алган. Кесиби боюнча [[юрист]] жана филолог. 2-дүйнөлүк согушта жарадар болуп, 1940-жылы туткунга түшкөн. 1941-жылы туткундан качып, Францияга кайтып келген. 1942-жылы Каршылык көрсөтүү кыймылына катышкан. 1944-жылы шаары де Голлдун өкмөтүндө туткундардын иштери боюнча генералдык секретарь, 1945-жылы Каршылык көрсөтүүнүн демократиялык жана социалисттик союзу солчул центристтик партиясын негиздеген. Француз парламентинин депутаты (1946–58; 1962–81). Төртүнчү республикасынын мезгилинде мурунку фронтовиктердин иштери боюнча министр (1947–48), Министрлер Советининн төрагасынын алдындагы мамлекеттик секретарь (1948–49), Деңиздин ары жагындагы аймактар иштери боюнча (1950–51), мамлекеттик министр (1952), ЕС иштери боюнча (1953), ички иштер (1954–55), юстиция (1956–57) министри. Бешинчи республика негизделгенден кийин солчул оппозициянын башкы лидерлеринин бири (1958). 1965-жылы Демократиялык жана социалисттик солчул күчтөрдүн федерациясын түзгөн. 1970–71-жылдары Республикалык институттар конвенти партиясын расмий жетектеген. 1971-жылы [[Француз социалисттик партиясы|Француз социалисттик партиясынын]] 1-секретары, 1981–95-жылдары Франция президенти болуп иштеген. Ал өнөр жай ишканаларын жана банктарды улутташтыруу, мамлекеттик бийликти борбордоштуруу, жумуш күнүн кыскартуу ж. б. иштерди жүргүзгөн. [[Категория: Инсандар]] ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7 {{Франциянын президенттери}} 02vmq2nmygzxlqi3fshmwlks1zguv0f Шавкат Мирзиёев 0 75982 653502 544556 2026-09-29T11:34:17Z Artelow 2286 «[[Категория:Өзбекстандын президенттери|Өзбекстандын президенттери]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653502 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Мирзиёев Шавкат Миромонович |расмий ысымы = {{nobold|{{lang-uz|Mirziyoyev Shavkat Miromonovich}}}} |сүрөтү = Shavkat Mirziyoyev official portrait (cropped 2).jpg | кызматы = [[Өзбекстан|Өзбекстандын]] [[Өзбекстандын президенти|2-чи президенти]]<ref>[http://www.super.kg/mobile/kabar/news/168415/ Шавкат Мирзийоев Өзбекстандын президенти болуп шайланды] {{ref-ky}}</ref> | желек = Flag_of_Uzbekistan.svg | желек2 = Emblem of Uzbekistan.svg | иш баштоо убагы = [[2016|2016-жылдын]] [[4-декабрь|4-декабрынан]] тарта<br><small>(у.м.а [[2016|2016-жылдын]] [[8-сентябрь|8-сентябрнан]] - [[4-декабрь|4-декабрга]] чейин)</small> | иш аяктоо убагы = | андан мурунку инсан =[[Ислам Каримов]]{{Кийинки}}</br>[[Нигматилла Юлдашев]] (у. м. а.){{Кийинки2}} | андан кийинки инсан = | кызматы_2 = [[Өзбекстан|Өзбекстандын]]</br> [[Өзбекстандын премьер-министри|3-чү премьер-министри]] | желек_2 = Flag_of_Uzbekistan.svg | желек2_2 = Emblem of Uzbekistan.svg | иш баштоо убагы_2 = [[12-декабрь]] [[2003]] | иш аяктоо убагы_2 = [[14-декабрь]] [[2016]] | президент_2 = [[Ислам Каримов]] | андан мурунку инсан_2 = [[Өткир Султанов]] | андан кийинки инсан_2 = [[Абдулла Арипов]] | кызматы_3 = [[Самарканд облусу|Самарканд облусунун]] [[Аким|Акими]] | желек_3 = Flag_of_Uzbekistan.svg | желек2_3 = Emblem of Uzbekistan.svg | иш баштоо убагы_3 = [[11-сентябрь]] [[1996]] | иш аяктоо убагы_3 = [[11-декабрь]] [[2001]] | президент_3 = [[Ислам Каримов]] | андан мурунку инсан_3 =? | андан кийинки инсан_3 =Убайдулла Яманкулов |билими = Ташкент ирригация жана мелиорация институту |кесиби = инженер |партиясы = [[Өзбекстан Либераль-Демократиялык Партиясы]]<ref>[https://versia.ru/izbranie-shavkata-mirziyoeva-prezidentom-mozhet-stat-nachalom-uzbekskoj-ottepeli Избрание Шавката Мирзиёева президентом может стать началом «узбекской оттепели» - Версия.ру]</ref> |туулган жылы = 24.7.1957 |туулган жери = [[Заамин району]], [[Жызак облусу]], [[Өзбек Советтик Социалисттик Республикасы|Өзбек ССРи]], [[СССР]] |каза болгон жылы = |каза болгон жери = |жубайы = |балдары = |улуту = |дини = [[ислам]] |атасы = |энеси = |сыйлыктары = }} [[Файл:Shavkat_Mirziyoyev_(cropped).jpg|thumb]] '''Мирзиёев Шавкат Миромонович''' <ref>[http://kremlin.ru/events/president/news/52839 Беседа с премьер-министром Узбекистана Шавкатом Мирзиёевым — Kremlin.ru]</ref> ({{lang-uz|Mirziyoyev Shavkat Miromonovich}}; — 1957 жылы 24 Июлда<ref>[https://archive.is/20120712132611/premier.gov.ru/visits/world/6053/info/1809/ Сайт Председателя Правительства Российской Федерации В.В.Путина - События - Мирзиёев Шавкат Миромонович, премьер-министр Республики Узбекистан]{{ref-ru}}</ref>, [[Өзбек Советтик Социалисттик Республикасы|Өзбек ССРи]], [[Жызак облусу|Жызак облусунун]], [[Заамин району|Заамин районунда]] төрөлгөн).Ташкенттеги Ирригация жана айыл чарбаны механизациялоо институтун бүтүргөн. Эмгек жолун Ташкенттин Мирзо-Улугбек районунун башчысы кызматынан баштаган. Андан соң Жызак жана Самаркан облустарын жетектеген. 2003-жылдан тарта Өзбекстандын премьер-министри кызматында иштеген. 2015-жылы парламенттик шайлоонун жыйынтыгы боюнча өлкөнүн өкмөт башчылыгына кайра келген.2016 жылдын 8 сентябрынан тарта Өзбекстандын президенттинин милдетинин убактылуу аткаруучу болуп дайындалган. 2021-жылдын октябрында Шавкат Мирзиёев Өзбекстандын президенти болуп кайра шайланган. ==Өмүр баяны== Шавкат Миромонович Мирзиёев 1957-жылы 24-июлда Өзбекстандын Жизак облусунун Зааминс районунда туулган. Бирок айрым булактар Мирзиёевдин үй-бүлөсү Өзбекстанга 1960-жылдары барганын, Тажикстандын Уратюбинск облусунун Яхтан кыштагында төрөлгөнүн жазып келишет. Шавхат Мирзиёев 'дарыгерлердин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Атасы Миромон Өзбекстандын Заамин районундагы кургак учук боюнча аймактык оорукананы башкарган, ал эми апасы ошол эле ооруканада медайым болуп эмгектенген. Бирок апасы кургак учук илдетин жуктуруп алып каза тапкан. Ошентип Шавкат жана анын эки карындашы энесинен эрте ажырап калган. Кийин атасы татар кызына үйлөнүп, андан эки балалуу болгон. ===Илимий ишмердүүлүгү=== Мирзиёев 24 жашында Ташкентте ирригация жана мелиорация боюнча айыл чарба институтун аяктап, инженер-механик адистигине ээ болгон. Окуусун аяктаган соң ошол эле институтта кичи илимий кызматкер болуп иштеп, техника илимдеринин кандидатына чейин жеткен. 35 жашында ошол эле институттун биринчи проректору болуп дайындалган. ===Саясий ишмердүүлүгү=== Шавкат Мирзиёевдин саясий ишмердүүлүгү акимдик кызматтан башталып, мажилистин депутаты, губернатор дагы болгон. Кызматтан кызматка көтөрүлүп отуруп 46 жашында мурунку президент Ислам Каримовдун сунушу менен Өзбекстандын өкмөт башчысы болуп дайындалган. ===Президенттик шайлоодо=== Мирзиёев президенттик шайлоодо элдин 88,61 пайыз добушун алып жеңишке жеткен. 2016-жылдын 13-декабрында парламенттин токтому менен Өзбекстандын премьер-министрлик кызматынан бошотулган. Ал эми 14-декабрда салтанаттуу түрдө ант берип президенттик кызматына киришкен. 2017-жылдыр 6-7-мартында Өзбекстандын президенти катары алгачкы ирет чет өлкөгө иш сапары менен аттанып, [[Түркмөнстан|Түркмөнстандын]] президенти [[Гурбангулы Бердымухамедов]] менен жолугушкан. 2021-жылдын октябрында Шавкат Мирзиёев Өзбекстандын президенти болуп кайра шайланган. ==Жеке жашоосу== Өлкө башчынын жубайы Зироатхон Хошимова да Ирригация жана мелиорация айыл чарба институтунда окуган. Ал кезде Мирзиёев мугалим болуп эмгектенген. Ай чырайлуу сулуунун жүрөгүн багындыруу оңойго турган эмес. Анткени анын атасы Өзбекстандагы көрүнүктүү адамдардын бири, министр болгон. Мирзиёевдин өжөрлүгү акыры сүйүүсүнө жеткирген. ===Үй-бүлөсү=== Шахноза жана Саида аттуу эки кызы жана Даврон аттуу уулу бар. Кыздары турмушка чыккан. Айрым маалымат булактары күйөө балдарынын бири Мирзиёевдин жансакчысы экенин жазып жүрүшөт. ==Эскертүүлөр== {{Эскертүүлөр}} ==Шилтемелер== * [http://www.gov.uz/ru/ Правительственный портал Республики Узбекистан]{{ref-ru}} * [http://lex.uz/Pages/GetAct.aspx?lact_id=52278 Өзбекстан Республикасынын мыйзамы] {{КМШ өлкөлөрүнүн жетекчилери}} {{Өзбекстан Премьер-министрлери}} [[Категория:Өзбекстандын премьер-министрлери]] [[Категория: Инсандар]] [[Категория:Инсандар:Өзбекстан]] [[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Өзбекстандын президенттери]] 53c4m6esgyutes3wyass64sjjxkfhm3 Нурсултан Назарбаев 0 75999 653507 643445 2026-09-29T11:36:14Z Artelow 2286 «[[Категория:Казакстандын президенттери|Казакстандын президенттери]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653507 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Назарбаев Нурсултан Абыш уулу |сүрөтү =Встреча с Нурсултаном Назарбаевым (2025-05-29) 3 (cropped).jpg |кызматы = [[Казакстан|Казакстан Республикасынын]] 1-[[Казакстан Республикасынын президенти|Президенти]] |желек = Flag of the President of Kazakhstan.svg |желек2 = Emblem of Kazakhstan.svg |иш баштоо убагы = [[24-апрель]] [[1990|1990-жыл]] |иш аяктоо убагы = [[20-март]] [[2019|2019-жыл]] |андан мурунку инсан = Кызмат орун түзүлгөн |андан кийинки инсан = [[Касым-Жомарт Токаев]] (м.а.) | катар = 1 |премьер = | кызматы_2 = Казакстан КП БКнын биринчи секретары | желек_2 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | иш баштоо убагы_2 = [[22-июнь]] [[1989|1989-жыл]] | иш аяктоо убагы_2 = [[28-август]] [[1991|1991-жыл]] | андан мурунку инсан_2 = Генадий Васильевич Колбин | андан кийинки инсан_2 = Кызмат орун жоюлган | кызматы_3 = [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]]-инин Жогорку Советинин төрагасы | желек_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | катар_3 = | иш баштоо убагы_3 = [[22-февраль]] | иш аяктоо убагы_3 = [[24-апрель]] [[1990|1990-жыл]] | андан мурунку инсан_3 = Кийлыбай Усенович Медеубеков | андан кийинки инсан_3 = Ерик Магзумович Асанбаев | кызматы_4 = Казак ССРинин министрлер Советинин төрагасы | желек_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | катар_4 = | иш баштоо убагы_4 = [[22-март]] [[1984|1984-жыл]] | иш аяктоо убагы_4 = [[27-июль]] [[1989|1989-жыл]] | андан мурунку инсан_4 = Байкен Ашимович Ашимов | андан кийинки инсан_4 = Узакбай Караманович Караманов |жарандыгы = {{СССР желеги|20px}} [[ССРС]]→ {{Казакстан желеги|20px}} [[Казакстан]] |туулган жылы = [[6-июль]] [[1940|1940-жыл]] |туулган жери = Шамалган айылы, [[Алматы облусу|Алма-Ата облусу]], [[Казак ССР]], [[Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу|ССРС]] |каза болгон жылы = |каза болгон жери = |мүрзөсүнүн орду = |атасы = Абыш Назарбаев (1903-1971) |апасы = Алжан Назарбаева (1910-1977) |жубайы = Сара Алпысовна Назарбаева (1941) |балдары = [[Дарига Назарбаева]]<br />[[Динара Кулибаева]]<br />[[Алия Назарбаева]] |партиясы = [[Советтер Союзунун Коммунисттик Партиясы|КПСС]] (1962—1991) <br />[[«Нур Отан» партиясы]] (1999-жылдан тарта) |билими = |илимий даражасы = |кесиби = |ишмердүүлүгү = |дини = атеизм / [[Дин-и илахи]] |сыйлыктары = |кол тамгасы = |сайты = http://www.akorda.kz/ |расмий ысымы={{lang-kk|Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев / Nūrsūltan Äbışūly Nazarbaev}}}} '''Назарбаев Нурсултан Абыш уулу''' ({{Lang-kk|Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев}}'';'' {{lang-ru|Нурсултан Абишевич Назарбаев}}; 6-июль 1940-ж., Шамалган, [[Алма Ата облусу|Алма-Ата облусу]], [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]], [[Кеңештер Бирлиги|ССРС]]) — казакстандык мамлекеттик жана саясий ишмер, [[Казакстан|Казакстан Республикасынын]] туңгуч [[Казакстан Республикасынын президенти|президенти]]. == Өмүр баяны == Нурсултан Назарбаев 1940 жылы 6 июлда Алматы облусунун Карасай районуна караштуу Шамалган айылында Абыш жана Элжандын үйбүлөсүндө жарыкка келген. Ага ата-энеси Нурсултан деген ат коюшкан. ==Китептери== Н.Назарбаев бир катар илимий эмгектердин жана экономикалык өнүгүү масалелери менен коомдук-саясий темалар боюнча китептердин автору: *«Важнейшее условие интенсификации» (А., 1983), *«Стальной профиль Казахстана» (А., 1984), *«Экономика Казахстана: реальность и перспектива становления» (А., 1988), *«Без правых и левых» (М., 1991), «Стратегия развития Казахстана как суверенного государства» (А., 1992), *«Стратегия ресурсосбережения и переход к рынку» (М., 1992), *«Идейная консолидация общества как условие прогресса Казахстана» (А., 1993), *«Нарық және әлеуметтік-экон. даму» (А., 1994), *«Ғасырлар тоғысында» (А., 1996), *«Евразийский союз: идеи, практика, перспективы» (М., 1997), *«Тарих толқынында» (А., 1997), *«О времени, о судьбах, о себе...» (Лондон, 1997), *«Стратегия трансформации общества и возрождение евразийской цивилизации» (М., 2002), *«Бейбітшілік кіндігі» (А., 2002), *«Сындарлы он жыл» (А., 2002), *«В сердце Евразии» (А., 2005). == Булактар == {{Commons категория|Nursultan Nazarbayev}} * [http://www.mfa.kz Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }} * [http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 Қазақстан Республикасы Президентінің ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418015528/http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 |date=2007-04-18 }} * [http://www.nazarbayev.kz «Менің Президентім» атты жастар жобасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190912171456/http://nazarbayev.kz/ |date=2019-09-12 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=72ksvIhANbY Менің Президентім] {{Булактар}} [[Категория:Инсандар:Казакстан]] [[Категория:Казакстан]] [[Категория:КПСС]] [[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Президенттер]] [[Категория:Казакстандын президенттери]] te5wi11gskqlilkec2pevebntbdjhbi Ильхам Алиев 0 79624 653515 513374 2026-09-29T11:44:14Z Artelow 2286 653515 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Ильхам Алиев |расмий ысымы = İlham Əliyev |сүрөтү = Ilham Aliyev 2024 (İlham Əliyevin) (cropped).jpg |кызматы = [[Азербайжан|Азербайжан Республикасынын]] 4-[[Азербайжан Республикасынын президенти|Президенти]] |желек = Flag of the President of Azerbaijan.svg |желек2 = |иш баштоо убагы = [[31-октябрь]] [[2003|2003-жылдан]] тарта |иш аяктоо убагы = |андан мурунку инсан = [[Гейдар Алиев]] |андан кийинки инсан = |премьер = [[Расизаде, Артур Таир оглы|Артур Расизаде]] | катар = 1 | кызматы_2 = Азербайжан Республикасынын премьер-министри | желек_2 = Flag of Azerbaijan.svg | иш баштоо убагы_2 = [[4-август]] | иш аяктоо убагы_2 = [[4-ноябрь]] [[2003|2003-жыл]] | андан мурунку инсан_2 = Артур Расизаде | андан кийинки инсан_2 = Артур Расизаде |премьер_2 = [[Гейдар Алиев]] |жарандыгы = |туулган жылы = [[24-декабрь]] [[1961|1961-жыл]] |туулган жери = [[Баку]], [[Азербайжан ССР]], [[Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу|ССРС]] |каза болгон жылы = |каза болгон жери = |мүрзөсүнүн орду = |атасы = [[Гейдар Алиев]] |апасы = Зарифа Алиева |жубайы = Мехрибан Алиева |балдары = '''уулу:''' Гейдар <br />'''кыздары:''' Арзу, Лейла |партиясы = Жаңы Азербайжан |билими = Москва мамлекеттик эл аралык байланыштар институту |илимий даражасы = |кесиби = |ишмердүүлүгү = |дини = [[ислам]] |сыйлыктары = |кол тамгасы =Signature of Ilham Aliyev.svg |сайты = [http://www.president.az Азербайжандын президенти] [http://www.ilham-aliyev.org Ilham Aliyev] }} '''Ильхам Гейдар уулу Алиев''' ({{lang-az|İlham Heydər oğlu Əliyev}}; {{lang-ru|Ильхам Гейдарович Алиев}}; [[24 декабрь|24-декабрь]] [[1961]], [[Баку]], [[Азербайжан ССР]], [[Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу|ССРС]]) — азербайжандык мамлекеттик жана саясий ишмер, [[Азербайжан Республикасынын президенти]] ([[2003|2003-жылдан]] тарта), [[Гейдар Алиев|Гейдар Алиевдин]] уулу, президенттик шайлоодо үч жолу уткан ([[2003]], [[2008]], [[2013]] жана [[2018]] жж.) == Булактар == {{Булактар|2}} {{Азербайжандын президенттери}} {{КМШ өлкөлөрүнүн жетекчилери}} [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Саясат]] [[Категория:Азербайжандын президенттери]] [[Категория:Азербайжандын премьер-министрлери]] [[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Президенттер]] js37hi0u02o2g50xw93ieytdixulrc1 Дэстэн Валери Жискар 0 80524 653466 247241 2026-09-29T10:41:08Z Artelow 2286 653466 wikitext text/x-wiki '''Дэстэн Валери Жискар''' (1926- ж. т.) - Француз республикасынын мамлекеттик ишмери. Ак сөөк үй-бүлөдөн. [[Экинчи дүйнөлүк согуш]] убагында Каршылык көрсөтүү кыймылына катышкан. Согуштан кийин Политех, мектепти бүтүрүп финансы инспекторунун адистигин алган. 1956-жылдан Улуттук чогулуштун депутаты. Бир топ жыл өкмөттүн курамында жооптуу кызматтарда иштеген. 1962-жылдан (8 жыл) экономика жана финансы министры. 1974-жылдын мартынан ошол эле кызматта. Ал экономика жана илим, техника жагынан кызматташуу боюнча советтик-франц. туруктуу комиссиянын франц. бөлүмүнө төрагалык кылган. 1967-жылдан өкмөттүк коалициядагы көз карандысыз республикачылардын улуттук федерация партиясына жетекчи. 1974-ж. 19-майдан өлкөнүн президенти. СССРге бир нече жолу келип кеткен. == Колдонулган адабияттар == * Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б. {{Франциянын президенттери}} [[Категория:Франция тарыхы]] nks468lnoliq9x9f6xoqhnq9scvoz6g Жак Ширак 0 88009 653435 593448 2026-09-28T23:11:07Z Raippa-Valli 49147 File 653435 wikitext text/x-wiki [[File:Jacques Chirac (1997) (cropped).jpg|thumb|Jacques Chirac (1997)]] '''Ширак Жак Рене''' (29. 11. [[1932]]-ж. т., Париж) - Франциянын саясий ишмери, 22-президенти (1995-2007). Француз армиясынын катарында кызмат өтөп, Алжир согушуна (1956-57) катышкан. [[1957]]-ж. Париждеги Саясий изилдөө институтун жана Улуттук башкаруу мектебин бүтүргөн. Алгачкы саясий ишмердиги Сент-Фереолдун муниципалдык кеңешчиси ([[1957]]-62) болуудан башталган. Шарл де Голл жана Жорж Помпидунун шайлоо кампанияларына активдүү катышып, Жорж Помпидунун бийлиги мезгилинде айыл чарба министри, Жискар д’Эстен жана Француа Миттерандын убагында Франциянын премьер-министри (1974-88) болуп иштеген. Өлкөнүн тышкы саясатында голлизмди колдогон. [[2000]]-жылдардын ортосунда өлкө ичинде (өзгөчө социалдык тармактарда) элдик нааразычылыктар күч алып, 2007-ж. отставкага кеткен. == Колдонулган адабияттар == *«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4 [[Категория:Инсандар]] nzkblfybazpiqwek5hcnc369zipy8ed 653436 653435 2026-09-28T23:12:05Z Àncilu 41156 Fix 653436 wikitext text/x-wiki [[File:Jacques Chirac (1997) (cropped).jpg|thumb|Жак Ширак (1997)]] '''Ширак Жак Рене''' (29. 11. [[1932]]-ж. т., Париж) - Франциянын саясий ишмери, 22-президенти (1995-2007). Француз армиясынын катарында кызмат өтөп, Алжир согушуна (1956-57) катышкан. [[1957]]-ж. Париждеги Саясий изилдөө институтун жана Улуттук башкаруу мектебин бүтүргөн. Алгачкы саясий ишмердиги Сент-Фереолдун муниципалдык кеңешчиси ([[1957]]-62) болуудан башталган. Шарл де Голл жана Жорж Помпидунун шайлоо кампанияларына активдүү катышып, Жорж Помпидунун бийлиги мезгилинде айыл чарба министри, Жискар д’Эстен жана Француа Миттерандын убагында Франциянын премьер-министри (1974-88) болуп иштеген. Өлкөнүн тышкы саясатында голлизмди колдогон. [[2000]]-жылдардын ортосунда өлкө ичинде (өзгөчө социалдык тармактарда) элдик нааразычылыктар күч алып, 2007-ж. отставкага кеткен. == Колдонулган адабияттар == *«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4 [[Категория:Инсандар]] kryqv0a94twqihk82bu6eqy2mjcj2z5 653444 653436 2026-09-29T09:35:02Z Artelow 2286 653444 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Жак Рене Ширак |расмий ысымы = {{lang-fr|Jacques René Chirac}} |сүрөтү = Jacques Chirac (1997) (cropped).jpg |туурасы = 280px |өлкө = {{Өлкө желеги|Франция}} |желек = Armoiries république française.svg |желек2 = Flag of France.svg |президент = |кызматы = 22-чи Франциянын президенти |иш баштоо убагы = 17-май 1995 |иш аяктоо убагы = 16-май 2007 |андан мурунку инсан = [[Франсуа Миттеран]] |андан кийинки инсан = [[Николя Саркози]] }} '''Ширак Жак Рене''' (29. 11. [[1932]]-ж. т., Париж) - Франциянын саясий ишмери, 22-президенти (1995-2007). Француз армиясынын катарында кызмат өтөп, Алжир согушуна (1956-57) катышкан. [[1957]]-ж. Париждеги Саясий изилдөө институтун жана Улуттук башкаруу мектебин бүтүргөн. Алгачкы саясий ишмердиги Сент-Фереолдун муниципалдык кеңешчиси ([[1957]]-62) болуудан башталган. Шарл де Голл жана Жорж Помпидунун шайлоо кампанияларына активдүү катышып, Жорж Помпидунун бийлиги мезгилинде айыл чарба министри, Жискар д’Эстен жана Француа Миттерандын убагында Франциянын премьер-министри (1974-88) болуп иштеген. Өлкөнүн тышкы саясатында голлизмди колдогон. [[2000]]-жылдардын ортосунда өлкө ичинде (өзгөчө социалдык тармактарда) элдик нааразычылыктар күч алып, 2007-ж. отставкага кеткен. == Колдонулган адабияттар == *«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4 [[Категория:Инсандар]] 5dhb4hpzlhdan053pk5ey5waquzzfu8 653445 653444 2026-09-29T09:36:36Z Artelow 2286 653445 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Жак Рене Ширак |расмий ысымы = {{lang-fr|Jacques René Chirac}} |сүрөтү = Jacques Chirac (1997) (cropped).jpg |туурасы = 280px |өлкө = {{Өлкө желеги|Франция}} |желек = Armoiries république française.svg |желек2 = Flag of France.svg |президент = |кызматы = 22-чи Франциянын президенти |иш баштоо убагы = 17-май 1995 |иш аяктоо убагы = 16-май 2007 |андан мурунку инсан = [[Франсуа Миттеран]] |андан кийинки инсан = [[Николя Саркози]] |желек_2 = Coat of arms of Andorra.svg |желек2_2 = Flag of Andorra.svg |президент_2 = |кызматы_2 = Андорранын князы |иш баштоо убагы_2 = 17-май 1995 |иш аяктоо убагы_2 = 16-май 2007 |андан мурунку инсан_2 = [[Франсуа Миттеран]] |андан кийинки инсан_2 = [[Николя Саркози]] }} '''Ширак Жак Рене''' (29. 11. [[1932]]-ж. т., Париж) - Франциянын саясий ишмери, 22-президенти (1995-2007). Француз армиясынын катарында кызмат өтөп, Алжир согушуна (1956-57) катышкан. [[1957]]-ж. Париждеги Саясий изилдөө институтун жана Улуттук башкаруу мектебин бүтүргөн. Алгачкы саясий ишмердиги Сент-Фереолдун муниципалдык кеңешчиси ([[1957]]-62) болуудан башталган. Шарл де Голл жана Жорж Помпидунун шайлоо кампанияларына активдүү катышып, Жорж Помпидунун бийлиги мезгилинде айыл чарба министри, Жискар д’Эстен жана Француа Миттерандын убагында Франциянын премьер-министри (1974-88) болуп иштеген. Өлкөнүн тышкы саясатында голлизмди колдогон. [[2000]]-жылдардын ортосунда өлкө ичинде (өзгөчө социалдык тармактарда) элдик нааразычылыктар күч алып, 2007-ж. отставкага кеткен. == Колдонулган адабияттар == *«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4 [[Категория:Инсандар]] kgrzp9uvnr7u4afpar37qz6v5vpyglq 653446 653445 2026-09-29T09:40:29Z Artelow 2286 653446 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Жак Рене Ширак |расмий ысымы = {{lang-fr|Jacques René Chirac}} |сүрөтү = Jacques Chirac (1997) (cropped).jpg |туурасы = 280px |өлкө = {{Өлкө желеги|Франция}} |желек = Armoiries république française.svg |желек2 = Flag of France.svg |президент = |кызматы = 22-чи Франциянын президенти |иш баштоо убагы = 17-май 1995 |иш аяктоо убагы = 16-май 2007 |андан мурунку инсан = [[Франсуа Миттеран]] |андан кийинки инсан = [[Николя Саркози]] |желек_2 = Coat of arms of Andorra.svg |желек2_2 = Flag of Andorra.svg |президент_2 = |кызматы_2 = Андорранын князы |иш баштоо убагы_2 = 17-май 1995 |иш аяктоо убагы_2 = 16-май 2007 |андан мурунку инсан_2 = [[Франсуа Миттеран]] |андан кийинки инсан_2 = [[Николя Саркози]] |желек_3 = Grandes Armes de Paris.svg |желек2_3 = Flag of Paris with coat of arms.svg |кызматы_3 = Париждин мэри |иш баштоо убагы_3 = 20-март 1977 |иш аяктоо убагы_3 = 16-май 1995 |президент_3 = |премьер_3 = |заголовок1_3 = |текст1_3 = |андан мурунку инсан_3 = кызмат орду калыбына келтирилген<br>Жюль Ферри |андан кийинки инсан_3 = Жан Тибери }} '''Ширак Жак Рене''' (29. 11. [[1932]]-ж. т., Париж) - Франциянын саясий ишмери, 22-президенти (1995-2007). Француз армиясынын катарында кызмат өтөп, Алжир согушуна (1956-57) катышкан. [[1957]]-ж. Париждеги Саясий изилдөө институтун жана Улуттук башкаруу мектебин бүтүргөн. Алгачкы саясий ишмердиги Сент-Фереолдун муниципалдык кеңешчиси ([[1957]]-62) болуудан башталган. Шарл де Голл жана Жорж Помпидунун шайлоо кампанияларына активдүү катышып, Жорж Помпидунун бийлиги мезгилинде айыл чарба министри, Жискар д’Эстен жана Француа Миттерандын убагында Франциянын премьер-министри (1974-88) болуп иштеген. Өлкөнүн тышкы саясатында голлизмди колдогон. [[2000]]-жылдардын ортосунда өлкө ичинде (өзгөчө социалдык тармактарда) элдик нааразычылыктар күч алып, 2007-ж. отставкага кеткен. == Колдонулган адабияттар == *«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4 [[Категория:Инсандар]] 7dqjlf4vn1767pffz9n97pnoqr9vx1n 653447 653446 2026-09-29T09:44:04Z Artelow 2286 653447 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Жак Рене Ширак |расмий ысымы = {{lang-fr|Jacques René Chirac}} |сүрөтү = Jacques Chirac (1997) (cropped).jpg |туурасы = 280px |өлкө = {{Өлкө желеги|Франция}} |желек = Armoiries république française.svg |желек2 = Flag of France.svg |президент = |кызматы = 22-чи Франциянын президенти |иш баштоо убагы = 17-май 1995 |иш аяктоо убагы = 16-май 2007 |андан мурунку инсан = [[Франсуа Миттеран]] |андан кийинки инсан = [[Николя Саркози]] |желек_2 = Coat of arms of Andorra.svg |желек2_2 = Flag of Andorra.svg |президент_2 = |кызматы_2 = Андорранын князы |иш баштоо убагы_2 = 17-май 1995 |иш аяктоо убагы_2 = 16-май 2007 |андан мурунку инсан_2 = [[Франсуа Миттеран]] |андан кийинки инсан_2 = [[Николя Саркози]] |желек_3 = Grandes Armes de Paris.svg |желек2_3 = Flag of Paris with coat of arms.svg |кызматы_3 = Париждин мэри |иш баштоо убагы_3 = 20-март 1977 |иш аяктоо убагы_3 = 16-май 1995 |президент_3 = |премьер_3 = |заголовок1_3 = |текст1_3 = |андан мурунку инсан_3 = кызмат орду калыбына келтирилген<br>Жюль Ферри |андан кийинки инсан_3 = Жан Тибери |желек_4 = Flag of France.svg |желек2_4 = Arms of the French Republic.svg |кызматы_4 = Франциянын премьер-министри |иш баштоо убагы_4 = 20-март 1986 |иш аяктоо убагы_4 = 10-май 1988 |президент_4 = [[Франсуа Миттеран]] |андан мурунку инсан_4 = Лоран Фабиус |андан кийинки инсан_4 = Мишель Рокар |желек_5 = Flag of France.svg |желек2_5 = Arms of the French Republic.svg |кызматы_5 = Франциянын премьер-министри |иш баштоо убагы_5 = 27-май 1974 |иш аяктоо убагы_5 = 26-август 1976 |президент_5 = [[Дэстэн Валери Жискар]] |андан мурунку инсан_5 = Пьер Мессмер |андан кийинки инсан_5 = Раймон Барр }} '''Ширак Жак Рене''' (29. 11. [[1932]]-ж. т., Париж) - Франциянын саясий ишмери, 22-президенти (1995-2007). Француз армиясынын катарында кызмат өтөп, Алжир согушуна (1956-57) катышкан. [[1957]]-ж. Париждеги Саясий изилдөө институтун жана Улуттук башкаруу мектебин бүтүргөн. Алгачкы саясий ишмердиги Сент-Фереолдун муниципалдык кеңешчиси ([[1957]]-62) болуудан башталган. Шарл де Голл жана Жорж Помпидунун шайлоо кампанияларына активдүү катышып, Жорж Помпидунун бийлиги мезгилинде айыл чарба министри, Жискар д’Эстен жана Француа Миттерандын убагында Франциянын премьер-министри (1974-88) болуп иштеген. Өлкөнүн тышкы саясатында голлизмди колдогон. [[2000]]-жылдардын ортосунда өлкө ичинде (өзгөчө социалдык тармактарда) элдик нааразычылыктар күч алып, 2007-ж. отставкага кеткен. == Колдонулган адабияттар == *«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4 [[Категория:Инсандар]] d0vq97hu3n4tzzqnvpei5c27w4kurf5 653448 653447 2026-09-29T09:46:41Z Artelow 2286 653448 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Жак Рене Ширак |расмий ысымы = {{lang-fr|Jacques René Chirac}} |сүрөтү = Jacques Chirac (1997) (cropped).jpg |туурасы = 280px |өлкө = {{Өлкө желеги|Франция}} |желек = Armoiries république française.svg |желек2 = Flag of France.svg |президент = |кызматы = 22-чи Франциянын президенти |иш баштоо убагы = 17-май 1995 |иш аяктоо убагы = 16-май 2007 |андан мурунку инсан = [[Франсуа Миттеран]] |андан кийинки инсан = [[Николя Саркози]] |желек_2 = Coat of arms of Andorra.svg |желек2_2 = Flag of Andorra.svg |президент_2 = |кызматы_2 = Андорранын князы |иш баштоо убагы_2 = 17-май 1995 |иш аяктоо убагы_2 = 16-май 2007 |андан мурунку инсан_2 = [[Франсуа Миттеран]] |андан кийинки инсан_2 = [[Николя Саркози]] |желек_3 = Grandes Armes de Paris.svg |желек2_3 = Flag of Paris with coat of arms.svg |кызматы_3 = Париждин мэри |иш баштоо убагы_3 = 20-март 1977 |иш аяктоо убагы_3 = 16-май 1995 |президент_3 = |премьер_3 = |заголовок1_3 = |текст1_3 = |андан мурунку инсан_3 = кызмат орду калыбына келтирилген<br>Жюль Ферри |андан кийинки инсан_3 = Жан Тибери |желек_4 = Flag of France.svg |желек2_4 = Arms of the French Republic.svg |кызматы_4 = Франциянын премьер-министри |иш баштоо убагы_4 = 20-март 1986 |иш аяктоо убагы_4 = 10-май 1988 |президент_4 = [[Франсуа Миттеран]] |андан мурунку инсан_4 = Лоран Фабиус |андан кийинки инсан_4 = Мишель Рокар |желек_5 = Flag of France.svg |желек2_5 = Arms of the French Republic.svg |кызматы_5 = Франциянын премьер-министри |иш баштоо убагы_5 = 27-май 1974 |иш аяктоо убагы_5 = 26-август 1976 |президент_5 = [[Дэстэн Валери Жискар]] |андан мурунку инсан_5 = Пьер Мессмер |андан кийинки инсан_5 = Раймон Барр |желек_6 = Conseil Constitutionnel, logo 2016.svg |желек2_6 = Flag of France.svg |кызматы_6 = Франциянын Конституциялык кеңешинин мүчөсү |иш баштоо убагы_6 = 16-май 2007 |иш аяктоо убагы_6 = 26-сентябрь 2019 |президент_6 = [[Николя Саркози]], [[Франсуа Олланд]], [[Эммануэль Макрон]] |андан мурунку инсан_6 = |андан кийинки инсан_6 = }} '''Ширак Жак Рене''' (29. 11. [[1932]]-ж. т., Париж) - Франциянын саясий ишмери, 22-президенти (1995-2007). Француз армиясынын катарында кызмат өтөп, Алжир согушуна (1956-57) катышкан. [[1957]]-ж. Париждеги Саясий изилдөө институтун жана Улуттук башкаруу мектебин бүтүргөн. Алгачкы саясий ишмердиги Сент-Фереолдун муниципалдык кеңешчиси ([[1957]]-62) болуудан башталган. Шарл де Голл жана Жорж Помпидунун шайлоо кампанияларына активдүү катышып, Жорж Помпидунун бийлиги мезгилинде айыл чарба министри, Жискар д’Эстен жана Француа Миттерандын убагында Франциянын премьер-министри (1974-88) болуп иштеген. Өлкөнүн тышкы саясатында голлизмди колдогон. [[2000]]-жылдардын ортосунда өлкө ичинде (өзгөчө социалдык тармактарда) элдик нааразычылыктар күч алып, 2007-ж. отставкага кеткен. == Колдонулган адабияттар == *«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4 [[Категория:Инсандар]] lc41m86fc9n30q180zf0ityhmu0fv1y 653449 653448 2026-09-29T09:57:38Z Artelow 2286 653449 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Жак Рене Ширак |расмий ысымы = {{lang-fr|Jacques René Chirac}} |сүрөтү = Jacques Chirac (1997) (cropped).jpg |туурасы = 280px |өлкө = {{Өлкө желеги|Франция}} |желек = Armoiries république française.svg |желек2 = Flag of France.svg |президент = |премьер = Ален Жюппе (1995—1997)<br>Лионель Жоспен (1997—2002)<br>Жан-Пьер Раффарен (2002—2005)<br>Доминик де Вильпен (2005—2007) |кызматы = 22-чи Франциянын президенти |иш баштоо убагы = 17-май 1995 |иш аяктоо убагы = 16-май 2007 |андан мурунку инсан = [[Франсуа Миттеран]] |андан кийинки инсан = [[Николя Саркози]] |желек_2 = Coat of arms of Andorra.svg |желек2_2 = Flag of Andorra.svg |президент_2 = |кызматы_2 = Андорранын князы |тектеш башкаруучу2 = Жоан Марти-и-Аланис<br>Жоан Энрик Вивес-и-Сисилья |иш баштоо убагы_2 = 17-май 1995 |иш аяктоо убагы_2 = 16-май 2007 |андан мурунку инсан_2 = [[Франсуа Миттеран]] |андан кийинки инсан_2 = [[Николя Саркози]] |желек_3 = Grandes Armes de Paris.svg |желек2_3 = Flag of Paris with coat of arms.svg |кызматы_3 = Париждин мэри |иш баштоо убагы_3 = 20-март 1977 |иш аяктоо убагы_3 = 16-май 1995 |президент_3 = |премьер_3 = |заголовок1_3 = |текст1_3 = |андан мурунку инсан_3 = кызмат орду калыбына келтирилген<br>Жюль Ферри |андан кийинки инсан_3 = Жан Тибери |желек_4 = Flag of France.svg |желек2_4 = Arms of the French Republic.svg |кызматы_4 = Франциянын премьер-министри |иш баштоо убагы_4 = 20-март 1986 |иш аяктоо убагы_4 = 10-май 1988 |президент_4 = [[Франсуа Миттеран]] |андан мурунку инсан_4 = Лоран Фабиус |андан кийинки инсан_4 = Мишель Рокар |желек_5 = Flag of France.svg |желек2_5 = Arms of the French Republic.svg |кызматы_5 = Франциянын премьер-министри |иш баштоо убагы_5 = 27-май 1974 |иш аяктоо убагы_5 = 26-август 1976 |президент_5 = [[Дэстэн Валери Жискар]] |андан мурунку инсан_5 = Пьер Мессмер |андан кийинки инсан_5 = Раймон Барр |желек_6 = Conseil Constitutionnel, logo 2016.svg |желек2_6 = Flag of France.svg |кызматы_6 = Франциянын Конституциялык кеңешинин мүчөсү |иш баштоо убагы_6 = 16-май 2007 |иш аяктоо убагы_6 = 26-сентябрь 2019 |президент_6 = [[Николя Саркози]]<br>[[Франсуа Олланд]]<br>[[Эммануэль Макрон]] |андан мурунку инсан_6 = |андан кийинки инсан_6 = |туулган жылы = 29.11.1932 |туулган жери = {{Өлкө желеги|Франция}}, [[Париж]] |каза болгон жылы = 26.09.2019 |каза болгон жери = {{Өлкө желеги|Франция}}, [[Париж]], VI округ |мүрзөсүнүн орду = Монпарнас көрүстөнү |атасы = Абель Франсуа Ширак (1893—1968) |апасы = Мари-Луиза Валетт (1902—1973) |жубайы = Бернадетт Ширак (1933—2026) |балдары = кыздары — Лоранс (1958—2016), Клод (1962), Ань-Дао Траксель (1963) |партиясы = Республика үчүн демократтардын биримдиги<br>Республиканы колдоо ассоциациясы<br>Элдик кыймыл үчүн биримдик |билими = Саясий изилдөөлөр институту<br>Улуттук башкаруу мектеби |кесиби = мамлекеттик жана саясий ишмер |илимий даражасы = |илимий наамы = |дини = католик |кол тамгасы =Jacques Chirac Signature.svg |сыйлыктары = |ишмердүүлүгү = саясатчы |наамы = |өтөгөн жылы = 1956-1957 |жарандыгы = {{Өлкө желеги|Франция}} |кызмат өтөгөн жайы = Француз армиясы |башкаруусу = |катышкан согушу = Алжирдин көз карандысыздык үчүн согушу }} '''Ширак Жак Рене''' (29. 11. [[1932]]-ж. т., Париж) - Франциянын саясий ишмери, 22-президенти (1995-2007). Француз армиясынын катарында кызмат өтөп, Алжир согушуна (1956-57) катышкан. [[1957]]-ж. Париждеги Саясий изилдөө институтун жана Улуттук башкаруу мектебин бүтүргөн. Алгачкы саясий ишмердиги Сент-Фереолдун муниципалдык кеңешчиси ([[1957]]-62) болуудан башталган. Шарл де Голл жана Жорж Помпидунун шайлоо кампанияларына активдүү катышып, Жорж Помпидунун бийлиги мезгилинде айыл чарба министри, Жискар д’Эстен жана Француа Миттерандын убагында Франциянын премьер-министри (1974-88) болуп иштеген. Өлкөнүн тышкы саясатында голлизмди колдогон. [[2000]]-жылдардын ортосунда өлкө ичинде (өзгөчө социалдык тармактарда) элдик нааразычылыктар күч алып, 2007-ж. отставкага кеткен. == Колдонулган адабияттар == *«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4 [[Категория:Инсандар]] khjdc8gslef55pa1ms07kvssqe82ux8 653468 653449 2026-09-29T10:41:25Z Artelow 2286 653468 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Жак Рене Ширак |расмий ысымы = {{lang-fr|Jacques René Chirac}} |сүрөтү = Jacques Chirac (1997) (cropped).jpg |туурасы = 280px |өлкө = {{Өлкө желеги|Франция}} |желек = Armoiries république française.svg |желек2 = Flag of France.svg |президент = |премьер = Ален Жюппе (1995—1997)<br>Лионель Жоспен (1997—2002)<br>Жан-Пьер Раффарен (2002—2005)<br>Доминик де Вильпен (2005—2007) |кызматы = 22-чи Франциянын президенти |иш баштоо убагы = 17-май 1995 |иш аяктоо убагы = 16-май 2007 |андан мурунку инсан = [[Франсуа Миттеран]] |андан кийинки инсан = [[Николя Саркози]] |желек_2 = Coat of arms of Andorra.svg |желек2_2 = Flag of Andorra.svg |президент_2 = |кызматы_2 = Андорранын князы |тектеш башкаруучу2 = Жоан Марти-и-Аланис<br>Жоан Энрик Вивес-и-Сисилья |иш баштоо убагы_2 = 17-май 1995 |иш аяктоо убагы_2 = 16-май 2007 |андан мурунку инсан_2 = [[Франсуа Миттеран]] |андан кийинки инсан_2 = [[Николя Саркози]] |желек_3 = Grandes Armes de Paris.svg |желек2_3 = Flag of Paris with coat of arms.svg |кызматы_3 = Париждин мэри |иш баштоо убагы_3 = 20-март 1977 |иш аяктоо убагы_3 = 16-май 1995 |президент_3 = |премьер_3 = |заголовок1_3 = |текст1_3 = |андан мурунку инсан_3 = кызмат орду калыбына келтирилген<br>Жюль Ферри |андан кийинки инсан_3 = Жан Тибери |желек_4 = Flag of France.svg |желек2_4 = Arms of the French Republic.svg |кызматы_4 = Франциянын премьер-министри |иш баштоо убагы_4 = 20-март 1986 |иш аяктоо убагы_4 = 10-май 1988 |президент_4 = [[Франсуа Миттеран]] |андан мурунку инсан_4 = Лоран Фабиус |андан кийинки инсан_4 = Мишель Рокар |желек_5 = Flag of France.svg |желек2_5 = Arms of the French Republic.svg |кызматы_5 = Франциянын премьер-министри |иш баштоо убагы_5 = 27-май 1974 |иш аяктоо убагы_5 = 26-август 1976 |президент_5 = [[Дэстэн Валери Жискар]] |андан мурунку инсан_5 = Пьер Мессмер |андан кийинки инсан_5 = Раймон Барр |желек_6 = Conseil Constitutionnel, logo 2016.svg |желек2_6 = Flag of France.svg |кызматы_6 = Франциянын Конституциялык кеңешинин мүчөсү |иш баштоо убагы_6 = 16-май 2007 |иш аяктоо убагы_6 = 26-сентябрь 2019 |президент_6 = [[Николя Саркози]]<br>[[Франсуа Олланд]]<br>[[Эммануэль Макрон]] |андан мурунку инсан_6 = |андан кийинки инсан_6 = |туулган жылы = 29.11.1932 |туулган жери = {{Өлкө желеги|Франция}}, [[Париж]] |каза болгон жылы = 26.09.2019 |каза болгон жери = {{Өлкө желеги|Франция}}, [[Париж]], VI округ |мүрзөсүнүн орду = Монпарнас көрүстөнү |атасы = Абель Франсуа Ширак (1893—1968) |апасы = Мари-Луиза Валетт (1902—1973) |жубайы = Бернадетт Ширак (1933—2026) |балдары = кыздары — Лоранс (1958—2016), Клод (1962), Ань-Дао Траксель (1963) |партиясы = Республика үчүн демократтардын биримдиги<br>Республиканы колдоо ассоциациясы<br>Элдик кыймыл үчүн биримдик |билими = Саясий изилдөөлөр институту<br>Улуттук башкаруу мектеби |кесиби = мамлекеттик жана саясий ишмер |илимий даражасы = |илимий наамы = |дини = католик |кол тамгасы =Jacques Chirac Signature.svg |сыйлыктары = |ишмердүүлүгү = саясатчы |наамы = |өтөгөн жылы = 1956-1957 |жарандыгы = {{Өлкө желеги|Франция}} |кызмат өтөгөн жайы = Француз армиясы |башкаруусу = |катышкан согушу = Алжирдин көз карандысыздык үчүн согушу }} '''Ширак Жак Рене''' (29. 11. [[1932]]-ж. т., Париж) - Франциянын саясий ишмери, 22-президенти (1995-2007). Француз армиясынын катарында кызмат өтөп, Алжир согушуна (1956-57) катышкан. [[1957]]-ж. Париждеги Саясий изилдөө институтун жана Улуттук башкаруу мектебин бүтүргөн. Алгачкы саясий ишмердиги Сент-Фереолдун муниципалдык кеңешчиси ([[1957]]-62) болуудан башталган. Шарл де Голл жана Жорж Помпидунун шайлоо кампанияларына активдүү катышып, Жорж Помпидунун бийлиги мезгилинде айыл чарба министри, Жискар д’Эстен жана Француа Миттерандын убагында Франциянын премьер-министри (1974-88) болуп иштеген. Өлкөнүн тышкы саясатында голлизмди колдогон. [[2000]]-жылдардын ортосунда өлкө ичинде (өзгөчө социалдык тармактарда) элдик нааразычылыктар күч алып, 2007-ж. отставкага кеткен. == Колдонулган адабияттар == *«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4 {{Франциянын президенттери}} [[Категория:Инсандар]] 9a11ar4kogkqc1exxo65ikjwpla8jl7 Шеварнадзе Эдуарт Амвросиевич 0 88026 653517 406031 2026-09-29T11:54:54Z Artelow 2286 653517 wikitext text/x-wiki '''Шеварнадзе Эдуарт Амвросиевич''' (25. 1. 1928, Грузин ССРи, Ланчхут району, Мамати айылы - 7. 7. 2014, Тбилиси) - Грузиянын советтик, мамлекеттик жана саясий ишмери, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1981), Грузия президенти (19952003). Грузия КП БКга караштуу партиялык мектепти (1951), А. Цулукидзе атындагы Кутаиси педагогика институтун ([[1959]]) бүтүргөн. Комсомолдун Орджоникидзе райкомунда инструктор, бөлүм башчы (1946-49), Грузия ЛКЖС БКнын инструктору (195152), комсомолдун Кутаиси обкомунун секретары, 2-, 1-секретары (1952-56), Грузия ЛКЖС БКнын 2-, 1-секретары (1956-61), партиянын Мцхет (1961-63), 1-Май (1963-64) райкомдорунун 1-секретары, коомдук тартипти сактоо министринин 1-орун басары, министри (1964-68), ички иштер министри (1968-72), партиянын Тбилиси шааркомунун 1-секретары ([[1972]]), Грузия КП БКнын 1-секретары ([[1972]]-85), СССР тышкы иштер министри (1985-90), СССР тышкы байланыштар министри ([[1991]]-ж. 19ноябрдан 26-декабрга чейин), Грузия мамлекеттик Советинин төрагасы (1992), Грузия Парламентинин төрагасы, Грузия башчысы (1992-95) болуп иштеген. КПСС БКнын Саясий бюросунун мүчөсү (1985-90), M. С. Горбачёвдун жакын соратниги болгон. 5 Ленин, Октябрь Революциясы, 1-даражадагы Ата Мекендик согуш, Эмгек Кызыл Туу, Ярослав Мудрый I ордендери жана медалдар менен сыйланган. ==Колдонулган адабияттар== *«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4 {{Грузиянын президенттери}} [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Инсандар:Грузия]] [[Категория:Грузия]] [[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Мамлекеттер президенттери]] [[Категория:КПСС]] hxz7x0opya0qg4mo9l850mtg3wzrg0c Эммануэль Макрон 0 115783 653470 492934 2026-09-29T10:41:44Z Artelow 2286 653470 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер|ысымы=Эммануэль Макрон|расмий ысымы={{lang-fr|Emmanuel Macron}}|сүрөтү=Emmanuel Macron (cropped).jpg|туурасы=|сүрөттүн аталышы=|герби=|гербдин аталышы=|гербдин туурасы=<!-- КЫЗМАТЫ ТУУРАЛУУ МААЛЫМАТТАР -->|кызматы=[[Франция президенти]]|премьер=[[Эдуар Филипп]]|желек=Flag of France.svg|желек2=Armoiries république française.svg|иш баштоо убагы=[[14-май]] [[2017]]|иш аяктоо убагы=|андан мурунку инсан=[[Франсуа Олланд]]|андан кийинки инсан=|кызматы_2=[[Андорра князи]]|тектеш башкаруучу1_2=Жоан Энрик Вивес-и-Сисилья|премьер_2=Антони Марти|желек_2=Flag of Andorra.svg|желек2_2=Coat of Arms of Andorra.svg|иш баштоо убагы_2=[[14-май]] [[2017]]|иш аяктоо убагы_2=|андан мурунку инсан_2=[[Франсуа Олланд]]|андан кийинки инсан_2=|кызматы_3=«[[Алга, Республика!|Алга!]]» кыймылынын төрагасы|желек_3=Flag of France.svg|желек2_3=Logo-LREM-noir.svg|иш баштоо убагы_3=[[6-апрель]] [[2016]]|иш аяктоо убагы_3=[[8-май]] [[2017]]|андан мурунку инсан_3=кызмат түзүлгөн|андан кийинки инсан_3=кызмат аты өзгөргөн<br>Катрин Барбару<br><small>(«[[Алга, Республика!]]» партиясынын төрайымынын м.а.)</small>;<br>Кристоф Кастанер<br><small>(«[[Алга, Республика!]]» партиясынын генералдык делегаты)</small>|кызматы_4=Франциянын экономика, финансы жана санарип экономика министри|премьер_4=[[Мануэль Вальс]]|желек_4=Flag of France.svg|желек2_4=|иш баштоо убагы_4=[[26-август]] [[2014]]|иш аяктоо убагы_4=[[30-август]] [[2016]]|андан мурунку инсан_4=Арно Монтебур|андан кийинки инсан_4=Мишель Сапен|президент_4=[[Франсуа Олланд]]|кызматы_5=[[Франция президенти|Франция президентинин]] башкатчысынын орун басары|президент_5=[[Олланд, Франсуа|Франсуа Олланд]]|желек_5=Flag of France.svg|желек2_5=|иш баштоо убагы_5=[[12-май]] [[2012]]|иш аяктоо убагы_5=[[15-июль]] [[2014]]|андан мурунку инсан_5=Жан Касте|андан кийинки инсан_5=<!-- ЖЕКЕ МААЛЫМАТТАР -->|туулган жылы=21.12.1977|туулган жери=[[Амьен]], [[Франция]]|каза болгон жылы=|каза болгон жери=|мүрзөсүнүн орду=|туулганда берилген ысымы={{lang-fr|Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron}}|атасы=Жан-Мишель Макрон|апасы=Франсуаза Ноге|жубайы=[[Брижит Макрон]]|балдары=<!-- БАШКАЛАР -->|партиясы=[[Социалисттик партия (Франция)|Социалисттик партия]] <small>(2006—2009)</small><br>«[[Алга, Республика!|Алга!]]» <small> (2016—2017)</small>|билими=[[Улуттук администрация мектеби (Франция)|Улуттук администрация мектеби]] ([[2004]])<br>[[Саясий изилдөөлөр институту (Париж)|Саясий изилдөөлөр институту]]<br>[[Генрих IV лицеи]]<br>[[Батыш Париж — Нантер-ля-Дефанс университети]]<br>[[«Ля-Провиданс» мектеби]]|илимий даражасы=|илимий наамы=|кесиби=|ишмердүүлүгү=[[банкир]], [[саясатчы]]|дини=|сыйлыктары=|кол тамгасы=Signature de Emmanuel MACRON.svg|монограммасы=|монограммасынын туурасы=|сайты=|уикиказына=}} '''Эммануэ́ль Жан-Мише́ль Фредери́к Макро́н''' ({{lang-fr|Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron}}, [[21-декабрь]] [[1977]], [[Амьен]], [[О-де-Франс]], [[Франция]]) — [[Франция|франциялык]] мамлекеттик ишмер, саясатчы, 2017-жылдын 14-майынан тарта [[Франция президенти|Франциянын президенти]]. == Өмүр баяны == Пикардия университетинин неврология профессору Жан-Мишель Макрон менен дарыгер Франсуаз Макрон-Ногестин үй-бүлөсүндө туулган. Батыш Париж — Нантер-ля-Дефанс университетин, Париждеги Саясий изилдөөлөр институтун жана Улуттук администрация мектебин аяктаган. Макрон 2004—2008-жылдар аралыгында Экономика министрлигинде инспектор болуп иштеген. 2007-жылдан баштап Жак Аттали башкарган француз өсүүсүн жакшыртуу жөнүндөгү Комиссиянын баяндамачысынын орун басары кызметын аткарган. Rothschild & Cie Banque банкында инвестициялык банкир болуп иштеп, ал кызматында ''каржы [[Вольфганг Амадей Моцарт|Моцарты]]'' деген лакап атка конгон. === Саясий ишмердүүлүгү === 2006-жылдан 2009-жылга чейин [[Социалисттик партия (Франция)|Социалисттик партиянын]] мүчөсү болгон. 2012-жылдан 2014-жылга чейин [[Франсуа Олланд|Олланддын]] башкатчысынын орун басары болуп иштеген. 2014-жылы 15-июльдп кызматтан кетип, 26-августта экономика министри болуп дайындалган. Макрондун бийликтеги эң башкы жетишкендиги — «экономикалык өсүү, активдүүлүк, жана мүмкүндүктөр теңдик үчүн мйызамын» кабыл алганы. «Макрондун мыйзамы» аталган мыйзам 2015-жылы 6-августта кабыл алынган. 2016-жылы 6-апрельде Макрон «Алга!» кыймылын түзүп, аны «оң да, сол да тараптыкы эмес» деп кабарлаган. 2016-жылдын 16-ноябрында Макрон 2017-жылы президенттик шайлоого катыша турганын билдирип, «Révolution» («Революция») атту китеп-программасын жарыкка чыгарган. Шайлоодо 23,86% добуш алып, экинчи турга чыккан. Макрондун кандидатурасын «Республикалыктар» партиясынын кандидаттары жана социалисттер Франсуа Фийон менен Бенуа Амон колдогон. Экинчи турунда каршылашы Марин Ле Пен менен жарышып, шайлоодо жеңишке жеткен. Ошондо Макрон Франциянын тарыхында эң жаш президент болду. 2017-жылы 8-майда Макрон «Алга, Республика!» партиясынын төрагасынын кызматынан кеткен. 2017-жылы 14-майда Эммануэль Макрон [[Франция|Француз Республикасынын]] президентинин кызматына расмий түрдө киришкен. == Үй-бүлөсү == 2007-жылы Макрон француз тил сабагын берген мугалими [[Брижит Макрон|Брижит Троньёго]] үйлөнгөн. Жубайы өзүнөн 25 жаш улуу. Макрондун өзүнүн балдары жок, Брижиттин мурунку никесинен үч баласы жана жети небереси бар. == Тиркемелер == == Шилтемелер == {{Франциянын президенттери}} [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Инсандар:Франция]] [[Категория:Франция]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Мамлекеттер президенттери]] [[Категория:Европа]] o2y02s5axo0hib9312o5u9kg0144fyq Касым-Жоомарт Токаев 0 119422 653506 548420 2026-09-29T11:35:59Z Artelow 2286 «[[Категория:Казакстандын президенттери|Казакстандын президенттери]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653506 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Касым-Жоомарт Кемел уулу Токоев |сүрөтү = Kassym-Jomart Tokayev (2022-06-17) (cropped).jpg |кызматы = [[Казакстан|Казакстан Республикасынын]] 2-[[Казакстан Республикасынын президенти|Президенти]] |желек = Flag of the President of Kazakhstan.svg |желек2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg |иш баштоо убагы = [[20-март]] [[2019|2019-жылдан тарта]] |иш аяктоо убагы = |андан мурунку инсан = [[Нурсултан Назарбаев]] |андан кийинки инсан = |жарандыгы = {{СССР желеги|20px}} [[ССРС]]→ {{Казакстан желеги|20px}} [[Казакстан]] |туулган жылы = [[17-май]] [[1953|1953-жыл]] |туулган жери = [[Алма-Ата]], [[Казак ССР]], [[Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу|ССРС]] |каза болгон жылы = |каза болгон жери = |мүрзөсүнүн орду = |атасы = Токаев Кемел (1923—1986) |апасы = Шабарбаева Турар (1931—2000) |жубайы = |балдары = |партиясы = партия жок |билими = |илимий даражасы = |кесиби = |ишмердүүлүгү = |дини = |сыйлыктары = |кол тамгасы =Tokayev signature.svg |сайты = {{URL|https://www.akorda.kz/en|akorda.kz}} |кызматы_2=Казакстан элинин ассамблеясынын төрагасы |иш баштоо убагы_2=[[28-март]] [[2021|2021-жылдан тарта]] |кызматы_3=Казакстандын Коопсуздук кеңешинин төрагасы |иш баштоо убагы_3=[[5-январь]] [[2022|2022-жылдан тарта]] |кызматы_4=Аманат партисынын төрагасы |кызматы_5=КМШ мамлекет башчылар кеңешинин төрагасы |кызматы_6=Казакстан Парламентинин Сенатынын төрагасы |кызматы_7=БУУнун башкы катчысынын орун басары|кызматы_8=Казакстан Парламентинин Сенатынын төрагасы |кызматы_9=Казакстан Республикасынын тышкы иштер министри |кызматы_10=Казакстан Республикасынын премьер-министри |желек_2=Emblem of Assembly of People of Kazakhstan.svg |желек2_2=Flag of Kazakhstan.svg |желек_3=Emblem of Assembly of People of Kazakhstan.svg |желек2_3=Flag of Kazakhstan.svg |желек_4=Logo of the Amanat political party.svg |желек2_4=Flag of Kazakhstan.svg |желек_5=Flag of the CIS.svg |желек2_5=Emblem of CIS.svg |желек_6=Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg |желек_7=Flag of the United Nations.svg |желек2_6=Flag of Kazakhstan.svg |желек2_7=UN emblem blue.svg |желек_8=Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg |желек2_8=Flag of Kazakhstan.svg |желек_9=Flag of Kazakhstan.svg |желек_10=Flag of Kazakhstan.svg |желек2_10=Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg |желек2_9=Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg |иш баштоо убагы_2=[[28-март]] [[2021|2021-жылдан тарта]] }} '''Касым-Жоомарт Кемел уулу Токоев''' ({{lang-kk|Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев}}, [[17-май]] [[1953]], [[Алмата|Алма-Ата]], [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]]) — советтик жана казакстандык мамлекеттик ишмер жана дипломат, [[Казакстан|Казакстан Республикасынын]] экинчи [[Казакстан Республикасынын президенти|президенти]]. Токаев Казакстандын куралдуу күчтөрүнүн Башкы колбашчысы, Коопсуздук кеңешинин төрагасы жана 2021-жылдын апрелинен бери Казакстан элинин Ассамблеясынын төрагасы. {{КМШ өлкөлөрүнүн жетекчилери}} [[Категория:Инсандар:Казакстан]] [[Категория:Казакстан]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Президенттер]] [[Категория:Казакстандын президенттери]] mxj1993l96zcwxsdf5fg09aqy00g37y Франсуа Олланд 0 123089 653469 548516 2026-09-29T10:41:34Z Artelow 2286 653469 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Франсуа Олланд |расмий ысымы = {{lang-fr|François Hollande}} |сүрөтү = François_Hollande_-_2017_(27869823159)_(cropped_2).jpg | кызматы = [[Франция|Франциянын]] [[Франциянын президенти|президенти]] | желек = Armoiries_république_française.svg | желек2 = Flag of France.svg | иш баштоо убагы = | иш аяктоо убагы = | андан мурунку инсан = | андан кийинки инсан = |премьер = |билими = |кесиби = |партиясы = |төрөлгөн датасы = 12.08.1954 |туулган жери = |каза болгон жылы = |каза болгон жери = |жубайы = |балдары = |улуту = |дини = |атасы = |апасы = |сыйлыктары = |сайты = |уикиказына = }} '''Франсуа Олланд''' ({{тил|fr|François Hollande}}; 12-августда 1954-жылы туулган) — [[Франция|франциялык]] мамлекеттик ишмер, [[Франция]] Республикасынын президенти (2012-жылдын 15-майынан ― 2017-жылдын 14-майына чейин). {{Франциянын президенттери}} [[Категория:Саясат]] [[Категория:Франция]] [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Инсандар:Франция]] [[Категория:Мамлекеттер президенттери]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Саясатчылар]] 6m3z3j1w1setwcp7uw5wl58gza5ggua Исмет Инөнү 0 126309 653491 643400 2026-09-29T11:26:32Z Artelow 2286 «[[Категория:Түркиянын президенттери|Түркиянын президенттери]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653491 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер|ысымы=Мустафа Исмет Инөнү|сүрөтү=|расмий ысымы={{lang-tr|Mustafa İsmet İnönü}}|туулган датасы=[[24-сентябрь]] [[1884]]|туулган жери=[[Измир]], [[Айдын (валаят)|Айдын]], [[Осмон империясы]]|балдары=Уулдары: Өмер, Эрдал, Иззет жана кызы Өзден|каза болгон жери=[[Анкара]], [[Түркия]]|каза болгон жылы=[[25-декабрь]] [[1973-жыл|1973]]|туулганда берилген ысымы=Мустафа Исмет-[[паша]]|кызматы=2-чи [[Түркиянын Президенти]]|иш баштоо убагы=[[11-ноябрь]] [[1938-жыл|1938]]|иш аяктоо убагы=[[22-май]] [[1950-жыл|1950]]|андан мурунку инсан=[[Мустафа Кемал Ататүрк]]|андан кийинки инсан=[[Махмуд Желял Баяр]]|партиясы=[[Республикалык Элдик Партиясы]]|дини=[[Сүннөттөр]]|кол тамгасы=İsmet_İnönü_Signature.svg|каза болгон датасы=[[25-декабрь]] [[1973-жыл|1973]]}} '''Мустафа Исмет Инөнү''' ({{Lang-tr|Mustafa İsmet İnönü}}; 24 сентябрь [[1884]], [[Измир]], Айдын, [[Осмон империясы]] — [[25 декабрь]] [[1973]], [[Анкара]]) — Түркиянын аскер башчысы жана мамлекеттик ишмери. Түркиянын экинчи президенти (1938-50 ж.). Ататүрктүн мураскери. Аскердик артиллериялык окуу жайын бүтүргөн. Жаш түрк төңкүрөшү учурунда да [[Ататүрк, Мустафа Кемал|Ататүрктүн]] жакын өнөктөшү болгон. [[Биринчи дүйнөлүк согуш|Биринчи дүйнөлүк согуштун]] жылдарында Месопотамия фронтунун полковниги. == Эрте жашоо == Исмет Инөнү Айдын вилайетинин Смирна шаарында (бүгүнкү [[Измир]]) Хажы Решит менен Жевриеде (кийинчерээк Жеврие Темелли) төрөлгөн. Хажы Решит Согуш министрлигинин (Харбия Незарети Мухакемат Башкармалыгынын Биринчи Мумеййизилиги) Укуктук иштер бюросунун Биринчи экспертиза бөлүмүндө пенсияга чыккан. Инөнүнүн атасы [[Күрддөр|күрт]] тектүү<ref>N. Pope, H. Pope, ''Turkey Unveiled: A History of Modern Turkey'', Overlook Press, 1998, [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[Атайын:BookSources/1-58567-096-0|1-58567-096-0]], [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[Атайын:BookSources/978-1-58567-096-3|978-1-58567-096-3]], p.254 (''... president of republic, including '''Ismet Inönü''' and Turgut Özal, had Kurdish blood. Several cabinet ministers in 1980s and 1990s had been Kurdish...'') – reference found in Turkish Wikipedia article</ref><ref>Romano, David, ''The Kurdish nationalist movement: opportunity, mobilization, and identity'', (Cambridge University Press, 2006), 118; ''Despite his own Kurdish ancestry, Inonu had apparently embraced Ziya Gokalp's notions of Turkism, which allowed him to advance to the highest post of the new republic.''</ref><ref>Rıza Nur, ''Hayat ve Hatıratım: Rıza Nur-İnönü kavgası, Lozan ve ötesi'', İşaret Yayınları, 1992, p. 235; "''Demek İsmet Kürttür. Hem de koyu Kürt! Biz bu heyetin başından Abaza diye Rauf'u attırdık. Türk diye bir halis Kürt getirmişiz, vah yazık''!"</ref><ref>Nader Entessar, "The Kurdish Mosaic of Discord", Third World Foundation'', Third World Quarterly'', Vol. 11, No. 4, Ethnicity in World Politics (Oct. 1989), Carfax Publishing Co., 1989, p. 93; "''Even Ismet Inonu, Ataturk's long time ally and successor, was discouraged from revealing his Kurdish heritage.''"</ref>, Малатияда төрөлгөн жана Битлистин Күрүмогуллары үй-бүлөсүнөн болгон. Анын апасы уламалар<ref name="TCGK185">T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, ''Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri'', Genkurmay Başkanlığı Basımevi, Ankara, 1972. {{in lang|tr}}</ref> жана Разграддык<ref>Günvar Otmanbölük, ''İsmet Paşa Dosyası'', Cilt 1, Yaylacık Matbaası, 1969, [https://books.google.com/books?ei=lFMPTvqYD-GAmQWozbyfDg&ct=result&id=DT0NAQAAIAAJ&dq=Cevriye+han%C4%B1m+%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC+Razgrad&q=Razgrad#search_anchor p. 6.] {{in lang|tr}}</ref> түрк үй-бүлөсүнөн болгон Мүдеррис (профессор) Хасан Эфендинин кызы болгон. Атасынын тапшырмасына байланыштуу үй-бүлө бир шаардан экинчи шаарга көчүп келишкен. Ошентип Исмет башталгыч билимин Сиваста бүтүрүп, 1894-жылы Сивас Аскердик орто мектебин (''Sivas Askerî Rüştiyesi'') бүтүргөн. Андан соң Сивас мамлекеттик кызматчылар мектебинде (''Sivas Mülkiye İdadisi'') бир жыл окуган. == Аскердик мансапы == Ал Осмон империясынын Биринчи дүйнөлүк согушка катышуусуна каршы чыккандардын бири болгон, анын аягы өз өлкөсү үчүн апаат менен бүтөөрүнө туура ишенген. Ошондуктан 1920-жылы көптөгөн улутчул маанайдагы офицерлер сыяктуу эле кемалисттик революцияга кошулуп, көп өтпөй М.Кемалдын эң жакын санаалаштарынын бирине айланат. Боштондук үчүн согуштун башталышы менен Батыш фронтунун командачысы болгон. Андан соң Күтахьядагы Этем козголоңун басуу боюнча аскерлердин жетекчилеринин бири болгон.1921-жылдын 10-январында грек баскынчылары менен болгон согушта биринчи ири жеңишке жетип, жакынкы биринчи салгылашууда аларды жеңилүүгө учураткан. Инөнү айылы. Андан соң 1921-жылдын 26-мартынан 1-апрелине чейин Инөнү кыштагында болгон экинчи салгылашта гректерди дагы бир жеңилди. М.Кемал бул кандуу салгылаштын маанисин жогору баалап, Исметке мындай деп жазган: «Инөнүнүн тушунда сиздей маселелерди чечүүгө аргасыз болгон кол башчылар аз... Эми сиз биздин душмандарды гана эмес, улутубуздун аянычтуу тагдырын жеңдиңиз. .” Андан соң Думлупынар согушуна катышып, ал үчүн генерал-майор наамын алган. == Мамлекеттик кызмат == Анкаранын биринчи өкмөтүндө генералдык штабдын начальниги кызматын ээлеген. Андан кийин Муданьедеги сүйлөшүүлөрдө түрк делегациясын жетектеп, жаркыраган дипломатиялык чеберчиликти көрсөттү. 1922-жылдан Түркиянын тышкы иштер министри. 1922-1923-жылдары Лозаннадагы сүйлөшүүлөрдө түрк делегациясынын башчысы болуп, өлкөсү үчүн кемсинткен келишимге кол коюудан баш тартып, конференциядан чыгып кеткен. 1923-жылдын 30-октябрынан 1924-жылдын 20-ноябрына чейин жана 1925-жылдын 3-мартынан 1937-жылдын 1-ноябрына чейин Түркиянын премьер-министри. 1932-жылы [[Кеңештер Бирлиги|ССРС]]ге келген. Ал М.Кемалдын дээрлик чексиз ырайымына ээ болгон, бул ага татыктуу кызмат орундарын гана эмес, Түркиянын биринчи президентинин (Рефет, Рауф, Карабекир) чөйрөсүндөгү адамдарды да катуу жек көрүүгө алып келген. Исмет аларды мансап тепкичтерин басып өткөнүн кечир. 1934-жылы Түркияда [[Фамилия|тегатылар]] киргизилгенде 1921-жылы эки жолу грек армиясын талкалаган салгылашта айылдын элесине Инөнү [[Фамилия|тегаты]]н алган. == Президент Инөнү == [[Файл:Inonu Bayar Factory.jpg|thumb|[[Махмуд Желял Баяр|Желял Баяр]] менен Инөнү Бакыркөй кездеме фабрикасына барышты|left]] === Ички саясат === 1938-жылы 10-ноябрда Ататүрк каза болгондон кийин<ref>Nicole Pope and Hugh Pope, ''Turkey Unveiled: A History of Modern Turkey'' (New York: The Overlook Press, 2004) p. 68.</ref>, Инөнү анын ордуна эң ылайыктуу талапкер катары каралып, Түркия Республикасынын экинчи президенти жана Республикалык Элдик партиянын (CHP) лидери болуп шайланган. Ал «Милли Шеф», б.а. «Улут башчысы» деген расмий наамга ээ болуу менен өзүнө жеке культ курууга аракет кылган. Инөнү 1939-жылы экономикалык саясат боюнча экөөнүн ортосундагы пикир келишпестиктерден улам Баярдын өкмөтүн отставкага кетирген. Инөнү ачыктан-ачык статист болгон, ал эми Баяр либералдуу экономиканы каалаган. 1938-жылы Франциянын Сириясынан көз карандысыздыгын жарыялаган Хатай мамлекети кийинки жылы аннексияланган. 1940-жылы Айылдык институттар түзүлүп, аларда айыл жеринен жакшы окуган студенттер мугалимдик кесипке үйрөтүлүп, жамаатты өнүктүрүү программаларын ишке ашыруу үчүн кичи мекенине кайтып келишкен. Инөнү дагы бир партиянын башкаруусунан кадамдар менен көп партиялуу саясатка өтүүнү үмүт кылган. Ал муну парламенттеги оппозициялык күч катары Көз карандысыз топ түзүү аркылуу ишке ашырам деп үмүттөндү, бирок алар согуш учурундагы күтүүлөргө жетпей калды. === Экинчи дүйнөлүк согушу === Экинчи дүйнөлүк согуш анын төрагалыгынын биринчи жылында башталып, Антанта да, огу да Инөнү Түркияны согушка өз тарабына тартуу үчүн кысым көрсөттү. Немистер Франц фон Папенди 1939-жылы апрелде Анкарага жөнөтсө, англиялыктар Хью Кнатчбулл-Хюгессен менен француз Рене Массиглини жиберген. 1939-жылдын 23-апрелинде Түркиянын тышкы иштер министри Шүкрү Сарачоглу Кнатчбулл-Хюгессенге Италиянын Жер Ортолук деңизин Маре Нострум деп ырастоосунан жана Балканды Германиянын көзөмөлүнө алуудан коркуп жатканын айтып, ага каршы күрөшүүнүн эң жакшы жолу катары англиялык-советтик-түркиялык альянс түзүүнү сунуш кылган. Ось<ref>Watt, D.C. ''How War Came : The Immediate Origins of the Second World War, 1938–1939'' ,London: Heinemann, 1989 page 278</ref>. 1939-жылы май айында Максим Вейганддын Түркияга сапары учурунда Инөнү Франциянын элчиси Рене Массиглиге Германияны токтотуунун эң жакшы жолунун Түркия, СССР, Франция жана Британиянын союздашуусу экенине ишенгенин айткан; эгер шейле союз эмеле гелен болса, түрктөр өз топрагына совет курулушук жана хова күйчлерини койберерлер; ал түрк куралдуу күчтүрөн модернизациялоо учун француздук согуштук жардамдын негизги программасын каалады.<ref>Watt, D.C. ''How War Came : The Immediate Origins of the Second World War, 1938–1939'', London: Heinemann, 1989 page 282</ref> 1939-жылы 23-августта Молотов-Риббентроп пактына кол коюу Түркияны союздаштардан алыстатты; түрктөр Германияга каршы туруу үчүн [[Кеңештер Бирлиги|Советтер Союзунун]] союздашы болушу маанилүү деп эсептешкен, ошондуктан германиялык-советтик пакттын кол коюлушу Түркиянын коопсуздук саясатынын негизин толугу менен жокко чыгарды.<ref>Watt, D.C. ''How War Came : The Immediate Origins of the Second World War, 1938–1939'', London: Heinemann, 1989 page 310.</ref> Молотов-Риббентроп пактына кол коюу менен Инөнү Экинчи Дүйнөлүк Согушта бейтарап болууну тандады, анткени Германия менен Советтер Союзун бир эле учурда алуу Түркия үчүн өтө эле оор болот, анткени Англия жана Франция менен союздук келишимге кол койгон. 1939-жылдын 19-октябры.<ref name="Weinberg, Gerhard page 784">Weinberg, Gerhard ''A World In Arms'', Cambridge: Cambridge University Press, 2005 page 78</ref> 1940-жылдын июнь айында Франциянын жеңилүүсү менен гана Инөнү согуш башталгандан бери карманып келген союздаштарды жактаган бейтараптыктан баш тартты.<ref name="Weinberg, Gerhard page 783">Weinberg, Gerhard ''A World In Arms'', Cambridge: Cambridge University Press, 2005 page 78</ref> 1940-жылдын июль айында немистер Париждеги Куэй-д'Орсейден түрктөрдүн 1939–40-жылдын кышында англо-француздардын бомбалоо планы катары «Чорка» операциясын билишкенин көрсөткөн документтерди басып алып, басып алып, түрктөр үчүн чоң ыңгайсыздык болгон. Советтер Союзунда Түркиядан алынган мунай кендеринин коддуу аталышы Берлин тарабынан Анкара менен Москванын ортосундагы мамилелерди начарлатууну көздөгөн.<ref>Weinberg, Gerhard ''A World In Arms'', Cambridge: Cambridge University Press, 2005 page 970</ref> Өз кезегинде Советтер Союзу менен Түркиянын ортосундагы мамилелердин начарлашы Түркияны рейхтин кучагына тартууну максат кылган.<ref name="Weinberg, Gerhard page 782">Weinberg, Gerhard ''A World In Arms'', Cambridge: Cambridge University Press, 2005 page 78</ref> Пик операциясына байланыштуу француз документтери жарыялангандан кийин Инөнү Германия-Түркия Достук келишимине жана Клодиус келишимине кол коюшу керек болчу, бул келишим Түркияны Германиянын экономикалык таасиринин чөйрөсүнө киргизген, бирок Инөнү огуна карай андан ары барбайт.<ref name="Weinberg, Gerhard page 78">Weinberg, Gerhard ''A World In Arms'', Cambridge: Cambridge University Press, 2005 page 78</ref> 1941-жылдын биринчи жарымында Советтер Союзуна кол салууга ниеттенген Германия Германия-совет согушу башталганда<ref>Weinberg, Gerhard ''A World In Arms'', Cambridge: Cambridge University Press, 2005 pages 196-197.</ref> Рейх жакшылык менен түрк нейтралитетине үмүттөнгөндүктөн, Түркия менен мамилесин жакшыртуу үчүн өз жолунан чыкты. Ошол эле учурда британиялыктар 1941-жылдын жазында Грецияга экспедициялык күчтөрдү жөнөтүшкөндө, Инөнү союздаштар тарабында согушка кирүү үчүн көндүрө аларына чоң үмүт артышкан, анткени британ жетекчилиги Балкан фронтун түзүүгө чоң үмүттөнгөн. Немис күчтөрүн байлап, ушунусу менен Тышкы иштер министри Сэр Энтони Иден Анкарага бир нече жолу Инөнү менен жолуккан британиялык чоң дипломатиялык чабуулга алып келди<ref>Weinberg, Gerhard ''A World In Arms'', Cambridge: Cambridge University Press, 2005 pages 216-216.</ref>. Инөнү дайыма Иденге түрктөр Грециядагы англиялык аскерлерге кошулбай турганын, түрктөр Германия Түркияга кол салса гана согушка кире турганын айткан<ref name="Weinberg, Gerhard page 219">Weinberg, Gerhard ''A World In Arms'', Cambridge: Cambridge University Press, 2005 page 219.</ref>. Өз кезегинде Папен эгер Түркия Ось тарабында согушка кире турган болсо, Грекиянын Инөнү бөлүктөрүн сунуш кылган, Инөнү сунушун четке каккан<ref name="Weinberg, Gerhard page 2192">Weinberg, Gerhard ''A World In Arms'', Cambridge: Cambridge University Press, 2005 page 219.</ref>. 1941-жылы май айында немистер британиялыктарга каршы согушуу үчүн Иракка экспедициялык күч жөнөткөндө, Инөнү Папендин немис күчтөрүнө Иракка транзиттик укуктарды берүү өтүнүчүн четке каккан. Гитлердин Түркияга дагы бир аракети 1943-жылы февраль айында болгон, Талаат Пашанын сөөгү мамлекеттик жерге берүү үчүн Түркияга кайтарылган. [[Файл:Churchill_and_İnönü.jpg|thumb|[[Уинстон Черчилль|Уинстон Черчилл]] менен Исмет Инөнү Түркия-Сирия чек арасына жакын жердеги Адана шаарында жүрүктө эки күндүк конференцияда сүйлөшүүдө]] == Көп партиялуу мезгил == [[Файл:İsmet İnönü 1964 (cropped).jpg|thumb|Премьер-министр Инөнү]] Ал 1960-жылы генерал Жемал Гүрсел башында турган бир катар улук офицерлер тарабынан уюштурулган мамлекеттик төңкөрүштөн кийин өлкө жетекчилигине кайтып келип, өкмөттү түзүүнү Инөнүккө тапшырган. 1961-жылдын октябрынан 1965-жылдын февралына чейин премьер-министр. 1965-жылдын октябрында Адилеттик партиясы (мурдагы Демократиялык партия) жеңилгенден кийин кайрадан оппозициянын лидери болгон. [[Файл:Turkey-1650 (2215849919).jpg|thumb|Инөнүндүн күмбөзү]] 1972-жылы 8-майда РЭПтин төрагалыгынан кеткен. Ал 1973-жылы 25-декабрда жүрөк оорусунан каза болуп, Анкарадагы Аныткабирдеги Ататүрктүн мавзолейинин маңдайында коюлган. == Жеке жашоо == [[Файл:Inonu ailesi.jpg|thumb|Президент Инөнү (оң жакта) үй-бүлөсү менен, 1940-жылдар; солдон: аялы Мевхибе жана үч баласы Өмер, Өзден (кийинки Токер) жана Эрдал]] Жогорку билимдүү адам Инөнү эне түркчөсүнөн тышкары [[Араб тили|араб]], [[Англис тили|иңглиш]], [[Француз тили|француз]] жана [[Немис тили|немис]] тилдеринде эркин сүйлөй алган. [[Биринчи дүйнөлүк согуш]] учурунда, 1916-жылдын 13-апрелинде Исмет Зиштови (азыркы Свиштов) Зүхтү эфендинин Ашраф (Эшраф) кызы болгон Мевхибеге үйлөнгөн. Алардын үч баласы болгон: Өмер, Эрдал жана Өзден (Метин Токерге үйлөнгөн). Эрдал Инөнү физик, кийинчерээк мамлекеттик ишмер болгон. Ал РЭПтин мураскор партиялары СОДЕП жана кайра жаралган РЭП менен бириккен СДППнын башкы катчысы болуп иштеген. == Исмет Инөнүнүн портрети жана анын азыркы Түркиядагы элеси == Сыртынан караганда узун бойлуу эмес, өтө унчукпаган, мыкты билимге, бай аскердик тажрыйбасына ээ болгон. Анын өзгөчө ой жүгүртүүсү жана аналитикалык ой жүгүртүүсү болгон. Ал ар дайым майда-чүйдөсүнө чейин чоң көңүл бурчу, бул чечимдерди кабыл алууну абдан кыйындаткан жана Ататүрктүн өмүр баянынын автору А.Г.Ушаков белгилегендей: «...жана жети жолу өлчөп көрсө да, ал үчүн кесүүгө батынган эмес. көп убакыт." Адамдарга же кырдаалга баа бергенде Исмет ар дайым баарын текчеге коюп, ак менен каранын ортосунда так чек коюуга аракет кылган. Мунун баары үчүн Түркия Республикасынын болочоктогу биринчи президенти Мустафа Кемалды өзүнүн айланасындагылардан өзгөчө бөлүп көрсөттү. Исметтин кызыгуусу шахмат, көпүрө болгон, тарыхты, адабиятты жакшы билген. М. Кемал Чанкаядагы вилласына сүрөтүн илип сыйлаган саналуу адамдардын бири болгон. Измиттеги Исметпаша жана Малатьядагы Инөнү үниверсалдуу спорт стадиондоруна жана Инөнү университети Инөнүнүн ысымы ыйгарылган. == Булактар == {{Булактар|2}} {{Түркиянын президенттери}} [[Категория:Инсандар:Түркия]] [[Категория:Президенттер]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Мамлекеттик ишмерлер]] [[Категория:Экинчи дүйнөлүк согуш]] [[Категория:Биринчи Дүйнөлүк Согуш]] [[Категория:Түркия]] [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Туулгандар 24 Сентябрь (Аяк оона)]] [[Категория:Туулгандар 1884-жылы]] [[Категория:Өлгөндөр 25 Декабрь (Бештин айы)]] [[Категория:Өлгөндөр 1973-жылы]] [[Категория:Түркиянын президенттери]] rdr07h692wk4st109gmgjcimz4nqny7 Махмуд Жалал Баяр 0 126321 653492 651036 2026-09-29T11:26:44Z Artelow 2286 «[[Категория:Түркиянын президенттери|Түркиянын президенттери]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653492 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер|ысымы=Махмуд Жалал Баяр|иш баштоо убагы=[[22-май]] [[1950-жыл]]ы|атасы=Абдуллах Фехми-эфенди|жубайы=Решиде Баяр|каза болгон жылы=1986|каза болгон жери=[[Стамбул|Ыстанбул]], [[Түркия]]|туулган жери=Умурбей, [[Осмон империясы]]<br>(Бүгүнкү Бурса или, [[Түркия]])|туулган датасы=[[16-май]] [[1883-жыл]]|Туулган датасы=[[16-май]] [[1883-жыл]]|иш аяктоо убагы_2=[[25-январь]] [[1939-жыл]]ы|иш баштоо убагы_2=[[25-октябрь]] [[1937-жыл]]ы|иш аяктоо убагы=[[27-май]] [[1960-жыл]]ы|андан кийинки инсан_2=[[Махмуд Рефик Сайдам]]|расмий ысымы={{lang-tr|Mahmud Celâl Bayar}}|андан кийинки инсан=[[Жамал Гүрсел]]|андан мурунку инсан_2=[[Исмет Инөнү]]|андан мурунку инсан=[[Исмет Инөнү]]|президент_2=[[Исмет Инөнү]]|кызматы_2=3-чү [[Түркиянын Премьер-министри]]|дини=[[Сүннөтөр]]|туулганда берилген ысымы=Махмуд Желяледдин|партиясы=[[Демократиялык партиясы]]|кол тамгасы=Celâl Bayar Signature.svg|кызматы=3-чү [[Түркиянын Президенти]]|өлкө=[[Түркия]]|балдары=уулу Тургат; кыздар Рефии жана Нилүфер|сүрөтү=Mahmut Celâl Bayar.jpg}} '''Махмуд Жалалиддин "Жалал" Баяр''' ({{Lang-tr|Mahmut Celâleddin "Celâl" Bayar}}; [[16-май]] [[1883|1883-ж.]] — [[22-август]] [[1986|1986-ж.]])<ref name="google">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ja80AQAAIAAJ|title=Etniki Eterya'dan günümüze Ege'nin Türk kalma savaşı|author=Kutay, C.|date=1980|publisher=Boğaziçi Yayınları|access-date=20 November 2020}}</ref><ref name="google2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ygefQ5C2QUUC|title=Mithat Cemâl Kuntay|author1=Göktürk, H.İ.|author2=Kuntay, M.C.|date=1987|publisher=Kültür ve Turizm Bakanlığı|isbn=9789751700902|access-date=20 November 2020}}</ref> — түрк саясий ишмери, экономисти жана мамлекеттик ишмери, Түркиянын үчүнчү президенти (1950-1960), мурда өлкөнүн премьер-министри болгон. == Алгачкы жылдар == [[Файл:Mahmud Djelal.jpg|thumb|Жаш Жалалиддин]] Баяр 1883-жылы 16-майда Бурсанын Гемлик айылындагы Умурбей деген жерде туулган<ref>{{cite book|url=https://www.questia.com/read/100998104/the-history-of-turkey|title=The History of Turkey|author=Frank W. Thackeray|author2=John E. Findling|publisher=Greenwood Press|year=2001|location=Westport, CT|display-authors=etal|access-date=|archive-date=2019-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115112047/https://www.questia.com/read/100998104/the-history-of-turkey|dead-url=yes}}{{dl|date=July 2021}}</ref>. Анын атасы Абдуллах Фехми-эфенди - диний лидер жана мугалим, [[Орус-түрк согуштары (17–19-к.)|1877-1878-жылдардагы орус-түрк согушунда]] болгарлар мусулман калкын этникалык тазалоодон кийин мухажир катары [[Болгария]]нын Лома шаарынан көчүп кеткен. Агалары Бехзат менен Асим эле. Мектептен кийин алгач Гемлик сотунда жана Зираат Банкасында катчы болуп иштеген. Андан кийин 1906-жылы Бурсадагы Deutsche Orientbank банкында иштеген.<ref name=":0">{{Cite book|title=Diener seines Staates: Celal Bayar (1883-1986) und die Entwicklung der modernen Türkei|last=Dawletschin-Linder|first=Camilla|date=2003|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|isbn=9783447047401|pages=18|language=de}}</ref> == Саясий мансабы == ==== БПКда ==== 1907-жылы Баяр Биримдик жана Прогресс комитетинин ({{lang-tr|«İttihad Terakki Cemiyeti»}}; БПК) Бурсадагы официалдуу эмес бөлүмүнө кирген.<ref name="Tccb">{{cite web|title=Cumhurbaşkanlarımız|url=http://www.tccb.gov.tr/sayfa/cumhurbaskanlarimiz/celal_bayar/|website=www.tccb.gov.tr|publisher=TC Cumhurbaşkanlığı|accessdate=1 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203500/http://www.tccb.gov.tr/sayfa/cumhurbaskanlarimiz/celal_bayar/|archivedate=4 March 2016}}</ref> [[Жаш түрктөр революциясы (1908)|Жаш Түрк төңкөрүшүнөн]] кийин Экинчи Конституциялык доор жарыялангандан кийин, Анадолуда союздук инфраструктураны уюштуруу боюнча көрсөтмөлөр менен уюмдун жаңы курулган жергиликтүү бөлүмүнүн башкы катчысы болуп кызмат кылган. Баяр 31-Март окуясында Махмуд Шевкет Пашанын Аракет Армиясы менен кошулуу ниети менен Бурсада союздук милиция түздү. Ал Муданьяга чейин жеткен, бирок ага чейин көтөрүлүш басылган. Андан кийин 1911-жылы Союз жана Прогресстин [[Измир]]деги бөлүмүн негиздеген. Баяр «''Halkın doğru''» (Элге Акыйкат) деп аталган уюмду жана БПКнын оозун түзүп, Тургут Алп деген каймана ат менен БПКты жактаган макалаларды жазган. Ал 1913-жылкы Осмон төңкөрүшүнүн катышуучусу болгон жана согуш министри Назым пашанын өлтүрүлүшүнө күбө болгон.<ref>{{cite book|title=Denial of Violence: Ottoman Past, Turkish Present and Collective Violence Against the Armenians, 1789–2009|title-link=Denial of Violence|last1=Göçek|first1=Fatma Müge|date=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-933420-9|page=208|quote=The SO member—and later Turkish president—Celal Bayar was appointed the local CUP responsible clerk; he collaborated with Kuşçubaşı in plunder, arson, and murder to scare the Greek Rum into fleeing from the region.|author1-link=Fatma Müge Göçek}}</ref> Финансы чөйрөлөрү менен жакшы байланышта болгон Баяр Unionist Millî İktisat (Улуттук Экономика) саясаттарында маанилүү роль ойногон. Ал Атайын Уюмдун мүчөсү болгон жана 1914-жылы Осмон гректерин көчүп кетүүгө мажбурлоо үчүн Эшреф Сенжер Кушчубашы менен бирге аларды өлтүрүп, тоноого катышкан.<ref>{{cite book|title=Denial of Violence: Ottoman Past, Turkish Present and Collective Violence Against the Armenians, 1789–2009|title-link=Denial of Violence|last1=Göçek|first1=Fatma Müge|date=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-933420-9|page=208|quote=The SO member—and later Turkish president—Celal Bayar was appointed the local CUP responsible clerk; he collaborated with Kuşçubaşı in plunder, arson, and murder to scare the Greek Rum into fleeing from the region.|author1-link=Fatma Müge Göçek}}</ref> Ал Шимендифер кесиптик мектебинин Измир кыздар лицейин ачууну демилгелеген. Басмаханедеги мектеп жана Измирде китепкана. Баяр Измирде жайгашкан [[:en:Altay_S.K.|Altay S.K]] спорт клубунун түзүлүүсүндө да маанилүү роль ойногон. ==== Эгемендүүлүк үчүн согуш ==== Осмондуктар үчүн [[Биринчи дүйнөлүк согуш|1-дүйнөлүк согушту]] аяктаган Мудрос келишиминен кийин Измир Аскердик Сотунда согуш кылмышкери катары соттолуп акталды. Бирок союздаш күчтөр ок атышууга карабастан Осмон мамлекетинин аймагына карай жылышын уланта бергенде, «Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri» ({{Lang-ky|Улуттук Укук Биримдиктерин Коргоо}}) деп аталган түрдүү улутчул уюмдар түзүлө баштаган. Баяр Измир Redd-i İlhak Cemiyeti ({{Lang-ky|Аннексияны жокко чыгаруу бирикмеси}}) жана ''İzmir'' Müdâfaa-i Hukuku Osmaniye Cemiyeti ({{Lang-ky|Осмондук Измирди коргоо бирикмеси}}) түздү. Баяр Измирди союздаштардын басып алганы тууралуу кептерди угуп, анын аты Константинополдогу Эркиндик жана Келишим өкмөтүнүн камакка алуу тизмесинде экенин билгенден кийин тоого качып кеткен. Измир басып алынгандан кийин Сөке аймагындагы улуттук каршылык көрсөтүүчүлөр менен кызматташкан. Каршылык көрсөткөн тарапта гректерге каршы Айдын согушуна катышкан. Балыкесир Конгрессинин [tr] чечими менен Акхисар фронттук полкунун командачылыгына дайындалган. Баяр 1919-жылдагы шайлоодо Сарухандын (бүгүнкү Маниса) депутаты болуп Осмон парламентине шайланып, сарайдын союздаштардын басып алууларына кайдыгерлигин айыптаган баяндамаларды жасады. Константинополду басып алгандан кийин Анкарага качып, [[Мустафа Кемаль Ататүрк|Мустафа Кемел Паша]] менен Түркиянын көз карандысыздык кыймылына кошулган. Жолдо Анзавур козголоңу Бурсага коркунуч келтиргендиктен, Мустафа Кемал козголоңчуларды кайтаруу үчүн Баярдан Бурсада калуусун өтүнөт. Ал кыска мөөнөткө Жашыл Армия Уюмунун жана Түркия Коммунисттик партиясынын, Мустафа Кемал тарабынан Түркиянын Коммунисттик партиясынын таасирине каршы туруу үчүн негиздеген фокус коммунисттик партиясынын мүчөсү болгон. Жаңы түзүлгөн [[Түркиянын Улуу Улуттук Чогулушу|Түркиянын Улуу Улуттук Чогулушунда]] [[Бурса]]нын депутаты болду.<ref>Celal Bayar, ''Kayseri Cezaevi Günlüğü'', [[Yapı Kredi Yayınları]], 1999. {{ISBN|975-363-952-X}}.</ref> Ошол эле жылы ал экономика министринин орун басары болуп иштеген жана 1921-жылдын 27-февралында экономика министри болуп дайындалган. Черкес Этемдин көтөрүлүшүндө сүйлөшүү комиссиясын жетектеген. 1922-жылы Баяр Исмет Инөнүнүн кеңешчиси катары Лозанна тынчтык конференциясында түрк делегациясынын мүчөсү болгон. ==== Бир партиялуу мезгил ==== [[Файл:Atatürk_ve_Celâl_Bayar.jpg|thumb|[[Мустафа Кемаль Ататүрк|Мустафа Кемел Ататүрк]] жана Баяр 1937-жылы 12-ноябрда]] Баяр 1923-жылдагы шайлоодо Анадолу жана Румелинин Улуттук Укуктарын Коргоо Биримдигине (АРУУКБ) мүчө болуп шайланып, парламентте Измирдин депутаты болгон. АРУУКБ көп узабай өзүн Жумурияттык Элдик партиясы (ЖЭП) деп атады жана 1913-жылы КОКП баштаган бир партиялуу мамлекетти улантты. 1924-жылы 6-мартта Желал Баяр биржа куруу жана отурукташуу министри болуп дайындалды (1924-жылдын 7-июлуна чейин).<ref name="Franz760">Erhard Franz: "Biographien führender Persönlichkeiten des öffentlichen Lebens. Bayar, Mahmut Celâl", in: Klaus-Detlev Grothusen (Hrg.): "Türkei. Südosteuropa-Handbuch. Band IV", Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1985 {{ISBN|3-525-36204-8}}, p. 760.</ref> Баяр бул мезгилде Мустафа Кемалдын жакын чөйрөсүндө болушунун натыйжасында режимдин экономикалык саясатын аныктоодо таасирдүү болгон. Заманбап жана мамлекет тарабынан колдоого алынган капитализмдин саясаты жүргүзүлдү. 1924-жылы 26-августта Ататүрк Баярга улуттук банкты түзүүнү тапшырган, натыйжада Түркиянын боштондук согушуна колдоо көрсөтүү үчүн Индиядагы мусулмандар жөнөткөн алтын куймаларын капитал катары пайдаланып, Анкарада Иш банкы<ref>{{Cite book|title=Turkey, Islamists and Democracy: Transition and Globalization in a Muslim State|url=https://archive.org/details/turkeyislamistsd0000atas|last=Atasoy|first=Yildiz|date=29 July 2005|publisher=I.B.Tauris|isbn=9780857718334|pages=[https://archive.org/details/turkeyislamistsd0000atas/page/53 53]|language=en}}</ref> негизделген. Ашар салыгы жоюлуп, жер бөлүштүрүлүп, Тешвик-и Санайи Кануну (Ыктыярдуу Өнөр мыйзамы) кабыл алынган, темир жол курулушу ылдамдатылган жана Борбордук банк түзүлгөн. 1929-жылдагы [[Улуу Токуроо]]нун кесепеттери бул «либералдык» саясаттын статизм менен алмаштырылышына себеп болгон. Экономика министри болуп турганда (1932-1937-жылдары) Баяр статизмдин алдыңкы жактоочуларынын бири болгон. Баяр [[этатизм]]ди улутчул жана капиталисттик экономиканы түзүүнүн эффективдүү куралы катары түшүнгөн. Баяр экономика министри болуп турганда мамлекет тарабынан экономикага регулятивдик кийлигишүүлөрдүн көбөйүшү жана индустриялаштыруунун жогорку деңгээли байкалды. Ушул максатта биринчи беш жылдыктын өнөр жай планы кабыл алынган. Сүмербанк жана Этибанк сыяктуу мекемелер индустриялаштырууну каржылоо үчүн түзүлгөн. Улутташтыруу, протекционисттик экономикалык саясат жана көптөгөн мамлекеттик монополиялар түзүлдү. Бирок [[Исмет Инөнү]] мындан да катаал мамлекетчиликти жактап, анын экономикалык саясаты менен толук макул боло алган эмес. 1937-жылы 1-ноябрда Ататүрк Инөнү өкмөттөн кеткенден кийин Баярды Түркиянын 9-өкмөтүнүн Премьер-министри кылып дайындаган. Баяр өкмөтү учурунда статистикалык мамилени уланткан Денизбанк мыйзамы кабыл алынып, бир нече улутташтыруулар жасалган. Бирок өкмөттүн курамында да, экономикалык саясатта да олуттуу өзгөрүү болгон жок. Ал Ататүрк каза болуп, 1938-жылы Инөнү президент болгондон кийин (Түркиянын 10-өкмөтү) премьер-министрлик кызматын уланткан. Инөнү менен болгон пикир келишпестиктер аны 1939-жылдын 25-январында премьер-министрликтен кетишине алып келди. Инөнү менен Баярдын ортосундагы атаандаштык түрк тарыхындагы эң маанилүү атаандаштыктын бири болуп калды. ==== Демократиялык партиянын түзүлүшү ==== [[Файл:President_Inonu_and_PM_Bayar.jpg|thumb|[[Исмет Инөнү]] жана Баяр 1938-ж]] [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи дүйнөлүк согушта]] Баярдын саясий ишмердүүлүгү чектелген; ал парламенттин мучелугуне кайра шайланса да, министрлер кабинетинен качкан. 1943-жылдан кийин ал өкмөткө орточо оппозицияга өткөн. Экинчи дүйнөлүк согуштун бүтүшү демократиянын глобалдык толкунун алып келип, Инөнү Баяр жактаган эки статизм версиясынын ортосундагы бир партиялуу режимде бийлик күрөшүн кайрадан баштады. 1945-жылдагы бюджет мыйзамына добуш берүү учурунда ЖЭПтин администрациясына каршылык көрсөтүү; Шүкрү Саражуулу өкмөтүнүн жети айлык бюджети үчүн өткөрүлгөн добуш берүүдө Баяр, Аднан Мендерес, Фуат Көпрүлү, Рефик Коралтан жана Эмин Сазак бюджетке каршы добуш беришти. Партиянын ичиндеги бөлүнүү 1945-жылдын 7-июнунда Баяр, Мендерес, Коралтан жана Көпрүлү ЖЭПтин парламенттик тобунун төрагалыгына «Партиянын уставына жана айрым мыйзамдарына өзгөртүүлөрдү киргизүү» өтүнүчү менен кайрылганда айкыныраак болгон. төрт кол менен. Кол койгондордон башка өлкөдө жана партияда саясий либералдаштырууну талап кылган бул демилгени ЖЭПтин Борбордук кеңешинин мүчөлөрү бир добуштан четке какты. 1945-жылдын 21-сентябрында ЖЭП Кеңеши бир добуштан Көпрүлү менен Мендерести партиядан, бир аз убакыттан кийин Коралтанды чыгарды. Баяр 1945-жылы сентябрда депутаттык, 1945-жылы декабрда ЖЭПтен кеткен. 1946-жылдын 7-январында төртөө Демократиялык партияны (ДП) негиздеп, Баяр партиянын башчысы болуп шайланган.<ref name=":1">{{Cite book|title=Fifty Years of Turkish Political development 1919-1969|last=Giritli|first=Dr. Ismet|publisher=Fakültler Matbaasi|location=Istanbul|pages=68}}</ref> Демократиялык партиянын программасында экономикалык саясатка, саясий демократиялаштырууга, бюрократиянын күчүн төмөндөтүүгө, жеке демилгени кубаттоого, статизм принцибин сактоого Баяр стилиндеги мамилелер көрсөтүлгөн. 1946-жылдагы шайлоодо ДП ЖЭПке салыштырмалуу ийгиликке жетишип, 62 депутатты шайлаган. Баяр да Ыстанбулдан депутат болуп шайланган. 1946-1950-жылдары оппозициянын лидери катары ал өзүнүн мурдагы партиясына кээде катаал оппозицияны жетектеген. 1947-жылы январь айында болуп өткөн ДПнын биринчи съездинде Баяр «Шайлоо мыйзамга» өзгөртүүлөрдү киргизүүнү, бир эле адам президент да, партиянын председатели да боло албасын, демократияга каршы башка закондорду жокко чыгарууну талап кылган. ДПны бир партиялуу мезгилдин эффективдүү [[Секуляризация|секуляризм]] саясатына нааразы болгон диний чөйрөлөр колдосо да, Баярдын кемелисттик тек-жайы бул партиянын секуляризмге берилгендигинин кепилдиги катары бааланган.<ref>[[Encyclopædia Britannica|Encyclopædia Britannica Fifteenth Edition]]</ref> Бирок ал ТЭЦке каршылык көрсөтүү боюнча КСДПдагы байистүүлөрдүн катарында болчу. «Экстремисттер» кийинчерээк партиядан чыгып, Улут партиясын (1953-жылы жабыла турган) негиздешкен. ==== Баярдын президенттиги ==== [[Файл:Celal_Bayar_addresses_US_Congress,_1954.jpg|thumb|Президент Баяр конгресстин кошмо заседаниесинин алдында чыгып суйлегенден кийин дуркуреген кол чабуулар менен тосуп алды. Анын артында вице-президент [[Ричард Никсон|Никсон]] жана палатанын спикери Сэм Рэйбөрн (1954) турат.]] Түркия тарыхындагы биринчи эркин шайлоодо 1950-жылдагы жалпы шайлоодо демократтар 53% элдик мандат менен жеңишке жетишкен. Баяр президент болгусу келбесе да, парламент аны 1950-жылы 22-майда [[Түркиянын Президенти|Түркиянын президенти]] кылып шайлаган.<ref name=":2">{{Cite book|title=Fifty Years of Turkish Political development 1919-1969|last=Giritli|first=Dr. Ismet|publisher=Fakültler Matbaasi|location=Istanbul|pages=81}}</ref> Ал кийинчерээк анын премьер-министри жана ДП башчысынын мураскору Мендерес менен саясатты такай талкуулаганына карабастан, DP башчылыгынан кетти. Ал республиканын аскердик билими жок биринчи президенти болгон. Ал ошондой эле шайлоо митингдерине катышып, DP логотиби чегилген таяк менен басып жүрүп, партияда жок көрүнүштү биринчилерден болуп жок кылган. Ал 1954 жана 1957-жылдары кайра шайланып, 10 жыл президент болуп иштеген. Баяр башчылык кылган мезгилде Батыш блогу менен мамилелер жакшырган; Түрк кысыктары кризисинен кийин Түркия 1952-жылы [[Корей согушу|Корея согушу]]на, андан кийин [[НАТО]]го кошулган. Ушул негизде көптөгөн чет элдик сапарларды да жасаган Баяр 1954-жылы АКШга расмий сапар менен барган Түркиянын биринчи президенти болду. 1957-жылдагы шайлоонун алдында Ыстанбулдагы ДП митингинде «Түркия 30 жылдын ичинде «Кичи Америкага» айланат» деп жарыялады. Демократиялык башкаруунун он жылынын ичинде түрк коому терең өзгөрүүлөрдү башынан өткөрдү. Мамлекеттин ролу төмөндөтүлгөн жок, бирок жеке ишкердикти кубаттаган инфляциялык экономикалык саясат жүргүзүлдү. Саясий катышуу көбөйүп, Анадолулуктардын чоң кадры саясатка жана бизнеске киришти. Секуляризмден баш тартпаса да, бир партиялуу режимдин ачык секуляристтик саясатынан баш тартты. 1950-жылдардын экинчи жарымында экономикалык депрессиянын таасири менен ДП барган сайын авторитардык саясат жүргүзүп, оппозицияга катуу кысым көрсөткөн. 1955-жылдын 6-7-сентябрында Стамбулдагы погром анын президенттигинин тушунда болгон. Демократтар тарабынан авторитаризмди кубаттоого Баяр да чечүүчү таасирин тийгизген. ==== 1960-жылдагы аскердик төңкөрүш жана түрмөгө камоо ==== {{Негизги макала|1960-жылдагы аскердик төңкөрүшү}} 1960-жылы 27-майда куралдуу күчтөр мамлекеттик төңкөрүш жасаган. Баяр алгач төңкөрүш болгон күнү эртең менен Чанкая сарайында аны басып алуу үчүн келген офицерлерге каршылык көрсөтүүгө аракет кылган, андан кийин пистолетти күрмөсүнүн чөнтөгүнө ибадатканага алып барып, өзүн-өзү өлтүрүүгө аракет кылган. Бирок 77 жаштагы Баярга караганда шамдагай жоокерлер мылтыкты колунан алууга жетишкен. Баяр башка демократтар менен бирге камакка алынган жана "мамлекетке чыккынчылык кылган" жана "мыйзамтизмесини бузган" деген айыптар менен Яссыададагы Жогорку Сотто соттолгон. 1960-жылдын 25-сентябрында Яссыада абагында жатып, кайра бел куру менен жанын кыйууга аракет кылган, бирок ишке ашкан эмес. 1961-жылы 15-сентябрда өлүм жазасына тартылган. Улуттук биримдик комитети Мендерес, Зорлу жана Полаткан үчүн өлүм жазасын бекитти, бирок Баяр жана башка 12 партия мүчөсү үчүн жаза өмүр бою эркинен ажыратуу менен алмаштырылды. Баяр Яссыададан Кайсери түрмөсүнө которулган, бирок ден соолугуна байланыштуу 1964-жылы 7-ноябрда бошотулган. Оорусу күчөгөндөн кийин 1962-жылы 14-февралда Анкарага дарылануу үчүн алынып келинип, 5 күндөн кийин кайра Кайсери түрмөсүнө жеткирилген. 1963-жылдын алгачкы айларында президент Жемал Гүрсел тарабынан Желал Баярдын ден соолугуна байланыштуу мунапыс жарыялоосу алдыңкы планга чыкты. Баярдын жазасы ден соолугуна байланыштуу 6 айга өкмөт тарабынан токтотулуп, 1963-жылдын 22-мартында бошотулган. Баяр эртеси күнү Анкарага келип, аны чоң колонна жана эл тосуп алды. Бул шыктануу менен кабыл алуу реакцияларды жаратып, нааразылык акциялары ДП мураскорунун, Адилет партиясынын башкы кеңсесин, Баярдын үйүн жана Жаңы Ыстанбул гезитинин баш кеңсесин бузууга чейин барды. Адилет партиясы жабылат деген кооптонуулар пайда болду. Бул окуялардан кийин Баярдын жаза мөөнөтүн жылдыруу чечими 28-мартта алынган. Анкара ооруканасында 6 ай көзөмөл астында болгон соң, ден соолугунун абалында эч кандай өзгөрүү болбосо да, кайра Кайсери түрмөсүнө жөнөтүлгөн (1963-ж. 5-октябрь).<ref name="turkishstudies">{{cite web|title=Celal Bayar ve Eski Demokrat Partililerin Türk Siyasi Hayatına Etkileri|url=http://www.turkishstudies.net/Makaleler/991547133_144Yalans%C4%B1z%20Nedim_S-2585-2598.pdf|website=www.turkishstudies.net|accessdate=1 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509055109/http://www.turkishstudies.net/Makaleler/991547133_144Yalans%C4%B1z%20Nedim_S-2585-2598.pdf|archivedate=9 May 2016|url-status=live}}</ref> Ал 1964-жылдын 8-ноябрына чейин Кайсери түрмөсүндө болуп, ден соолугуна байланыштуу бошотулган. 1966-жылы 8-июлда өзүнө берилген соттук медицина корутундусу менен Конституциянын 97-беренесинде белгиленген протоколдун негизинде президент Жевдет Сунай тарабынан кечирилди.<ref name="arsivmilliyet2">{{cite web|title=Sunay Bayar'ı dün affetti|url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?araKelime=Cevdet%20Sunay%20Celal%20Bayar&isAdv=false|accessdate=1 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160921031914/http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?araKelime=Cevdet%20Sunay%20Celal%20Bayar&isAdv=false|archivedate=21 September 2016|url-status=live}}</ref> 1966-жылдын 8-августунда Адилеттик партиясынын өкмөтү тарабынан чыгарылган жаңы мунапыс мыйзамы менен мурдагы ДПнын бардык мүчөлөрү, анын ичинде өмүр бою эркинен ажыратылгандар бошотулган.<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9013860/Celal-Bayar Celâl Bayar] Encyclopædia Britannica. Retrieved 20 December 2013.</ref> == Кийинки жылдар жана жеке жашоо. == Экс-демократтардын толук саясий укуктарын калыбына келтирүү 60-жылдары Түркияда экиге бөлүнүүчү маселе болгон. Мунапыс берилгенден кийин ал мурдагы DP мүчөлөрүнүн саясий укуктарын калыбына келтирүүгө аракет кылган. 1968-жылы саясий укуктарынан ажыраган экс-демократтардын башын бириктирүү максатын көздөгөн “Биздин үй” ({{Lang-tr|Bizim ev}}) клубун негиздеген. Ал 1969-жылы 14-майда саясий атаандашы Инөнү менен тарыхый жолугушуу өткөрүп, мурдагы DP мүчөлөрүнүн саясий укуктарын кайра алуу үчүн талап кылынган конституциялык өзгөртүүгө ТЭЦтин колдоосун берген. Инонунун жардамы менен конституциялык өзгөртүү Түркия Улуу Улуттук Чогулушунда жактырылды. Бул түзөтүү Сунай менен армияны таарынтты, ошондой эле Адилеттик партиясын экиге бөлдү, натыйжада 1970-жылы Демократиялык партия пайда болду (аны Баяр колдогон). 1974-жылы Баярга толук саясий укуктар калыбына келтирилген, бирок ал шайланганда гана элдин өкүлү боло алат деген негизде Сенаттын өмүр бою мүчөсү болууга чакыруудан баш тарткан.<ref name="celalbayar">{{cite web|url=http://celalbayar.org/|website=celalbayar.org|title=Celal Bayar|access-date=20 November 2020}}</ref> Демократиялык партиянын мүчөлөрүнүн чоң тобу мунапыс берилгенден кийин Адилеттик партиясына кайтып келгенде, Баяр 1975-жылы Сенатка жарым-жартылай шайлоолордо да Адилеттик партиясын колдогон; Сүлейман Демирел менен бирге трибунага чыгып, Адилеттик партиясынын Бурсада өткөрүлгөн митингинде сөз сүйлөдү. Ал 1980-жылдагы аскердик хунтаны жана 1982-жылдагы мыйзамтизмесин колдогон. Ал 1986-жылы 22-августта Стамбулда 103 жашында кыска оорудан кийин каза болгон.<ref name="nytimes">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1986/08/23/obituaries/celal-bayar-dies-at-age-104-a-father-of-turkish-republic.html|title=Celal Bayar Dies at Age 104; a Father of Turkish Republic|website=The New York Times|access-date=20 November 2020}}</ref> Баярдын сөөгүн Аныткабирге коюу боюнча талаш-тартыш анын эски атаандашы Исмет Инөнү сыяктуу эле, муну Ата Мекен (АНАП) партиясынын лидери Тургут Өзал менен СХПнын лидери Исметтин уулу Эрдал Инөнү жакташкан. Бирок президент Кенан Эврен буга каршы болуп, Баярдын сөөгү [[Анкара]]дагы мамлекеттик салтанаттан кийин өзүнүн кичи мекени Умурбейге коюлду.<ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/43660139|title=Kenan Evren'in Anıları 2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210207122959/https://www.academia.edu/43660139/Kenan_Evren_-Kenan_Evrenin_An%C4%B1lar%C4%B1_Cilt_2|archivedate=7 February 2021}}</ref> 1978-жылдын 24-апрелинде, Парагвайдын мурдагы президенти Федерико Чавес каза болгондон баштап, Баяр өлгөнгө чейин дүйнөдөгү эң кары экс-мамлекет башчысы болгон. ====== Сыйлыктар жана мурас ====== 1954-жылы Баяр Германиянын Федеративдуу Республикасынын Ардак белгисинин атайын даражадагы Чоң Крест ордени (''Sonderstufe des Großkreuzes des Verdienstordens der Bundesrepublik Deutschland'') менен сыйланган. 27-январь 1954-жылы Түркиянын Корея согушуна катышуусунун натыйжасында Баяр Америка Кошмо Штаттарынын Президентинин колунан Легион сыйлыгын алган. Югославия жылдызы орденин да алган.<ref>{{Cite book|title=Slava i čast: Odlikovanja među Srbima, Srbi među odlikovanjima|last=Acović|first=Dragomir|publisher=Službeni Glasnik|year=2012|location=Belgrade|pages=638}}</ref> 1954-жылы Баярга Белград университетинин ардактуу доктору наамы берилген. 1958-жылы Freie Universität Berlin (Эркин университет Берлин) ага ардактуу докторлук наамын ыйгарган.<ref>{{Cite web|url=http://userpage.fu-berlin.de/chronik/b-picts/1949-1960/bayar.html|title=Kleine Chronik der FU Berlin: Ehrendoktorwürde für Celal Bayar|website=userpage.fu-berlin.de|access-date=4 November 2019}}</ref> Манисада 1992-жылы негизделген Желял Баяр университетине анын ысымы ыйгарылган. ==== Үй-бүлөсү ==== Жалал Баяр 1904-жылы 21, ал 18 жашында Решидеге үйлөнгөн.<ref name=":02">{{Cite book|title=Diener seines Staates: Celal Bayar (1883-1986) und die Entwicklung der modernen Türkei|last=Dawletschin-Linder|first=Camilla|date=2003|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|isbn=9783447047401|pages=18|language=de}}</ref> Алардын үч баласы болгон: Рефии (1904-1940), Тургут (1911-1983) жана Нилүфер Гүрсой (1921-).<ref>{{Cite web|url=https://www.tccb.gov.tr/celal-bayar|title=Presidency Of The Republic Of Turkey : Celal BAYAR|website=www.tccb.gov.tr|access-date=4 November 2019}}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Рефий Баяр 1929-1939-жылдары "Milli Reasurans" кайра камсыздандыруу компаниясынын башкы менеджери болгон, Стамбулдагы билим берүү мамлекеттик мекемеси болгон "Халк Эвлери" мекемесинин негиздөөчүсү болгон жана 1939-1941-жылдары журналист жана "Халк" гезитин чыгарган. Жемал Кутай менен. Нилүфер Гүрсой 1946-1960-жылдары Демократиялык партиянын Күтахия депутаты, 1965-1969-жылдары Адилет партиясынан Бурса депутаты жана 1973-1973-жылдары Демократиялык партиянын Стамбул депутаты болгон Ахмет Ихсан Гүрсойго (1913–2008) үйлөнгөн. 1975—1980-жылдарда Адилеттик партиясы учун. == Булактар == {{Булактар|2}} {{Түркиянын президенттери}} [[Категория:Инсандар:Түркия]] [[Категория:Президенттер]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Саясатчылар]] <references /> [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Туулгандар 16 Май (Бугу)]] [[Категория:Туулгандар 1883-жылы]] [[Категория:Өлгөндөр 22 Август (Баш оона)]] [[Категория:Өлгөндөр 1986-жылы]] [[Категория:Түркиянын президенттери]] t8hqqjn5ytdn73y6e7hg3ieo0cycqwh Жамал Гүрсел 0 126375 653493 643402 2026-09-29T11:26:49Z Artelow 2286 «[[Категория:Түркиянын президенттери|Түркиянын президенттери]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653493 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер|ысымы=Жамал Гүрсел|расмий ысымы={{lang-tr|Cemal Gürsel}}|сүрөтү=|кызматы=4-чү [[Түркиянын Президенти]]|андан мурунку инсан=[[Махмуд Желял Баяр]]|андан кийинки инсан=Ибрахим Шевки Атасагун (м. а.)<br>Жевдет Сунай|кызматы_2=11-чи [[Түркиянын Премьер-министри]]|андан мурунку инсан_2=Аднан Мендерес|андан кийинки инсан_2=Эмин Өздилек|туулган жери=Эрзурум, [[Осмон Империясы]]|каза болгон жери=[[Анкара]], [[Түркия]]|кол тамгасы=Cemal Gürsel-signature.png|туулган датасы={{birth date|1895|10|13}}|каза болгон жылы={{death date|1966|14|09}}|партиясы=Эгемендүүлүк|президент_2=Ал өзү}} '''Жамал Гүрсел''' ({{Lang-tr|Cemal Gürsel}}; 13-октябрь 1895-жылы, Эрзурум, [[Осмон империясы]]) —Түрк аскер, мамлекеттик жана коомдук ишмер, [[Түркиянын Президенти|Түркия'нын Президенти]] (1961-1966). == Эрте жашоо == Ал Эрзурум шаарында Осмон армиясынын офицери Абидин бейдин<ref>Frank Cecil Roberts, ''Obituaries from the Times, 1961-1970: including an index to all obituaries and tributes appearing in the Times during the years 1961-1970'', Newspaper Archive Developments Ltd., 1975 p. 328.</ref> уулу жана Ибрахим'дин небереси (1820–1895) жана Хажы Ахмаддын (1790–1860) чөбөрөсү болуп төрөлгөн. Орду'дагы башталгыч мектепти жана Эрзинжан'дагы аскердик орто мектепти аяктагандан кийин [[Ыстанбул]]'дагы Кулели аскердик лицейин бүтүргөн. Ал популярдуу инсан болгон жана ошондуктан бала кезинен баштап жана бүткүл өмүр бою "Жамал ага" ({{Lang-tr|Cemal Ağa}}) деген лакап атка ээ болгон. Гүрсел 45 жыл армияда кызмат өтөгөн. 1-дүйнөлүк согушта 1915-жылы 12-артиллериялык полктун 1-батареясы менен лейтенант катары Галлиполи, [[Дарданелл]]'деги Чанаккале согушуна катышып, Согуш медалын алган. Кийин 1917-жылы [[Палестина]] жана [[Сирия]] фронтторунда согушуп, 1918-жылдын 19-сентябрында 41-полктун 5-батареясынын командири болуп турганда [[безгек]] оорусу менен ооруп, британиялыктардын туткуну болуп калган. Гүрсел [[Мисир]]'де 1920-жылдын 6-октябрына чейин согуш туткуну катары кармалып турган. Ал президент болуп турганда бир топ кийинчерээк чет элдик басма сөзгө интервью бергенде, ал эмне үчүн туткунда жүргөндө англис тилин үйрөнбөй калганы тууралуу бир аз өкүнүч менен эстеди. туткунда, ал каршылык көрсөтүп, анын ордуна британ лагеринде француз тилин үйрөнгөн. Жамал Гүрсел эркиндикке чыккандан кийин Эрзурум конгрессинен кийин кайра [[Мустафа Кемаль Ататүрк|Мустафа Кемел]]'ге кошулуу үчүн Анадолу'га кайтып келди жана 1920–1923-жылдардагы Түркия'нын боштондук согушунда батыш фронтунун бардык кампанияларына катышты. Экинчи Инөнү, Эскишехир жана Сакария'дагы салгылашууларда өзгөчөлөнүп, Биринчи Дивизиядагы эрдиги үчүн көтөрүлгөн жана кийинчерээк акыркы чабуулдагы согуштук кызматы үчүн биринчи парламент тарабынан Эгемендүүлүк медалы менен сыйланган. Гүрсел 1927-жылы Осмон империясынын Хамидие крейсеринин башкы инженеринин кызы Мелахатка турмушка чыккан. Бул никеден Өздемир уул төрөлдү. Жубайлар Түрканды кыз асырап алышкан.<ref name="h1"/> == Аскердик мансабы == Жамал Гүрсел Түрк Аскердик колледжине тапшырып, аны 1929-жылы штаб офицери катары аяктаган. Ал 1940-жылы полковник наамына ээ болгон. 1946-жылы бригадир генералы, 65-дивизиянын командири болгон. Кийинчерээк 12-дивизиянын командири, 18-корпустун командири жана 2-Ички иштер округунун командири болгон. 1953-жылы жалпы-[[Лейтенант|төймөн]], 1957-жылы [[Генерал|жалпы]] болгон, 3-армиянын командачысы болуп дайындалган. Кызматтын курамына чалгын кызматынын башчысы кирген жана ал 1958-жылы армияны башкарып турганда кургактык күчтөрүнүн командачысы болуп дайындалган. Гүрсел жеңил ойлуу, тамашакөй аталык инсан катары өлкө ичинде да, НАТО'нун чөйрөсүндө да жактырылып, өзүнүн кесиптик билими жана жүрүм-туруму менен улуттун да, куралдуу күчтөрдүн да урмат-сыйына жана ишенимине ээ болгон. Ал 1960-жылы 3-майда Коргоо министрине жиберилген патриоттук меморандумда болуп жаткан иштер боюнча тең салмактуулукту орнотуу аракетинде, анын жеке көз карашын чагылдырып, мурунку түнү болгон баарлашуунун уландысында премьер-министр Аднан Мендерес'ти колдоорун билдирген. жана абдан зарыл болгон улуттук биримдикти чыңдоо үчүн Премьер-министр Президентти дароо алмаштыруусу керек деген ишеним анын кызматтан четтетилишине алып келди жана Түркия'нын Башкы штабынын кийинки начальниги болуунун ордуна мөөнөтүнөн мурда пенсияга чыгууга мажбур кылды. Армияны саясаттан алыс болууга үндөгөн жана үндөгөн коштошуу каты ал эмгек өргүүсүнө чыгып жаткан маалда куралдуу күчтөрдүн бардык бөлүктөрүнө жөнөтүлгөн. Жемал Гүрселдин билдирүүсүндө: «Аскердин намысын жана кийген кийимиңди ар дайым бийик тут. Өлкөдөгү азыркы амбициялуу жана зыяндуу саясий атмосферадан сактаныңыз. Эмнеси болсо да саясаттан алыс болуңуз. Бул сиздин ар-намысыңыз үчүн, армиянын кубаттуулугу жана өлкөнүн келечеги үчүн өтө маанилүү”. Ал [[Измир]]'ге барып, Түркиянын антикоммунизм коомунун президенти болгон. == Мамлекет башчысы == Полковник жана андан төмөн даражадагы армия офицерлери тарабынан уюштурулган жана ишке ашырылган мамлекеттик төңкөрүш 1960-жылы 27-майда Жамал Гүрсел'дин катышуусусуз же жетекчилигисиз бүткүл өлкөдө уланган жарандык жана академиялык толкундоолордон кийин болгон. Чыгыш Анадолу'да жайгашкан Үчүнчү Армиянын командири төрт жылдыздуу генерал Рагып Гүмүшпала козголоңчу офицерлерге ультиматум бергени, эгер алардын башына дайындалган генерал болбосо, Үчүнчү Армия басып алуу үчүн кол салат деген имиштер бар. борборду жана өлкөнүн администрациясын, ошону менен козголоңчулар тобун алардын үстүнөн жогорку даражалуу офицерди табууга мажбурлашкан. Коомчулук жана аскерий наамдар арасында эбегейсиз популярдуулукка ээ болгондуктан, Гюрсель революциячылар тарабынан бир түндүн ичинде шайланып, аскердик төңкөрүштүн төрагалыгына алынып келинди жана 2015-жылга карата аскердик бийликти басып алуу менен дүйнөдөгү жалгыз лидер болуп калды. мурда аны пландаштырууда же ишке ашырууда эч кандай роль ойногон эмес. Ал пижама кийип жүргөн кезинде, радикалдык төңкөрүш тобунун эң жаш офицери болгон капитандын С-47 аскердик транспорттук учагы менен Анкарага узатып, ошол убакта президент Желял Баярды, премьер-министр Аднан Мендерести жиберген. Башкы штабдын төрагасы Рүштү Эрделхун жана башка бийликтеги [[Демократиялык партиясы|Демократиялык партия]]нын кээ бир мүчөлөрүн конституцияны бузган деп айыптап, Мрамара деңизиндеги Яссыада аскердик сотуна кайрылды. Төңкөрүштүн эртеси төрт жылдыздуу генерал Жемал Гүрсел 1960-жылдын 30-майында 24-өкмөттүн башкы командачысы, [[мамлекет башчысы]], [[Премьер-министр|премьер-министри]] жана коргоо министри болуп жарыяланып, теориялык жактан ага Кемел Ататүрк'төн да көбүрөөк абсолюттук ыйгарым укуктарды берген болгон. Гүрсел 200 студентти жана тогуз кабарчыны бошотуп, тыюу салынган 14 гезитти кайра чыгара баштоого лицензия берген (Time, 6-июнь 1960-жыл). Ал Сыддык Сами Онар, Хыфзы Велдет Велидедеоглу, Рагып Сарыжа, Нажы Шенсой, Хусейин Наил Кубалы, Тарык Зафер Туная, Исмет Гиритли, Илхан Арсел, Бахри Савжы жана Муаммер Аксой деген он укук профессорун, укук таануу факультетинин студенти Эрдоган Тезичтин коштоосунда алып келди. алардын жардамчысы (кийинки Түрк Жогорку билим берүү кеңешинин төрагасы) катары Стамбул жана Анкара университеттеринен Анкарага келгенден кийин 27-майда жаңы конституцияны иштеп чыгууга жардам берүү үчүн. Профессор Онар ошол эле күнү генерал Жемал Гүрсел менен болгон биринчи жолугушуусунда укук академиктер тобунун атынан: «Ушул күндөгү жагдайлар ыңкылаптын болуп жатканын билдирген катардагы жана саясий төңкөрүш катары чечмеленбеши керек» деп билдирди. ошол күнү республикада башталган өзгөрүү процесси алып келди. Президент Жемал Гүрсел да Коргоо министрлигине жетекчилик кылуу үчүн илимий кеңеш түздү, кийинчерээк өкмөткө кеңири кеңеш берүү үчүн Түркиянын Илимий жана технологиялык изилдөө кеңешин түздү. Үчүнчү Армиянын командири генерал Рагып Гүмүшпаланы Башкы штабдын жаңы төрагалыгына дайындаган, ал эки айдан кийин отставкага кеткенден кийин анын ордуна генерал Жевдет Сунай келген жана Гүмүшпаланы Гүрсел жаңы Адилет партиясын түзүүгө башкарган. Демократиялык партиянын мурдагы мүчөлөрүн чогултуу. Жөнөкөй жана консервативдүү түрдөгү Гүрсел Түркиянын эң популярдуу инсанына айланган, мамлекеттик мекемелерде Ататүрктүн сүрөтү менен бирге сүрөтүн коюуга тыюу салган, ачык джипке минип, айылдарды кыдырып, дыйкандар менен анын балдарындай сүйлөшкөн («Time», 6-январь) 1961). Ал өзүнүн жеке кийлигишүүсү менен ийгиликтүү болгон, Яссыададагы сот процесстериндеги аткаруу өкүмдөрүнүн санын 15тен үчкө чейин кыскарткан. Гюрселдин кечирим суроосу жана башка бир катар дүйнөлүк лидерлер менен бирге аткаруу өкүмдөрүн жокко чыгаруу жана Аднан Мендерес менен башка эки министрдин бошотулушу үчүн жасаган аракети Хунта тарабынан четке кагылды. Улуттук биримдик комитетинин мүчөсү эскерүүсүндө Жемал Гүрселдин Мендерестин өлүм жазасына тартылышынын алдын алуу боюнча кийлигишүүсү менен трибуналдын башкы прокурору Алтай Өмер Эгеселдин: «Шашылалы! Алар аны (Мендерести) куткарышат!», ошондой эле Имрали аралында Мендерести куткаруу үчүн кечирим операциясы болгон учурда Аскер-деңиз флотунун кыйратуучусунда өлүм жазасын аткаруу үчүн күтүлбөгөн иш планын түздү, ошол эле учурда мыйзамдуу түрдө сурак берген пресс-релизди жайгаштырды. Гүрселдин кийлигишүү жөндөмдүүлүгү. Стамбулдун ошол кездеги прокурору, сенатор Мехмет Фейят жакында мындай деп билдирди: «Алар биздин телефон линияларыбызды өчүрүштү. Аднан Мендерес жобого каршы дарга асылды. Мен аткарууну көзөмөлдөшүм керек болчу. Революциялык трибуналдын башкы прокурору Эгеселдин уруксаты жок болсо да, өлүм жазасына тартылган. Исмет Инөнү менен Жемал Гүрсел ага (Мендереске) өлүм жазасына тартылбасын деп телефон чалып жатышты, бирок телекоммуникация кеңсеси линияларды үздү жана Эгесел (байланыш) боштугун өлүм жазасына тартуу үчүн колдонду.'Жемал Гүрсел аскердик башкарууну улантуу үчүн кысымга туруштук берди. , анын өмүрүнө кол салуу аракетинин натыйжасында жарадар болгон (аны аткан полковникти [кимди?] кечирди), андан кийинки бир нече аскердик төңкөрүш аракетин токтотуп, төңкөрүштүн уюштуруучуларын чет өлкөлөрдөгү кызматтарга дайындады жана согушта чоң роль ойногон. жаңы конституцияны даярдоо жана кемалисттик көз караштын демократиялык тартибине кайтуу. == Мамлекеттин ишмери == Жемал Гүрсел 1960-жылдын 8-июнунда Анкарада өткөн Түркия жана Шотландия улуттук футбол командаларынын оюнунун убактысын өзгөртүп, ага катышкан (Түркия 4, Шотландия 2), андан кийин Улуттук футбол турнири, Жемал Гүрсел Кубогу улуттук маанайды көтөрүүгө жардам берген. төңкөрүштөн кийинки жумалар 3-июлда Стамбулда финал менен (Фенербахче 1, Галатасарай 0). Түрк куралдуу күчтөрүн кеңири модернизациялоодо жана [[Кансыз согуш|суук согуш]] учурунда, өзгөчө Куба ракета кризисинде эркин дүйнөнүн жана Европанын бекем коргонуусунда активдүү роль ойногон. 1960-жылы август айында [[Кипр]]дин эгемендүүлүгүн жарыялоо жана Кипрге түрк аскер бөлүгүн жайгаштыруу боюнча мурда түзүлгөн келишимдер боюнча эгемендүүлүк жарыяланган. Ал 1961-жылдын башында Анкарага ханышасы [[Елизавета II]]нин жана вице-президент Линдон Жонсондун визитин кабыл алган. 1962. Гюрсель сэр Бернард Берроуздун координацияланган иши менен башкаруучу Аскердик Улуттук Биримдик Комитетинен (NUC) Британиянын аскердик согуштук учактары басып алуу коркунучу астында турган [[Кувейт]]ке колдоо көрсөтүү максатында Түркиянын аба мейкиндигинен ашып өтүүгө уруксат алган. Ирак 1961-жылдын июль айында. Убактылуу парламенттин сунушу менен кийинки президент болуу ниети боюнча немис журналистинин суроосуна, Жемал Гүрсел убактылуу палата эмес, улут сураса гана кызмат кылууга даярмын деп жооп берди. Ал президенттикке өзүнүн талапкерлигин койгон эмес, анын шайланышы үчүн же кандайдыр бир башка талапкерге каршы чыккан эмес. Ал Анкарада Медицина жана илимдер боюнча бир нече жогорку даражалуу академиктердин убактылуу премьер-министрликке да, келечектеги президенттик кызматка да талапкерлигин колдоону сунуштады. Гюрсель улуттун азчылыктарынын толук кызыкчылыктарын камсыз кылуу менен катышуучу демократияга өзгөчө басым жасап, түрк атуулдук этникалык лидерлери армян Гермин Калустян, грек Калуди Ласкари жана еврей тектүү Эрол Дилекти «Мамлекет башчысынын өкүлдөрүнүн орун басарлары» кылып дайындады. жана убактылуу екулдер палатасынын толук мучелеру. «Шаломдун» редактору Аврам Лейон аны саякаттарында жана чет мамлекеттик иш-чараларда коштоп жүргөн. Ал мурдагы министрлер кабинети массалык маалымат каражаттарынан жана басма сөздөн тартып алган сөз эркиндигин кайра калыбына келтирди. == Оору жана өлүм == 1961-жылдын башында башталып, 1966-жылы тез өнүккөн [[шал]] оорусунан улам Жамал Гүрсел 2-февралда [[Вашингтон]]догу Уолтер Рид армиясынын медициналык борборуна жеткирилген. АКШнын президенти Линдон Джонсон жиберген жеке менчик «BlueBird» самолетунда. Бир жумадан кийин ал жерде бир катар жаңы шал инсульттан кийин комага түшкөн. Өкмөт 24-мартта Түркияга кайтып келүү чечимин кабыл алды. Президент Джонсон тик учак менен [[Ак үй (АКШ)|Ак үй]]дөн Вашингтондун жанындагы Мэриленд штатындагы Эндрюс аба күчтөрүнүн базасына сапар тартып, президент Жемал Гүрселди мекенине кетеринде урматтоо менен бирге: «Урматтуу досубуз, президент Жемал Түркиялык Гүрсел дарылануу үчүн 2-февралда АКШга келген. Бул өлкөдө жакында гана иштелип чыккан жаңы терапиялык процедуралар анын бир нече жылдан берки оорусун дарылоодо пайдалуу болот деген үмүт бар эле. Адегенде анын Уолтер Рид ооруканасындагы ийгиликтери бизди шыктандырды, бирок 8-февралда анын ден соолугуна жаңы сокку болгондугу тууралуу кабар шок болду. Биздин эң мыкты талантыбыз, Президентти коштоп жүргөн атактуу түрк дарыгерлеринин чеберчилиги менен бирге, Президенттин ден соолугу чың болуп үйүнө кайтып келишине болгон үмүтү менен бүт күчүн жумшады. Бул үмүт ишке ашпай калганы бизди кейитет. Президент Гүрселдин өлкөбүзгө дарылануу үчүн келгени биз үчүн чоң сыймык. Ал мекенине кайтканда биздин дубабыз аны менен кошо кетет». Анкарадагы Гүлхане аскердик госпиталынын медициналык комиссиясынын отчету менен парламент 1966-жылдын 28-мартында конституцияга ылайык ден соолугуна байланыштуу президенттик ыйгарым укуктарын токтотуу чечимин чыгарды. Ал 1966-жылы 14-сентябрда саат 18:45те [[Анкара]]да апоплексиядан каза болгон. Ал эч кандай көрсөтмө же акыркы керээз калтырган эмес. Ататүрктүн мавзолейинин короосундагы «Эркиндик шейиттери мемориалы» бөлүмүндө жерге берилди. Анын сөөгү 1988-жылдын 27-августунда жаңы курулган Түркия мамлекеттик көрүстөнүнө туруктуу көмүлгөн жайга коюлган.<ref>{{cite web|title=Transport of Cemal Gürsel's body to the State Cemetery|publisher=Press Agency of the Turkish Government website|url=http://www.byegm.gov.tr/YAYINLARIMIZ/AyinTarihi/1988/agustos1988.htm|language=tr|access-date=12 November 2006}}{{dead link|date=August 2020|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> == Булактар == {{Булактар|2}} {{Түркиянын президенттери}} [[Категория:Инсандар:Түркия]] [[Категория:Президенттер]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Түркиянын президенттери]] s97nebn6lrdeglc3onsyxkjnalu8g49 Категория:АКШ президенттери 14 132131 653475 551862 2026-09-29T10:47:12Z Artelow 2286 «[[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер|Өлкөлөр боюнча президенттер]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653475 wikitext text/x-wiki {{Негизги макала|АКШ президенттеринин тизмеси}} [[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер]] 478xy5u8i99leyxe8ift83n25rp9dzf Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча Википедиячылар тизмеси 4 136776 653412 653379 2026-09-28T12:01:22Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 653412 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:Chaoborus|<span style="color:gray">Chaoborus</span>]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}} |- | 2 || [[User:Bosogo|Bosogo]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18494}}]] || {{Permissions|Bosogo}} |- | 3 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:14593}}]] || {{Permissions|Artelow}} |- | 4 || [[User:Chorobek|<span style="color:gray">Chorobek</span>]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}} |- | 5 || [[User:Mirzoulugʻbek|<span style="color:gray">Mirzoulugʻbek</span>]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12821}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}} |- | 6 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11100}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}} |- | 7 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7971}}]] || {{Permissions|Baydastann}} |- | 8 || [[User:Элден|<span style="color:gray">Элден</span>]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}} |- | 9 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6014}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}} |- | 10 || [[User:UlutSoft3|<span style="color:gray">UlutSoft3</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}} |- | 11 || [[User:Чагылган|<span style="color:gray">Чагылган</span>]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}} |- | 12 || [[User:Эльза Мамбетакунова|<span style="color:gray">Эльза Мамбетакунова</span>]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}} |- | 13 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|<span style="color:gray">Tynchtyk Chorotegin</span>]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4965}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}} |- | 14 || [[User:Kvazimodo|<span style="color:gray">Kvazimodo</span>]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4519}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 15 || [[User:ImeNtrav|<span style="color:gray">ImeNtrav</span>]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}} |- | 16 || [[User:Maksat|<span style="color:gray">Maksat</span>]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}} |- | 17 || [[User:Shchb|<span style="color:gray">Shchb</span>]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}} |- | 18 || [[User:Kmaksat|<span style="color:gray">Kmaksat</span>]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}} |- | 19 || [[User:Үрүйэ|<span style="color:gray">Үрүйэ</span>]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}} |- | 20 || [[User:Kgbek|<span style="color:gray">Kgbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}} |- | 21 || [[User:Connexxx|<span style="color:gray">Connexxx</span>]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}} |- | 22 || [[User:Elebayev|<span style="color:gray">Elebayev</span>]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}} |- | 23 || [[User:Aidabishkek|<span style="color:gray">Aidabishkek</span>]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}} |- | 24 || [[User:Askar Nazyrov|<span style="color:gray">Askar Nazyrov</span>]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}} |- | 25 || [[User:Umut|<span style="color:gray">Umut</span>]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}} |- | 26 || [[User:QECUB|<span style="color:gray">QECUB</span>]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}} |- | 27 || [[User:Бахтияр Толукбаев|<span style="color:gray">Бахтияр Толукбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}} |- | 28 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|<span style="color:gray">Roman, Alexej and Vładimir</span>]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}} |- | 29 || [[User:Kairat Zamirbekov|<span style="color:gray">Kairat Zamirbekov</span>]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}} |- | 30 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1469}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 31 || [[User:Meri|<span style="color:gray">Meri</span>]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}} |- | 32 || [[User:Asankozhoevas|<span style="color:gray">Asankozhoevas</span>]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}} |- | 33 || [[User:Adinai|<span style="color:gray">Adinai</span>]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}} |- | 34 || [[User:Friendwip.kg|<span style="color:gray">Friendwip.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}} |- | 35 || [[User:Kglive|<span style="color:gray">Kglive</span>]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}} |- | 36 || [[User:UlutSoft6|<span style="color:gray">UlutSoft6</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}} |- | 37 || [[User:TarPas|<span style="color:gray">TarPas</span>]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}} |- | 38 || [[User:Gulzhana|<span style="color:gray">Gulzhana</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}} |- | 39 || [[User:Arsensky|<span style="color:gray">Arsensky</span>]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:885}}]] || {{Permissions|Arsensky}} |- | 40 || [[User:Aida23a|<span style="color:gray">Aida23a</span>]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}} |- | 41 || [[User:Dnes1302|<span style="color:gray">Dnes1302</span>]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}} |- | 42 || [[User:Элдин беги|<span style="color:gray">Элдин беги</span>]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}} |- | 43 || [[User:UlutSoft1|<span style="color:gray">UlutSoft1</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}} |- | 44 || [[User:Rotlink|<span style="color:gray">Rotlink</span>]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}} |- | 45 || [[User:Chris die Seele|<span style="color:gray">Chris die Seele</span>]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}} |- | 46 || [[User:Дилдорбек|Дилдорбек]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:708}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}} |- | 47 || [[User:Aiylchy|<span style="color:gray">Aiylchy</span>]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}} |- | 48 || [[User:Estebesovdastan|<span style="color:gray">Estebesovdastan</span>]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}} |- | 49 || [[User:Jakshysapa|<span style="color:gray">Jakshysapa</span>]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}} |- | 50 || [[User:Lirchik|<span style="color:gray">Lirchik</span>]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}} |- | 51 || [[User:Ch|<span style="color:gray">Ch</span>]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:626}}]] || {{Permissions|Ch}} |- | 52 || [[User:Amantur r|<span style="color:gray">Amantur r</span>]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}} |- | 53 || [[User:Cekli829|<span style="color:gray">Cekli829</span>]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}} |- | 54 || [[User:Табалдыев Ысламбек|<span style="color:gray">Табалдыев Ысламбек</span>]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}} |- | 55 || [[User:S(uz)ak|<span style="color:gray">S(uz)ak</span>]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}} |- | 56 || [[User:Firespeaker|<span style="color:gray">Firespeaker</span>]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}} |- | 57 || [[User:Gulzat05|<span style="color:gray">Gulzat05</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}} |- | 58 || [[User:Канымбу|<span style="color:gray">Канымбу</span>]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}} |- | 59 || [[User:Zhanyl90|<span style="color:gray">Zhanyl90</span>]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}} |- | 60 || [[User:Aladobot|<span style="color:gray">Aladobot</span>]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}} |- | 61 || [[User:Gulaiym001|<span style="color:gray">Gulaiym001</span>]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}} |- | 62 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:529}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 63 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|<span style="color:gray">Орозобек Түгөлбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}} |- | 64 || [[User:Кайып Пайзылдаев|<span style="color:gray">Кайып Пайзылдаев</span>]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}} |- | 65 || [[User:Бегаим|<span style="color:gray">Бегаим</span>]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}} |- | 66 || [[User:Rartat|<span style="color:gray">Rartat</span>]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}} |- | 67 || [[User:Fornax|<span style="color:gray">Fornax</span>]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}} |- | 68 || [[User:PlanespotterA320|<span style="color:gray">PlanespotterA320</span>]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}} |- | 69 || [[User:UlutSoft4|<span style="color:gray">UlutSoft4</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}} |- | 70 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 71 || [[User:Hugo.arg|<span style="color:gray">Hugo.arg</span>]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}} |- | 72 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 73 || [[User:Ksc~ruwiki|<span style="color:gray">Ksc~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}} |- | 74 || [[User:Алтынбек Касымов|<span style="color:gray">Алтынбек Касымов</span>]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}} |- | 75 || [[User:Εὐθυμένης|<span style="color:gray">Εὐθυμένης</span>]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}} |- | 76 || [[User:Namir|<span style="color:gray">Namir</span>]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}} |- | 77 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|<span style="color:gray">NurlanKG Bishkek editor</span>]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:367}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}} |- | 78 || [[User:Госфонд ИС|<span style="color:gray">Госфонд ИС</span>]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}} |- | 79 || [[User:V3~kywiki|<span style="color:gray">V3~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}} |- | 80 || [[User:AdemazAlmaz|<span style="color:gray">AdemazAlmaz</span>]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}} |- | 81 || [[User:Ырысгул|<span style="color:gray">Ырысгул</span>]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}} |- | 82 || [[User:Nurjamal|<span style="color:gray">Nurjamal</span>]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}} |- | 83 || [[User:Nursultan|<span style="color:gray">Nursultan</span>]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}} |- | 84 || [[User:Aymira|<span style="color:gray">Aymira</span>]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}} |- | 85 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}} |- | 86 || [[User:Symbat92|<span style="color:gray">Symbat92</span>]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}} |- | 87 || [[User:Andrew J.Kurbiko|<span style="color:gray">Andrew J.Kurbiko</span>]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}} |- | 88 || [[User:Орозгул|<span style="color:gray">Орозгул</span>]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}} |- | 89 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 90 || [[User:Atlikta|<span style="color:gray">Atlikta</span>]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}} |- | 91 || [[User:Abiyoyo|<span style="color:gray">Abiyoyo</span>]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}} |- | 92 || [[User:Росул|<span style="color:gray">Росул</span>]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}} |- | 93 || [[User:Elya3|<span style="color:gray">Elya3</span>]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}} |- | 94 || [[User:Baronnet|<span style="color:gray">Baronnet</span>]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}} |- | 95 || [[User:Ahmadi~ruwiki|<span style="color:gray">Ahmadi~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}} |- | 96 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 97 || [[User:Rakutai|<span style="color:gray">Rakutai</span>]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}} |- | 98 || [[User:Peri~kywiki|<span style="color:gray">Peri~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}} |- | 99 || [[User:Ashirov Maksatbek|<span style="color:gray">Ashirov Maksatbek</span>]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}} |- | 100 || [[User:Asel90|<span style="color:gray">Asel90</span>]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}} |- | 101 || [[User:Belekoff|<span style="color:gray">Belekoff</span>]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}} |- | 102 || [[User:Jol004u|<span style="color:gray">Jol004u</span>]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}} |- | 103 || [[User:Janyzak|<span style="color:gray">Janyzak</span>]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}} |- | 104 || [[User:Машъал|<span style="color:gray">Машъал</span>]] || [[Special:Contributions/Машъал|{{formatnum:254}}]] || {{Permissions|Машъал}} |- | 105 || [[User:Fatim|<span style="color:gray">Fatim</span>]] || [[Special:Contributions/Fatim|{{formatnum:253}}]] || {{Permissions|Fatim}} |- | 106 || [[User:Баха Исаев|<span style="color:gray">Баха Исаев</span>]] || [[Special:Contributions/Баха Исаев|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Баха Исаев}} |- | 107 || [[User:Noloun|<span style="color:gray">Noloun</span>]] || [[Special:Contributions/Noloun|{{formatnum:248}}]] || {{Permissions|Noloun}} |- | 108 || [[User:Чоко Бой|<span style="color:gray">Чоко Бой</span>]] || [[Special:Contributions/Чоко Бой|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Чоко Бой}} |- | 109 || [[User:Tynchtykbek|<span style="color:gray">Tynchtykbek</span>]] || [[Special:Contributions/Tynchtykbek|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Tynchtykbek}} |- | 110 || [[User:Dutcman|<span style="color:gray">Dutcman</span>]] || [[Special:Contributions/Dutcman|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Dutcman}} |- | 111 || [[User:Ulan A|<span style="color:gray">Ulan A</span>]] || [[Special:Contributions/Ulan A|{{formatnum:241}}]] || {{Permissions|Ulan A}} |- | 112 || [[User:DragonBot|<span style="color:gray">DragonBot</span>]] || [[Special:Contributions/DragonBot|{{formatnum:235}}]] || {{Permissions|DragonBot}} |- | 113 || [[User:Таалай Берен|<span style="color:gray">Таалай Берен</span>]] || [[Special:Contributions/Таалай Берен|{{formatnum:231}}]] || {{Permissions|Таалай Берен}} |- | 114 || [[User:A.djan|A.djan]] || [[Special:Contributions/A.djan|{{formatnum:226}}]] || {{Permissions|A.djan}} |- | 115 || [[User:Adilet15|<span style="color:gray">Adilet15</span>]] || [[Special:Contributions/Adilet15|{{formatnum:223}}]] || {{Permissions|Adilet15}} |- | 116 || [[User:Dostojewskij|<span style="color:gray">Dostojewskij</span>]] || [[Special:Contributions/Dostojewskij|{{formatnum:220}}]] || {{Permissions|Dostojewskij}} |- | 117 || [[User:MauritsBot|<span style="color:gray">MauritsBot</span>]] || [[Special:Contributions/MauritsBot|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|MauritsBot}} |- | 118 || [[User:タチコマ robot|<span style="color:gray">タチコマ robot</span>]] || [[Special:Contributions/タチコマ robot|{{formatnum:216}}]] || {{Permissions|タチコマ robot}} |- | 119 || [[User:Adamboluu|<span style="color:gray">Adamboluu</span>]] || [[Special:Contributions/Adamboluu|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Adamboluu}} |- | 120 || [[User:Dr.atakulov|<span style="color:gray">Dr.atakulov</span>]] || [[Special:Contributions/Dr.atakulov|{{formatnum:211}}]] || {{Permissions|Dr.atakulov}} |- | 121 || [[User:Dinamik-bot|<span style="color:gray">Dinamik-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Dinamik-bot|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Dinamik-bot}} |- | 122 || [[User:Anara|<span style="color:gray">Anara</span>]] || [[Special:Contributions/Anara|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Anara}} |- | 123 || [[User:Kyrgyzchala|<span style="color:gray">Kyrgyzchala</span>]] || [[Special:Contributions/Kyrgyzchala|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Kyrgyzchala}} |- | 124 || [[User:UlutSoft2|<span style="color:gray">UlutSoft2</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft2|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|UlutSoft2}} |- | 125 || [[User:YFdyh-bot|<span style="color:gray">YFdyh-bot</span>]] || [[Special:Contributions/YFdyh-bot|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|YFdyh-bot}} |- | 126 || [[User:Robbot|<span style="color:gray">Robbot</span>]] || [[Special:Contributions/Robbot|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Robbot}} |- | 127 || [[User:Chingis|<span style="color:gray">Chingis</span>]] || [[Special:Contributions/Chingis|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Chingis}} |- | 128 || [[User:Foggy kub|<span style="color:gray">Foggy kub</span>]] || [[Special:Contributions/Foggy kub|{{formatnum:204}}]] || {{Permissions|Foggy kub}} |- | 129 || [[User:Чръный человек|<span style="color:gray">Чръный человек</span>]] || [[Special:Contributions/Чръный человек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Чръный человек}} |- | 130 || [[User:Мыктыбек|<span style="color:gray">Мыктыбек</span>]] || [[Special:Contributions/Мыктыбек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Мыктыбек}} |- | 131 || [[User:Adamantine|<span style="color:gray">Adamantine</span>]] || [[Special:Contributions/Adamantine|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|Adamantine}} |- | 132 || [[User:BakytTalas|<span style="color:gray">BakytTalas</span>]] || [[Special:Contributions/BakytTalas|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|BakytTalas}} |- | 133 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|Zorrobot}} |- | 134 || [[User:Мастер теней|<span style="color:gray">Мастер теней</span>]] || [[Special:Contributions/Мастер теней|{{formatnum:198}}]] || {{Permissions|Мастер теней}} |- | 135 || [[User:Amirobot|<span style="color:gray">Amirobot</span>]] || [[Special:Contributions/Amirobot|{{formatnum:197}}]] || {{Permissions|Amirobot}} |- | 136 || [[User:HerculeBot|<span style="color:gray">HerculeBot</span>]] || [[Special:Contributions/HerculeBot|{{formatnum:195}}]] || {{Permissions|HerculeBot}} |- | 137 || [[User:GhalyBot|<span style="color:gray">GhalyBot</span>]] || [[Special:Contributions/GhalyBot|{{formatnum:187}}]] || {{Permissions|GhalyBot}} |- | 138 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:172}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 139 || [[User:Nasihat.kg|<span style="color:gray">Nasihat.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Nasihat.kg|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Nasihat.kg}} |- | 140 || [[User:Temir21|<span style="color:gray">Temir21</span>]] || [[Special:Contributions/Temir21|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Temir21}} |- | 141 || [[User:Vasit|<span style="color:gray">Vasit</span>]] || [[Special:Contributions/Vasit|{{formatnum:166}}]] || {{Permissions|Vasit}} |- | 142 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|CarsracBot}} |- | 143 || [[User:HiW-Bot|<span style="color:gray">HiW-Bot</span>]] || [[Special:Contributions/HiW-Bot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|HiW-Bot}} |- | 144 || [[User:JYBot|<span style="color:gray">JYBot</span>]] || [[Special:Contributions/JYBot|{{formatnum:162}}]] || {{Permissions|JYBot}} |- | 145 || [[User:NKOzi|<span style="color:gray">NKOzi</span>]] || [[Special:Contributions/NKOzi|{{formatnum:159}}]] || {{Permissions|NKOzi}} |- | 146 || [[User:Кичинекей Поллианна|<span style="color:gray">Кичинекей Поллианна</span>]] || [[Special:Contributions/Кичинекей Поллианна|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Кичинекей Поллианна}} |- | 147 || [[User:Sampo.Kuusi|<span style="color:gray">Sampo.Kuusi</span>]] || [[Special:Contributions/Sampo.Kuusi|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Sampo.Kuusi}} |- | 148 || [[User:Samatq|<span style="color:gray">Samatq</span>]] || [[Special:Contributions/Samatq|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Samatq}} |- | 149 || [[User:Azamat Omar|<span style="color:gray">Azamat Omar</span>]] || [[Special:Contributions/Azamat Omar|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Azamat Omar}} |- | 150 || [[User:Kaiyr|<span style="color:gray">Kaiyr</span>]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:154}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} {{/end}} 0mlu2w4jqcjoooa5x90bycv5o39nu4w Азия (дүкөндөр тармагы) 0 136943 653420 511252 2026-09-28T14:01:49Z Artelow 2286 653420 wikitext text/x-wiki {{Компания маалыматы | аталышы = Азия | логотип = | негизделгени = 2011-жыл | жайгашкан жери = {{өлкө желеги|Кыргызстан}}, Бишкек шаары | түрү = Соода түйүнү | сайт = https://asia.kg/ | урааны = Ыңгайлуу жана арзан баалар менен үй-бүлөлүк сатып алуулар! | жумушчуларынын саны = 1000ден ашуун }} '''Азия''' — [[Кыргызстан|Кыргызстандагы]] көп форматтуу чекене соода түйүнү. Ал «Азия Ритейл» ЖАК жана «Партнёр КейДжи» ЖАК аттуу ритейлер компаниялары тарабынан башкарылат<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.tazabek.kg/news:1585541|title=«Фрунзе» — с любовью для каждого покупателя|date=17-декабрь 2019|website=tazabek.kg|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200124164921/http://www.tazabek.kg:80/news:1585541|archivedate=6-5-2025|accesdate=6-5-2025|accessdate=5-5-2025}}</ref>. == Максаты == Азия дүкөндөр тармагынын негизги максаты — кардарларга кеңири ассортименттеги товарлар менен кызматтарды эң ылайыктуу жана жеткиликтүү баада сунуштоо. Компания өлкө боюнча дүкөндөрдүн санын көбөйтүп, жаңы региондордо өзүнүн катышуусун кеңейтүүдө. 2024-жылдын аягына карата компаниянын дүкөндөрүнүн саны 38ге жетип, [[Чүй облусу|Чүй]], [[Ош облусу|Ош]], [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад]] жана [[Нарын облусу|Нарын]] облустарында ишмердүүлүгүн жүргүзүүдө<ref name= ":1"/>. == Булактар == {{Булактар}} == Тышкы шилтемелер == * [https://asia.kg/ky// Азия соода түйүнүн расмий сайты] * [https://www.linkedin.com/company/frunzekg/about/ Фрунзе соода түйүнүнүн LinkedIn барагы] * [https://www.instagram.com/asia_marketkg/ Instagram] * [https://www.facebook.com/asiamarketkg/ Facebook] fricxfcpno82amr2l6m3awg54vmomn8 Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча боттор тизмеси 4 137589 653414 653381 2026-09-28T12:01:24Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 653414 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:115598}}]] |- | 2 || [[User:ChoRusBot|<span style="color:gray">ChoRusBot</span>]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:36123}}]] |- | 4 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8671}}]] |- | 5 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7228}}]] |- | 6 || [[User:VertexBot|<span style="color:gray">VertexBot</span>]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] |- | 7 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] |- | 8 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] |- | 9 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] |- | 10 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] |- | 11 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3212}}]] |- | 12 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] |- | 13 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] |- | 14 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] |- | 15 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] |- | 16 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] |- | 17 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] |- | 18 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1334}}]] |- | 19 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] |- | 20 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1146}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] |- | 22 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] |- | 23 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] |- | 24 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] |- | 25 || [[User:AlleborgoBot|<span style="color:gray">AlleborgoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] |- | 26 || [[User:Thijs!bot|<span style="color:gray">Thijs!bot</span>]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] |- | 27 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] |- | 28 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] |- | 29 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] |- | 30 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] |- | 31 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] |- | 32 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] |- | 33 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] |- | 34 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] |- | 35 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] |- | 36 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] |- | 37 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] |- | 38 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] |- | 39 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] |- | 40 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] |- | 41 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] |- | 42 || [[User:PipepBot|<span style="color:gray">PipepBot</span>]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] |- | 43 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] |- | 44 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] |- | 45 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] |- | 46 || [[User:Gerakibot|<span style="color:gray">Gerakibot</span>]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] |- | 47 || [[User:Purbo T|<span style="color:gray">Purbo T</span>]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] |- | 48 || [[User:Makecat-bot|<span style="color:gray">Makecat-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] |- | 49 || [[User:BotMultichill|<span style="color:gray">BotMultichill</span>]] || [[Special:Contributions/BotMultichill|{{formatnum:233}}]] |- | 50 || [[User:PixelBot|<span style="color:gray">PixelBot</span>]] || [[Special:Contributions/PixelBot|{{formatnum:106}}]] |- | 51 || [[User:Loveless|<span style="color:gray">Loveless</span>]] || [[Special:Contributions/Loveless|{{formatnum:99}}]] |- | 52 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:21}}]] |- | 53 || [[User:Maintenance script|<span style="color:gray">Maintenance script</span>]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]] |- | 54 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] {{/end}} n74mj67j1l9ag3a0vqsrjk2qzjik0hr Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча Википедиячылар тизмеси (боттор менен бирге) 4 137601 653413 653380 2026-09-28T12:01:23Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 653413 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:115598}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:ChoRusBot|<span style="color:gray">ChoRusBot</span>]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] || {{Permissions|ChoRusBot}} |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:36123}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 4 || [[User:Chaoborus|<span style="color:gray">Chaoborus</span>]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}} |- | 5 || [[User:Bosogo|Bosogo]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18494}}]] || {{Permissions|Bosogo}} |- | 6 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:14593}}]] || {{Permissions|Artelow}} |- | 7 || [[User:Chorobek|<span style="color:gray">Chorobek</span>]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}} |- | 8 || [[User:Mirzoulugʻbek|<span style="color:gray">Mirzoulugʻbek</span>]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12821}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}} |- | 9 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11100}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}} |- | 10 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8671}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 11 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7971}}]] || {{Permissions|Baydastann}} |- | 12 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7228}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 13 || [[User:VertexBot|<span style="color:gray">VertexBot</span>]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] || {{Permissions|VertexBot}} |- | 14 || [[User:Элден|<span style="color:gray">Элден</span>]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}} |- | 15 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6014}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}} |- | 16 || [[User:UlutSoft3|<span style="color:gray">UlutSoft3</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}} |- | 17 || [[User:Чагылган|<span style="color:gray">Чагылган</span>]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}} |- | 18 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 19 || [[User:Эльза Мамбетакунова|<span style="color:gray">Эльза Мамбетакунова</span>]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}} |- | 20 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|<span style="color:gray">Tynchtyk Chorotegin</span>]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4965}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}} |- | 21 || [[User:Kvazimodo|<span style="color:gray">Kvazimodo</span>]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4519}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 22 || [[User:ImeNtrav|<span style="color:gray">ImeNtrav</span>]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}} |- | 23 || [[User:Maksat|<span style="color:gray">Maksat</span>]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}} |- | 24 || [[User:Shchb|<span style="color:gray">Shchb</span>]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}} |- | 25 || [[User:Kmaksat|<span style="color:gray">Kmaksat</span>]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}} |- | 26 || [[User:Үрүйэ|<span style="color:gray">Үрүйэ</span>]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}} |- | 27 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 28 || [[User:Kgbek|<span style="color:gray">Kgbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}} |- | 29 || [[User:Connexxx|<span style="color:gray">Connexxx</span>]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}} |- | 30 || [[User:Elebayev|<span style="color:gray">Elebayev</span>]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}} |- | 31 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] || {{Permissions|Legobot}} |- | 32 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 33 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3212}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 34 || [[User:Aidabishkek|<span style="color:gray">Aidabishkek</span>]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}} |- | 35 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 36 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 37 || [[User:Askar Nazyrov|<span style="color:gray">Askar Nazyrov</span>]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}} |- | 38 || [[User:Umut|<span style="color:gray">Umut</span>]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}} |- | 39 || [[User:QECUB|<span style="color:gray">QECUB</span>]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}} |- | 40 || [[User:Бахтияр Толукбаев|<span style="color:gray">Бахтияр Толукбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}} |- | 41 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 42 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 43 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|<span style="color:gray">Roman, Alexej and Vładimir</span>]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}} |- | 44 || [[User:Kairat Zamirbekov|<span style="color:gray">Kairat Zamirbekov</span>]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}} |- | 45 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 46 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 47 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1469}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 48 || [[User:Meri|<span style="color:gray">Meri</span>]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}} |- | 49 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1334}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 50 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 51 || [[User:Asankozhoevas|<span style="color:gray">Asankozhoevas</span>]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}} |- | 52 || [[User:Adinai|<span style="color:gray">Adinai</span>]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}} |- | 53 || [[User:Friendwip.kg|<span style="color:gray">Friendwip.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}} |- | 54 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1146}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 55 || [[User:Kglive|<span style="color:gray">Kglive</span>]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}} |- | 56 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 57 || [[User:UlutSoft6|<span style="color:gray">UlutSoft6</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}} |- | 58 || [[User:TarPas|<span style="color:gray">TarPas</span>]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}} |- | 59 || [[User:Gulzhana|<span style="color:gray">Gulzhana</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}} |- | 60 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 61 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 62 || [[User:Arsensky|<span style="color:gray">Arsensky</span>]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:885}}]] || {{Permissions|Arsensky}} |- | 63 || [[User:Aida23a|<span style="color:gray">Aida23a</span>]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}} |- | 64 || [[User:Dnes1302|<span style="color:gray">Dnes1302</span>]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}} |- | 65 || [[User:Элдин беги|<span style="color:gray">Элдин беги</span>]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}} |- | 66 || [[User:UlutSoft1|<span style="color:gray">UlutSoft1</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}} |- | 67 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] || {{Permissions|TjBot}} |- | 68 || [[User:Rotlink|<span style="color:gray">Rotlink</span>]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}} |- | 69 || [[User:Chris die Seele|<span style="color:gray">Chris die Seele</span>]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}} |- | 70 || [[User:Дилдорбек|Дилдорбек]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:708}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}} |- | 71 || [[User:Aiylchy|<span style="color:gray">Aiylchy</span>]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}} |- | 72 || [[User:AlleborgoBot|<span style="color:gray">AlleborgoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|AlleborgoBot}} |- | 73 || [[User:Estebesovdastan|<span style="color:gray">Estebesovdastan</span>]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}} |- | 74 || [[User:Thijs!bot|<span style="color:gray">Thijs!bot</span>]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] || {{Permissions|Thijs!bot}} |- | 75 || [[User:Jakshysapa|<span style="color:gray">Jakshysapa</span>]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}} |- | 76 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] || {{Permissions|Idioma-bot}} |- | 77 || [[User:Lirchik|<span style="color:gray">Lirchik</span>]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}} |- | 78 || [[User:Ch|<span style="color:gray">Ch</span>]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:626}}]] || {{Permissions|Ch}} |- | 79 || [[User:Amantur r|<span style="color:gray">Amantur r</span>]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}} |- | 80 || [[User:Cekli829|<span style="color:gray">Cekli829</span>]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}} |- | 81 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|RedBot}} |- | 82 || [[User:Табалдыев Ысламбек|<span style="color:gray">Табалдыев Ысламбек</span>]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}} |- | 83 || [[User:S(uz)ak|<span style="color:gray">S(uz)ak</span>]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}} |- | 84 || [[User:Firespeaker|<span style="color:gray">Firespeaker</span>]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}} |- | 85 || [[User:Gulzat05|<span style="color:gray">Gulzat05</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}} |- | 86 || [[User:Канымбу|<span style="color:gray">Канымбу</span>]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}} |- | 87 || [[User:Zhanyl90|<span style="color:gray">Zhanyl90</span>]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}} |- | 88 || [[User:Aladobot|<span style="color:gray">Aladobot</span>]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}} |- | 89 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] || {{Permissions|JackieBot}} |- | 90 || [[User:Gulaiym001|<span style="color:gray">Gulaiym001</span>]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}} |- | 91 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:529}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 92 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|<span style="color:gray">Орозобек Түгөлбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}} |- | 93 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] || {{Permissions|MastiBot}} |- | 94 || [[User:Кайып Пайзылдаев|<span style="color:gray">Кайып Пайзылдаев</span>]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}} |- | 95 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Synthebot}} |- | 96 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] || {{Permissions|Mjbmrbot}} |- | 97 || [[User:Бегаим|<span style="color:gray">Бегаим</span>]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}} |- | 98 || [[User:Rartat|<span style="color:gray">Rartat</span>]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}} |- | 99 || [[User:Fornax|<span style="color:gray">Fornax</span>]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}} |- | 100 || [[User:PlanespotterA320|<span style="color:gray">PlanespotterA320</span>]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}} |- | 101 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] || {{Permissions|HRoestBot}} |- | 102 || [[User:UlutSoft4|<span style="color:gray">UlutSoft4</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}} |- | 103 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 104 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] || {{Permissions|Ripchip Bot}} |- | 105 || [[User:Hugo.arg|<span style="color:gray">Hugo.arg</span>]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}} |- | 106 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 107 || [[User:Ksc~ruwiki|<span style="color:gray">Ksc~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}} |- | 108 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] || {{Permissions|Alexbot}} |- | 109 || [[User:Алтынбек Касымов|<span style="color:gray">Алтынбек Касымов</span>]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}} |- | 110 || [[User:Εὐθυμένης|<span style="color:gray">Εὐθυμένης</span>]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}} |- | 111 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] || {{Permissions|AvocatoBot}} |- | 112 || [[User:Namir|<span style="color:gray">Namir</span>]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}} |- | 113 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|<span style="color:gray">NurlanKG Bishkek editor</span>]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:367}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}} |- | 114 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] || {{Permissions|KamikazeBot}} |- | 115 || [[User:Госфонд ИС|<span style="color:gray">Госфонд ИС</span>]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}} |- | 116 || [[User:V3~kywiki|<span style="color:gray">V3~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}} |- | 117 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|LaaknorBot}} |- | 118 || [[User:AdemazAlmaz|<span style="color:gray">AdemazAlmaz</span>]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}} |- | 119 || [[User:Ырысгул|<span style="color:gray">Ырысгул</span>]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}} |- | 120 || [[User:Nurjamal|<span style="color:gray">Nurjamal</span>]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}} |- | 121 || [[User:Nursultan|<span style="color:gray">Nursultan</span>]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}} |- | 122 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] || {{Permissions|Movses-bot}} |- | 123 || [[User:Aymira|<span style="color:gray">Aymira</span>]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}} |- | 124 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}} |- | 125 || [[User:Symbat92|<span style="color:gray">Symbat92</span>]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}} |- | 126 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}} |- | 127 || [[User:Andrew J.Kurbiko|<span style="color:gray">Andrew J.Kurbiko</span>]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}} |- | 128 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Rubinbot}} |- | 129 || [[User:Орозгул|<span style="color:gray">Орозгул</span>]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}} |- | 130 || [[User:PipepBot|<span style="color:gray">PipepBot</span>]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|PipepBot}} |- | 131 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 132 || [[User:Atlikta|<span style="color:gray">Atlikta</span>]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}} |- | 133 || [[User:Abiyoyo|<span style="color:gray">Abiyoyo</span>]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}} |- | 134 || [[User:Росул|<span style="color:gray">Росул</span>]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}} |- | 135 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Vagobot}} |- | 136 || [[User:Elya3|<span style="color:gray">Elya3</span>]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}} |- | 137 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] || {{Permissions|AvicBot}} |- | 138 || [[User:Baronnet|<span style="color:gray">Baronnet</span>]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}} |- | 139 || [[User:Ahmadi~ruwiki|<span style="color:gray">Ahmadi~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}} |- | 140 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 141 || [[User:Rakutai|<span style="color:gray">Rakutai</span>]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}} |- | 142 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|SilvonenBot}} |- | 143 || [[User:Gerakibot|<span style="color:gray">Gerakibot</span>]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|Gerakibot}} |- | 144 || [[User:Purbo T|<span style="color:gray">Purbo T</span>]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] || {{Permissions|Purbo T}} |- | 145 || [[User:Makecat-bot|<span style="color:gray">Makecat-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Makecat-bot}} |- | 146 || [[User:Peri~kywiki|<span style="color:gray">Peri~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}} |- | 147 || [[User:Ashirov Maksatbek|<span style="color:gray">Ashirov Maksatbek</span>]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}} |- | 148 || [[User:Asel90|<span style="color:gray">Asel90</span>]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}} |- | 149 || [[User:Belekoff|<span style="color:gray">Belekoff</span>]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}} |- | 150 || [[User:Jol004u|<span style="color:gray">Jol004u</span>]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}} {{/end}} iysti43h1rm1lfmxjslqieptq85jqwp Калып:Түркиянын президенттери 10 151427 653486 644124 2026-09-29T11:24:38Z Artelow 2286 653486 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Түркиянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = background:#E0B0FF |стиль_башжазуу = background:#E0B0FF |башжазуу = [[Файл:Flag_of_the_President_of_Turkey.svg|20px]] [[Түркиянын Президенти|Түркиянын президенттери]] |сүрөт = |башжазуу1 = |тизмек1 = <center> [[Мустафа Кемел Ататүрк]] (1923—1938) {{·}} [[Мустафа Абдулхалик Ренда]] {{·}} [[Исмет Инөнү|Мустафа Исмет Инөнү]] (1938—1950) {{·}} [[Махмуд Жалал Баяр]] (1950—1960) {{·}} төңкөрүш (1960—1961) {{·}} [[Жамал Гүрсел]] (1961—1966) {{·}} [[Ибрахим Шевки Атасагун]] (м.а., 1966) {{·}} [[Жевдет Сунай]] (1966—1973) {{·}} [[Арыбурун, Мехмет Текин]] (м.а., 1973) {{·}} [[Фахри Сабит Корутүрк]] (1973—1980) {{·}} [[Чаглаянгил Ихсан Сабри]] (м.а., 1980) {{·}} төңкөрүш (1980—1982) {{·}} [[Ахмет Кенан Эврен]] (1982—1989) {{·}} [[Тургут Өзал]] (1989—1993) {{·}} [[Жиндорук Ахмет Хүсаметтин]] (м.а., 1993) {{·}} [[Сүлейман Демирел]] (1993—2000) {{·}} [[Ахмет Неждет Сезер]] (2000—2007) {{·}} [[Абдуллах Гүл]] (2007—2014) {{·}} [[Режеп Тайип Эрдоган]] (2014-жылдан тартып) </center> }} <includeonly>[[Категория:Түркиянын президенттери]]</includeonly> <noinclude> [[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери]] </noinclude> 6or8r7ofqczdklqnizslqoamqb9y8x8 Калып:Орусия Федерациясынын президенттери 10 151429 653477 643405 2026-09-29T10:55:30Z Artelow 2286 653477 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Орусия Федерациясынын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = #E0B0FF |стиль_башжазуу = #E0B0FF |башжазуу = [[Файл:Flag_of_Russia.svg|20px]] Орусия Федерациясынын президенттери |сүрөт = |башжазуу1 = |тизмек1 = <center> [[Ельцин Борис Николаевич]] (1991—1999) {{·}} [[Путин Владимир Владимирович]] (2000—2008) {{·}} [[Медведев Дмитрий Анатольевич]] (2008—2012) {{·}} [[Путин Владимир Владимирович]] (2012-жылдан тартып) </center> }} <includeonly>[[Категория:Орусиянын президенттери]]</includeonly> <noinclude> [[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери]] </noinclude> me3l6p1ckphqv8tttq0pmfkye3rzwxv 653483 653477 2026-09-29T11:22:32Z Artelow 2286 653483 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Орусия Федерациясынын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = #E0B0FF |стиль_башжазуу = #E0B0FF |башжазуу = [[Файл:Flag_of_Russia.svg|20px]] Орусия Федерациясынын президенттери |сүрөт = |башжазуу1 = |тизмек1 = <center> [[Ельцин Борис Николаевич]] (1991—1999) {{·}} [[Путин Владимир Владимирович]] (2000—2008) {{·}} [[Медведев Дмитрий Анатольевич]] (2008—2012) {{·}} [[Путин Владимир Владимирович]] (2012-жылдан тартып) </center> }} <includeonly>[[Категория:Орусия Федерациясынын президенттери]]</includeonly> <noinclude> [[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери]] </noinclude> 8usqnkdwjk5qt2sn0416407azm3u3uh Мустафа Абдулхалик Ренда 0 151430 653490 643440 2026-09-29T11:26:21Z Artelow 2286 «[[Категория:Түркиянын президенттери|Түркиянын президенттери]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653490 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Мустафа Абдулхалик Ренда |расмий ысымы = |туурасы = |өлкө = |президент = |желек = Flag of Turkey.svg |кызматы = 4-чү Түркиянын Улуу Улуттук Жыйынынын төрагасы |иш баштоо убагы = 1-март 1935-жыл |иш аяктоо убагы = 5-август 1946-жыл |андан мурунку инсан = Кязым Озалп |андан кийинки инсан = Кязым Карабекир |желек_2 = Flag of Turkey.svg |кызматы_2 = Түркиянын каржы министри |иш баштоо убагы_2 = 25-декабрь 1930-жыл |иш аяктоо убагы_2 = 3-февраль 1934-жыл |андан мурунку инсан_2 = Шүкрү Саражоглу |андан кийинки инсан_2 = Фуат Ажрали |желек_3 = Flag of Turkey.svg |кызматы_3 = Түркиянын Улуттук коргоо министри |андан мурунку инсан_3 = Реджеп Пекер |андан кийинки инсан_3 = Зекай Апайдын |желек_4 = Flag of Turkey.svg |кызматы_4 = Түркиянын каржы министри |иш баштоо убагы_3 = 3-июль 1926-жыл |иш аяктоо убагы_3 = 1-ноябрь 1927-жыл |андан мурунку инсан_4 = Хасан Сака |андан кийинки инсан_4 = Шүкрү Саражоглу |туулган жылы = 29.11.1881 |туулган жери = |каза болгон жылы = 1.10.1957 |каза болгон жери = |мүрзөсүнүн орду = Себечи муниципалдык көрүстөнү |жубайы = |балдары = |партиясы = Республикалык элдик партиясы (Түркия) |билими = Вефа лицейи |кесиби = |дини = |кол тамгасы = M.Abdülhalik Renda-imza.png |сыйлыктары = }} '''Мустафа Абдулхалик Ренда''' ({{lang-tr|Mustafa Abdülhalik Renda}}; 29-ноябрь 1881-жыл, Янина шаары, Осмон империясы — 1-октябрь 1957-жыл, [[Стамбул]], Түркия) — түрк мамлекеттик ишмери, Түркиянын Улуу Улуттук жыйынынын төрагасы (1935-1946)<ref name=":0">[https://www.biyografiler.com/kimdir/mustafa-abdulhalik-renda Biyografiler. Mustafa Abdülhalik Renda]</ref>. == Өмүр баяны == Албан улутундагы үй-бүлөдө туулган<ref>[https://books.google.kg/books?id=tGUVDAAAQBAJ&q=Abd%C3%BClhalik+Renda+Albanian+descent&pg=PA31&redir_esc=y Ryan Gingeras. Sorrowful Shores: Violence, Ethnicity, and the End of the Ottoman Empire 1912-1923]</ref>. Янина жана Стамбул шаарларында орто билим алып, 1903-жылы Стамбулдагы Саясий илимдер мектебин аяктаган. Эмгек жолун айыл чарба банкында баштап, кийинчерээк Родос гимназиясында математика, геометрия, айыл чарба, саламаттыкты сактоо жана француз тили боюнча мугалим болуп иштеген. 1904-жылдан тарта Эгей деңизиндеги аралдар вилайетинде кызматкер, кийин Тепелена, Погони жана Дельвина аймактарында администратор болуп дайындалган. Берат, Кавала жана Чамлык аймактарында жетекчилик (мутасарриф) кызматтарды аркалаган. 1914-жылдан тарта Битлистин губернатору болуп, ал жердеги армяндарды депортациялоо жана кыргындоо иштерин башкарган. 1915-жылы Алеппонун губернатору болуп турганда, Дейр-эз-Зордогу армян жарандарынын «өлүм жүрүштөрүн» уюштурган. Немис консулу Вальтер Росслер аны «армяндарды жок кылууда чоң жигердүүлүк менен иштеген» деп мүнөздөгөн. Мажар комиссиясынын алдында сүйлөгөн сөзүндө Мушта миңдеген адамдардын тирүүлөй өрттөлгөнүн сыймыктануу менен айткан. 1917-жылы Ички иштер министрлигинин мамлекеттик катчысы, 1918-жылы Бурсанын губернатору болгон. Стамбулду англичандар оккупациялагандан кийин, алты айга Мальтага сүргүнгө айдалган. 1922-жылы Түркияга кайтып келип, экономика жана ички иштер тармактарында мамлекеттик катчы, ошондой эле Конья жана Измир шаарларынын губернатору болуп иштеген. 1924–1934-жылдар аралыгында бир нече жолу Түркиянын Каржы министри, ал эми 1927–1930-жылдары Коргоо министри кызматтарын ээлеген. 1934-жылы «Фамилия жөнүндө» мыйзам кабыл алынганда «Ренда» фамилиясын алган. 1935-жылдан 1946-жылга чейин Түркиянын Улуу Улуттук Жыйынынын (парламент) төрагасы болгон. 1938-жылы Ататүрк каза болгондон кийин, бир күн бою Түркиянын президентинин милдетин аткаруучу болуп турган. 1948-жылы саясаттан кетүү чечимин кабыл алган. 1957-жылы 1-октябрда каза болуп<ref name=":0" />, сөгү Себечи муниципалдык көрүстөнүнө коюлган. == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.biyografi.info/kisi/mustafa-abdulhalik-renda Mustafa Abdulhalik Renda] * [http://www.kimkimdir.gen.tr/kimkimdir.php?id=346 Mustafa Abdülhalik Renda (1881—1957)] {{Түркиянын президенттери}} [[Категория:Түркиянын президенттери]] a7w3q0guwifrhjqquni7nbh8445z17k Категория:Түркмөнстандын президенттери 14 151644 653476 644129 2026-09-29T10:48:21Z Artelow 2286 «[[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер|Өлкөлөр боюнча президенттер]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653476 wikitext text/x-wiki [[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер]] dt53crxdzozet006rb7m54p1ivmxyf1 Эритромицин 0 154240 653417 653388 2026-09-28T13:28:44Z Artelow 2286 «[[Категория:Дары-дармектер арип боюнча|Дары-дармектер арип боюнча]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653417 wikitext text/x-wiki '''Эритромицин''' (англ. ''erythromycin'') — макролиддер тобуна кирген, бактерияларда белоктун синтезин басаңдатуучу [[антибиотик]]. Адатта бактериостатикалык таасир көрсөтүп, ага сезгич микроорганизмдер козгогон айрым бактериялык инфекцияларды дарылоодо колдонулат. Табигый эритромицинди топуракта жашаган актиномицет — ''Saccharopolyspora erythraea'' өндүрөт. Эритромицин медицинада колдонулган алгачкы макролиддердин бири жана кийинчерээк иштелип чыккан жарым синтетикалык макролиддердин баштапкы заты болуп эсептелет.<ref name="pubchem">[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Erythromycin «Erythromycin», PubChem, CID 12560]. АКШнын Улуттук биотехнологиялык маалымат борбору (NCBI).</ref><ref name="firstpaper">McGuire J. M., Bunch R. L., Anderson R. C. ж.б. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24541924/ «Ilotycin, a new antibiotic»]. ''Antibiotics & Chemotherapy''. 1952;2(6):281–283. PMID 24541924.</ref> [[Файл:Erythromycin A skeletal.svg|thumb|right|220px|Эритромицин А молекуласынын стереохимиясы көрсөтүлгөн түзүлүш формуласы.]] [[Файл:Erythromycin A 3D.png|thumb|right|220px|Эритромицин А молекуласынын үч өлчөмдүү модели.]] {| class="wikitable" style="width:100%;max-width:760px" |+ Эритромицин А жөнүндө негизги маалыматтар |- ! Көрсөткүч !! Маалымат |- | Эл аралык патенттелбеген аталышы || Эритромицин (erythromycin) |- | Фармакологиялык тобу || Макролид антибиотиктери |- | Табигый продуценти || ''Saccharopolyspora erythraea'' (мурун ''Streptomyces erythreus'' деп аталган) |- | Молекулалык формуласы || C<sub>37</sub>H<sub>67</sub>NO<sub>13</sub> |- | Молярдык массасы || 733,93 г/моль |- | CAS каттоо номери || 114-07-8 |- | PubChem идентификатору || 12560 |- | DrugBank идентификатору || DB00199 |- | Анатомиялык-терапиялык-химиялык классификациясы (АТХ) || J01FA01 (системалык колдонуу), D10AF02 (териге колдонуу), S01AA17 (көзгө колдонуу) |- | Негизги таасир этүүчү бутасы || Бактерия рибосомасынын 50S суббирдиги, 23S рРНК |- | Колдонуу жолдору || Ооз аркылуу, вена ичине, териге жана көзгө жергиликтүү колдонуу |} == Ачылыш тарыхы == Эритромициндин ачылышы Филиппиндин Илоило аймагынан алынган топурак үлгүлөрүн изилдөөгө байланыштуу. Филиппиндик дарыгер Абелардо Б. Агилар (''Abelardo B. Aguilar'') топурактын үлгүлөрүн «Eli Lilly and Company» компаниясына жөнөтүүгө катышканы тарыхый булактарда айтылат. Көптөгөн баяндоолор бул окуяны 1949-жылга таандык деп көрсөтөт, бирок үлгүлөрдүн алынган жана жөнөтүлгөн так күнү боюнча экинчи даражадагы булактарда айырмачылыктар бар. Компаниянын лабораториясында Жеймс Макгуайр, Роберт Банч жана алардын кесиптештери антибиотикти бөлүп алып, анын касиеттерин изилдешкен. «Ilotycin, a new antibiotic» деген алгачкы илимий эмгек 1952-жылдын июнь айында жарыяланган.<ref name="historyreview">[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6446556/ «Natural Products in the ‘Marketplace’: Interfacing Synthesis and Biology»]. Табигый заттардын тарыхы жана синтези тууралуу илимий сереп.</ref><ref name="aguilar">Tan M. L. [https://opinion.inquirer.net/123626/drugs-and-rights «Drugs and rights»]. ''Philippine Daily Inquirer'', 2019-жылдын 30-августу. Агилардын тарыхый ролу жөнүндө автордук макала.</ref><ref name="firstpaper"/> 1952-жылдын 14-апрелинде «Eli Lilly and Company» эритромициндин өзүнө, анын туздарына жана өндүрүү ыкмасына байланыштуу АКШда патенттик өтүнмө берген. Ойлоп табуучулар катары Роберт Л. Банч жана Жеймс М. Макгуайр көрсөтүлгөн. US2653899A патенти 1953-жылдын 29-сентябрында жарыяланган. Анда антибиотикти өндүргөн микроорганизм Илоилодон алынган топурактан бөлүнгөнү жана NRRL 2338 штаммы сүрөттөлгөн.<ref name="firstpatent">Bunch R. L., McGuire J. M. [https://patents.google.com/patent/US2653899A/en US2653899A — «Erythromycin, its salts, and method of preparation»]. Өтүнмө берилген күнү: 14.04.1952; патент жарыяланган күнү: 29.09.1953; укук ээси: Eli Lilly and Company. Баштапкы патенттин колдонуу мөөнөтү аяктаган.</ref> Эритромицин 1952-жылы клиникалык практикага киргизилип, ''Ilotycin'' жана ''Ilosone'' сыяктуу соода аталыштары менен белгилүү болгон. Кийинки изилдөөлөр анын молекулалык түзүлүшүн аныктоого, толук химиялык синтезин жүргүзүүгө жана жаңы макролиддерди иштеп чыгууга жол ачкан.<ref name="nejm">Haight T. H., Finland M. [https://doi.org/10.1056/NEJM195208142470701 «Laboratory and Clinical Studies on Erythromycin»]. ''New England Journal of Medicine''. 1952;247:227–232. doi:10.1056/NEJM195208142470701.</ref> == Продуцент микроорганизмдин таксономиясы == Эритромицинди өндүргөн NRRL 2338 штаммы алгач ''Streptomyces erythreus'' деп аталып, кийин таксономиялык изилдөөлөрдүн негизинде ''Saccharopolyspora erythraea'' (Waksman 1923) Labeda 1987 түрүнө киргизилген. Анын ''Saccharopolyspora'' тукумуна которулушу 1987-жылы жарыяланган. Эски жана азыркы аталыштар эки башка антибиотик продуцентин эмес, ошол эле организмдин тарыхый жана азыркы илимий аталыштарын билдирет.<ref name="lpsn">[https://lpsn.dsmz.de/species/saccharopolyspora-erythraea «Saccharopolyspora erythraea»]. List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature (LPSN); ошондой эле [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?id=1836 NCBI Taxonomy, ID 1836].</ref> == Химиялык түзүлүшү жана касиеттери == Эритромицин А — 14 мүчөлүү макроциклдүү лактон шакеги бар поликетид. Анын агликон бөлүгү ''эритронолид А'' деп аталат. Ага эки дезоксикант калдыгы — D-дезозамин жана L-кладиноза — жалгашкан. Дезозаминдеги диметиламин тобу молекулага начар негиздик касиет берет. Молекулада көптөгөн хиралдык борборлор болгондуктан, анын мейкиндик түзүлүшү татаал. Молекулалык формуласы C<sub>37</sub>H<sub>67</sub>NO<sub>13</sub>, молярдык массасы 733,93 г/моль.<ref name="pubchem"/> Эритромициндин эркин негизи сууда начар эрийт жана кислота чөйрөсүндө туруксуз. Ашказандын кислоталуу чөйрөсүндө антибиотиктин активдүүлүгү төмөндөгөн өзгөрүү продуктулары пайда болушу мүмкүн. Ушундан улам ичегиде эрүүчү кабыкчалуу дары формалары, ошондой эле айрым туздары жана эфирлери иштелип чыккан. Эрүү температурасы жана эригичтиги жөнүндө маалымат бергенде суусуз затты, гидраттарын, туздарын жана фармацевтикалык эфирлерин айырмалоо керек: алардын физикалык касиеттери бирдей эмес.<ref name="chemreview">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025619612602195 «Erythromycin: A Microbial and Clinical Perspective After 30 Years of Clinical Use»]. ''Mayo Clinic Proceedings'', 1985.</ref><ref name="pubchem"/> Ферментация аркылуу алынган табигый аралашмада негизги компонент эритромицин А болуп саналат. Аны менен катар түзүлүшү жакын эритромицин B, C, D жана башка аз өлчөмдөгү компоненттер кездешиши мүмкүн. Алар бир заттын ар башка соода аталыштары эмес, гидроксилденүү жана метилденүү даражасы менен айырмаланган химиялык кошулмалар.<ref name="biosynthesis">[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6963833/ «Actinomycete-Derived Polyketides as a Source of Antibiotics and Lead Structures for the Development of New Antimicrobial Drugs»]. ''Antibiotics''. 2019;8(4):157.</ref> == Таасир этүү механизми == Эритромицин бактерия рибосомасынын чоң, 50S суббирдигиндеги 23S рибосомалык РНКга байланып, жаңы түзүлүп жаткан полипептиддин рибосомадан чыгуучу каналына жакын жайгашат. Натыйжада полипептид чынжырынын кадимкидей узарышы бузулуп, бактериялык белок синтези басаңдайт. Таасири көп учурда бактериостатикалык; белгилүү шарттарда жана айрым сезгич штаммдарда бактерициддик таасир да болушу мүмкүн. Бул механизм ДНКнын же РНКнын синтезин түздөн-түз бөгөттөөдөн айырмаланат.<ref name="mechanism">Lovmar M., Nilsson K., Vimberg V., Tenson T., Nervall M., Ehrenberg M. [https://doi.org/10.1074/jbc.M511918200 «The Molecular Mechanism of Peptide-mediated Erythromycin Resistance»]. ''Journal of Biological Chemistry''. 2006;281(10):6742–6750.</ref> === Микробдорго каршы активдүүлүгү === Эритромициндин таасир этүү чөйрөсүнө сезгич штаммдарга жараша айрым стрептококктор, стафилококктор, көк жөтөлдүн козгогучу ''Bordetella pertussis'', ошондой эле ''Mycoplasma pneumoniae'', ''Legionella pneumophila'' жана хламидиялар кирет. Бирок бир түрдөгү бактериялардын бардык штаммдарын эритромицинге сезгич деп эсептөөгө болбойт: макролиддерге туруктуулук өлкөгө, мезгилге жана клиникалык жагдайга жараша өзгөрөт. ''Escherichia coli'' баш болгон Enterobacterales тобунун көп өкүлдөрүнө жана ''Pseudomonas aeruginosa'' бактериясына каршы системалык эритромицин адатта ылайыктуу каражат эмес.<ref name="label">[https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=66b0d891-8756-43d1-b046-6dba787dd96f «Erythromycin delayed-release tablets»]. DailyMed, АКШнын Улуттук медицина китепканасы; дарынын расмий нускамасы.</ref> Антибиотикке сезгичтикти аныктоочу лабораториялык тесттер тиешелүү учурдагы стандарт боюнча чечмеленет. EUCAST классификациясында ''S'' — сезгич, ''I'' — экспозицияны жогорулаткан шартта сезгич, ''R'' — туруктуу дегенди билдирет. Ар бир бактерия түрү үчүн өз алдынча клиникалык чектик маанилер колдонулат; бардык микроорганизмдерге орток бир минималдуу бөгөттөөчү концентрацияны белгилөө туура эмес.<ref name="eucast">[https://www.eucast.org/bacteria/clinical-breakpoints-and-interpretation/clinical-breakpoint-tables/ «Clinical Breakpoint Tables», v16.1]. EUCAST; 2026-жылдын 24-июнунан 31-декабрына чейин колдонулуучу нускасы.</ref> == Фармакокинетикасы == Эритромициндин организмде сиңиши жана таралышы дарынын химиялык түрүнө, чыгарылыш формасына, тамак ичүүгө жана ашказан-ичеги трактынын абалына көз каранды. Кислотага туруксуз болгондуктан, ооз аркылуу берилүүчү кээ бир түрлөрү ичегиде эрүүчү кабыкча менен капталат же эфир түрүндө чыгарылат. Зат көптөгөн ткандарга тарайт, бирок мээ-жүлүн суюктугуна өтүшү адатта чектелүү. Негизинен боор аркылуу чыгарылат, ошондуктан боор оорусу жана дары-дармектик өз ара аракеттенүү клиникалык мааниге ээ.<ref name="label"/><ref name="medline">[https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a682381.html «Erythromycin»]. MedlinePlus, АКШнын Улуттук медицина китепканасы.</ref> Эритромицин боордогу CYP3A4 ферментинин олуттуу ингибитору болуп саналат жана башка көптөгөн дарылардын организмдеги концентрациясын көбөйтүшү мүмкүн. Аны дайындоодо бейтап колдонгон башка дары каражаттарын тактоо зарыл.<ref name="label"/> == Медицинада колдонулушу == Эритромицин ага сезгич бактериялар козгогон айрым дем алуу жолдорунун, теринин жана жумшак ткандардын инфекцияларын, ошондой эле атайын көрсөтмөлөр болгон башка инфекцияларды дарылоодо колдонулат. Айрым жагдайларда ал пенициллин тобундагы антибиотиктерди көтөрө албаган бейтаптар үчүн альтернатива болушу мүмкүн. Бирок препаратты тандоо инфекциянын түрүнө, бактериянын сезгичтигине, улуттук клиникалык нускамаларга жана жеке тобокелдиктерге таянууга тийиш.<ref name="label"/><ref name="medline"/> === Көк жөтөл === ''Bordetella pertussis'' козгогон көк жөтөлдү дарылоо жана оору жуккан адам менен байланыштан кийинки айрым профилактикалык чаралар үчүн макролиддер колдонулат. Алардын арасында эритромицин да бар. Бирок жаш ымыркайларда азитромицинге артыкчылык берилиши мүмкүн; тандоодо жаш курак, терс таасирлер, дары-дармектин өз ара аракеттенүүсү жана жергиликтүү туруктуулук эске алынат.<ref name="pertussis">[https://www.cdc.gov/pertussis/hcp/clinical-care/index.html «Treatment of Pertussis»]. АКШнын Ооруларды көзөмөлдөө жана алдын алуу борборлору (CDC).</ref> === Хламидия инфекциялары жана жаңы төрөлгөн балдар === Жаңы төрөлгөн балдардын хламидиялык конъюнктивитин жана хламидиялык пневмониясын дарылоодо эритромициндин системалык формалары колдонулушу мүмкүн. Мындай учурда көзгө сүртүлүүчү антибиотикти жалгыз колдонуу жетишсиз. Ичүү аркылуу берилген эритромицин менен азитромициндин алгачкы алты жумадагы ымыркайларда гипертрофиялык пилоростеноз менен байланышы баяндалгандыктан, дарыгердин байкоосу зарыл. Чоңдордун урогениталдык хламидиозунда жана кош бойлуулуктагы хламидия инфекциясында эритромицин ашказан-ичеги жагымсыз таасирлеринин көптүгүнөн улам CDCнин азыркы сунушталган дарылоо схемаларына кирбейт.<ref name="chlamydia">[https://www.cdc.gov/std/treatment-guidelines/chlamydia.htm «Chlamydial Infections»]. CDC, ''Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines''.</ref> === Көз оорулары жана алардын алдын алуу === Эритромициндин көз майы айрым бактериялык көз инфекцияларында жана бир катар өлкөлөрдө жаңы төрөлгөн ымыркайлардын гонококктук офтальмиясынын алдын алууда колдонулат. Бирок бул май хламидиялык конъюнктивиттен натыйжалуу коргобойт жана системалык дарылоону талап кылган инфекциялардын ордун баса албайт. Колдонууга уруксат берилген көрсөткүчтөр улуттук эрежелерге көз каранды.<ref name="eye">[https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a613018.html «Erythromycin Ophthalmic»]. MedlinePlus.</ref><ref name="chlamydia"/> === Азыркы учурда чектелген тарыхый колдонулушу === Эски медициналык адабиятта эритромицинди гонореяда, сифилисте же стоматологиялык процедуралардын алдында инфекциялык эндокардиттин алдын алууда кеңири колдонуу тууралуу сунуштар кездешет. Бул маалыматтарды азыркы клиникалык стандарт катары кабыл алууга болбойт. CDC чоңдордогу гонореяны дарылоого эритромицинди сунуштабайт; кош бойлуулуктагы сифилистин негизги дарылоосу пенициллинге таянат, анткени эритромицин түйүлдүктү тубаса сифилистен ишенимдүү коргой албайт. Америкалык жүрөк ассоциациясынын стоматологиялык процедуралар алдындагы эндокардит профилактикасы боюнча азыркы дары тизмесинде да эритромицин жок.<ref name="gonorrhea">[https://www.cdc.gov/std/treatment-guidelines/gonorrhea-adults.htm «Gonococcal Infections Among Adolescents and Adults»]. CDC.</ref><ref name="ada">[https://www.ada.org/resources/ada-library/oral-health-topics/antibiotic-prophylaxis «Antibiotic Prophylaxis Prior to Dental Procedures»]. American Dental Association; American Heart Association сунуштарына негизделген түшүндүрмө.</ref><ref name="chlamydia"/> === Ашказандын кыймылына тийгизген таасири === Эритромицин мотилин рецепторлорунун агонисти болуп, ашказандын жыйрылышын жана бошошун тездетиши мүмкүн. Ушул касиетине байланыштуу айрым гастропарез учурларында прокинетик катары, антибиотик катары катталган негизги көрсөткүчтөрүнөн тышкары, кыска мөөнөттүү колдонулушу мүмкүн. Таасирге тез көнүп калуу (тахифилаксия), жүрөк ритминин бузулуу коркунучу жана башка дарылар менен өз ара аракеттенүүсү анын мындай колдонулушун чектейт.<ref name="acg">Camilleri M. ж.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9373497/ «ACG Clinical Guideline: Gastroparesis»]. ''American Journal of Gastroenterology''. 2022.</ref> == Терс таасирлери жана коопсуздугу == Көбүнчө жүрөк айлануу, ич ооруу, кусуу жана ич өтүү байкалат. Сейрек, бирок олуттуу терс таасирлерге катуу аллергиялык реакциялар, боордун жабыркашы (анын ичинде холестаздык гепатит), ''Clostridioides difficile'' менен байланышкан колит, угуунун начарлашы жана жүрөктүн электрокардиограммасында QT аралыгынын узарышына байланышкан оор аритмиялар кирет. Вена ичине киргизгенде ийне сайылган жерде сезгенүү же флебит пайда болушу мүмкүн.<ref name="label"/><ref name="medline"/> QT аралыгы башынан узарган, олуттуу брадикардиясы бар, кандагы калий же магний жетишсиздиги оңдолбогон бейтаптарда, ошондой эле QT аралыгын узарткан башка дарылар менен кошо ичкенде коркунуч жогорулайт. Айрым расмий дары нускамаларында эритромицинди терфенадин, астемизол, цизаприд, пимозид, эрготамин, дигидроэрготамин, симвастатин жана ловастатин менен бирге колдонууга тыюу салынат. Колхицин, антикоагулянттар, циклоспорин, дигоксин жана кальций каналдарын бөгөттөөчү кээ бир дарылар менен да олуттуу өз ара аракеттенүүсү мүмкүн. Так каршы көрсөтмөлөр конкреттүү катталган дары формасынын расмий нускамасы боюнча текшерилет.<ref name="label"/> === Кош бойлуулук жана эмчек эмизүү === Кош бойлуулук мезгилинде эритромицинди колдонуу зарылдыгы инфекциянын түрүнө, дарынын конкреттүү формасына жана эне менен түйүлдүккө болгон пайда-зыяндын катышына карап бааланат. Эритромициндин айрым эфирлеринде, өзгөчө эстолатында, боорго байланыштуу кошумча чектөөлөр бар. Эритромицин эмчек сүтүнө аз өлчөмдө өтөт, бирок аны колдонууда эмизүүнү бардык учурда сөзсүз токтотуу талап кылынбайт. Ымыркайда ич өтүү, ооздун кандидозу жана башка ыктымал таасирлер байкалбай жатканын көзөмөлдөө керек. Эненин макролид колдонушу менен ымыркайдын пилоростенозунун ортосундагы мүмкүн болгон байланыш боюнча изилдөөлөрдүн жыйынтыктары бирдей эмес.<ref name="lactmed">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK501217/ «Erythromycin»]. ''Drugs and Lactation Database (LactMed)'', NCBI Bookshelf.</ref> == Бактериялардын туруктуулугу == Эритромицинге туруктуулуктун негизги механизмдеринин бири — ''erm'' гендери коддогон метилтрансферазалардын 23S рРНКны өзгөртүшү. Дагы бир механизм — ''mef'' тибиндеги системалардын антибиотикти бактерия клеткасынан сыртка чыгарышы (эффлюкс). Рибосоманын айрым мутациялары да маанилүү. ''erm'' менен байланышкан механизм макролиддерге, линкозамиддерге жана стрептограмин Bге кайчылаш туруктуулук жаратышы мүмкүн (MLS<sub>B</sub> фенотиби). Туруктуулук түргө жана аймакка жараша өзгөргөндүктөн, зарыл учурда бактериологиялык изилдөө жана антибиотикограмма жүргүзүлөт.<ref name="resistance">[https://journals.asm.org/doi/10.1128/aac.46.9.2727-2734.2002 «Resistance to Macrolides and Related Antibiotics in Streptococcus pneumoniae»]. ''Antimicrobial Agents and Chemotherapy''. 2002;46(9):2727–2734.</ref><ref name="eucast"/> Антибиотиктерди орунсуз же туура эмес колдонуу туруктуу бактериялардын тандалып көбөйүшүнө шарт түзөт. Эритромицин сасык тумоо, грипп жана башка вирустук инфекцияларды дарылоого арналган эмес.<ref name="medline"/> == Алынуусу жана синтези == === Өнөр жайдагы ферментация === Өнөр жайда эритромицин негизинен ''S. erythraea'' микроорганизмин суюк азык чөйрөсүндө кычкылтек менен камсыздалган терең ферментация ыкмасы аркылуу өстүрүп алынат. Көмүртек, азот жана минералдык заттар микроорганизмдин өсүшүн жана анын экинчилик метаболити болгон антибиотиктин пайда болушун камсыздайт. Ферментация бүткөн соң антибиотик культуралык суюктуктан бөлүнүп, экстракция, тазалоо жана кристаллдаштыруу этаптарынан өтөт. Зарыл болсо анын фармацевтикалык туздары же эфирлери алынат. Технологиялык шарттар штаммга, өндүрүш линиясына жана талап кылынган продуктунун сапатына жараша болот.<ref name="firstpatent"/><ref name="biosynthesis"/> === Табигый биосинтез жолу === Эритромициндин көмүртек скелетин I типтеги модулдук поликетидсинтаза — 6-дезоксиэритронолид B синтазасы (''DEBS'') түзөт. Үч ири белоктон турган бул комплекс ''eryAI'', ''eryAII'' жана ''eryAIII'' гендери менен коддолот. Синтезде бир пропионил-КоА баштапкы фрагменти жана алты метилмалонил-КоА узарткыч фрагменти колдонулат. Алты модулда ырааттуу өтүүчү реакциялар менен макроциклдешүүнүн жыйынтыгында 6-дезоксиэритронолид B пайда болот.<ref name="debs">Khosla C., Tang Y., Chen A. Y., Schnarr N. A., Cane D. E. [https://doi.org/10.1146/annurev.biochem.76.053105.093515 «Structure and Mechanism of the 6-Deoxyerythronolide B Synthase»]. ''Annual Review of Biochemistry''. 2007;76:195–221.</ref><ref name="biosynthesis"/> Андан кийин EryF цитохром P450 ферменти молекуланын C6 абалын гидроксилдеп, эритронолид B түзөт. EryBV гликозилтрансферазасы L-микароза калдыгын, ал эми EryCII/EryCIII системасы D-дезозамин калдыгын кошкондо эритромицин D алынат. Андан аркы эки өзгөрүү ар башка тартипте жүрүшү мүмкүн: EryK ферментинин C12 абалындагы гидроксилдөөсү эритромицин Cни, ал EryG метилтрансферазасынын кант калдыгын O-метилдөөсү эритромицин Bни пайда кылат. Эки өзгөрүү тең аяктаганда негизги акыркы продукт — эритромицин А түзүлөт.<ref name="biosynthesis"/><ref name="macrolidereview">[https://academic.oup.com/jimb/article/46/3-4/445/5997220 «Recent advances in the discovery and combinatorial biosynthesis of microbial 14-membered macrolides and macrolactones»]. ''Journal of Industrial Microbiology and Biotechnology''. 2019;46:445–458.</ref> === Толук химиялык синтез === Эритромицин А молекуласындагы көп сандаган хиралдык борборлор, ири лактон шакеги жана эки татаал кант калдыгы аны толук синтездөөнү органикалык химиянын өзгөчө татаал милдетине айландырган. Роберт Бёрнс Вудворд жетектеген окумуштуулар тобу эритромицин Анын асимметриялык толук синтезин 1981-жылы үч бөлүктөн турган илимий макалаларда жарыялаган. Изилдөөдө адегенде эритронолиддин ачык чынжырлуу туундусу алынган, андан соң макролактон шакеги түзүлүп, кант калдыктары кошулган жана коргоочу топтор ажыратылган. Бул жетишкендик молекуланын түзүлүшүн ырастап, татаал табигый кошулмаларды толук синтездөөнүн мүмкүнчүлүгүн көрсөткөн. Бирок өнөр жайда табигый ферментация негизги өндүрүш ыкмасы бойдон калган.<ref name="woodward1">Woodward R. B. ж.б. [https://doi.org/10.1021/ja00401a049 «Asymmetric total synthesis of erythromycin. 1. Synthesis of an erythronolide A secoacid derivative via asymmetric induction»]. ''Journal of the American Chemical Society''. 1981;103:3210–3213.</ref><ref name="woodward2">Woodward R. B. ж.б. [https://doi.org/10.1021/ja00401a050 «Asymmetric total synthesis of erythromycin. 2. Synthesis of an erythronolide A lactone system»]. ''Journal of the American Chemical Society''. 1981;103:3213–3215.</ref><ref name="woodward3">Woodward R. B. ж.б. [https://doi.org/10.1021/ja00401a051 «Asymmetric total synthesis of erythromycin. 3. Total synthesis of erythromycin»]. ''Journal of the American Chemical Society''. 1981;103:3215–3217.</ref> 2007-жылы Стивен Мартиндин тобу эритромицин Bнин толук синтезин эки башка стратегия менен жарыялаган. Бир стратегияда алгач макролактон шакеги түзүлүп, андан кийин кант калдыктары кошулган; экинчисинде дезозамин калдыгы ачык чынжырлуу аралык кошулмага эртерээк киргизилип, шакек кийин жабылган.<ref name="martin">Breton P., Hergenrother P. J., Hida T. ж.б. [https://doi.org/10.1016/j.tet.2007.02.044 «Total synthesis of erythromycin B»]. ''Tetrahedron''. 2007;63(26):5709–5729.</ref> === Жарым синтез жана түзүлүштүк туундулар === Табигый эритромициндин кислота чөйрөсүндө туруксуздугу жана айрым терс таасирлери жаңы макролиддерди издөө иштерине түрткү берген. Эритромицин Анын түзүлүшүн химиялык өзгөртүү аркылуу кислотанын таасирине туруктуураак кларитромицин (6-O-метилэритромицин А) алынган. Эритромициндин скелетин башкача өзгөртүү азалиддерге, анын ичинде 15 мүчөлүү азитромицинге алып келген. Кетолиддерде кладиноза калдыгы башка функционалдык топторго алмаштырылат. Бул заттардын фармакологиялык касиеттери ар башка; аларды эритромициндин башка аталыштары деп эсептөөгө болбойт.<ref name="clarithro">[https://patents.google.com/patent/US4331803A/en US4331803A — «Novel erythromycin compounds»]. Taisho Pharmaceutical; жарыяланган күнү 25.05.1982.</ref><ref name="azithro">[https://patents.google.com/patent/US4517359A/en US4517359A — азалиддик макролид туундуларына байланыштуу патент]. Жарыяланган күнү 14.05.1985.</ref> === Биотехнологиялык жактан өркүндөтүү === ''S. erythraea'' штаммдарын селекциялоо, биосинтез гендеринин экспрессиясын жөнгө салуу, баштапкы заттардын метаболизмдик агымын өзгөртүү жана модулдук поликетидсинтазаларды кайра куруу — эритромициндин түшүмдүүлүгүн арттыруунун жана жаңы туундуларды издөөнүн негизги багыттары. Комбинатордук биосинтезде жеке фермент модулдарын жана кийинки өзгөртүүчү ферменттерди өзгөртүү аркылуу табиятта сейрек кездешкен же таптакыр жок макролид аналогдорун алууга аракет жасалат. Лабораториялык натыйжалардын баары эле өнөр жайлык өндүрүшкө же клиникалык практикага жеткен эмес.<ref name="macrolidereview"/><ref name="debs"/> == Патенттер жана илимий-техникалык өнүгүү == Эритромициндин алгачкы заттык жана технологиялык патенттеринен кийин эритромицин Аны тазалоо, анын туздары менен эфирлерин алуу, молекуласын өзгөртүү, ферментациянын түшүмдүүлүгүн көбөйтүү жана жаңы дары формаларын иштеп чыгуу боюнча көптөгөн патенттик документтер жарыяланган. Төмөнкү таблицада ар башка мезгилдердеги ''тандалган мисалдар'' гана келтирилет: бул эритромицин боюнча дүйнөдөгү бардык патенттердин толук тизмеси эмес. {| class="wikitable sortable" |+ Эритромицинге жана анын туундуларына байланыштуу тандалган патенттик документтер |- ! Документ !! Жарыяланган күнү !! Негизги мазмуну !! Эскертүү |- | [https://patents.google.com/patent/US2653899A/en US2653899A] || 29.09.1953 || Эритромицин, анын туздары жана ферментация аркылуу өндүрүү ыкмасы; Р. Л. Банч менен Ж. М. Макгуайр. || Алгачкы негизги патенттердин бири; колдонуу мөөнөтү аяктаган.<ref name="firstpatent"/> |- | [https://patents.google.com/patent/US2823203A/en US2823203A] || 11.02.1958 || Эритромицин Аны кошулмалардан, анын ичинде эритромицин Bден кристаллдаштыруу аркылуу бөлүп тазалоо. || Тарыхый патент; колдонуу мөөнөтү аяктаган.<ref name="abbott">[https://patents.google.com/patent/US2823203A/en US2823203A — «Method of producing substantially pure erythromycin A»]. Жарыяланган күнү 11.02.1958.</ref> |- | [https://patents.google.com/patent/US4331803A/en US4331803A] || 25.05.1982 || Химиялык жактан өзгөртүлгөн эритромицин кошулмалары; кларитромициндин иштелип чыгышына байланыштуу багыт. || Тарыхый патент; укуктук абалы тиешелүү улуттук реестрде такталат.<ref name="clarithro"/> |- | [https://patents.google.com/patent/US4517359A/en US4517359A] || 14.05.1985 || Шакекке азот атому киргизилген макролиддик түзүлүштөр жана алардын туундулары. || Азалиддерди жарым синтездөө багыты.<ref name="azithro"/> |- | [https://patents.google.com/patent/US5141926A/en US5141926A] || 25.08.1992 || 6-дезоксиэритромицин туундулары жана аларды пайда кылуучу генетикалык өзгөртүлгөн микроорганизмдер. || Генетикалык инженерияга байланыштуу тарыхый документ.<ref name="patent92">[https://patents.google.com/patent/US5141926A/en US5141926A — «Erythromycin derivatives»]. Жарыяланган күнү 25.08.1992.</ref> |- | [https://patents.google.com/patent/CN119060110A/en CN119060110A] || 03.12.2024 || Эритромицин туундусу, аны даярдоо жана колдонуу; Пекин технология институту. || Кытайдагы жарыяланган өтүнмө; ага байланыштуу WO2024245303A1 да жарыяланган.<ref name="patent24">[https://patents.google.com/patent/CN119060110A/en CN119060110A — «Erythromycin derivative, preparation method and application»]. Кытайдын патенттик жарыялоосу.</ref> |- | [https://patents.google.com/patent/CN119685366A/en CN119685366A] || 25.03.2025 || ''S. erythraea'' организминде ATP-синтазанын AtpD β-суббирдигин күчөтүлгөн экспрессиялоо менен эритромициндин түшүмдүүлүгүн көбөйтүү сунушу. || Жарыяланган өтүнмө; өндүрүштүк артыкчылыктар — өтүнмө ээсинин маалыматы.<ref name="patent25a">[https://patents.google.com/patent/CN119685366A/en CN119685366A — «A new method to increase erythromycin production»]. Артыкчылык күнү 25.12.2024; жарыяланган күнү 25.03.2025.</ref> |- | [https://patents.google.com/patent/CN120289535A/en CN120289535A] || 11.07.2025 || Эритромицин тиоцианатын адсорбция, чыпкалоо, экстракция жана кристаллдаштыруу аркылуу тазалоо. || Жарыяланган өтүнмө; көрсөтүлгөн тазалык жана түшүм көрсөткүчтөрү көз карандысыз тастыкталган клиникалык натыйжа эмес.<ref name="patent25b">[https://patents.google.com/patent/CN120289535A/en CN120289535A — «A method for purifying erythromycin thiocyanate»]. Артыкчылык күнү 03.01.2024; жарыяланган күнү 11.07.2025.</ref> |- | [https://patents.google.com/patent/CN121370794A/en CN121370794A] || 23.01.2026 || Эритромицин этилсукцинатынын ооздо таралуучу таблеткаларынын сакталуу туруктуулугун жогорулатууга багытталган курам жана өндүрүү ыкмасы. || Кытайда жарыяланган өтүнмө; узартылган жарактуулук мөөнөтү тууралуу маалымат патент ээси билдирген натыйжа.<ref name="patent26a">[https://patents.google.com/patent/CN121370794A/en CN121370794A — «Preparation method for prolonging validity period of erythromycin ethylsuccinate orally disintegrating tablet»]. Артыкчылык күнү 25.12.2025; жарыяланган күнү 23.01.2026.</ref> |- | [https://patents.google.com/patent/CN116807971B/en CN116807971B] || 10.04.2026 || Дарыга туруктуулук маселесине багытталган, эритромицин камтыган мицеллалык май жана аны даярдоо ыкмасы. || Кытайдагы берилген патент (B-документ); ойлоп табуучулардын билдирүүлөрү көз карандысыз клиникалык далил болуп саналбайт.<ref name="patent26b">[https://patents.google.com/patent/CN116807971B/en CN116807971B — «An erythromycin micelle ointment for overcoming multidrug resistance of erythromycin, its preparation method and application»]. Патент берилген жана жарыяланган күн: 10.04.2026.</ref> |} Патенттин жарыяланышы ойлоп табуунун клиникалык натыйжалуулугу же өнөр жайда сөзсүз колдонулары далилденгенин билдирбейт. Патент менен коргоонун чеги талаптардын, артыкчылык күнүнүн, укуктук статусунун жана аймактык күчүнүн негизинде аныкталат. 1953-жылкы негизги патенттин мөөнөтү бүткөнү менен, жаңы технологияларга жана өзүнчө дары курамдарына байланыштуу кийин берилген патенттер белгилүү өлкөлөрдө күчүндө болушу мүмкүн. == Айлана-чөйрөдө кездешиши == Эритромицин медицинада жана ветеринарияда колдонулгандыктан, анын калдыктары саркынды суулардан, суу экосистемаларынан жана чөкмөлөрдөн табылган. Антибиотиктердин айлана-чөйрөгө түшүшү микробдук жамааттарга таасир этип, туруктуулук гендеринин тандалып көбөйүшүнө өбөлгө түзүшү мүмкүн. Коркунучтун деңгээли концентрацияга, чөйрөнүн касиеттерине жана жергиликтүү шарттарга көз каранды. 2018-жылы жарыяланган глобалдык сереп эритромициндин ар кыл экологиялык чөйрөлөрдө табылышын талдаган; 2025-жылкы эмгек анын балыктардагы фармакокинетикасын жана мүмкүн болгон экологиялык таасирлерин караган.<ref name="environment">[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29587215/ «Global review and analysis of erythromycin in the environment: Occurrence, bioaccumulation and antibiotic resistance hazards»]. ''Environmental Pollution''. 2018. doi:10.1016/j.envpol.2018.03.052.</ref><ref name="aquaculture">[https://doi.org/10.1016/j.envpol.2025.126203 «Antibiotic erythromycin in fish: Pharmacokinetics, effects, and health risks»]. ''Environmental Pollution''. 2025;373:126203.</ref> == Эскертүү == Бул макала дарыгердин көрсөтмөсүн же антибиотикти өз алдынча колдонуу боюнча нускаманы алмаштырбайт. Дозасы, дарылоонун узактыгы жана уруксат берилген дары формалары өлкөдөгү каттоого жана конкреттүү клиникалык жагдайга жараша аныкталат. Патенттер бөлүмүндө 2026-жылдын 27-сентябрына чейин ачык базалардан табылган айрым документтер гана келтирилген; ал толук патенттик издөө же белгилүү бир өлкө үчүн укуктук корутунду эмес. == Булактар == {{Булактар}} == Тышкы шилтемелер == * [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Erythromycin PubChem: Erythromycin, CID 12560] * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?id=1836 NCBI Taxonomy: ''Saccharopolyspora erythraea''] * [https://www.eucast.org/bacteria/clinical-breakpoints-and-interpretation/clinical-breakpoint-tables/ EUCAST: бактериялардын антибиотиктерге сезгичтигинин клиникалык чектери] * [https://patents.google.com/patent/US2653899A/en Алгачкы US2653899A патентинин толук тексти] * [https://patents.google.com/?q=erythromycin Google Patents: «erythromycin» боюнча патент издөө] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Erythromycin Wikimedia Commons: эритромициндин сүрөттөрү] [[Категория:Антибиотиктер]] [[Категория:Дары-дармектер арип боюнча]] tmjiioj817mkhmtwbnzlrmyhxp3tqlz Категория:Дары-дармектер арип боюнча 14 154255 653416 2026-09-28T13:27:26Z Artelow 2286 Created blank page 653416 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-52189-52 3 154256 653419 2026-09-28T13:38:48Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 653419 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 13:38, 28 сентябрь 2026 (UTC) 604mor6sllu1l6fdh9klh7zyshrurg9 Калып:Өлкө желеги/Түштүк Вьетнам 10 154257 653421 2026-09-28T14:23:40Z Artelow 2286 Жаңы барак: "‎{{ {{{1<noinclude>|өлкө желеги/желек</noinclude>}}} | alias = Түштүк Вьетнам | flag alias = Flag of South Vietnam.svg | өлчөмү = {{{өлчөмү|}}} }}<noinclude> </noinclude>" 653421 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|өлкө желеги/желек</noinclude>}}} | alias = Түштүк Вьетнам | flag alias = Flag of South Vietnam.svg | өлчөмү = {{{өлчөмү|}}} }}<noinclude> </noinclude> pa1sfpb4d8vc0xu7meujbimy54ll0br Калып:Өлкө желеги/Йемен Элдик Демократиялык Республикасы 10 154258 653422 2026-09-28T14:26:07Z Artelow 2286 Жаңы барак: "‎{{ {{{1<noinclude>|өлкө желеги/желек</noinclude>}}} | alias = Йемен Элдик Демократиялык Республикасы | shortname alias = Түштүк Йемен | flag alias = Flag of South Yemen.svg | өлчөмү = {{{өлчөмү|}}} }}<noinclude> </noinclude>" 653422 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|өлкө желеги/желек</noinclude>}}} | alias = Йемен Элдик Демократиялык Республикасы | shortname alias = Түштүк Йемен | flag alias = Flag of South Yemen.svg | өлчөмү = {{{өлчөмү|}}} }}<noinclude> </noinclude> lrlqjq42m7lbd08tbqn7rpxyiwyp0vb Калып:Өлкө желеги/Йемен Араб Республикасы 10 154259 653423 2026-09-28T14:29:28Z Artelow 2286 Жаңы барак: "‎{{ {{{1<noinclude>|өлкө желеги/желек</noinclude>}}} | alias = Йемен Араб Республикасы | shortname alias = Түндүк Йемен | flag alias = Flag of the Yemen Arab Republic.svg | өлчөмү = {{{өлчөмү|}}} }}<noinclude> </noinclude>" 653423 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|өлкө желеги/желек</noinclude>}}} | alias = Йемен Араб Республикасы | shortname alias = Түндүк Йемен | flag alias = Flag of the Yemen Arab Republic.svg | өлчөмү = {{{өлчөмү|}}} }}<noinclude> </noinclude> guxusklnr5os976op8og9eajhpu8tqs Калып:Өлкө желеги/Саравак 10 154260 653424 2026-09-28T14:33:47Z Artelow 2286 Жаңы барак: "‎{{ {{{1<noinclude>|өлкө желеги/желек</noinclude>}}} | alias = Саравак | shortname alias = | flag alias = Flag of Sarawak.svg | өлчөмү = {{{өлчөмү|}}} }}<noinclude> </noinclude>" 653424 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|өлкө желеги/желек</noinclude>}}} | alias = Саравак | shortname alias = | flag alias = Flag of Sarawak.svg | өлчөмү = {{{өлчөмү|}}} }}<noinclude> </noinclude> tsanb273v9yoop75rldj728usok68jz 653426 653424 2026-09-28T14:37:24Z Artelow 2286 653426 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|өлкө желеги/желек</noinclude>}}} | alias = Саравак | flag alias = Flag of Sarawak.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | размер = {{{өлчөмү|}}} }} 5svs77qnzk9a1xw9rhff4dcxjnk7q7s Колдонуучунун баарлашуулары:Ramen271 3 154261 653427 2026-09-28T14:39:00Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 653427 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 14:39, 28 сентябрь 2026 (UTC) 2f666kuvo9g4ropn7r4cam8jbis4ov7 Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-52290-03 3 154262 653428 2026-09-28T14:39:10Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 653428 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 14:39, 28 сентябрь 2026 (UTC) 2f666kuvo9g4ropn7r4cam8jbis4ov7 Категория:Азия оюндары 14 154263 653430 2026-09-28T14:40:22Z Artelow 2286 Created blank page 653430 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-52208-82 3 154264 653432 2026-09-28T15:39:20Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 653432 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 15:39, 28 сентябрь 2026 (UTC) phevfl51axssgp8i7evr04g48nazm3o Колдонуучунун баарлашуулары:Azad-xorasan 3 154265 653433 2026-09-28T16:39:32Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 653433 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 16:39, 28 сентябрь 2026 (UTC) qfseew24twl4d2ft98qb54z0ta36u0y Колдонуучунун баарлашуулары:Raippa-Valli 3 154266 653437 2026-09-28T23:40:44Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 653437 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 23:40, 28 сентябрь 2026 (UTC) 1fc4wwn7kl5j1me79nea5xe5tgt6y22 Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-52452-25 3 154267 653438 2026-09-29T06:41:52Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 653438 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 06:41, 29 сентябрь 2026 (UTC) r86qzu0av10crkx8cgb8cdi5543reat Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-52423-23 3 154268 653439 2026-09-29T06:42:02Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 653439 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 06:42, 29 сентябрь 2026 (UTC) bdolxvl68ppjnuyvq6skg430sjxvxyn Энергетика 0 154269 653440 2026-09-29T07:06:09Z Born Nomad 47370 "[[:ru:Special:Redirect/revision/154910277|Энергетика]]" барагынан которулуп түзүлдү 653440 wikitext text/x-wiki [[Файл:Three_Gorges_Dam,_Yangtze_River,_China.jpg|thumb|300x300px| Дүйнөдөгү эң ири [[гидроэлектр станция]] - Кытайдагы "Үч капчыгай" ГЭСи]] '''Энергетика''' — адамдын чарбалык-экономикалык ишмердигинин чөйру болуп саналат. Ал ар кандай түрдөгү энергетикалык ресурстарды өзгөртүү, берүү, топтоо жана пайдалануу үчүн кызмат кылган ири табигый жана жасалма тутумдардын жыйындысын камтыйт. Энергетиканы пайдалануунун максаты — баштапкы, жаратылыш энергиясын экинчи даражадагы энергияга, мисалы, электр же жылуулук энергиясына айландыруу аркылуу [[энергия]] өндүрүүнү камсыз кылуу. Бул учурда, энергияны өндүрүү көбүнчө бир нече баскычта ишке ашат: * Энергетикалык ресурстарды алуу жана топтоо. Буга ядролук отунду казып алуу, кайра иштетүү жана байытуу мисал боло алат; * Ресурстарды электр станцияларына жеткирүү. Мисалы, жылуулук электр станциясына газ, көмүр, [[мазут]] жеткирүү; * [[Электр станциясы|Электр станцияларынын]] жардамы менен баштапкы [[Энергия|энергияны]] экинчи даражадагы энергияга айландыруу. Мисалы, [[Көмүр|көмүрдүн]] химиялык энергиясын электр жана жылуулук энергиясына айландыруу; * Экинчи даражадагы энергияны керектөөчүлөргө берүү, мисалы, электр берүү линиялары аркылуу<ref name="ОСЭ">{{Cite book/Russian|автор=Под общей редакцией чл.-корр. РАН [[Аметистов, Евгений Викторович|Е. В. Аметистова]]|часть=том 1 под редакцией проф. А. Д. Трухния|заглавие=Основы современной энергетики. В 2-х томах|оригинал=|ссылка=|место=Москва|издательство=Издательский дом [[МЭИ]]|год=2008|страницы=|isbn=978 5 383 00162 2}}</ref>. == Электр энергетикасы == Электр энергетикасы – электр станцияларында электр энергиясын өндүрүүнү жана аны электр берүү линиялары аркылуу керектөөчүлөргө жеткирүүнү камтыган энергетика тармагынын чакан системасы. Анын негизги элементтери – электр станциялары. Алар пайдаланылган баштапкы энергиянын түрүнө жана аны электр энергиясына айландыруу үчүн колдонулган өзгөрткүчтөрдүн түрүнө жараша классификацияланат. Белгилүү бир [[Мамлекет|мамлекетте]] электр станциялардын түрлөрүнүн басымдуулук кылышы, биринчи кезекте, тиешелүү энергетикалык ресурстардын болушуна жараша болот. Электр энергетикасы, адатта, ''салттуу'' жана ''салттуу эмес'' болуп бөлүнөт. 2019-жылы дүйнөлүк электр энергиясын керектөөнүн 26,8%ы кайра жаралуучу энергия булактары тарабынан камсыздалган, ал эми [[Ядролук энергетика|атомдук энергетиканы]] кошкондор бул көрсөткүч 37,1%ды түзгөн. {| class="wikitable" |+Дүйнөлүк электр энергиясын өндүрүүдө ар кандай энергия булактарынын үлүшү <ref name="IEA-Report-keyworld-2017">{{Cite web|url=http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/KeyWorld2017.pdf|title=2017 Key World Energy Statistics|date=2017|publisher=IEA|pages=30|format=PDF}}</ref> <ref name="BP2019">{{Cite web|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2019-full-report.pdf|title=BP Statistical Review of World Energy June 2019}}</ref> ! Жыл ! Көмүрдүн күйүшү ! Жаратылыш газдын күйүшү ! ГЭСтер ! АЭСтер ! Мунайды күйгүзүү ! Башкалар ! Жалпысынан 1 жылда |- | 1973-жыл | 38,3% | 12,1% | 20,9% | 3,3% | 24,8% | 0,6% | 6,131 ТВт/саат |- | 2019-жыл | 36,7% | 23,5% | 16,0% | 10,3% | 2,8% | 10,7% | 27 044 ТВт/саат |} === Салттуу электр энергетикасы === [[Файл:DampierreNuclearPowerPlant-2.JPG|thumb|300x300px| Муздатуучу мунаралар — дүйнө жүзү боюнча көптөгөн [[Электр станциясы|электр станциялары]]үчүн зарыл болгон элемент]] Салттуу электр энергетикасы көптөн бери колдонулуп келе жаткан, технологиялары ар түрдүү эксплуатациялык шарттарда узак убакыт бою сыноодон өткөн тармак болуп саналат. Дүйнө жүзү боюнча электр энергиясынын негизги бөлүгү салттуу электр станцияларында өндүрүлөт. Алардын ар биринин электр кубаттуулугу көп учурда 1000 [[Ватт|МВттан]] ашат. Салттуу электр энергетикасы тармагы бир нече багытка бөлүнөт. ==== Жылуулук энергетикасы ==== Бул тармакта электр энергиясы органикалык отундун химиялык энергиясын пайдаланган жылуулук электр станцияларында ('''ЖЭС''') өндүрүлөт. Алар төмөнкүдөй түрлөргө бөлүнөт: * Буу турбиналык электр станциялары – энергия буулук турбиналык орнотмонун жардамы менен өзгөртүлөт; * Газ турбиналык электр станциялары – энергия газ турбиналык орнотмонун жардамы менен өзгөртүлөт; * Буулук-газ турбиналуу электр станциялары – энергия буулук-газ турбиналуу орнотмонун жардамы менен өзгөртүлөт. Дүйнөлүк масштабда салттуу энергетиканын басымдуу бөлүгүн жылуулук энергетикасы түзөт. Дүйнөдө өндүрүлгөн электр энергиясынын 46%ы [[Көмүр|көмүрдү]], 18%ы жаратылыш газын пайдалануу аркылуу, дагы болжол менен 3%ы биомассаны күйгүзүүнүн эсебинен алынат. Мунайдын элект энергиясын өндүрүүдөгү үлүшү 0,2%ды түзөт. Жалпысынан жылуулук электр станциялары дүйнөдөгү бардык электр станциялары өндүргөн электр энергиясынын үчтөн экисине жакынын камсыз кылат. 2013-жылга карата жылуулук электр станцияларынын орточо пайдалуу аракет коэффициенти (КПД) 34%ды түзгөн. Мында эң жогорку натыйжалуулукка ээ көмүр менен иштеген электр станцияларынын КПДси 46%га, ал эми газ менен иштеген электр станцияларыныкы 61%га жеткен. [[Польша]] жана [[Түштүк-Африка Республикасы|Түштүк Африка Республикасы]] сыяктуу өлкөлөрдүн энергетика тармагы дээрлик толугу менен көмүрдү пайдаланууга негизделген. Ал эми [[Нидерланд|Нидерландыда]] жаратылыш газга басымдуулук кылынат. [[Кытай|Кытайда]], [[Австралия|Австралияда]] жана [[Мексика|Мексикада]] жылуулук энергетикасынын үлүшү өтө чоң. [[Файл:Adam_Beck_Complex.jpg|thumb|200x200px| Канададагы [[Ниагара шаркыратмасы|Ниагара шаркыратмасында]] жайгашкан ири гидроэлектр станциясы «Сэр Адам Бек»]] ==== Гидроэнергетика ==== Энергетиканын бул тармагында электр энергиясы суу агымынын энергиясын пайдаланган [[Гидроэлектр станция|гидроэлектр станцияларында]] ('''ГЭС''') өндүрүлөт. Бир катар өлкөлөрдө ГЭСтер басымдуулук кылат. Мисалы, [[Норвегия|Норвегияда]] жана [[Бразилия|Бразилияда]] электр энергиясынын бардык көлөмү ГЭСтерде өндүрүлөт. ГЭСтерде өндүрүлгөн электр энергиясынын үлүшү 70%дан ашкан өлкөлөрдүн тизмесине бир нече ондогон мамлекет кирет. ==== Ядролук энергетика ==== [[Файл:Balakovo_NPP_night.jpg|left|thumb|200x200px| Балаково атомдук электр станциясы түнкүсүн.]] Бул тармакта электр энергиясы башкарылуучу чынжырлуу ядролук бөлүнүү реакциясынын энергиясын пайдаланган [[Атомдук электр станциясы|атомдук электр станцияларында]] ('''АЭС''') өндүрүлөт. Бул реакцияда көбүнчө [[Уран (химиялык элемент)|уран]] менен [[плутоний]] колдонулат. Электр энергиясын өндүрүүдө АЭСтердин үлүшү боюнча [[Франция]] алдыңкы орунда турат: бул көрсөткүч болжол менен 70%ды түзөт. Атомдук энергетика [[Бельгия|Бельгияда]], [[Түштүк Корея|Корея Республикасында]] жана башка айрым өлкөлөрдө да басымдуулук кылат. АЭСтерде электр энергиясын өндүрүү боюнча дүйнөлүк лидерлер — [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]], Франция жана [[Жапония|Япония]] . === Альтернативдүү энергетика === [[Файл:20090717_Windpark_bei_Sayda_1.png|thumb|200x200px| [[Германия|Германиядагы]] шамал генераторлору]] Альтернативдүү энергетиканын көпчүлүк багыттары салттуу принциптерге негизделет. Бирок аларда баштапкы энергия булагы катары жергиликтүү мааниге ээ булактар, мисалы, шамал же геотермалдык энергия пайдаланылат. Ошондой эле өздөштүрүү баскычындагы булактар, мисалы отун элементтери же келечекте колдонулушу мүмкүн болгон булактар, мисалы, [[Башкарылма термоядролук синтез|термоядролук энергетика]] колдонулушу мүмкүн. Альтернативдүү энергетиканын мүнөздүү өзгөчөлүктөрүнө анын [[Экология|экологиялык]] жактан тазалыгы, капиталдык курулушка өтө чоң чыгымдардын талап кылынышы жана айрым орнотмолордун бирдиктүү кубаттуулунун аздыгы кирет. Мисалы, кубаттуулугу {{Nobr|1000 МВт}} болгон күн электр станциясын куруу үчүн болжол менен 4 км² [[Аянт|аянтты]] өтө кымбат күзгүлөр менен жабуу талап кылынат. Альтернативдүү энергетиканын багыттары: * [[Шамал энергетикасы]] * Күн энергетикасы * Чакан гидроэлектр станциялары * Геотермалдык энергия * [[Биоэнергетика]] * Отун элементтерин пайдаланган орнотмолор * Суутек энергетикасы * [[Башкарылма термоядролук синтез|Термоядролук энергетика]] Ошондой эле кеңири таралгандыгына байланыштуу өзгөчө мааниге ээ болгон '''чакан энергетика''' түшүнүгүн бөлүп көрсөтүүгө болот. Азыркы учурда бул термин жалпы кабыл алынган эмес. Анын ордуна ''жергиликтүү энергетика'', ''бөлүштүрүлгөн энергетика'', ''[[Автономные энергетические системы|автономдуу энергетика]]'' ж.б. терминдер колдонулат. Көбүнчө бул түшүнүк жалпы кубаттуулугу {{Nobr|30 МВт}}ка чейин, ал эми ар бир агрегатынын кубаттуулугу 10 МВтка чейинки электр станцияларына карата колдонулат. Аларга жогоруда саналган экологиялык жактан таза энергетика түрлөрү менен катар органикалык отун менен иштеген чакан электр станциялары да кирет. Алардын катарына дизелдик электр станциялары, газ поршендүү электр станциялары, ошондой эле дизелдик жана газ отуну менен иштеген кубаттуулугу аз газ турбиналык орнотмолор кирет. Чакан электр станцияларынын басымдуу бөлүгүн дизелдик электр станциялары түзөт. Мисалы, Орусияда алардын үлүшү болжол менен 96%ды түзөт. BP компаниясынын маалыматы боюнча, 2019-жылы альтернативдүү кайра жаралуучу энергия булактарынын ([[Гидроэлектр станция|ГЭСтерди]] кошпогондо) дүйнөлүк электр энергиясын өндүрүүнүн үлүшү 10,8%ды түзгөн. Бул көрсөткүч боюнча алар биринчи жолу [[Ядролук энергетика|атомдук энергетикадан]] ашып түшкөн. 2019-жылы дүйнөдөгү бардык шамал энергетикасы орнотмолорунун жалпы орнотулган кубаттуулугу 651 [[Ватт|ГВтты]] түзгөн<ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://gwec.net/global-wind-report-2019/|title=Global Wind Report 2019 {{!}} Global Wind Energy Council<!-- Заголовок добавлен ботом -->}}</ref>. Ошол жылы дүйнөдөгү бардык шамал генераторлору 1430 тераватт-саатты электр энергиясын өндүргөн. Бул адамзат өндүргөн электр энергиясынын жалпы көлөмүнүн 5,3%ына барабар болгон<ref name="автоссылка2" /><ref>{{Cite web|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2020-full-report.pdf|title=Источник}}</ref>. 2019-жылы Жер жүзүндө иштеп турган бардык күн панелдеринин жалпы орнотулган кубаттуулугу 635 [[Ватт|ГВт]] түзгөн<ref>{{Cite web|title=PHOTOVOLTAICS REPORT|url=https://www.ise.fraunhofer.de/content/dam/ise/de/documents/publications/studies/Photovoltaics-Report.pdf}}</ref>. Ошол жылы күн панелдери дүйнөлүк электр энергиясынын жалпы көлөмүнүн 2,7%ын өндүргөн<ref>{{Cite web|url=https://www.bp.com/en/global/corporate/energy-economics/statistical-review-of-world-energy/renewable-energy/solar-energy.html|title=BP Global: Solar energy}}</ref>. 2020-жылга карата дүйнөдөгү кайра жаралуучу энергия булактарынын жалпы орнотулган кубаттуулугу (гидроэнергетиканы кошкондо) 2838 ГВтты <ref name="автоссылка3">{{Cite web|url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf|title=Источник}}</ref> түзгөн. Гидроэнергетика кайра жаралуучу булактардан өндүрүлгөн электр энергиясынын 41%ына чейин, ал эми дүйнөдө өндүрүлгөн электр энергиясынын жалпы көлөмүнүн 16,8%ын камсыз кылат. Гидроэнергетикалык орнотмолордун жалпы кубаттуулугу 1170 ГВтка жетет<ref name="автоссылка3" />. Ал эми гидроэнергетиканы эсепке албаганда, кайра жаралуучу энергия булактарынын дүйнөлүк орнотулган кубаттуулугу 1668 ГВтты түзгөн. 2020-жылы күн энергетикасынын дүйнөлүк орнотулган кубаттуулугу 760 ГВтка жеткен<ref name="автоссылка3" />. 2020-жылга карата дүйнөлүк шамал энергетикасынын жалпы орнотулган кубаттуулугу 743 ГВтты түзгөн. Бул жыл сайын Түштүк Американын бардык аймагында бөлүнүп чыккан көмүр кычкыл газынын көлөмүнө барабар же жылына 1,1 миллиард тоннадан ашык CO₂ бөлүнүп чыгышына тең деп көрсөтүлгөн<ref name="автоссылка3" />. 2020-жылы дүйнөлүк [[Биоэнергетика|биоэнергетиканын]] жалпы орнотулган кубаттуулугу 145 ГВтка жеткен<ref name="автоссылка3" />. Ал эми геотермалдык энергетиканын дүйнөлүк орнотулган кубаттуулугу 14,1 ГВтты түзгөн<ref name="автоссылка3" />. === Электр тармактары === [[Файл:Electrical_substation_in_Baghdad.jpg|thumb|200x200px| [[Ирак|Ирактын]] [[Багдад]]шаарындагы электр көмөк чордонунун көрүнүшү]] '''Электрикалык тармак''' – электр энергиясын берүү жана бөлүштүрүү үчүн арналган электр көмөк станциялардын, бөлүштүрүүчү түзүлүштөрдүн жана аларды туташтырган электр берүү линияларынын жыйындысы. Электр тармагы электр станцияларында өндүрүлгөн электр кубаттуулугун тармакка берүүнү, аны алыс аралыкка жеткирүүнү, көмөк чордондордо электр параметрлерин ( [[Электр чыңалуусу|чыңалууну]] жана [[Электр тогу|ток күчүн]]) өзгөртүүнү жана электр энергиясын аймак боюнча түздөн-түз керектөөчүлөргө чейин бөлүштүрүүнү камсыз кылат. Заманбап энергетикалык системалардын электр тармактары ''көп баскычтуу'' түзүлүшкө ээ. Башкача айтканда, электр энергиясы булактардан керектөөчүлөргө жеткенге чейин көп жолу өзгөртүлөт. Заманбап электр тармактарына ''көп режимдүүлүк'' да мүнөздүү. Бул тармак элементтеринин сутка жана жыл ичинде ар кандай деңгээлде жүктөлүшүн, ошондой эле айрым элементтер пландуу оңдоого чыгарылганда же авариялык өчүрүлгөндө тармактын иштөө режимдеринин өзгөрүшүн билдирет..Заманбап электр тармактарынын ушул жана башка өзгөчөлүктөрү алардын түзүмдөрүн жана конфигурацияларын кыйла татаал жана ар түрдүү кылат<ref name="ОСЭ2">{{Cite book/Russian|автор=Под общей редакцией чл.-корр. РАН [[Аметистов, Евгений Викторович|Е. В. Аметистова]]|часть=том 2 под редакцией проф. А. П. Бурмана и проф. В. А. Строева|заглавие=Основы современной энергетики. В 2-х томах|оригинал=|ссылка=|место=Москва|издательство=Издательский дом [[МЭИ]]|год=2008|страницы=|isbn=978 5 383 00163 9}}</ref>. == Жылуулук энергетикасы == [[Файл:Combined_heat_and_power_plant.Kymijarvi_of_Lahti.20060204.15_25_40_EET.ojp.jpg|left|thumb|300x300px| [[Финляндия|Финляндиядагы]] жылуулук электр станциясы .]] Заманбап адамдын жашоосу электр энергиясын гана эмес, [[Жылуулук энергиясы|жылуулук энергиясын]] да кеңири пайдалануу менен тыгыз байланышта. Адам үйүндө, жумушунда же коомдук жайларда өзүн ыңгайлуу сезиши үчүн бардык имараттар жылытууга жана тиричилик муктаждыктары үчүн ысык суу менен камсыздалууга тийиш. Бул адамдын ден соолугуна түздөн-түз байланыштуу болгондуктан, өнүккөн мамлекеттерде ар кандай типтеги жайлардагы ылайыктуу температуралык шарттар санитардык эрежелер жана [[Стандарт|стандарттар]] менен жөнгө салынат<ref>Например [http://www.proektstroy.ru/standarts/view/1511?gp=3 СНИП 2.08.01-89: Жилые здания] {{Wayback|url=http://www.proektstroy.ru/standarts/view/1511?gp=3|date=20160309014922}} или [http://www.yondi.ru/inner_c_article_id_324.phtm ГОСТ Р 51617-2000: Жилищно-коммунальные услуги. Общие технические условия.] {{Wayback|url=http://www.yondi.ru/inner_c_article_id_324.phtm|date=20170927182300}} в [[Орусия|России]]</ref>. Мындай шарттарды дүйнөнүн көпчүлүк өлкөлөрүндө жылытуучу объектке (''жылуулук кабыл алгычка'') тышке абанын температурасына жараша белгилүү өлчөмдө жылуулукту үзгүлтүрсүз берүү аркылуу гана камсыз кылууга болот. Бул үчүн көбүнчө керектөөчүлөгө жеткендеги температурасы болжол менен 80-90°C болгон ысык суу колдонулат. Ошондой эле, [[Өнөр жай|өнөр жай ишканаларындагы]] ар кандай технологиялык процесстер үчүн басымы 1–3 МПа болгон ''өндүрүштүк буу'' талап кылынышы мүмкүн. Жалпысынан, каалаган объектти жылуулук менен камсыз кылуу төмөнкү элементтерден турган система аркылуу ишке ашырылат: * жылуулук булагынан, мисалы, очокканадан; * жылуулук тармагынан, мисалы, ысык [[суу]] же [[буу]] өткөрүүчү түтүк өткөргүчтөрдөн; * жылуулук кабыл алгычтан, мисалы, суу менен жылытуучу батареядан. === Борборлоштурулган жылуулук менен камсыздоо === [[Файл:Новосибисркая_ТЭЦ-5.jpg|thumb|500x500px| Новосибирск ЖЭБ-5 .]] Борборлоштурулган жылуулук менен камсыздоонун негизги өзгөчөлүгү — көптөгөн керектөөчүлөрдү ([[Завод|заводдорду]], имараттарды, турак жайларды ж.б.) жылуулук менен камсыз кылган тармакталган жылуулук тармагынын болушу. Борборлоштурулган жылуулук менен камсыздоодо жылуулуктун эки түрдүү булагы колдонулат: * Жылуулук электр борборлору ('''ЖЭБ'''); * Казанкана жайлары, алар төмөнкүдөй түрлөргө бөлүнөт: ** Суу ысытуучу; ** Буулук. === Борборлоштурулган жылуулук менен камсыздоо === Жылуулук булагы менен жылуулук кабыл алгыч дээрлик бир жерде жайгашып, жылуулук тармагы өтө кыска же таптакыр жок болгон жылытуу системасы [[Децентрализация|борборлоштурулбаган]] система деп аталат. Мындай жылуулук менен камсыздоо жеке же жергиликтүү болушу мүмкүн. Жеке жылытууда ар бир жайда өзүнчө жылытуучу имаратты өзүнчө чакан казанкана аркылуу жылытуу мисал боло алат. Мындай казанканалардын жылуулук өндүрүмдүүлүгү, адатта, саатына 1 [[Калория|Гкалдан]] (1,163 МВт) ашпайт. Жеке жылытуу булактарынын кубаттуулугу, адатта, өтө аз болуп, алардын ээлеринин керектөөлөрүнө жараша аныкталат. Борборлоштурулбаган жылытуунун түрлөрү: * Чакан казанкана жайлары; * Электр менен жылытуу, ал төмөнкүдөй түрлөргө бөлүнөт: ** Түз электр менен жылытуу; ** Жылуулук топтоочу электр менен жылытуу; ** Жылуулук насосу аркылуу жылытуу; * [[Меш|Меш менен жылытуу]]. === Жылуулук тармактары === '''Жылуулук тармагы''' – жылуулук алып жүрүүчү заттын (суу же буу) жардамы менен жылуулукту анын булагынан, башкача айтканда, ЖЭБден же казанканадан жылуулук керектөөчүлөрүнө жеткирүү үчүн арналган татаал инженердик-курулуш объектиси. ''Түз тармактык суунун'' коллекторлорунан ысык суу магистралдык жылытуу түтүктөрү аркылуу калктуу конуштарга жеткирилет. Магистралдык жылытуу түтүктөрүнөн бутактар чыгып, алар аркылуу жылуулук пункттарына түтүктөр тартылат. Жылуулук пункттарында керектөөчүлөрдү жылуулук жана ысык суу менен камсыз кылуучу жылуулук алмаштыргыч жабдуулары жана жөнгө салуучу арматуралар орнотулат..Жылуулук менен камсыздоонун ишенимдүүлүгүн жогорулатуу үчүн коңшу ЖЭБдердин жана казанканалардын магистралдык жылуулук түтүктөрү жабуучу клапандар орнотулган туташтыргыч түтүктөр менен бириктирилет. Бул жылуулук тармактарынын айрым участокторунда же жылуулук булактарында авариялар болуп, оңдоо иштери жүргүзүлгөн учурда да жылуулук менен камсыздоону үзгүлтүксүз улантууга мүмкүндүк берет. Демек, ар бир [[Шаар|шаардын]] жылуулук тармагы жылуулук түтүктөрүн, жылуулук булактарын жана аны керектөөчүлөрдү камтыган татаал комплексти түзөт<ref name="ОСЭ" />. == Энергетикалык күйүүчү зат == [[Файл:PTT_flame_1.jpg|thumb|267x267px| [[Тайланд|Таиланддагы]] газ факелинин көрүнүшү]] Салттуу электр станцияларынын жана жылытуу булактарынын көпчүлүгү энергияны кайра жаралбаган ресурстардан алгандыктан, энергетика тармагында отунду алуу, кайра иштетүү жана жеткирүү маселелери өзгөчө маанилүү. Салттуу энергетикада бири-биринен принципиалдуу түрдө айырмаланган отундун эки түрү колдонулат. === Органикалык күйүүчү зат === [[Агрегаттык абал|Агрегаттык абалына]] жараша органикалык күйүүчү зат [[Газ|газ түрүндөгү]], [[Суюктук|суюк]] жана катуу болуп бөлүнөт, алардын ар бири өз кезегинде табигый жана жасалма түрлөрүнө бөлүнөт. 2000-жылы мындай күйүүчү заттын дүйнөлүк энергетикалык баланстагы үлүшү болжол менен 65% түзгөн. Анын ичинен көмүрдүн үлүшү 39%ды, жаратылыш газыныкы 16%ды, ал эми суюк күйүүчү зат 9%ды түзгөн (2000-жылдагы маалыматтар). BP компаниясынын маалыматы боюнча, 2010-жылы казылып алынуучу органикалык күйүүчү заттын дүйнөлүк энергетикалык баланстагы үлүшү 87% түзгөн. Анын ичинде мунайдын үлүшү 33,6%ды, көмүрдүкү 29,6%ды, ал эми газдыкы 23,8%ды түзгөн . "Renewable21" уюмунун маалыматы боюнча, салттуу биомассаны (8,5% <ref>{{Cite web|url=http://www.map.ren21.net/GSR/GSR2012.pdf|title=Архивированная копия}}</ref>) эсепке албаганда, бул көрсөткүч 80,6%ды түзгөн. ==== Газ түрүндөгү күйүүчү зат ==== Табигый күйүүчү затка жаратылыш газы, ал эми жасалма күйүүчү майга төмөнкүлөр кирет: * Генератор газы ; * [[Кокс газы]] ; * Домен газ; * [[Мунайды буулантып ажыратуу|Мунайды айдоодон]] алынган продуктулар; * Жер астында газдаштыруудан алынган газ; * [[Биогаз]]; * Синтез газ. ==== Суюк күйүүчү зат ==== Табигый күйүүчү зат болуп [[мунай]] эсептелет, ал эми аны айдоодон алынган продуктулар жасалма күйүүчү заттар деп аталат: * [[Бензин]]; * [[Керосин]]; * Күн майы; * [[Мазут]]. ==== Катуу күйүүчү зат ==== Табигый күйүүчү заттарга төмөнкүлөр кирет: * Казылып алынуучу күйүүчүзаттар: ** [[Чымкөң|Торф]]; ** [[Күрөң көмүр]]; ** [[Ташкөмүр|Таш көмүр]]; ** [[Антрацит]]; ** [[Күйүүчү сланецтер|Күйүүчү сланец]]; * Өсүмдүк тектүү күйүүчү заттар: ** Отун; ** Жыгач калдыктары; ** Күйүүчү брикеттер; ** Күйүүчү гранулалар. Жасалма катуу күйүүчү заттарга төмөнкүлөр кирет: * Жыгач көмүрү; * Кокс жана жарым кокс; * Көмүр брикеттери; * Көмүрдү байытуудан калган калдыктар<ref name="ОСЭ" /> . === Ядролук күйүүчү зат === АЭСтин ЖЭСтен негизги жана принципиалдуу айырмасы — органикалык күйүүчү заттын ордуна ядролук күйүүчү заттын колдонулушунда. Ядролук күйүүчү зат табигый [[Уран (химиялык элемент)|урандан]] алынат. Ал төмөнкү жерлерде казылып алынат: * [[Шахта|Шахталарда]] ([[Франция|Францияда]], [[Нигер|Нигерияда]], [[Түштүк-Африка Республикасы|Түштүк Африка Республикасында]]); * Ачык [[Карьер|карьерлерде]] ([[Австралия|Австралияда]], [[Намибия|Намибияда]]); * Жер астынан эритип алуу ыкмасы менен ([[Казакстан|Казакстанда]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШда]], [[Канада|Канадада]], [[Орусия|Орусияда]]). [[Атомдук электр станциясы|Атомдук электр станцияларында]] колдонуу үчүн уран байытылышы керек. Андыктан казылып алынган уран байытуу заводуна жөнөтүлөт. Ал жерде кайра иштетилгенден кийин кошумча продукт катары алынган азайган урандын 90%ы сактоого жөнөтүлөт, ал эми 10%ы бир нече пайызга чейин (энергетикалык реакторлор үчүн 3-5%) байытылат. Байытылган урандын диоксиди атайын заводго жөнөтүлүп, ал жерде андан цилиндр формасындагы таблеткаларга жасалат. Алар узундугу дээрлик 4 м болгон герметикалык [[цирконий]] түтүкчөлөргө жайгаштырылат. Алар ''жылуулук бөлүп чыгаруучу элементтер (ЖБЭ)'' деп аталат. Колдонууга ыңгайлуу болушу үчүн бир нече жүз ЖБЭ бириктирилип, жылуулук бөлүп чыгаруучу жыйындыларды (ЖБЖ) түзөт<ref name="ОСЭ" /><ref>{{Cite book/Russian|автор=Т. Х. Маргулова|часть=|заглавие=Атомные электрические станции|оригинал=|ссылка=|место=Москва|издательство=ИздАТ|год=1994|страницы=|isbn=}}</ref>. == Энергетикалык системалар == [[Файл:Hydro_one_voltage_lines_in_woodbridge_ontario.jpg|left|thumb|267x267px| [[Канада]] . Электр берүү линияларынын тирөөчтөрү [[Горизонт|горизонттун]] ары жагына чейин созулуп жатат]] Энергетикалык система – кеңири мааниде алганда, керектөөчүлөрдү энергиянын бардык түрлөрү менен камсыз кылуучу энергетикалык ресурстардын бардык түрлөрүнүн, ошондой эле аларды алуу, өзгөртүү, бөлүштүрүү жана пайдалануу ыкмалары менен каражаттарынын жыйындысы. Энергетикалык системанын курамына электр энергетикасы, [[Мунай өткөргүч|мунай]] жана газ менен камсыздоо системалары, [[Көмүр өнөр-жайы|көмүр өнөр жайы]], [[Ядролук энергетика|атомдук энергетика]] жана башка тармактар кирет. Адатта, бул системалардын бардыгы улуттук масштабда [[Энергосистема|бирдиктүү энергетикалык системага]], ал эми бир нече аймактын деңгээлинде бириктирилген энергетикалык системаларга бириктирилет. Энергия менен камсыздоочу айрым системаларды бирдиктүү системага бириктирүү тармактар аралык күйүүзү зат-энергетикалык комплекс (КЭК) деп да аталат. Мындай биригүү, биринчи кезекте, энергиянын жана энергетикалык ресурстардын ар кандай түрлөрүн бири-биринин колдонуу мүмкүнчүлүгүнө байланыштуу. Көп учурда ''"энергетикалык система"'' деген түшүнүк тар мааниде бири-бири менен туташкан жана электр жана жылуулук энергиясын өзгөртүү, берүү жана бөлүштүрүү боюнча үзгүлтүксүз өндүрүштүк процесстердин жалпы режимдери менен байланышкан электр станцияларынын, электр жана жылуулук тармактарынын жыйындысын билдирет. Бул мындай системаны борборлоштуруп башкарууга мүмкүндүк берет . Замандап дүйнөдө керектөөчүлөр электр энергиясые аларга жакын же кыйла алыс жайгашкан электр станцияларынан алышат. Эки учурда тең электр энергиясы электр линиялары аркылуу жеткирилет. Бирок керектөөчүлөр электр станциясынан алыс жайгашкан учурда электр энергиясын жогорку чыңалуу менен берүү зарыл болуп, алардын ортосунда чыңалууну жогорулатуучу жана төмөндөтүүчү көмөкчү станциялар курулат. Ушул көмөкчү станциялар аркылуу электр станциялары электр линиялары менен бири-бирине туташтырылып, жалпы жүктөмдү камсыз кылуу үчүн параллелдүү иштешет. Ошондой эле жылуулук өткөргүчтөрү аркылуу жылытуу түтүктөрүн колдонуу менен, бир топ кыска аралыктарда, жылуулук электр борборлору жана казанканалар өз ара туташтырылат. Бул элементтердин бардыгынын жыйындысы ''энергетикалык система'' деп аталат. Аларды бирдиктүү системага бириктирүү бир катар олуттуу техникалык-экономикалык артыкчылыктарды камсыз кылат: * электр жана жылуулук энергиясынын наркынын кыйла төмөндөшү; * керектөөчүлөрдү электр жана жылуулук менен камсыздоонун ишенимдүүлүгүнүн олуттуу жогорулашы; * ар кандай типтеги электр станцияларынын иштөөсүнүн натыйжалуулугунун жогорулашы; * электр станциялары үчүн зарыл болгон резервдик кубаттуулуктун азайышы. Энергетикалык системаларды колдонуунун мындай олуттуу артыкчылыктарынын натыйжасында 1974-жылга карата дүйнөдө өндүрүлгөн электр энергиясынын жалпы көлөмүнүн 3%дан азы гана өз алдынча иштеген электр станцияларында өндүрүлгөн. Ошондон бери энергетикалык системалардын кубаттуулугу тынымсыз өсүп, чакан системалардын негизинде кубаттуу бириктирилген энергетикалык системалар түзүлө баштаган<ref name="ОСЭ2" /><ref>{{Cite book/Russian|автор=Под редакцией С.С.Рокотяна и И.М.Шапиро|часть=|заглавие=Справочник по проектированию энергетических систем|оригинал=|ссылка=|место=Москва|издательство=[[Энергоатомиздат]]|год=1985|страницы=|isbn=}}</ref>. == Колдонулган адабият == {{Булактар}} [[Категория:Техникалык илимдер]] [[Категория:Энергия]] [[Категория:Энергетика]] l497emtqqi23xfdqwyl377tp387190z 653441 653440 2026-09-29T07:18:57Z Born Nomad 47370 Оформление ссылок 653441 wikitext text/x-wiki [[Файл:Three_Gorges_Dam,_Yangtze_River,_China.jpg|thumb|300x300px| Дүйнөдөгү эң ири [[гидроэлектр станция]] - Кытайдагы "Үч капчыгай" ГЭСи]] '''Энергетика''' — адамдын чарбалык-экономикалык ишмердигинин чөйру болуп саналат. Ал ар кандай түрдөгү энергетикалык ресурстарды өзгөртүү, берүү, топтоо жана пайдалануу үчүн кызмат кылган ири табигый жана жасалма тутумдардын жыйындысын камтыйт. Энергетиканы пайдалануунун максаты — баштапкы, жаратылыш энергиясын экинчи даражадагы энергияга, мисалы, электр же жылуулук энергиясына айландыруу аркылуу [[энергия]] өндүрүүнү камсыз кылуу. Бул учурда, энергияны өндүрүү көбүнчө бир нече баскычта ишке ашат: * Энергетикалык ресурстарды алуу жана топтоо. Буга ядролук отунду казып алуу, кайра иштетүү жана байытуу мисал боло алат; * Ресурстарды электр станцияларына жеткирүү. Мисалы, жылуулук электр станциясына газ, көмүр, [[мазут]] жеткирүү; * [[Электр станциясы|Электр станцияларынын]] жардамы менен баштапкы [[Энергия|энергияны]] экинчи даражадагы энергияга айландыруу. Мисалы, [[Көмүр|көмүрдүн]] химиялык энергиясын электр жана жылуулук энергиясына айландыруу; * Экинчи даражадагы энергияны керектөөчүлөргө берүү, мисалы, электр берүү линиялары аркылуу<ref name="ОСЭ">{{Cite book/Russian|автор=Под общей редакцией чл.-корр. РАН [[Аметистов, Евгений Викторович|Е. В. Аметистова]]|часть=том 1 под редакцией проф. А. Д. Трухния|заглавие=Основы современной энергетики. В 2-х томах|оригинал=|ссылка=|место=Москва|издательство=Издательский дом [[МЭИ]]|год=2008|страницы=|isbn=978 5 383 00162 2}}</ref>. == Электр энергетикасы == Электр энергетикасы – электр станцияларында электр энергиясын өндүрүүнү жана аны электр берүү линиялары аркылуу керектөөчүлөргө жеткирүүнү камтыган энергетика тармагынын чакан системасы. Анын негизги элементтери – электр станциялары. Алар пайдаланылган баштапкы энергиянын түрүнө жана аны электр энергиясына айландыруу үчүн колдонулган өзгөрткүчтөрдүн түрүнө жараша классификацияланат. Белгилүү бир [[Мамлекет|мамлекетте]] электр станциялардын түрлөрүнүн басымдуулук кылышы, биринчи кезекте, тиешелүү энергетикалык ресурстардын болушуна жараша болот. Электр энергетикасы, адатта, ''салттуу'' жана ''салттуу эмес'' болуп бөлүнөт. 2019-жылы дүйнөлүк электр энергиясын керектөөнүн 26,8%ы кайра жаралуучу энергия булактары тарабынан камсыздалган, ал эми [[Ядролук энергетика|атомдук энергетиканы]] кошкондор бул көрсөткүч 37,1%ды түзгөн. {| class="wikitable" |+Дүйнөлүк электр энергиясын өндүрүүдө ар кандай энергия булактарынын үлүшү <ref name="IEA-Report-keyworld-2017">{{Cite web|url=http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/KeyWorld2017.pdf|title=2017 Key World Energy Statistics|date=2017|publisher=IEA|pages=30|format=PDF}}</ref> <ref name="BP2019">{{Cite web|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2019-full-report.pdf|title=BP Statistical Review of World Energy June 2019}}</ref> ! Жыл ! Көмүрдүн күйүшү ! Жаратылыш газдын күйүшү ! ГЭСтер ! АЭСтер ! Мунайды күйгүзүү ! Башкалар ! Жалпысынан 1 жылда |- | 1973-жыл | 38,3% | 12,1% | 20,9% | 3,3% | 24,8% | 0,6% | 6,131 ТВт/саат |- | 2019-жыл | 36,7% | 23,5% | 16,0% | 10,3% | 2,8% | 10,7% | 27 044 ТВт/саат |} === Салттуу электр энергетикасы === [[Файл:DampierreNuclearPowerPlant-2.JPG|thumb|300x300px| Муздатуучу мунаралар — дүйнө жүзү боюнча көптөгөн [[Электр станциясы|электр станциялары]]үчүн зарыл болгон элемент]] Салттуу электр энергетикасы көптөн бери колдонулуп келе жаткан, технологиялары ар түрдүү эксплуатациялык шарттарда узак убакыт бою сыноодон өткөн тармак болуп саналат. Дүйнө жүзү боюнча электр энергиясынын негизги бөлүгү салттуу электр станцияларында өндүрүлөт. Алардын ар биринин электр кубаттуулугу көп учурда 1000 [[Ватт|МВттан]] ашат. Салттуу электр энергетикасы тармагы бир нече багытка бөлүнөт. ==== Жылуулук энергетикасы ==== Бул тармакта электр энергиясы органикалык отундун химиялык энергиясын пайдаланган жылуулук электр станцияларында ('''ЖЭС''') өндүрүлөт. Алар төмөнкүдөй түрлөргө бөлүнөт: * Буу турбиналык электр станциялары – энергия буулук турбиналык орнотмонун жардамы менен өзгөртүлөт; * Газ турбиналык электр станциялары – энергия газ турбиналык орнотмонун жардамы менен өзгөртүлөт; * Буулук-газ турбиналуу электр станциялары – энергия буулук-газ турбиналуу орнотмонун жардамы менен өзгөртүлөт. Дүйнөлүк масштабда салттуу энергетиканын басымдуу бөлүгүн жылуулук энергетикасы түзөт. Дүйнөдө өндүрүлгөн электр энергиясынын 46%ы [[Көмүр|көмүрдү]], 18%ы жаратылыш газын пайдалануу аркылуу, дагы болжол менен 3%ы биомассаны күйгүзүүнүн эсебинен алынат. Мунайдын элект энергиясын өндүрүүдөгү үлүшү 0,2%ды түзөт. Жалпысынан жылуулук электр станциялары дүйнөдөгү бардык электр станциялары өндүргөн электр энергиясынын үчтөн экисине жакынын камсыз кылат. 2013-жылга карата жылуулук электр станцияларынын орточо пайдалуу аракет коэффициенти (КПД) 34%ды түзгөн. Мында эң жогорку натыйжалуулукка ээ көмүр менен иштеген электр станцияларынын КПДси 46%га, ал эми газ менен иштеген электр станцияларыныкы 61%га жеткен. [[Польша]] жана [[Түштүк-Африка Республикасы|Түштүк Африка Республикасы]] сыяктуу өлкөлөрдүн энергетика тармагы дээрлик толугу менен көмүрдү пайдаланууга негизделген. Ал эми [[Нидерланд|Нидерландыда]] жаратылыш газга басымдуулук кылынат. [[Кытай|Кытайда]], [[Австралия|Австралияда]] жана [[Мексика|Мексикада]] жылуулук энергетикасынын үлүшү өтө чоң. [[Файл:Adam_Beck_Complex.jpg|thumb|200x200px| Канададагы [[Ниагара шаркыратмасы|Ниагара шаркыратмасында]] жайгашкан ири гидроэлектр станциясы «Сэр Адам Бек»]] ==== Гидроэнергетика ==== Энергетиканын бул тармагында электр энергиясы суу агымынын энергиясын пайдаланган [[Гидроэлектр станция|гидроэлектр станцияларында]] ('''ГЭС''') өндүрүлөт. Бир катар өлкөлөрдө ГЭСтер басымдуулук кылат. Мисалы, [[Норвегия|Норвегияда]] жана [[Бразилия|Бразилияда]] электр энергиясынын бардык көлөмү ГЭСтерде өндүрүлөт. ГЭСтерде өндүрүлгөн электр энергиясынын үлүшү 70%дан ашкан өлкөлөрдүн тизмесине бир нече ондогон мамлекет кирет. ==== Ядролук энергетика ==== [[Файл:Balakovo_NPP_night.jpg|left|thumb|200x200px| Балаково атомдук электр станциясы түнкүсүн.]] Бул тармакта электр энергиясы башкарылуучу чынжырлуу ядролук бөлүнүү реакциясынын энергиясын пайдаланган [[Атомдук электр станциясы|атомдук электр станцияларында]] ('''АЭС''') өндүрүлөт. Бул реакцияда көбүнчө [[Уран (химиялык элемент)|уран]] менен [[плутоний]] колдонулат. Электр энергиясын өндүрүүдө АЭСтердин үлүшү боюнча [[Франция]] алдыңкы орунда турат: бул көрсөткүч болжол менен 70%ды түзөт. Атомдук энергетика [[Бельгия|Бельгияда]], [[Түштүк Корея|Корея Республикасында]] жана башка айрым өлкөлөрдө да басымдуулук кылат. АЭСтерде электр энергиясын өндүрүү боюнча дүйнөлүк лидерлер — [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]], Франция жана [[Жапония|Япония]]. === Альтернативдүү энергетика === [[Файл:20090717_Windpark_bei_Sayda_1.png|thumb|200x200px| [[Германия|Германиядагы]] шамал генераторлору]] Альтернативдүү энергетиканын көпчүлүк багыттары салттуу принциптерге негизделет. Бирок аларда баштапкы энергия булагы катары жергиликтүү мааниге ээ булактар, мисалы, шамал же геотермалдык энергия пайдаланылат. Ошондой эле өздөштүрүү баскычындагы булактар, мисалы отун элементтери же келечекте колдонулушу мүмкүн болгон булактар, мисалы, [[Башкарылма термоядролук синтез|термоядролук энергетика]] колдонулушу мүмкүн. Альтернативдүү энергетиканын мүнөздүү өзгөчөлүктөрүнө анын [[Экология|экологиялык]] жактан тазалыгы, капиталдык курулушка өтө чоң чыгымдардын талап кылынышы жана айрым орнотмолордун бирдиктүү кубаттуулунун аздыгы кирет. Мисалы, кубаттуулугу {{Nobr|1000 МВт}} болгон күн электр станциясын куруу үчүн болжол менен 4 км² [[Аянт|аянтты]] өтө кымбат күзгүлөр менен жабуу талап кылынат. Альтернативдүү энергетиканын багыттары: * [[Шамал энергетикасы]] * Күн энергетикасы * Чакан гидроэлектр станциялары * Геотермалдык энергия * [[Биоэнергетика]] * Отун элементтерин пайдаланган орнотмолор * Суутек энергетикасы * [[Башкарылма термоядролук синтез|Термоядролук энергетика]] Ошондой эле кеңири таралгандыгына байланыштуу өзгөчө мааниге ээ болгон '''чакан энергетика''' түшүнүгүн бөлүп көрсөтүүгө болот. Азыркы учурда бул термин жалпы кабыл алынган эмес. Анын ордуна ''жергиликтүү энергетика'', ''бөлүштүрүлгөн энергетика'', ''[[Автономные энергетические системы|автономдуу энергетика]]'' ж.б. терминдер колдонулат. Көбүнчө бул түшүнүк жалпы кубаттуулугу {{Nobr|30 МВт}}ка чейин, ал эми ар бир агрегатынын кубаттуулугу 10 МВтка чейинки электр станцияларына карата колдонулат. Аларга жогоруда саналган экологиялык жактан таза энергетика түрлөрү менен катар органикалык отун менен иштеген чакан электр станциялары да кирет. Алардын катарына дизелдик электр станциялары, газ поршендүү электр станциялары, ошондой эле дизелдик жана газ отуну менен иштеген кубаттуулугу аз газ турбиналык орнотмолор кирет. Чакан электр станцияларынын басымдуу бөлүгүн дизелдик электр станциялары түзөт. Мисалы, Орусияда алардын үлүшү болжол менен 96%ды түзөт. BP компаниясынын маалыматы боюнча, 2019-жылы альтернативдүү кайра жаралуучу энергия булактарынын ([[Гидроэлектр станция|ГЭСтерди]] кошпогондо) дүйнөлүк электр энергиясын өндүрүүнүн үлүшү 10,8%ды түзгөн. Бул көрсөткүч боюнча алар биринчи жолу [[Ядролук энергетика|атомдук энергетикадан]] ашып түшкөн. 2019-жылы дүйнөдөгү бардык шамал энергетикасы орнотмолорунун жалпы орнотулган кубаттуулугу 651 [[Ватт|ГВтты]] түзгөн<ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://gwec.net/global-wind-report-2019/|title=Global Wind Report 2019 {{!}} Global Wind Energy Council<!-- Заголовок добавлен ботом -->}}</ref>. Ошол жылы дүйнөдөгү бардык шамал генераторлору 1430 тераватт-саатты электр энергиясын өндүргөн. Бул адамзат өндүргөн электр энергиясынын жалпы көлөмүнүн 5,3%ына барабар болгон<ref name="автоссылка2" /><ref>{{Cite web|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2020-full-report.pdf|title=Источник}}</ref>. 2019-жылы Жер жүзүндө иштеп турган бардык күн панелдеринин жалпы орнотулган кубаттуулугу 635 [[Ватт|ГВт]] түзгөн<ref>{{Cite web|title=PHOTOVOLTAICS REPORT|url=https://www.ise.fraunhofer.de/content/dam/ise/de/documents/publications/studies/Photovoltaics-Report.pdf}}</ref>. Ошол жылы күн панелдери дүйнөлүк электр энергиясынын жалпы көлөмүнүн 2,7%ын өндүргөн<ref>{{Cite web|url=https://www.bp.com/en/global/corporate/energy-economics/statistical-review-of-world-energy/renewable-energy/solar-energy.html|title=BP Global: Solar energy}}</ref>. 2020-жылга карата дүйнөдөгү кайра жаралуучу энергия булактарынын жалпы орнотулган кубаттуулугу (гидроэнергетиканы кошкондо) 2838 ГВтты <ref name="автоссылка3">{{Cite web|url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf|title=Источник}}</ref> түзгөн. Гидроэнергетика кайра жаралуучу булактардан өндүрүлгөн электр энергиясынын 41%ына чейин, ал эми дүйнөдө өндүрүлгөн электр энергиясынын жалпы көлөмүнүн 16,8%ын камсыз кылат. Гидроэнергетикалык орнотмолордун жалпы кубаттуулугу 1170 ГВтка жетет<ref name="автоссылка3" />. Ал эми гидроэнергетиканы эсепке албаганда, кайра жаралуучу энергия булактарынын дүйнөлүк орнотулган кубаттуулугу 1668 ГВтты түзгөн. 2020-жылы күн энергетикасынын дүйнөлүк орнотулган кубаттуулугу 760 ГВтка жеткен<ref name="автоссылка3" />. 2020-жылга карата дүйнөлүк шамал энергетикасынын жалпы орнотулган кубаттуулугу 743 ГВтты түзгөн. Бул жыл сайын Түштүк Американын бардык аймагында бөлүнүп чыккан көмүр кычкыл газынын көлөмүнө барабар же жылына 1,1 миллиард тоннадан ашык CO₂ бөлүнүп чыгышына тең деп көрсөтүлгөн<ref name="автоссылка3" />. 2020-жылы дүйнөлүк [[Биоэнергетика|биоэнергетиканын]] жалпы орнотулган кубаттуулугу 145 ГВтка жеткен<ref name="автоссылка3" />. Ал эми геотермалдык энергетиканын дүйнөлүк орнотулган кубаттуулугу 14,1 ГВтты түзгөн<ref name="автоссылка3" />. === Электр тармактары === [[Файл:Electrical_substation_in_Baghdad.jpg|thumb|200x200px| [[Ирак|Ирактын]] [[Багдад]]шаарындагы электр көмөк чордонунун көрүнүшү]] '''Электр тармак''' – электр энергиясын берүү жана бөлүштүрүү үчүн арналган электр көмөк станциялардын, бөлүштүрүүчү түзүлүштөрдүн жана аларды туташтырган электр берүү линияларынын жыйындысы. Электр тармагы электр станцияларында өндүрүлгөн электр кубаттуулугун тармакка берүүнү, аны алыс аралыкка жеткирүүнү, көмөк чордондордо электр параметрлерин ( [[Электр чыңалуусу|чыңалууну]] жана [[Электр тогу|ток күчүн]]) өзгөртүүнү жана электр энергиясын аймак боюнча түздөн-түз керектөөчүлөргө чейин бөлүштүрүүнү камсыз кылат. Заманбап энергетикалык системалардын электр тармактары ''көп баскычтуу'' түзүлүшкө ээ. Башкача айтканда, электр энергиясы булактардан керектөөчүлөргө жеткенге чейин көп жолу өзгөртүлөт. Заманбап электр тармактарына ''көп режимдүүлүк'' да мүнөздүү. Бул тармак элементтеринин сутка жана жыл ичинде ар кандай деңгээлде жүктөлүшүн, ошондой эле айрым элементтер пландуу оңдоого чыгарылганда же авариялык өчүрүлгөндө тармактын иштөө режимдеринин өзгөрүшүн билдирет..Заманбап электр тармактарынын ушул жана башка өзгөчөлүктөрү алардын түзүмдөрүн жана конфигурацияларын кыйла татаал жана ар түрдүү кылат. == Жылуулук энергетикасы == [[Файл:Combined_heat_and_power_plant.Kymijarvi_of_Lahti.20060204.15_25_40_EET.ojp.jpg|left|thumb|300x300px| [[Финляндия|Финляндиядагы]] жылуулук электр станциясы .]] Заманбап адамдын жашоосу электр энергиясын гана эмес, [[Жылуулук энергиясы|жылуулук энергиясын]] да кеңири пайдалануу менен тыгыз байланышта. Адам үйүндө, жумушунда же коомдук жайларда өзүн ыңгайлуу сезиши үчүн бардык имараттар жылытууга жана тиричилик муктаждыктары үчүн ысык суу менен камсыздалууга тийиш. Бул адамдын ден соолугуна түздөн-түз байланыштуу болгондуктан, өнүккөн мамлекеттерде ар кандай типтеги жайлардагы ылайыктуу температуралык шарттар санитардык эрежелер жана [[Стандарт|стандарттар]] менен жөнгө салынат. Мындай шарттарды дүйнөнүн көпчүлүк өлкөлөрүндө жылытуучу объектке (''жылуулук кабыл алгычка'') тышке абанын температурасына жараша белгилүү өлчөмдө жылуулукту үзгүлтүрсүз берүү аркылуу гана камсыз кылууга болот. Бул үчүн көбүнчө керектөөчүлөгө жеткендеги температурасы болжол менен 80-90°C болгон ысык суу колдонулат. Ошондой эле, [[Өнөр жай|өнөр жай ишканаларындагы]] ар кандай технологиялык процесстер үчүн басымы 1–3 МПа болгон ''өндүрүштүк буу'' талап кылынышы мүмкүн. Жалпысынан, каалаган объектти жылуулук менен камсыз кылуу төмөнкү элементтерден турган система аркылуу ишке ашырылат: * жылуулук булагынан, мисалы, очокканадан; * жылуулук тармагынан, мисалы, ысык [[суу]] же [[буу]] өткөрүүчү түтүк өткөргүчтөрдөн; * жылуулук кабыл алгычтан, мисалы, суу менен жылытуучу батареядан. === Борборлоштурулган жылуулук менен камсыздоо === Борборлоштурулган жылуулук менен камсыздоонун негизги өзгөчөлүгү — көптөгөн керектөөчүлөрдү ([[Завод|заводдорду]], имараттарды, турак жайларды ж.б.) жылуулук менен камсыз кылган тармакталган жылуулук тармагынын болушу. Борборлоштурулган жылуулук менен камсыздоодо жылуулуктун эки түрдүү булагы колдонулат: * Жылуулук электр борборлору ('''ЖЭБ'''); * Казанкана жайлары, алар төмөнкүдөй түрлөргө бөлүнөт: ** Суу ысытуучу; ** Буулук. === Борборлоштуруудан тышкары жылуулук менен камсыздоо === Жылуулук булагы менен жылуулук кабыл алгыч дээрлик бир жерде жайгашып, жылуулук тармагы өтө кыска же таптакыр жок болгон жылытуу системасы [[Децентрализация|борборлоштурулбаган]] система деп аталат. Мындай жылуулук менен камсыздоо жеке же жергиликтүү болушу мүмкүн. Жеке жылытууда ар бир жайда өзүнчө жылытуучу имаратты өзүнчө чакан казанкана аркылуу жылытуу мисал боло алат. Мындай казанканалардын жылуулук өндүрүмдүүлүгү, адатта, саатына 1 [[Калория|Гкалдан]] (1,163 МВт) ашпайт. Жеке жылытуу булактарынын кубаттуулугу, адатта, өтө аз болуп, алардын ээлеринин керектөөлөрүнө жараша аныкталат. Борборлоштурулбаган жылытуунун түрлөрү: * Чакан казанкана жайлары; * Электр менен жылытуу, ал төмөнкүдөй түрлөргө бөлүнөт: ** Түз электр менен жылытуу; ** Жылуулук топтоочу электр менен жылытуу; ** Жылуулук насосу аркылуу жылытуу; * [[Меш|Меш менен жылытуу]]. === Жылуулук тармактары === '''Жылуулук тармагы''' – жылуулук алып жүрүүчү заттын (суу же буу) жардамы менен жылуулукту анын булагынан, башкача айтканда, ЖЭБден же казанканадан жылуулук керектөөчүлөрүнө жеткирүү үчүн арналган татаал инженердик-курулуш объектиси. ''Түз тармактык суунун'' коллекторлорунан ысык суу магистралдык жылытуу түтүктөрү аркылуу калктуу конуштарга жеткирилет. Магистралдык жылытуу түтүктөрүнөн бутактар чыгып, алар аркылуу жылуулук пункттарына түтүктөр тартылат. Жылуулук пункттарында керектөөчүлөрдү жылуулук жана ысык суу менен камсыз кылуучу жылуулук алмаштыргыч жабдуулары жана жөнгө салуучу арматуралар орнотулат..Жылуулук менен камсыздоонун ишенимдүүлүгүн жогорулатуу үчүн коңшу ЖЭБдердин жана казанканалардын магистралдык жылуулук түтүктөрү жабуучу клапандар орнотулган туташтыргыч түтүктөр менен бириктирилет. Бул жылуулук тармактарынын айрым участокторунда же жылуулук булактарында авариялар болуп, оңдоо иштери жүргүзүлгөн учурда да жылуулук менен камсыздоону үзгүлтүксүз улантууга мүмкүндүк берет. Демек, ар бир [[Шаар|шаардын]] жылуулук тармагы жылуулук түтүктөрүн, жылуулук булактарын жана аны керектөөчүлөрдү камтыган татаал комплексти түзөт<ref name="ОСЭ" />. == Энергетикалык күйүүчү зат == [[Файл:PTT_flame_1.jpg|thumb|267x267px| [[Тайланд|Таиланддагы]] газ факелинин көрүнүшү]] Салттуу электр станцияларынын жана жылытуу булактарынын көпчүлүгү энергияны кайра жаралбаган ресурстардан алгандыктан, энергетика тармагында отунду алуу, кайра иштетүү жана жеткирүү маселелери өзгөчө маанилүү. Салттуу энергетикада бири-биринен принципиалдуу түрдө айырмаланган отундун эки түрү колдонулат. === Органикалык күйүүчү зат === [[Агрегаттык абал|Агрегаттык абалына]] жараша органикалык күйүүчү зат [[Газ|газ түрүндөгү]], [[Суюктук|суюк]] жана катуу болуп бөлүнөт, алардын ар бири өз кезегинде табигый жана жасалма түрлөрүнө бөлүнөт. 2000-жылы мындай күйүүчү заттын дүйнөлүк энергетикалык баланстагы үлүшү болжол менен 65% түзгөн. Анын ичинен көмүрдүн үлүшү 39%ды, жаратылыш газыныкы 16%ды, ал эми суюк күйүүчү зат 9%ды түзгөн (2000-жылдагы маалыматтар). BP компаниясынын маалыматы боюнча, 2010-жылы казылып алынуучу органикалык күйүүчү заттын дүйнөлүк энергетикалык баланстагы үлүшү 87% түзгөн. Анын ичинде мунайдын үлүшү 33,6%ды, көмүрдүкү 29,6%ды, ал эми газдыкы 23,8%ды түзгөн . "Renewable21" уюмунун маалыматы боюнча, салттуу биомассаны (8,5%) эсепке албаганда, бул көрсөткүч 80,6%ды түзгөн. ==== Газ түрүндөгү күйүүчү зат ==== Табигый күйүүчү затка жаратылыш газы, ал эми жасалма күйүүчү майга төмөнкүлөр кирет: * Генератор газы ; * [[Кокс газы]] ; * Домен газ; * [[Мунайды буулантып ажыратуу|Мунайды айдоодон]] алынган продуктулар; * Жер астында газдаштыруудан алынган газ; * [[Биогаз]]; * Синтез газ. ==== Суюк күйүүчү зат ==== Табигый күйүүчү зат болуп [[мунай]] эсептелет, ал эми аны айдоодон алынган продуктулар жасалма күйүүчү заттар деп аталат: * [[Бензин]]; * [[Керосин]]; * Күн майы; * [[Мазут]]. ==== Катуу күйүүчү зат ==== Табигый күйүүчү заттарга төмөнкүлөр кирет: * Казылып алынуучу күйүүчүзаттар: ** [[Чымкөң|Торф]]; ** [[Күрөң көмүр]]; ** [[Ташкөмүр|Таш көмүр]]; ** [[Антрацит]]; ** [[Күйүүчү сланецтер|Күйүүчү сланец]]; * Өсүмдүк тектүү күйүүчү заттар: ** Отун; ** Жыгач калдыктары; ** Күйүүчү брикеттер; ** Күйүүчү гранулалар. Жасалма катуу күйүүчү заттарга төмөнкүлөр кирет: * Жыгач көмүрү; * Кокс жана жарым кокс; * Көмүр брикеттери; * Көмүрдү байытуудан калган калдыктар<ref name="ОСЭ" /> . === Ядролук күйүүчү зат === АЭСтин ЖЭСтен негизги жана принципиалдуу айырмасы — органикалык күйүүчү заттын ордуна ядролук күйүүчү заттын колдонулушунда. Ядролук күйүүчү зат табигый [[Уран (химиялык элемент)|урандан]] алынат. Ал төмөнкү жерлерде казылып алынат: * [[Шахта|Шахталарда]] ([[Франция|Францияда]], [[Нигер|Нигерияда]], [[Түштүк-Африка Республикасы|Түштүк Африка Республикасында]]); * Ачык [[Карьер|карьерлерде]] ([[Австралия|Австралияда]], [[Намибия|Намибияда]]); * Жер астынан эритип алуу ыкмасы менен ([[Казакстан|Казакстанда]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШда]], [[Канада|Канадада]], [[Орусия|Орусияда]]). [[Атомдук электр станциясы|Атомдук электр станцияларында]] колдонуу үчүн уран байытылышы керек. Андыктан казылып алынган уран байытуу заводуна жөнөтүлөт. Ал жерде кайра иштетилгенден кийин кошумча продукт катары алынган азайган урандын 90%ы сактоого жөнөтүлөт, ал эми 10%ы бир нече пайызга чейин (энергетикалык реакторлор үчүн 3-5%) байытылат. Байытылган урандын диоксиди атайын заводго жөнөтүлүп, ал жерде андан цилиндр формасындагы таблеткаларга жасалат. Алар узундугу дээрлик 4 м болгон герметикалык [[цирконий]] түтүкчөлөргө жайгаштырылат. Алар ''жылуулук бөлүп чыгаруучу элементтер (ЖБЭ)'' деп аталат. Колдонууга ыңгайлуу болушу үчүн бир нече жүз ЖБЭ бириктирилип, жылуулук бөлүп чыгаруучу жыйындыларды (ЖБЖ) түзөт<ref name="ОСЭ" />. == Энергетикалык системалар == [[Файл:Hydro_one_voltage_lines_in_woodbridge_ontario.jpg|left|thumb|267x267px| [[Канада]] . Электр берүү линияларынын тирөөчтөрү [[Горизонт|горизонттун]] ары жагына чейин созулуп жатат]] Энергетикалык система – кеңири мааниде алганда, керектөөчүлөрдү энергиянын бардык түрлөрү менен камсыз кылуучу энергетикалык ресурстардын бардык түрлөрүнүн, ошондой эле аларды алуу, өзгөртүү, бөлүштүрүү жана пайдалануу ыкмалары менен каражаттарынын жыйындысы. Энергетикалык системанын курамына электр энергетикасы, [[Мунай өткөргүч|мунай]] жана газ менен камсыздоо системалары, [[Көмүр өнөр-жайы|көмүр өнөр жайы]], [[Ядролук энергетика|атомдук энергетика]] жана башка тармактар кирет. Адатта, бул системалардын бардыгы улуттук масштабда [[Энергосистема|бирдиктүү энергетикалык системага]], ал эми бир нече аймактын деңгээлинде бириктирилген энергетикалык системаларга бириктирилет. Энергия менен камсыздоочу айрым системаларды бирдиктүү системага бириктирүү тармактар аралык күйүүзү зат-энергетикалык комплекс (КЭК) деп да аталат. Мындай биригүү, биринчи кезекте, энергиянын жана энергетикалык ресурстардын ар кандай түрлөрүн бири-биринин колдонуу мүмкүнчүлүгүнө байланыштуу. Көп учурда ''"энергетикалык система"'' деген түшүнүк тар мааниде бири-бири менен туташкан жана электр жана жылуулук энергиясын өзгөртүү, берүү жана бөлүштүрүү боюнча үзгүлтүксүз өндүрүштүк процесстердин жалпы режимдери менен байланышкан электр станцияларынын, электр жана жылуулук тармактарынын жыйындысын билдирет. Бул мындай системаны борборлоштуруп башкарууга мүмкүндүк берет . Замандап дүйнөдө керектөөчүлөр электр энергиясые аларга жакын же кыйла алыс жайгашкан электр станцияларынан алышат. Эки учурда тең электр энергиясы электр линиялары аркылуу жеткирилет. Бирок керектөөчүлөр электр станциясынан алыс жайгашкан учурда электр энергиясын жогорку чыңалуу менен берүү зарыл болуп, алардын ортосунда чыңалууну жогорулатуучу жана төмөндөтүүчү көмөкчү станциялар курулат. Ушул көмөкчү станциялар аркылуу электр станциялары электр линиялары менен бири-бирине туташтырылып, жалпы жүктөмдү камсыз кылуу үчүн параллелдүү иштешет. Ошондой эле жылуулук өткөргүчтөрү аркылуу жылытуу түтүктөрүн колдонуу менен, бир топ кыска аралыктарда, жылуулук электр борборлору жана казанканалар өз ара туташтырылат. Бул элементтердин бардыгынын жыйындысы ''энергетикалык система'' деп аталат. Аларды бирдиктүү системага бириктирүү бир катар олуттуу техникалык-экономикалык артыкчылыктарды камсыз кылат: * электр жана жылуулук энергиясынын наркынын кыйла төмөндөшү; * керектөөчүлөрдү электр жана жылуулук менен камсыздоонун ишенимдүүлүгүнүн олуттуу жогорулашы; * ар кандай типтеги электр станцияларынын иштөөсүнүн натыйжалуулугунун жогорулашы; * электр станциялары үчүн зарыл болгон резервдик кубаттуулуктун азайышы. Энергетикалык системаларды колдонуунун мындай олуттуу артыкчылыктарынын натыйжасында 1974-жылга карата дүйнөдө өндүрүлгөн электр энергиясынын жалпы көлөмүнүн 3%дан азы гана өз алдынча иштеген электр станцияларында өндүрүлгөн. Ошондон бери энергетикалык системалардын кубаттуулугу тынымсыз өсүп, чакан системалардын негизинде кубаттуу бириктирилген энергетикалык системалар түзүлө баштаган. == Колдонулган адабият == {{Булактар}} [[Категория:Техникалык илимдер]] [[Категория:Энергия]] [[Категория:Энергетика]] 8ehsdkj39e6vfe24s37o4bauukd9irs Колдонуучунун баарлашуулары:Chocresist 3 154270 653442 2026-09-29T08:42:23Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 653442 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 08:42, 29 сентябрь 2026 (UTC) gdy0zf5pefp8khu1hvw9l2g5te4nx3g Мак-Магон 0 154271 653453 2026-09-29T10:24:38Z Artelow 2286 Artelow "[[Мак-Магон]]" барагын "[[Патрис Мак-Магон]]" деп кайра атады: Аталыштарды бир стандартка келтирүү 653453 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Патрис Мак-Магон]] 7ktd78ej9i5nvn8w2ic5y03an4x9nda Калып:Франциянын президенттери 10 154272 653454 2026-09-29T10:31:14Z Artelow 2286 Жаңы барак: "‎{{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Франция Республикасынын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = background:{{Түс|Франция}} |стиль_башжазуу = background:{{Түс|Франция}} |башжазуу = Франциянын президент..." 653454 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Франция Республикасынын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = background:{{Түс|Франция}} |стиль_башжазуу = background:{{Түс|Франция}} |башжазуу = [[Франциянын президенттеринин тизмеси|Франциянын президенттери]] |сүрөт = [[Файл:Flag of France.svg|50px|border|Франциянын желеги]] |башжазуу1 = [[Экинчи Франция Республикасы|Экинчи Республика]] |тизмек1 = [[Наполеон III|Луи-Наполеон Бонапарт]] (1848—1851)<sup>'''1'''</sup> |башжазуу2 = [[Үчүнчү Франция Республикасы|Үчүнчү Республика]] |тизмек2 = * [[Адольф Тьер]] (1871—1873)<sup>'''2'''</sup> * [[Патрис Мак-Магон]] (1873—1879)<sup>'''3'''</sup> * [[Жюль Греви]] (1879—1887)<sup>'''4'''</sup> * [[Сади Карно]] (1887—1894)<sup>'''5'''</sup> * [[Жан Казимир-Перье]] (1894—1895)<sup>'''6'''</sup> * [[Феликс Фор]] (1895—1899)<sup>'''5'''</sup> * [[Эмиль Лубе]] (1899—1906) * [[Арман Фальер]] (1906—1913) * [[Раймон Пуанкаре]] (1913—1920) * [[Поль Дешанель]] (1920)<sup>'''6'''</sup> * [[Александр Мильеран]] (1920—1924)<sup>'''6'''</sup> * [[Гастон Думерг]] (1924—1931) * [[Поль Думер]] (1931—1932)<sup>'''5'''</sup> * [[Альбер Лебрен]] (1932—1940)<sup>'''7'''</sup>. |башжазуу3 = [[Төртүнчү Франция Республикасы|Төртүнчү Республика]] |тизмек3 = * [[Венсан Ориоль]] (1947—1954) * [[Рене Коти]] (1954—1959)<sup>'''8'''</sup> |башжазуу4 = [[Бешинчи Франция Республикасы|Бешинчи Республика]] |тизмек4 = * [[Шарль де Голль]] (1959—1969)<sup>'''4'''</sup> * <small>[[Ален Поэр]] (1969, м.а.)</small><sup>'''9'''</sup> * [[Жорж Помпиду]] (1969—1974)<sup>'''5'''</sup> * <small>[[Поэр, Ален|Ален Поэр]] (1974, м.а.)</small><sup>'''9'''</sup> * [[Дэстэн Валери Жискар]] (1974—1981) * [[Франсуа Миттеран]] (1981—1995) * [[Жак Ширак]] (1995—2007) * [[Николя Саркози]] (2007—2012) * [[Франсуа Олланд]] (2012—2017) * [[Эммануэль Макрон]] (2017—а.у.) |астында = {{Түс|Франция}} |стиль_астында = * <sup>1</sup>Император деп жарыяланган * <sup>2</sup>Убактылуу президент * <sup>3</sup>1875-жылга чейин убактылуу президент. Кызматтан кеткен * <sup>4</sup>Экинчи мөөнөтүндө кызматтан кеткен * <sup>5</sup>Кызмат учурунда каза болгон * <sup>6</sup>Биринчи мөөнөтүндө кызматтан кеткена * <sup>7</sup>Франциянын оккупацияланышына байланыштуу мөөнөтү аяктаган * <sup>8</sup>Жаңы конституциянын кабыл алынышына байланыштуу мөөнөтү аяктаган * <sup>9</sup>Сенаттын төрагасы катары мамлекет башчысынын милдетин аткаруучу }} <includeonly>[[Категория:Франциянын президенттери]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери|{{PAGENAME}}]]</noinclude> 343k9zg0bmapyzy1zsjpnjvkb23o5mm 653455 653454 2026-09-29T10:33:35Z Artelow 2286 653455 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Франция Республикасынын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff; |стиль_башжазуу = background:#ccccff; |башжазуу = [[Франциянын президенттеринин тизмеси|Франциянын президенттери]] |сүрөт = [[Файл:Flag of France.svg|50px|border|Франциянын желеги]] |башжазуу1 = [[Экинчи Франция Республикасы|Экинчи Республика]] |тизмек1 = [[Наполеон III|Луи-Наполеон Бонапарт]] (1848—1851)<sup>'''1'''</sup> |башжазуу2 = [[Үчүнчү Франция Республикасы|Үчүнчү Республика]] |тизмек2 = [[Адольф Тьер]] (1871—1873)<sup>'''2'''</sup>{{*}}[[Патрис Мак-Магон]] (1873—1879)<sup>'''3'''</sup>{{*}}[[Жюль Греви]] (1879—1887)<sup>'''4'''</sup>{{*}}[[Сади Карно]] (1887—1894)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Жан Казимир-Перье]] (1894—1895)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Феликс Фор]] (1895—1899)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Эмиль Лубе]] (1899—1906){{*}}[[Арман Фальер]] (1906—1913){{*}}[[Раймон Пуанкаре]] (1913—1920){{*}}[[Поль Дешанель]] (1920)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Александр Мильеран]] (1920—1924)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Гастон Думерг]] (1924—1931){{*}}[[Поль Думер]] (1931—1932)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Альбер Лебрен]] (1932—1940)<sup>'''7'''</sup>. |башжазуу3 = [[Төртүнчү Франция Республикасы|Төртүнчү Республика]] |тизмек3 = [[Венсан Ориоль]] (1947—1954){{*}}[[Рене Коти]] (1954—1959)<sup>'''8'''</sup> |башжазуу4 = [[Бешинчи Франция Республикасы|Бешинчи Республика]] |тизмек4 = [[Шарль де Голль]] (1959—1969)<sup>'''4'''</sup>{{*}}<small>[[Ален Поэр]] (1969, м.а.)</small><sup>'''9'''</sup>{{*}}[[Жорж Помпиду]] (1969—1974)<sup>'''5'''</sup>{{*}}<small>[[Поэр, Ален|Ален Поэр]] (1974, м.а.)</small><sup>'''9'''</sup>{{*}}[[Дэстэн Валери Жискар]] (1974—1981){{*}}[[Франсуа Миттеран]] (1981—1995){{*}}[[Жак Ширак]] (1995—2007){{*}}[[Николя Саркози]] (2007—2012){{*}}[[Франсуа Олланд]] (2012—2017){{*}}[[Эммануэль Макрон]] (2017—а.у.) |астында = |стиль_астында = <sup>1</sup>Император деп жарыяланган{{*}}<sup>2</sup>Убактылуу президент{{*}}<sup>3</sup>1875-жылга чейин убактылуу президент. Кызматтан кеткен{{*}}<sup>4</sup>Экинчи мөөнөтүндө кызматтан кеткен{{*}}<sup>5</sup>Кызмат учурунда каза болгон{{*}}<sup>6</sup>Биринчи мөөнөтүндө кызматтан кеткена{{*}}<sup>7</sup>Франциянын оккупацияланышына байланыштуу мөөнөтү аяктаган{{*}}<sup>8</sup>Жаңы конституциянын кабыл алынышына байланыштуу мөөнөтү аяктаган{{*}}<sup>9</sup>Сенаттын төрагасы катары мамлекет башчысынын милдетин аткаруучу }} <includeonly>[[Категория:Франциянын президенттери]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери|{{PAGENAME}}]]</noinclude> 4m6dcwo7z1ced4ar9aglx8rb70pckab 653456 653455 2026-09-29T10:35:17Z Artelow 2286 653456 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Франциянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff; |стиль_башжазуу = background:#ccccff; |башжазуу = [[Франциянын президенттеринин тизмеси|Франциянын президенттери]] |сүрөт = [[Файл:Flag of France.svg|50px|border|Франциянын желеги]] |башжазуу1 = [[Экинчи Франция Республикасы|Экинчи Республика]] |тизмек1 = [[Наполеон III|Луи-Наполеон Бонапарт]] (1848—1851)<sup>'''1'''</sup> |башжазуу2 = [[Үчүнчү Франция Республикасы|Үчүнчү Республика]] |тизмек2 = [[Адольф Тьер]] (1871—1873)<sup>'''2'''</sup>{{*}}[[Патрис Мак-Магон]] (1873—1879)<sup>'''3'''</sup>{{*}}[[Жюль Греви]] (1879—1887)<sup>'''4'''</sup>{{*}}[[Сади Карно]] (1887—1894)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Жан Казимир-Перье]] (1894—1895)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Феликс Фор]] (1895—1899)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Эмиль Лубе]] (1899—1906){{*}}[[Арман Фальер]] (1906—1913){{*}}[[Раймон Пуанкаре]] (1913—1920){{*}}[[Поль Дешанель]] (1920)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Александр Мильеран]] (1920—1924)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Гастон Думерг]] (1924—1931){{*}}[[Поль Думер]] (1931—1932)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Альбер Лебрен]] (1932—1940)<sup>'''7'''</sup>. |башжазуу3 = [[Төртүнчү Франция Республикасы|Төртүнчү Республика]] |тизмек3 = [[Венсан Ориоль]] (1947—1954){{*}}[[Рене Коти]] (1954—1959)<sup>'''8'''</sup> |башжазуу4 = [[Бешинчи Франция Республикасы|Бешинчи Республика]] |тизмек4 = [[Шарль де Голль]] (1959—1969)<sup>'''4'''</sup>{{*}}<small>[[Ален Поэр]] (1969, м.а.)</small><sup>'''9'''</sup>{{*}}[[Жорж Помпиду]] (1969—1974)<sup>'''5'''</sup>{{*}}<small>[[Поэр, Ален|Ален Поэр]] (1974, м.а.)</small><sup>'''9'''</sup>{{*}}[[Дэстэн Валери Жискар]] (1974—1981){{*}}[[Франсуа Миттеран]] (1981—1995){{*}}[[Жак Ширак]] (1995—2007){{*}}[[Николя Саркози]] (2007—2012){{*}}[[Франсуа Олланд]] (2012—2017){{*}}[[Эммануэль Макрон]] (2017—а.у.) |астында = |стиль_астында = <sup>1</sup>Император деп жарыяланган{{*}}<sup>2</sup>Убактылуу президент{{*}}<sup>3</sup>1875-жылга чейин убактылуу президент. Кызматтан кеткен{{*}}<sup>4</sup>Экинчи мөөнөтүндө кызматтан кеткен{{*}}<sup>5</sup>Кызмат учурунда каза болгон{{*}}<sup>6</sup>Биринчи мөөнөтүндө кызматтан кеткена{{*}}<sup>7</sup>Франциянын оккупацияланышына байланыштуу мөөнөтү аяктаган{{*}}<sup>8</sup>Жаңы конституциянын кабыл алынышына байланыштуу мөөнөтү аяктаган{{*}}<sup>9</sup>Сенаттын төрагасы катары мамлекет башчысынын милдетин аткаруучу }} <includeonly>[[Категория:Франциянын президенттери]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери|{{PAGENAME}}]]</noinclude> ou95wjkkjalr7z1gedyz53cepziasb7 653457 653456 2026-09-29T10:35:24Z Artelow 2286 Artelow "[[Калып:Франция Республикасынын президенттери]]" барагын "[[Калып:Франциянын президенттери]]" деп кайра атады 653456 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Франциянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff; |стиль_башжазуу = background:#ccccff; |башжазуу = [[Франциянын президенттеринин тизмеси|Франциянын президенттери]] |сүрөт = [[Файл:Flag of France.svg|50px|border|Франциянын желеги]] |башжазуу1 = [[Экинчи Франция Республикасы|Экинчи Республика]] |тизмек1 = [[Наполеон III|Луи-Наполеон Бонапарт]] (1848—1851)<sup>'''1'''</sup> |башжазуу2 = [[Үчүнчү Франция Республикасы|Үчүнчү Республика]] |тизмек2 = [[Адольф Тьер]] (1871—1873)<sup>'''2'''</sup>{{*}}[[Патрис Мак-Магон]] (1873—1879)<sup>'''3'''</sup>{{*}}[[Жюль Греви]] (1879—1887)<sup>'''4'''</sup>{{*}}[[Сади Карно]] (1887—1894)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Жан Казимир-Перье]] (1894—1895)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Феликс Фор]] (1895—1899)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Эмиль Лубе]] (1899—1906){{*}}[[Арман Фальер]] (1906—1913){{*}}[[Раймон Пуанкаре]] (1913—1920){{*}}[[Поль Дешанель]] (1920)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Александр Мильеран]] (1920—1924)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Гастон Думерг]] (1924—1931){{*}}[[Поль Думер]] (1931—1932)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Альбер Лебрен]] (1932—1940)<sup>'''7'''</sup>. |башжазуу3 = [[Төртүнчү Франция Республикасы|Төртүнчү Республика]] |тизмек3 = [[Венсан Ориоль]] (1947—1954){{*}}[[Рене Коти]] (1954—1959)<sup>'''8'''</sup> |башжазуу4 = [[Бешинчи Франция Республикасы|Бешинчи Республика]] |тизмек4 = [[Шарль де Голль]] (1959—1969)<sup>'''4'''</sup>{{*}}<small>[[Ален Поэр]] (1969, м.а.)</small><sup>'''9'''</sup>{{*}}[[Жорж Помпиду]] (1969—1974)<sup>'''5'''</sup>{{*}}<small>[[Поэр, Ален|Ален Поэр]] (1974, м.а.)</small><sup>'''9'''</sup>{{*}}[[Дэстэн Валери Жискар]] (1974—1981){{*}}[[Франсуа Миттеран]] (1981—1995){{*}}[[Жак Ширак]] (1995—2007){{*}}[[Николя Саркози]] (2007—2012){{*}}[[Франсуа Олланд]] (2012—2017){{*}}[[Эммануэль Макрон]] (2017—а.у.) |астында = |стиль_астында = <sup>1</sup>Император деп жарыяланган{{*}}<sup>2</sup>Убактылуу президент{{*}}<sup>3</sup>1875-жылга чейин убактылуу президент. Кызматтан кеткен{{*}}<sup>4</sup>Экинчи мөөнөтүндө кызматтан кеткен{{*}}<sup>5</sup>Кызмат учурунда каза болгон{{*}}<sup>6</sup>Биринчи мөөнөтүндө кызматтан кеткена{{*}}<sup>7</sup>Франциянын оккупацияланышына байланыштуу мөөнөтү аяктаган{{*}}<sup>8</sup>Жаңы конституциянын кабыл алынышына байланыштуу мөөнөтү аяктаган{{*}}<sup>9</sup>Сенаттын төрагасы катары мамлекет башчысынын милдетин аткаруучу }} <includeonly>[[Категория:Франциянын президенттери]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери|{{PAGENAME}}]]</noinclude> ou95wjkkjalr7z1gedyz53cepziasb7 653459 653457 2026-09-29T10:37:08Z Artelow 2286 653459 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Франциянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff; |стиль_башжазуу = background:#ccccff; |башжазуу = [[Франциянын президенттеринин тизмеси|Франциянын президенттери]] |сүрөт = [[Файл:Flag of France.svg|50px|border|Франциянын желеги]] |башжазуу1 = [[Экинчи Франция Республикасы|Экинчи Республика]] |тизмек1 = [[Наполеон III|Луи-Наполеон Бонапарт]] (1848—1851)<sup>'''1'''</sup> |башжазуу2 = [[Үчүнчү Франция Республикасы|Үчүнчү Республика]] |тизмек2 = [[Адольф Тьер]] (1871—1873)<sup>'''2'''</sup>{{*}}[[Патрис Мак-Магон]] (1873—1879)<sup>'''3'''</sup>{{*}}[[Жюль Греви]] (1879—1887)<sup>'''4'''</sup>{{*}}[[Сади Карно]] (1887—1894)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Жан Казимир-Перье]] (1894—1895)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Феликс Фор]] (1895—1899)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Эмиль Лубе]] (1899—1906){{*}}[[Арман Фальер]] (1906—1913){{*}}[[Раймон Пуанкаре]] (1913—1920){{*}}[[Поль Дешанель]] (1920)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Александр Мильеран]] (1920—1924)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Гастон Думерг]] (1924—1931){{*}}[[Поль Думер]] (1931—1932)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Альбер Лебрен]] (1932—1940)<sup>'''7'''</sup>. |башжазуу3 = [[Төртүнчү Франция Республикасы|Төртүнчү Республика]] |тизмек3 = [[Венсан Ориоль]] (1947—1954){{*}}[[Рене Коти]] (1954—1959)<sup>'''8'''</sup> |башжазуу4 = [[Бешинчи Франция Республикасы|Бешинчи Республика]] |тизмек4 = [[Шарль де Голль]] (1959—1969)<sup>'''4'''</sup>{{*}}<small>[[Ален Поэр]] (1969, м.а.)</small><sup>'''9'''</sup>{{*}}[[Жорж Помпиду]] (1969—1974)<sup>'''5'''</sup>{{*}}<small>[[Поэр, Ален|Ален Поэр]] (1974, м.а.)</small><sup>'''9'''</sup>{{*}}[[Дэстэн Валери Жискар]] (1974—1981){{*}}[[Франсуа Миттеран]] (1981—1995){{*}}[[Жак Ширак]] (1995—2007){{*}}[[Николя Саркози]] (2007—2012){{*}}[[Франсуа Олланд]] (2012—2017){{*}}[[Эммануэль Макрон]] (2017—а.у.) |астында = <sup>1</sup>Император деп жарыяланган{{*}}<sup>2</sup>Убактылуу президент{{*}}<sup>3</sup>1875-жылга чейин убактылуу президент. Кызматтан кеткен{{*}}<sup>4</sup>Экинчи мөөнөтүндө кызматтан кеткен{{*}}<sup>5</sup>Кызмат учурунда каза болгон{{*}}<sup>6</sup>Биринчи мөөнөтүндө кызматтан кеткена{{*}}<sup>7</sup>Франциянын оккупацияланышына байланыштуу мөөнөтү аяктаган{{*}}<sup>8</sup>Жаңы конституциянын кабыл алынышына байланыштуу мөөнөтү аяктаган{{*}}<sup>9</sup>Сенаттын төрагасы катары мамлекет башчысынын милдетин аткаруучу }} <includeonly>[[Категория:Франциянын президенттери]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери|{{PAGENAME}}]]</noinclude> qc1o9u1q77euwm0xsd2srlh1tgcky4z 653460 653459 2026-09-29T10:37:39Z Artelow 2286 653460 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Франциянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff; |стиль_башжазуу = background:#ccccff; |башжазуу = [[Франциянын президенттеринин тизмеси|Франциянын президенттери]] |сүрөт = [[Файл:Flag of France.svg|50px|border|Франциянын желеги]] |башжазуу1 = [[Экинчи Франция Республикасы|Экинчи Республика]] |тизмек1 = [[Наполеон III|Луи-Наполеон Бонапарт]] (1848—1851)<sup>'''1'''</sup> |башжазуу2 = [[Үчүнчү Франция Республикасы|Үчүнчү Республика]] |тизмек2 = [[Адольф Тьер]] (1871—1873)<sup>'''2'''</sup>{{*}}[[Патрис Мак-Магон]] (1873—1879)<sup>'''3'''</sup>{{*}}[[Жюль Греви]] (1879—1887)<sup>'''4'''</sup>{{*}}[[Сади Карно]] (1887—1894)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Жан Казимир-Перье]] (1894—1895)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Феликс Фор]] (1895—1899)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Эмиль Лубе]] (1899—1906){{*}}[[Арман Фальер]] (1906—1913){{*}}[[Раймон Пуанкаре]] (1913—1920){{*}}[[Поль Дешанель]] (1920)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Александр Мильеран]] (1920—1924)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Гастон Думерг]] (1924—1931){{*}}[[Поль Думер]] (1931—1932)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Альбер Лебрен]] (1932—1940)<sup>'''7'''</sup>. |башжазуу3 = [[Төртүнчү Франция Республикасы|Төртүнчү Республика]] |тизмек3 = [[Венсан Ориоль]] (1947—1954){{*}}[[Рене Коти]] (1954—1959)<sup>'''8'''</sup> |башжазуу4 = [[Бешинчи Франция Республикасы|Бешинчи Республика]] |тизмек4 = [[Шарль де Голль]] (1959—1969)<sup>'''4'''</sup>{{*}}<small>[[Ален Поэр]] (1969, м.а.)</small><sup>'''9'''</sup>{{*}}[[Жорж Помпиду]] (1969—1974)<sup>'''5'''</sup>{{*}}<small>[[Поэр, Ален|Ален Поэр]] (1974, м.а.)</small><sup>'''9'''</sup>{{*}}[[Дэстэн Валери Жискар]] (1974—1981){{*}}[[Франсуа Миттеран]] (1981—1995){{*}}[[Жак Ширак]] (1995—2007){{*}}[[Николя Саркози]] (2007—2012){{*}}[[Франсуа Олланд]] (2012—2017){{*}}[[Эммануэль Макрон]] (2017—а.у.) |астында = * <sup>1</sup>Император деп жарыяланган *<sup>2</sup>Убактылуу президент{{*}}<sup>3</sup>1875-жылга чейин убактылуу президент. Кызматтан кеткен{{*}}<sup>4</sup>Экинчи мөөнөтүндө кызматтан кеткен{{*}}<sup>5</sup>Кызмат учурунда каза болгон{{*}}<sup>6</sup>Биринчи мөөнөтүндө кызматтан кеткена{{*}}<sup>7</sup>Франциянын оккупацияланышына байланыштуу мөөнөтү аяктаган{{*}}<sup>8</sup>Жаңы конституциянын кабыл алынышына байланыштуу мөөнөтү аяктаган{{*}}<sup>9</sup>Сенаттын төрагасы катары мамлекет башчысынын милдетин аткаруучу }} <includeonly>[[Категория:Франциянын президенттери]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери|{{PAGENAME}}]]</noinclude> 1ru7uk6y5a7ul5ibb5kftl86cez83ar 653461 653460 2026-09-29T10:38:19Z Artelow 2286 653461 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Франциянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff; |стиль_башжазуу = background:#ccccff; |башжазуу = [[Франциянын президенттеринин тизмеси|Франциянын президенттери]] |сүрөт = [[Файл:Flag of France.svg|50px|border|Франциянын желеги]] |башжазуу1 = [[Экинчи Франция Республикасы|Экинчи Республика]] |тизмек1 = [[Наполеон III|Луи-Наполеон Бонапарт]] (1848—1851)<sup>'''1'''</sup> |башжазуу2 = [[Үчүнчү Франция Республикасы|Үчүнчү Республика]] |тизмек2 = [[Адольф Тьер]] (1871—1873)<sup>'''2'''</sup>{{*}}[[Патрис Мак-Магон]] (1873—1879)<sup>'''3'''</sup>{{*}}[[Жюль Греви]] (1879—1887)<sup>'''4'''</sup>{{*}}[[Сади Карно]] (1887—1894)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Жан Казимир-Перье]] (1894—1895)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Феликс Фор]] (1895—1899)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Эмиль Лубе]] (1899—1906){{*}}[[Арман Фальер]] (1906—1913){{*}}[[Раймон Пуанкаре]] (1913—1920){{*}}[[Поль Дешанель]] (1920)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Александр Мильеран]] (1920—1924)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Гастон Думерг]] (1924—1931){{*}}[[Поль Думер]] (1931—1932)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Альбер Лебрен]] (1932—1940)<sup>'''7'''</sup>. |башжазуу3 = [[Төртүнчү Франция Республикасы|Төртүнчү Республика]] |тизмек3 = [[Венсан Ориоль]] (1947—1954){{*}}[[Рене Коти]] (1954—1959)<sup>'''8'''</sup> |башжазуу4 = [[Бешинчи Франция Республикасы|Бешинчи Республика]] |тизмек4 = [[Шарль де Голль]] (1959—1969)<sup>'''4'''</sup>{{*}}<small>[[Ален Поэр]] (1969, м.а.)</small><sup>'''9'''</sup>{{*}}[[Жорж Помпиду]] (1969—1974)<sup>'''5'''</sup>{{*}}<small>[[Поэр, Ален|Ален Поэр]] (1974, м.а.)</small><sup>'''9'''</sup>{{*}}[[Дэстэн Валери Жискар]] (1974—1981){{*}}[[Франсуа Миттеран]] (1981—1995){{*}}[[Жак Ширак]] (1995—2007){{*}}[[Николя Саркози]] (2007—2012){{*}}[[Франсуа Олланд]] (2012—2017){{*}}[[Эммануэль Макрон]] (2017—а.у.) |стиль_астында = background:#ccccff; |астында = <sup>1</sup>Император деп жарыяланган{{*}}<sup>2</sup>Убактылуу президент{{*}}<sup>3</sup>1875-жылга чейин убактылуу президент. Кызматтан кеткен{{*}}<sup>4</sup>Экинчи мөөнөтүндө кызматтан кеткен{{*}}<sup>5</sup>Кызмат учурунда каза болгон{{*}}<sup>6</sup>Биринчи мөөнөтүндө кызматтан кеткена{{*}}<sup>7</sup>Франциянын оккупацияланышына байланыштуу мөөнөтү аяктаган{{*}}<sup>8</sup>Жаңы конституциянын кабыл алынышына байланыштуу мөөнөтү аяктаган{{*}}<sup>9</sup>Сенаттын төрагасы катары мамлекет башчысынын милдетин аткаруучу }} <includeonly>[[Категория:Франциянын президенттери]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери|{{PAGENAME}}]]</noinclude> 57y3nksjz78pn9zutc62316wa0yv99w 653462 653461 2026-09-29T10:39:00Z Artelow 2286 653462 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Франциянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff; |стиль_башжазуу = background:#ccccff; |башжазуу = [[Франциянын президенттеринин тизмеси|Франциянын президенттери]] |сүрөт = [[Файл:Flag of France.svg|50px|border|Франциянын желеги]] |башжазуу1 = [[Экинчи Франция Республикасы|Экинчи Республика]] |тизмек1 = [[Наполеон III|Луи-Наполеон Бонапарт]] (1848—1851)<sup>'''1'''</sup> |башжазуу2 = [[Үчүнчү Франция Республикасы|Үчүнчү Республика]] |тизмек2 = [[Адольф Тьер]] (1871—1873)<sup>'''2'''</sup>{{*}}[[Патрис Мак-Магон]] (1873—1879)<sup>'''3'''</sup>{{*}}[[Жюль Греви]] (1879—1887)<sup>'''4'''</sup>{{*}}[[Сади Карно]] (1887—1894)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Жан Казимир-Перье]] (1894—1895)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Феликс Фор]] (1895—1899)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Эмиль Лубе]] (1899—1906){{*}}[[Арман Фальер]] (1906—1913){{*}}[[Раймон Пуанкаре]] (1913—1920){{*}}[[Поль Дешанель]] (1920)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Александр Мильеран]] (1920—1924)<sup>'''6'''</sup>{{*}}[[Гастон Думерг]] (1924—1931){{*}}[[Поль Думер]] (1931—1932)<sup>'''5'''</sup>{{*}}[[Альбер Лебрен]] (1932—1940)<sup>'''7'''</sup>. |башжазуу3 = [[Төртүнчү Франция Республикасы|Төртүнчү Республика]] |тизмек3 = [[Венсан Ориоль]] (1947—1954){{*}}[[Рене Коти]] (1954—1959)<sup>'''8'''</sup> |башжазуу4 = [[Бешинчи Франция Республикасы|Бешинчи Республика]] |тизмек4 = [[Шарль де Голль]] (1959—1969)<sup>'''4'''</sup>{{*}}<small>[[Ален Поэр]] (1969, м.а.)</small><sup>'''9'''</sup>{{*}}[[Жорж Помпиду]] (1969—1974)<sup>'''5'''</sup>{{*}}<small>[[Поэр, Ален|Ален Поэр]] (1974, м.а.)</small><sup>'''9'''</sup>{{*}}[[Дэстэн Валери Жискар]] (1974—1981){{*}}[[Франсуа Миттеран]] (1981—1995){{*}}[[Жак Ширак]] (1995—2007){{*}}[[Николя Саркози]] (2007—2012){{*}}[[Франсуа Олланд]] (2012—2017){{*}}[[Эммануэль Макрон]] (2017—а.у.) |стиль_астында = background:#ccccff; |астында = <small><sup>1</sup>Император деп жарыяланган{{*}}<sup>2</sup>Убактылуу президент{{*}}<sup>3</sup>1875-жылга чейин убактылуу президент. Кызматтан кеткен{{*}}<sup>4</sup>Экинчи мөөнөтүндө кызматтан кеткен{{*}}<sup>5</sup>Кызмат учурунда каза болгон{{*}}<sup>6</sup>Биринчи мөөнөтүндө кызматтан кеткена{{*}}<sup>7</sup>Франциянын оккупацияланышына байланыштуу мөөнөтү аяктаган{{*}}<sup>8</sup>Жаңы конституциянын кабыл алынышына байланыштуу мөөнөтү аяктаган{{*}}<sup>9</sup>Сенаттын төрагасы катары мамлекет башчысынын милдетин аткаруучу</small> }} <includeonly>[[Категория:Франциянын президенттери]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери|{{PAGENAME}}]]</noinclude> e2erel99oa106oyedk5uaro9keeojet Калып:Франция Республикасынын президенттери 10 154273 653458 2026-09-29T10:35:24Z Artelow 2286 Artelow "[[Калып:Франция Республикасынын президенттери]]" барагын "[[Калып:Франциянын президенттери]]" деп кайра атады 653458 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Калып:Франциянын президенттери]] kmt43sxzkepv9yucq9ntvdyl2jt88q9 Категория:Франциянын президенттери 14 154274 653471 2026-09-29T10:43:33Z Artelow 2286 Жаңы барак: "‎{{Негизги макала|Франциянын президенти}}" 653471 wikitext text/x-wiki {{Негизги макала|Франциянын президенти}} gx7ybg1ys50bmi3i9772k2isll5gra8 653472 653471 2026-09-29T10:44:42Z Artelow 2286 «[[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер|Өлкөлөр боюнча президенттер]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653472 wikitext text/x-wiki {{Негизги макала|Франциянын президенти}} [[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер]] ex3yoh3pr9e73ihdx7izbhv4uhel0ix Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер 14 154275 653473 2026-09-29T10:45:07Z Artelow 2286 Created blank page 653473 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 653474 653473 2026-09-29T10:45:57Z Artelow 2286 «[[Категория:Мамлекеттер президенттери|Мамлекеттер президенттери]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653474 wikitext text/x-wiki [[Категория:Мамлекеттер президенттери]] dhppw5719lzypq32c6w3anp6j1fvlgv Категория:Орусия Федерациясынын президенттери 14 154276 653478 2026-09-29T10:55:49Z Artelow 2286 Created blank page 653478 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 653479 653478 2026-09-29T10:56:11Z Artelow 2286 «[[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер|Өлкөлөр боюнча президенттер]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653479 wikitext text/x-wiki [[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер]] dt53crxdzozet006rb7m54p1ivmxyf1 653480 653479 2026-09-29T10:56:56Z Artelow 2286 Artelow "[[Категория:Орусиянын президенттери]]" барагын "[[Категория:Орусия Федерациясынын президенттери]]" деп кайра атады 653479 wikitext text/x-wiki [[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер]] dt53crxdzozet006rb7m54p1ivmxyf1 Категория:Орусиянын президенттери 14 154277 653481 2026-09-29T10:56:56Z Artelow 2286 Artelow "[[Категория:Орусиянын президенттери]]" барагын "[[Категория:Орусия Федерациясынын президенттери]]" деп кайра атады 653481 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Категория:Орусия Федерациясынын президенттери]] 0mos2jv5a0p00sy5vm1zbcpcro48arq Категория:Түркиянын президенттери 14 154278 653488 2026-09-29T11:25:33Z Artelow 2286 Created blank page 653488 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 653489 653488 2026-09-29T11:26:09Z Artelow 2286 «[[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер|Өлкөлөр боюнча президенттер]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653489 wikitext text/x-wiki [[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер]] dt53crxdzozet006rb7m54p1ivmxyf1 Категория:Беларустун президенттери 14 154279 653497 2026-09-29T11:31:39Z Artelow 2286 Created blank page 653497 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 653498 653497 2026-09-29T11:32:14Z Artelow 2286 «[[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер|Өлкөлөр боюнча президенттер]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653498 wikitext text/x-wiki [[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер]] dt53crxdzozet006rb7m54p1ivmxyf1 Категория:Тажикстандын президенттери 14 154280 653500 2026-09-29T11:33:01Z Artelow 2286 Created blank page 653500 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 653501 653500 2026-09-29T11:33:35Z Artelow 2286 «[[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер|Өлкөлөр боюнча президенттер]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653501 wikitext text/x-wiki [[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер]] dt53crxdzozet006rb7m54p1ivmxyf1 Категория:Өзбекстандын президенттери 14 154281 653503 2026-09-29T11:34:30Z Artelow 2286 Created blank page 653503 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 653504 653503 2026-09-29T11:35:01Z Artelow 2286 «[[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер|Өлкөлөр боюнча президенттер]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653504 wikitext text/x-wiki [[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер]] dt53crxdzozet006rb7m54p1ivmxyf1 Категория:Казакстандын президенттери 14 154282 653508 2026-09-29T11:36:26Z Artelow 2286 Created blank page 653508 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 653509 653508 2026-09-29T11:36:33Z Artelow 2286 «[[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер|Өлкөлөр боюнча президенттер]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653509 wikitext text/x-wiki [[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер]] dt53crxdzozet006rb7m54p1ivmxyf1 Калып:Азербайжандын президенттери 10 154283 653510 2026-09-29T11:41:37Z Artelow 2286 Жаңы барак: "‎{{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Азербайжандын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff; |стиль_башжазуу = background:#ccccff; |башжазуу = Азербайжандын президенттеринин тизмеси|Азербайжа..." 653510 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Азербайжандын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff; |стиль_башжазуу = background:#ccccff; |башжазуу = [[Азербайжандын президенттеринин тизмеси|Азербайжандын президенттери]] |сүрөт = |башжазуу1 = |тизмек1 = [[Муталибов, Аяз Ниязи оглы]] <small>(1991—1992)</small>{{*}}[[Эльчибей Абүлфаз Гадиргулу оглы]] <small>(1992—1993)</small>{{*}}[[Гейдар Алиев]] <small>(1993—2003)</small>{{*}}[[Ильхам Алиев]] <small>(с 2003)</small> }} <includeonly>[[Категория:Азербайжандын президенттери]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери|{{PAGENAME}}]]</noinclude> 6d1dvoz48pjcg5g5ijg7jwcg9l2aolz 653511 653510 2026-09-29T11:42:21Z Artelow 2286 653511 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Азербайжандын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff; |стиль_башжазуу = background:#ccccff; |башжазуу = {{Желек|Азербайжан}} [[Азербайжандын президенттеринин тизмеси|Азербайжандын президенттери]] |сүрөт = |башжазуу1 = |тизмек1 = [[Муталибов, Аяз Ниязи оглы]] <small>(1991—1992)</small>{{*}}[[Эльчибей Абүлфаз Гадиргулу оглы]] <small>(1992—1993)</small>{{*}}[[Гейдар Алиев]] <small>(1993—2003)</small>{{*}}[[Ильхам Алиев]] <small>(с 2003)</small> }} <includeonly>[[Категория:Азербайжандын президенттери]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери|{{PAGENAME}}]]</noinclude> 78xc8p3c3r8hlt7t9jr4faz0j0wn256 653513 653511 2026-09-29T11:43:21Z Artelow 2286 653513 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Азербайжандын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff; |стиль_башжазуу = background:#ccccff; |башжазуу = {{Желек|Азербайжан}} [[Азербайжандын президенттеринин тизмеси|Азербайжандын президенттери]] |сүрөт = |башжазуу1 = |тизмек1 = [[Муталибов, Аяз Ниязи оглы]] <small>(1991—1992)</small>{{*}}[[Эльчибей Абүлфаз Гадиргулу оглы]] <small>(1992—1993)</small>{{*}}[[Гейдар Алиев]] <small>(1993—2003)</small>{{*}}[[Ильхам Алиев]] <small>(2003—а.у.)</small> }} <includeonly>[[Категория:Азербайжандын президенттери]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери|{{PAGENAME}}]]</noinclude> q6453j2imc9c8j6m7s6sdf6n7qw4wm6 Колдонуучунун баарлашуулары:Жаркынбек кызы Жасмина 3 154284 653512 2026-09-29T11:42:56Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 653512 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 11:42, 29 сентябрь 2026 (UTC) gwu06c8cc6arlhy53q277k7ks3adz11 Калып:Грузиянын президенттери 10 154285 653516 2026-09-29T11:53:57Z Artelow 2286 Жаңы барак: "‎{{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Грузиянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff; |стиль_башжазуу = background:#ccccff; |башжазуу = {{Желек|Грузия}} Грузиянын президенттеринин тизмеси|Гру..." 653516 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Грузиянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff; |стиль_башжазуу = background:#ccccff; |башжазуу = {{Желек|Грузия}} [[Грузиянын президенттеринин тизмеси|Грузиянын президенттери]] |сүрөт = |башжазуу1 = |тизмек1 = [[Гамсахердиа Звиад Константинович]] <small>(1991—1993)</small>{{*}}[[Шеварнадзе Эдуарт Амвросиевич]] <small>(1995—2003)</small>{{*}}[[Саакашвили Михаил Николаевич]] <small>(2004—2013)</small>{{*}}[[Маргвелашвили Георгий Теймуразович]] <small>(2013—2018)</small>{{*}}[[Саломе Зурабишвили]] <small>(2018—2024)</small>{{*}}[[Кавелашвили, Михаил Гурамович]] <small>(2024—а.у.)</small> }} <includeonly>[[Категория:Грузиянын президенттери]]</includeonly> <noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери|{{PAGENAME}}]]</noinclude> 45lvy24godiv5hilj2bezrpabiksrnu Категория:Грузиянын президенттери 14 154286 653520 2026-09-29T11:55:35Z Artelow 2286 Created blank page 653520 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 653521 653520 2026-09-29T11:56:57Z Artelow 2286 «[[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер|Өлкөлөр боюнча президенттер]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен) 653521 wikitext text/x-wiki [[Категория:Өлкөлөр боюнча президенттер]] dt53crxdzozet006rb7m54p1ivmxyf1