Нарын облусу

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ky">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>kywiki</dbname>
    <base>https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Атайын</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талкуу</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Колдонуучу</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Колдонуучунун баарлашуулары</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедияны талкуулоо</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлды талкуулоо</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикини талкуулоо</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Калып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Калыпты талкуулоо</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Жардам</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Жардамды талкуулоо</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны талкуулоо</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">Макала долбоору</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">Макала долбоорун талкуулоо</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модулду талкуулоо</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Нарын облусу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1566</id>
    <revision>
      <id>662644</id>
      <parentid>652658</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T06:07:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83785" sha1="hkedp3kx4p4apbnontiiakn720opv9d" xml:space="preserve">{{Административдик бирдик
|Түс1                                         = {{Түс|Кыргызстан}}
|Кыргызча аталышы                             = Нарын облусу
|Расмий аталышы                               = 
|Желек                                        = Naryn obl flag.svg
|Желектин сүрөттөлүшү                         = 
|Желектин туурасы                             = 
|Герб                                         = Naryn obl coa.svg
|Гербдин сүрөттөлүшү                          = 
|Гербдин туурасы                              = 

|Сүрөт                                        = Кель-Суу - panoramio (4).jpg
|Сүрөттүн туурасы                             = 280px
|Сүрөттүн баяны                               = Көл-Суу көлү

|Өлкө                                         = {{Өлкө желеги|Кыргызстан}}
|Гимн                                         = 
|Урааны                                       = 
|Лакап аты                                    = 
|Штат ыры                                     = 

|Статусу                                      = [[Облус]]
|Областка карайт                              = 
|Районго карайт                               = 
|Борбору                                      = [[Нарын]]
|Ири шаары                                    = [[Нарын]]
|Ири шаарлары                                 = 
|Күнү                                         = 
|Негизделген                                  = [[21-ноябрь]] [[1939-жыл]]
|Жоюлган                                      = 

|Башчысынын аталышы                           = Кыргыз Республикасынын Президентинин Нарын облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлү
|Башчысы                                      = [[Сатаров Нурбек Бейшеналиевич]]
|Башчысынын аталышы2                          = Ыйгарым укуктуу өкүлдүн орун басарлары
|Башчысы2                                     = Чекирбаев Эркинбек Замирович&lt;br&gt;Аскалиева Гүльзат Айтбаевна&lt;br&gt;Мамбетова Жылдыз Асанкуловна 
|Башчысынын аталышы3                          = 
|Башчысы3                                     = 

|Жылдык ИДП                                   = 42,6 млрд сом
|ИДП боюнча орду                              = 7
|ИДП калк жанына жараша                       = 134,7 миң сом
|ИДП калк санынана жараша                     = 7
|ИДП                                          = 42,6 млрд сом (КР боюнча ~3,5%)
|Тили                                         = [[Кыргыз тили]]
|Тилдери                                      = 
|Калкы                                        = 316,2 миң
|Калк боюнча орду                             = 6-орун
|Калк боюнча пайызы                           = 4,25%
|Жыштыгы                                      = 7,16
|Жыштык боюнча орду                           = 7-орун
|Улуттук курамы                               = [[кыргыздар]] — 99,2%, [[дунгандар]] — 0,4%, [[өзбектер]] — 0,1%, [[орустар]] — 0,1%, башка улуттар — 0,2%
|Диний курамы                                 = [[Сүннөттөр|мусулмандар-сүннөттөр]] ([[ханафий мазхабы]])
|Аянты                                        = 44 160
|Аянт боюнча орду                             = 1-орун
|Аянты боюнча пайызы                          = 22,1%
|Максималдуу бийиктиги                        = 5982
|Орточо бийиктиги                             = 2300
|Минималдуу бийиктиги                         = 1500
|Тууралыгы                                    = 232
|Узундугу                                     = 260

|Карта                                        = Naryn Province in Kyrgyzstan.svg
|Картанын өлчөмү                              = 280px
|Административдик бирдиктин картасы           = 
|Картанын өлчөмү ае                           = 
|lat_dir                                      = N
|lat_deg                                      = 41
|lat_min                                      = 26
|lat_sec                                      = 0
|lon_dir                                      = E
|lon_deg                                      = 75
|lon_min                                      = 58
|lon_sec                                      = 0
|type                                         = adm1st
|region                                       = KG-N
|баскыч                                       = 
|CoordScale                                   = 3000000

|Убакыт аралыгы                               = [[UTC+06:00]]
|Аббревиатурасы                               = 
|ISO                                          = KG-N
|FIPS                                         = 
|Телефон коду                                 = +996 35
|Почта индекси                                = 722500-722900
|Интернет-домени                              = [[.kg]]
|Автоунаа номурунун коду                      = H, N, 05
|Сайты                                        = https://www.naryn.gov.kg/ky/
|Commons түрмөгүндө                           = Naryn_Region
}}

'''Нарын облусу''' ― [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] эң чоң облусу. СССРдин Жогорку Советинин Президиумунун [[1939-жыл|1939-жылдагы]] [[21-ноябрь|21-ноябрындагы]] буйругу менен Тянь-Шань облусу катары негизделген&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;[https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/131065 Об образовании Фрунзенской, Иссык-Кульской, Тянь-Шаньской, Джалал-Абадской и Ошской областей в составе Киргизской ССР (Указ от 21 ноября 1939 г.) // Ведомости Верховного Совета СССР, 1939 г., № З8]&lt;/ref&gt;. [[1988|1988-жылы]] Тянь-Шань жана [[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл облустары]] бириктирилген. [[1990-жыл|1990-жылдын]] [[14-декабрь|14-декабрында]] кайра Нарын жана Ысык-Көл облусу болуп бөлүнгөн.

Борбору — [[Нарын]] шаары.

Калкынын саны — 312,100 адам (2024-жыл)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kg/kg/opendata/category/39/ Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. Туруктуу калктын саны жылдын башына карата]&lt;/ref&gt;.

== Тарых ==
СССР Жогорку Советинин Президиумунун Жарлыгынын негизинде [[1939-жыл|1939-жылдын]] [[21-ноябрь|21-ноябрындагы]], борбору [[Нарын]] шаары болгон Тянь-Шань облусу катары түзүлгөн. Алгач курамына 6 районду ([[Ак-Талаа району|Ак-Талаа]], [[Ат-Башы району|Ат-Башы]], [[Жумгал району|Жумгал]], [[Кочкор району|Кочкор]], [[Нарын району|Нарын]] жана [[Тогуз-Торо району|Тогуз-Торо]]) жана облустун карамагындагы бир шаарды камтыган&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;. [[1944-жыл|1944-жылы]] Куланак жана Чолпон райондору түзүлгөн (кийинчерээк, [[1958-жыл|1958-жылы]] Куланак району жана [[1956-жыл|1956-жылы]] Чолпон району жоюлган)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;История Нарынской области. С. Иманалиев, Бийиктик басмаканасы, 2010. 69-бет, ISBN 978-9967-13-408-9&lt;/ref&gt;.

[[1962-жыл|1962-жылы]] [[30-декабрь|30-декабрда]] Тянь-Шань облусу жана анын курамына кирген [[Жумгал району|Жумгал]] жана [[Тогуз-Торо району|Тогуз-Торо]] райондору жоюлган. Облусту түзгөн калган райондор [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССРине]] түздөн-түз баш ийүүсүнө өткөн&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[1970-жыл|1970-жылы]] [[11-декабрь|11-декабрда]] [[Нарын]] шаарын жана [[Ак-Талаа району|Ак-Талаа]], [[Ат-Башы району|Ат-Башы]], [[Жумгал району|Жумгал]], [[Кочкор району|Кочкор]], [[Тогуз-Торо району|Тогуз-Торо]] жана [[Тянь-Шань району|Тянь-Шань]] райондорунун курамына камтып, Нарын аталышында облус катары кайрадан түзүлгөн&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[1988-жыл|1988-жылы]] [[5 Октябрь (Тогуздун айы)|5-октябрда]] [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССРинин]] аймактык бөлүнүшүн ирилештирүү иш-чараларынын жыйынтыгында [[Ысык-Көл облусу]] менен бириктирилген. Ошол эле иш-чаралардын негизинде [[Тогуз-Торо району]] [[Ош облусу|Ош облусунун]] курамына өткөрүлүп берилген.

[[1990-жыл|1990-жылы]] [[14-декабрь|14-декабрда]] Кыргыз ССРинин «Кыргыз ССРинин облустук бөлүнүшүн өркүндөтүү жана жаңы облустарды түзүү жөнүндө» мыйзамына ылайык кайрадан өзүнчө Нарын облусу катары бөлүнгөн&lt;ref&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/1471/edition/284593/ru Закон Киргизской ССР. О совершенствовании областного деления Киргизской ССР и образовании новых областей. гор.Фрунзе, 14 декабря 1990 года, № 263-XII] {{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

[[1992-жыл|1992-жылы]] [[6-март|6-мартта]]  Жумгал районунун Суусамыр айылдык кеңешин өз алдынча [[Суусамыр району]] болуп түзүлгөн (борбору [[Суусамыр (айыл)|Суусамыр]] айылы деп кабыл алынган). [[1994-жыл|1994-жылы]] [[28-май|28-майда]] Суусамыр району [[Чүй облусу|Чүй облусунун]] курамына өткөрүлүп берилген&lt;ref&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/6-1658/edition/318917/ru Постановление Жогорку Кенеша КР от 28 мая 1994 года N 1560-XII «О передаче Суусамырского района Нарынской области в состав Чуйской области»]&lt;/ref&gt;.

[[2004-жыл|2004-жылы]] [[24-июнь|24-июнда]] Тянь-Шань району Нарын району деп аталып, облустун борбору Нарын шаары Нарын районунун курамынан облустук баш ийүүсүнө чыгарылган&lt;ref&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/1465/edition/284583/ru Закон Кыргызской Республики №79 от 25 июня 2004 года. О переименовании Тяньшаньского района Нарынской области Кыргызской Республики в Нарынский район и о выводе города Нарын из состава Нарынского района Нарынской области Кыргызской Республики и придании ему статуса города областного значения.] {{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== География ==
Облус Кыргызстандын түштүк-чыгышында жана борбордук бөлүгүндө жайгашкан. Жалпы аянты 45,200 км² түзүп, [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] аймагынын 1/4 бөлүгүн ээлейт.

Нарын облусу чыгышына [[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл]], түндүгүнөн [[Чүй облусу|Чүй]], түндүк-батышынан [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад]], түштүк-батышынан [[Ош облусу|Ош]] облустары менен, түштүгүнөн [[Кытай|Кытай Эл Республикасы]] менен чектешет.

=== Рельеф ===
&lt;center&gt;[[Файл:Naryn Panaorama.jpg|thumb|938x938px|Нарын облусунун басымдуу аймагындагы пейзаж]]&lt;/center&gt;
Облус тоолуу аймакта жайгашканына байланыштуу, рельефи татаал келип, аймагынын 95% деңиз деңгээлинен 1000 метр бийиктикте жайгашкан жана аймагынын 70% тоо кыркалары ээлейт. Алардын эң ирилери: [[Какшаал тоо тизмеги|Какшаал]] (узундугу 582 км созулган эң ири тоо кыркасы, Кытай жана Кыргызстанды бөлүп турат), [[Ат-Башы тоо кыркасы|Ат-Башы]], [[Нарын тоо кыркасы|Нарын]], [[Жетим кырка тоосу|Жетим]], [[Молдо-Тоо]], [[Суусамыр тоо кыркасы|Суусамыр]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://scout-kg.narod.ru/library/l_geografia.kg.html#a11 Бийик тоолордун, тоолор аралык өрөөндөрдүн жана ойдуңдардын өлкөсү болгон Кыргызстандын рельефи]&lt;/ref&gt;.

Облустагы тоо системасы өзүнө бийик ([[Ак-Сай өрөөнү|Ак-Сай]], [[Арпа өрөөнү|Арпа]], [[Ат-Башы өрөөнү|Ат-Башы]], [[Кара-Коюн өрөөнү|Кара-Коюн]], [[Чатыркөл ойдуңу|Чатыр-Көл]], [[Соң-Көл өрөөнү|Соң-Көл]]) жана орто тоолуу (Жумгал, Кочкор, Миң-Куш, Орто Нарын) субкеңдиктүү созулган тоо ойдуңдарынын кезектешүүсүн, ошондой эле, аны курчаган, Молдо-Тоо, Жумгал-Тоо, Ат-Башы, Жаман-Тоо, Нарын, Соң-Көл, Торугарт, Какшаал тоо кыркаларынан турган тоо системасын камтыйт&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Ойдуңдардын түбүнүн абсолюттук бийиктиги ар кандай: бийик тоолуу өрөөндөрдө деңиз деңгээлинен 3000 метрден 3800 метрге чейин, орто тоолуу аймактарда — 1500 метрден 2600 метрге чейин. Кыркалардын орточо бийиктиги 3600 метрден 4500 метрге чейин вариацияланат. Өзүнчө жайгашкан тоо чокулардын бийик чекиттери 5100 метрден жогору. Эң бийик жери — Данкова чокусу (5982 метр). Тоо кыркалары көптөгөн өрөөндөр менен бөлүнүп турат&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Тоо арасындагы өрөөндөр өз ара каньон сымал терең капчыгайлар менен кошулган (диагоналдуу кошулмалар менен бөлүнгөн) аймактарды элестетет. Чыгыштан батышты карай рельефтин бөлүк-бөлүк болуусу күчөйт. Облустун чыгыш бөлүгү жантайма-дөңсөөлүү мөңгүлүү бийик тоолуу көлдөрү менен мүнөздөлөт. Рельефтин бийиктиктик алкатуулугу бир нече табигый алкактарды калыптандырат: чөл жана жарым чөлдөн тарта альпы алкактарына чейин&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Өрөөндөрдүн ириси — Нарын өрөөнү. Ак-Шыйрак тоо кыркасы Нарын өрөөнүн экиге бөлүп турат: Алабуга жана Тогуз-Торо болуп. Ат-Башы тоо кыркасынын түштүгүндө Аксай жана Чатыр-Көл өрөөндөрү, батышында Арпа өрөөнү жайгашкан. Байбиче-Тоо, Жаман-Тоо, Ак-Шыйрак, Ала-Мышык тоолоруна чукул жантаймалар, кыска капчыгайлар мүнөздүү. Облустун түндүгүндө Кара-Жорго, Соң-Көл, Кабак, Жумгал тоо кыркалары жана тоо аралык Жумгал, Кочкор өрөөндөрү орун алган&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
=== Климат ===
Облустун климаты континенталдуу, кышы суук жана узак&lt;ref&gt;[https://www.best-country.com/ru/asia/kyrgyzstan/climate Кыргызстандын климаты]&lt;/ref&gt;. Сутка ичинде температуранын чукул өзгөрүүлөрү мүнөздүү, жайкысын да үшүк жүрүшү мүмкүн. Орточо жылдык жаан-чачындар түздүктөрдө 200-300мм түзүп, тоолордо кичине көбүрөөк. Жаан көп жааган мезгил жаздын экинчи, жана жайдын биринчи жарымына туура келет. Бул учурда жылдык жаан-чачындын 30-60% түшөт. Өрөөндөрдө жаандын көлөмү батыштан, чыгышты карай көбөйөт. Кардын жалпы орточо калыңдыгы Нарын жана Жумгал өрөөндөрүндө 15-20см түзөт, ал эми Арпа өрөөнүндө 60см чейин жетет. Албетте тоолордо 2-3метр калыңдыктагы карлар түшөт бирок мындай кар бардык жакка тегиз түшпөйт. Кочкор өрөөнүндө катуу шамалдын айынан кар азыраак&lt;ref&gt;[https://www.advantour.com/rus/kyrgyzstan/climate-weather.htm Кыргызстандын климаты жана аба ырайы]&lt;/ref&gt;.

Климаттык аймакташтыруу боюнча Нарын облусу Ички Тянь-Шанда орун алган. Ички Тянь-Шанды шарттуу түрдө үч бөлүккө бөлүүгө болот: түндүк, борбордук жана түштүк-чыгыш:

* '''Түндүк бөлүгү''' өзүнө бийиктиктерде жайгашкан жана өзүнө гана таандык климатке ээ болгон Кочкор жана Соң-Көл ойдуңдарын камтыйт. Кочкор ойдуңу кургакчыл климат менен айырмаланат, өзгөчө жылдын муздак мезгилинде, мында ага жылдык жаан-чачындын 10% гана туура келет. Жылдык жаан-чачындын саны — 200 мм. Жаан-чачындардын көпчүлүгү май айында, эң азы декабрь, январь, февраль айларында болот. Кышкы кар каптамынын орточо бийиктиги 10 см төмөн, ойдуңдун төмөнкү бөлүгүндө кыштын 50% учурлардында дээрлик кар жаабайт. Абанын орточо жылдык температурасы -4 °C. Кышы суук, узактыгы 120-130 күндү түзөт. Орточо минималдуу температура -19 °C, абсолюттук минимум -36 °C. Орточо суткалык температурасы +10 °C жогору болгон жылуу мезгилдин узактыгы 130-135 күн. Айрым жылдары июндун ортосунда жана августтун аягында үшүк жүрүүлөр байкалат. Июль айынын орточо температурасы +16 °C, орточо максималдуу температура +24 °C, абсолюттук максимум +35 °C. Деңиз деңгээлинен 3100 метр бийиктикте жайгашкан Соң-Көл ойдуңу муздак, мелүүн-нымдуу климат менен айырмаланат. Кышы суук, кардуу. Кар каптамы 180-200 күн жатат, айырым жерлерде анын калыңдыгы 1 метрге чейин жетет. Абанын орточо минималдуу температурасы -28...-30 °C. +10 °C жогору болгон абанын орточо туруктуу температуралык мезгили дээрлик жокко эсе.
* '''Ички Тянь-Шандын борбордук бөлүгү''' өзүнө Нарын жана Ат-Башы ойдуңдарын камтыйт. Нарын ойдуңу — Ички Тянь-Шандын эң ириси. Түбүнүн деңиз деңгээлинен бийиктиги чыгышында — 2200 метр, батышында — 1500 метр. Жетишээрлик нымдуу климаты менен айырмаланат. Жаан-чачындардын жылдык саны 270-280 мм, алардын 75% жылуу мезгилде жаайт. Жаан-чачындардын максимуму май-июнь айларына туура келет, минимуму — январь-декабрь айларында. Кышы аз кардуу, кар каптамынын орточо калыңдыгы 24-27 см, кардын турушунун узактыгы 115-120 күн. Абанын орточо жылдык температурасы 2-3 °C жылуу. Кыш 140-150 күнгө созулат. Январдын орточо температурасы -17 °C, орточо минималдуу температура -22 °C, абсолюттук минимум 38 °C. Күнүмдүк орточо температурасы 10 °C болгон эң жылуу мезгилдин узактыгы 154-152 күн, төмөнкү аймактагы үшүксүз мезгилдин узактыгы 120-150 күн, бийиктиктерде 80-90 күн. Июлдун орточо температурасы +17 °C, орточо максималдуусу +24 °C, абсолюттук максимум +35 °C. Ат-башы ойдуңу деңиз деңгээлинен 2000-2400 метр бийиктикте жайгашкан. Климаттык шарттар Нарын ойдуңуна окшошуп кетет бирок, төмөнүрөөк температуралары менен айырмаланат. Деңиз деңгээлинен 2000-2200 мерт бийиктикте жайгашкан ойдуңдун төмөнкү аймактарында жылына 280-350 мм жаан-чачын түшөт, 2500-3000 метр бийиктиктерде жылдык жаан-чачындардын саны 400-450 ммге чейин жогорулайт. Булардын 75% жылдын жылуу мезгилдеринде жаайт. Максимуму июнь айына туура келет, минимуму — декабрь, январь айларында. Кар каптамы 100-120 күндөй турат, орточо калыңдыгы 30-40 см. Абанын жылдык орточо температурасы +1°C. Кышы суук жана узак, орточо 145-150 күн. Январдын орточо температурасы -19...-20 °C, орточо минималдуу температура -25 °C, абсолюттук минимум -44 °C түзөт. Абанын орточо күнүмдүк температурасы +10 °C болгон эң жылуу мезгилдин узактыгы 130 күндүн айланасында созулат, үшүксүз күндөр 116нын айланасында. Июль аянын орточо температурасы +15...+16 °C, орточо максималдуу температура +24 °C, абсолюттук максимум +36 °C. 
* '''Ички Тянь-Шандын чыгыш бөлүгү''' Ак-Сай жана Арпа өрөөндөрүн бириктирет. Ак-Сай жана Арпа өрөөндөрү бийик тоолуу сырт түздүктөрүн элестетет. Четки чекиттеринин абсолюттук бийиктиктери деңиз деңгээлинен 2750-3800 метр. Өрөөндөрдүн климаттык шарттарын муздак деп мүнөздөөгө болот бирок, Арпанын климаты салыштырмалуу жумшагыраак. Жаан-чачындын жылдык саны 170 ммден 400 ммге чейин. Деңиз деңгээлинен 3000-3135 метр бийиктикте жайгашкан Арпа, Ак-Сай метеостанцияларынын аймагында жаан-чачындардын саны 257-263 мм түзөт. Кышы мелүүн кардуу, кар каптамынын калыңдыгы 25-35 см, каптамдын туруу мезгилинин узактыгы 145-150 күн. Абанын орточо жылдык температурасы -5...-8 °C. Кышы катаал. Ак-Сай өрөөнү Кыргызстандын «муздак уюлу» деп саналат. Суук мезгилдин узактыгы 198-200 күн. Январдын орточо температурасы -23...-29 °C, орточо минималдуу температура -32...-36 °C, абсолюттук минимум -52...-54 °C&lt;ref&gt;[https://scout-kg.narod.ru/library/l_geografia.kg.html#a11 Климат Кыргызстана. Полюс холода Кыргызстана]&lt;/ref&gt;. Арпа өрөөнүндөгү орточо күнүмдүк температурасы 10 °C жогору болгон жылуу мезгилдин узактыгы 20-23 күндү түзөт, Ак-Сайда дээрлик жокко эсе. Июлдун орточо температурасы +8...+10 °C, орточо максималдуу температура +16...+18 °C, абсолюттук максимум +28...+30 °C.

=== Гидрология ===
[[Файл:Kol-Suu.jpg|thumb|280px|[[Көл-Суу]]]]
[[Файл:Son-Kul,_Kyrgyzstan_(44623421951).jpg|thumb|280px|[[Соң-Көл]]]]
[[Файл:Lake_Chatyr_-_panoramio.jpg|thumb|280px|[[Чатыр-Көл]]]]
[[Файл:Naryncountryside.jpg|thumb|280px|[[Нарын дарыясы]]]]
Нарын облусунун негизги дарыялары катары Сыр-Дарыя бассейнинин дарыялары саналат, алар Чоң Нарын жана Кичи Нарын дарыялары, алардын кошулуусунан пайда болгон Нарын дарыясы, ошондой эле, анын сол куймалары Ат-Башы, Терек, Жаман-Даван, Ала-Буга дарыялары, оң куймалары Он-Арча, Көкжерти, Көкөмерен жана анын кумасы Жумгал дарыясы. Чу дарыясынын бассейниндеги дарыялар: Кочкор, Кара-Кужур, Чыгыш Сөөк жана Каракол, Жоон-Арык. Кошумча Тарим бассейнинин дарыясы — Ак-Сай. Нарын облусунун аймагында эки ири көл бар: Соң-Көл жана Чатыр-Көл. Булар, тектоникалык чуңкурларда жайгашкан&lt;ref&gt;[https://scout-kg.narod.ru/library/l_geografia.kg.html#a11 Кыргызстандын дарыялары жана көлдөрү]&lt;/ref&gt;.

Айтылгандай эле суулары Сыр-Дарыя, Тарим, Чу бассейнинин дарыяларына жана Чатыр-Көл көлүнө куят. Эң ири Нарын дарыясы, облус аймагындагы узундугу 400 км ашык. Нарын дарыясынын негизги булактары Чоң жана Кичи Нарын, Он-Арча, Ат-Башы, Алабуга, Көк-Ирим, Көкөмерен суулары. Чу дарыясы Жоон-Арык жана Кочкор дарыяларынын кошулуусунан пайда болот.

Нарын дарыясы Кыргызстан жана Өзбекстандын аймактары аркылуу өтөт. Кара-Дарыя менен кошулуп Сырдарыяны түзөт. Дарыянын узундугу 807 км (облус ичинде 400 км), бассейн аянты 59,9 миң чарчы км. Таш-Көмүр, Нарын, Үч коргон шаарлары аркылуу өтөт. Баш жагында аянты 91023,5 гектар болгон Нарын мамлекеттик коругу орун алган. Нарын дарыясынын болжолдуу 15% Кыргыз Республикасынын аймагында колдонулат, калганы Өзбекстан жана Казакстан аркылуу өтөт. Жалпы суу энергиясынын запасы боюнча Волга дарыясына жакын, Волга дарыясы 6,20 млн киловатт, Нарындыкы 5,94 млн киловатт&lt;ref&gt;[https://kg24.news/articles/mesta/reka-naryn-v-kyrgyzstane.html?ysclid=m28wgd29v281863020 Нарын дарыясы — жаратылыштын күчү]&lt;/ref&gt;.

Соң-Көл Ысык-Көлдөн кийинки Кыргызстандын ири көлдөрүнүн экинчиси, деңиз деңгээлинен 3016 метр бийиктикте жайгашып, узундугу 29 км, туурасы 18 км түзөт. Максималдуу тереңдиги 13,2 метр. Суунун орточо температурасы -3,5 градус, жайкысын 11 градуска чейин жылып, кышкысын -20 чейин муздайт. Көлдө сентябрь айынан июньга чейин муз тоңуп турат. 1959-жылга чейин көлдө бир дагы балык жок эле, андан кийин биологдор атайын балыктын чабактарын көлгө коё беришкен.

Кыргызстандын бардык суу запастарынын ири бөлүгү Нарын облусунда чогулган. Чатыр-Көл дагы Кыргызстандын ири көлдөрүнүн катарына кирип, Ак-Сай өрөөнүндө деңиз деңгээлинен 3500 метр бийиктикте, Кытай чек арасынын жанында орун алган. Тереңдиги 16,5 метр, ал эми суунун температурасы июль-август айларында 6-16 °C айланасында. Торугартка бараткан туристтер көлдүн жээгине көп токтошот. Көлдүн айланасындагы жер кыртышы саздак келет.

Нарын облусунун түштүк-чыгыш жагында теги муз-мөңгүлүү, бийик тоолуу Көл-Суу көлү орун алган. Көлдүн өңү ачык көк, жашыл сыяктуу болуп, айланасындагы тоолор менен мыкты түстүү айкалышта. Көл уранды түрдө болуп, тоо жарларынын ортосунда пайда болгон. Тоолор тосуп турганына байланыштуу, көлдүн аркы жээги көрүнбөйт, ал үчүн кайык же кеме менен сүзүп өтүш керек. Көлдүн узундугу 9 км, туурасы 500метрден 2 км чейин. Көл-Суу кээде жоголуп, кээде пайда болуп калат, ушуга байланыштуу муну жергиликтүү тургундар сырдуу көл деп дагы айтышат.

Мөңгүлөр 4000 метрден ашык бийиктикте жайгашкан. Мөңгүлөрдүн жалпы аянты болжол менен 500 км². Мөңгүлөрдүн көбү [[Какшаал тоо тизмеги|Какшаал]] кырка тоосунда жайгашкан. Эң ирилери болуп Ак-Сай, Ай-Талаа, Орто-Таш мөңгүлөрү.

=== Пайдалуу кендер ===
Облус аймагы кен байлыктарга бай келип, Жетим темир кени Орто Азияда жападан жалгыз кен. Ошондой эле, нефелиндик сиенит, коргошун, цинк жана алтын кендери бар. Кочкор өрөөнүндө ири туз таштарынын кени жайгашкан. Түрдүү курулуш кендери дагы аз эмес, алар: чопо, кум, шагыл, гравий, мрамор. Термалдык жана минералдык булактар бар. Мындан тышкары Кыргызстандагы ири Каракече&lt;ref&gt;[https://24.kg/kyrgyzcha/282098_kara-keche_keninde_jyil_bashyinan_beri_1nbspmilliondon_ashyik_komur_kazyildyi/ Кара-Кече кенинде жыл башынан бери 1 миллиондон ашык көмүр казылды]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sputnik.kg/20160217/1022488297.html?ysclid=m28xjdyhnm940029856 Кара-Кече: миллиондогон тонна &quot;кара алтын&quot; кантип казылат]&lt;/ref&gt;, Миң-Куш көмүр кендери орун алган.

Нарын облусундагы Капка-Таш тоосунун түндүк капталында жайгашкан Солтон-Сары алтын кени дагы азыркы учурда иш алып барууда&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Рудник «Солтон-Сары» |url=https://ru.kyrgyzaltyn.kg/branch/info/3 |accessdate=2024-10-14 |archivedate=2025-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250128100150/https://ru.kyrgyzaltyn.kg/branch/info/3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sputnik.kg/20220818/solton-sary-kenin-ishtetuugo-uruksat-berildi-1066917980.html Солтон-Сары кенин иштетүүгө уруксат берилди]&lt;/ref&gt;.

=== Фауна ===
Нарын өзүнүн түрдүү фаунасы менен да айырмаланат. Облуста сейрек канаттуулар жана жаныбарлар да мекендешет алар: кара кунас, ителги, бүркүт, көк жору, тоо казы, талаа бүркүтү, суу бүркүтү, аркар, кызыл карышкыр, жейрен, аюу, сүлөөсүн, ак илбирс ж. б. Булардын айрымдары кызыл китепке киргизилген, мисалы, илбирс (Panthera uncia), тоо казы (Anser indicus).

=== Флора ===
Нарын облусунун өсүмдүктөр дүйнөсү ар түрдүү. Тоо боорлорунда тик ландшафт алкактары байкалат. Тоо чөлдөрүнүн жана жарым чөлдөрүнүн алкактары өрөөндөрдүн түп жагында, тоо этектеринде, дарыялардын жээк аймактарын, Чатыр-Көл көлүнүн төмөнкү бөлүктөрүн ээлейт. Облуста энедемиктүү сейрек Тянь-Шань көк карагайы жана Туркестан арчасы өсөт. Чычырканак, эфедра, чөп чай, тегерек баш чөп, валериана өсүмдүктөрү да бар. Өсүмдүктөрдүн арасынан шыбак, эрмендер басымдуулук кылып, кез-кез бетеге, амаранта, эфемерлер, бадалдардын токойлору бар. Соң-Көл ойдуңу жана кээ бир бийик тоолуу өрөөндөр тоо-талаа алкагына таандык. Бул жерде тоо чөлдөрү, талаалары жайылып, мында бетеге, тарак баш, кобрезия, шыбак жана эфемерлер басымдуу кылат. Тоо боорлору, айланасындагы өрөөндөр субальпы алкагына тиешелүү. Тоо шалбаа жер кыртышында субальпы шалбалуу өсүмдүктөр бар. Токойлор жана бадалдар өскөн аймактар облустун 3% ээлейт. 

== Административдик-аймактык бөлүнүш ==
{{Кошумча караңыз|Кыргызстандын_административдик-аймактык_түзүлүшү}}
Нарын облусунда 5 район, 1 шаар, 135 айыл бар.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Карта !! Аталыш !! Туу, герб !! Турукттуу калк&lt;br&gt;2021, адам&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.stat.kg/kg/statistics/download/operational/825/|title=Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаарчаларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын калкынын саны|website=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети}}&lt;/ref&gt;!! Баш ийген айыл аймактар (а. а.) жана шаарлар{{sfn|Мамлекеттик классификатор|11.05.2021|барактар=31—38}}
!Айыл аймактарга жана шаарларга кирген айылдар
|-
| rowspan=&quot;13&quot; | [[Файл:Kyrgyzstan Ak-Talaa Raion.png|100px|center]] || rowspan=&quot;13&quot; align=&quot;center&quot; | [[Ак-Талаа району]]|| rowspan=&quot;13&quot; | [[Файл:Coat of arms of Ak-Talaa district.png|50px|center]] || rowspan=&quot;13&quot; align=&quot;center&quot; | 33 007 || [[Ак-Тал айыл аймагы]]
|[[Ак-Тал, Ак-Талаа району|Ак-Тал а.]]
|-
|[[Ак-Чий айыл аймагы]]
|[[Ак-Чий, Ак-Талаа району|Ак-Чий а.]], [[Жаңы-Тилек, Ак-Талаа району|Жаңы-Тилек а.]]
|-
|[[Баетов айыл аймагы]]
|[[Баетов, Ак-Талаа району|Баетов а.]], [[Кайыңды-Булак, Ак-Талаа району|Кайыңды-Булак а.]]
|-
|[[Жаңы-Талап айыл аймагы]]
|[[Жаңы-Талап, Ак-Талаа району|Жаңы-Талап а.]]
|-
|[[Жерге-Тал айыл аймагы (Ак-Талаа району)|Жерге-Тал айыл аймагы]]
|[[Жерге-Тал, Ак-Талаа району|Жерге-Тал а.]], [[Чолок-Кайың, Ак-Талаа району|Чолок-Кайың а.]] 
|-
|[[Кара-Бүргөн айыл аймагы]]
|[[Кара-Бүргөн, Ак-Талаа району|Кара-Бүргөн а.]]
|-
|[[Көк-Жар айыл аймагы (Ак-Талаа району)|Көк-Жар айыл аймагы]]
|[[Көк-Жар, Ак-Талаа району|Көк-Жар а.]], [[Ак-Кыя, Ак-Талаа району|Ак-Кыя а.]]
|-
|[[Коңорчок айыл аймагы]]
|[[Коңорчок, Ак-Талаа району|Коңорчок а.]]
|-
|[[Кош-Дөбө айыл аймагы]]
|[[Кош-Дөбө, Ак-Талаа району|Кош-Дөбө а.]]
|-
|[[Кызыл-Белес айыл аймагы]]
|[[Кадыралы, Ак-Талаа району|Кадыралы а.]]
|-
|[[Терек айыл аймагы]]
|[[Терек, Ак-Талаа району|Терек а.]], [[Орто-Сырт, Ак-Талаа району|Орто-Сырт а.]]
|-
|[[Тоголок-Молдо айыл аймагы]]
|[[Кара-Ой, Ак-Талаа району|Кара-Ой а.]]
|-
|[[Үгүт айыл аймагы]]
|[[Үгүт, Ак-Талаа району|Үгүт а.]], [[Байгөнчөк, Ак-Талаа району|Байгөнчөк а.]]
|-
| rowspan=&quot;11&quot; | [[Файл:Kyrgyzstan At-Bashy Raion.png|100px|center]] || rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; | [[Ат-Башы району]]|| rowspan=&quot;11&quot; | [[Файл:Flag of At-Bashy rayon.png|50px|center]] || rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; | 55 771 || [[Ак-Жар айыл аймагы]]
|[[Ак-Жар, Ат-Башы району|Ак-Жар а.]]
|-
|[[Ак-Талаа айыл аймагы]]
|[[Калинин, Ат-Башы району|Калинин а.]], [[Терек-Суу, Ат-Башы району|Терек-Суу а.]]
|-
|[[Ак-Моюн айыл аймагы]]
|[[Ак-Моюн, Ат-Башы району|Ак-Моюн а.]], [[Бирдик, Ат-Башы району|Бирдик а.]]
|-
|[[Ак-Муз айыл аймагы]]
|[[Ак-Муз, Ат-Башы району|Ак-Муз а.]]
|-
|[[Ат-Башы айыл аймагы]]
|[[Ат-Башы, Ат-Башы району|Ат-Башы а.]]
|-
|[[Ача-Кайыңды айыл аймагы]]
|[[Ача-Кайыңды, Ат-Башы району|Ача-Кайыңды а.]]
|-
|[[Баш-Кайыңды айыл аймагы]]
|[[Баш-Кайыңды, Ат-Башы району|Баш-Кайыңды а.]], [[Большевик, Ат-Башы району|Большевик а.]]
|-
|[[Казыбек айыл аймагы]]
|[[Казыбек, Ат-Башы району|Казыбек а.]], [[Жаңы-Күч, Ат-Башы району|Жыңы-Күч а.]]
|-
|[[Кара-Коюн айыл аймагы]]
|[[Кызыл-Туу, Ат-Башы району|Кызыл-Туу а.]], [[Кара-Булуң, Ат-Башы району|Кара-Булуң а.]]
|-
|[[Кара-Суу айыл аймагы (Ат-Башы району)|Кара-Суу айыл аймагы]]
|[[Кара-Суу, Ат-Башы району|Кара-Суу а.]], [[Дыйкан, Ат-Башы району|Дыйкан а.]]
|-
|[[Талды-Суу айыл аймагы]]
|[[Талды-Суу, Ат-Башы району|Талды-Суу а.]], [[Биринчи Май, Ат-Башы району|Биринчи Май а.]], [[Өзгөрүш, Ат-Башы району|Өзгөрүш а.]]
|-
| rowspan=&quot;12&quot; | [[Файл:Kyrgyzstan Jumgal Raion.png|100px|center]] || rowspan=&quot;12&quot; align=&quot;center&quot; | [[Жумгал району]]|| rowspan=&quot;12&quot; align=&quot;center&quot; | жок || rowspan=&quot;12&quot; align=&quot;center&quot; | 44 866 || [[Байзак айыл аймагы]]
|[[Байзак, Жумгал району|Байзак а.]]
|-
|[[Баш-Кууганды айыл аймагы]]
|[[Баш-Кууганды, Жумгал району|Баш-Кууганды а.]]
|-
|[[Жумгал айыл аймагы]]
|[[Жумгал, Жумгал району|Жумгал а.]], [[Лама, Жумгал району|Лама а.]]
|-
|[[Кабак айыл аймагы]]
|[[Табылгыты, Жумгал району|Табылгыты а.]], [[Арал, Жумгал району|Арал а.]], [[Сары-Булуң, Жумгал району|Булуң а.]], [[Кең-Суу, Жумгал району|Кең-Суу а.]], [[Котур-Суу, Жумгал району|Котур-Суу а.]], [[Кызыл-Коргон, Жумгал району|Кызыл-Коргон а.]], [[Сары-Булуң, Жумгал району|Сары-Булуң а.]], [[Табылгы, Жумгал району|Табылгы а.]]
|-
|[[Көк-Ой айыл аймагы]]
|[[Көк-Ой, Жумгал району|Көк-Ой а.]], [[Кичи-Арал, Жумгал району|Кичи-Арал а.]]
|-
|[[Куйручук айыл аймагы]]
|[[Куйручук, Жумгал району|Куйручук а.]]
|-
|[[Кызыл-Жылдыз айыл аймагы]]
|[[Кызыл-Жылдыз, Жумгал району|Кызыл-Жылдыз а.]]
|-
|[[Миң-Куш айыл аймагы]]
|Миң-Куш а., [[Кызыл-Сөөк, Жумгал району|Кызыл-Сөөк а.]]
|-
|[[Сүйүмбаев айыл аймагы]]
|[[Таш-Дөбө, Жумгал району|Таш-Дөбө а.]]
|-
|[[Түгөл-Сай айыл аймагы]]
|[[Түгөл-Сай, Жумгал району|Түгөл-Сай а.]], [[Эпкин, Жумгал району|Эпкин а.]]
|-
|[[Чаек айыл аймагы]]
|[[Чаек, Жумгал району|Чаек а.]], [[Ак-Татыр, Жумгал району|Ак-Татыр а.]], [[Беш-Терек, Жумгал району|Беш-Терек а.]], Чукур-Аксеки а., Шортон а.
|-
|[[Чоң-Дөбө айыл аймагы]]
|[[Чоң-Дөбө, Жумгал району|Чоң-Дөбө а.]]
|-
| rowspan=&quot;11&quot; | [[Файл:Kyrgyzstan Kochkor Raion.png|100px|center]] || rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; | [[Кочкор району]]|| rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; | жок || rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; | 67 363 || [[Ак-Кыя айыл аймагы]]
|[[Кара-Суу, Кочкор району|Кара-Суу а.]], [[Жаңы-Жол, Кочкор району|Жаңы-Жол а.]]
|-
|[[Кара-Суу айыл аймагы (Кочкор району)|Кара-Суу айыл аймагы]]
|[[Мантыш|Мантыш а.]], [[Ак-Талаа, Кочкор району|Ак-Талаа а.]], [[Кара-Мойнок, Кочкор району|Кара-Мойнок а.]], [[Кызыл-Дөбө, Кочкор району|Кызыл-Дөбө а.]], [[Орток, Кочкор району|Орток а.]]
|-
|[[Көк-Жар айыл аймагы (Кочкор району)|Көк-Жар айыл аймагы]]
|[[Көк-Жар, Кочкор району|Көк-Жар а.]]
|-
|[[Кочкор айыл аймагы]]
|[[Кочкор, Кочкор району|Кочкор а.]], [[Большевик, Кочкор району|Большевик а.]], [[Теңдик, Кочкор району|Теңдик а.]]
|-
|[[Кош-Дөбө айыл аймагы]]
|[[Кара-Саз, Кочкор району|Кара-Саз а.]], [[Кара-Күңгөй, Кочкор району|Кара-Күңгөй а.]]
|-
|[[Кум-Дөбө айыл аймагы]]
|[[Кум-Дөбө, Кочкор району|Кум-Дөбө а.]], [[Ак-Жар, Кочкор району|Ак-Жар а.]], [[Бугучу, Кочкор району|Бугучу а.]], [[Шамшы, Кочкор району|Шамшы а.]]
|-
|[[Сары-Булак айыл аймагы]]
|[[Ак-Кыя, Кочкор району|Ак-Кыя а.]], [[Сары-Булак, Кочкор району|Сары-Булак а.]]
|-
|[[Семиз-Бел айыл аймагы]]
|[[Кара-Тоо, Кочкор району|Кара-Тоо а.]], [[Арсы, Кочкор району|Арсы а.]], [[Семиз-Бел, Кочкор району|Семиз-Бел а.]], [[Чекилдек, Кочкор району|Чекилдек а.]]
|-
|[[Соң-Көл айыл аймагы]]
|[[Төлөк, Кочкор району|Төлөк а.]]
|-
|[[Талаа-Булак айыл аймагы]]
|Дөң-Алыш а., [[Комсомол, Кочкор району|Комсомол а.]]
|-
|[[Чолпон айыл аймагы]]
|[[Чолпон, Кочкор району|Чолпон а.]], Ак-Чий а., [[Ара-Көл, Кочкор району|Ара-Көл а.]], Оро-Башы а., Осовиахим а., Тармал-Саз а., [[Туз, Кочкор району|Туз а.]], Узун-Булак а., [[Эпкин, Кочкор району|Эпкин а.]] 
|-
| rowspan=&quot;15&quot; | [[Файл:Kyrgyzstan Tyan'-Shan' Raion.png|100px|center]] || rowspan=&quot;15&quot; align=&quot;center&quot; | [[Нарын району]]|| rowspan=&quot;15&quot; align=&quot;center&quot; | [[Файл:Coat of arms of Naryn district.png|50px|center]] || rowspan=&quot;15&quot; align=&quot;center&quot; | 49 955 || [[Ак-Кудук айыл аймагы]]
|[[Сегизинчи Март, Нарын району|Сегизинчи Март а.]], [[Ак-Кудук, Нарын району|Ак-Кудук а.]], [[Шоро, Нарын району|Шоро а.]]
|-
|[[Достук айыл аймагы]]
|[[Достук, Нарын району|Достук а.]]
|-
|[[Дөбөлү айыл аймагы]]
|[[Дөбөлү|Дөбөлү а.]], [[Алыш, Нарын району|Алыш а.]], [[Кеңеш, Нарын району|Кеңеш а.]]
|-
|[[Жан-Булак айыл аймагы]]
|[[Жан-Булак, Нарын району|Жан-Булак а.]]
|-
|[[Жерге-Тал айыл аймагы (Нарын району)|Жерге-Тал айыл аймагы]]
|[[Жерге-Тал (Нарын району)|Жерге-Тал а.]], [[Жалгыз-Терек, Нарын району|Жалгыз-Терек а.]], [[Кызыл-Жылдыз, Нарын району|Кызыл-Жылдыз а.]]
|-
|[[Казан-Куйган айыл аймагы]]
|[[Казан-Куйган, Нарын району|Казан-Куйган а.]], [[Кара-Үңкүр (Нарын району)|Кара-Үңкүр а.]]
|-
|[[Кара-Кужур айыл аймагы]]
|[[Лакол, Нарын району|Лакол а.]], [[Жер-Көчкү, Нарын району|Жер-Көчкү а.]]
|-
|[[Миң-Булак айыл аймагы]]
|[[Куйбышев, Нарын району|Куйбышев а.]], [[Миң-Булак, Нарын району|Миң-Булак а.]], [[Орнок, Нарын району|Орнок а]].
|-
|[[Он-Арча айыл аймагы]]
|[[Эчки-Башы|Эчки-Башы а.]], [[Оттук, Нарын району|Оттук а.]]
|-
|[[Орток айыл аймагы]]
|[[Таш-Башат, Нарын району|Таш-Башат а.]], [[Кайыңды, Нарын району|Кайыңды а.]], [[Өрүк-Там (Нарын району, Орток айыл аймагы)|Өрүк-Там а.]], Тамды-Суу а., [[Эки-Нарын, Нарын району|Эки-Нарын а.]]
|-
|[[Сары-Ой айыл аймагы]]
|Сары-Ой а., [[Жылан-Арык, Нарын району|Жылан-Арык а.]]
|-
|[[Учкун айыл аймагы]]
|[[Куланак, Нарын району|Куланак а.]], [[Учкун, Нарын району|Учкун а.]]
|-
|[[Чет-Нура айыл аймагы]]
|[[Орто-Нура, Нарын району|Орто-Нура а.]], [[Ак-Булуң, Нарын району|Ак-Булуң а.]], [[Ак-Кыя, Нарын району|Ак-Кыя а.]], [[Ийри-Суу, Нарын району|Ийри-Суу а.]], [[Орто-Саз, Нарын району|Орто-Саз а.]], [[Өрүк-Там (Нарын району, Чет-Нура айыл аймагы)|Өрүк-Там а.]], [[Төш-Булак (Нарын району)|Төш-Булак а.]], [[Чет-Нура, Нарын району|Чет-Нура а.]]
|-
|[[Эмгек-Талаа айыл аймагы]]
|[[Ак-Талаа, Нарын району|Ак-Талаа а.]], [[Тегерек, Нарын району|Тегерек а.]], [[Эмгек-Талаа, Нарын району|Эмгек-Талаа а.]]
|-
|[[Эмгекчил айыл аймагы]]
|[[Эмгекчил, Нарын району|Эмгекчил а.]]
|-
| || align=&quot;center&quot; | [[Нарын|Нарын шаары]] || [[Файл:Нарын шаарынын туусу.svg|50px|center]] [[Файл:Naryn coa.svg|50px|center]] || align=&quot;center&quot; | 41 178 || align=&quot;center&quot; | жок
|align=&quot;center&quot; | жок
|}

== Калкы ==
[[2002]]-жылы облустун аймагында республиканын калкынын 5,2% и (257,9 миң) жашаган. Алардын 98,8% кыргыздар, калгандары орус (0,2%), өзбек (0,3%) ж. б. улуттар. [[Республикада]] калкы эң сейрек отурукташкан облус, анын калкынын орточо жыштыгы: 1  км2 жерге 5,8 адам туура келет . Жумгал, Кочкор  жана Нарын өрөөндөрүндө калк салыштырмалуу жышыраак отурукташкан. Негизинен автомобиль жолдорду жана сууларды бойлой жайгашкан. Шаар калкы облустун калкынын 18,1%ин түзөт (46,8 миң адам), алар Нарын ш-нда (41,4 миң), Достук (0,8 миң), Миңкуш (4,6 миң) шаарчаларында жашайт. Облустун  ири кыштактары  – Атбашы (11,9 миң), Кочкор (8,5 миң), Баетов (9,4 миң), Чаек (12,6 миң), Байзак (4,9 миң), Карасуу (4,1 миң), Кошдөбө (3,3 миң адам) ж.б. Облустун калкынын 42,7%ин эмгек курагына жете элек жаштар, 50,5%ин эмгек курагындагы адамдар, 8,8%ин улуу муундагы карылар түзөт. 2002-ж. атайын катталган жумушсуздардын саны 8,4 миң адамды түзгөн. Калктын миграциясы: облуска келгендер 2001-ж. 1388 адам, кеткендер 2575, миграциялык азаюу 1187 адамды түздү.

{|class=&quot;standard sortable&quot;
|+Облустун улуттук курамы:&lt;ref name=&quot;Этно2009.Нарын&quot;&gt;{{Cite web |title=Перепись населения Киргизии 2009. Нарынская область |url=http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf |access-date=2011-08-10 |archive-date=2011-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810173651/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf |dead-url=no |accessdate=2014-08-26 |archivedate=2011-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110810173103/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf }}&lt;/ref&gt;
! ||Саны &lt;br /&gt; 1989 жылы ||% ||Саны &lt;br /&gt; 1999 жылы ||% ||Саны &lt;br /&gt; 2009 жылы ||% ||Саны &lt;br /&gt; 2016 жылы || %
|-													
 || баары ||align=&quot;right&quot; | 247 931 ||align=&quot;right&quot; | 100,00 % ||align=&quot;right&quot; | 249 115 ||align=&quot;right&quot; | 100,00 % ||align=&quot;right&quot; | 257 768 ||align=&quot;right&quot; | 100,00 % ||align=&quot;right&quot; | 277 655 ||align=&quot;right&quot; | 100,00 %
|-													
 || [[Кыргыздар]] ||align=&quot;right&quot; | 240 726 ||align=&quot;right&quot; | 97,09 % ||align=&quot;right&quot; | 245 924 ||align=&quot;right&quot; | 98,72 % ||align=&quot;right&quot; | 255 799 ||align=&quot;right&quot; | 99,24 % ||align=&quot;right&quot; | 275 539 ||align=&quot;right&quot; | 99,24 %
|-													
 || [[Өзбектер]] ||align=&quot;right&quot; | 1 345 ||align=&quot;right&quot; | 0,54 % ||align=&quot;right&quot; | 863 ||align=&quot;right&quot; | 0,35 % ||align=&quot;right&quot; | 568 ||align=&quot;right&quot; | 0,22 % ||align=&quot;right&quot; | 589 ||align=&quot;right&quot; | 0,21 %
|-													
 || [[Дунгандар]] ||align=&quot;right&quot; | 492 ||align=&quot;right&quot; | 0,20 % ||align=&quot;right&quot; | 399 ||align=&quot;right&quot; | 0,16 % ||align=&quot;right&quot; | 429 ||align=&quot;right&quot; | 0,17 % ||align=&quot;right&quot; | 445 ||align=&quot;right&quot; | 0,16 %
|-													
 || [[Уйгурлар]] ||align=&quot;right&quot; | 609 ||align=&quot;right&quot; | 0,25 % ||align=&quot;right&quot; | 527 ||align=&quot;right&quot; | 0,21 % ||align=&quot;right&quot; | 339 ||align=&quot;right&quot; | 0,13 % ||align=&quot;right&quot; | 342 ||align=&quot;right&quot; | 0,12 %
|-													
 || [[Казактар]] ||align=&quot;right&quot; | 470 ||align=&quot;right&quot; | 0,19 % ||align=&quot;right&quot; | 294 ||align=&quot;right&quot; | 0,12 % ||align=&quot;right&quot; | 215 ||align=&quot;right&quot; | 0,08 % ||align=&quot;right&quot; | 207 ||align=&quot;right&quot; | 0,07 %
|-													
 || [[Орустар]] ||align=&quot;right&quot; | 2 919 ||align=&quot;right&quot; | 1,18 % ||align=&quot;right&quot; | 647 ||align=&quot;right&quot; | 0,26 % ||align=&quot;right&quot; | 157 ||align=&quot;right&quot; | 0,06 % ||align=&quot;right&quot; | 102 ||align=&quot;right&quot; | 0,03 %
|-													
 || [[Татарлар]] ||align=&quot;right&quot; | 406 ||align=&quot;right&quot; | 0,16 % ||align=&quot;right&quot; | 252 ||align=&quot;right&quot; | 0,10 % ||align=&quot;right&quot; | 153 ||align=&quot;right&quot; | 0,06 % ||align=&quot;right&quot; | 148 ||align=&quot;right&quot; | 0,05 %
|-													
 || [[Украиндер]] ||align=&quot;right&quot; | 362 ||align=&quot;right&quot; | 0,15 % ||align=&quot;right&quot; | 63 ||align=&quot;right&quot; | 0,03 % ||align=&quot;right&quot; | 23 ||align=&quot;right&quot; | 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 18 ||align=&quot;right&quot; | 0,00 %
|-													
 || [[Түрктөр]] ||align=&quot;right&quot; | 2 ||align=&quot;right&quot; | 0,00 % ||align=&quot;right&quot; | 30 ||align=&quot;right&quot; | 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 15 ||align=&quot;right&quot; | 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 16 ||align=&quot;right&quot; | 0,00 %
|-													
 || [[Түркмөндөр]] ||align=&quot;right&quot; | 31 ||align=&quot;right&quot; | 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 16 ||align=&quot;right&quot; | 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 12 ||align=&quot;right&quot; | 0,00 % ||align=&quot;right&quot; | 14 ||align=&quot;right&quot; | 0,00 %
|-													
 || [[Башкырлар]] ||align=&quot;right&quot; | 34 ||align=&quot;right&quot; | 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 14 ||align=&quot;right&quot; | 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 8 ||align=&quot;right&quot; | 0,00 % ||align=&quot;right&quot; | - ||align=&quot;right&quot; | 0,00 %
|-													
 || [[Немистер]] ||align=&quot;right&quot; | 68 ||align=&quot;right&quot; | 0,03 % ||align=&quot;right&quot; | 19 ||align=&quot;right&quot; | 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 2 ||align=&quot;right&quot; | 0,00 % ||align=&quot;right&quot; | 3 ||align=&quot;right&quot; | 0,00 %
|-													
 || башкалар ||align=&quot;right&quot; | 467 ||align=&quot;right&quot; | 0,19 % ||align=&quot;right&quot; | 67 ||align=&quot;right&quot; | 0,03 % ||align=&quot;right&quot; | 48 ||align=&quot;right&quot; | 0,02 % ||align=&quot;right&quot; | 232 ||align=&quot;right&quot; | 0,08 %
|}

== Белгилүү инсандар ==
* [[Тайлак баатыр]] — баатыр.
* [[Каба уулу Кожомкул]] — балбан.
* [[Тоголок Молдо]] — манасчы, акын.
* [[Калый Молдобасанов]] — СССР Эл артисти, Социалистик Эмгектин Баатыры, композитор.
* [[Мидин Алыбаев|Алыбаев Мидин]] — сатирик, акын, жазуучу, котормочу.
* [[Күмөндөр Абылов]] — театр жана кино артисти, куудул, обончу, акын.
* [[Таттыбүбү Турсунбаева]] — театр жана кино артисти.
* [[Усубалиев Турдакун Усубалиевич]] — мамлекеттик, партиялык саясий ишмер.
* [[Муса Баетов]] — ырчы, обончу, Кыргыз ССР эл артисти.
* [[Чолпонбек Базарбаев|Чолпонбек Базарбаев Базарбаевич]] — СССР Эл артисти, бийчи, балеттин артисти.
* [[Мыскал Өмүрканова]] — Кыргыз совет эл ырчысы.
* [[Муратбек Рыскулов]] — СССР Эл артисти.
* [[Ажыбекова, Клара]] — философ, философия илимдеринин доктору.
* [[Жусупжанова Клара]] — актриса, кинорежиссер, Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер.
* [[Леонид Плющ]] — украин математик, публицист, адабиятчы, укук коргоочу.

== Экономикасы ==
[[Файл:Naryn-ZiU-9-1532-01.jpg|thumb|left|280px|Нарын шаарындагы троллейбус]]

=== Айыл чарба ===
Экономиканын агро өнөр-жай сектору облустун азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылууда, калкты иш менен камсыз кылууда жана экспорттук потенциалды өнүктүрүүдө негизги тармак болуп саналат&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://www.naryn.gov.kg/ky/naryn-oblusundagy-negizgi-socialdyk-ekonomikalyk-t/naryn-oblusunun-aiyl-charbasy-tuuraluu-maalymat/ Нарын облусунун айыл чарбасы тууралуу маалымат]&lt;/ref&gt;.

Айыл чарбасы Нарын облусунун экономикасынын негизги тармагы болуп, бардык региондук дүң продукциянын үчтөн биринен көбүн камсыз кылат. Республиканын айыл чарба дүң продукциясынын 6,6%ын Нарын облусу берет&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. 

Нарын облусунда мал чарбасы өзүнүн тарыхый багытын (кой чарбасы, бодо мал жана жылкы чарбасы) сактап, айыл чарбасынын 2/3 бөлүгүн ээлейт. Жаратылыш-климаттык ынгайлуу шарттар, кɵп сандаган жайыттар районду уяң жүн жана койдун этин өндүрүүгө адистештирүүгө мүмкүндүк берди. 2023-жылдын 1-январына карата бодо малдын саны 207 043 баш, кой-эчкилер 1 127 887 баш, жылкылар 142 493 баш болду. Малдын санынын динамикасын талдоо көрсөткөндөй, акыркы жылдары малдын саны өсүүдө: 2022-жылы бодо малдын, кой, эчки жана жылкынын саны 2021-жылга салыштырмалуу 2,7%га өскөн&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Айыл чарбасы жана айыл чарба продукциясын кайра иштетүү жакырчылыкты кыскартуу маселесин чечүүдө эбегейсиз зор потенциалга ээ, ошондуктан аймактын экономикасын өнүктүрүүнүн негизги артыкчылыктуу багыттары болуп саналат&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Нарын облусуна Кыргыз Республикасынын жайыттарынын үчтөн бир бөлүгү туура келет. Айыл чарба жерлеринин жалпы аянты 2 780 453 га. Анын ичинен: 121 миң гектар айдоо, 120 миң 100 гектар сугат жер, 200 гектар көп жылдык плантация, 9400 гектар кайрак, 12500 миң гектар чабынды, 2638 миң гектар жайыт. Айыл чарба өсүмдүктөрүнүн жана көп жылдык көчөттөрдүн айдоо аянты 111 миң 428 гектарды түзөт. Алар: дан эгиндери – 25060 га, буудай – 6000 га, арпа – 19000 га&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Айыл чарба продукциясынын дүң өндүрүшүнүн түзүмү: өсүмдүк өстүрүү 25,5%, мал чарбасы -72,5%. 2022-жылы жеке ишканалар менен бирге 43 277 фермердик жана дыйкан чарбалары катталган. Жылдан-жылга малдын, айрыкча кой, жылкы, бодо малдын саны өсүүдө&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

2022-жылдын январь-декабрь айларында айыл чарбасынын дүң продукциясынын көлөмү 24683,6 млн сомду түздү же 2021-жылга салыштырмалуу өсүү темпи 102,3%ды түздү. Нарын облусу мал чарбачылыгына адистешкен&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Аянты 747,4 миң гектарды түзгөн бийик толуу жайыттары топозду багуу үчүн абдан натыйжалуу. Жайыттардын тоюттук сыйымдуулугу, баалуу жана ар түрдүү продуктыларды: эт, сүт, тери, жүн, эт жана сөөк унун, ошондой эле медициналык максатта баалуу эндокриндик органдарды камсыз кылган 25 миңге жакын баш топозду кармоого мүмкүндүк берет&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. 

2017-жылы мамлекеттик статуска ээ болгон асыл тукум чарбалардын саны 20 болсо, 4 жылдын ичинде, башкача айтканда, 2022-жылы асыл тукум чарбалардын саны 33кө жеткен. Бул малдын санына эмес, сапатына жылдан-жылга көбүрөөк көңүл бурулуп жатканын айгинелейт, башкача айтканда сандан сапатка өтүү принциби акыркы мезгилде райондун дыйкандары тарабынан активдүү колдоого алынууда. Бул чарбаларда учурда 8431 баш кой, 513 баш жылкы, 975 баш уй, 400 баш топоз бар&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. 

Региондо малдын санынын көбөйүшү менен айыл аймактарда ветеринардык пункттарды уюштурууга да жыл сайын өзгөчө көңүл бурулууда. Алсак, 2019-жылга салыштырмалуу алардын саны 10 ветеринардык клиникага көбөйүп, 45ке жетти&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. 

Келечекте Нарын облусуна 5 млрд 201,0 млн сомго 9 ирригациялык объектилерди куруу жана реабилитациялоо пландалууда.

=== Транспорт жана байланыш ===
Транспорттун негизги түрү болуп автомобилдер саналат.  1930 жылдардын ортосуна чейин облустагы жалгыз жол XIX кылымдын аягында салынган Кочкор-Нарын жолу болгон. Бишкек-Торугарт эл аралык жолунун курулушу менен Кыргызстандын бардык райондору жана республиканын борбору менен байланышкан. Бул магистралдан ички облус жолдору бөлүнөт: Кочкор-Чаек-Миң-Куш, Сары-Булак-Балгарт,  Нарын-Казарман-Жалал-Абад, Ат-Башы-Кында-Ак-Сай&lt;ref&gt;[https://foto.kg/galereya/print:page,1,2455-narynskaya-oblast-transport.html?ysclid=m3x50xv57u846921309 Нарынская область. Транспорт]&lt;/ref&gt;. 

Нарын шаарындагы аба майданынын имараты 1964-жылы, ал эми жасалма учуп-конуу тилкеси, башкаруу жолдору жана перрон 1974-жылы ишке берилген. Аба каттамынын азайышы жана жүргүнчүлөрдүн жоктугунан улам аэропорт 1999-жылдан бери иштебей турган&lt;ref&gt;[https://sputnik.kg/20230311/sadyr-zhaparov-naryn-aeroport-rekonstruktsiyaloo-1073513115.html?ysclid=m3x5enxeqz314908818 Нарын аэропорту абакаттамдарынын азайышы жана жүргүнчүлөрдүн жоктугунан улам 24 жылдан бери иштебей турат.]&lt;/ref&gt;, бирок 2013-жылы Бишкек—Нарын аба каттамы ачылып, эл каттамдын жол киресин көтөрө албагандыктан, тез эле токтотулган&lt;ref&gt;[https://kyrgyzcha.site/90-million-som-b%D3%A9l%D2%AFng%D3%A9n-naryn-aeroportu-kachan-ishke-berilet/?ysclid=m3x5gt224e970348517 90 миллион сом бөлүнгөн «Нарын» аэропорту качан ишке берилет?]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 2023-жылы аймактардагы аба майдандарды өнүктүрүү программасынын алкагында Нарын шаарынын аба майданын толугу менен реконструкциялоо пландалып, ушул эле жылы реконструкциялоого багытталган иштер башталган&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Транспорт жана коммуникациялар министри Тилек Текебаев Нарын аэропортунун курулуп жаткан жолдорун көрүп, иштин жүрүшү менен таанышты |url=https://mtd.gov.kg/transport-zhana-kommunikatsiyalar-ministri-tilek-tekebaev-naryn-aeroportunun-kurulup-zhatkan-zholdorun-k-r-p-ishtin-zh-r-sh-menen-taanyshty/ |accessdate=2024-11-25 |archivedate=2024-12-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241201145252/https://mtd.gov.kg/transport-zhana-kommunikatsiyalar-ministri-tilek-tekebaev-naryn-aeroportunun-kurulup-zhatkan-zholdorun-k-r-p-ishtin-zh-r-sh-menen-taanyshty/ }}&lt;/ref&gt;.

=== Туризм ===
Нарын облусунун жаратылыш климаты, ак мөңгүлүү тоолору, шар агын суулары ошондой эле облус Улуу Жибек Жолунда жайгашкандыгы менен туризмди эл аралык деңгээлде өнүктүрүү үчүн табигый, тарыхый жана маданий байлыгы менен чет элдик туристтерди, инвесторлорду кызыктырып келет. Нарын облусу Улуу Жибек-Жолунун боюнда жайгашып, чет элдик туристтердин келип-кетүүсү жылдан-жылга мындан дагы көп болушу күтүлүүдү. Облустун туризм тармагын туруктуу өнүктүрүү максатында, жергиликтүү бийлик аракеттерди көрүп келет&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[https://www.naryn.gov.kg/ky/naryn-oblusundagy-negizgi-socialdyk-ekonomikalyk-t/turizm-tarmagy-boyuncha-maalymat Туризм тармагы боюнча маалымат]&lt;/ref&gt;.

Нарын облусуна 2022-жылдын 9 айында 32813 мин турист келип,  киреше 9 млн  303 мин, 300 сом болгон, ал эми 2023-жылдын 9 айында 100630 миң турист келип, киреше  48 млн  593 мин, 400 сом болду.  (салыштырмалуу 67817 туристке, киреше 39290,1 сомго көп болду). Облуста 284 (203-жеке жактар, 81-юридикалык жактар) туристтик субьектилер  каттоодон өтүп, 128 субьекти активдүү иш алып барууда&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

Нарын облусунун аймагына 2023-жылдын 9 айында 21816 чет элден туристтер келген, туристтердин көбү  Франция-4766, Германия-2859, Швейцария-2202,  Россия-1801, АКШ-1528,Австралия-1075 Бельгия-1017, Польша-1402, Италия-1318, Израиль-991, Гидерланды-597, Испания-502, Корея-421, Великобритания-400, Кытай-199, Казакстан-166, Турция-110, Араб Эмираты-78, ж.б туристтер түзгөн&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

==== Ажайып жерлери ====
Нарын облусунда, Кыргыз Республикасынын башка облустарын сыяктуу эле жаратылышы абдан кооз жана акыркы жылдары башка мамлекеттердин туристтерин кызыктырып келет&lt;ref&gt;[https://ru.sputnik.kg/20230621/dostoprimechatelnosti-narynskoy-oblasti-1076424070.html?ysclid=m2937kb61g567803160 Спутник Кыргызстан. Достопримечательности Нарынской области]&lt;/ref&gt;. Акыркы учурларда туристер көп келген жерлердин кээ бирлеринин тизмеси&lt;ref&gt;[https://www.tripadvisor.ru/Attractions-g3657702-Activities-Naryn_Province.html Достопримечательности в Нарынской области]&lt;/ref&gt;:
*Суулар:
**[[Соң-Көл]]
**[[Көл-Суу]]
**Көл-Укөк
**[[Чатыр-Көл]]
**[[Орто-Токой суу сактагычы]]
**[[Көкөмерен|Көкөмерен дарыясы]]
**[[Нарын дарыясы]]
**Отуз уч тоту куш шаркыратмасы

*Өрөөндөр жана жайлоолор:
**Эки-Нарын
**Көк-Кыя
**Кара-Кече
**Арпа
**Ак-Сай
**Сарала-Жаз

*Тарыхый:
**[[Таш-Рабат]]
**Шырдакбектин коргону
**Кошой-Коргон
**Чолок-Коргон
&lt;gallery&gt;
Tash Rabat.JPG|Таш-Рабат
2015-09-09-092043 - Zum Torugart-Pass.jpg|Торугартка барган унаа жолу
Кель-Суу - panoramio (3).jpg|Көл-Суу
SongKolHorses.jpg|Жайлоодогу жылкылар
Dolon pass.jpg|Долон ашуусу
Mausoleum Taylak and Atantai Batyr (4).jpg|Тайлак баатыр жана Атантай баатырдын күмбөздөрү
Moldo ashuu.jpg|Молдо ашуу
Кель-Суу_-_panoramio_(5).jpg|Көл-Суу
&lt;/gallery&gt;


== Билим берүү ==
[[Файл:Aerial_Photo_of_the_UCA_campus.jpg|thumb|280px|Нарын шаарындагы Борбордук Азия Университетинин имараты]]
2023-2024-окуу жылында Нарын облусу боюнча 143 мектеп, 145 бала бакча иш алып барат. 2023-2024-жылы  143 орто мектепте 61570 окуучу, 145 бала бакчага 13390 бала тартылды. Мугалимдердин саны 5707, анын ичинен пенсия жашындагылар 1438, жаш мугалимдер-347. Бала бакчада 879 тарбиячы эмгектенүүдө&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://www.naryn.gov.kg/ky/naryn-oblusundagy-negizgi-socialdyk-ekonomikalyk-t/naryn-oblusunun-bilim-beruu-tarmagy-boyuncha-maalymat Нарын облусунун билим берүү тармагы боюнча маалымат]&lt;/ref&gt;. 

Жаңы 2024-2025 окуу жылына мектептер китеп менен 85,6% , компьютерлер менен 78,2% камсыз болгон&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Окуучулардын жалпы билим сапаты 2021-2022-окуу жылында 54,2% болсо, 2022-2023-окуу жылында 53,0%ды түзгөн&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. 

=== Кесиптик жана жогорку окуу жайлар ===

* '''С.Нааматов атындагы Нарын мамлекеттик университети&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.''' Нарын мамлекеттик университетинде 9 кафедра 4 факультет, агрардык-техникалык, педагогикалык, экономика жана табигый-гуманитардык илимдер, филологиялык факультеттери, 3 колледж бар. Университетте 103 штаттык бирдикте профессордук-окутуучулук курам эмгектенет. Анын ичинен илимдин доктору-4, кандидаттар-45. 2022-2023 окуу жылында студенттердин саны 3524 болсо, 2023-2024-окуу жылына карата 3524 студент билим алууда. 2021-2022-окуу жылында 466 бүтүрүүчү окуусун аяктап, алардын 53% иш менен камсыз болсо, 2022-2023-окуу жылы жалпы  574  студент окуусун аяктап 48,3% иш менен камсыз болду .

* '''Борбордук Азия Университети&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.''' Борбордук Азия Университети Нарын облусунда 2016-жылы ачылып биринчи студенттерди кабыл алып баштаган, 2 багытта окутат. Коммуникация жана массалык маалымат каражаттары факультети жана компьютердик илим факультеты. Бүгүнкү күндө 30 мугалим 190 студентке билим тарбия беришүүдө. 2022-2023-окуу жылында 45 студент бүтүрсө, 2023-2024-окуу жылында 196 студент окуп жатышат, анын ичинен Кыргызстандан – 86, [[Орусия|Орусиядан]] – 2, [[Казакстан|Казакстандан]] – 10, [[Пакистан|Пакистандан]] – 13, [[Ооганстан|Ооганистандан]] – 9, [[Тажикстан|Тажикистандан]] – 75, [[Сирия|Сириядан]] – 1 студент.

* '''Нарын медициналык колледжи&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.''' Медколледжде 5 багытта (медайым иши, акушердик иш, дарылоо иши, фармация, лабораториялык диагностика) окуу жүргүзүлөт. 2022-2023-окуу жылында 40 мугалим эмгектенип, 579 студент окуп келсе, 2023-2024-окуу жылында 40 мугалим эмгектенип, студенттердин саны 568, анын ичинен 275 студент бюджеттик, 293 контракттык негизде окуп жатышат. Контракт өлчөмү 23 000 сомдон 28 000 сомго чейин. 2021-2022-окуу жылында колледжди 131 студент бүтүрүп, анын бүгүнкү күнгө 53% иш менен камсыз болсо, 2022-2023-окуу жылы 157 бала окуусун аяктап  иш менен камсыз болгондор 40,5% түздү.

* '''Кесиптик лицейлер&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.''' Кадрларды даярдоодо башталгыч кесиптик билим берүү тармагында 7 кесиптик лицей иштеп, электрогазширетүүчү, жыгач уста, тигүүчү, автослесарь, ашпозчу, тигүүчү, компьютердик графика, программалык камсыздоо ж.б. кесиптин 16 түрүнөн башталгыч кесиптик билим берүү ишмердуулугун жүргүзөт. Аларда жалпы 1455 окуучу окуп, 90 мугалим, 111 мастер эмгектенет., 2021-2022-окуу жылы 1075 окуучу бүтүрүп, алардын 81,7% иш менен камсыз болду. 2022-2023-окуу жылы 1081 окуучу аяктап,  63,2% иш менен камсыз болду.

== Саламаттыкты сактоо ==
Нарын облусунун саламаттыкты сактоо системасына Нарын райондук ЖДПБнын 4 ооруканасы, 1 Нарын облустук бириктирилген ооруканасы, 4 жалпы дарыгерлик практика борбору (ЖДПБ), 1 райондук үй-бүлөлүк медицина борбору, 2 Санэпид борбору, кургак учук жана СПИДке каршы күрөшүү борборлору, кан борбору, соттук-медициналык экспертиза бюросу, 48 үй-бүлөлүк дарыгерлер тобу (ҮДТ), 80 фельдшердик-акушердик пункт (ФАП) кирет. Бул медициналык мекемелерде 345 врач жана 1453 орто медициналык кызматкер иштейт&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://www.naryn.gov.kg/ky/naryn-oblusundagy-negizgi-socialdyk-ekonomikalyk-t/naryn-oblusunun-salamattykty-saktoo-tarmagy-boyuncha-maalymat Нарын облусунун саламаттыкты сактоо тармагы боюнча маалымат]&lt;/ref&gt;.

«Манас таалими» жана «Ден-соолук» саламаттыкты сактоо системасын реформалоо программаларынын алкагында акыркы жылдары облуста баштапкы медициналык-санитардык жардамды чыңдоого жана үй-бүлөлүк медицина институтун калыптандырууга багытталган түзүмдүк өзгөртүүлөр жүргүзүлдү.

Бүгүнкү күндө Нарын облусунда 158 дарыгер жетишсиз&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

== Колдонулган адабияттар ==

* История Нарынской области. С. Иманалиев, Бийиктик басмаканасы, 2010. 69-бет, ISBN 978-9967-13-408-9

== Булактар ==
{{Булактар|2}}
== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.naryn.gov.kg/ky/ Кыргыз Республикасынын Президентинин Нарын облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлүнүн аппаратынын расмий веб-сайты]
* [https://stat.gov.kg/kg/narynskaya-oblast1/ Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. Нарын облусу]
* [https://www.gov.kg/ky/region/naryn Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети. Электрондук регион. Нарын облусу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241101220022/https://www.gov.kg/ky/region/naryn |date=2024-11-01 }}
{{Kyrgyzstanprovinces}}

[[Категория:Нарын облусу| ]]</text>
      <sha1>hkedp3kx4p4apbnontiiakn720opv9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3002</id>
    <revision>
      <id>662674</id>
      <parentid>539356</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T10:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5144" sha1="0msivzcy4hgvv4djo7ycdvxu3sk8tlf" xml:space="preserve">{{Мамлекет
|region=UA
|АДӨИ={{төмөндөө}}0,747&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf}}&lt;/ref&gt;
|АДӨИ боюнча орду=81-чи
|АДӨИ деңгээли=&lt;span style=&quot;color:#32CD32;&quot;&gt;'''жогорку'''&lt;/span&gt;
|АДӨИ эсептөө жылы=2015
|Акча бирдиги=[[Гривна]]&lt;br /&gt;([[ISO 4217|UAH, код 980]])
|Аудио=
|Аянты=603 549
|Аянты боюнча орду=44-чү
|Башкаруу формасы=парламенттик-президенттик республика
|Башчылары=[[Владимир Зеленский]] &lt;br /&gt; [[Денис Шмигаль]]
|Башчыларынын милдеттери=[[Президент]] &lt;br /&gt; [[Премьер-министр]]
|Борбор шаары=[[Файл:Kyiv flag-2.svg | 24px|border]] [[Киев]]
|Герб=Lesser_Coat_of_Arms_of_Ukraine.svg|Домени=[[.ua]]
|Желек=Flag of Ukraine.svg
|ИДП (САМ)=350 млрд
|ИДП (САМ) ар бир жанга=8,230
|ИДП (САМ) боюнча орду=48-чи
|ИДП (САМ) эсептөө жылы=2016
|ИДП (номинал)=87 млрд
|ИДП (номинал) ар бир жанга=2,052
|ИДП (номинал) боюнча орду=66-чы
|ИДП (номинал) эсептөө жылы=2016
|Ири шаарлар=[[Киев]], [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]]|Калкты каттоо жылы=2024
|Калктын жыштыгы=73,92
|Калкы={{төмөндөө}}33&amp;nbsp;365&amp;nbsp;000 &lt;ref&gt;https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=926,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LP,&amp;sy=2022&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&lt;/ref&gt;
|Калкы боюнча орду=36-чи
|Кыскача аталышы=Украина
|МОК=UKR
|Мамлекеттик дини=[[Динден тышкары мамлекет|Динден тышкары]]
|Негизделген= [[Киев орус мамлекети]] (832 Жыл)
|Украинче атылышы=Україна|Расмий аталышы={{lang-uk|Україна}}|Телефон коду=380|Тилдери=украин тили|Убакыт аралыгы=+2 (+3 - жайкы убак)|Штрих коду=482|Эгемендүүлүк күнү=[[24-август]] [[1991|1991-жыл]]|Картада=Europe-Ukraine (disputed territory).svg|Кыргызча аталышы=Украина|Гимн аталышы={{lang|uk|Ще не вмерла України і слава, і воля»}} —&lt;br&gt;{{small|«Украина али өлө элек, даңкы жана эрки}}}}

'''Украина''' ({{lang-uk|Україна}} {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — [[Чыгыш Европа|Чыгыш Европада]] жайгашкан мамлекет.

Борбору — [[Киев]]. Мамлекеттик тил — [[украин тили]].

Украина — [[унитардык мамлекет|унитардык]], парламенттик-президенттик республика. 2019-жылдын 20-маянан тарта президенттин кызмат ордун [[Владимир Зеленский]] ээлейт. Украинанын премьер-министри — [[Денис Шмигаль]]. Өлкө 27 административдик-аймактык бирдикке бөлүнөт, алардын ичинен 24 облус, 1 автономдук республика жана 2 шаар мамлекеттин карамагындагы шаарлар болуп эсептелет (Киев, Севастополь).

Түндүк тарабынан [[Беларусия|Беларусь]] менен чектешет, батыш тарабынан — [[Польша]], [[Словакия]], [[Мажарстан]], түштүк-батыш тарабынан [[Румыния]] жана [[Молдова]], [[Орусия|Орусия]] менен чыгыш жана түндүк-чыгыш тарабынан чектешет.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Ukraine Kiev StMichael.jpg|Ыйык Майкл чиркөөсү ([[Киев]])
Файл:Kiev Golden Gate.jpg|Алтын дарбаза
Файл:Kiew Hoehlenkloster Turm.jpg|Киев
Файл:Kiew Höhlenkloster Eingang.jpg|Киев
Файл:Kyiv Conservatory.JPG|Киев консерваториясы
Файл:Golden Gate Kiev 2018 G1.jpg|Алтын дарбаза (Киев)
Файл:Ар-Рахма.JPG|[[Киев]]
&lt;/gallery&gt;

== Булактар ==
{{Commons|Украина}}
&lt;references/&gt;

== Тышкы шилтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20231220203935/https://mfa.gov.kg/kg/embassies/embassy?id=15 Кыргызстандын Украинадагы Элчилиги]


{{Европа өлкөлөрү}}
{{Европа Бирлиги}}
{{Постсоветтик аймактын мамлекеттери}}

[[Категория:Постсоветтик аймактын мамлекеттери]]
[[Категория:Украина| ]]</text>
      <sha1>0msivzcy4hgvv4djo7ycdvxu3sk8tlf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аламүдүн району</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3628</id>
    <revision>
      <id>662592</id>
      <parentid>529552</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T15:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Беш-Күңгөй—Таш-Мойнок.jpg]] → [[File:Беш-Күңгөй–Таш-Мойнок.jpg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]]</comment>
      <origin>662592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6243" sha1="015ebu08vi488mi5d64lz8c055rm92a" xml:space="preserve">{{Район|found=1974|map=Kyrgyzstan Alamüdün Raion.png|area=3028}}

'''Аламүдүн району''' — [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Чүй облусу|Чүй облусундагы]] [[Кыргызстандагы райондору|район]].

Административдик борбору ― [[Лебединовка|Лебединовка айылы]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Enrin.grida.no |url=http://enrin.grida.no/htmls/kyrghiz/soe2/english/map/map3.htm |accessdate=2008-06-19 |archivedate=2009-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090802180521/http://enrin.grida.no/htmls/kyrghiz/soe2/english/map/map3.htm }}&lt;/ref&gt;.

Калктын саны — 188 484 (2021-жылы).

== Тарых ==
В 1974-жылы Кант районунан Аламүдүн району бөлүнүп уюшулган&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121025083605/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/2%20%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0%20%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%202%20%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8F.pdf 1959—2009-жж. Кыргызстандагы административдик-аймактык өзгөрүүлөрдүн тизмеси]&lt;/ref&gt;.

== Административдик-аймактык түзүлүш ==
{{Кошумча караңыз|Кыргызстандын административдик-аймактык түзүлүшү}}
[[Файл:Беш-Күңгөй–Таш-Мойнок.jpg|thumb|Беш-Күңгөй менен Таш-Мойнок айылдарынын арасындагы жол. Алыста Кыргыз Ала-Тоонун түндүк боору көрүнүүдө]]
Райондо 51 айыл камтыган 17 айыл аймагы бар&lt;ref name=&quot;Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору&quot;&gt;[http://www.stat.kg/media/files/46c562ae-44ff-42f4-8809-a00d0a7cb531.doc Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору, 11.06.2020]&lt;/ref&gt;:
* '''Ак-Дөбө айыл аймагы''': [[Кайырма (Аламүдүн району)|Кайырма]] (борбору), [[Молдовановка]];
* '''Ала-Арча айыл аймагы''': [[Мраморное]] (борбору), [[Рассвет (Аламүдүн району)|Рассвет]];
* '''Аламүдүн айыл аймагы''': [[Аламүдүн]] (борбору), [[Садовое (Аламүдүн району)|Садовое]];
* '''Арашан айыл аймагы''': [[Арашан (Аламүдүн району)|Арашан]] (борбору), [[Татыр]];
* '''Васильевка айыл аймагы''': [[Виноградное (Аламүдүн району)|Виноградное]] (борбору), [[Васильевка (Аламүдүн району)|Васильевка]], [[Полевое]], [[Привольное]];
* '''Гроздь айыл аймагы''': [[Гроздь]] (борбору), [[Ат-Башы (Аламүдүн району)|Ат-Башы]], [[Бирдик (Аламүдүн району)|Бирдик]], [[Экинчи Беш Жылдык]], [[Лесное (Аламүдүн району)|Лесное]]; 
* '''Кара-Жыгач айыл аймагы''': [[Кара-Жыгач (Аламүдүн району)|Кара-Жыгач]] (борбору), [[Бек-Тоо]];
* '''Көк-Жар айыл аймагы''': [[Көк-Жар (Аламүдүн району)|Көк-Жар]] (борбору);
* '''Лебединовка айыл аймагы''': [[Лебединовка]] (борбору), [[Восток (Аламүдүн району)|Восток]], [[Дачное]];
* '''Ленин айыл аймагы''': [[Ленин (Аламүдүн району)|Ленин]] (борбору), [[Константиновка (Аламүдүн району)|Константиновка]], [[Мыкан]];
* '''Маевка айыл аймагы''': [[Маевка (Аламүдүн району)|Маевка]] (борбору);
* '''Төмөнкү Ала-Арча айыл аймагы''': [[Төмөнкү Ала-Арча]] (борбору);
* '''Октябрь айыл аймагы''': [[Октябрь (Аламүдүн району)|Октябрь]] (борбору), [[Лубяное (Аламүдүн району)|Лубяное]], [[Чүй (Аламүдүн району)|Чүй]];
* '''Байтик айыл аймагы''': [[Байтик (айыл)|Байтик]] (борбору), [[Арчалы (Аламүдүн району)|Арчалы]], [[Байгелди]], [[Баш-Кара-Суу]], [[Кашка-Суу (Аламүдүн району)|Кашка-Суу]];
* '''Пригородное айыл аймагы''': [[Пригородное]] (борбору), [[Достук (Аламүдүн району)|Достук]], [[Озёрное (Аламүдүн району)|Озерное]], [[Степное (Аламүдүн району)|Степное]];
* '''Таш-Дөбө айыл аймагы''': [[Таш-Дөбө (Аламүдүн району)|Таш-Дөбө]] (борбору), [[Заречное]], [[Малиновка (Аламүдүн району)|Малиновка]], [[Сүймөнкул Чокморов (айыл)|Сүймөнкул Чокморов]];
* '''Таш-Мойнок айыл аймагы''': [[Кой-Таш, Аламүдүн району|Кой-Таш]] (борбору), [[Беш-Күңгөй]], [[Горная Маевка]], [[Кызыл-Бирдик]], [[Подгорное (Аламүдүн району)|Подгорное]], [[Прохладное]], [[Таш-Мойнок]].

{{Аламүдүн районунун картасы}}
{{clear}}

== Булактар ==
{{Булактар}}

{{Кыргызстандын райондору}}
[[Категория:Аламүдүн району]]</text>
      <sha1>015ebu08vi488mi5d64lz8c055rm92a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>662593</id>
      <parentid>662592</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T15:16:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>662593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6274" sha1="k3a39nrx79sdiusdphz7vhck7tacyfi" xml:space="preserve">{{Район|found=1974|map=Kyrgyzstan Alamüdün Raion.png|area=3028}}

'''Аламүдүн району''' – [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Чүй облусу|Чүй облусундагы]] [[Кыргызстандагы райондору|район]].

Административдик борбору ― [[Лебединовка|Лебединовка айылы]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Enrin.grida.no |url=http://enrin.grida.no/htmls/kyrghiz/soe2/english/map/map3.htm |accessdate=2008-06-19 |archivedate=2009-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090802180521/http://enrin.grida.no/htmls/kyrghiz/soe2/english/map/map3.htm }}&lt;/ref&gt;.

Калктын саны – 188 484 (2021-жылы).

== Тарых ==
В 1974-жылы Кант районунан Аламүдүн району бөлүнүп уюшулган&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121025083605/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/2%20%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0%20%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%202%20%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8F.pdf 1959—2009-жж. Кыргызстандагы административдик-аймактык өзгөрүүлөрдүн тизмеси]&lt;/ref&gt;.

== Административдик-аймактык түзүлүш ==
{{Кошумча караңыз|Кыргызстандын административдик-аймактык түзүлүшү}}
[[Файл:Беш-Күңгөй–Таш-Мойнок.jpg|thumb|Беш-Күңгөй менен Таш-Мойнок айылдарынын арасындагы жол. Алыста [[Кыргыз Ала-Тоо|Кыргыз Ала-Тоонун]] түндүк боору көрүнүүдө]]
Райондо 51 айыл камтыган 17 айыл аймагы бар&lt;ref name=&quot;Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору&quot;&gt;[http://www.stat.kg/media/files/46c562ae-44ff-42f4-8809-a00d0a7cb531.doc Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору, 11.06.2020]&lt;/ref&gt;:
* '''Ак-Дөбө айыл аймагы''': [[Кайырма (Аламүдүн району)|Кайырма]] (борбору), [[Молдовановка]];
* '''Ала-Арча айыл аймагы''': [[Мраморное]] (борбору), [[Рассвет (Аламүдүн району)|Рассвет]];
* '''Аламүдүн айыл аймагы''': [[Аламүдүн]] (борбору), [[Садовое (Аламүдүн району)|Садовое]];
* '''Арашан айыл аймагы''': [[Арашан (Аламүдүн району)|Арашан]] (борбору), [[Татыр]];
* '''Васильевка айыл аймагы''': [[Виноградное (Аламүдүн району)|Виноградное]] (борбору), [[Васильевка (Аламүдүн району)|Васильевка]], [[Полевое]], [[Привольное]];
* '''Гроздь айыл аймагы''': [[Гроздь]] (борбору), [[Ат-Башы (Аламүдүн району)|Ат-Башы]], [[Бирдик (Аламүдүн району)|Бирдик]], [[Экинчи Беш Жылдык]], [[Лесное (Аламүдүн району)|Лесное]]; 
* '''Кара-Жыгач айыл аймагы''': [[Кара-Жыгач (Аламүдүн району)|Кара-Жыгач]] (борбору), [[Бек-Тоо]];
* '''Көк-Жар айыл аймагы''': [[Көк-Жар (Аламүдүн району)|Көк-Жар]] (борбору);
* '''Лебединовка айыл аймагы''': [[Лебединовка]] (борбору), [[Восток (Аламүдүн району)|Восток]], [[Дачное]];
* '''Ленин айыл аймагы''': [[Ленин (Аламүдүн району)|Ленин]] (борбору), [[Константиновка (Аламүдүн району)|Константиновка]], [[Мыкан]];
* '''Маевка айыл аймагы''': [[Маевка (Аламүдүн району)|Маевка]] (борбору);
* '''Төмөнкү Ала-Арча айыл аймагы''': [[Төмөнкү Ала-Арча]] (борбору);
* '''Октябрь айыл аймагы''': [[Октябрь (Аламүдүн району)|Октябрь]] (борбору), [[Лубяное (Аламүдүн району)|Лубяное]], [[Чүй (Аламүдүн району)|Чүй]];
* '''Байтик айыл аймагы''': [[Байтик (айыл)|Байтик]] (борбору), [[Арчалы (Аламүдүн району)|Арчалы]], [[Байгелди]], [[Баш-Кара-Суу]], [[Кашка-Суу (Аламүдүн району)|Кашка-Суу]];
* '''Пригородное айыл аймагы''': [[Пригородное]] (борбору), [[Достук (Аламүдүн району)|Достук]], [[Озёрное (Аламүдүн району)|Озерное]], [[Степное (Аламүдүн району)|Степное]];
* '''Таш-Дөбө айыл аймагы''': [[Таш-Дөбө (Аламүдүн району)|Таш-Дөбө]] (борбору), [[Заречное]], [[Малиновка (Аламүдүн району)|Малиновка]], [[Сүймөнкул Чокморов (айыл)|Сүймөнкул Чокморов]];
* '''Таш-Мойнок айыл аймагы''': [[Кой-Таш, Аламүдүн району|Кой-Таш]] (борбору), [[Беш-Күңгөй]], [[Горная Маевка]], [[Кызыл-Бирдик]], [[Подгорное (Аламүдүн району)|Подгорное]], [[Прохладное]], [[Таш-Мойнок]].

{{Аламүдүн районунун картасы}}
{{clear}}

== Булактар ==
{{Булактар}}

{{Кыргызстандын райондору}}
[[Категория:Аламүдүн району]]</text>
      <sha1>k3a39nrx79sdiusdphz7vhck7tacyfi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбет уулу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4344</id>
    <revision>
      <id>662643</id>
      <parentid>653382</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T06:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tynchtyk Chorotegin</username>
        <id>1744</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Айрым илимий жана илимий-жамаагаттык макалалары */</comment>
      <origin>662643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124361" sha1="56db0arojp3did59lwn37gdvfyr5li3" xml:space="preserve">{{Илимпоз
 |Ысымы                    = Тынчтыкбек Чоротегин
 |Расмий ысымы             = Чороев Тынчтыкбек Кадырмамбетович&lt;br&gt;(Тынчтыкбек Чоротегин)
 |Сүрөт                    = Tynchtykbek_Chorotegin_18.7.2007.jpg
 |Туурасы                  = 200px
 |Сүрөттүн аталышы         = Профессор Тынчтыкбек Чоротегин. 18.7.2007.
 |Туулган жылы             = [[1959-жыл]] 28-[[Жалган куран|жалган куран айы]]
 |Туулган жери             = [[Он-Арча]] айылы, [[Нарын областы]]
 |Каза болгон жылы         = 
 |Каза болгон жери         = 
 |Жарандыгы                = {{Кыргызстан желеги}} [[Кыргызстан]]
 |Илимий чөйрөсү           = Тарых, Чыгыш таануу, Түркология, Жазма булактар, [[Кыргыз таануу]]
 |Иштеген жери             = Кыргыз Тарых Коомунун президенти, көз карандысыз публицист ([[«Азаттык» үналгысы|Азаттык үналгысы]] жана [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университети]])
 |Илимий даражасы          = [[тарых илимдеринин доктору]] (1998)
 |Илимий наамы             = [[профессор]] (2002)
 |Альма-матер              = [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университети]]
 |Илимий жетекчиси         = [[Өзбекстан]] ИА профессору, тарых илимдеринин доктору [[Ахмедов Бөрү|Бөрү Ахмедов]]
 |Белгилүү окуучулары      = * тарыхчы жана жазуучу [[Койчиев, Арслан Капай уулу|Арслан Капай уулу Койчиев]]&lt;br/&gt;
* профессор, тарых илимдеринин доктору [[Каратаев, Олжобай|Олжобай Каратаев]]&lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин доктору [[Кылычев, Акылбек Мукаевич|Акылбек Кылычев]]&lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин кандидаты [[Сырдыбаев, Туратбек|Туратбек Сырдыбаев]]&lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин кандидаты [[Субакожоева, Чолпон Темирбековна|Чолпон Субакожоева]] &lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин кандидаты Өмүрбек Жумадилович Алымкожоев &lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин кандидаты Назгүл Качкынбаевна Рысмендеева &lt;br/&gt;
 |Белгилүү болгондугу      = 
 |Сыйлыктары               = *  {{Даңк медалы}}, 2011-жыл; &lt;br/&gt;
* ТүркСОЙдун Медиа тармагындагы [http://www.turksoy.org.tr/tr/haberler/turksoy_basin_odulleri_ve_mukan_tolebayev_yili_acilisi_gerceklestirildi-29-06-2013.html сыйлыгы], 2013-жыл. &lt;br/&gt;
* III даражадагы &quot;Манас&quot; ордени (2016) &lt;br/&gt;
 |Кол тамгасы              = 
 |Кол тамгасынын туурасы   = 
 |Сайты                    = 
 }}{{Сноскалары жок}}
'''Чороев Тынчтыкбек Кадырмамбетович''', ошондой эле '''Тынчтыкбек''' '''Чоротегин''' катары белгилүү&lt;ref&gt;[https://nagrada.srs.kg/Site/Awarded/46831 Мамлекеттик сыйлыктар, ардактуу наамдар менен сыйланган адамдардын ээлери Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыктарына ылайык көрсөтүлүшкөн]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www-old.knu.kg/ru/images/stories/2018/11_2018/10/hist/kaf_reg/chorotegin_ru.pdf chorotegin_ru.pdf]&lt;/ref&gt; — [[тарыхчы]], [[журналист]], [[публицист]]. [[Илимдин доктору|Тарых илимдеринин доктору]] (1998), [[профессор]] (2002). [[Кыргыз Тарых Коому|Кыргыз Тарых Коомунун]] президенти (2012-жылдын 11-февралынан), Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин профессору (2002-жылдан).

== Өмүр баяны ==

'''Бала чагы'''

1959-жылы 28-мартта [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Нарын облусу|Нарын облусунун]] Нарын районундагы [[Эчки-Башы]] (Он-Арча) кыштагында туулган.  Атасы - Кадырмамбет Чороев (1922-1975), энеси - Алия Кыдыраалы кызы (1924-2001). 

1966-1974-жылдары Эчки-Башы айылындагы &quot;Коммунизм&quot; орто мектебинде таалим алып, 8-классты бүтүргөн.


Анын биринчи мугалими - [[Эчки-Башы, айыл (Нарын району)|Эчки-Башы айылындагы]] белгилүү педагог Өмүр Абдыкадыров болгон. 

Жетинчи класстан тартып чыгармалар жаза баштаган. Алгачкы юмордук жана сатиралык чыгармаларын 8-класста окуп жүргөндөн тартып жарыялай баштаган.

1974-76-жылдары [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Нарын шаары|Нарын шаарындагы]] Токтогул атындагы орто мектепте окуп, аны күмүш медалы менен аяктаган. (Шаардык билим берүү мекемеси ага алтын медал ыйгарууну чечкен, бирок облустук билим берүү мекемеси облустук чектелүү квотага шилтеме кылып, анын баасын саал ылдыйкы тепкичке төмөндөтүп койгон).

'''Студенттик курак'''

1976-жылы Бишкектеги [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети|Кыргыз улуттук университетинин]] тарых факультетине тапшырган.

Ага таалим берген илимпоздордун арасында Кыргыз Илимдер академиясынын мүчө-кабарчысы, тарых илиминин доктору [[Хасанов Анварбек|Анварбек Хасанов]], тарыхчы доценттер Мидил Жамгырчинов, [[Мамбеталиева, Какен|Какен Мамбеталиева]], [[Урстанбеков, Бейше|Бейше Урстанбеков]], Сейне (Ксения) Сырдыбаевна Искенова, Вольтраут Фрицовна Шелике, [[Мурзабеков, Таавалды Мукайыл уулу|Таавалды Мурзабеков]], [[Жакыпбеков, Жаныбек|Жаныбек Жакыпбеков]], Атыгай Арзыматов, Шакин Есенгараева, Ишенгүл Болжурова, [[Жумали Адилбаев]], Михаил Николаевич Федоров, философ Роза Отунбаева, ж.б. болгон. 

Студент чагында студенттик эмгек кошуундарына мүчө жана комиссар катары ар жылы жай мезгилинде катышкан. 

Университеттин &quot;Комсомолдук прожектор&quot; аталган орусча жана кыргызча сатиралык дубал гезитинин редактору болгон. Ар кыл чыгармачыл (адабий жана илимий) ийримдерге катышкан. 

4-курста окуп жаткан чагында ал кездеги илимий жетекчиси А.Хасановдун жолдомосу менен Өзбекстандын борбору Ташкен шаарына барып, 1898-жылкы Анжыян көтөрүлүшүнө тийешелүү орусиялык падышалык архив материалдарын иликтеген.

5-курста илимий темасын алмаштырып, доцент Мидил Жамгырчиновдун жетегинде орто кылымдардагы Кыргызстан тарыхы боюнча парсы булактарынын маалыматтарын (орусча котормосунда) иликтеп, атайын дипломдук иш жазган.

1981-жылы Кыргыз улуттук университетинин тарых факультетин кызыл диплом менен аяктаган.

Оболу 5-курстун башында тарых факультетинин Байыркы дүйнөнүн жана орто кылымдардын тарыхы кафедрасына лаборант кызматында иштей баштаган, айрым төмөнкү курстарга семинар да өткөн. &lt;br&gt;

Ал эми жогорку билими тууралуу диплом алган соң, [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] Элге билим берүү министрлигинин уруксатына ылайык, Байыркы дүйнөнүн жана орто кылымдардын тарыхы кафедрасында окутуучу болуп калтырылган. Кафедраны анын ошол кездеги илимий жетекчиси М.Б.Жамгырчинов башкарчу.  

'''Жаш окутуучу. Стажер. Аспирант'''

1981-83-жылдары КУУда эки жыл англис тилинин курсуна катышып, Чилинин социалист президенти Сальвадор Альенде тууралуу англисче монографияны эптеп-септеп орусчага которгон. Бул - анын [[Англис тили|англис тилин]] эркин баарлашууга чейинки деөгээлде үйрөнүүсүнө чоң өбөлгө болгон. 

1983-жылдын сентябрынан 1985-жылдын сентябрына чейин [[Ташкен|Ташкенде]] Өзбекстан Илимдер академиясынын Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунда эки жылдык стажировкада окуп, араб жана түрк тилдерин үйрөндү, ара-чолодо өзбек жана уйгур тилдерин өздөштүрдү. 


1985-жылдын октябрынан 1988-жылдын декабрына чейин Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунда үч жылдык күндүзгү [[аспирантура|аспирантурада]] окуган. 

Илимий жетекчиси - өзбекстандык чыгаан чыгыш таануучу, профессор (кийинчерээк академик) [[Ахмедов, Бөрү Ахмедович|Бөрү Ахмедов]] болгон. 

Аспирантура маалында [[Москва]] жана [[Ленинград]] шаарларына барып, ал жактардагы илимий китепканаларда иштеген. 

Ленинграддагы (азыркы [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургдагы]]) Коомдук китепканадан чыгыш таануучу жана скандинав таануучу Омелян Прицактын &quot;Рустун келип чыгышы&quot; аттуу жарым-жартылай тыйуу салынган монографиясын окуп, советтик расмий тарыхнаамага карата кайчы пикири андан ары калыптанган. 

Аспирант кезинде Новосибирск, Бишкек (ал кездеги Фрунзе), Ташкен шаарларындагы ар кыл илимий жыйындарга катышкан. 

1986-жылдан тартып кыргыз тарыхы, Махмуд Кашгаринин мурасы, кыргыз тилинин көйгөйү ж.б. тууралуу макалаларды байма-бай кыргыз жана орус тилдеринде жарыялаган. 

Эмгектерине тыйуу салынган Молдо Кылыч, [[Арстанбек]], Молдо Нияз, Осмонаалы Сыдык уулу, Эшеналы Арабай уулу жана башка 1917-жылкы ыңкылапка чейин эле китептери чыккан жана чыгармалары кеңири таркаган даанышмандардын эмгектерин [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] кайра жарыялоо тууралуу ойлорун 1986-87-жылдардан тартып илимий жыйындарда ачык айтып, макалаларында орчун маселе катары козгогон. 

Ал [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] чыгыш таануу факультетин ачуу демилгесин 1988-жылы орусча мезгилдүү басма сөздө көтөрүп чыккан. 

Анын кыргыз тилин орус тилинен кем эмес колдонуу зарылдыгы тууралуу Москвадагы &quot;Правда&quot; гезитине 1988-жылы жолдогон макаласы цензуранын айынан жарык көргөн эмес. Бул макала кайра Кыргызстан Компартиясынын Борбордук Комитетине жиберилген. Бирок [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачевдун]] &quot;кайра куруулар&quot; доорунун илеби менен &quot;улутчул аспирантка&quot; каршы катаал чара көрүлбөй калган. 

1988-жылдын 14-декабрында Ташкен шаарында [[Өзбекстан]] ИАсынын Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунда кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү коргогон. 

== Кыргызстандагы коомдук, саясий жана журналисттик ишмердиги ==
1988-жылдын этегинде [[Бишкек (шаар)|Бишкекке]] кайтып, 1989-жылдын январында КУУнун Байыркы дүйнөнүн жана орто кылымдардын тарыхы кафедрасынын башчысынын милдетин аткарып калды&lt;ref&gt;http://who.ca-news.org/people:16312&lt;/ref&gt;.   

1989-жылдын апрел-май айларында Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатын уюштуруу камылгаларын жетектейт. &lt;br&gt;Бул уюм ошол жылы 3-июнда Уюштуруу жыйынында расмий негизделген, Анын отуруму кыргыз тилинде өтүп, орусчага синхрондуу которулуп турган. (Котормочулар - алдыңкы студенттер [[Койчиев, Арслан Капай уулу|Арслан Капай уулу Койчиев]], Венера Койчиева жана Алмаз Кулматов болгон).

Жыйынга жазуучу-диссидент [[Сыдыкбеков Түгөлбай|Түгөлбай Сыдыкбеков]], кытайлык манасчы [[Жусуп Мамай]] келишип, батасын беришкен.

Ошол кездеги Кыргызстан Компартиясынын тымызын каршылыгы менен Т.Чоротегин [[Кыргызстан жаш тарыхчылар жамааты|Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатынын]] төрагасы болуп шайланбай калды, бирок уюмдун төрага орун басарларынын биринен болду. Негизинен, уюмду күндөлүк башкаруу ишин ал өзү аткарып келди. 

1989-жылдын жайында ал (профессор А.А.Чукубаев менен педагог адис Адыл Кожобаевдин калемдештиги астында) түзгөн Кыргызстандын жана кыргыздардын тарыхына жаңыча кароого багытталган долбоор советтик Кыргызстандын ошол кездеги Элге билим берүү министрлиги тарабынан колдоого алынып, сентябрда кыргыз жана орус тилдеринде бардык орто мектептер үчүн милдеттүү окуу программа долбоору катары жарыяланган. 

Ошол жылдын жай айларында айрым үй куруучу жаштардын бейөкмөт уюмдарынын жобосун түзүүгө кол кабыш кылган. 
 
1990-жылдын февраль айында Бишкектеги жаштардын уруксатсыз нааразылык жыйынында чыгып сүйлөгөн. 

Ошол жылы феврал-март айларында оппозициячыл жаштардын коммунисттик бийлик менен саясий талкууларын уюштуруу тобунун жетекчилерине болгон. 

[[Image:Azamat Altay and Tyntchtykbek Tchoroev_Prague_June 2003.jpg|260px|right|thumb|&quot;Азаттык үналгысынын&quot; туңгуч кызматкери жана мурдагы директору [[Азамат Алтай]] (1920-2006) &quot;Азаттыктын&quot; Прагадагы башкеңсесинде Тынчтыкбек Чоротегин (оңдо) менен. Прага шаары, Чехия. 2003-жылдын 6-июну.]]

1990-жылы май айындагы [[Кыргызстан Демократиялык Кыймылы]]нын (КДК) уюштуруучуларынын бири, анын уставынын долбоорун даярдаган. 1990-жылы октябрда жумурияттагы коммунисттик жетекчиликке каршы саясий ачкачылыкка катышкан. 

1991-жылдын апрелинен 1998-жылдын мартына чейин «Азаттык үналгысынын» Бишкектеги кабарчысы, алгачкы бюро башчысы.  

Окутуучулук жана илимпоздук иш-аракетин да уланта берген. 

1992-94-жылдары КУУнун Азия жана Африка өлкөлөрүнүн тарыхы кафедрасын башкарган. 

1994-1997-жылдары КУУнун күндүзгү докторантурасында окуган. Аны ийгиликтүү аяктап, 1998-жылы 10-апрелде Кыргыз Улуттук Илимдер академиясынын [[тарых институту|тарых институтунда]] доктордук диссертациясын жактаган&lt;ref&gt;Чороев (Чоротегин) Т.К.  Махмуд ибн Хусейин ал-Кашгаринин «Дивану лугати т-турк» эмгеги (1072— 1077-жж.) Теңир-Тоо жана Ички Азия түрк элдеринин тарыхы боюнча булак катары. — Адистик: 07.00.02 — Кыргызстан тарыхы: —  Тарых ил. доктору...  диссертация. —   Бишкек, 1998. — Кырг. Респ. УИА; Тарых институту. — 400 бет. — кол жазма. — (Автореферат - 48 бет). &lt;/ref&gt;. 

1998-жылдын апрелинен 2000-жылдын июлунун акырына чейин Лондондо [[Би-Би-Синин Кыргыз кызматы|Би-Би-Синин Кыргыз кызматынын]] продюсери болуп иштеген. 

[[Файл:Rémy Dor and Tyntchtykbek Tchoroev, the Sorbonne, Paris. 07.10.2003.jpg|thumb|left|Профессор Т.Чоротегин француз чыгыш таануучусу, профессор Реми Дор менен. Сорбонна унивыерситети, Париж шаары, Франция. 2003-жылдын 7-октябры.]]

2000-жылдын 25-июлунан 2011-жылдын 16-августуна чейин ал ЭЕ/АҮ Кыргыз кызматынын - «Азаттык үналгысынын» Прагадагы башкеңсесинде иштеп келди. 

[[Файл:Usen-Asanov at Azattyk exhibition in Bishkek. 17 May 2007.jpg|thumbnail|right|Академик [[Асанов, Үсөн|Үсөн Асанов]], Кыргыз улуттук энциклопедиясынын Башкы редакциясынын жетекчиси, [[«Азаттык» үналгысы|&quot;Азаттык&quot; үналгысынын]] чыгармачыл жамаатынын китеп көргөзмөсүнүн ачылыш салтанатында сүйлөөдө. Кыргыз улуттук китепканасы, Бишкек шаары. 17.5.2007.]]

Бул убакыттын ичинде - 2003-жылдын 1-январынан тартып 2010-жылдын 30-сентябрына чейин Т.Чоротегин ЭЕ/АҮ Кыргыз кызматынын директору болду. &lt;br&gt;
Ал 1995-жылы жайында, 1997-жылы ноябрда жана 2003-жылы июнда айтылуу Азамат Алтай менен жолуккан. &lt;ref&gt;: &lt;nowiki&gt;https://new.bizdin.kg/kniga/ala-toonun-batyshtagy-burkutu-azamat-altaydyn-90-zhyldyk-maarakesine&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;  
Еийинчерээк ал маркум Азамат Алтайды эскерген жыйнакка редактор жана макала автору катары да салым кошкон. &lt;ref&gt;: &lt;nowiki&gt;https://new.bizdin.kg/kniga/ala-toonun-batyshtagy-burkutu-azamat-altaydyn-90-zhyldyk-maarakesine&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;

1998-жылдан 2006-жылга чейин ал жыл сайын [[Кыргыз Улуттук Университети|КУУда]] адистик сабак боюнча дарс окуп келди, калган жылдары ар кыл кыргызстандык университеттерде тарых жана журналистика жаатында ырааттуу жолугушуулар, семинарлар, талкуулар уюштуруп келди. 

Ушул тапта — ардагер, эркин изилдөөчү жана публицист.  

2012-жылдын февралынан — [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети|Кыргыз улуттук университетинин]] Чөлкөм таануу кафедрасынын профессору (2019-жылы да бул ишти улантты). 

&quot;[[Кыргыз Тарых Коому]]&quot; эл аралык коомдук бирикмесинин президенти (2012-жылдын 11-февралында шайланды).  

[[Файл:Kaken Mambetalieva-75 Bishkek 19.05.2012.JPG|thumb|left|Этнограф К.Мамбеталиеванын 75 жылдык мааракесине арналган илимий жыйында. КУУ, Бишкек. 19.5.2012.]]

2012-жылдын 18-апрелинде Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши Т. Чоротегинди КТРКнын Байкоочу Кеңешине мүчө кылып шайлады. 

2012-жылдын сентябрынан тартып Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университетинин Тарых факультетинин Чөлкөм таануу кафедрасынын профессору болуп эмгектенет. 

Ошол эле учурда, 2013-жылдын 1-сентябрынан тартып 2017-жылдын 4-майына чейин ал Кыргыз Республикасынын Президентинин Аппаратына караштуу Кыргызстан элдеринин тарыхый жана маданий мурастарынын “Мурас” Фондунун Башкармалыгынын Төрагасы кызматын аркалап турду. Андан соң бул кызматка кесиптеши жана үзөңгүлөшү [[Молдокасымов, Кыяс Сатар уулу|Кыяс Молдокасымов]] келди.

Ал YouTube интернет барагындагы өз баракчасына бир катар оригиналдуу даректүү тасмаларын жарыялаган&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/channel/UCcvXo8-_r59P2rYOX-15KzA  Т.Чоротегиндин баракчасы. &lt;/ref&gt;.   &lt;br&gt;

=== Үй-бүлөсү ===
[[Файл:Nurgul Dyikanalieva and Tyntchtykbek Tchoroev in Sanji, China. 03.08.2009..JPG|thumb|right|Т.Чоротегин жубайы Нургүл Дыйканалиева менен Санжи (Шенцзи) шаарында.  ШУАР, Кытай. 2009-жылдын 3-августу.]]

Алгачкы жубайы – маркум [[Дыйканалиева, Нургүл Эсенкуловна|Нургүл Дыйканалиева]] (13.02.1957-17.09.2012) эле. 

Алар 1982-жылы апрел айынын соңку күнү [[Нарын облусу|Нарын облусунун]] Нарын районуна караштуу [[Эчки-Башы, айыл (Нарын району)|Эчки-Башы айылында]] мусулманча никеге туруп үйлөнүшкөн, ошол жылдын 15-майында [[Бишкек шаары|Бишкек шаарында]] расмий никелик каттоодон өтүшкөн. Нургүл 2012-жылдын 16-сентябрында капысынан дуушар болгон жалпы инсульт кеселинин айынан он сааттай эс учун толук жоготуп, 17-сентябрга караган таңга маал Бишкектеги Кыргыз улуттук госпиталында мезгилсиз дүйнөдөн кайткан. 

Ал андан соң 2013-жылдын 9-ноябрында [[Ботобекова, Айшат Токтоназаровна|Айшат Ботобекова]] менен баш кошту. Айшаттын кесиби - тилчи. Ал - филология илимдеринин кандидаты, кыргыздын ымдоо-жаңсоо аркылуу маалымат берүү системасын алгачкы болуп иликтеген адис. 

Бир уулу (Алмаз), төрт кызы (Бегимай, Каныкей, Канышай, Айдина) бар. Уулу Алмаз Улуу Британиянын борборундагы Лондон Экономика Мектебинин магистрдигин эл аралык мамилелер адисти боюнча аяктаган. Кызы Бегимай Австриянын Виенер Нойштадт шаарындагы университеттин магистрдигин каржы адисти боюнча аяктаган. Каныкей - студент. Канышай менен Айдина орто мектепте окуйт.

Жалпы 8 бир тууганы бар: ата-энесинин тун уулу –  [[Жумамүдүн Кадырмамбетов|Жумамүдүн Кадырмамбет]] (15.02.1946 -- 31.08.2024), эжеси Гуля Кадырмамбетова (24.10.1951), үчүнчү - агасы [[Кубанычбек Чороев]] (10.11.1954 -- 06.12.2019), төртүнчүсү -  Тынчтыкбек (28.03.1959) өзү, бешинчиси - иниси [[Чороев, Бакытбек Кадырмамбетович|Бакытбек Чороев]] (04.02.1962), алтынчысы - карындашы Гүлмира Чороева (04.02.1964), жетинчиси - карындашы Нуржан Чороева (16.12.1968), сегизинчиси - кенже иниси Нурлан Чороев (10.05.1971). &lt;br&gt;

== Илимий жана педагогдук чыгармачылыгы  ==
[[Файл:Ali Emiri beyiti T.Chorotegin 22.i.2012.jpg|thumb|left|Т.Чоротегин Стамбул шаарында маркум [[Али Эмири|Али Эмиринин]] бейитинин жанында. Түркия, 22.1.2012.]]

Бир катар илимий монографиялардын (анын ичинде [[Махмуд Кашгари|Махмуд Кашгаринин]] өмүрү менен мурасына арналган эмгектердин, калемдешип жазылган “[[Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк]]” (1990) китебинин), калемдешип жазылган окуу китептердин, окуу куралынын, жүздөгөн макалалардын, чакан юмордук китепченин автору. &lt;br&gt;[[Кыргызстан]], [[Казакстан]], Өзбекстан, [[Орусия]], Түркия, [[АКШ]], Британия, Франция, Германия, Чехия жана Франциядагы ар кыл илимий жыйындарга катышкан. Түштүк Сибирде (Эне-Сай, Алтайды), Монголияда, Казакстанда, Волга боюнда, Өзбекстандын Жизак, Самарканд аймактарында, Түркияда, Кытайда (анын ичинде Ички Монголияда жана Шинжан Уйгур автоном районунда) ж.б. жерлерде саякатта болгон. 

Илимий жана педагогдук эмгектери кыргыз жана орус тилдеринен башка англис, түрк, немис жана өзбек тилдеринде жарыяланган. 

Айрым англис тилиндеги эмгектерди (Хайек, МакНейл&lt;ref&gt;Макнейл У. Г.  Батыштын башаты. I китеп.: Адамзат отмушуно кылчаюу / У. Г.  Макнейл; Котор. Т. Чоротегин, А. Койчиев, Т. Абдиев. - Бишкек: &quot;Кыргызстан-Сорос&quot; фонду, 2002. - 388 с.  1000 экз.&lt;/ref&gt;) кыргыз тилине которуп жарыялаган. [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] анын илимий жетекчилигинде тарых илими тармагында эки доктордук иш, жети кандидаттык иш жакталган. 

Т.Чоротегин 1989-жылдан бери жүздөгөн эл аралык жана жергиликтүү илимий жыйындарды, талкууларды, тегерек үстөл жана башка форматтардагы илимий шеринелерди уюштуруп келет. Алардын бири - АлтайМУ (Орусия), КУУ, КР УИАсы ж.б. шериктер 2018-жылдан тартып ырааттуу уюштуруп келе жаткан &quot;Кең АлтаЙ&quot; илимий долбоорунун илимий жыйындары жана симпозиумдары болуп саналышат. &lt;br&gt;

Ал уюштурууга жандуу катышкан илимий жыйындардын бири - тарыхчы Муратбек Кожобековдун 60 жылдыгына арналган 2018-жылы 23-ноябрда өткөн жыйын болду&lt;ref&gt;https://www.azattyk.org/a/29616261.html&lt;/ref&gt;.  &lt;br&gt;
Ал 2014-2025-жылдары  кыргызстандык, казакстандык, өзбекстандык, кытайлык, түркиялык,  орусиялык, германиялык, мажарстандык ж.б. илимпоздор менен биргелешип, жалпы алтай таануу, түрк тарыхы, кыргыз таануу, манас таануу жана кыргыз тарыхы жаатындагы бир катар эл аралык илимий жыйындарды уюштурууга жана баяндамасын окуп катышкан. &lt;br&gt;

2022-2024-жылдары баш кеңсеси Улан-Батор шаарында жайгашкан жана ЮНЕСКОнун колдоосу астында иштеп жаткан &quot;Көчмөндөр цивилизациясын изилдөө боюнча эл аралык институттун&quot; Академиялык кеңешинин мүчөсү болуп келет. &lt;br&gt;

Ал 2020-жылдан бери Өзбекстандын Анжыян мамлекеттик университетиндеги тарых илимдери боюнча диссертациялык кеңештин мүчөсү.&lt;br&gt;
Казакстандагы 7 томдук &quot;Казакстан тарыхы&quot; аттуу жаңы академиялык басылманын орто кылымдарга арналган томуна макала автору катары катышууда. &lt;br&gt;
&quot;Жалпы түрк тарыхы&quot; боюнча эл аралык окуу китебин даярдоодогу редакциялык отурумдарга Кыргызстандын өкүлү катары 1993-1995-жылдары жана 2014-2023-жылдары ырааттуу катышты. &lt;br&gt;
Ал Азербайжандын &quot;Баку шаарында чыгып жаткан &quot;Махмуд Кашгарлы&quot; илимий журналынын редакциялык кеңешине мүчө. &lt;br&gt; 

== Сыйлыктары жана наамдары ==

Кыргыз Республикасынын III даражадагы &quot;Манас&quot; ордени менен сыйланган  (31-декабрь, 2016)&lt;ref&gt;https://nagrada.srs.kg/site/person/46035&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.president.kg/files/docs/Files/ukaz_o_nagrajdenii_2016_kyirg_.pdf |accessdate=2017-01-25 |archivedate=2020-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201007070945/http://president.kg/files/docs/Files/ukaz_o_nagrajdenii_2016_kyirg_.pdf }}&lt;/ref&gt;.  &lt;br&gt;

Кыргыз Республикасынын [[Даңк медалы|&quot;Даңк&quot; медалы]] менен сыйланган (Кыргызстан, 30-август, 2011). &lt;ref&gt;https://www.azattyk.org/a/24312609.html&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;

Кыргызстан Жаштар Уюмунун илим тармагындагы сыйлыгынын лауреаты (Кыргызстан, 1992). &lt;br&gt;

Өзбекстандын Ташкен облусунун илим тармагындагы жаштар сыйлыгынын ээси (Өзбекстан, 1989). &lt;br&gt;

Чыңгыз Айтматов атындагы Эл аралык академиянын анык мүчөсү (Кыргызстан, 1994), &lt;br&gt;

Кыргызстан Тарыхчылар Коомунун сыйлыгынын ээси (Кыргызстан, 1995). &lt;br&gt;

“Кыргыз Республикасынын Билим берүүсүнүн мыктысы (отличниги)” төш белгиси менен сыйланган (Кыргызстан, 2003). &lt;br&gt;

Мамлекеттик тил боюнча комиссиянын сыйлыгына татыган (Кыргызстан, 2012). &lt;br&gt;

ТүркСОЙ уюмунун медиа тармагындагы эл аралык сыйлыгына татыган (Түркия, 2013). &lt;br&gt;

И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин (КМУ), С.Нааматов атындагы Нарын мамлекеттик университетинин (НарынМУ) жана Талас мамлекеттик университетинин (ТалМУ) ардактуу профессору (2019). &lt;br&gt;
Жусуп Баласагын атындагы КУУнун ардактуу доктору (2024).  &lt;br&gt;

== Айрым китептери жана китепчелери ==
* Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбет уулу. Махмуд Кашгари Барсканинин «Дивану лугати т-түрк» эмгеги   түрк элдеринин тарыхы боюнча көөнөргүс булак: Илимий басылыш / Редколлегия:  К. С. Молдокасымов (төрага), ж.б.; илимий редакторлор профессор Т. Өмүрбеков, доцент К. С. Молдокасымов. – Бишкек: “Турар”  басмасы,  2017. -  376 б., сүрөт, карта. [https://www.academia.edu/44962231/Divanu_Lugati_t_T%C3%BCrk_the_work_by_Mahmud_Kashgari_Baskani_an_Inexhaustible_Source_on_the_History_of_the_Turkic_Peoples]https://www.academia.edu/44962231/Divanu_Lugati_t_T%C3%BCrk_the_work_by_Mahmud_Kashgari_Baskani_an_Inexhaustible_Source_on_the_History_of_the_Turkic_Peoples  –  “Мурас” фонду.   [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. - “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси.  - ISBN 978-9967-15-701-9.   https://web.archive.org/web/20220121024216/https://new.bizdin.kg/media/books/Chorotegin_Tynchtykbek_Kashgari_Barsqani_Diwan_940_Turar_basmasy.pdf 

* Чороев Т.К. Махмуд ибн Хусейин ал-Кашгаpи жана анын «Түpкий тилдеp сөз жыйнагы». — Фpунзе: Кыpгызстан, 1990. — 92 б. 

* Чоротегин Т.К. Этнические ситуации в тюркских регионах Центральной Азии домонгольского времени: По мусульманским источникам IX-XIII вв.  Бишкек: Фонд &quot;Сорос-Кыргызстан&quot;, 1995. - 208 с. (Научный редактор Б.А.Ахмедов). - URL: https://www.academia.edu/123620167/Migration_Processes_in_Central_Asia_From_the_Middle_of_the_Eighth_to_Early_Tenth_Century_and_Their_Consequences &lt;br&gt; 

* Чоротегин Т.К. Махмуд Кашгари (Барскани) жана анын “Дивану лугати-т-турк” сөз жыйнагы: (1072-1077). Жооптуу редактор Өмүркул Караев. – Бишкек: Кыргызстан, 1997. – 169 бет, сүрөт, карта.   -  (ISBN 5-655-01222-7). &lt;ref&gt;https://base.patent.kg/avtor_search.php?action=search_list&amp;id_avtor=669&lt;/ref&gt; 

* Чоротегин Т.К., [[Молдокасымов, Кыяс Сатар уулу|Молдокасымов К.С.]] Кыргыздардын жана Кыргызстандын кыскача тарыхы: (Байыркы замандан тартып бүгүнкү күнгө чейин): Тарыхты окуп үйрөнүүчүлөр үчүн. – Бишкек, 2000. – (Краткая история кыргызов и Кыргызстана. На кыргызском языке. Со-автор кандидат исторических наук Кыяс Молдокасымов). (ISBN 9967-00-001-5). – 160 стр. 

* [[Урстанбеков, Бейше|Урстанбеков Б.У.]], Чороев Т.К. [[Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк]]. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. – 288 бет. – (История Киргизии: Краткий энциклопедический словарь). – (В со-авторстве с кандидатом исторических наук, доцентом Бейше Урстанбековым). – (ISBN 5-89750-028-2)

* Тургуналы Т., Асаналиев К., Керимбаев М., Чоротегин Т. Кыргыз Жумуриятынын Конституциясынын долбоору: Альтернативдик долбоор. Проект Конституции Республики Кыргызстан: Альтернативный проект. – Бишкек, 1992. – (Авторы: Т.Тургуналы, К.Асаналиев, М.Керимбаев, Т.Чоротегин. На кыргызском и русском языках).

* Ала-Тоонун Батыштагы бүркүтү: ([[Азамат Алтай|Азамат Алтайдын]] 90 жылдык мааракесине) / Редактору Кубат Чекиров; рецензенти Арслан Капай уулу Койчиев; сүрөтчүсү Асан Турсункулов. -  Бишкек: &quot;Гүлчынар&quot; басмасы, 2010. - 60 бет, сүрөттөр. - (&quot;Азаттык&quot; үналгысы).    ISBN 978-9967-409-87-3. -  https://new.bizdin.kg/kniga/ala-toonun-batyshtagy-burkutu-azamat-altaydyn-90-zhyldyk-maarakesine &lt;br&gt;  

* Асанов У.А., Жуманазарова А.З., Чоротегин Т.К.  Кто есть кто в кыргызской науке: Краткий биобиблиогр. справочник докторов наук Кыргызстана / Под ред. акад. У.А.Асанова. — Бишкек: Гл. ред. Кыргызск. энциклопедии, 1997. — 672 с. 

* Асанов У.А., Жуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кыргызская наука в лицах: Краткий исторический и био-библиографический свод / Отв. ред. У.Асанов. – Бишкек: Центр госязыка и энциклопедии, 2002. – 544 с., илл. - ISBN 5-89750-142-4.

* Өмүрбектегин Т.Н., Чоротегин Т.К.  Түндүк Кыргызстандын Орусияга каратылышы. - Бишкек: &quot;Учкун&quot; концерни, 1992. - 24 бет. - (Кыргызстан Жаш Тарыхчылар Жамааты. &quot;Кыргыз таануучунун китеп текчесине&quot;).  

* Перелистывая книги ученого, изобретателя, педагога, энциклопедиста: К 80-летию академика У.А.Асанова / Составители И.А.Ашымов, Т.К.Чоротегин, А.З.Жуманазарова, Г.У.Асанова. - Бишкек, 2013. - 376 стр., илл. -  ISBN 978-9967-14-114-8.

* [[Халлы, Худайберди]]; Чоротегин, Тынчтыкбек. Өмүр – аккан суу: Нургүл Эсенкул кызы Дыйканалиеванын элесине арналат: Эссе, макалалар, эскерүүлөр, термелер / Жооптуу редактор, баш сөз жазган, эскерүүлөр топтомун, тиркемени, сүрөттөрдү даярдаган жана түркмөнчө тексттен кыргызчага которгон Тынчтыкбек Чоротегин. – Бишкек: Жусуп Баласагын атындагы КУУнун «Университет» басмаканасы, 2013. - 204, XII б., сүрөттөр. - ISBN 978-9967-02-932-3. &lt;br&gt;

== Айрым окуу китептери жана окуу куралдары ==
'''1. Кыргыз тилиндеги окуу куралдары''' 

* Чоротегин Т.К. Таластагы Атлах салгылашуусу: Кыскача булак таануучулук жана хрестоматиялык баян / Жооптуу ред. М.М.Жусупова. – Б.: Maxprint, 2022. – 136 бет, сүрөт, карта. – Талас мамлекеттик университети. – Ж.Баласагын атындагы КУУ. – «Мурас» фонду. – «Кыргыз Тарых Коому» ЭКБсы. – “Тарых жана мурас” түрмөгү. ISBN 978-9967-07-147-6 &lt;br&gt;

*  Чоротегин Т.К., Өмүрбеков Т.Н. Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы: (Эзелки замандан тартып б.з. IX к. башына чейин): Орто мектептин 6-классы үчүн окуу китеби: Кайра иштелип, толукталып 2-басылышы. — Бишкек: «Билим-компьютер», 2008. — 176 б. — ISBN 978-9967-426-43-6 &lt;br&gt;

* Чоротегин Т.К., Өмүрбеков Т.Н. Кыргыз Тарыхы: IX - XVIII кк.: Жалпы билим берүүчү орто мектептердин 7 - класстар үчүн окуу китеби / Жооптуу ред. проф. Т.Кененсариев, М.Иманкулов. – Оңдолуп, толукталган 3-басылыш.   Бишкек: Кыргыз Билим берүү академиясынын “Окуу китеби” басма борбору, 2017. – 192 б., сүрөт, карта.    Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги. – Окуу басылма. – ISBN 978-9967-31-644-7. – “Имак Офсет” ЖЧК басмаканасында басылды. – Көлөмү 12,0 басма табак. &lt;br&gt;

*  Чоротегин Т.К., Өмүрбеков Т.Н. Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы: (Эзелки замандан тартып б.з. VII к. башына чейин): Башталгыч курс: Орто мектептин 6-классы үчүн окуу китеби / Жооптуу редакторлору К.Үсөнбаев, Ө.Караев. — Бишкек: «Кыргызстан» басма үйү, 1997. — 156 б. &lt;br&gt;

*  Чоротегин Т.К., Өмүрбеков Т.Н. Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы: (VII к. башы — XVIII к. аягы): Экинчи бөлүк: Орто мектептин 7-классы үчүн окуу китеби / Жооптуу редакторлору К.Үсөнбаев, Ө.Караев. — Бишкек: «Кыргызстан» басма үйү, 1998. — 128 б. &lt;br&gt;

* [[Өмүрбеков, Токторбек|Өмүрбеков Т.Н.]], Чоротегин Т.К. Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы: (XIX к. башы — 1917-ж.): III бөлүк: Орто мектептин 8-классы үчүн окуу китеби / Жооптуу редакторлору К.Үсөнбаев, А.Асанканов. — Бишкек: «Кыргызстан» басма үйү, 1998. — 196 б. &lt;br&gt;

* Өмүрбеков Т.Н., Чоротегин Т.К. Кыргыздардын жана Кыргызстандын жаңы доордогу тарыхы: (XVII - XX кк. башы): Орто мектептердин окуучулары үчүн кошумча сынак окуу куралы / Жооптуу редакторлору К.Үсөнбаев, А.Асанканов. — Бишкек: «Кыргызстан» басмасы, 1995. — 187 б. - ISBN 5-655-01032-1.  &lt;br&gt;

* Чоротегин Т., Осмонов Ө., Өмүрбеков Т., Нурунбетов Б.  Байыркы дүйнө тарыхы: Орто мектептин 6-классы үчүн окуу китеби. - Бишкек: &quot;Шам&quot; басмасы, 2005. - 256 б., карталар. -  ISBN 9967-10-228-4.  &lt;br&gt;

* Жалпы билим берүүчү орто мектептердин гуманитардык багыттагы 5-11-класстары үчүн программалар: Тарых / Авторлор: А.И.Идинов (жетекчиси), Т.Н.Өмүрбеков, К.С.Молдокасымов, М.Иманкулов, Л.Марченко, Т.К.Чоротегин.  - Бишкек: Технология, 1997. - 116 бет.  &lt;br&gt;

* Чукубаев А.А., Чороев Т.К., Кожобаев А.К. [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] тарыхы: 1989-1990-окуу жылынын VIII (VII), ХI (Х) класстар үчүн Кыргыз ССРинин тарыхынын курсун тематикалык пландаштыруу // Мугалимдер газетасы. - 1989. - 1-сентябрь. &lt;br&gt; 

'''2. Орус тилиндеги окуу куралдары''' 

* Омурбеков Т. Н., Чоротегин Т. К.  История Кыргызстана (XIX в.). 8 класс: Учебник для общеобразоват. орг. с рус. яз. обучения / Отв.ред. к.и.н. К. С. Молдокасымов. — 2-е изд., исправ., доп. — Б.: Arcus, 2020. — 176 с., ил., карты. – ISBN 978-9967-31-203-6. &lt;br&gt;

*  Чоротегин Т.К., Омурбеков Т.Н. История Кыргызстана (История кыргызов и Кыргызстана с древнейших времен до нач. IX в. н.э.): Учебник для 6 кл. средних школ. - Переработ. 2-е изд. - Бишкек: Билим-компьютер, 2012. – 176 стр., илл., карты. – ISBN 978-9967-452-65-7. 

*  Чоротегин Т.К., Омурбеков Т.Н., Марченко Л.Ю. История кыргызов и Кыргызстана (с древнейших времен до нач. IX в. н.э.): Нач. курс: Учебник для 6 кл. средних школ. Перевод с кыргызского: Ж.Джудемишова, Ж.Алымкулова. Спец.ред. М.Иманкулов. – Бишкек: Бийиктик, 2005. – 152 стр., илл., карты. – ISBN 9967-415-41-X.  

*  Чоротегин Т.К., Омурбеков Т.Н. История Кыргызстана (IX-XVIII вв.): Учебник для 7 кл. средних школ. Перевод с кыргызского: Ж.Джудемишова. Спец.ред. О.Осмонов.  – Бишкек: Бийиктик, 2005. – 184 стр., илл., карты. – ISBN 5-85580-007-5.  

*  Омурбеков Т.Н., Чоротегин Т.К. История Кыргызстана (XIX в. – 1917 г.): Учебник для 8 кл. средних школ. Перевод с кыргызского: М.А.Нуртумова. Спец.ред. О.Осмонов.   – Бишкек: Бийиктик, 2005. – 192 стр., илл., карты. – ISBN 5-85580-007-5.  

* Чоротегин Т.К., Омурбеков Т.Н. Учебники по истории кыргызов и Кыргызстана для 6-8 классов средних школ (Бишкек, 1996 – 2020). (в нескольких изданиях; в соавторстве с профессором Т.Н.Омурбековым). 

* Чоротегин Т.К. Краткий курс по изучению арабской графики современных кыргызов КНР: (Учебное пособие для студентов-историков) / Отв. ред. проф. Т.Н.Омурбеков. - Бишкек: Кыргыз. нац. университет, 2002. - 22 с. - ISBN 9967-403-49-7. 

* Чукубаев А.А., Чороев Т.К., Кожобаев А.К. Тематическое планирование по истории Киргизской ССР для VIII (VII) –ХI (Х) классов средней школы на 1989-1990 учебный год. // Учитель Киргизстана. - 1989. – 8-сентября.  

'''3. Өзбек тилиндеги окуу куралдары''' 

* Чоротегин Т.К., Ўмурбеков Т.Н.   Қадимги Қиргизистон тарихи: (Қадимги даврдан эрамизнинг VII бошларигача): Бошлангич курс: Ўрта мактабларнинг 6-синфи учун дарслик: (Ўзбекча таржима: Иномжон Бахритдинов, Тоҳиржон Хайруллаев). - Жалолобод, 1998 (Қиргиз Республикаси Таълим ва фан вазирлиги томонидан тасдиқланган). - 120 бет (сахифа). 

* Чоротегин Т.К., Ўмурбеков Т.Н.   Қиргизистон тарихи: (Қадимги даврдан эрамизнинг VII асри боши – XVIII аср охири): Иккинчи қисм: Ўрта мактабларнинг 7-синфи учун дарслик: (Ўзбекча таржима: Тохиржон Хайруллаев). - Жалолобод, 2000. (Қиргиз Республикаси Таълим ва фан вазирлиги томонидан тасдиқланган). - 168 б.  – Иккинчи нашридан таржима. Дарсликни узбек тилига Д. Ҳамедова таржима қилди. Муҳаррирлар: М.Т.Мамасаидов, С.Х.Холтураев. – Бишкек, 2004. – 184 б. – ISBN 9967-411-47-3.     

* Омурбеков Т.Н., Чоротегин Т.К.  Қиргизистон тарихи: (XVIII аср охири – 1917 йил): Учинчи қисм: Ўрта мактабларнинг 8-синфи учун дарслик: (Ўзбекча таржима: Тахиржон Хайруллаев). - Жалолобод, 2000. (Қиргиз Республикаси Таълим ва фан вазирлиги томонидан тасдиқланган). – 244 бет.  -  Қайта ишланиб, тулдирилган иккинчи нашридан таржима / Ўзбек тилига Равшанбек Акбаров таржима қилган. Муҳаррирлар: М.Т.Мамасаидов, О.Х.Худайбердиев. – Ўш-Бишкек, 2004. – 176 б. – ISBN 9967-411-46-5.

== Айрым илимий жана илимий-жамаагаттык макалалары  ==
'''Кирилл арибинде (ар кыл тилдерде)''' 

* Чоротегин Т.К. Профессор К.Райхлдын илимий сереси // [[Карл Райхл|Райхл, Карл]]. Түрк эпостору: салттуу түрү, поэзиялык түзүлүшү / Англисче жана орусча чыгарылыштардан кыргыз тилине которгондор: Тынчтыкбек Чоротегин жана Чолпон Субакожоева; жооптуу редактор – профессор Курманбек Абакиров; “Бет ачар сөз” жазган – Карганбек Самаков. – Бишкек: Maxprint, 2026. – 424 б., сүрөт. [Манас жана Райхл] - Б. 389 -- 394. &lt;br&gt;

* Чоротегин (Чороев) Т. К., Алымкожоев О. Дж.  Юлий Геккер: Жизнь мыслителя и педагога, оборванная в годы сталинских чисток. // Universum Humanitarium. – № 1 (2021).  – Новосибирск.  – С. 116–132. – ISSN 2499-9997 (Print)  –     doi.org/10.25205/2499-9997-2021-1-116-132  –    URL:   https://univhum.elpub.ru/jour/article/view/33 
* Чоротегин Т.К. Профессор Ю Тайшань об этнографических сведениях о древних кыргызах, отраженных в труде «Мy тяныцзы чуань» // “Mahmud Kaşğarlı” Beynəlxalq elmi jurnalı. Bakı, 2023. Cilt 1, No. 2. S. 76–86.  - URL: https://www.kashgarli.az/images/kashgarli_PDF_1/Tin%C3%A7tikbek%20%C3%87oroteqin%20.pdf{{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* Чоротегин (Чороев) Т.К. Несколько слов о кыргызском войноведе Нарынбеке Алымкулове (1958–2022) // Известия НАН Кыргызской Республики. – 2025. – № 8. – С. 75–85. – URL: https://ilim.uia.gov.kg/index.php/main/article/view/1073/1097 &lt;br&gt;
  
* Чоротегин Т.К. Атлах салгылашуусунун тарыхый орду: дин жаатындагы айрым ашыкча баа берүүлөргө сын көз караш // Talas Savaşı ve Tarihi Önemi / Editörler Fahri Solak, Mairam Baigonusheva, Tynchtykbek Chorotegin, Moimol Cusupova. – İstanbul, 2022. –– Б. 117–129. ISBN: 978-605-2334-12-6. URL: https://www.tdbb.org.tr/tdbb/wp-content/uploads/2022/05/TALAS-SAVASI-k.pdf{{Жеткиликсиз шилтеме|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Александр Бернштам и не отпразднованный 1100-летний юбилей эпоса «Манас» //  Вестник КНУ им.Ж.Баласагына: Гуманитарные науки. - Специальный выпуск: Материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 80-летию КНУ им.Ж.Баласагына «ПРЕПОДАВАНИЕ МАНАСОВЕДЕНИЯ В ВУЗАХ КР: ПРОБЛЕМЫ, ПОИСК И РЕШЕНИЕ». Кыргызско-Китайский Институт (7 декабря 2012 г.). Ж.Баласагын атындагы КУУнун 80-жылдык мааракесине арналган “МАНАСТААНУУ” КУРСУНУН КРнын ЖОГОРКУ ОКУУ ЖАЙЛАРЫНДА ОКУТУЛУШУ: ПРОБЛЕМАЛАР, ИЗДЕНҮҮЛӨР ЖАНА ЧЕЧИМДЕР” аттуу Эл аралык илимий-практикалык конференциянын материалдары. Кыргыз-Кытай Институту (7-декабрь, 2012-ж.) --  Бишкек: КНУ, 2012. – 465 с.  - Мында:   С. 76--80.    -   Булак: http://lib.knu.kg/files/2012/vestinik_specKKI.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707031917/http://lib.knu.kg/files/2012/vestinik_specKKI.pdf |date=2022-07-07 }}&lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Бээжиндеги бараандуу манас таануучу // [[Жуматурду уулу, Адыл|Жуматурду, Адыл]]. Оозеки адабияттын теориясы жана манасчылык өнөр (Кытай кыргыздарынын материалдарынын негизинде). Түзүүчү – [[Субакожоева Чолпон Темирбековна|Ч.Субакожоева]]; жооптуу редакторлор: проф. [[Толобек Абдырахманов|Т.А.Абдырахманов]], проф. Т.К.Чоротегин. –– Бишкек, 2020. –– 414 б. – ISBN 978-9967-04-890-4. – Б. 24–34. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Неустанный археолог, историк-кыргызовед и его предки: Штрихи к биографии Ю.С.Худякова и его предков (К 70-летию профессора Юлия Сергеевича Худякова) // [[Худяков, Юлий Сергеевич]]. Военное дело кыргызов Центральной Азии (IХ – XVIII вв.) / Под. ред. проф. Т.К.Чоротегина. – Бишкек: “Турар”, 2017.. – 280 стр., илл., карты. – Фонд “Мурас”. – Серия “История и наследие”.  - ISBN  978-9967-15-702-6.  - С. 3-30. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн башаты: Байыркы доор жана орто кылымдардын эрте мезгили // 1-эл аралык байыртадан бүгүнкүгө чейинки кыргыз-түрк мамилелери симпозиуму докладдары (3-5-май 2013, Бурса) / Китепти басмага даярдаган жана редактору проф., д-р [[Жумакунова, Гүлзура|Гүлзура Жумакунова]]. – Бурса: Улудаг университети басмаканасы, Bilnet Matbaacılık ve Ambalaj San. A.Ş., 2017. – ISBN 978-975-6149-84-3. – XXIV+466 бет. – Улудаг университети жарыялары. – Мында: Б. 173–189.
* Чоротегин Т.К. Актан Тыныбек уулу жана 1916-жылкы Ички Теңир-Тоодогу элдик көтөрүлүш // Үркүн-100: Кылымдар унуткус кыргын: Макалалар, блогдор, маектер, эскерүүлөр / Жооптуу редакторлор Т.Чоротегин, В.С.Жуматаева, Б.Сарыгулова, З.Бактыбаев. – Бишкек: “Турар” басмасы, 2017. – Б. 179–197. – ISBN 978-9967-15-689-0.  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. &quot;Манас&quot; дастаны жана Борбордук Азиядагы көөнө жазма маданият // Тил, адабият жана искусство маселелери: Илимий журнал. - № 1. Атайын чыгарылыш. &quot;Манастан&quot; Чыңгыз Айтматовго карай: Проблемалар жана көз караштар&quot;: Эл аралык илимий-практикалык конференциянын материалдары: (Бишкек, 15-январь, 2016). - Бишкек, 2016. - Б. 3-8. - Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы. Гуманитардык жана экономикалык илимдер бөлүмү. Ч.Айтматов атындагы Тил жана адабият институту. - ISBN 1694-6316.  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Историография пост-советского Кыргызстана // Түрк Евразиясындагы жалпылык жана өзгөчөлүк: Түрктөрдүн заманбап жалпы жана чөлкөмдүк тарыхынын методологиясынын көйгөйлөрү: Эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйындын материалдары жана башка макалалар / Жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2015. – С. 287-304. - ISBN 978-9967-12-525-5. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Караханийлер доорундагы түрктөрдүн спорт оюндары тууралуу // Түрк элдеринин салттуу спорттук оюндары – Türk Halklarının Geleneksel Spor Oyunları / Tүзгөндөр: А. Мокеев, Ф. Унан, О. Каратаев, О. Йорулмаз, Ж. Алымбаев, Ж. Буйар. – Б.: 2015. – 272 б. - ISBN 978-9967-27-844-8. – Кыргыз-Түрк «Манас» университети. - Б.  241-246.
* Чороев Тынчтыкбек. К изучению исторических традиций в местной историографии: (На примере трудов [[Осмонаалы Сыдыков|Осмоналы Сыдык уулу]]) // Исторические чтения: Тезисы докл. и сообщений науч. конф., посвящ. 75-летию член-корр. АН Кирг.ССР проф. Анварбека Хасанова. –– Фрунзе: КирГУ, 1989. –– С.41-43.  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Жусуп Мамайдын жылдыздык нуру // Жусуп Мамай: Заманыбыздын залкар манасчысы: Кытайлык залкар кыргыз манасчысы Жусуп Мамайдын чыгармачылыгына арналган илимий баяндамалардын жана макалалардын топтому / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), А. Эркебаев, ж.б. - Бишкек: “Maxprint” басмаканасы, 2014. – 272 + XII б., сүрөт. - “Мурас” коомдук фонду. – [“Тарых жана мурас” түрмөгү.]. - ISBN -  978-9967-12-394-6. – Б. 7-10. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К.  Тарыхчы Муратбек Кожобеков тууралуу азыноолак сөз // Кожобеков, М. Ч. Кыргыз каганатынын тарыхы / Илимий ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Жусуп Баласагын атындагы КУУнун «Университет» басмаканасы, 2013. - Б. 182-185.  - ISBN 978-9967-02-942-2. &lt;br&gt; 
* Чоротегин Т.К. Тагдырлаш коңшубуз – Кытай (Сапар жыйынтыгы)  // Шанхай КызматташтыкУюмунун өнүгүү тарыхынын маселелерин комплекстүү изилдөө: ЖОЖ студенттери үчүн кошумча окуу куралы. – Бишкек: “MaxPrint” басмаканасы, 2014. - 124 б. , сүрөт. - ISBN 978-9967-02-990-2. – Б. 100-119. &lt;br&gt;
* Махмуд Кашгаpи жана анын «Түpкий тилдеp сөз жыйнагы» // Ала-Тоо. — 1988. — № 4. — Б. 112—125. (Ушул эле макала: Кыpгыздаp / Түзгөн Кеңеш Жусупов. — Бишкек, 1991. — Т.2. — Б. 428—459). &lt;br&gt;
* Чоротегин (Чороев) Т.К. Вклад ученых немецкого происхождения в кыргызоведение // Известия вузов Кыргызстана. –– Бишкек: Общественное объединение &quot;Общественная академия ученых Кыргызской Республики&quot;, 2016. –– № 11-1. –– С. 124-127. –– ISSN: 1694-7681. –– URL:  https://elibrary.ru/item.asp?id=27184842  &lt;br&gt; 
* Чоротегин Т. К.  Профессор [[Караев, Өмүркул|Өмүркул Караевдин]] байсалдуу жолу  // Ала-Тоо. - Кыргыз жазуучуларынын ай сайын чыга турган адабий журналы. - Бишкек: Турар, 2015. - № 12. - Б. 98-105. - ISSN 1694-6383.  &lt;br&gt;

* Чоротегин Т.К. Об истоках кыргызской государственности // Эхо событий. — 1995. — 27 января — 2 февраля. — С. 2.  &lt;br&gt;

* Тенгиp-Тоо (Пpитяньшанье) как pегион этногенезиса кыpгызского наpода // Кыpгызы: Этногенетич. и этнокульт. пpоцессы в дpевности и сpедневековье в Центpальной Азии: Матеpиалы Междунаp. науч. конф., посящ. 1000-летию эпоса «Манас». 22—24 сент. 1994 г.,  г.Бишкек. — Бишкек: Кыpгызстан, 1996. — С. 204—209. &lt;br&gt;
* Чороев Т.К.  Зарыктырган эмгек // Сыдыков О. “Мухтасар тарих Кыргызиа”, “Тарих кыргыз Шадманиа” / Жооптуу ред. М.Ч.Кожобеков. – Бишкек: Турар, 2014. – 320 б. - ISBN – 978-9967-15-344-8. – Б. 170-177. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Мемлүктөр доорундагы Алдыңкы Азия менен Түндүк Африкадагы  түрк таануу жөнүндө // Билим жана тарбия. - Кыргыз-Кувейт университетинин илимий-педагогикалык журналы. – Бишкек. - 2003. - № 1. – Б. 50-52. – ISBN 9967-21-497-9. &lt;br&gt;
* О роли арабографических источников в изучении этнической истории тюркских народов Центральной Азии  IX — начала XIII вв. // Из истории и археологии древнего Тянь-Шаня / Отв. ред. К.И.Ташбаева, Д.Ф.Винник. — Бишкек: Илим, 1995. — 210—217. &lt;br&gt;

* «Диван лугат ат-туpк» Махмуда Кашгаpи как источник по истоpии тюpкоязычных наpодов Сpедней и Центpальной Азии //  Оpиенталистика в Киpгизии / Отв. ред. М.Я.Сушанло. — Фpунзе: Илим, 1987. — С. 12—26. &lt;br&gt;

* Кыргызы в Сибири и просторах Азии // Древние памятники Северной Азии и их охранные раскопки: Сб. науч. трудов. — Новосибирск, 1988. — С. 143-146. (АН СССР; Сибирское отделение; Ин-т истории, филологии и философии). &lt;br&gt;

* Начало настраивало на открытие или как надо изучать письменную культуру // Комсомолец Киргизии. — 1988. — 14 октября. — С. 5. &lt;br&gt;

* Махмуд ибн Хусейин ал-Кашгаринин «Дивану лугати т-түрк» эмгеги (1072—1077-жж.) Теңир-Тоо жана Ички Азия түрк элдеринин тарыхы боюнча булак катары: Тарых илимдеринин доктору окумуштуулук даражасын алууга талаптанып жазылган дисс. авторефераты. — Бишкек: Кыргыз Респ. УИАсынын Тарых институту, 1998. — 48 б.  &lt;br&gt;

* Улуу казна уpпактаpга: Махмуд Кашгаpинин муpасы жөнүндө сөз // Кыpгызстан маданияты. — 1986. — 27-маpт. — Б. 10—11.  &lt;br&gt;

* Махмуд Кашгаринин “Диваны” менен “Манастагы” эпостук окуялардын мейкиндиги // “Манас” эпосу жана дүйнө элдеринин эпикалык мурасы: (“Манас” эпосунун 1000 жылдыгын майрамдоого карата өткөрүлгөн Эл аралык симпозиумдун тезистери). 27-28-август 1995-ж. – Бишкек: Кыргызстан, 1995. - Б.37.   &lt;br&gt;

* Чоротегин Т. Фу-йу кыргыздары // Заман Кыргызстан. - 1997. - 8-август.  &lt;br&gt;

* Жазма маданият жана дастан // Кыргыз руху – “Манас”: Адабий изилдөөлөр. табылгалар, эскерүүлөр / Түзгөндөр К.Эдилбаев, Э.Кылычев – Бишкек, 1995. (“Ала Тоо” журналы; Мамл. “Мурас” ишкер долбоору). – 246-249-беттер.   &lt;br&gt;

* О месте Оша в тюркском мире // Ош 3000 / Составитель и редактор Азиз Салиев. - Бишкек: Илим, 2000. – С. 41-49.   &lt;br&gt;

* Образование и наука: Часть первая // Ош 3000 / Составитель и редактор Азиз Салиев. - Бишкек: Илим, 2000. – С. 131-138.   &lt;br&gt;

* Зарыктырган эмгек: (Осмоналы Сыдык уулунун эмгеги жөнүндө) // Кыргыздар: Санжыра, тарых, мурас, салт / Түзгөн Кеңеш Жусупов. — Бишкек: Кыргызстан, 1991. — 1-китеп. — Б. 61—67.  &lt;br&gt;

*  Махмуд Кашгари жана анын “Түркий тилдер сөз жыйнагы” // Ала-Тоо. - 1988. – № 4. - Б. 112-125.  &lt;br&gt;

*  Көтөрүлүш улуттукпу, элдикпи? // Кыргызстан маданияты. – 1991. – 2-май.  &lt;br&gt;

* Кытайлык кыргыз тарыхчысынын чыгармачылыгы: (Анвар Байтурдун «Кыргыз тарыхы лексийаларына» жандырмак) // Кыргыздар: Санжыра, тарых, мурас, салт / Түзгөн Кеңеш Жусупов. — Бишкек: Кыргызстан, 1991. — 1-китеп. — Б. 294—305. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Кыскача түшүндүрмө сөздүк // ал-Мактум, Мохаммед ибн Рашид. Ой учкундары / Англис тилинен которгон Касым Машакбай уулу Рахманкулов; жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Аркус, 2021. – 152 б. – ISBN 978-9967-485-17-4. – “Роза Отунбаеванын демилгеси” эл аралык коомдук фонду. – Б. 146–148. &lt;br&gt;
*  Чороев Т.К., Урстанбеков Б.У.  Основные этапы распространения ислама в Киргизстане в VII-ХIV вв. // Вопросы истории материальной и духовной культуры Киргизстана: Сб. науч. ст. / Отв.ред. А.А. Асанканов. - Фрунзе: КирГУ, 1987. – С. 28-44.  &lt;br&gt;

* Чоротегин Т.К. Очерки истории кыргызов и Кыргызстана: (С древнейших времен до конца XVIII века) //  Кыргызы: 14-ти томник. 11-й том. Источники, история, этнография, культура, фольклор / Составители: Кенеш Жусупов, Каныбек Иманалиев; редакторы Темир Асанов, Рыскул Жолдошов. – Бишкек: Бийиктик, 2011. – ISBN 978-9967-13-792-9. – С. 157-195. &lt;br&gt; 

* Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К.  Киргизская Советская Социалистическая Республика // Ежегодник БСЭ. 1990. – Москва: Сов. Энцикл., 1990. - Вып 34. - С. 124-128. &lt;br&gt;

* Об изучении наследия Юсуфа Баласагуни и Махмуда Кашгари (ХI век) // Сб. статей и методич. рекомендаций по истории Киргизской ССР для учителей общеобразовательных школ и проф.-техн. училищ. - Фрунзе. - 1990. - Ч.1. - С. 1-7.  &lt;br&gt;

* О некотоpых споpных названиях Баласагуна X—XII вв. // Ономастика Узбекистана: Матеpиалы научно-теоpетич. конфеpенции, посвященной 70-летию Великой Октябpьской социалистической pеволюции (Гулистан, 27—29 мая 1987 г.). — Ташкент: Ўкитувчи, 1987. — С. 43—44.  &lt;br&gt;

* Проблема далеко не частная: О реформе алфавита и об открытии востфака в КГУ // Советская Киргизия. - 1988. - 8-сентября.  &lt;br&gt;

* О роли ассоциации молодых историков в пропаганде исторических знаний среди студентов // Роль учебного науч.-производст. комплекса (УНКП) “Педвуз - школа” в подготовке будущего учителя: (Тез. докл. Респ.науч.-метод. конф., 19-20 апр. 1990 г.) – Фрунзе: КЖПИ, 1990. – Часть1. - С.28-30.  &lt;br&gt;

* Фрунзеби? Бишкекпи? Жаш тарыхчылар аныкташат // Ленинчил жаш. – 1990. – 30-июнь.  &lt;br&gt; 

* Шаакерим жана анын мурасы // Кыргызстан маданияты. – 1990. – 20-декабрь. &lt;br&gt; 

* Топонимические данные Махмуда Кашгари (XI в.) и миграция тюрков раннего средневековья // Проблемы истории и культуры народов Средней Азии и стран Зарубежного Востока. – Ташкент: Фан, 1991. - С.107-144.  &lt;br&gt; 

* “Та’рих” Мубарак-шаха Мерверруди как источник по истории тюркских народов Средней и Центральной Азии // Гуманитарные науки в Сибири. – Серия филол. – Новосибирск, 1994. - №4. - С. 75-77.  &lt;br&gt;

*  Чэкайэмо на вас Бишкеку! // Нуска. – 1995. - № 3. – Октябрь. – Б. 3. &lt;br&gt;  

* Этнические ситуации в тюркских регионах Центральной Азии середины IX — начала XIII вв. по арабоязычным и персоязычным источникам IX—XIII вв. — Спец. 07.00.03. — Всеобщая история. — Автореф. дисс. ... канд. ист. наук. — Ташкент, 1988. — 19 с. (Институт востоковедения АН Узбекистана).  &lt;br&gt;

* Этноним «кыpгыз» по данным Махмуда Кашгаpи // Вопpосы этнической истоpии киpгизского наpода / Отв. ред. О.К.Караев, И.Б.Молдобаев. — Фрунзе: Илим, 1989. — С. 113-121.  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т. Элеттен Евразияга жол: Түркиядагы туңгуч кыргыз профессору [[Гүлзура Жумакунова|Гүлзура Жумакун кызы]] // Tanrı Dağlarının Anadolu’daki İlk Profesör Kızı Gülzura Cumakunova / Editörler Abdrasul İsakov, Güldana Murzakulova Editör Yardımcıları Aysel Baytok, Nazgül Kadyrova. Ankara, Bengü, 2018. – 1.Baskı. – 274 s. – ISBN 978-605-9148-82-5. – Bengü Yayınları: 186. Kırgız Edebiyatı: 19. – Б. 59–70. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К., Садырова З.Т. Караханидский поэт и мыслитель Жусуп Баласагын и его эпоха //  Turkic Studies Journal. 2025. № 1. – С. 108–129. DOI: http://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-1-108-12  -- URL:    https://tsj.enu.kz/index.php/new/article/view/587/235 &lt;br&gt;

'''Латын арибинде (ар кыл тилдерде)''' &lt;br&gt;

*  Historiography of Post-Soviet Kyrgyzstan, in: International Journal for Middle East Studies, 2002, Vol. 34, p. 351-374 (USA); (2002 Cambridge Un-ty Press 0020-7438/02 )  &lt;br&gt;

*  The Kyrgyz Republic, in: The Turks (English language edition) / Edited by Hasan Celal Güzel, C. Cem Oguz, and Osman Karatay Published by Yeni Tu&quot;rkiye Research &amp; Publishing Center. Ankara, 2002. Hard cover, 6 volumes, 6000 pages, ISBN 975-6782-55-2. (this chapter is in the 6th vol.).    http://www.unesco.org/culture/asia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170512051520/http://www.unesco.org/culture/asia/ |date=2017-05-12 }} &lt;br&gt;

*  ‘The Kyrgyz’; in: The History of Civilisations of Central Asia, Vol. 5, Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century /Editors: Ch. Adle and Irfan Habib. Co-editor: Karl M. Baipakov. – UNESCO Publishing. Multiple History Series. Paris. 2003. - Chapter 4, p. 109 – 125. (ISBN 92-3-103876-1)  URL: http://unesdoc.unesco.org/images/0013/001302/130205e.pdf    &lt;br&gt;
* Chorotegin T. A New Book On Törökul Aitmatov, His Life Journey And His Era: Tarïxtïn Aktay Baraktarï [The Blank Pages Of History]: By Roza Törökulovna Aitmatova. Edited By T. Shaydullaeva And N. Jeenalieva. - Bishkek: Uchkun, 2013. 216 Pages. (In Kyrgyz). // Journal of Central and Inner Asian Dialogue. Volume 2, Issue No. 1, Winter 2015.  - Print ISSN: 2330-6602. Online ISSN: 2330-6610. – Pp. 78-82.    URL: https://static1.squarespace.com/static/540e7144e4b0d68e9de1c47c/t/56aec1bac2ea51bdbdb5059b/1454293435349/JCIAD+WINTER+2015+BR020101.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202094704/https://static1.squarespace.com/static/540e7144e4b0d68e9de1c47c/t/56aec1bac2ea51bdbdb5059b/1454293435349/JCIAD+WINTER+2015+BR020101.pdf |date=2017-02-02 }} &lt;br&gt;

* Kirgizistan’da Milli Bagimsizlik Icin Mucadele Tarihinden: (1916-1991) // Turk Yurdu, Eylul, No 85, Ankara, 1994. - S. 30-32. &lt;br&gt;

*  Mahmud Kaşgarinin «Divanının» orto kılımadarda cana cañı doordo maalım boluşu tuuraluu //  Dil Dergisi. — Ankara. — 1995. — No 27. — S. 33-37. — (TÖMER). &lt;br&gt;

* Kaşgarlı Mahmut //  İpekyolu. —  İstanbul. — 1995. — Eylül. — Sayı 21. — S. 62-64. &lt;br&gt;

* Kaşgarlı Mahmut’un Divan’ı ve Manas Destanında Dogu Turklerinin Savaşları // Bozkırdan Bagımsızlıga Manas / Hazırlayan Prof. E. Gursoy-Naskalı. — Ankara: Turk Dil Kurumu, 1995. — S. 160-164. &lt;br&gt;

* Neue Curricula und Lehrbücher zur Geschichte Kyrgyzstans // Berliner Osteuropa Info: Informationsdienst des Osteuropa-Instituts der Freien Universität Berlin. — Berlin, 1997. — Nr. 9 / Juli. — S. 23. &lt;br&gt; 
* Çorotegin Tınçtıkbek. Kırgız Devletinin Oluşumu: Eski Çağ Ve Erken Orta Çağ // I. Uluslararası Geçmişten Günümüze Kırgız Türk İlişkileri Sempozyumu Bildirileri (3–5 Mayıs 2013 Bursa) / Kitabı yayına hazırlayan ve editçrü Prof. Dr. Gülzura Cumakunova. – Bursa, Bilnet Matbaacılık ve Ambalaj San. A.Ş., 2017. – T.C. Uludağ Üniversitesi Yayınları. – 1. Baskı. –– XXII+428 s. – ISBN 978-975-6149-83-6. – S. 61–76.  &lt;br&gt;
* Çorotegin, Tınçtıkbek. Kırgızlar // Yeni Türkiye Dergisi. Ankara: YTSAM, 2023. – Ocak – Şubat 2023. Yıl 29. No. 129. ISSN 1300-4174. S. 37–48. &lt;br&gt;
* Chorotegin (Tchoroev), Tyntchtykbek. Migration Processes in Central Asia From the Middle of the Eighth to Early Tenth Century and Their Consequences // Heritage and Identity in the Turkic World: Contemporary Scholarship in Memory of Ilse Laude-Cirtautas (1926–2019) / Edited by: Alva Robinson, Kağan Arık, Elmira Köchümkulova and Jonathan North Washington. – Berlin: De Gruyter, 2023. – pp. 45–62. – Volume 33 in the series Studien zur Sprache, Geschichte und Kultur der Turkvölker. – https://doi.org/10.1515/9783110720228. – eBook Published: October 24, 2023. ISBN: 9783110720228. Hardcover Published: October 24, 2023. ISBN: 9783110719925. &lt;br&gt;

== Котормочулук иш-аракети ==
* Кеннеди Жон Фицжералд. Каармандык өрнөктөрү / Англис тилинен кыргызчага которгон Тынчтыкбек Чоротегин. — Б.: Аркус, 2020. — 288 бет. –– (&quot;Өмүрү өрнөк инсандар&quot; түрмөгү). –– ISBN 978-9967-9213-4-4. &lt;br&gt;
* Ганди, Мохандас Карамчанд. Өмүр таржымакалым же Чындыкка умтулуу жаатындагы тажрыйбаларым тууралуу баян. / Англ. котор. Т. Чоротегин; «Роза Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомдук фонду. – Б.: Аркус бас., 2016. – 240 б., сүрөт. – («Өмүрү өрнөк инсандар» түрмөгү).    ISBN 978–9967–27–953–7. (M. K. Gandhi. An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth. – Translation from English into Kyrgyz by T. Chorotegin.) – Китептик (вертикалдык) вариант. 
* Ганди, Мохандас Карамчанд. Өз өмүр таржымакалым же Чындыкка умтулуу жаатындагы тажрыйбаларым тууралуу баян / Англисчеден которгон Тынчтыкбек Чоротегин; котормонун ред. Т.Абдиев; адабий ред. Ж.Жапиев. – Бишкек: Аркус басмасы, 2016. – 168 бет, сүрөт. – “Өмүрү өрнөк инсандар” түрмөгү. – “Роза Отунбаеванын демилгеси” эл аралык коомдук фонду.   ISBN 978–9967–27–953-7.  (2000 нуска). – Альбомдук (горизонталдык) вариант. 
* Маомао. Менин атам Дэн Сяопин “маданий ыңкылап” жылдарында / Которгондор Абибилла Пазылов, Тынчтыкбек Чоротегин, Эсенбай Нурушев. – Бишкек, 2015 – 592 б., сүрөт. – “Роза Отунбаеванын демилгеси” ЭКФ. – “Өмүрү өрнөк инсандар” түрмөгү. -  ISBN  - 978-9967-27-745-8. – (Маомао. Мой отец Дэн Сяопин в годы &quot;культурной революции&quot;). - Мындагы 182-391-беттердеги текстти Т.Чоротегин орус тилинен кыргызчага которду.&lt;br&gt;
* Хайек Ф.А. Жазмыштуу текебердүүлүк: Социализмдин каталары / Англис тилинен кыргызчага которгон Т.К.Чоротегин. - Бишкек: “Кыргызстан-Сорос” фонду, 1998. - 268 бет. – (Hayek F.A.  The Fatal Conceit: The Errors of Socialism. The Kyrgyz translation by T.Chorotegin.) -  ISBN 9967-11-025-2.  &lt;br&gt;

* Лү Хоубин. Идеологиялык өнүгүү. Кытайдагы мамлекеттик башкаруу: 6-том / Англис тилинен которгон Т. Чоротегин. –– Бишкек: Aркус, 2020. –– 160 б. – ISBN 978-9967-9275-8-2. – China Renmin University Press. (Original: The Governance of China: Volume 6. Ideological Development, by Liu Houbin; Translated by Dan Xianmei. 2018 Cengage Learning Asia Ltd.) &lt;br&gt;
 
* Чен Юй, Пу Пиң. Дипломатия жана эл аралык мамилелер. Кытайдагы мамлекеттик башкаруу: 10-том / Англис тилинен которгон Т. Чоротегин. –– Бишкек: Aркус, 2020. –– 216 б. – ISBN 978-9967-9275-7-5. – China Renmin University Press. (Original: The Governance of China: Volume 10. Diplomacy and Foreign Relations, by Chen Yue and Pu Ping; Translated by Niu Yunping. 2018 Cengage Learning Asia Ltd.) &lt;br&gt;
 
* Кашгари Махмуд ибн Хусейин. Түркий тилдер сөз жыйнагы / Араб тилинен кыргызчалаган Т.Чороев (Чоротегин) // Байыркы орток түрк адабияты: Байыркы доор жана орто кылымдар мезгили: Хрестоматия / Түзгөн Ж.Шериев. – Бишкек: Шам, 1996. – 85-101-беттер.   &lt;br&gt;

* Макнейл Уильям Г. Батыштын башаты. Адамзат өтмүшүнө кылчаюу. 3 китептен турган басылма.  / Которгондор Т.Чоротегин, [[[[Койчиев, Арслан Капай уулу|А.Койчиев]]]], Т.Абдиев. – Бишкек: “Кыргызстан-Сорос” фонду, 2002. – 1-китеп. – 388 бет.  – ISBN 9967-11-133-X. – 2-китеп. – 388 бет. -    ISBN 9967-11-134-8. (William H. McNeill. The Rise of the West: A History of the Human Community: With a retrospective essay.) &lt;br&gt;

* Бутанаев В.Я. “Кыргыз” дареги Саян-Алтай элдеринде (Котормо) // Кыргызстан маданияты. – 1987. – № 1. – 1 январь. &lt;br&gt;

* Худяков Ю.С. Енисей кыргыздары жана илим (Котормо) // Кыргызстан маданияты. – 1987.- 16 - июль. &lt;br&gt;

* Жусуп Мамай. Семетей: (Үзүндү) / (Араб графикасынан оодарма) // Нарын правдасы. - 1988. – 13-январь. &lt;br&gt;

*  Жамал Карши. Мулкахат ас-сурах (Алгы сөз жана кыргызча котормо) // Кыргызстан маданияты. - 1989. - 4-май.  &lt;br&gt; 

*  Айрым Чыгыш (мусулман) даректеринен үзүндүлөр // Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. - Фрунзе, 1990. - Б. 275-283. &lt;br&gt;

== Т.Чоротегин редакциялаган эмгектер  ==
* Talas Savaşı ve Tarihi Önemi / Editörler Fahri Solak, Mairam Baigonusheva, Tynchtykbek Chorotegin , Moimol Cusupova. – İstanbul, 2022. – 406 s. – Türk Dünyası Belediyeler Birliği (TDBB) Yayınları No: 34. – https://www.tdbb.org.tr/tdbb/wp-content/uploads/2022/05/TALAS-SAVASI-k.pdf{{Жеткиликсиз шилтеме|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* [[Акунов, Аалыбек]]. Кыргызстан эгемендик доорунда (1991–2021) / Жооптуу ред. проф. Т.К.Чоротегин. – 2-бас, тол. ж-а оңд. – Бишкек, “Калем” басмасы, 2021. – 1040 бет, жадыбал., сүрөт., карталар. – ISBN 978-9967-9308-7-2. &lt;br&gt;
* ал-Мактум, Мохаммед ибн Рашид. Ой учкундары / Англис тилинен которгон Касым Машакбай уулу Рахманкулов; жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Аркус, 2021. – 152 б. – ISBN 978-9967-485-17-4. – “Роза Отунбаеванын демилгеси” эл аралык коомдук фонду. &lt;br&gt;
* [[Төлөбек Абдырахманов|Абдырахманов, Төлөбек]]; Абдалиева, Гүлзада. Эркиндик, теңдик, эгемендүүлүк күрөштөрү жана Үркүндөр: Биринчи китеп / Жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: ЖИ “Сарыбаев Т.Т.” басмаканасы, 2016. – 364 б., сүрөт. – ISBN 978-9967-04-759-4. – И.Арабаев атындагы КМУ).&lt;br&gt;
* Жаркын элеси өчпөйт: Тарыхчы жана педагог [[Мурзабеков, Таавалды Мукайыл уулу|Таавалды Мурзабековдун]](1948––1991) 70 жылдыгына: (Макалалар топтому) / Жооптуу редакторТ.К.Чоротегин. –– Бишкек: “Турар” басмасы, 2019. –– 300+xvi  б., сүрөт. –– КР Президентинин Аппаратына караштуу “Мурас” фонду.  –– “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. –– Жусуп Баласагын атындагы КУУ. –– И.Арабаев атындагы КМУ. –– КРУИАсынын Тарых, археология жана этнология институту. – “Тарых жана мурас”түрмөгү.    --    ISBN  978-9967-15-959-4. &lt;br&gt;
* Арноо. Arnoo. ارنوو :Көрүнүктүү кыргыз таануучу, профессор Юлий Сергеевич Худяковдун 70 жылдыгына арналган илимий жыйнак / Редколлегия: К.С.Молдокасымов (төрага); жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: «Турар» басмасы, 2017. – 188 бет, сүрөт. – «Мурас» фонду. – «Кыргыз Тарых Коому» ЭКБсы. – «Тарых жана мурас» түрмөгү.  [Rus: Посвящение (Арноо): Научный сборник, посвященный 70-летнему юбилею видного кыргызоведа, профессора Юлия Сергеевича Худякова / Редколлегия: [[Молдокасымов, Кыяс Сатар уулу|К.С.Молдокасымов]] (председатель), и др.; отв. ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Изд-во «Турар», 2017. – 188 с., илл. – Общ. Фонд “Мурас” при Аппарате Президента Кыргызской Республики. – МОО «Кыргыз Тарых Коому».  – Серия “История и наследие”.]   [En: The Dedication (Arnoo): A Festshrift devoted to the 70th anniversary of Professor Yuliy Khudiakov, the prominent expert on the Kyrgyz study / Editorial Board: Kyias Moldokasymov, (Chairman), etc.; Edited by Prof. Tynchtykbek Chorotegin. – Bishkek: The Turar Printing House, 2017. - 188 p., ill. – The &quot;Muras&quot; Public Foundation under the Office of the President of the Kyrgyz Republic. – The Kyrgyz History Society international public accosiation. - The History and Heritage Series. – ISBN 978-9967-15-703-3.]   &lt;br&gt;
* Рысмендеева Н.К. Кыргыз элинин чүкө оюндары (Этнографиялык иликтөө) / Илимий ред. Т.К.Чоротегин. – Б.: МакПринт, 2016. – 176 б.

* Үркүн — 100: Кылымдар унуткус кыргын: Макалалар, блогдор, маектер, эскерүүлөр / Жооптуу редакторлор Т.Чоротегин, В.Жуматаева, Б.Сарыгулова, З.Бактыбаев. — Бишкек: Турар, 2017. — 408 б.+48 б. сүрөт. — ISBN 978-9967-15-689-0. — [[«Азаттык» үналгысы]]. &lt;br&gt;
* [[Худяков, Юлий Сергеевич]]. Военное дело кыргызов Центральной Азии (IХ – XVIII вв.) / Под. ред. проф. Т.К.Чоротегина. – Бишкек: “Турар”, 2017.. – 280 стр., илл., карты. – Фонд “Мурас”. – Серия “История и наследие”.   ISBN  978-9967-15-702-6. &lt;br&gt;
* Жекшеев, Жыпар. Атуулдук ар-намыс ойгонгондо: Макалалар, эскерүүлөр / Түзгөн Венера Сагындык кызы; жооптуу ред. проф. Т.Чоротегин. - Бишкек: Турар, 2021. - 588 б., 0,25 б.т. тиркеме, түстүү сүрөт. -- &quot;Тарых жана мурас&quot; түрмөгү. --  ISBN 978-9967-35-031-1. &lt;br&gt;
* 1916-2016: Улуттук боштондук көтөрүлүштүн жана Улуу Үркүндүн өчпөс тарыхы: Борбордук Азиядагы жана Кыргызстандагы 1916-жылкы улуттук боштондук көтөрүлүштүн 100 жылдык мааракесине арналган эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйындын материалдары: 2016-жылдын 21-октябры. Бишкек шаары / Жооптуу редакторлор Т.Чоротегин, К.Молдокасымов. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2016. – 416 + iv бет, сүрөт, карта. ––  “Тарых жана маданият жылын” даярдоо жана өткөрүү боюнча Мамлекеттик дирекция. - КР Билим берүү жана илим министрлиги. – КР Билим берүү академиясы. - КР УИАсы. – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. – Кыргыз Респ. Президентинин Аппаратына караштуу “Мурас” фонду. – “Тарых жана мурас” түрмөгү. - ISBN 978-967-12-616-9. &lt;br&gt;

* Улуттук боштондук көтөрүлүшкө жана Улуу Үркүнгө 100 жыл: Кыргызстандагы 1916-жылкы улуттук-боштондук көтөрүлүштүн 100 жылдык мааракесине арналган илимий-методологиялык жалпылама / Редколлегия: Т.К.Чоротегин (төрага), Т.А.Абдырахманов, ж.б.; жооптуу редакторлор Т.Чоротегин, К.Молдокасымов, М.Иманкулов. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2016. – 144 бет, сүрөт, карта. –– КР Билим берүү жана илим министрлиги. – КР Билим берүү академиясы. - “Мурас” фонду. – “Тарых жана мурас” түрмөгү. - ISBN 978-9967-04-748-5. &lt;br&gt;
* Доор жаңырткан элдик ыңкылаптар: 2005-жылдын 24мартында жана 2010-жылдын 7-апрелинде Кыргызстанда жүзөгө ашкан элдик ыңкылаптардын мааракелерине арналган жыйнак / Редколлегия: Т. К. Чоротегин  (төрага), З. Ж. Эргешов, ж.б. – Экинчи, толукталган басылыш. - Бишкек: КРПжӨ ИБнын алдындагы “Типография” мамл. ишк., 2015. – 302 + XVI б., сүрөт. -  “Мурас” фонду. - [“Тарых жана мурас” түрмөгү].  - ISBN     978-9967-12-475-2. &lt;br&gt;
* Жусуп Мамай жана кыргыз элинин манасчылык салты: Кытайлык залкар кыргыз манасчысы Жусуп Мамайдын (1918-2014) элесине арналган Үчүнчү эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйын. Жалал-Абат мамлекеттик университети. 22-24.05.2016. Баяндамалар жана макалалар жыйнагы / Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2016. – 396+iv б., сүрөт. – “Тарых жана маданият жылын” өткөрүү боюнча Мамлекеттик дирекция. – Жалал-Абат мамлекеттик университети. – Жалал-Абат Экономика жана ишкердик университети. - “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. – “Мурас” фонду. - “Тарых жана мурас” түрмөгү.   ISBN 978-9967-12-567-4. &lt;br&gt;
* Жусуп Мамай (1918-2014): Дастанда калган өмүр: Кытайлык залкар кыргыз манасчысы Жусуп Мамайдын чыгармачыл мурасы тууралуу илимий баяндамалардын ж-а макалалардын топтому / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), А. Эркебаев, ж.б.; “Мурас” фонду. - Бишкек: “Maxprint” басмасы, 2015. - 232+iv б., сүрөт. - – [“Тарых жана мурас” түрмөгү.]. - ISBN – 978-9967-12-486-8. &lt;br&gt;
* [[Жусуп Мамай]]: Заманыбыздын залкар манасчысы: Кытайлык залкар кыргыз манасчысы Жусуп Мамайдын  чыгармачылыгына арналган илимий баяндамалардын жана  макалалардын топтому / Редколлегия: Т. К. Чоротегин  (төрага), А. Эркебаев, ж.б. – Б.: “Maxprint” басмаканасы, 2014. - 514 б., сүрөт. - “Мурас” коомдук фонду. – [“Тарых жана мурас”  түрмөгү.]. - ISBN  978-9967-12-394-6.  &lt;br&gt; 
* Жусуп Мамай жана түрк калктарынын эпостору: Кыргыз Республикасынын Баатыры, манасчы Жусуп Мамайдын чыгармачыл мурасына арналган IV эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйын. Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети. Бишкек шаары, 14.04.2017. Баяндамалар жана макалалар жыйнагы / Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. — Бишкек: MaxPrint басмасы, 2017. — 470+ii  б., сүрөт. — Жусуп Баласагын атындагы КУУ. — “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. — Шинжаң “Манас” изилдөө борбору. — “Мурас” фонду. — “Тарых жана мурас” түрмөгү.  — ISBN 978-9967-32-227-1. &lt;br&gt; 

* Искак Асан уулу Полот хан: Азаттык жана мамлекеттүүлүк: 2015-жылдын 17-апрелинде Баткен мамлекеттик университетинин Кызыл-Кыя гуманитардык-педагогикалык институтунда өтө турган жумурияттык илимий-тажрыйбалык жыйындын баяндамалары жана башка макалалар / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), Э. Сариева, ж. б.; илимий редакторлор профессор [[Кененсариев, Ташманбет|Т. Кененсариев]] жана доцент [[Молдокасымов, Кыяс Сатар уулу|К. С. Молдокасымов]]. - Бишкек: “Maxprint” басмасы, 2015. – 296 + ii б., сүрөт. -  “Мурас” фонду. - [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. - ISBN  -  978-9967-12-477-6.  &lt;br&gt;

* Кыргыздын туңгуч чыгыш таануучусу, профессор Өмүркул Караевге (1930-2002) 85 жыл: (Макалалар топтому) / Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2015. – 186+iv  б., сүрөт.  – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. - “Мурас” фонду. - “Тарых жана мурас” түрмөгү. - ISBN – 978-9967-12-514-8. &lt;br&gt;
* Эсеналиева,  Гүлжамал Өмүракуновна.  Өмүркул Караев – кыргыз элинин жана түрктөрдүн тарыхынын чыгаан изилдөөчүсү: (Профессор Өмүркул Караевдин (1930-2002) 85 жылдыгына карата) /Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. – Оңдолуп, кошумчаланган монография. -  Бишкек: MaxPrint басмасы, 2015. – 186+ii б., сүрөт.  – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. - “Мурас” фонду. - “Тарых жана мурас” түрмөгү. - ISBN   978-9967-12-515-5. &lt;br&gt;

* &quot;Кыргызстан&quot; Демократиялык Кыймылы: Эгемендик менен демократия үчүн күрөштүн башаты: Кыргызстандагы демократиялык кыймылдын карлыгачы - КДКнын 25 жылдыгына арналган макалалар жыйнагы / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), академик А. Эркебаев, ж.б. - Бишкек: “Maxprint” басмасы, 2015. - 166 б., сүрөт. – “Мурас” фонду. - [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. - ISBN – 978-9967-12-487-5. &lt;br&gt;
* Кыргызстан жана Борбордук Азия - баарлашуунун мейкиндиги: Этностор аралык мамилелерди бекемдөөнүн өтмүшү, учуру жана келечеги:  Кыргыз Республикасынын УИАсынын мүчө кабарчысы, тарых илимдеринин доктору, профессор Абылабек Асанкановдун 60 жылдыгына арналган Кыргызстандын этнологдору менен антропологдорунун II Конгрессинин (Бишкек шаары, 2015-жылдын 4-апрели) баяндамалары жана илимий макалалар жыйнагы / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), С.К.Алымкулова, ж.б.; жооптуу редактор А.Р.Бикбулатова, илимий редактор Т.К.Чоротегин. - Бишкек: “Maxprint” басмасы, 2015. - 488 б., сүрөт. - “Мурас” фонду. - [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. - ISBN – 978-9967-12-474-5.&lt;br&gt;
 
* Кыргыз каганаты түрк элдеринин орто кылымдардагы мамлекеттүүлүгүнүн жана маданиятынын алкагында: Борбордук Азиядагы Улуу Кыргыз каганатынын түзүлгөндүгүнүн 1170 жылдыгына арналган II эл аралык илимий жыйындагы баяндамалардын жыйнагы: 2013-жылдын 15-16-ноябры, Бишкек ш. / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), ж.б.; Жооптуу редактор:  Т. К. Чоротегин. - Бишкек: “Maxprint” басмаканасы, 2014. - 494 б. - “Мурас” коомдук фонду. – [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. - ISBN - 978-9967-12-424-0.   
*  Кара уулу Ө. Көөнө түрктөр тарыхы: (Студенттер үчүн дарстар) /Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Учкун, 1994. – 64.б.  &lt;br&gt;
*  [[Худяков, Юлий Сергеевич|Худяков Ю.С.]] Кыргызы на просторах Азии Отв. ред. Т.К.Чоротегин. – 2-е, исправленное изд. – Бишкек, 1995. – 232 с., илл., карты.  &lt;br&gt;
*  [[Каратаев, Олжобай Кубатбекович|Каратаев Олжобай]]. Кыргыздардын этномаданий байланыштарынын тарыхынан. – Бишкек: “Бийиктик” басмасы, 2003. – 262 бет. – ISBN 9967-21-512-7.  &lt;br&gt;
*  [[Койчиев, Арслан Капай уулу|Койчиев Арслан]]. Национально-территориальное размежевание в Ферганской долине (1924-1927 гг.) / Отв.ред. Т.К.Чороев (Чоротегин). – Бишкек: Учкун, 2001. – 120 с.   &lt;br&gt;
*  [[Койчиев, Арслан Капай уулу|Койчиев Арслан]]. Осмонаалы Сыдык уулу жана анын “Тарыхтары” / Ред.: А.Мокеев, Т.К.Чоpоев. — Бишкек, 1992. — 46 б. &lt;br&gt;
* [[Кылычев, Акылбек Мукаевич]]. XIV-XV кылымдардагы Теңир-Тоо жана ага чектеш аймактардын тарыхы (Шараф ад-Дин Али Йездинин “Зафар-наме” асарынын маалыматтары боюнча) / Илимий редакторлору профессор Т.К.Чороев (Чоротегин), профессор Д.Ю.Юсупова, доцент Э.М.Кылычев. – Бишкек: “Либертос”, 2004. – 216 бет. -   ISBN 9967-22-190-9. &lt;br&gt;
* [[Кожобеков, Муратбек Чалаке уулу|Кожобеков, Муратбек Чалакеевич]]. Кыргыз каганатынын тарыхы / Илимий ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Жусуп Баласагын атындагы КУУнун «Университет» басмаканасы, 2013. - 188 б., карта, сүрөттөр. - “Тарых жана мурас” түрмөгү [Кыргыз Республикасынын Президентинин аппаратына караштуу Кыргызстан элинин тарыхый жана маданий мурастарын иликтөө боюнча “Мурас” кору; “Кыргыз Тарых Коому” ЭКБ.] - ISBN 978-9967-02-942-2.
*  Кыргызстандын эң байыркы мезгилдерден XIX кылымдын соңуна чейинки тарыхы: Ү.Чотонов ж.б. авторлор коллективи; Которгон С.Олжобаев, Ө.Караев; Илимий ред. Ө.Караев, Т.Чоротегин. – Бишкек, 1998. – 344 б.   &lt;br&gt;
*  Кожоналиев С.К. Обычное право кыргызов  / Научный редактор Т.К.Чоротегин. (Вступит. статья Т.К.Чоротегина). – Бишкек, 2000. – 332 с. – ISBN 9967-11-083-X. &lt;ref&gt;Кожоналиев С.К. Обычное право кыргызов / Научный редактор Т.К.Чоротегин. (Вступит. статья Т.К.Чоротегина). – Бишкек, 2000. – 332 с. –   URL:   &lt;nowiki&gt;https://st-1.akipress.org/st_bilimlib/9/4c64c489b02923d5f21699d5c5fe20a8a0949b46.pdf&lt;/nowiki&gt; &lt;/ref&gt; &lt;br&gt; 
* Азамат Алтай (1920-2006): Азаттык менен демократиянын жарчысы: ([[Азамат Алтай|Азамат Алтайдын]] 90 жылдыгына арналган жыйнак) / Башкы редактору, кириш сөзүнүн автору Т.К.Чоротегин. Эскерүүлөрдүн редакторлору: В.Сагындык кызы Жуматаева, С.Жумагулов, К.Чекиров, Т.Чоротегин. Рецензент А.Капай уулу Койчиев. – Бишкек: Интерполиграф, 2010. – 320 бет, сүрөттөр. -    ISBN 978-9967-26-039-9. &lt;br&gt;
* [[Каратаев, Олжобай Кубатбекович]]. Кыргыздардын теги, таралуу ареалы, этностук-маданий алакалары / Жооптуу редакторлор Тынчтыкбек Чоротегин, Памирбек Казыбаев. - Бишкек, 2013. -   290 б., сүрөттөр. - ISBN 978-9967-27-070-1. - (Кыргыз-Түрк &quot;Манас&quot; университетинин басылмалары. № 174. Окуу китептер тизмеси. № 47.) &lt;br&gt;
* [[Өмүрбеков, Токторбек|Өмүрбеков Т.Н.]] Эл башылар, эрендер жана эл тарыхы: (Тарыхий очерктер). - Бишкек: Макспринт, 2014. - 228 бет. - &quot;Тарых жана мурас&quot; түрмөгү. - ISBN 978-9967-12-386-1. Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. &lt;br&gt;
*  [[Ботояров, Камбаралы|Ботояров Камбаралы]].[http://bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/koonorgus_muras_botoyarov.pdf  Көөнөргүс мурас / Жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Айбек, 1996. ISBN 5-8355-0893-Х]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}   &lt;br&gt;
*  Менин сүрөттүү сөздүгүм: Англисче-кыргызча / Түзгөн Шейла Пембертон; Кыргызчалаган Таалай Абдиев; Редактору Т.К.Чоротегин. – Бишкек: “Кыргызстан – Сорос” фонду, 1997. – 72 б., сүрөт.  &lt;br&gt;
* Рысмендеева, Назгүл. Кыргыз элинин чүкө оюндары: (Этнографиялык иликтөө) / Илимий ред. Т.К.Чоротегин. Бишкек: Кыргыз жер, 2016. – 176 б., сүрөт. – &quot;Мурас&quot; фонду. – &quot;Кыргыз Тарых Коому&quot; ЭКБсы. – ISBN 978-9967-12-532-2.

*  Менин биринчи англисче-кыргызча сөздүгүм  / Түзгөн Эвелин Гоулдсмит; Кыргызчалаган М.Асаналиев; Редактору Т.К.Чоротегин. - Бишкек: “Кыргызстан-Сорос” фонду, 1998. – 164 б.; сүрөт.   &lt;br&gt;
* Энесай Кыргыз каганатынын тарыхын изилдеген илимпоз [[Кожобеков, Муратбек Чалаке уулу|Муратбек Кожобековдун]] 60 жылдык мааракесине арналган “Кыргыз каганаты тарыхы жана кыргыз таануу маселелери” аттуу эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйындын материалдары (КМУ, Бишкек, 23.11.2018) / Илимий редакторлор Т.К.Чоротегин, О.К.Каратаев. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2018. – 378+ii  б., сүрөт.  – И.Арабаев атындагы КМУ. – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. – “Мурас” фонду. – “Тарых жана мурас” түрмөгү.   – ISBN 978-9967-12-767-8.  (Материалы международной научно-практической конференции, посвященной 60летнему юбилею ученого Муратбека Кожобекова, исследующего историю Кыргызского каганата на Енисее: (КГУ, Бишкек, 23 ноября 2018 г.) / Науч. ред. Т.К.Чоротегин, О.К.Каратаев. – Бишкек: Изд-во MaxPrint, 2018. – 378+iiс., илл. – Кыргыз. гос. ун-т им. И.Арабаева. – Международное общественное объединение «КыргызТарых Коому». – Фонд “Мурас” при Аппарате Президента Кыргызской Республики. – Серия “История и наследие”.    The Proceedings of the international scientific conference devoted to the 60th anniversary of Dr. Muratbek Kojobekov, the scholar who studies the history of the Kyrgyz Khaganate in the Yenissei basin: (KSU, Bishkek, 23 November 2018) / Edited by T. Chorotegin, O.K.Karatayev. – Bishkek: MaxPrint Printing House, 2018. – 378+ii p., ill. – The Kyrgyz State University named after I.Arabayev. – The Kyrgyz History Society International Public Association. – The Muras Foundation under the Office of the President of the Kyrgyz Republic. – The History and Heritage Series. )      &lt;br&gt;
* Акунов, Аалыбек, Темирбекова Асель. Кыргызстан в эпоху независимости (1991–2022): Книга I: Формирование новой политической системы: синдром авторитаризма./ Отв. ред. проф. Т.К.Чоротегин, – Бишкек: ИД “Калем”, 2023. – 534 стр, табл., фотографии, карты. – ISBN 978–9967–9–9. &lt;br&gt;

== Ал жана анын жашаган доору тууралуу адабият ==
* Тарыхчы жана публицист Тынчтыкбек Чоротегиндин (Чороевдин) 60 жылдык мааракесине арналган “Кыргыз таануу маселелери: Байыркы доордон азыркы мезгилге чейин” аттуу эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйындын материалдары (КУУ, Бишкек, 04.10.2019) / Илимий редактор К.С.Молдокасымов. – Бишкек: Турар басмасы, 2019. – 552+iv б., сүрөт. –– Кыргыз Республикасынын Президентинин Аппаратына караштуу “Мурас” фонду. –– Кыргыз Республикасынын УИАсынын Б.Жамгырчинов атындагы Тарых, археология жана этнография институту. –– Ж. Баласагын атындагы КУУ. – И. Арабаев атындагы КМУ. – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. – “Тарых жана мурас” түрмөгү. -  ISBN 978-9967-15-949-5.  &lt;br&gt;

* Айтматов академиясынын академиктери / Жыйнакты түзгөн Дилдебек Андашев; Жооптуу редактору Четин Жумагулов. Китепти каржылаган Темирбек Асанбеков. – Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 2011. – 104 бет, сүрөттөр. – (Мында: 96-бетте). – ISBN 978-9967-14-087-5.  &lt;br&gt;

* Асанов У.А., Джуманазарова А.З., Чоротегин Т.К.  Кыргызская наука в лицах. - Бишкек: Главная редакция Кыргызской энциклопедии, 2002. = Стр. 499. (Asanov U.A., Jumanazarova A.Z., Chorotegin T. Kyrgyzskaya nauka v litsakh (The Kyrgyz Science In Faces). - Bishkek, Main Editorial Board of the Kyrgyz Encyclopedy, 2002. P. 499.) - ISBN 5-89750-142-4.

* Кыргыз тарыхы: Энциклопедия / Жооптуу редактор А.Асанканов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2003. – 464 б.: сүрөт. – ISBN 5-89750-150-5. – (Мында: 421-бетте). 

* Gundula Salk. Die Sanjira Des Togolok Moldo (1860–1942). Wiesbaden. Harrassowitz Verlag. 2009. - S. 2-3. - ISBN 978-3-447-06161-2 &lt;br&gt;
*  [[Каратаев, Олжобай Кубатбекович|Karatayev, Olcobay]]; Yılmaz, Mehmet Serhat; Yakuboğlu, Cevdet.  “Dîvânu Lugâti't-Türk” Adlı Eserin Tamamlanmasının 940. Yıldönümü: Şarkiyatçı, Tarihçi, Antropolog Prof. Dr. Tınçtıkbek K. Çorotegin’in Araştırmaları (940th Anniversary of the Completion of “Dîvânu Lugâti'tTürk”: Researches of Orientalist, Historian,  Anthropologist Prof. Dr.  Tınçtıkbek K. Çorotegin) // Alınteri Sosyal Bilimler Dergisi. - Kastamonu Üniversitesi, 2017. - Volume 1 (2). pp. 89 - 99. - ISSN 2564-6583.  &lt;br&gt;
* Садыкова, Шарифа.  Сыдыков Осмоналы: (Туулган күнүнүн 130 жылдыгына карата). - Бишкек, 2008. - 84 бет. (Мында:  12-13-бетте).  - ISBN 978-9967-24-873-1.  &lt;br&gt;

* Мамбеталиев, Сулайман. Баян: Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн жана баш редактору Гүлмира Мамбеталиева. Китепти каржылаган Аскар Мааткабыл уулу Салымбеков. – Бишкек, 2008. – 282 бет, сүрөттөр. – (Мында: Б. 135.)  – ISBN 978-9967-25-256-1.  &lt;br&gt;
* Kirgistan. Historia – społeczeństwo – polityka / Tadeusz Bodio (red.), Aalybek Akunov et. – Warszawa, 2004. Dom Wydawniczy ELIPSA. – 896 s., faks., mapy, rys., tab.   Uniwersytet Warszawski. Instytut Nauk Politycznych.. - Współczesna Azja Centralna; Współczesna Azja Centralna. – ISBN 8371515316 9788371515316. - [Кыргызстан: Тарых, коом, саясат / Проф. Т. Бодио менен проф. А.Акуновдун редакторлугу астында. - Варшава, 2004. - 896 б.]  &lt;br&gt;

== Сүрөт баян ==
&lt;gallery&gt;
Midil Jamgyrchinov at the Muras Foundation, Bishkek, Kyrgyzstan. 01 Dec 2014.JPG|thumb|Т.Чоротегиндин КМУдагы дипломдук ишинин жетекчиси - Мидил Бегималиевич Жамгырчинов, тарых илимдеринин кандидаты, Жусуп Баласагын атындагы КУУнун доценти. Бештин айынын 1и, 2014-жыл.
Nurgul Dyikanalieva and Almaz Tchoroev at LSE. 17.12.2009.JPG|thumbnail|Нургүл Дыйканалиева менен Алмаз Чороев Лондон Экономика Мектебинде. Улуу Британия. 2009-жылдын 17-декабры.
Nurgul Dyikanalieva in Vienna, Austria. 09.11.2008..JPG|thumbnail|left|Нургүл Дыйканалиева Вена шаарында. Австрия. 2008-жылдын 9-ноябры.
&lt;/gallery&gt;

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==
* http://www.youtube.com/watch?v=Dz-o3uGtIoM Дил маек   
* [http://www.azattyk.org/content/kyrgyzstan_public_tv/24552456.html КТРК Байкоочу кеңешинин жаңы курамы шайланды]
* http://ktrk.kg/kyr/index.php?do=static&amp;page=spisok {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120909015803/http://ktrk.kg/kyr/index.php?do=static&amp;page=spisok |date=2012-09-09 }}   
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1654363 Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбетович] 
* http://www.akipress.org/people/news:362/ 
* http://www.presskg.com/agym/09/1120_19.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151027104529/http://www.presskg.com/agym/09/1120_19.htm |date=2015-10-27 }}
* http://www.for.kg/news-182549-ru.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217152338/http://www.for.kg/news-182549-ru.html |date=2014-12-17 }}
* http://www.bbc.co.uk/kyrgyz/kyrgyzstan/2012/08/120831_choroev.shtml 
* http://www.presskg.com/tuusu/09/0428_11.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722141917/http://www.presskg.com/tuusu/09/0428_11.htm |date=2016-07-22 }}
* https://archive.is/20121229014528/newskg.narod.ru/kut/06/0811_8.htm
* http://www.kyrgyzstan.org.tr/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091226050138/http://www.kyrgyzstan.org.tr/ |date=2009-12-26 }}
* https://nagrada.srs.kg/site/person/46035 

[[Категория:Кыргыз Тарых Коому]]
[[Категория:Кыргыз тарыхчылары‎]]
[[Категория:Чыгыш таануу]]
[[Категория:Кыргыз адабияты]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:1959-жыл]]
[[Категория:&quot;Азаттык&quot; үналгысы]]
[[Категория:Кыргыз журналисттери]]
[[Категория:КДК]]
[[Категория:КТРК]]
[[Категория:ПИАК]]
[[Категория:Кыргыз медиасы]]
[[Категория:Түркология]]
[[Категория:Этнографтар]]
[[Категория:Булак таануучулар]]
[[Категория:Кыргыз таануучулар]]
[[Категория:Нарын облусу]]
[[Категория:Кыргыз Улуттук Университети]]
[[Категория:Кытайлык кыргыздар]]
[[Категория:Окумуштуулар]]
[[Категория:Топонимисттер]]
[[Категория:XXI кылым]]
[[Категория:Борбордук Азия]]
[[Категория:Борбордук Азия]]
[[Категория:ТҮРКСОЙ]]</text>
      <sha1>56db0arojp3did59lwn37gdvfyr5li3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>662645</id>
      <parentid>662643</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T06:11:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tynchtyk Chorotegin</username>
        <id>1744</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Котормочулук иш-аракети */ new translations by T.Chorotegin</comment>
      <origin>662645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126254" sha1="ekpjvkyqjyczkoahiquuwt296l4kxk2" xml:space="preserve">{{Илимпоз
 |Ысымы                    = Тынчтыкбек Чоротегин
 |Расмий ысымы             = Чороев Тынчтыкбек Кадырмамбетович&lt;br&gt;(Тынчтыкбек Чоротегин)
 |Сүрөт                    = Tynchtykbek_Chorotegin_18.7.2007.jpg
 |Туурасы                  = 200px
 |Сүрөттүн аталышы         = Профессор Тынчтыкбек Чоротегин. 18.7.2007.
 |Туулган жылы             = [[1959-жыл]] 28-[[Жалган куран|жалган куран айы]]
 |Туулган жери             = [[Он-Арча]] айылы, [[Нарын областы]]
 |Каза болгон жылы         = 
 |Каза болгон жери         = 
 |Жарандыгы                = {{Кыргызстан желеги}} [[Кыргызстан]]
 |Илимий чөйрөсү           = Тарых, Чыгыш таануу, Түркология, Жазма булактар, [[Кыргыз таануу]]
 |Иштеген жери             = Кыргыз Тарых Коомунун президенти, көз карандысыз публицист ([[«Азаттык» үналгысы|Азаттык үналгысы]] жана [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университети]])
 |Илимий даражасы          = [[тарых илимдеринин доктору]] (1998)
 |Илимий наамы             = [[профессор]] (2002)
 |Альма-матер              = [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университети]]
 |Илимий жетекчиси         = [[Өзбекстан]] ИА профессору, тарых илимдеринин доктору [[Ахмедов Бөрү|Бөрү Ахмедов]]
 |Белгилүү окуучулары      = * тарыхчы жана жазуучу [[Койчиев, Арслан Капай уулу|Арслан Капай уулу Койчиев]]&lt;br/&gt;
* профессор, тарых илимдеринин доктору [[Каратаев, Олжобай|Олжобай Каратаев]]&lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин доктору [[Кылычев, Акылбек Мукаевич|Акылбек Кылычев]]&lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин кандидаты [[Сырдыбаев, Туратбек|Туратбек Сырдыбаев]]&lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин кандидаты [[Субакожоева, Чолпон Темирбековна|Чолпон Субакожоева]] &lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин кандидаты Өмүрбек Жумадилович Алымкожоев &lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин кандидаты Назгүл Качкынбаевна Рысмендеева &lt;br/&gt;
 |Белгилүү болгондугу      = 
 |Сыйлыктары               = *  {{Даңк медалы}}, 2011-жыл; &lt;br/&gt;
* ТүркСОЙдун Медиа тармагындагы [http://www.turksoy.org.tr/tr/haberler/turksoy_basin_odulleri_ve_mukan_tolebayev_yili_acilisi_gerceklestirildi-29-06-2013.html сыйлыгы], 2013-жыл. &lt;br/&gt;
* III даражадагы &quot;Манас&quot; ордени (2016) &lt;br/&gt;
 |Кол тамгасы              = 
 |Кол тамгасынын туурасы   = 
 |Сайты                    = 
 }}{{Сноскалары жок}}
'''Чороев Тынчтыкбек Кадырмамбетович''', ошондой эле '''Тынчтыкбек''' '''Чоротегин''' катары белгилүү&lt;ref&gt;[https://nagrada.srs.kg/Site/Awarded/46831 Мамлекеттик сыйлыктар, ардактуу наамдар менен сыйланган адамдардын ээлери Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыктарына ылайык көрсөтүлүшкөн]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www-old.knu.kg/ru/images/stories/2018/11_2018/10/hist/kaf_reg/chorotegin_ru.pdf chorotegin_ru.pdf]&lt;/ref&gt; — [[тарыхчы]], [[журналист]], [[публицист]]. [[Илимдин доктору|Тарых илимдеринин доктору]] (1998), [[профессор]] (2002). [[Кыргыз Тарых Коому|Кыргыз Тарых Коомунун]] президенти (2012-жылдын 11-февралынан), Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин профессору (2002-жылдан).

== Өмүр баяны ==

'''Бала чагы'''

1959-жылы 28-мартта [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Нарын облусу|Нарын облусунун]] Нарын районундагы [[Эчки-Башы]] (Он-Арча) кыштагында туулган.  Атасы - Кадырмамбет Чороев (1922-1975), энеси - Алия Кыдыраалы кызы (1924-2001). 

1966-1974-жылдары Эчки-Башы айылындагы &quot;Коммунизм&quot; орто мектебинде таалим алып, 8-классты бүтүргөн.


Анын биринчи мугалими - [[Эчки-Башы, айыл (Нарын району)|Эчки-Башы айылындагы]] белгилүү педагог Өмүр Абдыкадыров болгон. 

Жетинчи класстан тартып чыгармалар жаза баштаган. Алгачкы юмордук жана сатиралык чыгармаларын 8-класста окуп жүргөндөн тартып жарыялай баштаган.

1974-76-жылдары [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Нарын шаары|Нарын шаарындагы]] Токтогул атындагы орто мектепте окуп, аны күмүш медалы менен аяктаган. (Шаардык билим берүү мекемеси ага алтын медал ыйгарууну чечкен, бирок облустук билим берүү мекемеси облустук чектелүү квотага шилтеме кылып, анын баасын саал ылдыйкы тепкичке төмөндөтүп койгон).

'''Студенттик курак'''

1976-жылы Бишкектеги [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети|Кыргыз улуттук университетинин]] тарых факультетине тапшырган.

Ага таалим берген илимпоздордун арасында Кыргыз Илимдер академиясынын мүчө-кабарчысы, тарых илиминин доктору [[Хасанов Анварбек|Анварбек Хасанов]], тарыхчы доценттер Мидил Жамгырчинов, [[Мамбеталиева, Какен|Какен Мамбеталиева]], [[Урстанбеков, Бейше|Бейше Урстанбеков]], Сейне (Ксения) Сырдыбаевна Искенова, Вольтраут Фрицовна Шелике, [[Мурзабеков, Таавалды Мукайыл уулу|Таавалды Мурзабеков]], [[Жакыпбеков, Жаныбек|Жаныбек Жакыпбеков]], Атыгай Арзыматов, Шакин Есенгараева, Ишенгүл Болжурова, [[Жумали Адилбаев]], Михаил Николаевич Федоров, философ Роза Отунбаева, ж.б. болгон. 

Студент чагында студенттик эмгек кошуундарына мүчө жана комиссар катары ар жылы жай мезгилинде катышкан. 

Университеттин &quot;Комсомолдук прожектор&quot; аталган орусча жана кыргызча сатиралык дубал гезитинин редактору болгон. Ар кыл чыгармачыл (адабий жана илимий) ийримдерге катышкан. 

4-курста окуп жаткан чагында ал кездеги илимий жетекчиси А.Хасановдун жолдомосу менен Өзбекстандын борбору Ташкен шаарына барып, 1898-жылкы Анжыян көтөрүлүшүнө тийешелүү орусиялык падышалык архив материалдарын иликтеген.

5-курста илимий темасын алмаштырып, доцент Мидил Жамгырчиновдун жетегинде орто кылымдардагы Кыргызстан тарыхы боюнча парсы булактарынын маалыматтарын (орусча котормосунда) иликтеп, атайын дипломдук иш жазган.

1981-жылы Кыргыз улуттук университетинин тарых факультетин кызыл диплом менен аяктаган.

Оболу 5-курстун башында тарых факультетинин Байыркы дүйнөнүн жана орто кылымдардын тарыхы кафедрасына лаборант кызматында иштей баштаган, айрым төмөнкү курстарга семинар да өткөн. &lt;br&gt;

Ал эми жогорку билими тууралуу диплом алган соң, [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] Элге билим берүү министрлигинин уруксатына ылайык, Байыркы дүйнөнүн жана орто кылымдардын тарыхы кафедрасында окутуучу болуп калтырылган. Кафедраны анын ошол кездеги илимий жетекчиси М.Б.Жамгырчинов башкарчу.  

'''Жаш окутуучу. Стажер. Аспирант'''

1981-83-жылдары КУУда эки жыл англис тилинин курсуна катышып, Чилинин социалист президенти Сальвадор Альенде тууралуу англисче монографияны эптеп-септеп орусчага которгон. Бул - анын [[Англис тили|англис тилин]] эркин баарлашууга чейинки деөгээлде үйрөнүүсүнө чоң өбөлгө болгон. 

1983-жылдын сентябрынан 1985-жылдын сентябрына чейин [[Ташкен|Ташкенде]] Өзбекстан Илимдер академиясынын Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунда эки жылдык стажировкада окуп, араб жана түрк тилдерин үйрөндү, ара-чолодо өзбек жана уйгур тилдерин өздөштүрдү. 


1985-жылдын октябрынан 1988-жылдын декабрына чейин Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунда үч жылдык күндүзгү [[аспирантура|аспирантурада]] окуган. 

Илимий жетекчиси - өзбекстандык чыгаан чыгыш таануучу, профессор (кийинчерээк академик) [[Ахмедов, Бөрү Ахмедович|Бөрү Ахмедов]] болгон. 

Аспирантура маалында [[Москва]] жана [[Ленинград]] шаарларына барып, ал жактардагы илимий китепканаларда иштеген. 

Ленинграддагы (азыркы [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургдагы]]) Коомдук китепканадан чыгыш таануучу жана скандинав таануучу Омелян Прицактын &quot;Рустун келип чыгышы&quot; аттуу жарым-жартылай тыйуу салынган монографиясын окуп, советтик расмий тарыхнаамага карата кайчы пикири андан ары калыптанган. 

Аспирант кезинде Новосибирск, Бишкек (ал кездеги Фрунзе), Ташкен шаарларындагы ар кыл илимий жыйындарга катышкан. 

1986-жылдан тартып кыргыз тарыхы, Махмуд Кашгаринин мурасы, кыргыз тилинин көйгөйү ж.б. тууралуу макалаларды байма-бай кыргыз жана орус тилдеринде жарыялаган. 

Эмгектерине тыйуу салынган Молдо Кылыч, [[Арстанбек]], Молдо Нияз, Осмонаалы Сыдык уулу, Эшеналы Арабай уулу жана башка 1917-жылкы ыңкылапка чейин эле китептери чыккан жана чыгармалары кеңири таркаган даанышмандардын эмгектерин [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] кайра жарыялоо тууралуу ойлорун 1986-87-жылдардан тартып илимий жыйындарда ачык айтып, макалаларында орчун маселе катары козгогон. 

Ал [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] чыгыш таануу факультетин ачуу демилгесин 1988-жылы орусча мезгилдүү басма сөздө көтөрүп чыккан. 

Анын кыргыз тилин орус тилинен кем эмес колдонуу зарылдыгы тууралуу Москвадагы &quot;Правда&quot; гезитине 1988-жылы жолдогон макаласы цензуранын айынан жарык көргөн эмес. Бул макала кайра Кыргызстан Компартиясынын Борбордук Комитетине жиберилген. Бирок [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачевдун]] &quot;кайра куруулар&quot; доорунун илеби менен &quot;улутчул аспирантка&quot; каршы катаал чара көрүлбөй калган. 

1988-жылдын 14-декабрында Ташкен шаарында [[Өзбекстан]] ИАсынын Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунда кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү коргогон. 

== Кыргызстандагы коомдук, саясий жана журналисттик ишмердиги ==
1988-жылдын этегинде [[Бишкек (шаар)|Бишкекке]] кайтып, 1989-жылдын январында КУУнун Байыркы дүйнөнүн жана орто кылымдардын тарыхы кафедрасынын башчысынын милдетин аткарып калды&lt;ref&gt;http://who.ca-news.org/people:16312&lt;/ref&gt;.   

1989-жылдын апрел-май айларында Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатын уюштуруу камылгаларын жетектейт. &lt;br&gt;Бул уюм ошол жылы 3-июнда Уюштуруу жыйынында расмий негизделген, Анын отуруму кыргыз тилинде өтүп, орусчага синхрондуу которулуп турган. (Котормочулар - алдыңкы студенттер [[Койчиев, Арслан Капай уулу|Арслан Капай уулу Койчиев]], Венера Койчиева жана Алмаз Кулматов болгон).

Жыйынга жазуучу-диссидент [[Сыдыкбеков Түгөлбай|Түгөлбай Сыдыкбеков]], кытайлык манасчы [[Жусуп Мамай]] келишип, батасын беришкен.

Ошол кездеги Кыргызстан Компартиясынын тымызын каршылыгы менен Т.Чоротегин [[Кыргызстан жаш тарыхчылар жамааты|Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатынын]] төрагасы болуп шайланбай калды, бирок уюмдун төрага орун басарларынын биринен болду. Негизинен, уюмду күндөлүк башкаруу ишин ал өзү аткарып келди. 

1989-жылдын жайында ал (профессор А.А.Чукубаев менен педагог адис Адыл Кожобаевдин калемдештиги астында) түзгөн Кыргызстандын жана кыргыздардын тарыхына жаңыча кароого багытталган долбоор советтик Кыргызстандын ошол кездеги Элге билим берүү министрлиги тарабынан колдоого алынып, сентябрда кыргыз жана орус тилдеринде бардык орто мектептер үчүн милдеттүү окуу программа долбоору катары жарыяланган. 

Ошол жылдын жай айларында айрым үй куруучу жаштардын бейөкмөт уюмдарынын жобосун түзүүгө кол кабыш кылган. 
 
1990-жылдын февраль айында Бишкектеги жаштардын уруксатсыз нааразылык жыйынында чыгып сүйлөгөн. 

Ошол жылы феврал-март айларында оппозициячыл жаштардын коммунисттик бийлик менен саясий талкууларын уюштуруу тобунун жетекчилерине болгон. 

[[Image:Azamat Altay and Tyntchtykbek Tchoroev_Prague_June 2003.jpg|260px|right|thumb|&quot;Азаттык үналгысынын&quot; туңгуч кызматкери жана мурдагы директору [[Азамат Алтай]] (1920-2006) &quot;Азаттыктын&quot; Прагадагы башкеңсесинде Тынчтыкбек Чоротегин (оңдо) менен. Прага шаары, Чехия. 2003-жылдын 6-июну.]]

1990-жылы май айындагы [[Кыргызстан Демократиялык Кыймылы]]нын (КДК) уюштуруучуларынын бири, анын уставынын долбоорун даярдаган. 1990-жылы октябрда жумурияттагы коммунисттик жетекчиликке каршы саясий ачкачылыкка катышкан. 

1991-жылдын апрелинен 1998-жылдын мартына чейин «Азаттык үналгысынын» Бишкектеги кабарчысы, алгачкы бюро башчысы.  

Окутуучулук жана илимпоздук иш-аракетин да уланта берген. 

1992-94-жылдары КУУнун Азия жана Африка өлкөлөрүнүн тарыхы кафедрасын башкарган. 

1994-1997-жылдары КУУнун күндүзгү докторантурасында окуган. Аны ийгиликтүү аяктап, 1998-жылы 10-апрелде Кыргыз Улуттук Илимдер академиясынын [[тарых институту|тарых институтунда]] доктордук диссертациясын жактаган&lt;ref&gt;Чороев (Чоротегин) Т.К.  Махмуд ибн Хусейин ал-Кашгаринин «Дивану лугати т-турк» эмгеги (1072— 1077-жж.) Теңир-Тоо жана Ички Азия түрк элдеринин тарыхы боюнча булак катары. — Адистик: 07.00.02 — Кыргызстан тарыхы: —  Тарых ил. доктору...  диссертация. —   Бишкек, 1998. — Кырг. Респ. УИА; Тарых институту. — 400 бет. — кол жазма. — (Автореферат - 48 бет). &lt;/ref&gt;. 

1998-жылдын апрелинен 2000-жылдын июлунун акырына чейин Лондондо [[Би-Би-Синин Кыргыз кызматы|Би-Би-Синин Кыргыз кызматынын]] продюсери болуп иштеген. 

[[Файл:Rémy Dor and Tyntchtykbek Tchoroev, the Sorbonne, Paris. 07.10.2003.jpg|thumb|left|Профессор Т.Чоротегин француз чыгыш таануучусу, профессор Реми Дор менен. Сорбонна унивыерситети, Париж шаары, Франция. 2003-жылдын 7-октябры.]]

2000-жылдын 25-июлунан 2011-жылдын 16-августуна чейин ал ЭЕ/АҮ Кыргыз кызматынын - «Азаттык үналгысынын» Прагадагы башкеңсесинде иштеп келди. 

[[Файл:Usen-Asanov at Azattyk exhibition in Bishkek. 17 May 2007.jpg|thumbnail|right|Академик [[Асанов, Үсөн|Үсөн Асанов]], Кыргыз улуттук энциклопедиясынын Башкы редакциясынын жетекчиси, [[«Азаттык» үналгысы|&quot;Азаттык&quot; үналгысынын]] чыгармачыл жамаатынын китеп көргөзмөсүнүн ачылыш салтанатында сүйлөөдө. Кыргыз улуттук китепканасы, Бишкек шаары. 17.5.2007.]]

Бул убакыттын ичинде - 2003-жылдын 1-январынан тартып 2010-жылдын 30-сентябрына чейин Т.Чоротегин ЭЕ/АҮ Кыргыз кызматынын директору болду. &lt;br&gt;
Ал 1995-жылы жайында, 1997-жылы ноябрда жана 2003-жылы июнда айтылуу Азамат Алтай менен жолуккан. &lt;ref&gt;: &lt;nowiki&gt;https://new.bizdin.kg/kniga/ala-toonun-batyshtagy-burkutu-azamat-altaydyn-90-zhyldyk-maarakesine&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;  
Еийинчерээк ал маркум Азамат Алтайды эскерген жыйнакка редактор жана макала автору катары да салым кошкон. &lt;ref&gt;: &lt;nowiki&gt;https://new.bizdin.kg/kniga/ala-toonun-batyshtagy-burkutu-azamat-altaydyn-90-zhyldyk-maarakesine&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;

1998-жылдан 2006-жылга чейин ал жыл сайын [[Кыргыз Улуттук Университети|КУУда]] адистик сабак боюнча дарс окуп келди, калган жылдары ар кыл кыргызстандык университеттерде тарых жана журналистика жаатында ырааттуу жолугушуулар, семинарлар, талкуулар уюштуруп келди. 

Ушул тапта — ардагер, эркин изилдөөчү жана публицист.  

2012-жылдын февралынан — [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети|Кыргыз улуттук университетинин]] Чөлкөм таануу кафедрасынын профессору (2019-жылы да бул ишти улантты). 

&quot;[[Кыргыз Тарых Коому]]&quot; эл аралык коомдук бирикмесинин президенти (2012-жылдын 11-февралында шайланды).  

[[Файл:Kaken Mambetalieva-75 Bishkek 19.05.2012.JPG|thumb|left|Этнограф К.Мамбеталиеванын 75 жылдык мааракесине арналган илимий жыйында. КУУ, Бишкек. 19.5.2012.]]

2012-жылдын 18-апрелинде Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши Т. Чоротегинди КТРКнын Байкоочу Кеңешине мүчө кылып шайлады. 

2012-жылдын сентябрынан тартып Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университетинин Тарых факультетинин Чөлкөм таануу кафедрасынын профессору болуп эмгектенет. 

Ошол эле учурда, 2013-жылдын 1-сентябрынан тартып 2017-жылдын 4-майына чейин ал Кыргыз Республикасынын Президентинин Аппаратына караштуу Кыргызстан элдеринин тарыхый жана маданий мурастарынын “Мурас” Фондунун Башкармалыгынын Төрагасы кызматын аркалап турду. Андан соң бул кызматка кесиптеши жана үзөңгүлөшү [[Молдокасымов, Кыяс Сатар уулу|Кыяс Молдокасымов]] келди.

Ал YouTube интернет барагындагы өз баракчасына бир катар оригиналдуу даректүү тасмаларын жарыялаган&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/channel/UCcvXo8-_r59P2rYOX-15KzA  Т.Чоротегиндин баракчасы. &lt;/ref&gt;.   &lt;br&gt;

=== Үй-бүлөсү ===
[[Файл:Nurgul Dyikanalieva and Tyntchtykbek Tchoroev in Sanji, China. 03.08.2009..JPG|thumb|right|Т.Чоротегин жубайы Нургүл Дыйканалиева менен Санжи (Шенцзи) шаарында.  ШУАР, Кытай. 2009-жылдын 3-августу.]]

Алгачкы жубайы – маркум [[Дыйканалиева, Нургүл Эсенкуловна|Нургүл Дыйканалиева]] (13.02.1957-17.09.2012) эле. 

Алар 1982-жылы апрел айынын соңку күнү [[Нарын облусу|Нарын облусунун]] Нарын районуна караштуу [[Эчки-Башы, айыл (Нарын району)|Эчки-Башы айылында]] мусулманча никеге туруп үйлөнүшкөн, ошол жылдын 15-майында [[Бишкек шаары|Бишкек шаарында]] расмий никелик каттоодон өтүшкөн. Нургүл 2012-жылдын 16-сентябрында капысынан дуушар болгон жалпы инсульт кеселинин айынан он сааттай эс учун толук жоготуп, 17-сентябрга караган таңга маал Бишкектеги Кыргыз улуттук госпиталында мезгилсиз дүйнөдөн кайткан. 

Ал андан соң 2013-жылдын 9-ноябрында [[Ботобекова, Айшат Токтоназаровна|Айшат Ботобекова]] менен баш кошту. Айшаттын кесиби - тилчи. Ал - филология илимдеринин кандидаты, кыргыздын ымдоо-жаңсоо аркылуу маалымат берүү системасын алгачкы болуп иликтеген адис. 

Бир уулу (Алмаз), төрт кызы (Бегимай, Каныкей, Канышай, Айдина) бар. Уулу Алмаз Улуу Британиянын борборундагы Лондон Экономика Мектебинин магистрдигин эл аралык мамилелер адисти боюнча аяктаган. Кызы Бегимай Австриянын Виенер Нойштадт шаарындагы университеттин магистрдигин каржы адисти боюнча аяктаган. Каныкей - студент. Канышай менен Айдина орто мектепте окуйт.

Жалпы 8 бир тууганы бар: ата-энесинин тун уулу –  [[Жумамүдүн Кадырмамбетов|Жумамүдүн Кадырмамбет]] (15.02.1946 -- 31.08.2024), эжеси Гуля Кадырмамбетова (24.10.1951), үчүнчү - агасы [[Кубанычбек Чороев]] (10.11.1954 -- 06.12.2019), төртүнчүсү -  Тынчтыкбек (28.03.1959) өзү, бешинчиси - иниси [[Чороев, Бакытбек Кадырмамбетович|Бакытбек Чороев]] (04.02.1962), алтынчысы - карындашы Гүлмира Чороева (04.02.1964), жетинчиси - карындашы Нуржан Чороева (16.12.1968), сегизинчиси - кенже иниси Нурлан Чороев (10.05.1971). &lt;br&gt;

== Илимий жана педагогдук чыгармачылыгы  ==
[[Файл:Ali Emiri beyiti T.Chorotegin 22.i.2012.jpg|thumb|left|Т.Чоротегин Стамбул шаарында маркум [[Али Эмири|Али Эмиринин]] бейитинин жанында. Түркия, 22.1.2012.]]

Бир катар илимий монографиялардын (анын ичинде [[Махмуд Кашгари|Махмуд Кашгаринин]] өмүрү менен мурасына арналган эмгектердин, калемдешип жазылган “[[Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк]]” (1990) китебинин), калемдешип жазылган окуу китептердин, окуу куралынын, жүздөгөн макалалардын, чакан юмордук китепченин автору. &lt;br&gt;[[Кыргызстан]], [[Казакстан]], Өзбекстан, [[Орусия]], Түркия, [[АКШ]], Британия, Франция, Германия, Чехия жана Франциядагы ар кыл илимий жыйындарга катышкан. Түштүк Сибирде (Эне-Сай, Алтайды), Монголияда, Казакстанда, Волга боюнда, Өзбекстандын Жизак, Самарканд аймактарында, Түркияда, Кытайда (анын ичинде Ички Монголияда жана Шинжан Уйгур автоном районунда) ж.б. жерлерде саякатта болгон. 

Илимий жана педагогдук эмгектери кыргыз жана орус тилдеринен башка англис, түрк, немис жана өзбек тилдеринде жарыяланган. 

Айрым англис тилиндеги эмгектерди (Хайек, МакНейл&lt;ref&gt;Макнейл У. Г.  Батыштын башаты. I китеп.: Адамзат отмушуно кылчаюу / У. Г.  Макнейл; Котор. Т. Чоротегин, А. Койчиев, Т. Абдиев. - Бишкек: &quot;Кыргызстан-Сорос&quot; фонду, 2002. - 388 с.  1000 экз.&lt;/ref&gt;) кыргыз тилине которуп жарыялаган. [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] анын илимий жетекчилигинде тарых илими тармагында эки доктордук иш, жети кандидаттык иш жакталган. 

Т.Чоротегин 1989-жылдан бери жүздөгөн эл аралык жана жергиликтүү илимий жыйындарды, талкууларды, тегерек үстөл жана башка форматтардагы илимий шеринелерди уюштуруп келет. Алардын бири - АлтайМУ (Орусия), КУУ, КР УИАсы ж.б. шериктер 2018-жылдан тартып ырааттуу уюштуруп келе жаткан &quot;Кең АлтаЙ&quot; илимий долбоорунун илимий жыйындары жана симпозиумдары болуп саналышат. &lt;br&gt;

Ал уюштурууга жандуу катышкан илимий жыйындардын бири - тарыхчы Муратбек Кожобековдун 60 жылдыгына арналган 2018-жылы 23-ноябрда өткөн жыйын болду&lt;ref&gt;https://www.azattyk.org/a/29616261.html&lt;/ref&gt;.  &lt;br&gt;
Ал 2014-2025-жылдары  кыргызстандык, казакстандык, өзбекстандык, кытайлык, түркиялык,  орусиялык, германиялык, мажарстандык ж.б. илимпоздор менен биргелешип, жалпы алтай таануу, түрк тарыхы, кыргыз таануу, манас таануу жана кыргыз тарыхы жаатындагы бир катар эл аралык илимий жыйындарды уюштурууга жана баяндамасын окуп катышкан. &lt;br&gt;

2022-2024-жылдары баш кеңсеси Улан-Батор шаарында жайгашкан жана ЮНЕСКОнун колдоосу астында иштеп жаткан &quot;Көчмөндөр цивилизациясын изилдөө боюнча эл аралык институттун&quot; Академиялык кеңешинин мүчөсү болуп келет. &lt;br&gt;

Ал 2020-жылдан бери Өзбекстандын Анжыян мамлекеттик университетиндеги тарых илимдери боюнча диссертациялык кеңештин мүчөсү.&lt;br&gt;
Казакстандагы 7 томдук &quot;Казакстан тарыхы&quot; аттуу жаңы академиялык басылманын орто кылымдарга арналган томуна макала автору катары катышууда. &lt;br&gt;
&quot;Жалпы түрк тарыхы&quot; боюнча эл аралык окуу китебин даярдоодогу редакциялык отурумдарга Кыргызстандын өкүлү катары 1993-1995-жылдары жана 2014-2023-жылдары ырааттуу катышты. &lt;br&gt;
Ал Азербайжандын &quot;Баку шаарында чыгып жаткан &quot;Махмуд Кашгарлы&quot; илимий журналынын редакциялык кеңешине мүчө. &lt;br&gt; 

== Сыйлыктары жана наамдары ==

Кыргыз Республикасынын III даражадагы &quot;Манас&quot; ордени менен сыйланган  (31-декабрь, 2016)&lt;ref&gt;https://nagrada.srs.kg/site/person/46035&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.president.kg/files/docs/Files/ukaz_o_nagrajdenii_2016_kyirg_.pdf |accessdate=2017-01-25 |archivedate=2020-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201007070945/http://president.kg/files/docs/Files/ukaz_o_nagrajdenii_2016_kyirg_.pdf }}&lt;/ref&gt;.  &lt;br&gt;

Кыргыз Республикасынын [[Даңк медалы|&quot;Даңк&quot; медалы]] менен сыйланган (Кыргызстан, 30-август, 2011). &lt;ref&gt;https://www.azattyk.org/a/24312609.html&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;

Кыргызстан Жаштар Уюмунун илим тармагындагы сыйлыгынын лауреаты (Кыргызстан, 1992). &lt;br&gt;

Өзбекстандын Ташкен облусунун илим тармагындагы жаштар сыйлыгынын ээси (Өзбекстан, 1989). &lt;br&gt;

Чыңгыз Айтматов атындагы Эл аралык академиянын анык мүчөсү (Кыргызстан, 1994), &lt;br&gt;

Кыргызстан Тарыхчылар Коомунун сыйлыгынын ээси (Кыргызстан, 1995). &lt;br&gt;

“Кыргыз Республикасынын Билим берүүсүнүн мыктысы (отличниги)” төш белгиси менен сыйланган (Кыргызстан, 2003). &lt;br&gt;

Мамлекеттик тил боюнча комиссиянын сыйлыгына татыган (Кыргызстан, 2012). &lt;br&gt;

ТүркСОЙ уюмунун медиа тармагындагы эл аралык сыйлыгына татыган (Түркия, 2013). &lt;br&gt;

И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин (КМУ), С.Нааматов атындагы Нарын мамлекеттик университетинин (НарынМУ) жана Талас мамлекеттик университетинин (ТалМУ) ардактуу профессору (2019). &lt;br&gt;
Жусуп Баласагын атындагы КУУнун ардактуу доктору (2024).  &lt;br&gt;

== Айрым китептери жана китепчелери ==
* Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбет уулу. Махмуд Кашгари Барсканинин «Дивану лугати т-түрк» эмгеги   түрк элдеринин тарыхы боюнча көөнөргүс булак: Илимий басылыш / Редколлегия:  К. С. Молдокасымов (төрага), ж.б.; илимий редакторлор профессор Т. Өмүрбеков, доцент К. С. Молдокасымов. – Бишкек: “Турар”  басмасы,  2017. -  376 б., сүрөт, карта. [https://www.academia.edu/44962231/Divanu_Lugati_t_T%C3%BCrk_the_work_by_Mahmud_Kashgari_Baskani_an_Inexhaustible_Source_on_the_History_of_the_Turkic_Peoples]https://www.academia.edu/44962231/Divanu_Lugati_t_T%C3%BCrk_the_work_by_Mahmud_Kashgari_Baskani_an_Inexhaustible_Source_on_the_History_of_the_Turkic_Peoples  –  “Мурас” фонду.   [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. - “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси.  - ISBN 978-9967-15-701-9.   https://web.archive.org/web/20220121024216/https://new.bizdin.kg/media/books/Chorotegin_Tynchtykbek_Kashgari_Barsqani_Diwan_940_Turar_basmasy.pdf 

* Чороев Т.К. Махмуд ибн Хусейин ал-Кашгаpи жана анын «Түpкий тилдеp сөз жыйнагы». — Фpунзе: Кыpгызстан, 1990. — 92 б. 

* Чоротегин Т.К. Этнические ситуации в тюркских регионах Центральной Азии домонгольского времени: По мусульманским источникам IX-XIII вв.  Бишкек: Фонд &quot;Сорос-Кыргызстан&quot;, 1995. - 208 с. (Научный редактор Б.А.Ахмедов). - URL: https://www.academia.edu/123620167/Migration_Processes_in_Central_Asia_From_the_Middle_of_the_Eighth_to_Early_Tenth_Century_and_Their_Consequences &lt;br&gt; 

* Чоротегин Т.К. Махмуд Кашгари (Барскани) жана анын “Дивану лугати-т-турк” сөз жыйнагы: (1072-1077). Жооптуу редактор Өмүркул Караев. – Бишкек: Кыргызстан, 1997. – 169 бет, сүрөт, карта.   -  (ISBN 5-655-01222-7). &lt;ref&gt;https://base.patent.kg/avtor_search.php?action=search_list&amp;id_avtor=669&lt;/ref&gt; 

* Чоротегин Т.К., [[Молдокасымов, Кыяс Сатар уулу|Молдокасымов К.С.]] Кыргыздардын жана Кыргызстандын кыскача тарыхы: (Байыркы замандан тартып бүгүнкү күнгө чейин): Тарыхты окуп үйрөнүүчүлөр үчүн. – Бишкек, 2000. – (Краткая история кыргызов и Кыргызстана. На кыргызском языке. Со-автор кандидат исторических наук Кыяс Молдокасымов). (ISBN 9967-00-001-5). – 160 стр. 

* [[Урстанбеков, Бейше|Урстанбеков Б.У.]], Чороев Т.К. [[Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк]]. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. – 288 бет. – (История Киргизии: Краткий энциклопедический словарь). – (В со-авторстве с кандидатом исторических наук, доцентом Бейше Урстанбековым). – (ISBN 5-89750-028-2)

* Тургуналы Т., Асаналиев К., Керимбаев М., Чоротегин Т. Кыргыз Жумуриятынын Конституциясынын долбоору: Альтернативдик долбоор. Проект Конституции Республики Кыргызстан: Альтернативный проект. – Бишкек, 1992. – (Авторы: Т.Тургуналы, К.Асаналиев, М.Керимбаев, Т.Чоротегин. На кыргызском и русском языках).

* Ала-Тоонун Батыштагы бүркүтү: ([[Азамат Алтай|Азамат Алтайдын]] 90 жылдык мааракесине) / Редактору Кубат Чекиров; рецензенти Арслан Капай уулу Койчиев; сүрөтчүсү Асан Турсункулов. -  Бишкек: &quot;Гүлчынар&quot; басмасы, 2010. - 60 бет, сүрөттөр. - (&quot;Азаттык&quot; үналгысы).    ISBN 978-9967-409-87-3. -  https://new.bizdin.kg/kniga/ala-toonun-batyshtagy-burkutu-azamat-altaydyn-90-zhyldyk-maarakesine &lt;br&gt;  

* Асанов У.А., Жуманазарова А.З., Чоротегин Т.К.  Кто есть кто в кыргызской науке: Краткий биобиблиогр. справочник докторов наук Кыргызстана / Под ред. акад. У.А.Асанова. — Бишкек: Гл. ред. Кыргызск. энциклопедии, 1997. — 672 с. 

* Асанов У.А., Жуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кыргызская наука в лицах: Краткий исторический и био-библиографический свод / Отв. ред. У.Асанов. – Бишкек: Центр госязыка и энциклопедии, 2002. – 544 с., илл. - ISBN 5-89750-142-4.

* Өмүрбектегин Т.Н., Чоротегин Т.К.  Түндүк Кыргызстандын Орусияга каратылышы. - Бишкек: &quot;Учкун&quot; концерни, 1992. - 24 бет. - (Кыргызстан Жаш Тарыхчылар Жамааты. &quot;Кыргыз таануучунун китеп текчесине&quot;).  

* Перелистывая книги ученого, изобретателя, педагога, энциклопедиста: К 80-летию академика У.А.Асанова / Составители И.А.Ашымов, Т.К.Чоротегин, А.З.Жуманазарова, Г.У.Асанова. - Бишкек, 2013. - 376 стр., илл. -  ISBN 978-9967-14-114-8.

* [[Халлы, Худайберди]]; Чоротегин, Тынчтыкбек. Өмүр – аккан суу: Нургүл Эсенкул кызы Дыйканалиеванын элесине арналат: Эссе, макалалар, эскерүүлөр, термелер / Жооптуу редактор, баш сөз жазган, эскерүүлөр топтомун, тиркемени, сүрөттөрдү даярдаган жана түркмөнчө тексттен кыргызчага которгон Тынчтыкбек Чоротегин. – Бишкек: Жусуп Баласагын атындагы КУУнун «Университет» басмаканасы, 2013. - 204, XII б., сүрөттөр. - ISBN 978-9967-02-932-3. &lt;br&gt;

== Айрым окуу китептери жана окуу куралдары ==
'''1. Кыргыз тилиндеги окуу куралдары''' 

* Чоротегин Т.К. Таластагы Атлах салгылашуусу: Кыскача булак таануучулук жана хрестоматиялык баян / Жооптуу ред. М.М.Жусупова. – Б.: Maxprint, 2022. – 136 бет, сүрөт, карта. – Талас мамлекеттик университети. – Ж.Баласагын атындагы КУУ. – «Мурас» фонду. – «Кыргыз Тарых Коому» ЭКБсы. – “Тарых жана мурас” түрмөгү. ISBN 978-9967-07-147-6 &lt;br&gt;

*  Чоротегин Т.К., Өмүрбеков Т.Н. Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы: (Эзелки замандан тартып б.з. IX к. башына чейин): Орто мектептин 6-классы үчүн окуу китеби: Кайра иштелип, толукталып 2-басылышы. — Бишкек: «Билим-компьютер», 2008. — 176 б. — ISBN 978-9967-426-43-6 &lt;br&gt;

* Чоротегин Т.К., Өмүрбеков Т.Н. Кыргыз Тарыхы: IX - XVIII кк.: Жалпы билим берүүчү орто мектептердин 7 - класстар үчүн окуу китеби / Жооптуу ред. проф. Т.Кененсариев, М.Иманкулов. – Оңдолуп, толукталган 3-басылыш.   Бишкек: Кыргыз Билим берүү академиясынын “Окуу китеби” басма борбору, 2017. – 192 б., сүрөт, карта.    Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги. – Окуу басылма. – ISBN 978-9967-31-644-7. – “Имак Офсет” ЖЧК басмаканасында басылды. – Көлөмү 12,0 басма табак. &lt;br&gt;

*  Чоротегин Т.К., Өмүрбеков Т.Н. Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы: (Эзелки замандан тартып б.з. VII к. башына чейин): Башталгыч курс: Орто мектептин 6-классы үчүн окуу китеби / Жооптуу редакторлору К.Үсөнбаев, Ө.Караев. — Бишкек: «Кыргызстан» басма үйү, 1997. — 156 б. &lt;br&gt;

*  Чоротегин Т.К., Өмүрбеков Т.Н. Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы: (VII к. башы — XVIII к. аягы): Экинчи бөлүк: Орто мектептин 7-классы үчүн окуу китеби / Жооптуу редакторлору К.Үсөнбаев, Ө.Караев. — Бишкек: «Кыргызстан» басма үйү, 1998. — 128 б. &lt;br&gt;

* [[Өмүрбеков, Токторбек|Өмүрбеков Т.Н.]], Чоротегин Т.К. Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы: (XIX к. башы — 1917-ж.): III бөлүк: Орто мектептин 8-классы үчүн окуу китеби / Жооптуу редакторлору К.Үсөнбаев, А.Асанканов. — Бишкек: «Кыргызстан» басма үйү, 1998. — 196 б. &lt;br&gt;

* Өмүрбеков Т.Н., Чоротегин Т.К. Кыргыздардын жана Кыргызстандын жаңы доордогу тарыхы: (XVII - XX кк. башы): Орто мектептердин окуучулары үчүн кошумча сынак окуу куралы / Жооптуу редакторлору К.Үсөнбаев, А.Асанканов. — Бишкек: «Кыргызстан» басмасы, 1995. — 187 б. - ISBN 5-655-01032-1.  &lt;br&gt;

* Чоротегин Т., Осмонов Ө., Өмүрбеков Т., Нурунбетов Б.  Байыркы дүйнө тарыхы: Орто мектептин 6-классы үчүн окуу китеби. - Бишкек: &quot;Шам&quot; басмасы, 2005. - 256 б., карталар. -  ISBN 9967-10-228-4.  &lt;br&gt;

* Жалпы билим берүүчү орто мектептердин гуманитардык багыттагы 5-11-класстары үчүн программалар: Тарых / Авторлор: А.И.Идинов (жетекчиси), Т.Н.Өмүрбеков, К.С.Молдокасымов, М.Иманкулов, Л.Марченко, Т.К.Чоротегин.  - Бишкек: Технология, 1997. - 116 бет.  &lt;br&gt;

* Чукубаев А.А., Чороев Т.К., Кожобаев А.К. [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] тарыхы: 1989-1990-окуу жылынын VIII (VII), ХI (Х) класстар үчүн Кыргыз ССРинин тарыхынын курсун тематикалык пландаштыруу // Мугалимдер газетасы. - 1989. - 1-сентябрь. &lt;br&gt; 

'''2. Орус тилиндеги окуу куралдары''' 

* Омурбеков Т. Н., Чоротегин Т. К.  История Кыргызстана (XIX в.). 8 класс: Учебник для общеобразоват. орг. с рус. яз. обучения / Отв.ред. к.и.н. К. С. Молдокасымов. — 2-е изд., исправ., доп. — Б.: Arcus, 2020. — 176 с., ил., карты. – ISBN 978-9967-31-203-6. &lt;br&gt;

*  Чоротегин Т.К., Омурбеков Т.Н. История Кыргызстана (История кыргызов и Кыргызстана с древнейших времен до нач. IX в. н.э.): Учебник для 6 кл. средних школ. - Переработ. 2-е изд. - Бишкек: Билим-компьютер, 2012. – 176 стр., илл., карты. – ISBN 978-9967-452-65-7. 

*  Чоротегин Т.К., Омурбеков Т.Н., Марченко Л.Ю. История кыргызов и Кыргызстана (с древнейших времен до нач. IX в. н.э.): Нач. курс: Учебник для 6 кл. средних школ. Перевод с кыргызского: Ж.Джудемишова, Ж.Алымкулова. Спец.ред. М.Иманкулов. – Бишкек: Бийиктик, 2005. – 152 стр., илл., карты. – ISBN 9967-415-41-X.  

*  Чоротегин Т.К., Омурбеков Т.Н. История Кыргызстана (IX-XVIII вв.): Учебник для 7 кл. средних школ. Перевод с кыргызского: Ж.Джудемишова. Спец.ред. О.Осмонов.  – Бишкек: Бийиктик, 2005. – 184 стр., илл., карты. – ISBN 5-85580-007-5.  

*  Омурбеков Т.Н., Чоротегин Т.К. История Кыргызстана (XIX в. – 1917 г.): Учебник для 8 кл. средних школ. Перевод с кыргызского: М.А.Нуртумова. Спец.ред. О.Осмонов.   – Бишкек: Бийиктик, 2005. – 192 стр., илл., карты. – ISBN 5-85580-007-5.  

* Чоротегин Т.К., Омурбеков Т.Н. Учебники по истории кыргызов и Кыргызстана для 6-8 классов средних школ (Бишкек, 1996 – 2020). (в нескольких изданиях; в соавторстве с профессором Т.Н.Омурбековым). 

* Чоротегин Т.К. Краткий курс по изучению арабской графики современных кыргызов КНР: (Учебное пособие для студентов-историков) / Отв. ред. проф. Т.Н.Омурбеков. - Бишкек: Кыргыз. нац. университет, 2002. - 22 с. - ISBN 9967-403-49-7. 

* Чукубаев А.А., Чороев Т.К., Кожобаев А.К. Тематическое планирование по истории Киргизской ССР для VIII (VII) –ХI (Х) классов средней школы на 1989-1990 учебный год. // Учитель Киргизстана. - 1989. – 8-сентября.  

'''3. Өзбек тилиндеги окуу куралдары''' 

* Чоротегин Т.К., Ўмурбеков Т.Н.   Қадимги Қиргизистон тарихи: (Қадимги даврдан эрамизнинг VII бошларигача): Бошлангич курс: Ўрта мактабларнинг 6-синфи учун дарслик: (Ўзбекча таржима: Иномжон Бахритдинов, Тоҳиржон Хайруллаев). - Жалолобод, 1998 (Қиргиз Республикаси Таълим ва фан вазирлиги томонидан тасдиқланган). - 120 бет (сахифа). 

* Чоротегин Т.К., Ўмурбеков Т.Н.   Қиргизистон тарихи: (Қадимги даврдан эрамизнинг VII асри боши – XVIII аср охири): Иккинчи қисм: Ўрта мактабларнинг 7-синфи учун дарслик: (Ўзбекча таржима: Тохиржон Хайруллаев). - Жалолобод, 2000. (Қиргиз Республикаси Таълим ва фан вазирлиги томонидан тасдиқланган). - 168 б.  – Иккинчи нашридан таржима. Дарсликни узбек тилига Д. Ҳамедова таржима қилди. Муҳаррирлар: М.Т.Мамасаидов, С.Х.Холтураев. – Бишкек, 2004. – 184 б. – ISBN 9967-411-47-3.     

* Омурбеков Т.Н., Чоротегин Т.К.  Қиргизистон тарихи: (XVIII аср охири – 1917 йил): Учинчи қисм: Ўрта мактабларнинг 8-синфи учун дарслик: (Ўзбекча таржима: Тахиржон Хайруллаев). - Жалолобод, 2000. (Қиргиз Республикаси Таълим ва фан вазирлиги томонидан тасдиқланган). – 244 бет.  -  Қайта ишланиб, тулдирилган иккинчи нашридан таржима / Ўзбек тилига Равшанбек Акбаров таржима қилган. Муҳаррирлар: М.Т.Мамасаидов, О.Х.Худайбердиев. – Ўш-Бишкек, 2004. – 176 б. – ISBN 9967-411-46-5.

== Айрым илимий жана илимий-жамаагаттык макалалары  ==
'''Кирилл арибинде (ар кыл тилдерде)''' 

* Чоротегин Т.К. Профессор К.Райхлдын илимий сереси // [[Карл Райхл|Райхл, Карл]]. Түрк эпостору: салттуу түрү, поэзиялык түзүлүшү / Англисче жана орусча чыгарылыштардан кыргыз тилине которгондор: Тынчтыкбек Чоротегин жана Чолпон Субакожоева; жооптуу редактор – профессор Курманбек Абакиров; “Бет ачар сөз” жазган – Карганбек Самаков. – Бишкек: Maxprint, 2026. – 424 б., сүрөт. [Манас жана Райхл] - Б. 389 -- 394. &lt;br&gt;

* Чоротегин (Чороев) Т. К., Алымкожоев О. Дж.  Юлий Геккер: Жизнь мыслителя и педагога, оборванная в годы сталинских чисток. // Universum Humanitarium. – № 1 (2021).  – Новосибирск.  – С. 116–132. – ISSN 2499-9997 (Print)  –     doi.org/10.25205/2499-9997-2021-1-116-132  –    URL:   https://univhum.elpub.ru/jour/article/view/33 
* Чоротегин Т.К. Профессор Ю Тайшань об этнографических сведениях о древних кыргызах, отраженных в труде «Мy тяныцзы чуань» // “Mahmud Kaşğarlı” Beynəlxalq elmi jurnalı. Bakı, 2023. Cilt 1, No. 2. S. 76–86.  - URL: https://www.kashgarli.az/images/kashgarli_PDF_1/Tin%C3%A7tikbek%20%C3%87oroteqin%20.pdf{{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* Чоротегин (Чороев) Т.К. Несколько слов о кыргызском войноведе Нарынбеке Алымкулове (1958–2022) // Известия НАН Кыргызской Республики. – 2025. – № 8. – С. 75–85. – URL: https://ilim.uia.gov.kg/index.php/main/article/view/1073/1097 &lt;br&gt;
  
* Чоротегин Т.К. Атлах салгылашуусунун тарыхый орду: дин жаатындагы айрым ашыкча баа берүүлөргө сын көз караш // Talas Savaşı ve Tarihi Önemi / Editörler Fahri Solak, Mairam Baigonusheva, Tynchtykbek Chorotegin, Moimol Cusupova. – İstanbul, 2022. –– Б. 117–129. ISBN: 978-605-2334-12-6. URL: https://www.tdbb.org.tr/tdbb/wp-content/uploads/2022/05/TALAS-SAVASI-k.pdf{{Жеткиликсиз шилтеме|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Александр Бернштам и не отпразднованный 1100-летний юбилей эпоса «Манас» //  Вестник КНУ им.Ж.Баласагына: Гуманитарные науки. - Специальный выпуск: Материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 80-летию КНУ им.Ж.Баласагына «ПРЕПОДАВАНИЕ МАНАСОВЕДЕНИЯ В ВУЗАХ КР: ПРОБЛЕМЫ, ПОИСК И РЕШЕНИЕ». Кыргызско-Китайский Институт (7 декабря 2012 г.). Ж.Баласагын атындагы КУУнун 80-жылдык мааракесине арналган “МАНАСТААНУУ” КУРСУНУН КРнын ЖОГОРКУ ОКУУ ЖАЙЛАРЫНДА ОКУТУЛУШУ: ПРОБЛЕМАЛАР, ИЗДЕНҮҮЛӨР ЖАНА ЧЕЧИМДЕР” аттуу Эл аралык илимий-практикалык конференциянын материалдары. Кыргыз-Кытай Институту (7-декабрь, 2012-ж.) --  Бишкек: КНУ, 2012. – 465 с.  - Мында:   С. 76--80.    -   Булак: http://lib.knu.kg/files/2012/vestinik_specKKI.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707031917/http://lib.knu.kg/files/2012/vestinik_specKKI.pdf |date=2022-07-07 }}&lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Бээжиндеги бараандуу манас таануучу // [[Жуматурду уулу, Адыл|Жуматурду, Адыл]]. Оозеки адабияттын теориясы жана манасчылык өнөр (Кытай кыргыздарынын материалдарынын негизинде). Түзүүчү – [[Субакожоева Чолпон Темирбековна|Ч.Субакожоева]]; жооптуу редакторлор: проф. [[Толобек Абдырахманов|Т.А.Абдырахманов]], проф. Т.К.Чоротегин. –– Бишкек, 2020. –– 414 б. – ISBN 978-9967-04-890-4. – Б. 24–34. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Неустанный археолог, историк-кыргызовед и его предки: Штрихи к биографии Ю.С.Худякова и его предков (К 70-летию профессора Юлия Сергеевича Худякова) // [[Худяков, Юлий Сергеевич]]. Военное дело кыргызов Центральной Азии (IХ – XVIII вв.) / Под. ред. проф. Т.К.Чоротегина. – Бишкек: “Турар”, 2017.. – 280 стр., илл., карты. – Фонд “Мурас”. – Серия “История и наследие”.  - ISBN  978-9967-15-702-6.  - С. 3-30. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн башаты: Байыркы доор жана орто кылымдардын эрте мезгили // 1-эл аралык байыртадан бүгүнкүгө чейинки кыргыз-түрк мамилелери симпозиуму докладдары (3-5-май 2013, Бурса) / Китепти басмага даярдаган жана редактору проф., д-р [[Жумакунова, Гүлзура|Гүлзура Жумакунова]]. – Бурса: Улудаг университети басмаканасы, Bilnet Matbaacılık ve Ambalaj San. A.Ş., 2017. – ISBN 978-975-6149-84-3. – XXIV+466 бет. – Улудаг университети жарыялары. – Мында: Б. 173–189.
* Чоротегин Т.К. Актан Тыныбек уулу жана 1916-жылкы Ички Теңир-Тоодогу элдик көтөрүлүш // Үркүн-100: Кылымдар унуткус кыргын: Макалалар, блогдор, маектер, эскерүүлөр / Жооптуу редакторлор Т.Чоротегин, В.С.Жуматаева, Б.Сарыгулова, З.Бактыбаев. – Бишкек: “Турар” басмасы, 2017. – Б. 179–197. – ISBN 978-9967-15-689-0.  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. &quot;Манас&quot; дастаны жана Борбордук Азиядагы көөнө жазма маданият // Тил, адабият жана искусство маселелери: Илимий журнал. - № 1. Атайын чыгарылыш. &quot;Манастан&quot; Чыңгыз Айтматовго карай: Проблемалар жана көз караштар&quot;: Эл аралык илимий-практикалык конференциянын материалдары: (Бишкек, 15-январь, 2016). - Бишкек, 2016. - Б. 3-8. - Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы. Гуманитардык жана экономикалык илимдер бөлүмү. Ч.Айтматов атындагы Тил жана адабият институту. - ISBN 1694-6316.  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Историография пост-советского Кыргызстана // Түрк Евразиясындагы жалпылык жана өзгөчөлүк: Түрктөрдүн заманбап жалпы жана чөлкөмдүк тарыхынын методологиясынын көйгөйлөрү: Эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйындын материалдары жана башка макалалар / Жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2015. – С. 287-304. - ISBN 978-9967-12-525-5. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Караханийлер доорундагы түрктөрдүн спорт оюндары тууралуу // Түрк элдеринин салттуу спорттук оюндары – Türk Halklarının Geleneksel Spor Oyunları / Tүзгөндөр: А. Мокеев, Ф. Унан, О. Каратаев, О. Йорулмаз, Ж. Алымбаев, Ж. Буйар. – Б.: 2015. – 272 б. - ISBN 978-9967-27-844-8. – Кыргыз-Түрк «Манас» университети. - Б.  241-246.
* Чороев Тынчтыкбек. К изучению исторических традиций в местной историографии: (На примере трудов [[Осмонаалы Сыдыков|Осмоналы Сыдык уулу]]) // Исторические чтения: Тезисы докл. и сообщений науч. конф., посвящ. 75-летию член-корр. АН Кирг.ССР проф. Анварбека Хасанова. –– Фрунзе: КирГУ, 1989. –– С.41-43.  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Жусуп Мамайдын жылдыздык нуру // Жусуп Мамай: Заманыбыздын залкар манасчысы: Кытайлык залкар кыргыз манасчысы Жусуп Мамайдын чыгармачылыгына арналган илимий баяндамалардын жана макалалардын топтому / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), А. Эркебаев, ж.б. - Бишкек: “Maxprint” басмаканасы, 2014. – 272 + XII б., сүрөт. - “Мурас” коомдук фонду. – [“Тарых жана мурас” түрмөгү.]. - ISBN -  978-9967-12-394-6. – Б. 7-10. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К.  Тарыхчы Муратбек Кожобеков тууралуу азыноолак сөз // Кожобеков, М. Ч. Кыргыз каганатынын тарыхы / Илимий ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Жусуп Баласагын атындагы КУУнун «Университет» басмаканасы, 2013. - Б. 182-185.  - ISBN 978-9967-02-942-2. &lt;br&gt; 
* Чоротегин Т.К. Тагдырлаш коңшубуз – Кытай (Сапар жыйынтыгы)  // Шанхай КызматташтыкУюмунун өнүгүү тарыхынын маселелерин комплекстүү изилдөө: ЖОЖ студенттери үчүн кошумча окуу куралы. – Бишкек: “MaxPrint” басмаканасы, 2014. - 124 б. , сүрөт. - ISBN 978-9967-02-990-2. – Б. 100-119. &lt;br&gt;
* Махмуд Кашгаpи жана анын «Түpкий тилдеp сөз жыйнагы» // Ала-Тоо. — 1988. — № 4. — Б. 112—125. (Ушул эле макала: Кыpгыздаp / Түзгөн Кеңеш Жусупов. — Бишкек, 1991. — Т.2. — Б. 428—459). &lt;br&gt;
* Чоротегин (Чороев) Т.К. Вклад ученых немецкого происхождения в кыргызоведение // Известия вузов Кыргызстана. –– Бишкек: Общественное объединение &quot;Общественная академия ученых Кыргызской Республики&quot;, 2016. –– № 11-1. –– С. 124-127. –– ISSN: 1694-7681. –– URL:  https://elibrary.ru/item.asp?id=27184842  &lt;br&gt; 
* Чоротегин Т. К.  Профессор [[Караев, Өмүркул|Өмүркул Караевдин]] байсалдуу жолу  // Ала-Тоо. - Кыргыз жазуучуларынын ай сайын чыга турган адабий журналы. - Бишкек: Турар, 2015. - № 12. - Б. 98-105. - ISSN 1694-6383.  &lt;br&gt;

* Чоротегин Т.К. Об истоках кыргызской государственности // Эхо событий. — 1995. — 27 января — 2 февраля. — С. 2.  &lt;br&gt;

* Тенгиp-Тоо (Пpитяньшанье) как pегион этногенезиса кыpгызского наpода // Кыpгызы: Этногенетич. и этнокульт. пpоцессы в дpевности и сpедневековье в Центpальной Азии: Матеpиалы Междунаp. науч. конф., посящ. 1000-летию эпоса «Манас». 22—24 сент. 1994 г.,  г.Бишкек. — Бишкек: Кыpгызстан, 1996. — С. 204—209. &lt;br&gt;
* Чороев Т.К.  Зарыктырган эмгек // Сыдыков О. “Мухтасар тарих Кыргызиа”, “Тарих кыргыз Шадманиа” / Жооптуу ред. М.Ч.Кожобеков. – Бишкек: Турар, 2014. – 320 б. - ISBN – 978-9967-15-344-8. – Б. 170-177. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Мемлүктөр доорундагы Алдыңкы Азия менен Түндүк Африкадагы  түрк таануу жөнүндө // Билим жана тарбия. - Кыргыз-Кувейт университетинин илимий-педагогикалык журналы. – Бишкек. - 2003. - № 1. – Б. 50-52. – ISBN 9967-21-497-9. &lt;br&gt;
* О роли арабографических источников в изучении этнической истории тюркских народов Центральной Азии  IX — начала XIII вв. // Из истории и археологии древнего Тянь-Шаня / Отв. ред. К.И.Ташбаева, Д.Ф.Винник. — Бишкек: Илим, 1995. — 210—217. &lt;br&gt;

* «Диван лугат ат-туpк» Махмуда Кашгаpи как источник по истоpии тюpкоязычных наpодов Сpедней и Центpальной Азии //  Оpиенталистика в Киpгизии / Отв. ред. М.Я.Сушанло. — Фpунзе: Илим, 1987. — С. 12—26. &lt;br&gt;

* Кыргызы в Сибири и просторах Азии // Древние памятники Северной Азии и их охранные раскопки: Сб. науч. трудов. — Новосибирск, 1988. — С. 143-146. (АН СССР; Сибирское отделение; Ин-т истории, филологии и философии). &lt;br&gt;

* Начало настраивало на открытие или как надо изучать письменную культуру // Комсомолец Киргизии. — 1988. — 14 октября. — С. 5. &lt;br&gt;

* Махмуд ибн Хусейин ал-Кашгаринин «Дивану лугати т-түрк» эмгеги (1072—1077-жж.) Теңир-Тоо жана Ички Азия түрк элдеринин тарыхы боюнча булак катары: Тарых илимдеринин доктору окумуштуулук даражасын алууга талаптанып жазылган дисс. авторефераты. — Бишкек: Кыргыз Респ. УИАсынын Тарых институту, 1998. — 48 б.  &lt;br&gt;

* Улуу казна уpпактаpга: Махмуд Кашгаpинин муpасы жөнүндө сөз // Кыpгызстан маданияты. — 1986. — 27-маpт. — Б. 10—11.  &lt;br&gt;

* Махмуд Кашгаринин “Диваны” менен “Манастагы” эпостук окуялардын мейкиндиги // “Манас” эпосу жана дүйнө элдеринин эпикалык мурасы: (“Манас” эпосунун 1000 жылдыгын майрамдоого карата өткөрүлгөн Эл аралык симпозиумдун тезистери). 27-28-август 1995-ж. – Бишкек: Кыргызстан, 1995. - Б.37.   &lt;br&gt;

* Чоротегин Т. Фу-йу кыргыздары // Заман Кыргызстан. - 1997. - 8-август.  &lt;br&gt;

* Жазма маданият жана дастан // Кыргыз руху – “Манас”: Адабий изилдөөлөр. табылгалар, эскерүүлөр / Түзгөндөр К.Эдилбаев, Э.Кылычев – Бишкек, 1995. (“Ала Тоо” журналы; Мамл. “Мурас” ишкер долбоору). – 246-249-беттер.   &lt;br&gt;

* О месте Оша в тюркском мире // Ош 3000 / Составитель и редактор Азиз Салиев. - Бишкек: Илим, 2000. – С. 41-49.   &lt;br&gt;

* Образование и наука: Часть первая // Ош 3000 / Составитель и редактор Азиз Салиев. - Бишкек: Илим, 2000. – С. 131-138.   &lt;br&gt;

* Зарыктырган эмгек: (Осмоналы Сыдык уулунун эмгеги жөнүндө) // Кыргыздар: Санжыра, тарых, мурас, салт / Түзгөн Кеңеш Жусупов. — Бишкек: Кыргызстан, 1991. — 1-китеп. — Б. 61—67.  &lt;br&gt;

*  Махмуд Кашгари жана анын “Түркий тилдер сөз жыйнагы” // Ала-Тоо. - 1988. – № 4. - Б. 112-125.  &lt;br&gt;

*  Көтөрүлүш улуттукпу, элдикпи? // Кыргызстан маданияты. – 1991. – 2-май.  &lt;br&gt;

* Кытайлык кыргыз тарыхчысынын чыгармачылыгы: (Анвар Байтурдун «Кыргыз тарыхы лексийаларына» жандырмак) // Кыргыздар: Санжыра, тарых, мурас, салт / Түзгөн Кеңеш Жусупов. — Бишкек: Кыргызстан, 1991. — 1-китеп. — Б. 294—305. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Кыскача түшүндүрмө сөздүк // ал-Мактум, Мохаммед ибн Рашид. Ой учкундары / Англис тилинен которгон Касым Машакбай уулу Рахманкулов; жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Аркус, 2021. – 152 б. – ISBN 978-9967-485-17-4. – “Роза Отунбаеванын демилгеси” эл аралык коомдук фонду. – Б. 146–148. &lt;br&gt;
*  Чороев Т.К., Урстанбеков Б.У.  Основные этапы распространения ислама в Киргизстане в VII-ХIV вв. // Вопросы истории материальной и духовной культуры Киргизстана: Сб. науч. ст. / Отв.ред. А.А. Асанканов. - Фрунзе: КирГУ, 1987. – С. 28-44.  &lt;br&gt;

* Чоротегин Т.К. Очерки истории кыргызов и Кыргызстана: (С древнейших времен до конца XVIII века) //  Кыргызы: 14-ти томник. 11-й том. Источники, история, этнография, культура, фольклор / Составители: Кенеш Жусупов, Каныбек Иманалиев; редакторы Темир Асанов, Рыскул Жолдошов. – Бишкек: Бийиктик, 2011. – ISBN 978-9967-13-792-9. – С. 157-195. &lt;br&gt; 

* Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К.  Киргизская Советская Социалистическая Республика // Ежегодник БСЭ. 1990. – Москва: Сов. Энцикл., 1990. - Вып 34. - С. 124-128. &lt;br&gt;

* Об изучении наследия Юсуфа Баласагуни и Махмуда Кашгари (ХI век) // Сб. статей и методич. рекомендаций по истории Киргизской ССР для учителей общеобразовательных школ и проф.-техн. училищ. - Фрунзе. - 1990. - Ч.1. - С. 1-7.  &lt;br&gt;

* О некотоpых споpных названиях Баласагуна X—XII вв. // Ономастика Узбекистана: Матеpиалы научно-теоpетич. конфеpенции, посвященной 70-летию Великой Октябpьской социалистической pеволюции (Гулистан, 27—29 мая 1987 г.). — Ташкент: Ўкитувчи, 1987. — С. 43—44.  &lt;br&gt;

* Проблема далеко не частная: О реформе алфавита и об открытии востфака в КГУ // Советская Киргизия. - 1988. - 8-сентября.  &lt;br&gt;

* О роли ассоциации молодых историков в пропаганде исторических знаний среди студентов // Роль учебного науч.-производст. комплекса (УНКП) “Педвуз - школа” в подготовке будущего учителя: (Тез. докл. Респ.науч.-метод. конф., 19-20 апр. 1990 г.) – Фрунзе: КЖПИ, 1990. – Часть1. - С.28-30.  &lt;br&gt;

* Фрунзеби? Бишкекпи? Жаш тарыхчылар аныкташат // Ленинчил жаш. – 1990. – 30-июнь.  &lt;br&gt; 

* Шаакерим жана анын мурасы // Кыргызстан маданияты. – 1990. – 20-декабрь. &lt;br&gt; 

* Топонимические данные Махмуда Кашгари (XI в.) и миграция тюрков раннего средневековья // Проблемы истории и культуры народов Средней Азии и стран Зарубежного Востока. – Ташкент: Фан, 1991. - С.107-144.  &lt;br&gt; 

* “Та’рих” Мубарак-шаха Мерверруди как источник по истории тюркских народов Средней и Центральной Азии // Гуманитарные науки в Сибири. – Серия филол. – Новосибирск, 1994. - №4. - С. 75-77.  &lt;br&gt;

*  Чэкайэмо на вас Бишкеку! // Нуска. – 1995. - № 3. – Октябрь. – Б. 3. &lt;br&gt;  

* Этнические ситуации в тюркских регионах Центральной Азии середины IX — начала XIII вв. по арабоязычным и персоязычным источникам IX—XIII вв. — Спец. 07.00.03. — Всеобщая история. — Автореф. дисс. ... канд. ист. наук. — Ташкент, 1988. — 19 с. (Институт востоковедения АН Узбекистана).  &lt;br&gt;

* Этноним «кыpгыз» по данным Махмуда Кашгаpи // Вопpосы этнической истоpии киpгизского наpода / Отв. ред. О.К.Караев, И.Б.Молдобаев. — Фрунзе: Илим, 1989. — С. 113-121.  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т. Элеттен Евразияга жол: Түркиядагы туңгуч кыргыз профессору [[Гүлзура Жумакунова|Гүлзура Жумакун кызы]] // Tanrı Dağlarının Anadolu’daki İlk Profesör Kızı Gülzura Cumakunova / Editörler Abdrasul İsakov, Güldana Murzakulova Editör Yardımcıları Aysel Baytok, Nazgül Kadyrova. Ankara, Bengü, 2018. – 1.Baskı. – 274 s. – ISBN 978-605-9148-82-5. – Bengü Yayınları: 186. Kırgız Edebiyatı: 19. – Б. 59–70. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К., Садырова З.Т. Караханидский поэт и мыслитель Жусуп Баласагын и его эпоха //  Turkic Studies Journal. 2025. № 1. – С. 108–129. DOI: http://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-1-108-12  -- URL:    https://tsj.enu.kz/index.php/new/article/view/587/235 &lt;br&gt;

'''Латын арибинде (ар кыл тилдерде)''' &lt;br&gt;

*  Historiography of Post-Soviet Kyrgyzstan, in: International Journal for Middle East Studies, 2002, Vol. 34, p. 351-374 (USA); (2002 Cambridge Un-ty Press 0020-7438/02 )  &lt;br&gt;

*  The Kyrgyz Republic, in: The Turks (English language edition) / Edited by Hasan Celal Güzel, C. Cem Oguz, and Osman Karatay Published by Yeni Tu&quot;rkiye Research &amp; Publishing Center. Ankara, 2002. Hard cover, 6 volumes, 6000 pages, ISBN 975-6782-55-2. (this chapter is in the 6th vol.).    http://www.unesco.org/culture/asia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170512051520/http://www.unesco.org/culture/asia/ |date=2017-05-12 }} &lt;br&gt;

*  ‘The Kyrgyz’; in: The History of Civilisations of Central Asia, Vol. 5, Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century /Editors: Ch. Adle and Irfan Habib. Co-editor: Karl M. Baipakov. – UNESCO Publishing. Multiple History Series. Paris. 2003. - Chapter 4, p. 109 – 125. (ISBN 92-3-103876-1)  URL: http://unesdoc.unesco.org/images/0013/001302/130205e.pdf    &lt;br&gt;
* Chorotegin T. A New Book On Törökul Aitmatov, His Life Journey And His Era: Tarïxtïn Aktay Baraktarï [The Blank Pages Of History]: By Roza Törökulovna Aitmatova. Edited By T. Shaydullaeva And N. Jeenalieva. - Bishkek: Uchkun, 2013. 216 Pages. (In Kyrgyz). // Journal of Central and Inner Asian Dialogue. Volume 2, Issue No. 1, Winter 2015.  - Print ISSN: 2330-6602. Online ISSN: 2330-6610. – Pp. 78-82.    URL: https://static1.squarespace.com/static/540e7144e4b0d68e9de1c47c/t/56aec1bac2ea51bdbdb5059b/1454293435349/JCIAD+WINTER+2015+BR020101.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202094704/https://static1.squarespace.com/static/540e7144e4b0d68e9de1c47c/t/56aec1bac2ea51bdbdb5059b/1454293435349/JCIAD+WINTER+2015+BR020101.pdf |date=2017-02-02 }} &lt;br&gt;

* Kirgizistan’da Milli Bagimsizlik Icin Mucadele Tarihinden: (1916-1991) // Turk Yurdu, Eylul, No 85, Ankara, 1994. - S. 30-32. &lt;br&gt;

*  Mahmud Kaşgarinin «Divanının» orto kılımadarda cana cañı doordo maalım boluşu tuuraluu //  Dil Dergisi. — Ankara. — 1995. — No 27. — S. 33-37. — (TÖMER). &lt;br&gt;

* Kaşgarlı Mahmut //  İpekyolu. —  İstanbul. — 1995. — Eylül. — Sayı 21. — S. 62-64. &lt;br&gt;

* Kaşgarlı Mahmut’un Divan’ı ve Manas Destanında Dogu Turklerinin Savaşları // Bozkırdan Bagımsızlıga Manas / Hazırlayan Prof. E. Gursoy-Naskalı. — Ankara: Turk Dil Kurumu, 1995. — S. 160-164. &lt;br&gt;

* Neue Curricula und Lehrbücher zur Geschichte Kyrgyzstans // Berliner Osteuropa Info: Informationsdienst des Osteuropa-Instituts der Freien Universität Berlin. — Berlin, 1997. — Nr. 9 / Juli. — S. 23. &lt;br&gt; 
* Çorotegin Tınçtıkbek. Kırgız Devletinin Oluşumu: Eski Çağ Ve Erken Orta Çağ // I. Uluslararası Geçmişten Günümüze Kırgız Türk İlişkileri Sempozyumu Bildirileri (3–5 Mayıs 2013 Bursa) / Kitabı yayına hazırlayan ve editçrü Prof. Dr. Gülzura Cumakunova. – Bursa, Bilnet Matbaacılık ve Ambalaj San. A.Ş., 2017. – T.C. Uludağ Üniversitesi Yayınları. – 1. Baskı. –– XXII+428 s. – ISBN 978-975-6149-83-6. – S. 61–76.  &lt;br&gt;
* Çorotegin, Tınçtıkbek. Kırgızlar // Yeni Türkiye Dergisi. Ankara: YTSAM, 2023. – Ocak – Şubat 2023. Yıl 29. No. 129. ISSN 1300-4174. S. 37–48. &lt;br&gt;
* Chorotegin (Tchoroev), Tyntchtykbek. Migration Processes in Central Asia From the Middle of the Eighth to Early Tenth Century and Their Consequences // Heritage and Identity in the Turkic World: Contemporary Scholarship in Memory of Ilse Laude-Cirtautas (1926–2019) / Edited by: Alva Robinson, Kağan Arık, Elmira Köchümkulova and Jonathan North Washington. – Berlin: De Gruyter, 2023. – pp. 45–62. – Volume 33 in the series Studien zur Sprache, Geschichte und Kultur der Turkvölker. – https://doi.org/10.1515/9783110720228. – eBook Published: October 24, 2023. ISBN: 9783110720228. Hardcover Published: October 24, 2023. ISBN: 9783110719925. &lt;br&gt;

== Котормочулук иш-аракети ==

* [[Хатто Артур Томас|Хатто, Артур Томас]]. Чокон Валиханов өз катчысына жаздырган “Көкөтөйдүн ашы”: Арап жазмасындагы кыргызча кол жазманын фото көчүрмөсүнөн А.Т.Хаттонун англис тилине котормосу жана түшүндүрмөлөрү / Англисчеден кыргыз тилине которгон жана илимий талдаган – т.и.д., КУУнун профессору Тынчтыкбек Кадырмамбет уулу Чоротегин; жооптуу редактор – профессор [[Кайыпов Сулайман|Сулайман Турду уулу Кайыпов]]. – Бишкек: MaxPrint, 2026. – viii+xviii+ 668 б., сүрөт. [Манас жана Хатто]  &lt;br&gt;

* [[Карл Райхл|Райхл, Карл]]. Түрк эпостору: салттуу түрү, поэзиялык түзүлүшү / Англисче жана орусча чыгарылыштардан кыргыз тилине которгондор: Тынчтыкбек Чоротегин жана Чолпон Субакожоева; жооптуу редактор – КУУнун профессору Курманбек Абакиров; “Бет ачар сөз” жазган – Карганбек Самаков. – Бишкек: Maxprint, 2026. – 424 б., сүрөт. [Манас жана Райхл]  &lt;br&gt;

* Кеннеди Жон Фицжералд. Каармандык өрнөктөрү / Англис тилинен кыргызчага которгон Тынчтыкбек Чоротегин. — Б.: Аркус, 2020. — 288 бет. –– (&quot;Өмүрү өрнөк инсандар&quot; түрмөгү). –– ISBN 978-9967-9213-4-4. &lt;br&gt;
* Ганди, Мохандас Карамчанд. Өмүр таржымакалым же Чындыкка умтулуу жаатындагы тажрыйбаларым тууралуу баян. / Англ. котор. Т. Чоротегин; «Роза Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомдук фонду. – Б.: Аркус бас., 2016. – 240 б., сүрөт. – («Өмүрү өрнөк инсандар» түрмөгү).    ISBN 978–9967–27–953–7. (M. K. Gandhi. An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth. – Translation from English into Kyrgyz by T. Chorotegin.) – Китептик (вертикалдык) вариант. 
* Ганди, Мохандас Карамчанд. Өз өмүр таржымакалым же Чындыкка умтулуу жаатындагы тажрыйбаларым тууралуу баян / Англисчеден которгон Тынчтыкбек Чоротегин; котормонун ред. Т.Абдиев; адабий ред. Ж.Жапиев. – Бишкек: Аркус басмасы, 2016. – 168 бет, сүрөт. – “Өмүрү өрнөк инсандар” түрмөгү. – “Роза Отунбаеванын демилгеси” эл аралык коомдук фонду.   ISBN 978–9967–27–953-7.  (2000 нуска). – Альбомдук (горизонталдык) вариант. 
* Маомао. Менин атам Дэн Сяопин “маданий ыңкылап” жылдарында / Которгондор Абибилла Пазылов, Тынчтыкбек Чоротегин, Эсенбай Нурушев. – Бишкек, 2015 – 592 б., сүрөт. – “Роза Отунбаеванын демилгеси” ЭКФ. – “Өмүрү өрнөк инсандар” түрмөгү. -  ISBN  - 978-9967-27-745-8. – (Маомао. Мой отец Дэн Сяопин в годы &quot;культурной революции&quot;). - Мындагы 182-391-беттердеги текстти Т.Чоротегин орус тилинен кыргызчага которду.&lt;br&gt;
* Хайек Ф.А. Жазмыштуу текебердүүлүк: Социализмдин каталары / Англис тилинен кыргызчага которгон Т.К.Чоротегин. - Бишкек: “Кыргызстан-Сорос” фонду, 1998. - 268 бет. – (Hayek F.A.  The Fatal Conceit: The Errors of Socialism. The Kyrgyz translation by T.Chorotegin.) -  ISBN 9967-11-025-2.  &lt;br&gt;

* Лү Хоубин. Идеологиялык өнүгүү. Кытайдагы мамлекеттик башкаруу: 6-том / Англис тилинен которгон Т. Чоротегин. –– Бишкек: Aркус, 2020. –– 160 б. – ISBN 978-9967-9275-8-2. – China Renmin University Press. (Original: The Governance of China: Volume 6. Ideological Development, by Liu Houbin; Translated by Dan Xianmei. 2018 Cengage Learning Asia Ltd.) &lt;br&gt;
 
* Чен Юй, Пу Пиң. Дипломатия жана эл аралык мамилелер. Кытайдагы мамлекеттик башкаруу: 10-том / Англис тилинен которгон Т. Чоротегин. –– Бишкек: Aркус, 2020. –– 216 б. – ISBN 978-9967-9275-7-5. – China Renmin University Press. (Original: The Governance of China: Volume 10. Diplomacy and Foreign Relations, by Chen Yue and Pu Ping; Translated by Niu Yunping. 2018 Cengage Learning Asia Ltd.) &lt;br&gt;
 
* Кашгари Махмуд ибн Хусейин. Түркий тилдер сөз жыйнагы / Араб тилинен кыргызчалаган Т.Чороев (Чоротегин) // Байыркы орток түрк адабияты: Байыркы доор жана орто кылымдар мезгили: Хрестоматия / Түзгөн Ж.Шериев. – Бишкек: Шам, 1996. – 85-101-беттер.   &lt;br&gt;

* Макнейл Уильям Г. Батыштын башаты. Адамзат өтмүшүнө кылчаюу. 3 китептен турган басылма.  / Которгондор Т.Чоротегин, [[[[Койчиев, Арслан Капай уулу|А.Койчиев]]]], Т.Абдиев. – Бишкек: “Кыргызстан-Сорос” фонду, 2002. – 1-китеп. – 388 бет.  – ISBN 9967-11-133-X. – 2-китеп. – 388 бет. -    ISBN 9967-11-134-8. (William H. McNeill. The Rise of the West: A History of the Human Community: With a retrospective essay.) &lt;br&gt;

* Бутанаев В.Я. “Кыргыз” дареги Саян-Алтай элдеринде (Котормо) // Кыргызстан маданияты. – 1987. – № 1. – 1 январь. &lt;br&gt;

* Худяков Ю.С. Енисей кыргыздары жана илим (Котормо) // Кыргызстан маданияты. – 1987.- 16 - июль. &lt;br&gt;

* Жусуп Мамай. Семетей: (Үзүндү) / (Араб графикасынан оодарма) // Нарын правдасы. - 1988. – 13-январь. &lt;br&gt;

*  Жамал Карши. Мулкахат ас-сурах (Алгы сөз жана кыргызча котормо) // Кыргызстан маданияты. - 1989. - 4-май.  &lt;br&gt; 

*  Айрым Чыгыш (мусулман) даректеринен үзүндүлөр // Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. - Фрунзе, 1990. - Б. 275-283. &lt;br&gt;

* Красновский, Бранислав. Интергелпо (Interhelpo) / Словак тилинен кыргызчага которгон Тынчтыкбек Чоротегин; кыргызча чыгарылыштын жооптуу ред. Т.К.Чоротегин, Т.Т.Сырдыбаев. – Бишкек: «Турар», 2025. – 160 бет, сүрөт. &lt;br&gt;

== Т.Чоротегин редакциялаган эмгектер  ==
* Talas Savaşı ve Tarihi Önemi / Editörler Fahri Solak, Mairam Baigonusheva, Tynchtykbek Chorotegin , Moimol Cusupova. – İstanbul, 2022. – 406 s. – Türk Dünyası Belediyeler Birliği (TDBB) Yayınları No: 34. – https://www.tdbb.org.tr/tdbb/wp-content/uploads/2022/05/TALAS-SAVASI-k.pdf{{Жеткиликсиз шилтеме|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* [[Акунов, Аалыбек]]. Кыргызстан эгемендик доорунда (1991–2021) / Жооптуу ред. проф. Т.К.Чоротегин. – 2-бас, тол. ж-а оңд. – Бишкек, “Калем” басмасы, 2021. – 1040 бет, жадыбал., сүрөт., карталар. – ISBN 978-9967-9308-7-2. &lt;br&gt;
* ал-Мактум, Мохаммед ибн Рашид. Ой учкундары / Англис тилинен которгон Касым Машакбай уулу Рахманкулов; жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Аркус, 2021. – 152 б. – ISBN 978-9967-485-17-4. – “Роза Отунбаеванын демилгеси” эл аралык коомдук фонду. &lt;br&gt;
* [[Төлөбек Абдырахманов|Абдырахманов, Төлөбек]]; Абдалиева, Гүлзада. Эркиндик, теңдик, эгемендүүлүк күрөштөрү жана Үркүндөр: Биринчи китеп / Жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: ЖИ “Сарыбаев Т.Т.” басмаканасы, 2016. – 364 б., сүрөт. – ISBN 978-9967-04-759-4. – И.Арабаев атындагы КМУ).&lt;br&gt;
* Жаркын элеси өчпөйт: Тарыхчы жана педагог [[Мурзабеков, Таавалды Мукайыл уулу|Таавалды Мурзабековдун]](1948––1991) 70 жылдыгына: (Макалалар топтому) / Жооптуу редакторТ.К.Чоротегин. –– Бишкек: “Турар” басмасы, 2019. –– 300+xvi  б., сүрөт. –– КР Президентинин Аппаратына караштуу “Мурас” фонду.  –– “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. –– Жусуп Баласагын атындагы КУУ. –– И.Арабаев атындагы КМУ. –– КРУИАсынын Тарых, археология жана этнология институту. – “Тарых жана мурас”түрмөгү.    --    ISBN  978-9967-15-959-4. &lt;br&gt;
* Арноо. Arnoo. ارنوو :Көрүнүктүү кыргыз таануучу, профессор Юлий Сергеевич Худяковдун 70 жылдыгына арналган илимий жыйнак / Редколлегия: К.С.Молдокасымов (төрага); жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: «Турар» басмасы, 2017. – 188 бет, сүрөт. – «Мурас» фонду. – «Кыргыз Тарых Коому» ЭКБсы. – «Тарых жана мурас» түрмөгү.  [Rus: Посвящение (Арноо): Научный сборник, посвященный 70-летнему юбилею видного кыргызоведа, профессора Юлия Сергеевича Худякова / Редколлегия: [[Молдокасымов, Кыяс Сатар уулу|К.С.Молдокасымов]] (председатель), и др.; отв. ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Изд-во «Турар», 2017. – 188 с., илл. – Общ. Фонд “Мурас” при Аппарате Президента Кыргызской Республики. – МОО «Кыргыз Тарых Коому».  – Серия “История и наследие”.]   [En: The Dedication (Arnoo): A Festshrift devoted to the 70th anniversary of Professor Yuliy Khudiakov, the prominent expert on the Kyrgyz study / Editorial Board: Kyias Moldokasymov, (Chairman), etc.; Edited by Prof. Tynchtykbek Chorotegin. – Bishkek: The Turar Printing House, 2017. - 188 p., ill. – The &quot;Muras&quot; Public Foundation under the Office of the President of the Kyrgyz Republic. – The Kyrgyz History Society international public accosiation. - The History and Heritage Series. – ISBN 978-9967-15-703-3.]   &lt;br&gt;
* Рысмендеева Н.К. Кыргыз элинин чүкө оюндары (Этнографиялык иликтөө) / Илимий ред. Т.К.Чоротегин. – Б.: МакПринт, 2016. – 176 б.

* Үркүн — 100: Кылымдар унуткус кыргын: Макалалар, блогдор, маектер, эскерүүлөр / Жооптуу редакторлор Т.Чоротегин, В.Жуматаева, Б.Сарыгулова, З.Бактыбаев. — Бишкек: Турар, 2017. — 408 б.+48 б. сүрөт. — ISBN 978-9967-15-689-0. — [[«Азаттык» үналгысы]]. &lt;br&gt;
* [[Худяков, Юлий Сергеевич]]. Военное дело кыргызов Центральной Азии (IХ – XVIII вв.) / Под. ред. проф. Т.К.Чоротегина. – Бишкек: “Турар”, 2017.. – 280 стр., илл., карты. – Фонд “Мурас”. – Серия “История и наследие”.   ISBN  978-9967-15-702-6. &lt;br&gt;
* Жекшеев, Жыпар. Атуулдук ар-намыс ойгонгондо: Макалалар, эскерүүлөр / Түзгөн Венера Сагындык кызы; жооптуу ред. проф. Т.Чоротегин. - Бишкек: Турар, 2021. - 588 б., 0,25 б.т. тиркеме, түстүү сүрөт. -- &quot;Тарых жана мурас&quot; түрмөгү. --  ISBN 978-9967-35-031-1. &lt;br&gt;
* 1916-2016: Улуттук боштондук көтөрүлүштүн жана Улуу Үркүндүн өчпөс тарыхы: Борбордук Азиядагы жана Кыргызстандагы 1916-жылкы улуттук боштондук көтөрүлүштүн 100 жылдык мааракесине арналган эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйындын материалдары: 2016-жылдын 21-октябры. Бишкек шаары / Жооптуу редакторлор Т.Чоротегин, К.Молдокасымов. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2016. – 416 + iv бет, сүрөт, карта. ––  “Тарых жана маданият жылын” даярдоо жана өткөрүү боюнча Мамлекеттик дирекция. - КР Билим берүү жана илим министрлиги. – КР Билим берүү академиясы. - КР УИАсы. – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. – Кыргыз Респ. Президентинин Аппаратына караштуу “Мурас” фонду. – “Тарых жана мурас” түрмөгү. - ISBN 978-967-12-616-9. &lt;br&gt;

* Улуттук боштондук көтөрүлүшкө жана Улуу Үркүнгө 100 жыл: Кыргызстандагы 1916-жылкы улуттук-боштондук көтөрүлүштүн 100 жылдык мааракесине арналган илимий-методологиялык жалпылама / Редколлегия: Т.К.Чоротегин (төрага), Т.А.Абдырахманов, ж.б.; жооптуу редакторлор Т.Чоротегин, К.Молдокасымов, М.Иманкулов. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2016. – 144 бет, сүрөт, карта. –– КР Билим берүү жана илим министрлиги. – КР Билим берүү академиясы. - “Мурас” фонду. – “Тарых жана мурас” түрмөгү. - ISBN 978-9967-04-748-5. &lt;br&gt;
* Доор жаңырткан элдик ыңкылаптар: 2005-жылдын 24мартында жана 2010-жылдын 7-апрелинде Кыргызстанда жүзөгө ашкан элдик ыңкылаптардын мааракелерине арналган жыйнак / Редколлегия: Т. К. Чоротегин  (төрага), З. Ж. Эргешов, ж.б. – Экинчи, толукталган басылыш. - Бишкек: КРПжӨ ИБнын алдындагы “Типография” мамл. ишк., 2015. – 302 + XVI б., сүрөт. -  “Мурас” фонду. - [“Тарых жана мурас” түрмөгү].  - ISBN     978-9967-12-475-2. &lt;br&gt;
* Жусуп Мамай жана кыргыз элинин манасчылык салты: Кытайлык залкар кыргыз манасчысы Жусуп Мамайдын (1918-2014) элесине арналган Үчүнчү эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйын. Жалал-Абат мамлекеттик университети. 22-24.05.2016. Баяндамалар жана макалалар жыйнагы / Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2016. – 396+iv б., сүрөт. – “Тарых жана маданият жылын” өткөрүү боюнча Мамлекеттик дирекция. – Жалал-Абат мамлекеттик университети. – Жалал-Абат Экономика жана ишкердик университети. - “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. – “Мурас” фонду. - “Тарых жана мурас” түрмөгү.   ISBN 978-9967-12-567-4. &lt;br&gt;
* Жусуп Мамай (1918-2014): Дастанда калган өмүр: Кытайлык залкар кыргыз манасчысы Жусуп Мамайдын чыгармачыл мурасы тууралуу илимий баяндамалардын ж-а макалалардын топтому / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), А. Эркебаев, ж.б.; “Мурас” фонду. - Бишкек: “Maxprint” басмасы, 2015. - 232+iv б., сүрөт. - – [“Тарых жана мурас” түрмөгү.]. - ISBN – 978-9967-12-486-8. &lt;br&gt;
* [[Жусуп Мамай]]: Заманыбыздын залкар манасчысы: Кытайлык залкар кыргыз манасчысы Жусуп Мамайдын  чыгармачылыгына арналган илимий баяндамалардын жана  макалалардын топтому / Редколлегия: Т. К. Чоротегин  (төрага), А. Эркебаев, ж.б. – Б.: “Maxprint” басмаканасы, 2014. - 514 б., сүрөт. - “Мурас” коомдук фонду. – [“Тарых жана мурас”  түрмөгү.]. - ISBN  978-9967-12-394-6.  &lt;br&gt; 
* Жусуп Мамай жана түрк калктарынын эпостору: Кыргыз Республикасынын Баатыры, манасчы Жусуп Мамайдын чыгармачыл мурасына арналган IV эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйын. Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети. Бишкек шаары, 14.04.2017. Баяндамалар жана макалалар жыйнагы / Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. — Бишкек: MaxPrint басмасы, 2017. — 470+ii  б., сүрөт. — Жусуп Баласагын атындагы КУУ. — “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. — Шинжаң “Манас” изилдөө борбору. — “Мурас” фонду. — “Тарых жана мурас” түрмөгү.  — ISBN 978-9967-32-227-1. &lt;br&gt; 

* Искак Асан уулу Полот хан: Азаттык жана мамлекеттүүлүк: 2015-жылдын 17-апрелинде Баткен мамлекеттик университетинин Кызыл-Кыя гуманитардык-педагогикалык институтунда өтө турган жумурияттык илимий-тажрыйбалык жыйындын баяндамалары жана башка макалалар / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), Э. Сариева, ж. б.; илимий редакторлор профессор [[Кененсариев, Ташманбет|Т. Кененсариев]] жана доцент [[Молдокасымов, Кыяс Сатар уулу|К. С. Молдокасымов]]. - Бишкек: “Maxprint” басмасы, 2015. – 296 + ii б., сүрөт. -  “Мурас” фонду. - [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. - ISBN  -  978-9967-12-477-6.  &lt;br&gt;

* Кыргыздын туңгуч чыгыш таануучусу, профессор Өмүркул Караевге (1930-2002) 85 жыл: (Макалалар топтому) / Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2015. – 186+iv  б., сүрөт.  – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. - “Мурас” фонду. - “Тарых жана мурас” түрмөгү. - ISBN – 978-9967-12-514-8. &lt;br&gt;
* Эсеналиева,  Гүлжамал Өмүракуновна.  Өмүркул Караев – кыргыз элинин жана түрктөрдүн тарыхынын чыгаан изилдөөчүсү: (Профессор Өмүркул Караевдин (1930-2002) 85 жылдыгына карата) /Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. – Оңдолуп, кошумчаланган монография. -  Бишкек: MaxPrint басмасы, 2015. – 186+ii б., сүрөт.  – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. - “Мурас” фонду. - “Тарых жана мурас” түрмөгү. - ISBN   978-9967-12-515-5. &lt;br&gt;

* &quot;Кыргызстан&quot; Демократиялык Кыймылы: Эгемендик менен демократия үчүн күрөштүн башаты: Кыргызстандагы демократиялык кыймылдын карлыгачы - КДКнын 25 жылдыгына арналган макалалар жыйнагы / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), академик А. Эркебаев, ж.б. - Бишкек: “Maxprint” басмасы, 2015. - 166 б., сүрөт. – “Мурас” фонду. - [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. - ISBN – 978-9967-12-487-5. &lt;br&gt;
* Кыргызстан жана Борбордук Азия - баарлашуунун мейкиндиги: Этностор аралык мамилелерди бекемдөөнүн өтмүшү, учуру жана келечеги:  Кыргыз Республикасынын УИАсынын мүчө кабарчысы, тарых илимдеринин доктору, профессор Абылабек Асанкановдун 60 жылдыгына арналган Кыргызстандын этнологдору менен антропологдорунун II Конгрессинин (Бишкек шаары, 2015-жылдын 4-апрели) баяндамалары жана илимий макалалар жыйнагы / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), С.К.Алымкулова, ж.б.; жооптуу редактор А.Р.Бикбулатова, илимий редактор Т.К.Чоротегин. - Бишкек: “Maxprint” басмасы, 2015. - 488 б., сүрөт. - “Мурас” фонду. - [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. - ISBN – 978-9967-12-474-5.&lt;br&gt;
 
* Кыргыз каганаты түрк элдеринин орто кылымдардагы мамлекеттүүлүгүнүн жана маданиятынын алкагында: Борбордук Азиядагы Улуу Кыргыз каганатынын түзүлгөндүгүнүн 1170 жылдыгына арналган II эл аралык илимий жыйындагы баяндамалардын жыйнагы: 2013-жылдын 15-16-ноябры, Бишкек ш. / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), ж.б.; Жооптуу редактор:  Т. К. Чоротегин. - Бишкек: “Maxprint” басмаканасы, 2014. - 494 б. - “Мурас” коомдук фонду. – [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. - ISBN - 978-9967-12-424-0.   
*  Кара уулу Ө. Көөнө түрктөр тарыхы: (Студенттер үчүн дарстар) /Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Учкун, 1994. – 64.б.  &lt;br&gt;
*  [[Худяков, Юлий Сергеевич|Худяков Ю.С.]] Кыргызы на просторах Азии Отв. ред. Т.К.Чоротегин. – 2-е, исправленное изд. – Бишкек, 1995. – 232 с., илл., карты.  &lt;br&gt;
*  [[Каратаев, Олжобай Кубатбекович|Каратаев Олжобай]]. Кыргыздардын этномаданий байланыштарынын тарыхынан. – Бишкек: “Бийиктик” басмасы, 2003. – 262 бет. – ISBN 9967-21-512-7.  &lt;br&gt;
*  [[Койчиев, Арслан Капай уулу|Койчиев Арслан]]. Национально-территориальное размежевание в Ферганской долине (1924-1927 гг.) / Отв.ред. Т.К.Чороев (Чоротегин). – Бишкек: Учкун, 2001. – 120 с.   &lt;br&gt;
*  [[Койчиев, Арслан Капай уулу|Койчиев Арслан]]. Осмонаалы Сыдык уулу жана анын “Тарыхтары” / Ред.: А.Мокеев, Т.К.Чоpоев. — Бишкек, 1992. — 46 б. &lt;br&gt;
* [[Кылычев, Акылбек Мукаевич]]. XIV-XV кылымдардагы Теңир-Тоо жана ага чектеш аймактардын тарыхы (Шараф ад-Дин Али Йездинин “Зафар-наме” асарынын маалыматтары боюнча) / Илимий редакторлору профессор Т.К.Чороев (Чоротегин), профессор Д.Ю.Юсупова, доцент Э.М.Кылычев. – Бишкек: “Либертос”, 2004. – 216 бет. -   ISBN 9967-22-190-9. &lt;br&gt;
* [[Кожобеков, Муратбек Чалаке уулу|Кожобеков, Муратбек Чалакеевич]]. Кыргыз каганатынын тарыхы / Илимий ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Жусуп Баласагын атындагы КУУнун «Университет» басмаканасы, 2013. - 188 б., карта, сүрөттөр. - “Тарых жана мурас” түрмөгү [Кыргыз Республикасынын Президентинин аппаратына караштуу Кыргызстан элинин тарыхый жана маданий мурастарын иликтөө боюнча “Мурас” кору; “Кыргыз Тарых Коому” ЭКБ.] - ISBN 978-9967-02-942-2.
*  Кыргызстандын эң байыркы мезгилдерден XIX кылымдын соңуна чейинки тарыхы: Ү.Чотонов ж.б. авторлор коллективи; Которгон С.Олжобаев, Ө.Караев; Илимий ред. Ө.Караев, Т.Чоротегин. – Бишкек, 1998. – 344 б.   &lt;br&gt;
*  Кожоналиев С.К. Обычное право кыргызов  / Научный редактор Т.К.Чоротегин. (Вступит. статья Т.К.Чоротегина). – Бишкек, 2000. – 332 с. – ISBN 9967-11-083-X. &lt;ref&gt;Кожоналиев С.К. Обычное право кыргызов / Научный редактор Т.К.Чоротегин. (Вступит. статья Т.К.Чоротегина). – Бишкек, 2000. – 332 с. –   URL:   &lt;nowiki&gt;https://st-1.akipress.org/st_bilimlib/9/4c64c489b02923d5f21699d5c5fe20a8a0949b46.pdf&lt;/nowiki&gt; &lt;/ref&gt; &lt;br&gt; 
* Азамат Алтай (1920-2006): Азаттык менен демократиянын жарчысы: ([[Азамат Алтай|Азамат Алтайдын]] 90 жылдыгына арналган жыйнак) / Башкы редактору, кириш сөзүнүн автору Т.К.Чоротегин. Эскерүүлөрдүн редакторлору: В.Сагындык кызы Жуматаева, С.Жумагулов, К.Чекиров, Т.Чоротегин. Рецензент А.Капай уулу Койчиев. – Бишкек: Интерполиграф, 2010. – 320 бет, сүрөттөр. -    ISBN 978-9967-26-039-9. &lt;br&gt;
* [[Каратаев, Олжобай Кубатбекович]]. Кыргыздардын теги, таралуу ареалы, этностук-маданий алакалары / Жооптуу редакторлор Тынчтыкбек Чоротегин, Памирбек Казыбаев. - Бишкек, 2013. -   290 б., сүрөттөр. - ISBN 978-9967-27-070-1. - (Кыргыз-Түрк &quot;Манас&quot; университетинин басылмалары. № 174. Окуу китептер тизмеси. № 47.) &lt;br&gt;
* [[Өмүрбеков, Токторбек|Өмүрбеков Т.Н.]] Эл башылар, эрендер жана эл тарыхы: (Тарыхий очерктер). - Бишкек: Макспринт, 2014. - 228 бет. - &quot;Тарых жана мурас&quot; түрмөгү. - ISBN 978-9967-12-386-1. Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. &lt;br&gt;
*  [[Ботояров, Камбаралы|Ботояров Камбаралы]].[http://bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/koonorgus_muras_botoyarov.pdf  Көөнөргүс мурас / Жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Айбек, 1996. ISBN 5-8355-0893-Х]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}   &lt;br&gt;
*  Менин сүрөттүү сөздүгүм: Англисче-кыргызча / Түзгөн Шейла Пембертон; Кыргызчалаган Таалай Абдиев; Редактору Т.К.Чоротегин. – Бишкек: “Кыргызстан – Сорос” фонду, 1997. – 72 б., сүрөт.  &lt;br&gt;
* Рысмендеева, Назгүл. Кыргыз элинин чүкө оюндары: (Этнографиялык иликтөө) / Илимий ред. Т.К.Чоротегин. Бишкек: Кыргыз жер, 2016. – 176 б., сүрөт. – &quot;Мурас&quot; фонду. – &quot;Кыргыз Тарых Коому&quot; ЭКБсы. – ISBN 978-9967-12-532-2.

*  Менин биринчи англисче-кыргызча сөздүгүм  / Түзгөн Эвелин Гоулдсмит; Кыргызчалаган М.Асаналиев; Редактору Т.К.Чоротегин. - Бишкек: “Кыргызстан-Сорос” фонду, 1998. – 164 б.; сүрөт.   &lt;br&gt;
* Энесай Кыргыз каганатынын тарыхын изилдеген илимпоз [[Кожобеков, Муратбек Чалаке уулу|Муратбек Кожобековдун]] 60 жылдык мааракесине арналган “Кыргыз каганаты тарыхы жана кыргыз таануу маселелери” аттуу эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйындын материалдары (КМУ, Бишкек, 23.11.2018) / Илимий редакторлор Т.К.Чоротегин, О.К.Каратаев. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2018. – 378+ii  б., сүрөт.  – И.Арабаев атындагы КМУ. – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. – “Мурас” фонду. – “Тарых жана мурас” түрмөгү.   – ISBN 978-9967-12-767-8.  (Материалы международной научно-практической конференции, посвященной 60летнему юбилею ученого Муратбека Кожобекова, исследующего историю Кыргызского каганата на Енисее: (КГУ, Бишкек, 23 ноября 2018 г.) / Науч. ред. Т.К.Чоротегин, О.К.Каратаев. – Бишкек: Изд-во MaxPrint, 2018. – 378+iiс., илл. – Кыргыз. гос. ун-т им. И.Арабаева. – Международное общественное объединение «КыргызТарых Коому». – Фонд “Мурас” при Аппарате Президента Кыргызской Республики. – Серия “История и наследие”.    The Proceedings of the international scientific conference devoted to the 60th anniversary of Dr. Muratbek Kojobekov, the scholar who studies the history of the Kyrgyz Khaganate in the Yenissei basin: (KSU, Bishkek, 23 November 2018) / Edited by T. Chorotegin, O.K.Karatayev. – Bishkek: MaxPrint Printing House, 2018. – 378+ii p., ill. – The Kyrgyz State University named after I.Arabayev. – The Kyrgyz History Society International Public Association. – The Muras Foundation under the Office of the President of the Kyrgyz Republic. – The History and Heritage Series. )      &lt;br&gt;
* Акунов, Аалыбек, Темирбекова Асель. Кыргызстан в эпоху независимости (1991–2022): Книга I: Формирование новой политической системы: синдром авторитаризма./ Отв. ред. проф. Т.К.Чоротегин, – Бишкек: ИД “Калем”, 2023. – 534 стр, табл., фотографии, карты. – ISBN 978–9967–9–9. &lt;br&gt;

== Ал жана анын жашаган доору тууралуу адабият ==
* Тарыхчы жана публицист Тынчтыкбек Чоротегиндин (Чороевдин) 60 жылдык мааракесине арналган “Кыргыз таануу маселелери: Байыркы доордон азыркы мезгилге чейин” аттуу эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйындын материалдары (КУУ, Бишкек, 04.10.2019) / Илимий редактор К.С.Молдокасымов. – Бишкек: Турар басмасы, 2019. – 552+iv б., сүрөт. –– Кыргыз Республикасынын Президентинин Аппаратына караштуу “Мурас” фонду. –– Кыргыз Республикасынын УИАсынын Б.Жамгырчинов атындагы Тарых, археология жана этнография институту. –– Ж. Баласагын атындагы КУУ. – И. Арабаев атындагы КМУ. – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. – “Тарых жана мурас” түрмөгү. -  ISBN 978-9967-15-949-5.  &lt;br&gt;

* Айтматов академиясынын академиктери / Жыйнакты түзгөн Дилдебек Андашев; Жооптуу редактору Четин Жумагулов. Китепти каржылаган Темирбек Асанбеков. – Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 2011. – 104 бет, сүрөттөр. – (Мында: 96-бетте). – ISBN 978-9967-14-087-5.  &lt;br&gt;

* Асанов У.А., Джуманазарова А.З., Чоротегин Т.К.  Кыргызская наука в лицах. - Бишкек: Главная редакция Кыргызской энциклопедии, 2002. = Стр. 499. (Asanov U.A., Jumanazarova A.Z., Chorotegin T. Kyrgyzskaya nauka v litsakh (The Kyrgyz Science In Faces). - Bishkek, Main Editorial Board of the Kyrgyz Encyclopedy, 2002. P. 499.) - ISBN 5-89750-142-4.

* Кыргыз тарыхы: Энциклопедия / Жооптуу редактор А.Асанканов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2003. – 464 б.: сүрөт. – ISBN 5-89750-150-5. – (Мында: 421-бетте). 

* Gundula Salk. Die Sanjira Des Togolok Moldo (1860–1942). Wiesbaden. Harrassowitz Verlag. 2009. - S. 2-3. - ISBN 978-3-447-06161-2 &lt;br&gt;
*  [[Каратаев, Олжобай Кубатбекович|Karatayev, Olcobay]]; Yılmaz, Mehmet Serhat; Yakuboğlu, Cevdet.  “Dîvânu Lugâti't-Türk” Adlı Eserin Tamamlanmasının 940. Yıldönümü: Şarkiyatçı, Tarihçi, Antropolog Prof. Dr. Tınçtıkbek K. Çorotegin’in Araştırmaları (940th Anniversary of the Completion of “Dîvânu Lugâti'tTürk”: Researches of Orientalist, Historian,  Anthropologist Prof. Dr.  Tınçtıkbek K. Çorotegin) // Alınteri Sosyal Bilimler Dergisi. - Kastamonu Üniversitesi, 2017. - Volume 1 (2). pp. 89 - 99. - ISSN 2564-6583.  &lt;br&gt;
* Садыкова, Шарифа.  Сыдыков Осмоналы: (Туулган күнүнүн 130 жылдыгына карата). - Бишкек, 2008. - 84 бет. (Мында:  12-13-бетте).  - ISBN 978-9967-24-873-1.  &lt;br&gt;

* Мамбеталиев, Сулайман. Баян: Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн жана баш редактору Гүлмира Мамбеталиева. Китепти каржылаган Аскар Мааткабыл уулу Салымбеков. – Бишкек, 2008. – 282 бет, сүрөттөр. – (Мында: Б. 135.)  – ISBN 978-9967-25-256-1.  &lt;br&gt;
* Kirgistan. Historia – społeczeństwo – polityka / Tadeusz Bodio (red.), Aalybek Akunov et. – Warszawa, 2004. Dom Wydawniczy ELIPSA. – 896 s., faks., mapy, rys., tab.   Uniwersytet Warszawski. Instytut Nauk Politycznych.. - Współczesna Azja Centralna; Współczesna Azja Centralna. – ISBN 8371515316 9788371515316. - [Кыргызстан: Тарых, коом, саясат / Проф. Т. Бодио менен проф. А.Акуновдун редакторлугу астында. - Варшава, 2004. - 896 б.]  &lt;br&gt;

== Сүрөт баян ==
&lt;gallery&gt;
Midil Jamgyrchinov at the Muras Foundation, Bishkek, Kyrgyzstan. 01 Dec 2014.JPG|thumb|Т.Чоротегиндин КМУдагы дипломдук ишинин жетекчиси - Мидил Бегималиевич Жамгырчинов, тарых илимдеринин кандидаты, Жусуп Баласагын атындагы КУУнун доценти. Бештин айынын 1и, 2014-жыл.
Nurgul Dyikanalieva and Almaz Tchoroev at LSE. 17.12.2009.JPG|thumbnail|Нургүл Дыйканалиева менен Алмаз Чороев Лондон Экономика Мектебинде. Улуу Британия. 2009-жылдын 17-декабры.
Nurgul Dyikanalieva in Vienna, Austria. 09.11.2008..JPG|thumbnail|left|Нургүл Дыйканалиева Вена шаарында. Австрия. 2008-жылдын 9-ноябры.
&lt;/gallery&gt;

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==
* http://www.youtube.com/watch?v=Dz-o3uGtIoM Дил маек   
* [http://www.azattyk.org/content/kyrgyzstan_public_tv/24552456.html КТРК Байкоочу кеңешинин жаңы курамы шайланды]
* http://ktrk.kg/kyr/index.php?do=static&amp;page=spisok {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120909015803/http://ktrk.kg/kyr/index.php?do=static&amp;page=spisok |date=2012-09-09 }}   
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1654363 Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбетович] 
* http://www.akipress.org/people/news:362/ 
* http://www.presskg.com/agym/09/1120_19.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151027104529/http://www.presskg.com/agym/09/1120_19.htm |date=2015-10-27 }}
* http://www.for.kg/news-182549-ru.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217152338/http://www.for.kg/news-182549-ru.html |date=2014-12-17 }}
* http://www.bbc.co.uk/kyrgyz/kyrgyzstan/2012/08/120831_choroev.shtml 
* http://www.presskg.com/tuusu/09/0428_11.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722141917/http://www.presskg.com/tuusu/09/0428_11.htm |date=2016-07-22 }}
* https://archive.is/20121229014528/newskg.narod.ru/kut/06/0811_8.htm
* http://www.kyrgyzstan.org.tr/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091226050138/http://www.kyrgyzstan.org.tr/ |date=2009-12-26 }}
* https://nagrada.srs.kg/site/person/46035 

[[Категория:Кыргыз Тарых Коому]]
[[Категория:Кыргыз тарыхчылары‎]]
[[Категория:Чыгыш таануу]]
[[Категория:Кыргыз адабияты]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:1959-жыл]]
[[Категория:&quot;Азаттык&quot; үналгысы]]
[[Категория:Кыргыз журналисттери]]
[[Категория:КДК]]
[[Категория:КТРК]]
[[Категория:ПИАК]]
[[Категория:Кыргыз медиасы]]
[[Категория:Түркология]]
[[Категория:Этнографтар]]
[[Категория:Булак таануучулар]]
[[Категория:Кыргыз таануучулар]]
[[Категория:Нарын облусу]]
[[Категория:Кыргыз Улуттук Университети]]
[[Категория:Кытайлык кыргыздар]]
[[Категория:Окумуштуулар]]
[[Категория:Топонимисттер]]
[[Категория:XXI кылым]]
[[Категория:Борбордук Азия]]
[[Категория:Борбордук Азия]]
[[Категория:ТҮРКСОЙ]]</text>
      <sha1>ekpjvkyqjyczkoahiquuwt296l4kxk2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>662649</id>
      <parentid>662645</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T06:29:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tynchtyk Chorotegin</username>
        <id>1744</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Айрым илимий жана илимий-жамаагаттык макалалары */ a new article (2024)</comment>
      <origin>662649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126598" sha1="if3inplc7481x7as39q9fzi2y4yq201" xml:space="preserve">{{Илимпоз
 |Ысымы                    = Тынчтыкбек Чоротегин
 |Расмий ысымы             = Чороев Тынчтыкбек Кадырмамбетович&lt;br&gt;(Тынчтыкбек Чоротегин)
 |Сүрөт                    = Tynchtykbek_Chorotegin_18.7.2007.jpg
 |Туурасы                  = 200px
 |Сүрөттүн аталышы         = Профессор Тынчтыкбек Чоротегин. 18.7.2007.
 |Туулган жылы             = [[1959-жыл]] 28-[[Жалган куран|жалган куран айы]]
 |Туулган жери             = [[Он-Арча]] айылы, [[Нарын областы]]
 |Каза болгон жылы         = 
 |Каза болгон жери         = 
 |Жарандыгы                = {{Кыргызстан желеги}} [[Кыргызстан]]
 |Илимий чөйрөсү           = Тарых, Чыгыш таануу, Түркология, Жазма булактар, [[Кыргыз таануу]]
 |Иштеген жери             = Кыргыз Тарых Коомунун президенти, көз карандысыз публицист ([[«Азаттык» үналгысы|Азаттык үналгысы]] жана [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университети]])
 |Илимий даражасы          = [[тарых илимдеринин доктору]] (1998)
 |Илимий наамы             = [[профессор]] (2002)
 |Альма-матер              = [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университети]]
 |Илимий жетекчиси         = [[Өзбекстан]] ИА профессору, тарых илимдеринин доктору [[Ахмедов Бөрү|Бөрү Ахмедов]]
 |Белгилүү окуучулары      = * тарыхчы жана жазуучу [[Койчиев, Арслан Капай уулу|Арслан Капай уулу Койчиев]]&lt;br/&gt;
* профессор, тарых илимдеринин доктору [[Каратаев, Олжобай|Олжобай Каратаев]]&lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин доктору [[Кылычев, Акылбек Мукаевич|Акылбек Кылычев]]&lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин кандидаты [[Сырдыбаев, Туратбек|Туратбек Сырдыбаев]]&lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин кандидаты [[Субакожоева, Чолпон Темирбековна|Чолпон Субакожоева]] &lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин кандидаты Өмүрбек Жумадилович Алымкожоев &lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин кандидаты Назгүл Качкынбаевна Рысмендеева &lt;br/&gt;
 |Белгилүү болгондугу      = 
 |Сыйлыктары               = *  {{Даңк медалы}}, 2011-жыл; &lt;br/&gt;
* ТүркСОЙдун Медиа тармагындагы [http://www.turksoy.org.tr/tr/haberler/turksoy_basin_odulleri_ve_mukan_tolebayev_yili_acilisi_gerceklestirildi-29-06-2013.html сыйлыгы], 2013-жыл. &lt;br/&gt;
* III даражадагы &quot;Манас&quot; ордени (2016) &lt;br/&gt;
 |Кол тамгасы              = 
 |Кол тамгасынын туурасы   = 
 |Сайты                    = 
 }}{{Сноскалары жок}}
'''Чороев Тынчтыкбек Кадырмамбетович''', ошондой эле '''Тынчтыкбек''' '''Чоротегин''' катары белгилүү&lt;ref&gt;[https://nagrada.srs.kg/Site/Awarded/46831 Мамлекеттик сыйлыктар, ардактуу наамдар менен сыйланган адамдардын ээлери Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыктарына ылайык көрсөтүлүшкөн]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www-old.knu.kg/ru/images/stories/2018/11_2018/10/hist/kaf_reg/chorotegin_ru.pdf chorotegin_ru.pdf]&lt;/ref&gt; — [[тарыхчы]], [[журналист]], [[публицист]]. [[Илимдин доктору|Тарых илимдеринин доктору]] (1998), [[профессор]] (2002). [[Кыргыз Тарых Коому|Кыргыз Тарых Коомунун]] президенти (2012-жылдын 11-февралынан), Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин профессору (2002-жылдан).

== Өмүр баяны ==

'''Бала чагы'''

1959-жылы 28-мартта [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Нарын облусу|Нарын облусунун]] Нарын районундагы [[Эчки-Башы]] (Он-Арча) кыштагында туулган.  Атасы - Кадырмамбет Чороев (1922-1975), энеси - Алия Кыдыраалы кызы (1924-2001). 

1966-1974-жылдары Эчки-Башы айылындагы &quot;Коммунизм&quot; орто мектебинде таалим алып, 8-классты бүтүргөн.


Анын биринчи мугалими - [[Эчки-Башы, айыл (Нарын району)|Эчки-Башы айылындагы]] белгилүү педагог Өмүр Абдыкадыров болгон. 

Жетинчи класстан тартып чыгармалар жаза баштаган. Алгачкы юмордук жана сатиралык чыгармаларын 8-класста окуп жүргөндөн тартып жарыялай баштаган.

1974-76-жылдары [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Нарын шаары|Нарын шаарындагы]] Токтогул атындагы орто мектепте окуп, аны күмүш медалы менен аяктаган. (Шаардык билим берүү мекемеси ага алтын медал ыйгарууну чечкен, бирок облустук билим берүү мекемеси облустук чектелүү квотага шилтеме кылып, анын баасын саал ылдыйкы тепкичке төмөндөтүп койгон).

'''Студенттик курак'''

1976-жылы Бишкектеги [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети|Кыргыз улуттук университетинин]] тарых факультетине тапшырган.

Ага таалим берген илимпоздордун арасында Кыргыз Илимдер академиясынын мүчө-кабарчысы, тарых илиминин доктору [[Хасанов Анварбек|Анварбек Хасанов]], тарыхчы доценттер Мидил Жамгырчинов, [[Мамбеталиева, Какен|Какен Мамбеталиева]], [[Урстанбеков, Бейше|Бейше Урстанбеков]], Сейне (Ксения) Сырдыбаевна Искенова, Вольтраут Фрицовна Шелике, [[Мурзабеков, Таавалды Мукайыл уулу|Таавалды Мурзабеков]], [[Жакыпбеков, Жаныбек|Жаныбек Жакыпбеков]], Атыгай Арзыматов, Шакин Есенгараева, Ишенгүл Болжурова, [[Жумали Адилбаев]], Михаил Николаевич Федоров, философ Роза Отунбаева, ж.б. болгон. 

Студент чагында студенттик эмгек кошуундарына мүчө жана комиссар катары ар жылы жай мезгилинде катышкан. 

Университеттин &quot;Комсомолдук прожектор&quot; аталган орусча жана кыргызча сатиралык дубал гезитинин редактору болгон. Ар кыл чыгармачыл (адабий жана илимий) ийримдерге катышкан. 

4-курста окуп жаткан чагында ал кездеги илимий жетекчиси А.Хасановдун жолдомосу менен Өзбекстандын борбору Ташкен шаарына барып, 1898-жылкы Анжыян көтөрүлүшүнө тийешелүү орусиялык падышалык архив материалдарын иликтеген.

5-курста илимий темасын алмаштырып, доцент Мидил Жамгырчиновдун жетегинде орто кылымдардагы Кыргызстан тарыхы боюнча парсы булактарынын маалыматтарын (орусча котормосунда) иликтеп, атайын дипломдук иш жазган.

1981-жылы Кыргыз улуттук университетинин тарых факультетин кызыл диплом менен аяктаган.

Оболу 5-курстун башында тарых факультетинин Байыркы дүйнөнүн жана орто кылымдардын тарыхы кафедрасына лаборант кызматында иштей баштаган, айрым төмөнкү курстарга семинар да өткөн. &lt;br&gt;

Ал эми жогорку билими тууралуу диплом алган соң, [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] Элге билим берүү министрлигинин уруксатына ылайык, Байыркы дүйнөнүн жана орто кылымдардын тарыхы кафедрасында окутуучу болуп калтырылган. Кафедраны анын ошол кездеги илимий жетекчиси М.Б.Жамгырчинов башкарчу.  

'''Жаш окутуучу. Стажер. Аспирант'''

1981-83-жылдары КУУда эки жыл англис тилинин курсуна катышып, Чилинин социалист президенти Сальвадор Альенде тууралуу англисче монографияны эптеп-септеп орусчага которгон. Бул - анын [[Англис тили|англис тилин]] эркин баарлашууга чейинки деөгээлде үйрөнүүсүнө чоң өбөлгө болгон. 

1983-жылдын сентябрынан 1985-жылдын сентябрына чейин [[Ташкен|Ташкенде]] Өзбекстан Илимдер академиясынын Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунда эки жылдык стажировкада окуп, араб жана түрк тилдерин үйрөндү, ара-чолодо өзбек жана уйгур тилдерин өздөштүрдү. 


1985-жылдын октябрынан 1988-жылдын декабрына чейин Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунда үч жылдык күндүзгү [[аспирантура|аспирантурада]] окуган. 

Илимий жетекчиси - өзбекстандык чыгаан чыгыш таануучу, профессор (кийинчерээк академик) [[Ахмедов, Бөрү Ахмедович|Бөрү Ахмедов]] болгон. 

Аспирантура маалында [[Москва]] жана [[Ленинград]] шаарларына барып, ал жактардагы илимий китепканаларда иштеген. 

Ленинграддагы (азыркы [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургдагы]]) Коомдук китепканадан чыгыш таануучу жана скандинав таануучу Омелян Прицактын &quot;Рустун келип чыгышы&quot; аттуу жарым-жартылай тыйуу салынган монографиясын окуп, советтик расмий тарыхнаамага карата кайчы пикири андан ары калыптанган. 

Аспирант кезинде Новосибирск, Бишкек (ал кездеги Фрунзе), Ташкен шаарларындагы ар кыл илимий жыйындарга катышкан. 

1986-жылдан тартып кыргыз тарыхы, Махмуд Кашгаринин мурасы, кыргыз тилинин көйгөйү ж.б. тууралуу макалаларды байма-бай кыргыз жана орус тилдеринде жарыялаган. 

Эмгектерине тыйуу салынган Молдо Кылыч, [[Арстанбек]], Молдо Нияз, Осмонаалы Сыдык уулу, Эшеналы Арабай уулу жана башка 1917-жылкы ыңкылапка чейин эле китептери чыккан жана чыгармалары кеңири таркаган даанышмандардын эмгектерин [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] кайра жарыялоо тууралуу ойлорун 1986-87-жылдардан тартып илимий жыйындарда ачык айтып, макалаларында орчун маселе катары козгогон. 

Ал [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] чыгыш таануу факультетин ачуу демилгесин 1988-жылы орусча мезгилдүү басма сөздө көтөрүп чыккан. 

Анын кыргыз тилин орус тилинен кем эмес колдонуу зарылдыгы тууралуу Москвадагы &quot;Правда&quot; гезитине 1988-жылы жолдогон макаласы цензуранын айынан жарык көргөн эмес. Бул макала кайра Кыргызстан Компартиясынын Борбордук Комитетине жиберилген. Бирок [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачевдун]] &quot;кайра куруулар&quot; доорунун илеби менен &quot;улутчул аспирантка&quot; каршы катаал чара көрүлбөй калган. 

1988-жылдын 14-декабрында Ташкен шаарында [[Өзбекстан]] ИАсынын Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунда кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү коргогон. 

== Кыргызстандагы коомдук, саясий жана журналисттик ишмердиги ==
1988-жылдын этегинде [[Бишкек (шаар)|Бишкекке]] кайтып, 1989-жылдын январында КУУнун Байыркы дүйнөнүн жана орто кылымдардын тарыхы кафедрасынын башчысынын милдетин аткарып калды&lt;ref&gt;http://who.ca-news.org/people:16312&lt;/ref&gt;.   

1989-жылдын апрел-май айларында Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатын уюштуруу камылгаларын жетектейт. &lt;br&gt;Бул уюм ошол жылы 3-июнда Уюштуруу жыйынында расмий негизделген, Анын отуруму кыргыз тилинде өтүп, орусчага синхрондуу которулуп турган. (Котормочулар - алдыңкы студенттер [[Койчиев, Арслан Капай уулу|Арслан Капай уулу Койчиев]], Венера Койчиева жана Алмаз Кулматов болгон).

Жыйынга жазуучу-диссидент [[Сыдыкбеков Түгөлбай|Түгөлбай Сыдыкбеков]], кытайлык манасчы [[Жусуп Мамай]] келишип, батасын беришкен.

Ошол кездеги Кыргызстан Компартиясынын тымызын каршылыгы менен Т.Чоротегин [[Кыргызстан жаш тарыхчылар жамааты|Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатынын]] төрагасы болуп шайланбай калды, бирок уюмдун төрага орун басарларынын биринен болду. Негизинен, уюмду күндөлүк башкаруу ишин ал өзү аткарып келди. 

1989-жылдын жайында ал (профессор А.А.Чукубаев менен педагог адис Адыл Кожобаевдин калемдештиги астында) түзгөн Кыргызстандын жана кыргыздардын тарыхына жаңыча кароого багытталган долбоор советтик Кыргызстандын ошол кездеги Элге билим берүү министрлиги тарабынан колдоого алынып, сентябрда кыргыз жана орус тилдеринде бардык орто мектептер үчүн милдеттүү окуу программа долбоору катары жарыяланган. 

Ошол жылдын жай айларында айрым үй куруучу жаштардын бейөкмөт уюмдарынын жобосун түзүүгө кол кабыш кылган. 
 
1990-жылдын февраль айында Бишкектеги жаштардын уруксатсыз нааразылык жыйынында чыгып сүйлөгөн. 

Ошол жылы феврал-март айларында оппозициячыл жаштардын коммунисттик бийлик менен саясий талкууларын уюштуруу тобунун жетекчилерине болгон. 

[[Image:Azamat Altay and Tyntchtykbek Tchoroev_Prague_June 2003.jpg|260px|right|thumb|&quot;Азаттык үналгысынын&quot; туңгуч кызматкери жана мурдагы директору [[Азамат Алтай]] (1920-2006) &quot;Азаттыктын&quot; Прагадагы башкеңсесинде Тынчтыкбек Чоротегин (оңдо) менен. Прага шаары, Чехия. 2003-жылдын 6-июну.]]

1990-жылы май айындагы [[Кыргызстан Демократиялык Кыймылы]]нын (КДК) уюштуруучуларынын бири, анын уставынын долбоорун даярдаган. 1990-жылы октябрда жумурияттагы коммунисттик жетекчиликке каршы саясий ачкачылыкка катышкан. 

1991-жылдын апрелинен 1998-жылдын мартына чейин «Азаттык үналгысынын» Бишкектеги кабарчысы, алгачкы бюро башчысы.  

Окутуучулук жана илимпоздук иш-аракетин да уланта берген. 

1992-94-жылдары КУУнун Азия жана Африка өлкөлөрүнүн тарыхы кафедрасын башкарган. 

1994-1997-жылдары КУУнун күндүзгү докторантурасында окуган. Аны ийгиликтүү аяктап, 1998-жылы 10-апрелде Кыргыз Улуттук Илимдер академиясынын [[тарых институту|тарых институтунда]] доктордук диссертациясын жактаган&lt;ref&gt;Чороев (Чоротегин) Т.К.  Махмуд ибн Хусейин ал-Кашгаринин «Дивану лугати т-турк» эмгеги (1072— 1077-жж.) Теңир-Тоо жана Ички Азия түрк элдеринин тарыхы боюнча булак катары. — Адистик: 07.00.02 — Кыргызстан тарыхы: —  Тарых ил. доктору...  диссертация. —   Бишкек, 1998. — Кырг. Респ. УИА; Тарых институту. — 400 бет. — кол жазма. — (Автореферат - 48 бет). &lt;/ref&gt;. 

1998-жылдын апрелинен 2000-жылдын июлунун акырына чейин Лондондо [[Би-Би-Синин Кыргыз кызматы|Би-Би-Синин Кыргыз кызматынын]] продюсери болуп иштеген. 

[[Файл:Rémy Dor and Tyntchtykbek Tchoroev, the Sorbonne, Paris. 07.10.2003.jpg|thumb|left|Профессор Т.Чоротегин француз чыгыш таануучусу, профессор Реми Дор менен. Сорбонна унивыерситети, Париж шаары, Франция. 2003-жылдын 7-октябры.]]

2000-жылдын 25-июлунан 2011-жылдын 16-августуна чейин ал ЭЕ/АҮ Кыргыз кызматынын - «Азаттык үналгысынын» Прагадагы башкеңсесинде иштеп келди. 

[[Файл:Usen-Asanov at Azattyk exhibition in Bishkek. 17 May 2007.jpg|thumbnail|right|Академик [[Асанов, Үсөн|Үсөн Асанов]], Кыргыз улуттук энциклопедиясынын Башкы редакциясынын жетекчиси, [[«Азаттык» үналгысы|&quot;Азаттык&quot; үналгысынын]] чыгармачыл жамаатынын китеп көргөзмөсүнүн ачылыш салтанатында сүйлөөдө. Кыргыз улуттук китепканасы, Бишкек шаары. 17.5.2007.]]

Бул убакыттын ичинде - 2003-жылдын 1-январынан тартып 2010-жылдын 30-сентябрына чейин Т.Чоротегин ЭЕ/АҮ Кыргыз кызматынын директору болду. &lt;br&gt;
Ал 1995-жылы жайында, 1997-жылы ноябрда жана 2003-жылы июнда айтылуу Азамат Алтай менен жолуккан. &lt;ref&gt;: &lt;nowiki&gt;https://new.bizdin.kg/kniga/ala-toonun-batyshtagy-burkutu-azamat-altaydyn-90-zhyldyk-maarakesine&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;  
Еийинчерээк ал маркум Азамат Алтайды эскерген жыйнакка редактор жана макала автору катары да салым кошкон. &lt;ref&gt;: &lt;nowiki&gt;https://new.bizdin.kg/kniga/ala-toonun-batyshtagy-burkutu-azamat-altaydyn-90-zhyldyk-maarakesine&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;

1998-жылдан 2006-жылга чейин ал жыл сайын [[Кыргыз Улуттук Университети|КУУда]] адистик сабак боюнча дарс окуп келди, калган жылдары ар кыл кыргызстандык университеттерде тарых жана журналистика жаатында ырааттуу жолугушуулар, семинарлар, талкуулар уюштуруп келди. 

Ушул тапта — ардагер, эркин изилдөөчү жана публицист.  

2012-жылдын февралынан — [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети|Кыргыз улуттук университетинин]] Чөлкөм таануу кафедрасынын профессору (2019-жылы да бул ишти улантты). 

&quot;[[Кыргыз Тарых Коому]]&quot; эл аралык коомдук бирикмесинин президенти (2012-жылдын 11-февралында шайланды).  

[[Файл:Kaken Mambetalieva-75 Bishkek 19.05.2012.JPG|thumb|left|Этнограф К.Мамбеталиеванын 75 жылдык мааракесине арналган илимий жыйында. КУУ, Бишкек. 19.5.2012.]]

2012-жылдын 18-апрелинде Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши Т. Чоротегинди КТРКнын Байкоочу Кеңешине мүчө кылып шайлады. 

2012-жылдын сентябрынан тартып Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университетинин Тарых факультетинин Чөлкөм таануу кафедрасынын профессору болуп эмгектенет. 

Ошол эле учурда, 2013-жылдын 1-сентябрынан тартып 2017-жылдын 4-майына чейин ал Кыргыз Республикасынын Президентинин Аппаратына караштуу Кыргызстан элдеринин тарыхый жана маданий мурастарынын “Мурас” Фондунун Башкармалыгынын Төрагасы кызматын аркалап турду. Андан соң бул кызматка кесиптеши жана үзөңгүлөшү [[Молдокасымов, Кыяс Сатар уулу|Кыяс Молдокасымов]] келди.

Ал YouTube интернет барагындагы өз баракчасына бир катар оригиналдуу даректүү тасмаларын жарыялаган&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/channel/UCcvXo8-_r59P2rYOX-15KzA  Т.Чоротегиндин баракчасы. &lt;/ref&gt;.   &lt;br&gt;

=== Үй-бүлөсү ===
[[Файл:Nurgul Dyikanalieva and Tyntchtykbek Tchoroev in Sanji, China. 03.08.2009..JPG|thumb|right|Т.Чоротегин жубайы Нургүл Дыйканалиева менен Санжи (Шенцзи) шаарында.  ШУАР, Кытай. 2009-жылдын 3-августу.]]

Алгачкы жубайы – маркум [[Дыйканалиева, Нургүл Эсенкуловна|Нургүл Дыйканалиева]] (13.02.1957-17.09.2012) эле. 

Алар 1982-жылы апрел айынын соңку күнү [[Нарын облусу|Нарын облусунун]] Нарын районуна караштуу [[Эчки-Башы, айыл (Нарын району)|Эчки-Башы айылында]] мусулманча никеге туруп үйлөнүшкөн, ошол жылдын 15-майында [[Бишкек шаары|Бишкек шаарында]] расмий никелик каттоодон өтүшкөн. Нургүл 2012-жылдын 16-сентябрында капысынан дуушар болгон жалпы инсульт кеселинин айынан он сааттай эс учун толук жоготуп, 17-сентябрга караган таңга маал Бишкектеги Кыргыз улуттук госпиталында мезгилсиз дүйнөдөн кайткан. 

Ал андан соң 2013-жылдын 9-ноябрында [[Ботобекова, Айшат Токтоназаровна|Айшат Ботобекова]] менен баш кошту. Айшаттын кесиби - тилчи. Ал - филология илимдеринин кандидаты, кыргыздын ымдоо-жаңсоо аркылуу маалымат берүү системасын алгачкы болуп иликтеген адис. 

Бир уулу (Алмаз), төрт кызы (Бегимай, Каныкей, Канышай, Айдина) бар. Уулу Алмаз Улуу Британиянын борборундагы Лондон Экономика Мектебинин магистрдигин эл аралык мамилелер адисти боюнча аяктаган. Кызы Бегимай Австриянын Виенер Нойштадт шаарындагы университеттин магистрдигин каржы адисти боюнча аяктаган. Каныкей - студент. Канышай менен Айдина орто мектепте окуйт.

Жалпы 8 бир тууганы бар: ата-энесинин тун уулу –  [[Жумамүдүн Кадырмамбетов|Жумамүдүн Кадырмамбет]] (15.02.1946 -- 31.08.2024), эжеси Гуля Кадырмамбетова (24.10.1951), үчүнчү - агасы [[Кубанычбек Чороев]] (10.11.1954 -- 06.12.2019), төртүнчүсү -  Тынчтыкбек (28.03.1959) өзү, бешинчиси - иниси [[Чороев, Бакытбек Кадырмамбетович|Бакытбек Чороев]] (04.02.1962), алтынчысы - карындашы Гүлмира Чороева (04.02.1964), жетинчиси - карындашы Нуржан Чороева (16.12.1968), сегизинчиси - кенже иниси Нурлан Чороев (10.05.1971). &lt;br&gt;

== Илимий жана педагогдук чыгармачылыгы  ==
[[Файл:Ali Emiri beyiti T.Chorotegin 22.i.2012.jpg|thumb|left|Т.Чоротегин Стамбул шаарында маркум [[Али Эмири|Али Эмиринин]] бейитинин жанында. Түркия, 22.1.2012.]]

Бир катар илимий монографиялардын (анын ичинде [[Махмуд Кашгари|Махмуд Кашгаринин]] өмүрү менен мурасына арналган эмгектердин, калемдешип жазылган “[[Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк]]” (1990) китебинин), калемдешип жазылган окуу китептердин, окуу куралынын, жүздөгөн макалалардын, чакан юмордук китепченин автору. &lt;br&gt;[[Кыргызстан]], [[Казакстан]], Өзбекстан, [[Орусия]], Түркия, [[АКШ]], Британия, Франция, Германия, Чехия жана Франциядагы ар кыл илимий жыйындарга катышкан. Түштүк Сибирде (Эне-Сай, Алтайды), Монголияда, Казакстанда, Волга боюнда, Өзбекстандын Жизак, Самарканд аймактарында, Түркияда, Кытайда (анын ичинде Ички Монголияда жана Шинжан Уйгур автоном районунда) ж.б. жерлерде саякатта болгон. 

Илимий жана педагогдук эмгектери кыргыз жана орус тилдеринен башка англис, түрк, немис жана өзбек тилдеринде жарыяланган. 

Айрым англис тилиндеги эмгектерди (Хайек, МакНейл&lt;ref&gt;Макнейл У. Г.  Батыштын башаты. I китеп.: Адамзат отмушуно кылчаюу / У. Г.  Макнейл; Котор. Т. Чоротегин, А. Койчиев, Т. Абдиев. - Бишкек: &quot;Кыргызстан-Сорос&quot; фонду, 2002. - 388 с.  1000 экз.&lt;/ref&gt;) кыргыз тилине которуп жарыялаган. [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] анын илимий жетекчилигинде тарых илими тармагында эки доктордук иш, жети кандидаттык иш жакталган. 

Т.Чоротегин 1989-жылдан бери жүздөгөн эл аралык жана жергиликтүү илимий жыйындарды, талкууларды, тегерек үстөл жана башка форматтардагы илимий шеринелерди уюштуруп келет. Алардын бири - АлтайМУ (Орусия), КУУ, КР УИАсы ж.б. шериктер 2018-жылдан тартып ырааттуу уюштуруп келе жаткан &quot;Кең АлтаЙ&quot; илимий долбоорунун илимий жыйындары жана симпозиумдары болуп саналышат. &lt;br&gt;

Ал уюштурууга жандуу катышкан илимий жыйындардын бири - тарыхчы Муратбек Кожобековдун 60 жылдыгына арналган 2018-жылы 23-ноябрда өткөн жыйын болду&lt;ref&gt;https://www.azattyk.org/a/29616261.html&lt;/ref&gt;.  &lt;br&gt;
Ал 2014-2025-жылдары  кыргызстандык, казакстандык, өзбекстандык, кытайлык, түркиялык,  орусиялык, германиялык, мажарстандык ж.б. илимпоздор менен биргелешип, жалпы алтай таануу, түрк тарыхы, кыргыз таануу, манас таануу жана кыргыз тарыхы жаатындагы бир катар эл аралык илимий жыйындарды уюштурууга жана баяндамасын окуп катышкан. &lt;br&gt;

2022-2024-жылдары баш кеңсеси Улан-Батор шаарында жайгашкан жана ЮНЕСКОнун колдоосу астында иштеп жаткан &quot;Көчмөндөр цивилизациясын изилдөө боюнча эл аралык институттун&quot; Академиялык кеңешинин мүчөсү болуп келет. &lt;br&gt;

Ал 2020-жылдан бери Өзбекстандын Анжыян мамлекеттик университетиндеги тарых илимдери боюнча диссертациялык кеңештин мүчөсү.&lt;br&gt;
Казакстандагы 7 томдук &quot;Казакстан тарыхы&quot; аттуу жаңы академиялык басылманын орто кылымдарга арналган томуна макала автору катары катышууда. &lt;br&gt;
&quot;Жалпы түрк тарыхы&quot; боюнча эл аралык окуу китебин даярдоодогу редакциялык отурумдарга Кыргызстандын өкүлү катары 1993-1995-жылдары жана 2014-2023-жылдары ырааттуу катышты. &lt;br&gt;
Ал Азербайжандын &quot;Баку шаарында чыгып жаткан &quot;Махмуд Кашгарлы&quot; илимий журналынын редакциялык кеңешине мүчө. &lt;br&gt; 

== Сыйлыктары жана наамдары ==

Кыргыз Республикасынын III даражадагы &quot;Манас&quot; ордени менен сыйланган  (31-декабрь, 2016)&lt;ref&gt;https://nagrada.srs.kg/site/person/46035&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.president.kg/files/docs/Files/ukaz_o_nagrajdenii_2016_kyirg_.pdf |accessdate=2017-01-25 |archivedate=2020-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201007070945/http://president.kg/files/docs/Files/ukaz_o_nagrajdenii_2016_kyirg_.pdf }}&lt;/ref&gt;.  &lt;br&gt;

Кыргыз Республикасынын [[Даңк медалы|&quot;Даңк&quot; медалы]] менен сыйланган (Кыргызстан, 30-август, 2011). &lt;ref&gt;https://www.azattyk.org/a/24312609.html&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;

Кыргызстан Жаштар Уюмунун илим тармагындагы сыйлыгынын лауреаты (Кыргызстан, 1992). &lt;br&gt;

Өзбекстандын Ташкен облусунун илим тармагындагы жаштар сыйлыгынын ээси (Өзбекстан, 1989). &lt;br&gt;

Чыңгыз Айтматов атындагы Эл аралык академиянын анык мүчөсү (Кыргызстан, 1994), &lt;br&gt;

Кыргызстан Тарыхчылар Коомунун сыйлыгынын ээси (Кыргызстан, 1995). &lt;br&gt;

“Кыргыз Республикасынын Билим берүүсүнүн мыктысы (отличниги)” төш белгиси менен сыйланган (Кыргызстан, 2003). &lt;br&gt;

Мамлекеттик тил боюнча комиссиянын сыйлыгына татыган (Кыргызстан, 2012). &lt;br&gt;

ТүркСОЙ уюмунун медиа тармагындагы эл аралык сыйлыгына татыган (Түркия, 2013). &lt;br&gt;

И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин (КМУ), С.Нааматов атындагы Нарын мамлекеттик университетинин (НарынМУ) жана Талас мамлекеттик университетинин (ТалМУ) ардактуу профессору (2019). &lt;br&gt;
Жусуп Баласагын атындагы КУУнун ардактуу доктору (2024).  &lt;br&gt;

== Айрым китептери жана китепчелери ==
* Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбет уулу. Махмуд Кашгари Барсканинин «Дивану лугати т-түрк» эмгеги   түрк элдеринин тарыхы боюнча көөнөргүс булак: Илимий басылыш / Редколлегия:  К. С. Молдокасымов (төрага), ж.б.; илимий редакторлор профессор Т. Өмүрбеков, доцент К. С. Молдокасымов. – Бишкек: “Турар”  басмасы,  2017. -  376 б., сүрөт, карта. [https://www.academia.edu/44962231/Divanu_Lugati_t_T%C3%BCrk_the_work_by_Mahmud_Kashgari_Baskani_an_Inexhaustible_Source_on_the_History_of_the_Turkic_Peoples]https://www.academia.edu/44962231/Divanu_Lugati_t_T%C3%BCrk_the_work_by_Mahmud_Kashgari_Baskani_an_Inexhaustible_Source_on_the_History_of_the_Turkic_Peoples  –  “Мурас” фонду.   [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. - “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси.  - ISBN 978-9967-15-701-9.   https://web.archive.org/web/20220121024216/https://new.bizdin.kg/media/books/Chorotegin_Tynchtykbek_Kashgari_Barsqani_Diwan_940_Turar_basmasy.pdf 

* Чороев Т.К. Махмуд ибн Хусейин ал-Кашгаpи жана анын «Түpкий тилдеp сөз жыйнагы». — Фpунзе: Кыpгызстан, 1990. — 92 б. 

* Чоротегин Т.К. Этнические ситуации в тюркских регионах Центральной Азии домонгольского времени: По мусульманским источникам IX-XIII вв.  Бишкек: Фонд &quot;Сорос-Кыргызстан&quot;, 1995. - 208 с. (Научный редактор Б.А.Ахмедов). - URL: https://www.academia.edu/123620167/Migration_Processes_in_Central_Asia_From_the_Middle_of_the_Eighth_to_Early_Tenth_Century_and_Their_Consequences &lt;br&gt; 

* Чоротегин Т.К. Махмуд Кашгари (Барскани) жана анын “Дивану лугати-т-турк” сөз жыйнагы: (1072-1077). Жооптуу редактор Өмүркул Караев. – Бишкек: Кыргызстан, 1997. – 169 бет, сүрөт, карта.   -  (ISBN 5-655-01222-7). &lt;ref&gt;https://base.patent.kg/avtor_search.php?action=search_list&amp;id_avtor=669&lt;/ref&gt; 

* Чоротегин Т.К., [[Молдокасымов, Кыяс Сатар уулу|Молдокасымов К.С.]] Кыргыздардын жана Кыргызстандын кыскача тарыхы: (Байыркы замандан тартып бүгүнкү күнгө чейин): Тарыхты окуп үйрөнүүчүлөр үчүн. – Бишкек, 2000. – (Краткая история кыргызов и Кыргызстана. На кыргызском языке. Со-автор кандидат исторических наук Кыяс Молдокасымов). (ISBN 9967-00-001-5). – 160 стр. 

* [[Урстанбеков, Бейше|Урстанбеков Б.У.]], Чороев Т.К. [[Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк]]. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. – 288 бет. – (История Киргизии: Краткий энциклопедический словарь). – (В со-авторстве с кандидатом исторических наук, доцентом Бейше Урстанбековым). – (ISBN 5-89750-028-2)

* Тургуналы Т., Асаналиев К., Керимбаев М., Чоротегин Т. Кыргыз Жумуриятынын Конституциясынын долбоору: Альтернативдик долбоор. Проект Конституции Республики Кыргызстан: Альтернативный проект. – Бишкек, 1992. – (Авторы: Т.Тургуналы, К.Асаналиев, М.Керимбаев, Т.Чоротегин. На кыргызском и русском языках).

* Ала-Тоонун Батыштагы бүркүтү: ([[Азамат Алтай|Азамат Алтайдын]] 90 жылдык мааракесине) / Редактору Кубат Чекиров; рецензенти Арслан Капай уулу Койчиев; сүрөтчүсү Асан Турсункулов. -  Бишкек: &quot;Гүлчынар&quot; басмасы, 2010. - 60 бет, сүрөттөр. - (&quot;Азаттык&quot; үналгысы).    ISBN 978-9967-409-87-3. -  https://new.bizdin.kg/kniga/ala-toonun-batyshtagy-burkutu-azamat-altaydyn-90-zhyldyk-maarakesine &lt;br&gt;  

* Асанов У.А., Жуманазарова А.З., Чоротегин Т.К.  Кто есть кто в кыргызской науке: Краткий биобиблиогр. справочник докторов наук Кыргызстана / Под ред. акад. У.А.Асанова. — Бишкек: Гл. ред. Кыргызск. энциклопедии, 1997. — 672 с. 

* Асанов У.А., Жуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кыргызская наука в лицах: Краткий исторический и био-библиографический свод / Отв. ред. У.Асанов. – Бишкек: Центр госязыка и энциклопедии, 2002. – 544 с., илл. - ISBN 5-89750-142-4.

* Өмүрбектегин Т.Н., Чоротегин Т.К.  Түндүк Кыргызстандын Орусияга каратылышы. - Бишкек: &quot;Учкун&quot; концерни, 1992. - 24 бет. - (Кыргызстан Жаш Тарыхчылар Жамааты. &quot;Кыргыз таануучунун китеп текчесине&quot;).  

* Перелистывая книги ученого, изобретателя, педагога, энциклопедиста: К 80-летию академика У.А.Асанова / Составители И.А.Ашымов, Т.К.Чоротегин, А.З.Жуманазарова, Г.У.Асанова. - Бишкек, 2013. - 376 стр., илл. -  ISBN 978-9967-14-114-8.

* [[Халлы, Худайберди]]; Чоротегин, Тынчтыкбек. Өмүр – аккан суу: Нургүл Эсенкул кызы Дыйканалиеванын элесине арналат: Эссе, макалалар, эскерүүлөр, термелер / Жооптуу редактор, баш сөз жазган, эскерүүлөр топтомун, тиркемени, сүрөттөрдү даярдаган жана түркмөнчө тексттен кыргызчага которгон Тынчтыкбек Чоротегин. – Бишкек: Жусуп Баласагын атындагы КУУнун «Университет» басмаканасы, 2013. - 204, XII б., сүрөттөр. - ISBN 978-9967-02-932-3. &lt;br&gt;

== Айрым окуу китептери жана окуу куралдары ==
'''1. Кыргыз тилиндеги окуу куралдары''' 

* Чоротегин Т.К. Таластагы Атлах салгылашуусу: Кыскача булак таануучулук жана хрестоматиялык баян / Жооптуу ред. М.М.Жусупова. – Б.: Maxprint, 2022. – 136 бет, сүрөт, карта. – Талас мамлекеттик университети. – Ж.Баласагын атындагы КУУ. – «Мурас» фонду. – «Кыргыз Тарых Коому» ЭКБсы. – “Тарых жана мурас” түрмөгү. ISBN 978-9967-07-147-6 &lt;br&gt;

*  Чоротегин Т.К., Өмүрбеков Т.Н. Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы: (Эзелки замандан тартып б.з. IX к. башына чейин): Орто мектептин 6-классы үчүн окуу китеби: Кайра иштелип, толукталып 2-басылышы. — Бишкек: «Билим-компьютер», 2008. — 176 б. — ISBN 978-9967-426-43-6 &lt;br&gt;

* Чоротегин Т.К., Өмүрбеков Т.Н. Кыргыз Тарыхы: IX - XVIII кк.: Жалпы билим берүүчү орто мектептердин 7 - класстар үчүн окуу китеби / Жооптуу ред. проф. Т.Кененсариев, М.Иманкулов. – Оңдолуп, толукталган 3-басылыш.   Бишкек: Кыргыз Билим берүү академиясынын “Окуу китеби” басма борбору, 2017. – 192 б., сүрөт, карта.    Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги. – Окуу басылма. – ISBN 978-9967-31-644-7. – “Имак Офсет” ЖЧК басмаканасында басылды. – Көлөмү 12,0 басма табак. &lt;br&gt;

*  Чоротегин Т.К., Өмүрбеков Т.Н. Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы: (Эзелки замандан тартып б.з. VII к. башына чейин): Башталгыч курс: Орто мектептин 6-классы үчүн окуу китеби / Жооптуу редакторлору К.Үсөнбаев, Ө.Караев. — Бишкек: «Кыргызстан» басма үйү, 1997. — 156 б. &lt;br&gt;

*  Чоротегин Т.К., Өмүрбеков Т.Н. Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы: (VII к. башы — XVIII к. аягы): Экинчи бөлүк: Орто мектептин 7-классы үчүн окуу китеби / Жооптуу редакторлору К.Үсөнбаев, Ө.Караев. — Бишкек: «Кыргызстан» басма үйү, 1998. — 128 б. &lt;br&gt;

* [[Өмүрбеков, Токторбек|Өмүрбеков Т.Н.]], Чоротегин Т.К. Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы: (XIX к. башы — 1917-ж.): III бөлүк: Орто мектептин 8-классы үчүн окуу китеби / Жооптуу редакторлору К.Үсөнбаев, А.Асанканов. — Бишкек: «Кыргызстан» басма үйү, 1998. — 196 б. &lt;br&gt;

* Өмүрбеков Т.Н., Чоротегин Т.К. Кыргыздардын жана Кыргызстандын жаңы доордогу тарыхы: (XVII - XX кк. башы): Орто мектептердин окуучулары үчүн кошумча сынак окуу куралы / Жооптуу редакторлору К.Үсөнбаев, А.Асанканов. — Бишкек: «Кыргызстан» басмасы, 1995. — 187 б. - ISBN 5-655-01032-1.  &lt;br&gt;

* Чоротегин Т., Осмонов Ө., Өмүрбеков Т., Нурунбетов Б.  Байыркы дүйнө тарыхы: Орто мектептин 6-классы үчүн окуу китеби. - Бишкек: &quot;Шам&quot; басмасы, 2005. - 256 б., карталар. -  ISBN 9967-10-228-4.  &lt;br&gt;

* Жалпы билим берүүчү орто мектептердин гуманитардык багыттагы 5-11-класстары үчүн программалар: Тарых / Авторлор: А.И.Идинов (жетекчиси), Т.Н.Өмүрбеков, К.С.Молдокасымов, М.Иманкулов, Л.Марченко, Т.К.Чоротегин.  - Бишкек: Технология, 1997. - 116 бет.  &lt;br&gt;

* Чукубаев А.А., Чороев Т.К., Кожобаев А.К. [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] тарыхы: 1989-1990-окуу жылынын VIII (VII), ХI (Х) класстар үчүн Кыргыз ССРинин тарыхынын курсун тематикалык пландаштыруу // Мугалимдер газетасы. - 1989. - 1-сентябрь. &lt;br&gt; 

'''2. Орус тилиндеги окуу куралдары''' 

* Омурбеков Т. Н., Чоротегин Т. К.  История Кыргызстана (XIX в.). 8 класс: Учебник для общеобразоват. орг. с рус. яз. обучения / Отв.ред. к.и.н. К. С. Молдокасымов. — 2-е изд., исправ., доп. — Б.: Arcus, 2020. — 176 с., ил., карты. – ISBN 978-9967-31-203-6. &lt;br&gt;

*  Чоротегин Т.К., Омурбеков Т.Н. История Кыргызстана (История кыргызов и Кыргызстана с древнейших времен до нач. IX в. н.э.): Учебник для 6 кл. средних школ. - Переработ. 2-е изд. - Бишкек: Билим-компьютер, 2012. – 176 стр., илл., карты. – ISBN 978-9967-452-65-7. 

*  Чоротегин Т.К., Омурбеков Т.Н., Марченко Л.Ю. История кыргызов и Кыргызстана (с древнейших времен до нач. IX в. н.э.): Нач. курс: Учебник для 6 кл. средних школ. Перевод с кыргызского: Ж.Джудемишова, Ж.Алымкулова. Спец.ред. М.Иманкулов. – Бишкек: Бийиктик, 2005. – 152 стр., илл., карты. – ISBN 9967-415-41-X.  

*  Чоротегин Т.К., Омурбеков Т.Н. История Кыргызстана (IX-XVIII вв.): Учебник для 7 кл. средних школ. Перевод с кыргызского: Ж.Джудемишова. Спец.ред. О.Осмонов.  – Бишкек: Бийиктик, 2005. – 184 стр., илл., карты. – ISBN 5-85580-007-5.  

*  Омурбеков Т.Н., Чоротегин Т.К. История Кыргызстана (XIX в. – 1917 г.): Учебник для 8 кл. средних школ. Перевод с кыргызского: М.А.Нуртумова. Спец.ред. О.Осмонов.   – Бишкек: Бийиктик, 2005. – 192 стр., илл., карты. – ISBN 5-85580-007-5.  

* Чоротегин Т.К., Омурбеков Т.Н. Учебники по истории кыргызов и Кыргызстана для 6-8 классов средних школ (Бишкек, 1996 – 2020). (в нескольких изданиях; в соавторстве с профессором Т.Н.Омурбековым). 

* Чоротегин Т.К. Краткий курс по изучению арабской графики современных кыргызов КНР: (Учебное пособие для студентов-историков) / Отв. ред. проф. Т.Н.Омурбеков. - Бишкек: Кыргыз. нац. университет, 2002. - 22 с. - ISBN 9967-403-49-7. 

* Чукубаев А.А., Чороев Т.К., Кожобаев А.К. Тематическое планирование по истории Киргизской ССР для VIII (VII) –ХI (Х) классов средней школы на 1989-1990 учебный год. // Учитель Киргизстана. - 1989. – 8-сентября.  

'''3. Өзбек тилиндеги окуу куралдары''' 

* Чоротегин Т.К., Ўмурбеков Т.Н.   Қадимги Қиргизистон тарихи: (Қадимги даврдан эрамизнинг VII бошларигача): Бошлангич курс: Ўрта мактабларнинг 6-синфи учун дарслик: (Ўзбекча таржима: Иномжон Бахритдинов, Тоҳиржон Хайруллаев). - Жалолобод, 1998 (Қиргиз Республикаси Таълим ва фан вазирлиги томонидан тасдиқланган). - 120 бет (сахифа). 

* Чоротегин Т.К., Ўмурбеков Т.Н.   Қиргизистон тарихи: (Қадимги даврдан эрамизнинг VII асри боши – XVIII аср охири): Иккинчи қисм: Ўрта мактабларнинг 7-синфи учун дарслик: (Ўзбекча таржима: Тохиржон Хайруллаев). - Жалолобод, 2000. (Қиргиз Республикаси Таълим ва фан вазирлиги томонидан тасдиқланган). - 168 б.  – Иккинчи нашридан таржима. Дарсликни узбек тилига Д. Ҳамедова таржима қилди. Муҳаррирлар: М.Т.Мамасаидов, С.Х.Холтураев. – Бишкек, 2004. – 184 б. – ISBN 9967-411-47-3.     

* Омурбеков Т.Н., Чоротегин Т.К.  Қиргизистон тарихи: (XVIII аср охири – 1917 йил): Учинчи қисм: Ўрта мактабларнинг 8-синфи учун дарслик: (Ўзбекча таржима: Тахиржон Хайруллаев). - Жалолобод, 2000. (Қиргиз Республикаси Таълим ва фан вазирлиги томонидан тасдиқланган). – 244 бет.  -  Қайта ишланиб, тулдирилган иккинчи нашридан таржима / Ўзбек тилига Равшанбек Акбаров таржима қилган. Муҳаррирлар: М.Т.Мамасаидов, О.Х.Худайбердиев. – Ўш-Бишкек, 2004. – 176 б. – ISBN 9967-411-46-5.

== Айрым илимий жана илимий-жамаагаттык макалалары  ==
'''Кирилл арибинде (ар кыл тилдерде)''' 

* Чоротегин Т.К. Профессор К.Райхлдын илимий сереси // [[Карл Райхл|Райхл, Карл]]. Түрк эпостору: салттуу түрү, поэзиялык түзүлүшү / Англисче жана орусча чыгарылыштардан кыргыз тилине которгондор: Тынчтыкбек Чоротегин жана Чолпон Субакожоева; жооптуу редактор – профессор Курманбек Абакиров; “Бет ачар сөз” жазган – Карганбек Самаков. – Бишкек: Maxprint, 2026. – 424 б., сүрөт. [Манас жана Райхл] - Б. 389 -- 394. &lt;br&gt;

* Чоротегин (Чороев) Т. К., Алымкожоев О. Дж.  Юлий Геккер: Жизнь мыслителя и педагога, оборванная в годы сталинских чисток. // Universum Humanitarium. – № 1 (2021).  – Новосибирск.  – С. 116–132. – ISSN 2499-9997 (Print)  –     doi.org/10.25205/2499-9997-2021-1-116-132  –    URL:   https://univhum.elpub.ru/jour/article/view/33 
* Чоротегин Т.К. Профессор Ю Тайшань об этнографических сведениях о древних кыргызах, отраженных в труде «Мy тяныцзы чуань» // “Mahmud Kaşğarlı” Beynəlxalq elmi jurnalı. Bakı, 2023. Cilt 1, No. 2. S. 76–86.  - URL: https://www.kashgarli.az/images/kashgarli_PDF_1/Tin%C3%A7tikbek%20%C3%87oroteqin%20.pdf{{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* Чоротегин (Чороев) Т.К. Несколько слов о кыргызском войноведе Нарынбеке Алымкулове (1958–2022) // Известия НАН Кыргызской Республики. – 2025. – № 8. – С. 75–85. – URL: https://ilim.uia.gov.kg/index.php/main/article/view/1073/1097 &lt;br&gt;
  
* Чоротегин Т.К. Атлах салгылашуусунун тарыхый орду: дин жаатындагы айрым ашыкча баа берүүлөргө сын көз караш // Talas Savaşı ve Tarihi Önemi / Editörler Fahri Solak, Mairam Baigonusheva, Tynchtykbek Chorotegin, Moimol Cusupova. – İstanbul, 2022. –– Б. 117–129. ISBN: 978-605-2334-12-6. URL: https://www.tdbb.org.tr/tdbb/wp-content/uploads/2022/05/TALAS-SAVASI-k.pdf{{Жеткиликсиз шилтеме|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Александр Бернштам и не отпразднованный 1100-летний юбилей эпоса «Манас» //  Вестник КНУ им.Ж.Баласагына: Гуманитарные науки. - Специальный выпуск: Материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 80-летию КНУ им.Ж.Баласагына «ПРЕПОДАВАНИЕ МАНАСОВЕДЕНИЯ В ВУЗАХ КР: ПРОБЛЕМЫ, ПОИСК И РЕШЕНИЕ». Кыргызско-Китайский Институт (7 декабря 2012 г.). Ж.Баласагын атындагы КУУнун 80-жылдык мааракесине арналган “МАНАСТААНУУ” КУРСУНУН КРнын ЖОГОРКУ ОКУУ ЖАЙЛАРЫНДА ОКУТУЛУШУ: ПРОБЛЕМАЛАР, ИЗДЕНҮҮЛӨР ЖАНА ЧЕЧИМДЕР” аттуу Эл аралык илимий-практикалык конференциянын материалдары. Кыргыз-Кытай Институту (7-декабрь, 2012-ж.) --  Бишкек: КНУ, 2012. – 465 с.  - Мында:   С. 76--80.    -   Булак: http://lib.knu.kg/files/2012/vestinik_specKKI.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707031917/http://lib.knu.kg/files/2012/vestinik_specKKI.pdf |date=2022-07-07 }}&lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Бээжиндеги бараандуу манас таануучу // [[Жуматурду уулу, Адыл|Жуматурду, Адыл]]. Оозеки адабияттын теориясы жана манасчылык өнөр (Кытай кыргыздарынын материалдарынын негизинде). Түзүүчү – [[Субакожоева Чолпон Темирбековна|Ч.Субакожоева]]; жооптуу редакторлор: проф. [[Толобек Абдырахманов|Т.А.Абдырахманов]], проф. Т.К.Чоротегин. –– Бишкек, 2020. –– 414 б. – ISBN 978-9967-04-890-4. – Б. 24–34. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Неустанный археолог, историк-кыргызовед и его предки: Штрихи к биографии Ю.С.Худякова и его предков (К 70-летию профессора Юлия Сергеевича Худякова) // [[Худяков, Юлий Сергеевич]]. Военное дело кыргызов Центральной Азии (IХ – XVIII вв.) / Под. ред. проф. Т.К.Чоротегина. – Бишкек: “Турар”, 2017.. – 280 стр., илл., карты. – Фонд “Мурас”. – Серия “История и наследие”.  - ISBN  978-9967-15-702-6.  - С. 3-30. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн башаты: Байыркы доор жана орто кылымдардын эрте мезгили // 1-эл аралык байыртадан бүгүнкүгө чейинки кыргыз-түрк мамилелери симпозиуму докладдары (3-5-май 2013, Бурса) / Китепти басмага даярдаган жана редактору проф., д-р [[Жумакунова, Гүлзура|Гүлзура Жумакунова]]. – Бурса: Улудаг университети басмаканасы, Bilnet Matbaacılık ve Ambalaj San. A.Ş., 2017. – ISBN 978-975-6149-84-3. – XXIV+466 бет. – Улудаг университети жарыялары. – Мында: Б. 173–189.
* Чоротегин Т.К. Актан Тыныбек уулу жана 1916-жылкы Ички Теңир-Тоодогу элдик көтөрүлүш // Үркүн-100: Кылымдар унуткус кыргын: Макалалар, блогдор, маектер, эскерүүлөр / Жооптуу редакторлор Т.Чоротегин, В.С.Жуматаева, Б.Сарыгулова, З.Бактыбаев. – Бишкек: “Турар” басмасы, 2017. – Б. 179–197. – ISBN 978-9967-15-689-0.  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. &quot;Манас&quot; дастаны жана Борбордук Азиядагы көөнө жазма маданият // Тил, адабият жана искусство маселелери: Илимий журнал. - № 1. Атайын чыгарылыш. &quot;Манастан&quot; Чыңгыз Айтматовго карай: Проблемалар жана көз караштар&quot;: Эл аралык илимий-практикалык конференциянын материалдары: (Бишкек, 15-январь, 2016). - Бишкек, 2016. - Б. 3-8. - Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы. Гуманитардык жана экономикалык илимдер бөлүмү. Ч.Айтматов атындагы Тил жана адабият институту. - ISBN 1694-6316.  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Историография пост-советского Кыргызстана // Түрк Евразиясындагы жалпылык жана өзгөчөлүк: Түрктөрдүн заманбап жалпы жана чөлкөмдүк тарыхынын методологиясынын көйгөйлөрү: Эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйындын материалдары жана башка макалалар / Жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2015. – С. 287-304. - ISBN 978-9967-12-525-5. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Караханийлер доорундагы түрктөрдүн спорт оюндары тууралуу // Түрк элдеринин салттуу спорттук оюндары – Türk Halklarının Geleneksel Spor Oyunları / Tүзгөндөр: А. Мокеев, Ф. Унан, О. Каратаев, О. Йорулмаз, Ж. Алымбаев, Ж. Буйар. – Б.: 2015. – 272 б. - ISBN 978-9967-27-844-8. – Кыргыз-Түрк «Манас» университети. - Б.  241-246.
* Чороев Тынчтыкбек. К изучению исторических традиций в местной историографии: (На примере трудов [[Осмонаалы Сыдыков|Осмоналы Сыдык уулу]]) // Исторические чтения: Тезисы докл. и сообщений науч. конф., посвящ. 75-летию член-корр. АН Кирг.ССР проф. Анварбека Хасанова. –– Фрунзе: КирГУ, 1989. –– С.41-43.  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Жусуп Мамайдын жылдыздык нуру // Жусуп Мамай: Заманыбыздын залкар манасчысы: Кытайлык залкар кыргыз манасчысы Жусуп Мамайдын чыгармачылыгына арналган илимий баяндамалардын жана макалалардын топтому / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), А. Эркебаев, ж.б. - Бишкек: “Maxprint” басмаканасы, 2014. – 272 + XII б., сүрөт. - “Мурас” коомдук фонду. – [“Тарых жана мурас” түрмөгү.]. - ISBN -  978-9967-12-394-6. – Б. 7-10. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К.  Тарыхчы Муратбек Кожобеков тууралуу азыноолак сөз // Кожобеков, М. Ч. Кыргыз каганатынын тарыхы / Илимий ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Жусуп Баласагын атындагы КУУнун «Университет» басмаканасы, 2013. - Б. 182-185.  - ISBN 978-9967-02-942-2. &lt;br&gt; 
* Чоротегин Т.К. Тагдырлаш коңшубуз – Кытай (Сапар жыйынтыгы)  // Шанхай КызматташтыкУюмунун өнүгүү тарыхынын маселелерин комплекстүү изилдөө: ЖОЖ студенттери үчүн кошумча окуу куралы. – Бишкек: “MaxPrint” басмаканасы, 2014. - 124 б. , сүрөт. - ISBN 978-9967-02-990-2. – Б. 100-119. &lt;br&gt;
* Махмуд Кашгаpи жана анын «Түpкий тилдеp сөз жыйнагы» // Ала-Тоо. — 1988. — № 4. — Б. 112—125. (Ушул эле макала: Кыpгыздаp / Түзгөн Кеңеш Жусупов. — Бишкек, 1991. — Т.2. — Б. 428—459). &lt;br&gt;
* Чоротегин (Чороев) Т.К. Вклад ученых немецкого происхождения в кыргызоведение // Известия вузов Кыргызстана. –– Бишкек: Общественное объединение &quot;Общественная академия ученых Кыргызской Республики&quot;, 2016. –– № 11-1. –– С. 124-127. –– ISSN: 1694-7681. –– URL:  https://elibrary.ru/item.asp?id=27184842  &lt;br&gt; 
* Чоротегин Т. К.  Профессор [[Караев, Өмүркул|Өмүркул Караевдин]] байсалдуу жолу  // Ала-Тоо. - Кыргыз жазуучуларынын ай сайын чыга турган адабий журналы. - Бишкек: Турар, 2015. - № 12. - Б. 98-105. - ISSN 1694-6383.  &lt;br&gt;

* Чоротегин Т.К. Об истоках кыргызской государственности // Эхо событий. — 1995. — 27 января — 2 февраля. — С. 2.  &lt;br&gt;

* Тенгиp-Тоо (Пpитяньшанье) как pегион этногенезиса кыpгызского наpода // Кыpгызы: Этногенетич. и этнокульт. пpоцессы в дpевности и сpедневековье в Центpальной Азии: Матеpиалы Междунаp. науч. конф., посящ. 1000-летию эпоса «Манас». 22—24 сент. 1994 г.,  г.Бишкек. — Бишкек: Кыpгызстан, 1996. — С. 204—209. &lt;br&gt;
* Чороев Т.К.  Зарыктырган эмгек // Сыдыков О. “Мухтасар тарих Кыргызиа”, “Тарих кыргыз Шадманиа” / Жооптуу ред. М.Ч.Кожобеков. – Бишкек: Турар, 2014. – 320 б. - ISBN – 978-9967-15-344-8. – Б. 170-177. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Мемлүктөр доорундагы Алдыңкы Азия менен Түндүк Африкадагы  түрк таануу жөнүндө // Билим жана тарбия. - Кыргыз-Кувейт университетинин илимий-педагогикалык журналы. – Бишкек. - 2003. - № 1. – Б. 50-52. – ISBN 9967-21-497-9. &lt;br&gt;
* О роли арабографических источников в изучении этнической истории тюркских народов Центральной Азии  IX — начала XIII вв. // Из истории и археологии древнего Тянь-Шаня / Отв. ред. К.И.Ташбаева, Д.Ф.Винник. — Бишкек: Илим, 1995. — 210—217. &lt;br&gt;

* «Диван лугат ат-туpк» Махмуда Кашгаpи как источник по истоpии тюpкоязычных наpодов Сpедней и Центpальной Азии //  Оpиенталистика в Киpгизии / Отв. ред. М.Я.Сушанло. — Фpунзе: Илим, 1987. — С. 12—26. &lt;br&gt;

* Кыргызы в Сибири и просторах Азии // Древние памятники Северной Азии и их охранные раскопки: Сб. науч. трудов. — Новосибирск, 1988. — С. 143-146. (АН СССР; Сибирское отделение; Ин-т истории, филологии и философии). &lt;br&gt;

* Начало настраивало на открытие или как надо изучать письменную культуру // Комсомолец Киргизии. — 1988. — 14 октября. — С. 5. &lt;br&gt;

* Махмуд ибн Хусейин ал-Кашгаринин «Дивану лугати т-түрк» эмгеги (1072—1077-жж.) Теңир-Тоо жана Ички Азия түрк элдеринин тарыхы боюнча булак катары: Тарых илимдеринин доктору окумуштуулук даражасын алууга талаптанып жазылган дисс. авторефераты. — Бишкек: Кыргыз Респ. УИАсынын Тарых институту, 1998. — 48 б.  &lt;br&gt;

* Улуу казна уpпактаpга: Махмуд Кашгаpинин муpасы жөнүндө сөз // Кыpгызстан маданияты. — 1986. — 27-маpт. — Б. 10—11.  &lt;br&gt;

* Махмуд Кашгаринин “Диваны” менен “Манастагы” эпостук окуялардын мейкиндиги // “Манас” эпосу жана дүйнө элдеринин эпикалык мурасы: (“Манас” эпосунун 1000 жылдыгын майрамдоого карата өткөрүлгөн Эл аралык симпозиумдун тезистери). 27-28-август 1995-ж. – Бишкек: Кыргызстан, 1995. - Б.37.   &lt;br&gt;

* Чоротегин Т. Фу-йу кыргыздары // Заман Кыргызстан. - 1997. - 8-август.  &lt;br&gt;

* Жазма маданият жана дастан // Кыргыз руху – “Манас”: Адабий изилдөөлөр. табылгалар, эскерүүлөр / Түзгөндөр К.Эдилбаев, Э.Кылычев – Бишкек, 1995. (“Ала Тоо” журналы; Мамл. “Мурас” ишкер долбоору). – 246-249-беттер.   &lt;br&gt;

* О месте Оша в тюркском мире // Ош 3000 / Составитель и редактор Азиз Салиев. - Бишкек: Илим, 2000. – С. 41-49.   &lt;br&gt;

* Образование и наука: Часть первая // Ош 3000 / Составитель и редактор Азиз Салиев. - Бишкек: Илим, 2000. – С. 131-138.   &lt;br&gt;

* Зарыктырган эмгек: (Осмоналы Сыдык уулунун эмгеги жөнүндө) // Кыргыздар: Санжыра, тарых, мурас, салт / Түзгөн Кеңеш Жусупов. — Бишкек: Кыргызстан, 1991. — 1-китеп. — Б. 61—67.  &lt;br&gt;

*  Махмуд Кашгари жана анын “Түркий тилдер сөз жыйнагы” // Ала-Тоо. - 1988. – № 4. - Б. 112-125.  &lt;br&gt;

*  Көтөрүлүш улуттукпу, элдикпи? // Кыргызстан маданияты. – 1991. – 2-май.  &lt;br&gt;

* Кытайлык кыргыз тарыхчысынын чыгармачылыгы: (Анвар Байтурдун «Кыргыз тарыхы лексийаларына» жандырмак) // Кыргыздар: Санжыра, тарых, мурас, салт / Түзгөн Кеңеш Жусупов. — Бишкек: Кыргызстан, 1991. — 1-китеп. — Б. 294—305. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Кыскача түшүндүрмө сөздүк // ал-Мактум, Мохаммед ибн Рашид. Ой учкундары / Англис тилинен которгон Касым Машакбай уулу Рахманкулов; жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Аркус, 2021. – 152 б. – ISBN 978-9967-485-17-4. – “Роза Отунбаеванын демилгеси” эл аралык коомдук фонду. – Б. 146–148. &lt;br&gt;
*  Чороев Т.К., Урстанбеков Б.У.  Основные этапы распространения ислама в Киргизстане в VII-ХIV вв. // Вопросы истории материальной и духовной культуры Киргизстана: Сб. науч. ст. / Отв.ред. А.А. Асанканов. - Фрунзе: КирГУ, 1987. – С. 28-44.  &lt;br&gt;

* Чоротегин Т.К. Очерки истории кыргызов и Кыргызстана: (С древнейших времен до конца XVIII века) //  Кыргызы: 14-ти томник. 11-й том. Источники, история, этнография, культура, фольклор / Составители: Кенеш Жусупов, Каныбек Иманалиев; редакторы Темир Асанов, Рыскул Жолдошов. – Бишкек: Бийиктик, 2011. – ISBN 978-9967-13-792-9. – С. 157-195. &lt;br&gt; 

* Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К.  Киргизская Советская Социалистическая Республика // Ежегодник БСЭ. 1990. – Москва: Сов. Энцикл., 1990. - Вып 34. - С. 124-128. &lt;br&gt;

* Об изучении наследия Юсуфа Баласагуни и Махмуда Кашгари (ХI век) // Сб. статей и методич. рекомендаций по истории Киргизской ССР для учителей общеобразовательных школ и проф.-техн. училищ. - Фрунзе. - 1990. - Ч.1. - С. 1-7.  &lt;br&gt;

* О некотоpых споpных названиях Баласагуна X—XII вв. // Ономастика Узбекистана: Матеpиалы научно-теоpетич. конфеpенции, посвященной 70-летию Великой Октябpьской социалистической pеволюции (Гулистан, 27—29 мая 1987 г.). — Ташкент: Ўкитувчи, 1987. — С. 43—44.  &lt;br&gt;

* Проблема далеко не частная: О реформе алфавита и об открытии востфака в КГУ // Советская Киргизия. - 1988. - 8-сентября.  &lt;br&gt;

* О роли ассоциации молодых историков в пропаганде исторических знаний среди студентов // Роль учебного науч.-производст. комплекса (УНКП) “Педвуз - школа” в подготовке будущего учителя: (Тез. докл. Респ.науч.-метод. конф., 19-20 апр. 1990 г.) – Фрунзе: КЖПИ, 1990. – Часть1. - С.28-30.  &lt;br&gt;

* Фрунзеби? Бишкекпи? Жаш тарыхчылар аныкташат // Ленинчил жаш. – 1990. – 30-июнь.  &lt;br&gt; 

* Шаакерим жана анын мурасы // Кыргызстан маданияты. – 1990. – 20-декабрь. &lt;br&gt; 

* Топонимические данные Махмуда Кашгари (XI в.) и миграция тюрков раннего средневековья // Проблемы истории и культуры народов Средней Азии и стран Зарубежного Востока. – Ташкент: Фан, 1991. - С.107-144.  &lt;br&gt; 

* “Та’рих” Мубарак-шаха Мерверруди как источник по истории тюркских народов Средней и Центральной Азии // Гуманитарные науки в Сибири. – Серия филол. – Новосибирск, 1994. - №4. - С. 75-77.  &lt;br&gt;

*  Чэкайэмо на вас Бишкеку! // Нуска. – 1995. - № 3. – Октябрь. – Б. 3. &lt;br&gt;  

* Этнические ситуации в тюркских регионах Центральной Азии середины IX — начала XIII вв. по арабоязычным и персоязычным источникам IX—XIII вв. — Спец. 07.00.03. — Всеобщая история. — Автореф. дисс. ... канд. ист. наук. — Ташкент, 1988. — 19 с. (Институт востоковедения АН Узбекистана).  &lt;br&gt;

* Этноним «кыpгыз» по данным Махмуда Кашгаpи // Вопpосы этнической истоpии киpгизского наpода / Отв. ред. О.К.Караев, И.Б.Молдобаев. — Фрунзе: Илим, 1989. — С. 113-121.  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т. Элеттен Евразияга жол: Түркиядагы туңгуч кыргыз профессору [[Гүлзура Жумакунова|Гүлзура Жумакун кызы]] // Tanrı Dağlarının Anadolu’daki İlk Profesör Kızı Gülzura Cumakunova / Editörler Abdrasul İsakov, Güldana Murzakulova Editör Yardımcıları Aysel Baytok, Nazgül Kadyrova. Ankara, Bengü, 2018. – 1.Baskı. – 274 s. – ISBN 978-605-9148-82-5. – Bengü Yayınları: 186. Kırgız Edebiyatı: 19. – Б. 59–70. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К., Садырова З.Т. Караханидский поэт и мыслитель Жусуп Баласагын и его эпоха //  Turkic Studies Journal. 2025. № 1. – С. 108–129. DOI: http://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-1-108-12  -- URL:    https://tsj.enu.kz/index.php/new/article/view/587/235 &lt;br&gt;

'''Латын арибинде (ар кыл тилдерде)''' &lt;br&gt;

* Tchoroev (Chorotegin), Tynchtykbek. Kyrgyzstan as the Centre of the Nomad World: Tourism and the World Nomad Games, In: Journal of Intercultural Dialogue. Ulaanbaatar: International Institute for the Study of Nomadic Civilizations under the auspices of UNESCO, 2024. – Vol. II. – Pp. 92–106.  &lt;br&gt;

*  Tchoroev (Chorotegin), Tyntchtykbek. Historiography of Post-Soviet Kyrgyzstan, in: International Journal for Middle East Studies, 2002, Vol. 34, p. 351-374 (USA); (2002 Cambridge Un-ty Press 0020-7438/02 )  &lt;br&gt;

*  The Kyrgyz Republic, in: The Turks (English language edition) / Edited by Hasan Celal Güzel, C. Cem Oguz, and Osman Karatay Published by Yeni Tu&quot;rkiye Research &amp; Publishing Center. Ankara, 2002. Hard cover, 6 volumes, 6000 pages, ISBN 975-6782-55-2. (this chapter is in the 6th vol.).    http://www.unesco.org/culture/asia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170512051520/http://www.unesco.org/culture/asia/ |date=2017-05-12 }} &lt;br&gt;

*  ‘The Kyrgyz’; in: The History of Civilisations of Central Asia, Vol. 5, Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century /Editors: Ch. Adle and Irfan Habib. Co-editor: Karl M. Baipakov. – UNESCO Publishing. Multiple History Series. Paris. 2003. - Chapter 4, p. 109 – 125. (ISBN 92-3-103876-1)  URL: http://unesdoc.unesco.org/images/0013/001302/130205e.pdf    &lt;br&gt;
* Chorotegin T. A New Book On Törökul Aitmatov, His Life Journey And His Era: Tarïxtïn Aktay Baraktarï [The Blank Pages Of History]: By Roza Törökulovna Aitmatova. Edited By T. Shaydullaeva And N. Jeenalieva. - Bishkek: Uchkun, 2013. 216 Pages. (In Kyrgyz). // Journal of Central and Inner Asian Dialogue. Volume 2, Issue No. 1, Winter 2015.  - Print ISSN: 2330-6602. Online ISSN: 2330-6610. – Pp. 78-82.    URL: https://static1.squarespace.com/static/540e7144e4b0d68e9de1c47c/t/56aec1bac2ea51bdbdb5059b/1454293435349/JCIAD+WINTER+2015+BR020101.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202094704/https://static1.squarespace.com/static/540e7144e4b0d68e9de1c47c/t/56aec1bac2ea51bdbdb5059b/1454293435349/JCIAD+WINTER+2015+BR020101.pdf |date=2017-02-02 }} &lt;br&gt;

* Kirgizistan’da Milli Bagimsizlik Icin Mucadele Tarihinden: (1916-1991) // Turk Yurdu, Eylul, No 85, Ankara, 1994. - S. 30-32. &lt;br&gt;

*  Mahmud Kaşgarinin «Divanının» orto kılımadarda cana cañı doordo maalım boluşu tuuraluu //  Dil Dergisi. — Ankara. — 1995. — No 27. — S. 33-37. — (TÖMER). &lt;br&gt;

* Kaşgarlı Mahmut //  İpekyolu. —  İstanbul. — 1995. — Eylül. — Sayı 21. — S. 62-64. &lt;br&gt;

* Kaşgarlı Mahmut’un Divan’ı ve Manas Destanında Dogu Turklerinin Savaşları // Bozkırdan Bagımsızlıga Manas / Hazırlayan Prof. E. Gursoy-Naskalı. — Ankara: Turk Dil Kurumu, 1995. — S. 160-164. &lt;br&gt;

* Neue Curricula und Lehrbücher zur Geschichte Kyrgyzstans // Berliner Osteuropa Info: Informationsdienst des Osteuropa-Instituts der Freien Universität Berlin. — Berlin, 1997. — Nr. 9 / Juli. — S. 23. &lt;br&gt; 
* Çorotegin Tınçtıkbek. Kırgız Devletinin Oluşumu: Eski Çağ Ve Erken Orta Çağ // I. Uluslararası Geçmişten Günümüze Kırgız Türk İlişkileri Sempozyumu Bildirileri (3–5 Mayıs 2013 Bursa) / Kitabı yayına hazırlayan ve editçrü Prof. Dr. Gülzura Cumakunova. – Bursa, Bilnet Matbaacılık ve Ambalaj San. A.Ş., 2017. – T.C. Uludağ Üniversitesi Yayınları. – 1. Baskı. –– XXII+428 s. – ISBN 978-975-6149-83-6. – S. 61–76.  &lt;br&gt;
* Çorotegin, Tınçtıkbek. Kırgızlar // Yeni Türkiye Dergisi. Ankara: YTSAM, 2023. – Ocak – Şubat 2023. Yıl 29. No. 129. ISSN 1300-4174. S. 37–48. &lt;br&gt;
* Chorotegin (Tchoroev), Tyntchtykbek. Migration Processes in Central Asia From the Middle of the Eighth to Early Tenth Century and Their Consequences // Heritage and Identity in the Turkic World: Contemporary Scholarship in Memory of Ilse Laude-Cirtautas (1926–2019) / Edited by: Alva Robinson, Kağan Arık, Elmira Köchümkulova and Jonathan North Washington. – Berlin: De Gruyter, 2023. – pp. 45–62. – Volume 33 in the series Studien zur Sprache, Geschichte und Kultur der Turkvölker. – https://doi.org/10.1515/9783110720228. – eBook Published: October 24, 2023. ISBN: 9783110720228. Hardcover Published: October 24, 2023. ISBN: 9783110719925. &lt;br&gt;

== Котормочулук иш-аракети ==

* [[Хатто Артур Томас|Хатто, Артур Томас]]. Чокон Валиханов өз катчысына жаздырган “Көкөтөйдүн ашы”: Арап жазмасындагы кыргызча кол жазманын фото көчүрмөсүнөн А.Т.Хаттонун англис тилине котормосу жана түшүндүрмөлөрү / Англисчеден кыргыз тилине которгон жана илимий талдаган – т.и.д., КУУнун профессору Тынчтыкбек Кадырмамбет уулу Чоротегин; жооптуу редактор – профессор [[Кайыпов Сулайман|Сулайман Турду уулу Кайыпов]]. – Бишкек: MaxPrint, 2026. – viii+xviii+ 668 б., сүрөт. [Манас жана Хатто]  &lt;br&gt;

* [[Карл Райхл|Райхл, Карл]]. Түрк эпостору: салттуу түрү, поэзиялык түзүлүшү / Англисче жана орусча чыгарылыштардан кыргыз тилине которгондор: Тынчтыкбек Чоротегин жана Чолпон Субакожоева; жооптуу редактор – КУУнун профессору Курманбек Абакиров; “Бет ачар сөз” жазган – Карганбек Самаков. – Бишкек: Maxprint, 2026. – 424 б., сүрөт. [Манас жана Райхл]  &lt;br&gt;

* Кеннеди Жон Фицжералд. Каармандык өрнөктөрү / Англис тилинен кыргызчага которгон Тынчтыкбек Чоротегин. — Б.: Аркус, 2020. — 288 бет. –– (&quot;Өмүрү өрнөк инсандар&quot; түрмөгү). –– ISBN 978-9967-9213-4-4. &lt;br&gt;
* Ганди, Мохандас Карамчанд. Өмүр таржымакалым же Чындыкка умтулуу жаатындагы тажрыйбаларым тууралуу баян. / Англ. котор. Т. Чоротегин; «Роза Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомдук фонду. – Б.: Аркус бас., 2016. – 240 б., сүрөт. – («Өмүрү өрнөк инсандар» түрмөгү).    ISBN 978–9967–27–953–7. (M. K. Gandhi. An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth. – Translation from English into Kyrgyz by T. Chorotegin.) – Китептик (вертикалдык) вариант. 
* Ганди, Мохандас Карамчанд. Өз өмүр таржымакалым же Чындыкка умтулуу жаатындагы тажрыйбаларым тууралуу баян / Англисчеден которгон Тынчтыкбек Чоротегин; котормонун ред. Т.Абдиев; адабий ред. Ж.Жапиев. – Бишкек: Аркус басмасы, 2016. – 168 бет, сүрөт. – “Өмүрү өрнөк инсандар” түрмөгү. – “Роза Отунбаеванын демилгеси” эл аралык коомдук фонду.   ISBN 978–9967–27–953-7.  (2000 нуска). – Альбомдук (горизонталдык) вариант. 
* Маомао. Менин атам Дэн Сяопин “маданий ыңкылап” жылдарында / Которгондор Абибилла Пазылов, Тынчтыкбек Чоротегин, Эсенбай Нурушев. – Бишкек, 2015 – 592 б., сүрөт. – “Роза Отунбаеванын демилгеси” ЭКФ. – “Өмүрү өрнөк инсандар” түрмөгү. -  ISBN  - 978-9967-27-745-8. – (Маомао. Мой отец Дэн Сяопин в годы &quot;культурной революции&quot;). - Мындагы 182-391-беттердеги текстти Т.Чоротегин орус тилинен кыргызчага которду.&lt;br&gt;
* Хайек Ф.А. Жазмыштуу текебердүүлүк: Социализмдин каталары / Англис тилинен кыргызчага которгон Т.К.Чоротегин. - Бишкек: “Кыргызстан-Сорос” фонду, 1998. - 268 бет. – (Hayek F.A.  The Fatal Conceit: The Errors of Socialism. The Kyrgyz translation by T.Chorotegin.) -  ISBN 9967-11-025-2.  &lt;br&gt;

* Лү Хоубин. Идеологиялык өнүгүү. Кытайдагы мамлекеттик башкаруу: 6-том / Англис тилинен которгон Т. Чоротегин. –– Бишкек: Aркус, 2020. –– 160 б. – ISBN 978-9967-9275-8-2. – China Renmin University Press. (Original: The Governance of China: Volume 6. Ideological Development, by Liu Houbin; Translated by Dan Xianmei. 2018 Cengage Learning Asia Ltd.) &lt;br&gt;
 
* Чен Юй, Пу Пиң. Дипломатия жана эл аралык мамилелер. Кытайдагы мамлекеттик башкаруу: 10-том / Англис тилинен которгон Т. Чоротегин. –– Бишкек: Aркус, 2020. –– 216 б. – ISBN 978-9967-9275-7-5. – China Renmin University Press. (Original: The Governance of China: Volume 10. Diplomacy and Foreign Relations, by Chen Yue and Pu Ping; Translated by Niu Yunping. 2018 Cengage Learning Asia Ltd.) &lt;br&gt;
 
* Кашгари Махмуд ибн Хусейин. Түркий тилдер сөз жыйнагы / Араб тилинен кыргызчалаган Т.Чороев (Чоротегин) // Байыркы орток түрк адабияты: Байыркы доор жана орто кылымдар мезгили: Хрестоматия / Түзгөн Ж.Шериев. – Бишкек: Шам, 1996. – 85-101-беттер.   &lt;br&gt;

* Макнейл Уильям Г. Батыштын башаты. Адамзат өтмүшүнө кылчаюу. 3 китептен турган басылма.  / Которгондор Т.Чоротегин, [[[[Койчиев, Арслан Капай уулу|А.Койчиев]]]], Т.Абдиев. – Бишкек: “Кыргызстан-Сорос” фонду, 2002. – 1-китеп. – 388 бет.  – ISBN 9967-11-133-X. – 2-китеп. – 388 бет. -    ISBN 9967-11-134-8. (William H. McNeill. The Rise of the West: A History of the Human Community: With a retrospective essay.) &lt;br&gt;

* Бутанаев В.Я. “Кыргыз” дареги Саян-Алтай элдеринде (Котормо) // Кыргызстан маданияты. – 1987. – № 1. – 1 январь. &lt;br&gt;

* Худяков Ю.С. Енисей кыргыздары жана илим (Котормо) // Кыргызстан маданияты. – 1987.- 16 - июль. &lt;br&gt;

* Жусуп Мамай. Семетей: (Үзүндү) / (Араб графикасынан оодарма) // Нарын правдасы. - 1988. – 13-январь. &lt;br&gt;

*  Жамал Карши. Мулкахат ас-сурах (Алгы сөз жана кыргызча котормо) // Кыргызстан маданияты. - 1989. - 4-май.  &lt;br&gt; 

*  Айрым Чыгыш (мусулман) даректеринен үзүндүлөр // Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. - Фрунзе, 1990. - Б. 275-283. &lt;br&gt;

* Красновский, Бранислав. Интергелпо (Interhelpo) / Словак тилинен кыргызчага которгон Тынчтыкбек Чоротегин; кыргызча чыгарылыштын жооптуу ред. Т.К.Чоротегин, Т.Т.Сырдыбаев. – Бишкек: «Турар», 2025. – 160 бет, сүрөт. &lt;br&gt;

== Т.Чоротегин редакциялаган эмгектер  ==
* Talas Savaşı ve Tarihi Önemi / Editörler Fahri Solak, Mairam Baigonusheva, Tynchtykbek Chorotegin , Moimol Cusupova. – İstanbul, 2022. – 406 s. – Türk Dünyası Belediyeler Birliği (TDBB) Yayınları No: 34. – https://www.tdbb.org.tr/tdbb/wp-content/uploads/2022/05/TALAS-SAVASI-k.pdf{{Жеткиликсиз шилтеме|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* [[Акунов, Аалыбек]]. Кыргызстан эгемендик доорунда (1991–2021) / Жооптуу ред. проф. Т.К.Чоротегин. – 2-бас, тол. ж-а оңд. – Бишкек, “Калем” басмасы, 2021. – 1040 бет, жадыбал., сүрөт., карталар. – ISBN 978-9967-9308-7-2. &lt;br&gt;
* ал-Мактум, Мохаммед ибн Рашид. Ой учкундары / Англис тилинен которгон Касым Машакбай уулу Рахманкулов; жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Аркус, 2021. – 152 б. – ISBN 978-9967-485-17-4. – “Роза Отунбаеванын демилгеси” эл аралык коомдук фонду. &lt;br&gt;
* [[Төлөбек Абдырахманов|Абдырахманов, Төлөбек]]; Абдалиева, Гүлзада. Эркиндик, теңдик, эгемендүүлүк күрөштөрү жана Үркүндөр: Биринчи китеп / Жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: ЖИ “Сарыбаев Т.Т.” басмаканасы, 2016. – 364 б., сүрөт. – ISBN 978-9967-04-759-4. – И.Арабаев атындагы КМУ).&lt;br&gt;
* Жаркын элеси өчпөйт: Тарыхчы жана педагог [[Мурзабеков, Таавалды Мукайыл уулу|Таавалды Мурзабековдун]](1948––1991) 70 жылдыгына: (Макалалар топтому) / Жооптуу редакторТ.К.Чоротегин. –– Бишкек: “Турар” басмасы, 2019. –– 300+xvi  б., сүрөт. –– КР Президентинин Аппаратына караштуу “Мурас” фонду.  –– “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. –– Жусуп Баласагын атындагы КУУ. –– И.Арабаев атындагы КМУ. –– КРУИАсынын Тарых, археология жана этнология институту. – “Тарых жана мурас”түрмөгү.    --    ISBN  978-9967-15-959-4. &lt;br&gt;
* Арноо. Arnoo. ارنوو :Көрүнүктүү кыргыз таануучу, профессор Юлий Сергеевич Худяковдун 70 жылдыгына арналган илимий жыйнак / Редколлегия: К.С.Молдокасымов (төрага); жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: «Турар» басмасы, 2017. – 188 бет, сүрөт. – «Мурас» фонду. – «Кыргыз Тарых Коому» ЭКБсы. – «Тарых жана мурас» түрмөгү.  [Rus: Посвящение (Арноо): Научный сборник, посвященный 70-летнему юбилею видного кыргызоведа, профессора Юлия Сергеевича Худякова / Редколлегия: [[Молдокасымов, Кыяс Сатар уулу|К.С.Молдокасымов]] (председатель), и др.; отв. ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Изд-во «Турар», 2017. – 188 с., илл. – Общ. Фонд “Мурас” при Аппарате Президента Кыргызской Республики. – МОО «Кыргыз Тарых Коому».  – Серия “История и наследие”.]   [En: The Dedication (Arnoo): A Festshrift devoted to the 70th anniversary of Professor Yuliy Khudiakov, the prominent expert on the Kyrgyz study / Editorial Board: Kyias Moldokasymov, (Chairman), etc.; Edited by Prof. Tynchtykbek Chorotegin. – Bishkek: The Turar Printing House, 2017. - 188 p., ill. – The &quot;Muras&quot; Public Foundation under the Office of the President of the Kyrgyz Republic. – The Kyrgyz History Society international public accosiation. - The History and Heritage Series. – ISBN 978-9967-15-703-3.]   &lt;br&gt;
* Рысмендеева Н.К. Кыргыз элинин чүкө оюндары (Этнографиялык иликтөө) / Илимий ред. Т.К.Чоротегин. – Б.: МакПринт, 2016. – 176 б.

* Үркүн — 100: Кылымдар унуткус кыргын: Макалалар, блогдор, маектер, эскерүүлөр / Жооптуу редакторлор Т.Чоротегин, В.Жуматаева, Б.Сарыгулова, З.Бактыбаев. — Бишкек: Турар, 2017. — 408 б.+48 б. сүрөт. — ISBN 978-9967-15-689-0. — [[«Азаттык» үналгысы]]. &lt;br&gt;
* [[Худяков, Юлий Сергеевич]]. Военное дело кыргызов Центральной Азии (IХ – XVIII вв.) / Под. ред. проф. Т.К.Чоротегина. – Бишкек: “Турар”, 2017.. – 280 стр., илл., карты. – Фонд “Мурас”. – Серия “История и наследие”.   ISBN  978-9967-15-702-6. &lt;br&gt;
* Жекшеев, Жыпар. Атуулдук ар-намыс ойгонгондо: Макалалар, эскерүүлөр / Түзгөн Венера Сагындык кызы; жооптуу ред. проф. Т.Чоротегин. - Бишкек: Турар, 2021. - 588 б., 0,25 б.т. тиркеме, түстүү сүрөт. -- &quot;Тарых жана мурас&quot; түрмөгү. --  ISBN 978-9967-35-031-1. &lt;br&gt;
* 1916-2016: Улуттук боштондук көтөрүлүштүн жана Улуу Үркүндүн өчпөс тарыхы: Борбордук Азиядагы жана Кыргызстандагы 1916-жылкы улуттук боштондук көтөрүлүштүн 100 жылдык мааракесине арналган эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйындын материалдары: 2016-жылдын 21-октябры. Бишкек шаары / Жооптуу редакторлор Т.Чоротегин, К.Молдокасымов. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2016. – 416 + iv бет, сүрөт, карта. ––  “Тарых жана маданият жылын” даярдоо жана өткөрүү боюнча Мамлекеттик дирекция. - КР Билим берүү жана илим министрлиги. – КР Билим берүү академиясы. - КР УИАсы. – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. – Кыргыз Респ. Президентинин Аппаратына караштуу “Мурас” фонду. – “Тарых жана мурас” түрмөгү. - ISBN 978-967-12-616-9. &lt;br&gt;

* Улуттук боштондук көтөрүлүшкө жана Улуу Үркүнгө 100 жыл: Кыргызстандагы 1916-жылкы улуттук-боштондук көтөрүлүштүн 100 жылдык мааракесине арналган илимий-методологиялык жалпылама / Редколлегия: Т.К.Чоротегин (төрага), Т.А.Абдырахманов, ж.б.; жооптуу редакторлор Т.Чоротегин, К.Молдокасымов, М.Иманкулов. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2016. – 144 бет, сүрөт, карта. –– КР Билим берүү жана илим министрлиги. – КР Билим берүү академиясы. - “Мурас” фонду. – “Тарых жана мурас” түрмөгү. - ISBN 978-9967-04-748-5. &lt;br&gt;
* Доор жаңырткан элдик ыңкылаптар: 2005-жылдын 24мартында жана 2010-жылдын 7-апрелинде Кыргызстанда жүзөгө ашкан элдик ыңкылаптардын мааракелерине арналган жыйнак / Редколлегия: Т. К. Чоротегин  (төрага), З. Ж. Эргешов, ж.б. – Экинчи, толукталган басылыш. - Бишкек: КРПжӨ ИБнын алдындагы “Типография” мамл. ишк., 2015. – 302 + XVI б., сүрөт. -  “Мурас” фонду. - [“Тарых жана мурас” түрмөгү].  - ISBN     978-9967-12-475-2. &lt;br&gt;
* Жусуп Мамай жана кыргыз элинин манасчылык салты: Кытайлык залкар кыргыз манасчысы Жусуп Мамайдын (1918-2014) элесине арналган Үчүнчү эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйын. Жалал-Абат мамлекеттик университети. 22-24.05.2016. Баяндамалар жана макалалар жыйнагы / Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2016. – 396+iv б., сүрөт. – “Тарых жана маданият жылын” өткөрүү боюнча Мамлекеттик дирекция. – Жалал-Абат мамлекеттик университети. – Жалал-Абат Экономика жана ишкердик университети. - “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. – “Мурас” фонду. - “Тарых жана мурас” түрмөгү.   ISBN 978-9967-12-567-4. &lt;br&gt;
* Жусуп Мамай (1918-2014): Дастанда калган өмүр: Кытайлык залкар кыргыз манасчысы Жусуп Мамайдын чыгармачыл мурасы тууралуу илимий баяндамалардын ж-а макалалардын топтому / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), А. Эркебаев, ж.б.; “Мурас” фонду. - Бишкек: “Maxprint” басмасы, 2015. - 232+iv б., сүрөт. - – [“Тарых жана мурас” түрмөгү.]. - ISBN – 978-9967-12-486-8. &lt;br&gt;
* [[Жусуп Мамай]]: Заманыбыздын залкар манасчысы: Кытайлык залкар кыргыз манасчысы Жусуп Мамайдын  чыгармачылыгына арналган илимий баяндамалардын жана  макалалардын топтому / Редколлегия: Т. К. Чоротегин  (төрага), А. Эркебаев, ж.б. – Б.: “Maxprint” басмаканасы, 2014. - 514 б., сүрөт. - “Мурас” коомдук фонду. – [“Тарых жана мурас”  түрмөгү.]. - ISBN  978-9967-12-394-6.  &lt;br&gt; 
* Жусуп Мамай жана түрк калктарынын эпостору: Кыргыз Республикасынын Баатыры, манасчы Жусуп Мамайдын чыгармачыл мурасына арналган IV эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйын. Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети. Бишкек шаары, 14.04.2017. Баяндамалар жана макалалар жыйнагы / Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. — Бишкек: MaxPrint басмасы, 2017. — 470+ii  б., сүрөт. — Жусуп Баласагын атындагы КУУ. — “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. — Шинжаң “Манас” изилдөө борбору. — “Мурас” фонду. — “Тарых жана мурас” түрмөгү.  — ISBN 978-9967-32-227-1. &lt;br&gt; 

* Искак Асан уулу Полот хан: Азаттык жана мамлекеттүүлүк: 2015-жылдын 17-апрелинде Баткен мамлекеттик университетинин Кызыл-Кыя гуманитардык-педагогикалык институтунда өтө турган жумурияттык илимий-тажрыйбалык жыйындын баяндамалары жана башка макалалар / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), Э. Сариева, ж. б.; илимий редакторлор профессор [[Кененсариев, Ташманбет|Т. Кененсариев]] жана доцент [[Молдокасымов, Кыяс Сатар уулу|К. С. Молдокасымов]]. - Бишкек: “Maxprint” басмасы, 2015. – 296 + ii б., сүрөт. -  “Мурас” фонду. - [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. - ISBN  -  978-9967-12-477-6.  &lt;br&gt;

* Кыргыздын туңгуч чыгыш таануучусу, профессор Өмүркул Караевге (1930-2002) 85 жыл: (Макалалар топтому) / Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2015. – 186+iv  б., сүрөт.  – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. - “Мурас” фонду. - “Тарых жана мурас” түрмөгү. - ISBN – 978-9967-12-514-8. &lt;br&gt;
* Эсеналиева,  Гүлжамал Өмүракуновна.  Өмүркул Караев – кыргыз элинин жана түрктөрдүн тарыхынын чыгаан изилдөөчүсү: (Профессор Өмүркул Караевдин (1930-2002) 85 жылдыгына карата) /Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. – Оңдолуп, кошумчаланган монография. -  Бишкек: MaxPrint басмасы, 2015. – 186+ii б., сүрөт.  – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. - “Мурас” фонду. - “Тарых жана мурас” түрмөгү. - ISBN   978-9967-12-515-5. &lt;br&gt;

* &quot;Кыргызстан&quot; Демократиялык Кыймылы: Эгемендик менен демократия үчүн күрөштүн башаты: Кыргызстандагы демократиялык кыймылдын карлыгачы - КДКнын 25 жылдыгына арналган макалалар жыйнагы / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), академик А. Эркебаев, ж.б. - Бишкек: “Maxprint” басмасы, 2015. - 166 б., сүрөт. – “Мурас” фонду. - [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. - ISBN – 978-9967-12-487-5. &lt;br&gt;
* Кыргызстан жана Борбордук Азия - баарлашуунун мейкиндиги: Этностор аралык мамилелерди бекемдөөнүн өтмүшү, учуру жана келечеги:  Кыргыз Республикасынын УИАсынын мүчө кабарчысы, тарых илимдеринин доктору, профессор Абылабек Асанкановдун 60 жылдыгына арналган Кыргызстандын этнологдору менен антропологдорунун II Конгрессинин (Бишкек шаары, 2015-жылдын 4-апрели) баяндамалары жана илимий макалалар жыйнагы / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), С.К.Алымкулова, ж.б.; жооптуу редактор А.Р.Бикбулатова, илимий редактор Т.К.Чоротегин. - Бишкек: “Maxprint” басмасы, 2015. - 488 б., сүрөт. - “Мурас” фонду. - [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. - ISBN – 978-9967-12-474-5.&lt;br&gt;
 
* Кыргыз каганаты түрк элдеринин орто кылымдардагы мамлекеттүүлүгүнүн жана маданиятынын алкагында: Борбордук Азиядагы Улуу Кыргыз каганатынын түзүлгөндүгүнүн 1170 жылдыгына арналган II эл аралык илимий жыйындагы баяндамалардын жыйнагы: 2013-жылдын 15-16-ноябры, Бишкек ш. / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), ж.б.; Жооптуу редактор:  Т. К. Чоротегин. - Бишкек: “Maxprint” басмаканасы, 2014. - 494 б. - “Мурас” коомдук фонду. – [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. - ISBN - 978-9967-12-424-0.   
*  Кара уулу Ө. Көөнө түрктөр тарыхы: (Студенттер үчүн дарстар) /Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Учкун, 1994. – 64.б.  &lt;br&gt;
*  [[Худяков, Юлий Сергеевич|Худяков Ю.С.]] Кыргызы на просторах Азии Отв. ред. Т.К.Чоротегин. – 2-е, исправленное изд. – Бишкек, 1995. – 232 с., илл., карты.  &lt;br&gt;
*  [[Каратаев, Олжобай Кубатбекович|Каратаев Олжобай]]. Кыргыздардын этномаданий байланыштарынын тарыхынан. – Бишкек: “Бийиктик” басмасы, 2003. – 262 бет. – ISBN 9967-21-512-7.  &lt;br&gt;
*  [[Койчиев, Арслан Капай уулу|Койчиев Арслан]]. Национально-территориальное размежевание в Ферганской долине (1924-1927 гг.) / Отв.ред. Т.К.Чороев (Чоротегин). – Бишкек: Учкун, 2001. – 120 с.   &lt;br&gt;
*  [[Койчиев, Арслан Капай уулу|Койчиев Арслан]]. Осмонаалы Сыдык уулу жана анын “Тарыхтары” / Ред.: А.Мокеев, Т.К.Чоpоев. — Бишкек, 1992. — 46 б. &lt;br&gt;
* [[Кылычев, Акылбек Мукаевич]]. XIV-XV кылымдардагы Теңир-Тоо жана ага чектеш аймактардын тарыхы (Шараф ад-Дин Али Йездинин “Зафар-наме” асарынын маалыматтары боюнча) / Илимий редакторлору профессор Т.К.Чороев (Чоротегин), профессор Д.Ю.Юсупова, доцент Э.М.Кылычев. – Бишкек: “Либертос”, 2004. – 216 бет. -   ISBN 9967-22-190-9. &lt;br&gt;
* [[Кожобеков, Муратбек Чалаке уулу|Кожобеков, Муратбек Чалакеевич]]. Кыргыз каганатынын тарыхы / Илимий ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Жусуп Баласагын атындагы КУУнун «Университет» басмаканасы, 2013. - 188 б., карта, сүрөттөр. - “Тарых жана мурас” түрмөгү [Кыргыз Республикасынын Президентинин аппаратына караштуу Кыргызстан элинин тарыхый жана маданий мурастарын иликтөө боюнча “Мурас” кору; “Кыргыз Тарых Коому” ЭКБ.] - ISBN 978-9967-02-942-2.
*  Кыргызстандын эң байыркы мезгилдерден XIX кылымдын соңуна чейинки тарыхы: Ү.Чотонов ж.б. авторлор коллективи; Которгон С.Олжобаев, Ө.Караев; Илимий ред. Ө.Караев, Т.Чоротегин. – Бишкек, 1998. – 344 б.   &lt;br&gt;
*  Кожоналиев С.К. Обычное право кыргызов  / Научный редактор Т.К.Чоротегин. (Вступит. статья Т.К.Чоротегина). – Бишкек, 2000. – 332 с. – ISBN 9967-11-083-X. &lt;ref&gt;Кожоналиев С.К. Обычное право кыргызов / Научный редактор Т.К.Чоротегин. (Вступит. статья Т.К.Чоротегина). – Бишкек, 2000. – 332 с. –   URL:   &lt;nowiki&gt;https://st-1.akipress.org/st_bilimlib/9/4c64c489b02923d5f21699d5c5fe20a8a0949b46.pdf&lt;/nowiki&gt; &lt;/ref&gt; &lt;br&gt; 
* Азамат Алтай (1920-2006): Азаттык менен демократиянын жарчысы: ([[Азамат Алтай|Азамат Алтайдын]] 90 жылдыгына арналган жыйнак) / Башкы редактору, кириш сөзүнүн автору Т.К.Чоротегин. Эскерүүлөрдүн редакторлору: В.Сагындык кызы Жуматаева, С.Жумагулов, К.Чекиров, Т.Чоротегин. Рецензент А.Капай уулу Койчиев. – Бишкек: Интерполиграф, 2010. – 320 бет, сүрөттөр. -    ISBN 978-9967-26-039-9. &lt;br&gt;
* [[Каратаев, Олжобай Кубатбекович]]. Кыргыздардын теги, таралуу ареалы, этностук-маданий алакалары / Жооптуу редакторлор Тынчтыкбек Чоротегин, Памирбек Казыбаев. - Бишкек, 2013. -   290 б., сүрөттөр. - ISBN 978-9967-27-070-1. - (Кыргыз-Түрк &quot;Манас&quot; университетинин басылмалары. № 174. Окуу китептер тизмеси. № 47.) &lt;br&gt;
* [[Өмүрбеков, Токторбек|Өмүрбеков Т.Н.]] Эл башылар, эрендер жана эл тарыхы: (Тарыхий очерктер). - Бишкек: Макспринт, 2014. - 228 бет. - &quot;Тарых жана мурас&quot; түрмөгү. - ISBN 978-9967-12-386-1. Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. &lt;br&gt;
*  [[Ботояров, Камбаралы|Ботояров Камбаралы]].[http://bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/koonorgus_muras_botoyarov.pdf  Көөнөргүс мурас / Жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Айбек, 1996. ISBN 5-8355-0893-Х]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}   &lt;br&gt;
*  Менин сүрөттүү сөздүгүм: Англисче-кыргызча / Түзгөн Шейла Пембертон; Кыргызчалаган Таалай Абдиев; Редактору Т.К.Чоротегин. – Бишкек: “Кыргызстан – Сорос” фонду, 1997. – 72 б., сүрөт.  &lt;br&gt;
* Рысмендеева, Назгүл. Кыргыз элинин чүкө оюндары: (Этнографиялык иликтөө) / Илимий ред. Т.К.Чоротегин. Бишкек: Кыргыз жер, 2016. – 176 б., сүрөт. – &quot;Мурас&quot; фонду. – &quot;Кыргыз Тарых Коому&quot; ЭКБсы. – ISBN 978-9967-12-532-2.

*  Менин биринчи англисче-кыргызча сөздүгүм  / Түзгөн Эвелин Гоулдсмит; Кыргызчалаган М.Асаналиев; Редактору Т.К.Чоротегин. - Бишкек: “Кыргызстан-Сорос” фонду, 1998. – 164 б.; сүрөт.   &lt;br&gt;
* Энесай Кыргыз каганатынын тарыхын изилдеген илимпоз [[Кожобеков, Муратбек Чалаке уулу|Муратбек Кожобековдун]] 60 жылдык мааракесине арналган “Кыргыз каганаты тарыхы жана кыргыз таануу маселелери” аттуу эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйындын материалдары (КМУ, Бишкек, 23.11.2018) / Илимий редакторлор Т.К.Чоротегин, О.К.Каратаев. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2018. – 378+ii  б., сүрөт.  – И.Арабаев атындагы КМУ. – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. – “Мурас” фонду. – “Тарых жана мурас” түрмөгү.   – ISBN 978-9967-12-767-8.  (Материалы международной научно-практической конференции, посвященной 60летнему юбилею ученого Муратбека Кожобекова, исследующего историю Кыргызского каганата на Енисее: (КГУ, Бишкек, 23 ноября 2018 г.) / Науч. ред. Т.К.Чоротегин, О.К.Каратаев. – Бишкек: Изд-во MaxPrint, 2018. – 378+iiс., илл. – Кыргыз. гос. ун-т им. И.Арабаева. – Международное общественное объединение «КыргызТарых Коому». – Фонд “Мурас” при Аппарате Президента Кыргызской Республики. – Серия “История и наследие”.    The Proceedings of the international scientific conference devoted to the 60th anniversary of Dr. Muratbek Kojobekov, the scholar who studies the history of the Kyrgyz Khaganate in the Yenissei basin: (KSU, Bishkek, 23 November 2018) / Edited by T. Chorotegin, O.K.Karatayev. – Bishkek: MaxPrint Printing House, 2018. – 378+ii p., ill. – The Kyrgyz State University named after I.Arabayev. – The Kyrgyz History Society International Public Association. – The Muras Foundation under the Office of the President of the Kyrgyz Republic. – The History and Heritage Series. )      &lt;br&gt;
* Акунов, Аалыбек, Темирбекова Асель. Кыргызстан в эпоху независимости (1991–2022): Книга I: Формирование новой политической системы: синдром авторитаризма./ Отв. ред. проф. Т.К.Чоротегин, – Бишкек: ИД “Калем”, 2023. – 534 стр, табл., фотографии, карты. – ISBN 978–9967–9–9. &lt;br&gt;

== Ал жана анын жашаган доору тууралуу адабият ==
* Тарыхчы жана публицист Тынчтыкбек Чоротегиндин (Чороевдин) 60 жылдык мааракесине арналган “Кыргыз таануу маселелери: Байыркы доордон азыркы мезгилге чейин” аттуу эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйындын материалдары (КУУ, Бишкек, 04.10.2019) / Илимий редактор К.С.Молдокасымов. – Бишкек: Турар басмасы, 2019. – 552+iv б., сүрөт. –– Кыргыз Республикасынын Президентинин Аппаратына караштуу “Мурас” фонду. –– Кыргыз Республикасынын УИАсынын Б.Жамгырчинов атындагы Тарых, археология жана этнография институту. –– Ж. Баласагын атындагы КУУ. – И. Арабаев атындагы КМУ. – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. – “Тарых жана мурас” түрмөгү. -  ISBN 978-9967-15-949-5.  &lt;br&gt;

* Айтматов академиясынын академиктери / Жыйнакты түзгөн Дилдебек Андашев; Жооптуу редактору Четин Жумагулов. Китепти каржылаган Темирбек Асанбеков. – Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 2011. – 104 бет, сүрөттөр. – (Мында: 96-бетте). – ISBN 978-9967-14-087-5.  &lt;br&gt;

* Асанов У.А., Джуманазарова А.З., Чоротегин Т.К.  Кыргызская наука в лицах. - Бишкек: Главная редакция Кыргызской энциклопедии, 2002. = Стр. 499. (Asanov U.A., Jumanazarova A.Z., Chorotegin T. Kyrgyzskaya nauka v litsakh (The Kyrgyz Science In Faces). - Bishkek, Main Editorial Board of the Kyrgyz Encyclopedy, 2002. P. 499.) - ISBN 5-89750-142-4.

* Кыргыз тарыхы: Энциклопедия / Жооптуу редактор А.Асанканов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2003. – 464 б.: сүрөт. – ISBN 5-89750-150-5. – (Мында: 421-бетте). 

* Gundula Salk. Die Sanjira Des Togolok Moldo (1860–1942). Wiesbaden. Harrassowitz Verlag. 2009. - S. 2-3. - ISBN 978-3-447-06161-2 &lt;br&gt;
*  [[Каратаев, Олжобай Кубатбекович|Karatayev, Olcobay]]; Yılmaz, Mehmet Serhat; Yakuboğlu, Cevdet.  “Dîvânu Lugâti't-Türk” Adlı Eserin Tamamlanmasının 940. Yıldönümü: Şarkiyatçı, Tarihçi, Antropolog Prof. Dr. Tınçtıkbek K. Çorotegin’in Araştırmaları (940th Anniversary of the Completion of “Dîvânu Lugâti'tTürk”: Researches of Orientalist, Historian,  Anthropologist Prof. Dr.  Tınçtıkbek K. Çorotegin) // Alınteri Sosyal Bilimler Dergisi. - Kastamonu Üniversitesi, 2017. - Volume 1 (2). pp. 89 - 99. - ISSN 2564-6583.  &lt;br&gt;
* Садыкова, Шарифа.  Сыдыков Осмоналы: (Туулган күнүнүн 130 жылдыгына карата). - Бишкек, 2008. - 84 бет. (Мында:  12-13-бетте).  - ISBN 978-9967-24-873-1.  &lt;br&gt;

* Мамбеталиев, Сулайман. Баян: Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн жана баш редактору Гүлмира Мамбеталиева. Китепти каржылаган Аскар Мааткабыл уулу Салымбеков. – Бишкек, 2008. – 282 бет, сүрөттөр. – (Мында: Б. 135.)  – ISBN 978-9967-25-256-1.  &lt;br&gt;
* Kirgistan. Historia – społeczeństwo – polityka / Tadeusz Bodio (red.), Aalybek Akunov et. – Warszawa, 2004. Dom Wydawniczy ELIPSA. – 896 s., faks., mapy, rys., tab.   Uniwersytet Warszawski. Instytut Nauk Politycznych.. - Współczesna Azja Centralna; Współczesna Azja Centralna. – ISBN 8371515316 9788371515316. - [Кыргызстан: Тарых, коом, саясат / Проф. Т. Бодио менен проф. А.Акуновдун редакторлугу астында. - Варшава, 2004. - 896 б.]  &lt;br&gt;

== Сүрөт баян ==
&lt;gallery&gt;
Midil Jamgyrchinov at the Muras Foundation, Bishkek, Kyrgyzstan. 01 Dec 2014.JPG|thumb|Т.Чоротегиндин КМУдагы дипломдук ишинин жетекчиси - Мидил Бегималиевич Жамгырчинов, тарых илимдеринин кандидаты, Жусуп Баласагын атындагы КУУнун доценти. Бештин айынын 1и, 2014-жыл.
Nurgul Dyikanalieva and Almaz Tchoroev at LSE. 17.12.2009.JPG|thumbnail|Нургүл Дыйканалиева менен Алмаз Чороев Лондон Экономика Мектебинде. Улуу Британия. 2009-жылдын 17-декабры.
Nurgul Dyikanalieva in Vienna, Austria. 09.11.2008..JPG|thumbnail|left|Нургүл Дыйканалиева Вена шаарында. Австрия. 2008-жылдын 9-ноябры.
&lt;/gallery&gt;

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==
* http://www.youtube.com/watch?v=Dz-o3uGtIoM Дил маек   
* [http://www.azattyk.org/content/kyrgyzstan_public_tv/24552456.html КТРК Байкоочу кеңешинин жаңы курамы шайланды]
* http://ktrk.kg/kyr/index.php?do=static&amp;page=spisok {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120909015803/http://ktrk.kg/kyr/index.php?do=static&amp;page=spisok |date=2012-09-09 }}   
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1654363 Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбетович] 
* http://www.akipress.org/people/news:362/ 
* http://www.presskg.com/agym/09/1120_19.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151027104529/http://www.presskg.com/agym/09/1120_19.htm |date=2015-10-27 }}
* http://www.for.kg/news-182549-ru.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217152338/http://www.for.kg/news-182549-ru.html |date=2014-12-17 }}
* http://www.bbc.co.uk/kyrgyz/kyrgyzstan/2012/08/120831_choroev.shtml 
* http://www.presskg.com/tuusu/09/0428_11.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722141917/http://www.presskg.com/tuusu/09/0428_11.htm |date=2016-07-22 }}
* https://archive.is/20121229014528/newskg.narod.ru/kut/06/0811_8.htm
* http://www.kyrgyzstan.org.tr/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091226050138/http://www.kyrgyzstan.org.tr/ |date=2009-12-26 }}
* https://nagrada.srs.kg/site/person/46035 

[[Категория:Кыргыз Тарых Коому]]
[[Категория:Кыргыз тарыхчылары‎]]
[[Категория:Чыгыш таануу]]
[[Категория:Кыргыз адабияты]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:1959-жыл]]
[[Категория:&quot;Азаттык&quot; үналгысы]]
[[Категория:Кыргыз журналисттери]]
[[Категория:КДК]]
[[Категория:КТРК]]
[[Категория:ПИАК]]
[[Категория:Кыргыз медиасы]]
[[Категория:Түркология]]
[[Категория:Этнографтар]]
[[Категория:Булак таануучулар]]
[[Категория:Кыргыз таануучулар]]
[[Категория:Нарын облусу]]
[[Категория:Кыргыз Улуттук Университети]]
[[Категория:Кытайлык кыргыздар]]
[[Категория:Окумуштуулар]]
[[Категория:Топонимисттер]]
[[Категория:XXI кылым]]
[[Категория:Борбордук Азия]]
[[Категория:Борбордук Азия]]
[[Категория:ТҮРКСОЙ]]</text>
      <sha1>if3inplc7481x7as39q9fzi2y4yq201</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нарын мамлекеттик университети</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4557</id>
    <revision>
      <id>662642</id>
      <parentid>355524</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T06:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21187" sha1="hen2qo4ross99opi9v2qavhdgdnfvg0" xml:space="preserve">'''Нарын мамлекеттик университети''' - [[Кыргызстан]]дын Нарын облусунун чордону - [[Нарын шаары]]ндагы [[Жогорку окуу жайлар|жогорку окуу жайы]].

==Кыскача тарыхы ==
1996-жылы 22-майда Кыргызстандын ошол кездеги президенти Аскар Акаевдин жардыгы менен түзүлгөн.
Университеттин карамагында айыл чарба техникуму, педагогикалык коллеж, адистерди кайра даярдоо борбору, интернет борбор жана лицей бар.
Университетте оболу 36 кафедра түзүлгөн.
Азыркы тапта алар ирилештирилип, 57 кафедра жана бир нече борбор түзүлгөн.

Туңгуч ректору - [[Жаманкулов, Жанат Медетович|Жанат Жаманкулов]] болгон ([[181998]]-жылдар), андан кийин [[Акматалиев, Алмазбек|Алмазбек Акматалиев]] бул кызматты аркалаган (1998-2010-жылдар).

[[Нааматов, Сатыбалды|Сатыбалды Нааматовдун]]2010-жылдын март айынан тартып профессор Салидин Кадыркул уулу Калдыбаев ректордук кызматка келген.
2013-14- окуу жылынан бери НМУнун ректору, экономика илимдеринин доктору, профессор  Омуралиева Дамира Кемеловна аракалап келет.
2009-жылы университетке кыргыздын совет доорундагы туңгуч агартуучуларынын бири [[Нааматов, Сатыбалды|Сатыбалды Нааматовдун]] (1905-1938) ысымы ыйгарылган (Кыргыз Республикасынын Өкмөүнүн [http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/90433 2009-жылдын 18-декабрындагы № 786 токтому] {{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}).

==Факултеттер==
=== Агрардык-техникалык факультет ===

==== ЖАЛПЫ МААЛЫМАТ ====
Агрардык-техникалык факультет 1997-жылы 29-сентябрда Нарын мамлекеттик университетинин ректорунун №54 буйругу менен түзүлгөн. «Электроэнергетика», «Жол кыймылын уюштуруу жана коопсуздугу», «Айыл чарба продуктыларын өндүрүү жана кайра иштетүү» жана «Маалыматтарды иштетүүнүн жана башкаруунун автоматташтырылган системалары» адистиктери боюнча студенттер күндүзгү жана сырттан окуу бөлүмдөрүнө  кабыл алынып окуу процесси жүргүзүлгөн.
1997-2006 ж.ж. факультеттин деканы болуп техника илимдеринин кандидаты, доцент Дюшекеев Кубанычбек Дөөткулович эмгектенген. 
 
2006-2009 ж.ж. факультеттин деканы болуп ветеринария илимдеринин кандидаты, доцент Шерматов Сагынбек Макеленович эмгектенген.

Ал эми 2009-2012ж.ж. факультетти техника илимдеринин кандидаты, доцент Молдалиев Эгенберди Дуйшекеевич жетектеген.
 
2013-2014-ж.ж. факультеттин деканы педагогика илимдеринин кандидаты, доцент Чекирова Гулмира Кожобековна азыркы күнгө чейин эмгектенип жатат. 
 
Агрардык-техникалык факультетте бүгүнкү күнү эки кафедра иш алып барууда: «Агрардык-техникалык дислциплиналар» жана «Маалыматтык технологиялар» кафедралары. «Агрардык-техникалык дислциплиналар» кафедрасынын башчысы техника илмидеринин кандидаты Оторова Сайра Турсуновна. «Маалыматтык технологиялар» кафедрасынын башчысы педагогика илимдеринин кандидаты Бейшеналиева Уулкан.
Бүгүнкү күндө факультетте төмөнкү багыттары боюнча окуу процесси жүргүзүлөт:

• Электроэнергетика;
• Жол кыймылын уюштуруу;
• Информатика жана эсептөө техникасы;
• Экология жана жараталышты пайдалануу.
• Экономикадагы колдонмо информатика

2001-2014 окуу жылдары факультетте 1000ден ашык бүтүрүүчүлөр окууну аякташкан:
Бүгүнкү күндө факультетте күндүзгү окуу бөлүмүндө 172 студент, сырттан окуу бөлүмүндө 302 студент ал эми, дистанттык окууформасында 84 студент окуйт. Жалпысынан факультете 558 студент бар.  39 профессор-окутуучу эмгектенет, анын ичинен 1 профессор, 13 илимдердин кандидаты, 6 ага окутуучу, 11 окутуучу, 5 лаборант, 2 окуу мастери, 1 инженер-программист.

== ФАКУЛЬТЕТТЕГИ ОКУУ-МЕТОДИКАЛЫК ИШТЕР ==
Факультетте адистиктер үчүн лабораториялар абдан чоң мааниге ээ, анткени техникадагы көп процесстерди эксперименттик изилдөөлөр аркылуу кана терең түшүнүүгө болот. Практикалык жана лабораториялык сабактарды өтүүгө атайын лабораториялар жасалгаланган: Релелик коргоо, Электр энергиясын өндүрүү, Электр машинелери жана аппараттары,  Традициялык эмес энергия булактары, Изоляция жана ашык чыңалуу, Электротехника, Ченөө жана информациялык техника, Энергетикалык электроника, Автомобилдердин конструкциясы, Механика, Жол кыймылын уюштуруу үчүн техникалык каражаттар, Жол кыймылынын эрежеси, Автомобиль жолдору, «Молекулярдык физика», «Оптика», «Механика», «Микробиология», «Сүттүн жана эттин биохимиясы», «Суу менен камсыз кылуу», «Агрохимия жана топурак таануу», 2 компьютердик класс, 3 проектор менен жабдылган конференц зал.
 
Факультеттеги өтүлүүчү  сабактар боюнча окуу программалары (Силлабус), электрондук окуу методикалык комплекстер жана атайын колдонмолор иштелип чыккан жана окуу процессинде кеңири колдонууда. Факультет, заманбап компьютерелер менен жабдылган жана ИНТЕРНЕТ байланышы аркылуу дүйнөлүк аренага чыгууга толук мүмкүнчүлүк түзүлгөн.
 
Агрардык-техникалык кафедрасынын доценти Дюшекеев К.Д., физика жана маалыматтык технологиялар кафедрасынын окутуучулары Бекежанов М.М., Бейшеналиева У. заманбап окуу методикалык комплекстерди (Кыргыз тилинде видео- сабактар, атайын программалык жабдыктар) иштеп чыгып, окуу поцессинде кенири колдонууда.

Факультеттеги электроэнергетика багытындагы физика–математика илимдеринин кандидаты, КР ИА  мүчө корреспонденти, доцент О. Абдылдаевдин эмгеги зор. Кыргыз тилинде О.Т. Абдылдаевдин төмөндөгү окуу китептерди окуу процессинде кенири колдонууда:

# Электротехниканын назарияттык негиздери. Электр тизмектери (1-бөлүк). 
# Электротехниканын назарияттык негиздери. II-III-бөлүктөр. 
# Жалпы электроника. 
# Физика «Электромагнетизм». 
# Физикалык электроника жана микроэлектроника. 
# Электротехниканын теориялык негиздери (2-чи басылышы)
# Физика «Электромагнетизм» (2-чи басылышы).
# Физика-техника илимдери боюнча кыргызча-орусча атоолор сөздүгү.

== ФАКУЛЬТЕТЕГИ ИЛИМИЙ-МЕТОДИКАЛЫК ИШТЕР ==
2013-жылда агрардык-техникалык кафедрасынын доценти Шерматов С.М. үзүрлүү эмгеги, илимге кошкон салымы үчүн Россия Федерациясынын Табият таануу академиясынын профессор наамын алды. 

Ал эми ушул эле кафедранын доценти Молдалиев Э.Д. илимий изилдөө иштин үстүндө талыкпас эмгкектенип, « Теоретические и прикладные аспекты обеспечения безопасности движения в горных условиях»  атуу темадагы докторлук ишинин эксперименталдык бөлүгүн аткарып  жатат. 
Акыркы үч жылдын ичинде факультеттин төмөнкү 3 ага окутуучусу кандидаттык диссертацияларын ийгиликтүү жакташты:
• Бекежанов М.  «Окуучулардын  математикалык окуу жетишкендиктерин компьютердик тесттин негизинде диагноздоонун илимий-методикалык негиздери».
• Оторова С. «Жогорку Нарын дарыясынын бассейинин суусунун экогеохимиялык абалы».
• Бейшеналиева У.У.  «Мультимедиа технологияларынын негизинде студенттердин маалыматтык компетентүүлүгүн ѳнүктүрүүнүн педагогикалык шарттары»
Кафедранын доценти Э.М.Байбагышов докторлук ишин төмөнкү темада жүргүзүүдө: «Мониторинг почв Внутренного Тянь-Шаня».


== Эл аралык байланыштар ==
Факультеттеги эл аралык байланыштар боюнча иштер жогорку денгээлде уюштуруулуда.
Азыркы учурда факультет  Германиянын жогорку окуу жайлары менен алмашуу кызматы, Вайенштефан университети, LOGO (Сельское Хозяйство и Экологическое Равновесие с Восточной Европой), DEULA- Нинбург, Брауншвайгдагы Тюнен институту Северо-западный университет сельского и лесного хозяйства (Китай), Берлин Эркин университети, жана И.Раззаков атындагы техникалык университеттер менен тыгыз байланышта иш алып барууда. Факультеттин окутуучулары Тюнинг, Ерасмус-Мундус проектилеринин алкагында  иштөөдө. Физика жана маалыматтык технологиялар кафедрасынын доценти Ажыбаев Д.М. эл аралык проектинин алкагында Италияда 1-жылдык стажировкадан өтүп келди. Ал эми, 2014-2015 окуу жылында «Маалыматтык технологиялар» кафедрасынын ага окутуучусу Ашыров Э.Т. Португалияда илимий стажировкадан  өтүүдө. Агрардык техникалар дисциплиналар кафедрасынын доценти Дегембаева Н.К. Исландия мамлекетинде долборлоор мене ниш алып барууда.
  
Акыркы жылдарда факультеттин төмөнкү окутуучулары чет мамлекеттерге барып келишти.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! № !! Окутуучулар !! Мамлекет !!  Мөөнөтү
|-
|1. || Чекирова Г.К. || Турция || 2013
|-
| 2. ||Шерматов С.М. || Германия, Австрия, Италия ||2013
|-
| 3. ||Байбагышов Э.М. || Германия, Англия, Австрия ||2013
|-
| 4. ||Бекежанов М.М. || Малайзия,Англия ,Турция, Таджикистан, Казакстан || 2008-2014
|-
| 5. || Ажыбаев Д.М. ||	Италия, Ирландия, Таджикистан	 || 2013
|-
| 6. || Дуйшекеев К.Д. || Турция || 2013

|}			

Экология жана жаратылышты пайдалануу багыты боюнча 2009-2010-окуу жылдарында  V- курстун 9 студенти, IV-курстун 3 -студенти Германия мамлекетине 6 айлык практиканы ийгиликтүү өткөрүп келишти. Азыркы учурда факультеттин төмөнкү студенттери башка ЖОЖдо билим алып жатышат.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
!!! Студенттер !! Мамлекет !! Мөөнөтү
|-
|1. 
||| Темирбек кызы Айнура ||Бишкек.И.Раззаков атындагы КМТУ || 2013
|-
| 2. 
||| Муратбекова Гулайым || Бишкек.И.Раззаков атындагы КМТУ || 2013
|-
| 3. 
||| Касмалиева Умут || Германия||2013-2014
|-
|4
|
|Дайырбекова Айзада
|Мисал
|2013-2014
|-
|5
|||Абдылдаева Асыл||Турция||2014-2015
|-
|6
|
|Рахат кызы Жазгул
|Турция
|2014-2015
|-
|7
|
|Назира Бейшенбекова
|Швеция
|2014-2015
|-
|8
|
|Алмазбек Омурзаков
|Турция
|2014-2015
|}

== Факультеттеги  эл аралык долбоорлор: ==

-Англия мамлекетинин Дарвин коому аркылуу “Кыргызстандын жогорку окуу жайлары -биологиялык ар түрдүүлүктү сактоодо” деп аталган агрардык-техникалык факультеттин базасында «Билим» кичи коругу.
-Норвегиянын  Табиятты коргоо коому менен «Кыргызстанга - к¿н энергиясы».
-Глобалдык экологиялык фонд аркылуу «Уч-Кара-Суу орнитологиялык аянтчасын уюштуруу».

== ЖУМУШ БЕРҮҮЧҮЛӨР МЕНЕН БАЙЛАНЫШТАР ==
Факультет төмөнкү иш берүүчү мекемелер менен тыгыз байланышта иш алып барат: Жол тейлөө иш каналары №8, №41, транспорттук автоинспекциясы,  Нарын электр тармактар ишканасы, Нарын электр бөлүштүрүү компаниясы, Ат-Башы ГЭСи, Кыргызтелеком, банктар жана башкалар.

== СТУДЕНТТИК ЖАШОО ==
Факультеттин студенттери жана октуучулары спорттук жана маданий массалык иш чараларга активдүү катышышыт. Спартакиада, уиверсиадаларда алдынкы орундарды камсыз кылышат. Нарын шаарында өткүрүлгөн  футбол жана волейбол боюнча спартакиадаларда факультеттин командасы дайыма биринчи орунду камсыз кылып келишет. Студенттердин демилгеси менен факультетте жыл сайын шахмат, теннис, кол күрөш, футбол жана волейбол оюндары боюнча мелдештер өткөрүлүп турат. 

Факультеттин алкагында “Энергетиктердин күнү” “Транспорт кызматкерлеринин күнү”, «Экологдор күнү», «Информатика күнү» өткөрүлүп келүүдө. Тиешелүү адистиктерде окуп жаткан алдыңкы студенттерибиз Кыргыз Республикасынын интеллектуалдык менчик мамлекеттик фондусунун, «Умут» президенттик стипендиасынын, Нарын шаардык мэриясынын стипендиасы  жана НМУнун «ГРАМОТАСЫ» менен сыйланышкан. Акыркы 2 жылда  агрардык-техникалык факультеттин студенттери университеттин денгээлинде өткөрүлгөн СӨИ конкурсунда 1-2 орундарды камсыз кылышкан.  
              
== АЛДЫДАГЫ ИШКЕ АШЫРЫЛА ТУРГАН ИШ ЧАРАЛАР == 
Факультеттин келечеги Кыргызстандагы «Электр энергетикасы», «Экология жана айлана чөйрөнү коргоо», «Жол кыймылын уюштуруу»,  «Маалыматтык технология» багытындагы адистерди даярдоочу алдыӊкы окуу ордосуна жетишъънъ камсыз кылуу. 2014-2015-жылдары энергетика багытында факультете магистратура ачылууда. Дүйнөлүк билим берүү мейкиндигинин алкагында аймактык денгээлде билимдин‚ илимдин, техниканын  жана маданияттын жетишкендиктерин жайылтуучу борборго айландыруу.  Алдынкы компьютердик маалыматтык окуу  борбору болууга жетишъънъ камсыз кылуу. Бирдиктъъ башкаруунун негизинде студенттердин инновациялык чыгармачылыгынын  өрчүүсүнө шарт түзүүчү борборго айланып‚ коомдун талаптарын канаттандыруучу кадрларды даярдоо.

==Шилтеме==
* U.A.Asanov, A.Z.Jumanazarova, T.Chorotegin.   Kyrgyzskaia nauka v litsah: Kratkiy istoricheskiy I bio- bibliograficheskiy svod / Otv. Red. U.A.Asanov. – Bishkek: Tsentr gosyazyka I entsiklopedii. 2002. – 544 pages, ill., map. (ISBN 5-89750-142-4)

==Интернеттик шилтемелер==
* [https://web.archive.org/web/20161006191648/http://nsu.kg/ Университеттин расмий интернет барагы]

[[Категория:Кыргызстандын университеттери]]
[[Категория:Нарын мамлекеттик университети|*]]</text>
      <sha1>hen2qo4ross99opi9v2qavhdgdnfvg0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шовинизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10700</id>
    <revision>
      <id>662658</id>
      <parentid>647272</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T07:17:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolodimirSvjatoslaviĉ</username>
        <id>49299</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>662658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2645" sha1="cbm8b5l3pawrtuw6ip5o29kgisqp2uu" xml:space="preserve">[[Файл:Шовінізм Chauvinism.jpg|thumb|right|Шовинизм]]
'''Шовинизм''' - (фр. chauvinisme, Наполеон Iнин басып алуучулук саясатын жактаган солдат Шовиндин ысымынан) – улутчулдуктун ашынган формасы. Шовинизм улуттук артыкчылыкты даңазалап, өз улутунун кызыкчылыктарын башка улуттардыкынан жогору коюп, улуттук негизде көрө албастыкты, келишпестикти күчөтөт. 1831-ж. [[Франция|Францияда]] бир тууган драматургдар Коньярлардын «Үч түстөгү кокарда» аттуу пьесасы жарыкка чыккандан кийин Ш. термини жаралган. Пьесанын башкы каарманы агрессивдүү мүнөздөгү аскер болгон. Анын прототиби реалдуу инсан – наполеондук гвардиянын ардагери , «улуу Франция» идеясына берилген Никола Шовин болгон. Ошондон баштап Ш. ашынган улуттук экстремизмди билдирүүчү түшүнүк катары кирди. Шовинизмдин дагы бир түрү – улуу державалык шовинизм. Ал мамлекетте башкы (державалык) абалга улуттун идеологиясы жана саясаты ээ дегенди билгизет. Бул өзгөчө көп сандуу элдерге мүнөздүү. Улуу державалык шовинизмдин башкы максаты улуттарга саясий, экономикалык жана маданий үстөмдүк жүргүзүү. Шовинизмдин тарыхтагы ашкере түрү – фашизм. Шовинизмди жоюу үчүн улутуна карабай адамдын укуктарын жана эркиндиктерин теңчиликте кармап; экономикалык, саясий жана маданий чөйрөлөрдө бардык граждандарга бирдей мамиле камсыз кылуу зарыл.

== Колдонулган адабияттар ==
* А.А. Асанканов, ''Кыргыз тарыхы: Энциклопедия'', Бишкек,2003, 435-б. ISBN 5-89750-150-5

[[Категория:Улутчулдук]]
[[Категория:Гендер]]
[[Категория:Феминизм]]</text>
      <sha1>cbm8b5l3pawrtuw6ip5o29kgisqp2uu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Өкүлчүлүк</title>
    <ns>4</ns>
    <id>12634</id>
    <revision>
      <id>662612</id>
      <parentid>571598</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:55:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolodimirSvjatoslaviĉ</username>
        <id>49299</id>
      </contributor>
      <origin>662612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7841" sha1="jvppeje1wmkf6midmk18sbi1smy75ks" xml:space="preserve">&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;padding: 1.1em; background-color:#FFFFFF
; width:95%;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Calibri&quot;&gt;&lt;font size=3&gt; 
&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;color:#696969&quot;&gt;{{flagicon|Kyrgyzstan}} Кош келдиңиз! • {{flagicon|Turkey}} Hoş Geldiniz! • {{желек|Түштүк Корея}}  환영! • {{flagicon|Finland}} Tervetuloa! • {{flagicon|United Kingdom}} {{желек|АКШ}} {{flagicon|Canada}} {{flagicon|Australia}} Welcome!&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:#696969&quot;&gt;{{flagicon|Germany}} {{желек|Австрия}} Willkommen! • {{flagicon|France}} Bienvenue! • {{flagicon|Spain}} {{flagicon|Mexico}} {{flagicon|Argentina}} Bienvenida! • {{желек|Португалия}} {{flagicon|Brazil}} Bem-vindo(a)! • {{flagicon|Italy}} Benvenuto!  {{flagicon|China}} 欢迎! • {{flagicon|Japan}} ようこそ!&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:#696969&quot;&gt;{{желек|Индия}} स्वागत! {{flagicon|Saudi Arabia}} !مرحبا • {{flagicon|Indonesia}}{{flagicon|Malaysia}} Selamat Datang! • {{flagicon|Esperanto}} Bonvenon!&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{dablink|Бул – [[Wikipedia:Википедиялар тизмеси|башка тилдердеги Википедия]] колдонуучуларына арналган элчилик. Аймактык элчилик үчүн бул баракты караңыз: [[Wikipedia:Аймактык Элчилер]]}}

&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;'''Please remember that you may change the interface language using the «Тил/Language» drop down list [[Special:Preferences|here]]'''. &lt;

&lt;/div&gt;

{|style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff;padding:1em;font-size:smaller;&quot;
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|Кыргыз Википедиясынын элчилигине '''кош келдиңиз!'''. Эл аралык тематика боюнча суроолорду жана сунуштарды бул жерден же [[Wikipedia баарлашуу:Элчилик|баарлашуу барагынан]] талкууласа болот.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new Элчиликке жаңы кат жазуу]'''&lt;/center&gt;
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''Willkommen''' in der Botschaft der kirgisischsprachigen Wikipedia. Fragen und Vorschläge zu internationalen oder kirgisischen Themen können hier oder auf der Diskussionsseite zur Botschaft gepostet werden.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new Neue Nachricht an die Botschaft]'''&lt;/center&gt;
 |-
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''Welcome''' to the embassy of the Kyrgyz-language Wikipedia! If you have any announcements or questions regarding international issues or the Kyrgyz wikipedia you are invited to post them here or on the discussion page of this article.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new New message for the Embassy]'''&lt;/center&gt;
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''Добро пожаловать''' в посольство киргизской Википедии. Вопросы и предложения по международной тематике можно обсудить здесь или на странице обсуждения.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new Новое сообщение  Посольству]'''&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''
|}

{| cellspacing=&quot;8&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;width:100%; clear:both; margin:0.5em auto; background-color:#F0FFFF; border:1px solid #87CEEB;&quot;
|- 
| style=&quot;text-align:center;&quot;|'''Welcome''' to the embassy of the Kyrgyz Wikipedia! If you have any announcements or questions regarding international issues of the Kyrgyz Wikipedia, you are invited to post them here or on the discussion page of this article.&lt;center&gt;'''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=en Message to the embassy]&lt;/span&gt;''' 
([[#Deutsch|Deutsch]] {{Wikipedia:Элчилик/+|de}} &amp;nbsp; [[#Español|Español]] {{Wikipedia:Элчилик/+|es}} &amp;nbsp; [[#Esperanto|Esperanto]] {{Wikipedia:Элчилик/+|eo}} &amp;nbsp; [[#日本語|日本語]] {{Wikipedia:Элчилик/+|ja}} &amp;nbsp; [[#Русский|Русский]] {{Wikipedia:Элчилик/+|ru}} &amp;nbsp; [[#Türkçe|Türkçe]] {{Wikipedia:Элчилик/+|tr}} &amp;nbsp; [[#한국어|한국어]] {{Wikipedia:Элчилик/+|ko}} &amp;nbsp; [[#中文|中文]] {{Wikipedia:Элчилик/+|zh}})&lt;/center&gt;
| style=&quot;text-align:left; width:20%;&quot; |'''Links:'''
* [[Wikipedia:Changing a user name]]
* [[Wikipedia:Requesting a bot flag]]
* [[{{ns:project}}:Bureaucrats]]
* [[{{ns:project}}:Администраторлор|Administrators]]
|}

== Wer kann mir helfen? Who can help me? Qui peut m'aider? Мага ким жардам бере алат? Kiu helpos? ==

=== Deutsch ===

Die Besucher der [[:de:Kirgisische Sprache|kirgisischen]] Wikipedia können die Nachrichten auf der '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=de Diskussionsseite]&lt;/span&gt;''' der Botschaft hinterlassen oder direkt folgende Personen kontaktieren:

=== English ===

Visitors of the [[:en:Kyrgyz language|Kyrgyz]] Wikipedia can post messages in the Embassy 
'''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=en talk-page]&lt;/span&gt;''' or ask directly one of the listed users for help:

=== Español ===

Los visitantes a la Wikipedia en [[:es:Idioma kirguís|idioma kirguís]] pueden dejar mensajes en la '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=es página de discusión]&lt;/span&gt;''' de la embajada o contactar directamente a una de las siguientes personas:

=== Esperanto ===

Se oni bezonas helpon pri la [[:eo:Kirgiza lingvo|kirgiza]] Vikipedio, bonvolu mesaĝi al la '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=eo diskutpaĝo]&lt;/span&gt;''' de la Ambasadorejo aŭ kontaktu:

=== Русский ===

Эта страница предназначена для тех, для кого [[:ru:Киргизский язык|кыргызский язык]] не является родным. Если Вам нужна помощь — обращайтесь к нам. Мы попробуем помочь вам. Вы можете оставить сообщение на '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=ru странице обсуждений]&lt;/span&gt;''' или обратиться напрямую:

=== Türkçe ===
Bu sayfa ana dili [[:tr:Kırgızca]] olmayanlara yapılmıştır. Eğer size yardım gerekiyorsa ve sıkıntılarınız varsa, '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=tr tartışma]&lt;/span&gt;'''ya yoksa aşadaki kullanıcılara mesaj bırakabilirsiniz. 

=== 中文 ===
[[:zh:柯尔克孜语|柯尔克孜语]]维基百科的访问者可以在'''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=zh 使馆讨论页]&lt;/span&gt;'''留言。


[[Категория:Википедия барактары]]
[[Категория:Wikipedia:Жамаат]]</text>
      <sha1>jvppeje1wmkf6midmk18sbi1smy75ks</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>662614</id>
      <parentid>662612</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T22:02:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolodimirSvjatoslaviĉ</username>
        <id>49299</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>662614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7900" sha1="q8bgvkypxatovpl4iukpnfmg408r67o" xml:space="preserve">&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;padding: 1.1em; background-color:#FFFFFF
; width:95%;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Calibri&quot;&gt;&lt;font size=3&gt; 
&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;color:#696969&quot;&gt;{{flagicon|Kyrgyzstan}} Кош келдиңиз! • {{flagicon|Turkey}} Hoş Geldiniz! • {{желек|Түштүк Корея}}  환영! • {{flagicon|Finland}} Tervetuloa! • {{flagicon|United Kingdom}} {{желек|АКШ}} {{flagicon|Canada}} {{flagicon|Australia}} Welcome!&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:#696969&quot;&gt;{{flagicon|Germany}} {{желек|Австрия}} Willkommen! • {{flagicon|France}} Bienvenue! • {{flagicon|Spain}} {{flagicon|Mexico}} {{flagicon|Argentina}} Bienvenida! • {{желек|Португалия}} {{flagicon|Brazil}} Bem-vindo(a)! • {{flagicon|Italy}} Benvenuto! • {{flagicon|China}} 欢迎! • {{flagicon|Japan}} ようこそ!&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:#696969&quot;&gt;{{желек|Индия}} स्वागत! {{flagicon|Saudi Arabia}} !مرحبا • {{flagicon|Indonesia}}{{flagicon|Malaysia}} Selamat Datang! • {{flagicon|Esperanto}} Bonvenon! • {{flagicon|Ukraine}} Ласкаво просимо!&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{dablink|Бул – [[Wikipedia:Википедиялар тизмеси|башка тилдердеги Википедия]] колдонуучуларына арналган элчилик. Аймактык элчилик үчүн бул баракты караңыз: [[Wikipedia:Аймактык Элчилер]]}}

&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;'''Please remember that you may change the interface language using the «Тил/Language» drop down list [[Special:Preferences|here]]'''. &lt;

&lt;/div&gt;

{|style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff;padding:1em;font-size:smaller;&quot;
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|Кыргыз Википедиясынын элчилигине '''кош келдиңиз!'''. Эл аралык тематика боюнча суроолорду жана сунуштарды бул жерден же [[Wikipedia баарлашуу:Элчилик|баарлашуу барагынан]] талкууласа болот.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new Элчиликке жаңы кат жазуу]'''&lt;/center&gt;
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''Willkommen''' in der Botschaft der kirgisischsprachigen Wikipedia. Fragen und Vorschläge zu internationalen oder kirgisischen Themen können hier oder auf der Diskussionsseite zur Botschaft gepostet werden.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new Neue Nachricht an die Botschaft]'''&lt;/center&gt;
 |-
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''Welcome''' to the embassy of the Kyrgyz-language Wikipedia! If you have any announcements or questions regarding international issues or the Kyrgyz wikipedia you are invited to post them here or on the discussion page of this article.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new New message for the Embassy]'''&lt;/center&gt;
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''Добро пожаловать''' в посольство киргизской Википедии. Вопросы и предложения по международной тематике можно обсудить здесь или на странице обсуждения.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new Новое сообщение  Посольству]'''&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''
|}

{| cellspacing=&quot;8&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;width:100%; clear:both; margin:0.5em auto; background-color:#F0FFFF; border:1px solid #87CEEB;&quot;
|- 
| style=&quot;text-align:center;&quot;|'''Welcome''' to the embassy of the Kyrgyz Wikipedia! If you have any announcements or questions regarding international issues of the Kyrgyz Wikipedia, you are invited to post them here or on the discussion page of this article.&lt;center&gt;'''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=en Message to the embassy]&lt;/span&gt;''' 
([[#Deutsch|Deutsch]] {{Wikipedia:Элчилик/+|de}} &amp;nbsp; [[#Español|Español]] {{Wikipedia:Элчилик/+|es}} &amp;nbsp; [[#Esperanto|Esperanto]] {{Wikipedia:Элчилик/+|eo}} &amp;nbsp; [[#日本語|日本語]] {{Wikipedia:Элчилик/+|ja}} &amp;nbsp; [[#Русский|Русский]] {{Wikipedia:Элчилик/+|ru}} &amp;nbsp; [[#Türkçe|Türkçe]] {{Wikipedia:Элчилик/+|tr}} &amp;nbsp; [[#한국어|한국어]] {{Wikipedia:Элчилик/+|ko}} &amp;nbsp; [[#中文|中文]] {{Wikipedia:Элчилик/+|zh}})&lt;/center&gt;
| style=&quot;text-align:left; width:20%;&quot; |'''Links:'''
* [[Wikipedia:Changing a user name]]
* [[Wikipedia:Requesting a bot flag]]
* [[{{ns:project}}:Bureaucrats]]
* [[{{ns:project}}:Администраторлор|Administrators]]
|}

== Wer kann mir helfen? Who can help me? Qui peut m'aider? Мага ким жардам бере алат? Kiu helpos? ==

=== Deutsch ===

Die Besucher der [[:de:Kirgisische Sprache|kirgisischen]] Wikipedia können die Nachrichten auf der '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=de Diskussionsseite]&lt;/span&gt;''' der Botschaft hinterlassen oder direkt folgende Personen kontaktieren:

=== English ===

Visitors of the [[:en:Kyrgyz language|Kyrgyz]] Wikipedia can post messages in the Embassy 
'''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=en talk-page]&lt;/span&gt;''' or ask directly one of the listed users for help:

=== Español ===

Los visitantes a la Wikipedia en [[:es:Idioma kirguís|idioma kirguís]] pueden dejar mensajes en la '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=es página de discusión]&lt;/span&gt;''' de la embajada o contactar directamente a una de las siguientes personas:

=== Esperanto ===

Se oni bezonas helpon pri la [[:eo:Kirgiza lingvo|kirgiza]] Vikipedio, bonvolu mesaĝi al la '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=eo diskutpaĝo]&lt;/span&gt;''' de la Ambasadorejo aŭ kontaktu:

=== Русский ===

Эта страница предназначена для тех, для кого [[:ru:Киргизский язык|кыргызский язык]] не является родным. Если Вам нужна помощь — обращайтесь к нам. Мы попробуем помочь вам. Вы можете оставить сообщение на '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=ru странице обсуждений]&lt;/span&gt;''' или обратиться напрямую:

=== Türkçe ===
Bu sayfa ana dili [[:tr:Kırgızca]] olmayanlara yapılmıştır. Eğer size yardım gerekiyorsa ve sıkıntılarınız varsa, '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=tr tartışma]&lt;/span&gt;'''ya yoksa aşadaki kullanıcılara mesaj bırakabilirsiniz. 

=== 中文 ===
[[:zh:柯尔克孜语|柯尔克孜语]]维基百科的访问者可以在'''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=zh 使馆讨论页]&lt;/span&gt;'''留言。


[[Категория:Википедия барактары]]
[[Категория:Wikipedia:Жамаат]]</text>
      <sha1>q8bgvkypxatovpl4iukpnfmg408r67o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>662615</id>
      <parentid>662614</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T22:31:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolodimirSvjatoslaviĉ</username>
        <id>49299</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wer kann mir helfen? Who can help me? Qui peut m'aider? Мага ким жардам бере алат? Kiu povas helpi min? Хто може мені допомогти? */</comment>
      <origin>662615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8541" sha1="1mpj2jr6vsyipkfxr6ba2k3dw2ccocg" xml:space="preserve">&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;padding: 1.1em; background-color:#FFFFFF
; width:95%;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Calibri&quot;&gt;&lt;font size=3&gt; 
&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;color:#696969&quot;&gt;{{flagicon|Kyrgyzstan}} Кош келдиңиз! • {{flagicon|Turkey}} Hoş Geldiniz! • {{желек|Түштүк Корея}}  환영! • {{flagicon|Finland}} Tervetuloa! • {{flagicon|United Kingdom}} {{желек|АКШ}} {{flagicon|Canada}} {{flagicon|Australia}} Welcome!&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:#696969&quot;&gt;{{flagicon|Germany}} {{желек|Австрия}} Willkommen! • {{flagicon|France}} Bienvenue! • {{flagicon|Spain}} {{flagicon|Mexico}} {{flagicon|Argentina}} Bienvenida! • {{желек|Португалия}} {{flagicon|Brazil}} Bem-vindo(a)! • {{flagicon|Italy}} Benvenuto! • {{flagicon|China}} 欢迎! • {{flagicon|Japan}} ようこそ!&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:#696969&quot;&gt;{{желек|Индия}} स्वागत! {{flagicon|Saudi Arabia}} !مرحبا • {{flagicon|Indonesia}}{{flagicon|Malaysia}} Selamat Datang! • {{flagicon|Esperanto}} Bonvenon! • {{flagicon|Ukraine}} Ласкаво просимо!&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{dablink|Бул – [[Wikipedia:Википедиялар тизмеси|башка тилдердеги Википедия]] колдонуучуларына арналган элчилик. Аймактык элчилик үчүн бул баракты караңыз: [[Wikipedia:Аймактык Элчилер]]}}

&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;'''Please remember that you may change the interface language using the «Тил/Language» drop down list [[Special:Preferences|here]]'''. &lt;

&lt;/div&gt;

{|style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff;padding:1em;font-size:smaller;&quot;
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|Кыргыз Википедиясынын элчилигине '''кош келдиңиз!'''. Эл аралык тематика боюнча суроолорду жана сунуштарды бул жерден же [[Wikipedia баарлашуу:Элчилик|баарлашуу барагынан]] талкууласа болот.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new Элчиликке жаңы кат жазуу]'''&lt;/center&gt;
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''Willkommen''' in der Botschaft der kirgisischsprachigen Wikipedia. Fragen und Vorschläge zu internationalen oder kirgisischen Themen können hier oder auf der Diskussionsseite zur Botschaft gepostet werden.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new Neue Nachricht an die Botschaft]'''&lt;/center&gt;
 |-
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''Welcome''' to the embassy of the Kyrgyz-language Wikipedia! If you have any announcements or questions regarding international issues or the Kyrgyz wikipedia you are invited to post them here or on the discussion page of this article.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new New message for the Embassy]'''&lt;/center&gt;
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''Добро пожаловать''' в посольство киргизской Википедии. Вопросы и предложения по международной тематике можно обсудить здесь или на странице обсуждения.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new Новое сообщение  Посольству]'''&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''
|}

{| cellspacing=&quot;8&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;width:100%; clear:both; margin:0.5em auto; background-color:#F0FFFF; border:1px solid #87CEEB;&quot;
|- 
| style=&quot;text-align:center;&quot;|'''Welcome''' to the embassy of the Kyrgyz Wikipedia! If you have any announcements or questions regarding international issues of the Kyrgyz Wikipedia, you are invited to post them here or on the discussion page of this article.&lt;center&gt;'''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=en Message to the embassy]&lt;/span&gt;''' 
([[#Deutsch|Deutsch]] {{Wikipedia:Элчилик/+|de}} &amp;nbsp; [[#Español|Español]] {{Wikipedia:Элчилик/+|es}} &amp;nbsp; [[#Esperanto|Esperanto]] {{Wikipedia:Элчилик/+|eo}} &amp;nbsp; [[#日本語|日本語]] {{Wikipedia:Элчилик/+|ja}} &amp;nbsp; [[#Русский|Русский]] {{Wikipedia:Элчилик/+|ru}} &amp;nbsp; [[#Türkçe|Türkçe]] {{Wikipedia:Элчилик/+|tr}} &amp;nbsp; [[#한국어|한국어]] {{Wikipedia:Элчилик/+|ko}} &amp;nbsp; [[#中文|中文]] {{Wikipedia:Элчилик/+|zh}})&lt;/center&gt;
| style=&quot;text-align:left; width:20%;&quot; |'''Links:'''
* [[Wikipedia:Changing a user name]]
* [[Wikipedia:Requesting a bot flag]]
* [[{{ns:project}}:Bureaucrats]]
* [[{{ns:project}}:Администраторлор|Administrators]]
|}

== Wer kann mir helfen? Who can help me? Qui peut m'aider? Мага ким жардам бере алат? Kiu povas helpi min? Хто може мені допомогти? ==

=== Deutsch ===

Die Besucher der [[:de:Kirgisische Sprache|kirgisischen]] Wikipedia können die Nachrichten auf der '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=de Diskussionsseite]&lt;/span&gt;''' der Botschaft hinterlassen oder direkt folgende Personen kontaktieren:

=== English ===

Visitors of the [[:en:Kyrgyz language|Kyrgyz]] Wikipedia can post messages in the Embassy 
'''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=en talk-page]&lt;/span&gt;''' or ask directly one of the listed users for help:

=== Español ===

Los visitantes a la Wikipedia en [[:es:Idioma kirguís|idioma kirguís]] pueden dejar mensajes en la '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=es página de discusión]&lt;/span&gt;''' de la embajada o contactar directamente a una de las siguientes personas:

=== Esperanto ===

Se oni bezonas helpon pri la [[:eo:Kirgiza lingvo|kirgiza]] Vikipedio, bonvolu mesaĝi al la '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=eo diskutpaĝo]&lt;/span&gt;''' de la Ambasadorejo aŭ kontaktu:

=== Русский ===

Эта страница предназначена для тех, для кого [[:ru:Киргизский язык|кыргызский язык]] не является родным. Если Вам нужна помощь — обращайтесь к нам. Мы попробуем помочь вам. Вы можете оставить сообщение на '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=ru странице обсуждений]&lt;/span&gt;''' или обратиться напрямую:

=== Türkçe ===

Bu sayfa ana dili [[:tr:Kırgızca]] olmayanlara yapılmıştır. Eğer size yardım gerekiyorsa ve sıkıntılarınız varsa, '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=tr tartışma]&lt;/span&gt;'''ya yoksa aşadaki kullanıcılara mesaj bırakabilirsiniz.

== Українська ==

Ця сторінка призначена для тих, хто не розуміє [[:uk:Киргизька мова|кирґизької мови]]. Користувачі можуть залишити повідомлення на [https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=uk сторінці обговорення]&lt;/span&gt;''' або звернутися за допомогою безпосередньо до одного з перелічених користувачів:

=== 中文 ===
[[:zh:柯尔克孜语|柯尔克孜语]]维基百科的访问者可以在'''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=zh 使馆讨论页]&lt;/span&gt;'''留言。


[[Категория:Википедия барактары]]
[[Категория:Wikipedia:Жамаат]]</text>
      <sha1>1mpj2jr6vsyipkfxr6ba2k3dw2ccocg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>662616</id>
      <parentid>662615</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T22:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolodimirSvjatoslaviĉ</username>
        <id>49299</id>
      </contributor>
      <origin>662616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8543" sha1="2bd6m3tjuabazg6epiygp5i965omhsk" xml:space="preserve">&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;padding: 1.1em; background-color:#FFFFFF
; width:95%;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Calibri&quot;&gt;&lt;font size=3&gt; 
&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;color:#696969&quot;&gt;{{flagicon|Kyrgyzstan}} Кош келдиңиз! • {{flagicon|Turkey}} Hoş Geldiniz! • {{желек|Түштүк Корея}}  환영! • {{flagicon|Finland}} Tervetuloa! • {{flagicon|United Kingdom}} {{желек|АКШ}} {{flagicon|Canada}} {{flagicon|Australia}} Welcome!&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:#696969&quot;&gt;{{flagicon|Germany}} {{желек|Австрия}} Willkommen! • {{flagicon|France}} Bienvenue! • {{flagicon|Spain}} {{flagicon|Mexico}} {{flagicon|Argentina}} Bienvenida! • {{желек|Португалия}} {{flagicon|Brazil}} Bem-vindo(a)! • {{flagicon|Italy}} Benvenuto! • {{flagicon|China}} 欢迎! • {{flagicon|Japan}} ようこそ!&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:#696969&quot;&gt;{{желек|Индия}} स्वागत! {{flagicon|Saudi Arabia}} !مرحبا • {{flagicon|Indonesia}}{{flagicon|Malaysia}} Selamat Datang! • {{flagicon|Esperanto}} Bonvenon! • {{flagicon|Ukraine}} Ласкаво просимо!&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{dablink|Бул – [[Wikipedia:Википедиялар тизмеси|башка тилдердеги Википедия]] колдонуучуларына арналган элчилик. Аймактык элчилик үчүн бул баракты караңыз: [[Wikipedia:Аймактык Элчилер]]}}

&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;'''Please remember that you may change the interface language using the «Тил/Language» drop down list [[Special:Preferences|here]]'''. &lt;

&lt;/div&gt;

{|style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff;padding:1em;font-size:smaller;&quot;
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|Кыргыз Википедиясынын элчилигине '''кош келдиңиз!'''. Эл аралык тематика боюнча суроолорду жана сунуштарды бул жерден же [[Wikipedia баарлашуу:Элчилик|баарлашуу барагынан]] талкууласа болот.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new Элчиликке жаңы кат жазуу]'''&lt;/center&gt;
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''Willkommen''' in der Botschaft der kirgisischsprachigen Wikipedia. Fragen und Vorschläge zu internationalen oder kirgisischen Themen können hier oder auf der Diskussionsseite zur Botschaft gepostet werden.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new Neue Nachricht an die Botschaft]'''&lt;/center&gt;
 |-
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''Welcome''' to the embassy of the Kyrgyz-language Wikipedia! If you have any announcements or questions regarding international issues or the Kyrgyz wikipedia you are invited to post them here or on the discussion page of this article.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new New message for the Embassy]'''&lt;/center&gt;
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''Добро пожаловать''' в посольство киргизской Википедии. Вопросы и предложения по международной тематике можно обсудить здесь или на странице обсуждения.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new Новое сообщение  Посольству]'''&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''
|}

{| cellspacing=&quot;8&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;width:100%; clear:both; margin:0.5em auto; background-color:#F0FFFF; border:1px solid #87CEEB;&quot;
|- 
| style=&quot;text-align:center;&quot;|'''Welcome''' to the embassy of the Kyrgyz Wikipedia! If you have any announcements or questions regarding international issues of the Kyrgyz Wikipedia, you are invited to post them here or on the discussion page of this article.&lt;center&gt;'''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=en Message to the embassy]&lt;/span&gt;''' 
([[#Deutsch|Deutsch]] {{Wikipedia:Элчилик/+|de}} &amp;nbsp; [[#Español|Español]] {{Wikipedia:Элчилик/+|es}} &amp;nbsp; [[#Esperanto|Esperanto]] {{Wikipedia:Элчилик/+|eo}} &amp;nbsp; [[#日本語|日本語]] {{Wikipedia:Элчилик/+|ja}} &amp;nbsp; [[#Русский|Русский]] {{Wikipedia:Элчилик/+|ru}} &amp;nbsp; [[#Türkçe|Türkçe]] {{Wikipedia:Элчилик/+|tr}} &amp;nbsp; [[#한국어|한국어]] {{Wikipedia:Элчилик/+|ko}} &amp;nbsp; [[#中文|中文]] {{Wikipedia:Элчилик/+|zh}})&lt;/center&gt;
| style=&quot;text-align:left; width:20%;&quot; |'''Links:'''
* [[Wikipedia:Changing a user name]]
* [[Wikipedia:Requesting a bot flag]]
* [[{{ns:project}}:Bureaucrats]]
* [[{{ns:project}}:Администраторлор|Administrators]]
|}

== Wer kann mir helfen? Who can help me? Qui peut m'aider? Мага ким жардам бере алат? Kiu povas helpi min? Хто може мені допомогти? ==

=== Deutsch ===

Die Besucher der [[:de:Kirgisische Sprache|kirgisischen]] Wikipedia können die Nachrichten auf der '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=de Diskussionsseite]&lt;/span&gt;''' der Botschaft hinterlassen oder direkt folgende Personen kontaktieren:

=== English ===

Visitors of the [[:en:Kyrgyz language|Kyrgyz]] Wikipedia can post messages in the Embassy 
'''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=en talk-page]&lt;/span&gt;''' or ask directly one of the listed users for help:

=== Español ===

Los visitantes a la Wikipedia en [[:es:Idioma kirguís|idioma kirguís]] pueden dejar mensajes en la '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=es página de discusión]&lt;/span&gt;''' de la embajada o contactar directamente a una de las siguientes personas:

=== Esperanto ===

Se oni bezonas helpon pri la [[:eo:Kirgiza lingvo|kirgiza]] Vikipedio, bonvolu mesaĝi al la '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=eo diskutpaĝo]&lt;/span&gt;''' de la Ambasadorejo aŭ kontaktu:

=== Русский ===

Эта страница предназначена для тех, для кого [[:ru:Киргизский язык|кыргызский язык]] не является родным. Если Вам нужна помощь — обращайтесь к нам. Мы попробуем помочь вам. Вы можете оставить сообщение на '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=ru странице обсуждений]&lt;/span&gt;''' или обратиться напрямую:

=== Türkçe ===

Bu sayfa ana dili [[:tr:Kırgızca]] olmayanlara yapılmıştır. Eğer size yardım gerekiyorsa ve sıkıntılarınız varsa, '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=tr tartışma]&lt;/span&gt;'''ya yoksa aşadaki kullanıcılara mesaj bırakabilirsiniz.

=== Українська ===

Ця сторінка призначена для тих, хто не розуміє [[:uk:Киргизька мова|кирґизької мови]]. Користувачі можуть залишити повідомлення на [https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=uk сторінці обговорення]&lt;/span&gt;''' або звернутися за допомогою безпосередньо до одного з перелічених користувачів:

=== 中文 ===
[[:zh:柯尔克孜语|柯尔克孜语]]维基百科的访问者可以在'''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=zh 使馆讨论页]&lt;/span&gt;'''留言。


[[Категория:Википедия барактары]]
[[Категория:Wikipedia:Жамаат]]</text>
      <sha1>2bd6m3tjuabazg6epiygp5i965omhsk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>662618</id>
      <parentid>662616</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T22:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolodimirSvjatoslaviĉ</username>
        <id>49299</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wer kann mir helfen? Who can help me? Qui peut m'aider? Мага ким жардам бере алат? Kiu povas helpi min? Хто може мені допомогти? */</comment>
      <origin>662618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8571" sha1="fzmqwas0jozekvjnsq3p7xf4qkhboa9" xml:space="preserve">&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;padding: 1.1em; background-color:#FFFFFF
; width:95%;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Calibri&quot;&gt;&lt;font size=3&gt; 
&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;color:#696969&quot;&gt;{{flagicon|Kyrgyzstan}} Кош келдиңиз! • {{flagicon|Turkey}} Hoş Geldiniz! • {{желек|Түштүк Корея}}  환영! • {{flagicon|Finland}} Tervetuloa! • {{flagicon|United Kingdom}} {{желек|АКШ}} {{flagicon|Canada}} {{flagicon|Australia}} Welcome!&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:#696969&quot;&gt;{{flagicon|Germany}} {{желек|Австрия}} Willkommen! • {{flagicon|France}} Bienvenue! • {{flagicon|Spain}} {{flagicon|Mexico}} {{flagicon|Argentina}} Bienvenida! • {{желек|Португалия}} {{flagicon|Brazil}} Bem-vindo(a)! • {{flagicon|Italy}} Benvenuto! • {{flagicon|China}} 欢迎! • {{flagicon|Japan}} ようこそ!&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:#696969&quot;&gt;{{желек|Индия}} स्वागत! {{flagicon|Saudi Arabia}} !مرحبا • {{flagicon|Indonesia}}{{flagicon|Malaysia}} Selamat Datang! • {{flagicon|Esperanto}} Bonvenon! • {{flagicon|Ukraine}} Ласкаво просимо!&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{dablink|Бул – [[Wikipedia:Википедиялар тизмеси|башка тилдердеги Википедия]] колдонуучуларына арналган элчилик. Аймактык элчилик үчүн бул баракты караңыз: [[Wikipedia:Аймактык Элчилер]]}}

&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;'''Please remember that you may change the interface language using the «Тил/Language» drop down list [[Special:Preferences|here]]'''. &lt;

&lt;/div&gt;

{|style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff;padding:1em;font-size:smaller;&quot;
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|Кыргыз Википедиясынын элчилигине '''кош келдиңиз!'''. Эл аралык тематика боюнча суроолорду жана сунуштарды бул жерден же [[Wikipedia баарлашуу:Элчилик|баарлашуу барагынан]] талкууласа болот.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new Элчиликке жаңы кат жазуу]'''&lt;/center&gt;
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''Willkommen''' in der Botschaft der kirgisischsprachigen Wikipedia. Fragen und Vorschläge zu internationalen oder kirgisischen Themen können hier oder auf der Diskussionsseite zur Botschaft gepostet werden.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new Neue Nachricht an die Botschaft]'''&lt;/center&gt;
 |-
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''Welcome''' to the embassy of the Kyrgyz-language Wikipedia! If you have any announcements or questions regarding international issues or the Kyrgyz wikipedia you are invited to post them here or on the discussion page of this article.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new New message for the Embassy]'''&lt;/center&gt;
 |style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''Добро пожаловать''' в посольство киргизской Википедии. Вопросы и предложения по международной тематике можно обсудить здесь или на странице обсуждения.&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new Новое сообщение  Посольству]'''&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;&lt;center&gt;'''
|}

{| cellspacing=&quot;8&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;width:100%; clear:both; margin:0.5em auto; background-color:#F0FFFF; border:1px solid #87CEEB;&quot;
|- 
| style=&quot;text-align:center;&quot;|'''Welcome''' to the embassy of the Kyrgyz Wikipedia! If you have any announcements or questions regarding international issues of the Kyrgyz Wikipedia, you are invited to post them here or on the discussion page of this article.&lt;center&gt;'''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=en Message to the embassy]&lt;/span&gt;''' 
([[#Deutsch|Deutsch]] {{Wikipedia:Элчилик/+|de}} &amp;nbsp; [[#Español|Español]] {{Wikipedia:Элчилик/+|es}} &amp;nbsp; [[#Esperanto|Esperanto]] {{Wikipedia:Элчилик/+|eo}} &amp;nbsp; [[#日本語|日本語]] {{Wikipedia:Элчилик/+|ja}} &amp;nbsp; [[#Русский|Русский]] {{Wikipedia:Элчилик/+|ru}} &amp;nbsp; [[#Türkçe|Türkçe]] {{Wikipedia:Элчилик/+|tr}} &amp;nbsp; [[#한국어|한국어]] {{Wikipedia:Элчилик/+|ko}} &amp;nbsp; [[#中文|中文]] {{Wikipedia:Элчилик/+|zh}})&lt;/center&gt;
| style=&quot;text-align:left; width:20%;&quot; |'''Links:'''
* [[Wikipedia:Changing a user name]]
* [[Wikipedia:Requesting a bot flag]]
* [[{{ns:project}}:Bureaucrats]]
* [[{{ns:project}}:Администраторлор|Administrators]]
|}

== Wer kann mir helfen? Who can help me? Qui peut m'aider? Мага ким жардам бере алат? Kiu povas helpi min? Хто може мені допомогти? ==

=== Deutsch ===

Die Besucher der [[:de:Kirgisische Sprache|kirgisischen]] Wikipedia können die Nachrichten auf der '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=de Diskussionsseite]&lt;/span&gt;''' der Botschaft hinterlassen oder direkt folgende Personen kontaktieren:

=== English ===

Visitors of the [[:en:Kyrgyz language|Kyrgyz]] Wikipedia can post messages in the Embassy 
'''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=en talk-page]&lt;/span&gt;''' or ask directly one of the listed users for help:

=== Español ===

Los visitantes a la Wikipedia en [[:es:Idioma kirguís|idioma kirguís]] pueden dejar mensajes en la '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=es página de discusión]&lt;/span&gt;''' de la embajada o contactar directamente a una de las siguientes personas:

=== Esperanto ===

Se oni bezonas helpon pri la [[:eo:Kirgiza lingvo|kirgiza]] Vikipedio, bonvolu mesaĝi al la '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=eo diskutpaĝo]&lt;/span&gt;''' de la Ambasadorejo aŭ kontaktu:

=== Русский ===

Эта страница предназначена для тех, для кого [[:ru:Киргизский язык|кыргызский язык]] не является родным. Если Вам нужна помощь — обращайтесь к нам. Мы попробуем помочь вам. Вы можете оставить сообщение на '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=ru странице обсуждений]&lt;/span&gt;''' или обратиться напрямую:

=== Türkçe ===

Bu sayfa ana dili [[:tr:Kırgızca]] olmayanlara yapılmıştır. Eğer size yardım gerekiyorsa ve sıkıntılarınız varsa, '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=tr tartışma]&lt;/span&gt;'''ya yoksa aşadaki kullanıcılara mesaj bırakabilirsiniz.

=== Українська ===

Ця сторінка призначена для тих, хто не розуміє [[:uk:Киргизька мова|кирґизької мови]]. Користувачі можуть залишити повідомлення на '''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=uk сторінці обговорення]&lt;/span&gt;''' або звернутися за допомогою безпосередньо до одного з перелічених користувачів:

=== 中文 ===
[[:zh:柯尔克孜语|柯尔克孜语]]维基百科的访问者可以在'''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_баарлашуу:Элчилик&amp;action=edit&amp;section=new&amp;uselang=zh 使馆讨论页]&lt;/span&gt;'''留言。


[[Категория:Википедия барактары]]
[[Категория:Wikipedia:Жамаат]]</text>
      <sha1>fzmqwas0jozekvjnsq3p7xf4qkhboa9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13485</id>
    <revision>
      <id>662661</id>
      <parentid>518193</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T07:49:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2909" sha1="al407g0nvhzpj96sygfzici3ghrvg2o" xml:space="preserve">[[Файл:Electronic clock.jpg|thumb|Электрондук саат.]]
[[Файл:Windup alarm clock.jpg|thumb|Механикалык саат.]]
'''Саат''' – убакытты эсептөөчү курал.

Сааттын иштеши турактуу мезгилдүү процесстер: [[Жер]]дин айланышы (Күн сааты), маятниктин (механикалык жана электр-магнит сааты), кварц пластинкасынын ([[кварц сааты]]), камертондун (камертон сааты) термелүүсү, [[атом]]дун бир энергия абалынан экинчи абалга өтүшү (кварц сааты) пайдаланылат. &lt;br /&gt;
Саатта убакытты эсептөө пайдаланылуучу процесстин мис., маятниктин термелүүсү мезгилдүү санын өлчөөгө келтирилет. Саат турмуш-тиричиликте колдонулуучу жана атайын арналыштагы саатка бөлүнөт. Өтө эле так сааттарга камертондуу (каталыгы ±0,1 сек), кварцтуу (10-7сек), атомдук (10-9 сек) сааттар кирет&lt;ref&gt;[https://www.alltime.ru/blog/?page=post&amp;blog=watchblog&amp;post_id=mekhanicheskie-chasy-za-i-protiv Жакшы жактары жана механикалык саат жактары]&lt;/ref&gt;. 

Жасалма сааттар көп кездешет, анткени аларды чыгаруу кирешелүү бизнес&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220202144424/https://originalpoddelka.ru/poddelki-chasov/ |archivedate=2022-02-02 |title=Жасалма саатты түпнускадан кантип айырмалоого болот |url=https://originalpoddelka.ru/poddelki-chasov/ |accessdate=2022-02-02}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;
Эң алгачкы саат – [[Күн]] сааты. Ал б. з. ч. 2 миңинчи жылы пайда болгон. Азыркы механикалык саатты 1657-ж. Х. Гюйгенс жараткан. 20-к-дын 70-ж-дарынан электрондук саат кеңири тараган.

== Кошумча макалалар ==
* [[Кварц сааты]]
* [[Астрономиялык саат]]

== Интернеттеги шилтемелер ==
* [http://www.super.kg/article/?article=1240 БАШ КАЛААДАГЫ ЧОҢ СААТ –ЖОЛУГУШУУЛАРДЫН ОРДОСУ]

== Колдонулган адабияттар ==
* Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
* ''Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов''

[[Категория:Астрономия]]
[[Категория:Убакыт‎]]

[[br:Ur]]</text>
      <sha1>al407g0nvhzpj96sygfzici3ghrvg2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Науру</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13513</id>
    <revision>
      <id>662646</id>
      <parentid>651705</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T06:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116702" sha1="1x30q1be30exgv56wtqmqbpiq8f0xi9" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Негизделген                = 
 |Макамы                     = 
 |Кыргызча аталышы           = Науру Республикасы
 |Расмий аталышы             = {{lang-na|Ripublik Naoero}}&lt;br&gt;{{lang-en|Republic of Nauru}}
 |Мамлекеттик дини           = [[Динден тышкары мамлекет]]
 |Герб                       = Coat of arms of Nauru.svg
 |Желек                      = Flag of Nauru.svg
 |Гимн аталышы               = «Nauru Bwiema»&lt;br&gt;(«Науру ыры»)&lt;br&gt;
 |Аудио                      = Nauru Bwiema.ogg
 |Урааны                     = God’s Will First (Кудайдын эрки — баарынан артык)
 |Башкаруу формасы           = [[Парламенттик республика]]
 |Картада                    = NRU orthographic.svg
| lat_dir = S
| lat_deg = 0
| lat_min = 31
| lat_sec = 41
| lon_dir = E
| lon_deg = 166
| lon_min = 56
| lon_sec = 13
| region = NR
| CoordScale = 25000
 |Тили                       = [[Науру тили]], [[англис тили]]
 |Эгемендүүлүк күнү          = 31-январь 1968-жыл
 |Эгемендүүлүгүн алды        = [[Улуу Британия|Улуу Британиядан]], [[Австралия|Австралиядан]] жана [[Жаңы Зеландия|Жаңы Зеландиядан]]
 |Борбор шаары               = Жок (де-юре)&lt;br&gt;[[Ярен]] (де-факто)
 |Ири шаарлар                = [[Ярен]]
 |Башчыларынын милдеттери    = [[Президент]]&lt;br&gt;[[Парламенттин төрагасы]]
 |Башчылары                  = Дэвид Аданг&lt;br&gt;Маркус Стивен
 |Аянты                      = 21,3
 |Суу пайызы                 = 0,57
 |Аянты боюнча орду          = 193-орун
 |Калкы                      = 11 065
 |Калкы боюнча орду          = 227-орун
 |Калкты каттоо жылы         = 2023
 |Калктын жыштыгы            = 480
 |ИДӨ (САМ)                  = 132 млн.
| ИДӨнү эсептөө жылы (ППС)   = 2021
| ИДӨ (САМ) боюнча           = 192-орун
| ИДӨнүн ар бир жанга        = 9995
| ИДӨнүн ар бир жанга боюнча = 94-орун
| ИДӨ (номинал)              = 133 млн.
| ИДӨ (номинал) эсептөө жылы = 2021
| ИДӨ (номинал) боюнча       = 76-орун
| ИДӨ (номинал) ар бир жанга = 10 125
|Акча бирдиги                = [[Австралия доллары]] (AUD)
| АДӨИ                       = {{Өсүү}} 0,696
| АДӨИ деңгээли              = &lt;span style=&quot;color:#fc0;&quot;&gt;'''орточо'''&lt;/span&gt;
| АДӨИ боюнча орду           = 122-орун
 |ЭОК                        = 
 |Этнохороним                = наурулук, наурулуктар
 |Домени                     = [[.nr]]
 |Телефон коду               = 674
 |Убакыт аралыгы             = [[UTC+12:00|+12:00]]
 |Штрих коду                 = 
 |Түшүнүктөр                               = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;[[commons:Nauru|'''Викиказынадагы медиафайлдар''']]&lt;/div&gt;
}}
'''Науру''' ({{Lang-na|Naoero}}, {{lang-en|Nauru}}), расмий аталышы '''Науру Республикасы''' ({{lang-na|Ripublik Naoero}}, {{lang-en|Republic of Nauru}}), мурунку аталышы '''Жагымдуу арал''' ({{lang-en|Pleasant Island}}) — [[Тынч океан|Тынч океандын]] батышындагы Науру аралындагы мамлекет. 

2026-жылы Наурунун парламенти конституциялык мыйзамдарына өзгөртүүлөрдү киргизип, мамлекеттин расмий аталышын '''Наоэро Республикасы''' ({{lang-en|Republic of Naoero}} {{IPA|[rɪˈpʌblɪk əv nʌɔːˈɛːroː]}}) деп өзгөрткөн&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.rnz.co.nz/news/pacific/595044/nauru-parliament-signs-off-on-country-s-name-change-referendum-to-come|title=Nauru parliament signs off on country's name change, referendum to come|newspaper=Radio New Zealand|date=2026-05-13|access-date=2026-05-17|archive-date=2026-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260606231612/https://www.rnz.co.nz/news/pacific/595044/nauru-parliament-signs-off-on-country-s-name-change-referendum-to-come|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Аянты 21,3 км². Калкы 11 065 адам (2023-жыл)&lt;ref&gt;[https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_General/WPP2022_GEN_F01_DEMOGRAPHIC_INDICATORS_COMPACT_REV1.xlsx World Population Prospects 2022: Demographic indicators by region, subregion and country, annually for 1950-2100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230306213755/https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20%28Standard%29/EXCEL_FILES/1_General/WPP2022_GEN_F01_DEMOGRAPHIC_INDICATORS_COMPACT_REV1.xlsx |date=2023-03-06 }} ''(Дүйнөлүк калк 2022: өлкөлөр боюнча демографиялык көрсөткүчтөр (1950-2100 жылдарга карата))''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://population.un.org/wpp/ Department of Economic and Social Affairs Population Division] ''(БУУ. Экономикалык жана социалдык иштер департаментинин калктар боюнча бөлүмү)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, алардын 60 %ы науру. 

Расмий тилдери — науру жана [[Англис тили|англис]]. Өкмөт жана мамлекет башчысы  — президент.

Науру — жер жүзүндөгү эң кичинекей көз карандысыз республика, эң кичинекей арал мамлекети, Европадан тышкаркы жайгашкан эң кичинекей мамлекет жана расмий борбору жок дүйнөнүн эки гана өлкөсүнүн ([[Швейцария]] менен бирге) бири.

== Этимология ==
[[Файл:Young nauruan people.jpg|thumb|left|Наурулар (1914-жылы)]]
«Науру» сөзүнүн келип чыгышы жөнүндөгү так маалыматтар жок. 1909-1910-жылдары аралга келген немис профессору Пол Хамбрух бул сөздүн этимологиясына төмөдөгүдөй түшүндүрмө берген: «''Naoero''» атылышы анын пикири боюнча «''a-nuau-a-a-ororo''» (азыркы эрежелер менен жазылышы «''A nuaw ea arourõ''») сөзүнүн кыскартуусу болуп саналат, кыргыз тилине которгондо «мен деңиз жээгине барам» деген маанини билдирет&lt;ref&gt;Paul Hambruch. Nauru // Ergebnisse der Südsee-Expedition. — Hamburg: Friedrichsen, 1914 {{ref-de}}&lt;/ref&gt;. Бирок, Науру аралында 30 жылдан ашык жашаган жана науру тилин терең изилдеген немис католик миссионери Алоиз Кайзер бул чечмелөөнү туура эмес деп санаган, анткени жергиликтүү тилде негизги этиш менен колдонулган «деңиз жээги» деген сөздөн кийин «ылдый» деп которулган кошумча «rodu» сөзү колдонулушу керек&lt;ref&gt;Hermann Joseph Hiery. Die deutsche Südsee 1884–1914. Ein Handbuch. — Schöningh, Paderborn u. a., 2002. — С. 22. — ISBN &lt;nowiki&gt;ISBN 3-506-73912-3&lt;/nowiki&gt;{{ref-de}}&lt;/ref&gt;. Наурулуктар өздөрү «деңиз жээги» деп аралдын эң жапыз жерин түшүнүшөт, бул сөз кургактыкка да, деңизге да карата колдонула берет. Хамбрухтун «rodu» деген сөздү, этимологиянын маанисин түшүндүрүүдө эске албагандыгы анын божомолдорунун негизсиз экендиги жөнүндө айтууга мүмкүндүк берет&lt;ref&gt;Die Eingeborenen von Nauru (Südsee). — Anthropos. Bd. 12/13, 1917/18. — 315–316. {{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

Аралдын башка аталыштары да бар: англиялык колонизаторлор 1888-жылга чейин Науруну '''Жагымдуу арал''' ({{lang-en|Pleasant Island}})&lt;ref&gt;Honor C. Maude. The String Figures of Nauru Island. — The University of the South Pacifiv Centre in Nauru and Institute of Pacific Studies, 2001. — С. 11. — 199 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9789820201484&lt;/nowiki&gt;.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, немистер «Nawodo» или «Onawero» деп аташкан&lt;ref&gt;Carl Eduard Meinicke. Die Inseln des stillen Oceans, eine geographische Monographie. — Leipzig: Verlag von P. Frohberg, 1876. — Bd. 2. — 324.{{ref-de}}&lt;/ref&gt;. Кийинчерээк европалыктар өлкөнүн атын туура жазуу жана окуу максатында «''Nauru''» сөзүнүн жазылышын «''Naoero''» деп өзгөртүшкөн.

== Тарых ==
[[Файл:Nauruan-warrior-1880ers.jpg|thumb|left|upright|1880-жылдардагы жарандык согушка катышкан Науру жоокеринин сүрөтү]]
Науру аралына болжол менен 3 миң жыл мурун микронезиялыктар жана полинезиялыктар келип отурукташышкан. Бир версияга ылайык, Науруга биринчи көчүп келгендер [[Бисмарк архипелагы|Бисмарк]] аралдарынан келишкен жана меланезиялыктар, микронезиялыктар жана полинезиялыктар болуп бөлүнгөнгө чейин эле океандык этностун өкүлдөрү болушкан&lt;ref&gt;Беликов В. И. Происхождение и миграции полинезийцев (по лингвистическим данным). // Пути развития Австралии и Океании: история, экономика, этнография. — М.: Наука, 1981. — 243—254. ''(Полинезиялыктардын келип чыгышы жана миграциясы)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Салты боюнча, аралдыктар өздөрүнүн ата-тегин эне тарабы боюнча эсептешкен. Европалыктар келгенге чейин Науру аралынын калкы 12 уруудан турган&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/NAURU.html Энциклопедия Кругосвет. Науру.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240521044320/https://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/NAURU.html |date=2024-05-21 }} ''(Дүйнө жүзү энциклопедиясы. Науру)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Бул тарыхый уруулар Науру Республикасынын азыркы желегинде жана гербинде он эки бурчтуу жылдыз катары чагылдырылат. 

Европалыктардын арасында биринчи болуп Науруну 1798-жылы 8-ноябрда Жаңы Зеландиядан Кытайга сүзүп бара жаткан англиялык капитан Жон Фирн ачкан жана кийинки 90 жыл бою колдонулган '''Жагымдуу арал''' ({{lang-en|Pleasant Island}}) деген аталыш менен атаган&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;[https://www.ucpress.edu/book/9780520222298/paradise-for-sale Наурунун тарыхы] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ошол мезгилде Науруда орто деңгээлдеги стратификацияланган социалдык системалардын калыптанышын байкалган. Негизги айыл чарба өсүмдүктөрү - кокос пальмасы жана панданус болгон. Наурулуктар, океан [[Риф|рифинде]], каноэ жана атайын үйрөтүлгөн чоң фрегат куштарынын жардамы менен балык уулашкан. Ошондой эле, науру калкы Буада көлүндө ханос балыктарын (лат. Chanos chanos) кармоо менен өздөрүн кошумча тамак-аш булагы менен камсыз кылышкан. Балык уулоо эркектердин гана жумушу деп эсептелген. 

XIX кылымда аралга биринчи европалыктар отурукташа баштаган. Отурукташкан европлыктар качкындар, кылмышкерлер, соттолгондор, кит кармоочу кемелерден качкандар, кылмышкерлер жана айрымдары соодагерлер болгон. Аралга [[жыныстык жол менен жугуучу инфекциялар]] биринчи отурукташкан европалыктар менен келген. Оорулар менен бирге Науру аралына алкоголдук ичимдиктер, ок атуучу куралдар жана ок-дарылар да жеткен. Организми алкоголдук ичимдиктерге көнбөгөн жергиликтүү калкка алкоголдук ичимдиктерди ичүүнү үйрөтүү, ок атуучу куралдар менен камсыз кылуу менен - европалыктар Наурудагы уруулар арасындагы жарандык согуштун чыгышынын себеби болушкан&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. 
[[Файл:Nauru_Annexation_Germany_1888.jpg|left|thumb|1888-жылы Науру аралын Германия басып алган.]]
[[1888-жыл|1888-жылы]] [[16-апрель|16-апрелде]] Науру аралы [[Германия]] тарабынан басып алынган жана Жалуит компаниясынын башкаруусу астында [[Маршалл Аралдары|Маршалл аралдарынын]] протекторатынын курамына киргизилген&lt;ref&gt;[[c:File:Übersicht_Der_Deutschen_Besitzungen_im_Stillen_Ozean-Nauru.png|Океаниядагы Германия ээлик кылган жерлердин картасы. 1920-жыл]]{{ref-de}}&lt;/ref&gt;. Аралдын калкына салык салынган, бирок бир нече жылдар бою аралдын тургундары көндүм болгон жашоосун уланткан. Бул аралдын аймагынан ири фосфорит кендери табылгандан кийин абал толугу менен өзгөргөн. 1906-жылы австралиялык «Пасифик фосфейт компани» компаниясы ({{lang-en|Pacific Phosphate Company}}) фосфорит кендерин казуу жана иштетүүгө уруксут алган&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. Фосфорит кендерин иштетүү Наурунун бүткүл тарыхында терең жана терс изин калтырды. 

1914-жылы 17-августа [[Биринчи дүйнөлүк согуш]] учурунда Науру аралын  «Пасифик фосфейт компани» мекемесине тийиштүү кемелер менен келген австралиялык аскерлер басып алган&lt;ref&gt;Вильсон X. [https://dl.libcats.org/genesis/152000/527b96d146221485b21f5eef54292eb5/_as/&amp;#x5B;H.R._Vilson&amp;#x5D;_Linkorue_v_boyu._1914-1918_gg(libcats.org).pdf Линкоры в бою]. 1914—1918 гг. — М.: Изографус; Эксмо, 2002.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 

Австралиялыктардын бул аралды басып алуусунун бир нече себеби болгон: биринчиден, Жапония аскерлерине фосфориттерге бай аралды ээлөөгө буйрук берген; экинчиден, Германиянын кемелери менен байланыш түзүү радиостанциялар тармагына кирген, аралда жайгашкан «Etappendienst» радио станциясынын ишмердүүгүн токтоту; үчүнчүдөн, Австралия Шериктештигинин Өкмөтү Жапониянын бул аймакта болгон аскердик жана саясий иш-чараларын токтотуу болгон&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070806063436/http://www.uboat.net/articles/index.html?article=60 Secret Naval Supply System of the German Imperial Navy in WW1] ''(I дүйнөлүк согушта Германиянын Императордук Деңиз Флотунун жашыруун системасы)'' {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.  [[1923-жыл|1923-жылы]] согуштун жыйынтыгы менен Науру [[Улуттар лигасы|Улуттар Лигасынын]] мандаттуу аймагы макамын алып, [[Улуу Британия]], [[Австралия]] жана [[Жаңы Зеландия|Жаңы Зеландиянын]] биргелешкен башкаруусуна берилген, бирок административдик башкарууну Австралия жүргүзүп турган&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;[http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1923/11.html Mandate for the Administration of the former German Island of Nauru (Pleasant Island), conferred upon His Britannic Majesty, confirmed and defined by the Council of the League of Nations] ''(Улуттар Лигасынын Кеңеши тарабынан тастыкталган жана аныкталган, Германиянын мурунку Науру аралын башкаруу боюнча мандат)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Бул өлкөлөр, жеке компаниядан фосфорит кендерине болгон бардык укуктарын сатып алышкан жана кендерди өздөштүрүү, иштетүү жана сатуу үчүн биргелешкен «Бритиш фосфейт комишн» ({{lang-en|British Phosphate Commission}}) компаниясын түзүшкөн. Фосфат тектерин интенсивдүү сатуу [[Экинчи дүйнөлүк согуш|II дүйнөлүк согушка]] чейин жүргүзүлгөн, кендерди казып алууда аралдын жаратылышына жана калкына чоң зыян келгенине карабастан, басып алган мамлекеттер жергиликтүү калка өтө аз суммадагы компенсация төлөшкөн&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.

[[Файл:Nauru-WWIIrelic.jpg|thumb|220px|Жапониянын зениттик замбиреги]]
[[Файл:Nauru Island under attack by Liberator bombers of the Seventh Air Force.jpg|thumb|220px|АКШнын жетинчи аба күчтөрүнүн B-24 Liberator учагы менен Науру аралына чабуулу. 1943-жыл]]

[[1940-жыл|1940-жылдын]] декабрь айынын башында Германиянын «Комет» жана «Орион»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140810224100/http://www.bismarck-class.dk/hilfskreuzer/orion.html «Орион» крейсери]{{ref-en}}&lt;/ref&gt; жардамчы крейсерлери Науруга жакын аймакта бир норвегиялык жана бир нече британиялык соода кемелерине чабуул жасап чөктүрүшкөн&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070927200537/http://argo.net.au/andre/raiderKOMET.html Рейдер «Комет»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Чабуулга дуушар болгон кемелердин бир бөлүгү аралдын жээгинде фосфат тектерин жүктөөнү күтүп турушкан. «Триадика» фосфат ташуучу кеменин күйүп жаткандагы түтүнү Науру жээгинен да көрүнүп турган. Аралда жайгашкан радиостанция «Комата» кемеси жиберген айгай сигналдарын кабыл алган. Кабыл алынган маалыматтар Австралиянын деңиз флотунун штабына  радиограмма аркылуу берилген. Чөгүп кеткен кемелердин сыныктары Науру аралынын жээгине толкундар аркылуу агып келинген, немистерге тутканга түшкөн экипаж мүчөлөрү жана кемелередеги жүргүнчүлөрүнүн дээрлик баардыгы [[Бисмарк архипелагы|Бисмарк архипелагынын]] курамындагы [[Эмирау аралы|Эмирау аралына]] жеткирилишкен. Эмирау аралына жеткирилген туткундардын айрымдары Кавиенг шаарындагы Австралиянын өкүлдөрүнө Науру аралына кол салуу болуп жаткандыгын кабарлашкан, бирок бул аймакта согушка жөндөмдүү Австралия деңиз флотунун кемелери болгон эмес. 

[[1940-жыл|1940-жылдын]] [[27-декабрь|27-декабрында]]  «Комет» крейсери Наурунун портунда жайгашкан стратегиялык курулмаларды бомбалоо үчүн аралга кайтып келген&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070208211855/http://www.scharnhorst-class.dk/hilfskreuzer/komet.html «Комет» крейсери]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. «Комет» крейсери аралга траверз багытынды токтоп, кригсмарине согуш желегин көтөрүп, аралдын жашоочуларына радио аркылуу кеме токтоочу жайларды жана мунай сактоочу кампаны бошотуу жөнүндө буйрук берилген. Бирок аралдыктар жогору аталган жайларды эскертүү катары аткылоолордон кийин гана бошотушкан. Аткылоодон кийин порт менен талкаланып, урандыларга айланган, ал эми чыккан өрт жапондор сатып алып, ташып кетүүгө камдап койгон фосфориттерди жок кылган.

1942-жылы 25-августа Науру аралын [[Жапония]] басып алган жана арал 1945-жылдын 13-сентябрына чейин Жапониянын башкаруу алдында болгон. Жапон оккупациясы учурунда 1200 наурулуктар [[Каролина аралдары|Каролина архипелагынын]] Трук аралына депортацияланган, алардын 463 каза болушкан. 1946-жылы январда тирүү калган наурулуктар мекенине кайтып келишкен&lt;ref&gt;[http://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Gilberts/USA-P-Gilberts-4.html Жапониянын Микронезия аралдарын басып алуусу]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

1947-жылдан баштап Науру БУУнун [[Улуу Британия]], [[Австралия]] жана [[Жаңы Зеландия|Жаңы Зеландиянын]] биргелешкен башкаруусуна астындагы калкаланган аймактарынын бирине айланган, бирок административдик башкарууну кайрадан эле Австралия жүргүзүп турган&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;. 1927-жылы эл тарабынан шайланган, чектелген ыйгарым укуктары бар Жол башчылар кеңеши түзүлөт. 1940-1950-жылдары аралда көз карандысыздык кыймылы калыптанган. 1951-жылы Жол башчылар кеңеши колониялык администрациянын алдындагы Наурунун жергиликтүү башкаруу кеңешине айланган.

1960-жылдардын аягында жана 1970-жылдардын башында АКШнын Тынч океандагы калкаланган аймактагы тарабынан, Микронезиянын жана Полинезиянын аралдарынын бир бөлүгүндө бирдиктүү мамлекет түзүү боюнча сунуштар киргизилген, анын курамына Науру да кириши керек болчу. Бирок, бул пландар ишке ашмак эмес жана АКШнын Тынч океандагы калкаланган аймактагы өзү төрт мамлекетке бөлүнгөн — [[Маршалл Аралдары|Маршалл аралдары]], [[Палау]], [[Түндүк Мариана аралдары]] жана [[Микронезия Федеративдик Штаттары]].

1966-жылга чейин Науруда ички өз алдынча башкарууну камсыз кылган жергиликтүү мыйзам чыгаруу жана аткаруу кеңештерин түзүүгө жетишкен. Наурунун эгемендүүлүгү 1968-жылы 1-январда жарыяланган&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

1970-жылдардын ортосунда жыл сайын баасы 24 миллион [[Австралия доллары|австралия долларын]] түзгөн 2 миллион тонна фосфорит казылып алынsg жана экспорттолуп турган&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

== География ==

=== Географиялык абалы ===
[[Файл:Nauru map kyrgyz.png|thumb|320px|Наурунун картасы]]
Науру аралы [[Тынч океан|Тынч океанынын]] батыш тарабында [[Экватор|экватордон]] 42 км алыстыкта жайгашкан. Жакынкы арал Банаба (Ошен) — Наурудан 288 чакырым алыстыкта, чыгыш тарабында жайгашкан жана [[Кирибати|Кирибати Республикасына]] таандык. Өзгөчө экономикалык жээк аймагынын аянты — 308,480 км²&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;, анын 570 км² аянты аймактык сууларга туура келет. [[Кирибати]] жана [[Маршалл Аралдары|Маршалл аралдары]] менен чектешет — өлкөнүн чек аралары өзгөчө экономикалык аймактардын чектери менен өтөт&lt;ref&gt;[http://www.seaaroundus.org/data/#/eez/520?chart=catch-chart&amp;dimension=taxon&amp;measure=tonnage&amp;limit=10 Catches by Taxon in the waters of Nauru] ''(Өзгөчө экономикалык жээк аймагы)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Науру аралы — [[Жанартоо аралдары|жанар тоонун]] чокусунан көтөрүлгөн [[Атолл|шуру (коралл) атоллу]] болуп саналат. Аралдын формасы сүйрү, чыгыш жээги аралдын ичин көздөй ийри келип [[Анибар булуңу|Анибар булуңунун]] суулары менен чулганып турат.

Аралды курчап турган коралл рифи аркылуу жээкке оңой сүзүп өтүү үчүн бир нече каналдар жасалган. Аралдын жалпы аянты — 21,3 км²&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, узундугу — 6 км, туурасы — 4 км. Жээк тилкесинин узундугу — 18 км&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 65 метрге (кээ бир маалыматтар боюнча, 61-71 метр) жеткен эң бийик жери — Айво жана Буада округдарынын чек арасында жайгашкан&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Океандын тереңдиги аралдын жээгинен бир чакырым алыстыкта 1000 метрден ашат. Бул жерде суу астында жайгашкан тик жарлар орун алышкан.

Аралдын бети — борбордук бөлүгүндө бийиктиги 30 метрге чейин жеткен акиташ дөңсөлөрү жана аны курчап турган кууш, туурасы 100-300 метрге жеткен дениз жээгинде жайгашкан түздүктөн турат. Дөңсөлөрдүн курамы, деңиз канаттууларынын экскременттеринен пайда болгон фосфориттерден (науриттерден) турган.

Арал туурасы болжол менен 120-300 метр болгон кууш шурулуу рифтер менен курчалган. Бул рифтер аркылуу кичинекей кайыктарга аралдын жээгине түз жетүүгө мүмкүндүк берген 16 канал казылган&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Науру Тынч океанындагы үч чоң фосфариттерге бай [[Атолл|шуру (коралл) атоллдорунун]] бири болгон. Азыркы учурда Наурудагы фосфариттердин запастары дээрлик толугу менен казылып алынган жана борбордук бөлүгүндө фосфариттерди казуу иштеринин натыйжасында 15 м бийиктиктеги акиташ чокулары калган. Кен казуу Наурунун жер аянтынын 80% жашоо үчүн жараксыз кылган жана жаратылышка орду толгуз зыян алып келген&lt;ref&gt;[https://english.kyodonews.net/news/2018/09/0fdc626a0cdb-feature-nauru-from-economic-goldmine-to-refugee-hell.html Nauru: From economic goldmine to refugee &quot;hell&quot;] ''(Наурунун экономикалык «бейиштен» «тозокко» чейин баскан жолу)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Фосфориттердин жана аны казып алуудан чыккан калдыктардын океанга түшүсүнүн себебинен, аралдын айланысында жашаган деңиз жандыктарынын 40% толугу менен жок болуп кеткен деп божомолдонууда&lt;ref&gt;[http://unfccc.int/resource/docs/natc/naunc1.pdf First National Communication. United Nations Framework Convention] ''(БУУ алкактык конвенциясы)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121017054843/http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/16447.htm State Department Bureau of East Asian and Pacific Affairs.] ''(Чыгыш Азия жана Тынч океан маселелери боюнча АКШ бюросу)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

=== Климат ===
Наурунун климаты экватордук муссондук, ысык жана нымдуу. Абанын орточо температурасы болжол менен +27,5 °С. Күндүзү абанын температурасы +26 °C — +35 °С чейин өзгөрүлүп турат, ал эми түнкүсүн +22 °C — +28 °С тегерегинде&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Күндүзгү абанын температурасы  +38-41 °С чейин житиши ыктымал. Жылдык орточо жаан-чачындын өлчөмү - 2060 мм. Кээде кургакчыл жылдар да болуп турат, ал эми кээ бир жылдары жаан-чачын 4500 ммге жетет&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Жаан-чачындуу мезгил ноябрдан февралга чейин созулат. Марттан октябрга чейин түндүк-чыгыш шамалы басымдуулук кылат. Жыл сайын аралга болжол менен 30 миллион м³ суу жаан-чачын түрүндө жаап турат, бирок жаан-чачындарга карабастан жер үстүндөгү агын суу жок.

Науру Өкмөтү [[Глобалдык жылуулук|глобалдык жылуулуктан]] кооптонууда, арал дүйнөлүк океандын деңгээлинин көтөрүлүшүнүн фонунда суу каптоо коркунучунда турат. Ошондуктан республика биринчи кезекте БУУ аркылуу дүйнөлүк коомчулуктун көңүлүн ушул көйгөйгө бурууга аракет кылуу менен алек&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
{{Шаардын аба ырайы
 | Туурасы    = 
 | Абалы = 
 | Жер_илик = Ярен шаарынын
 | Булак  = [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=542049&amp;refer=&amp;cityname=Yaren-District-Yaren-Nauru&amp;units=metric]

 | Үчт_ор =             | Үчт_ор_ж-ш = 280
 | Бир_ор =             | Бир_ор_ж-ш = 250
 | Жал_ор =             | Жал_ор_ж-ш = 190 
 | Чын_ор =             | Чын_ор_ж-ш = 190 
 | Буг_ор =             | Буг_ор_ж-ш = 120
 | Кул_ор =             | Кул_ор_ж-ш = 110
 | Тек_ор =             | Тек_ор_ж-ш = 150
 | Баш_ор =             | Баш_ор_ж-ш = 130 
 | Аяк_ор =             | Аяк_ор_ж-ш = 120
 | Тог_ор =             | Тог_ор_ж-ш = 100 
 | Жет_ор =             | Жет_ор_ж-ш = 120
 | Беш_ор =             | Беш_ор_ж-ш = 280 
 | Жыл_ор =             | Жыл_ор_ж-ш = 2080

 | Үчт_ор_мин = 25         | Үчт_ор_макс = 30 
 | Бир_ор_мин = 25        | Бир_ор_макс = 30
 | Жал_ор_мин = 25        | Жал_ор_макс = 30
 | Чын_ор_мин = 25         | Чын_ор_макс = 30
 | Буг_ор_мин = 25         | Буг_ор_макс = 30
 | Кул_ор_мин = 25         | Кул_ор_макс = 30
 | Тек_ор_мин = 25         | Тек_ор_макс = 30
 | Баш_ор_мин = 25         | Баш_ор_макс = 30
 | Аяк_ор_мин = 25         | Аяк_ор_макс = 30
 | Тог_ор_мин = 25         | Тог_ор_макс = 31
 | Жет_ор_мин = 25         | Жет_ор_макс = 31
 | Беш_ор_мин = 25        | Беш_ор_макс = 31
 | Жыл_ор_мин = 25        | Жыл_ор_макс = 30

 | Үчт_а_мин = 21          | Үчт_а_макс = 34 
 | Бир_а_мин =  21        | Бир_а_макс = 37
 | Жал_а_мин = 21          | Жал_а_макс = 35
 | Чын_а_мин = 21         | Чын_а_макс = 35
 | Буг_а_мин = 20         | Буг_а_макс = 32
 | Кул_а_мин = 21         | Кул_а_макс = 32
 | Тек_а_мин = 20         | Тек_а_макс = 35
 | Баш_а_мин = 21          | Баш_а_макс = 33
 | Аяк_а_мин = 20         | Аяк_а_макс = 35
 | Тог_а_мин = 21          | Тог_а_макс = 34
 | Жет_а_мин = 21          | Жет_а_макс = 36
 | Беш_а_мин = 21         | Беш_а_макс = 35
 | Жыл_а_мин = 20          | Жыл_а_макс = 37
}}

=== Геология ===
Аралдын ички аймагында фосфат тоо тектерин казып алуудан кийин калган ири акиташ калдыктары жана арсактары жайгашкан. Бул калдыктардын бийиктиги айрым жерлерде 10 метрден ашат, ал эми карьердин өзү көптөгөн чуңкурлары жана ойдуңдары бар чоң лабиринт сымал. Казылып алынган фосфат тектерин аралдын портуна жеткирүүнү жеңилдетүү үчүн атайын тар темир жолу курулган. Акиташ калдыктары төгүлгөн аянтчаларда топурактын жок болгондугунун себебинен, жааган жаа-чачын тоо тектерге сиңип кетет.

=== Суу ресурстары (гидрология) ===
Науру аралында дарыялар жок. Аралдын түштүк-батыш бөлүгүндө жамгыр суулары аркылуу толуктанып турган кичинекей, аз туздуу Буада көлү жайгашкан. Анын деңгээли Науруну курчап турган океандан 5 метр жогору.

Аралдын тургундарынын көйгөйлөрүнүн бири — таза суунун жетишсиздиги. Өлкөнүн калкынын санынын өсүшүнүн фонунда бул маселе жыл сайын курчуп баратат. Аралда бир гана океан суусун тузсуздандыруучу завод бар, ал Наурудагы жалгыз электр станциясы иштеп чыккан электр энергиясы менен иштейт. Бирок, электр энергиясынын баасы өтө жогору болгондуктан, тузсуздандыруучу завод көп учурда өз ишин токтотот&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/BPoA+10/NAURU.pdf Republic of Nauru. National Assessment Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011103756/http://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/BPoA+10/NAURU.pdf |date=2007-10-11 }} ''(Науру Республикасы. Улуттук баалоо отчету)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Жаан-чачын учурунда калк сууну атайын идиштерге чогултуп, андан ары аны турмуш-тиричилик муктаждыктарына, бакчаларды сугарууга жана малдарына пайдаланышат. Кургакчылык мезгилинде Австралиядан атайын кемелер менен ичүүчү суу алынып келинет&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Ярен округунда Мокуа үңкүр системасы менен байланышкан кичинекей жер астындагы Мокуа-Вел көлү жайгашкан. Океан жээгинен алыс эмес, Июв жана Анабар округдарынын чек арасында, бардык тараптарынан кургактык менен курчалган жана океан менен туташкан кичинекей көлдөрдүн тобу бар.

=== Топурак ===
Науру аралынын жээгиндеги топурак катмары өтө жука — болгону 25 сантиметр, топурактын курамы коралл жана шагыл калдыктарынан турат. Борбордук дөңсөлөрү негизинен, органикалык, кумдан же аз фосфаттуу доломиттен турган акиташтан турат&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://unfccc.int/resource/docs/natc/naunc1.pdf Науру Республикасынын климаттын өзгөрүүсү боюнча баяндамасы]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Айдоого ылайык жер катмарынын калыңдыгы болжол менен 10-30 см гана түзөт&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== Флора и фауна ===
[[Файл:Nauru satellite.jpg|thumb|Наурунун спутниктик 2002-жылы тартылган сүрөтү]]Аралдын аянты өтө кичинекей, континенттик кургактыктан жана ири архипелагдардан обочо жайгашкандыгына байланыштуу Науруда жергиликтүү Tracheophyta өсүмдүктөрүнүн 60 гана түрү бар, алардын бири да эндемик эмес&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;. 

Экинчи дүйнөлүк согуштан кийинки катуу кыйроолор, кокос пальмасынын монокультуралык таралышы жана фосфорит кендеринин иштетүү Наурунун көпчүлүк бөлүгүндө өсүмдүктөрдү жок кылган. Азыркы учурда аймактын өсүмдүктөр катмарынын 63% калыбына келтирилди.

Аралда кокос пальмасы, панданус, фикус, лавр жана башка жалбырактуу дарактар көп кездешет.

Ошондой эле ар түрдү бадалдар да таралган. Эң жыш өсүмдүктөр аралдын жээк тилкесинен аралдын борборун көздөй 150-300 метр аралыгында жана Буада көлүнүн айланасында өсөт. Наурунун ички бөлүгүндө гибискус, ошондой эле алча, бадам жана манго дарактары отургузуулган бакчалар кездешет.

Аралдын жапыз келген ойдуңдуу жерлерин жапыз жана жыш болуп өскөн болуп жыш өсүмдүктөр ээлейт, ал эми бийик бөксөлөрүндө жыгач өсүмдүктөрү басымдуулук кылат.

Наурунун жаныбарлар дүйнө байлыгы жакыр. Бардык сүт эмүүчүлөрдү адамдар алып келишкен: келемиштер, мышыктар, иттер, чочколор жана тооктор. Сойлоп жүрүүчүлөр негизинен [[Кескелдирик|кескелдириктерден]] турат. Бакша жаныбарлардын түрлөрүнө салыштырмалуу, [[Куш|канаттуулардын]] түрлөрү көбүрөөк — болгону 6 түр ([[чабакчылдар]], бороончулар, чулдуктар, фрегаттар, көгүчкөндөр).

Науруну сайраган куштардын бир гана түрү байырлайт  - науру кашкалдагы (''Acrocephalus rehsei''). Бул куш эндемик болуп саналат.

Көптөгөн [[Курт-кумурска|курт-кумурскалардын]] жана башка [[Омурткасыздар|омурткасыздардын]] түрлөрү бар. Аралдын айланасындагы сууларда ар кандай [[Акула|акулалардын]], [[Деңиз кирписи|деңиз кирпилеринин]], [[Моллюск|моллюскалардын]], [[Крабдар|крабдардын]] жана көптөгөн уулуу деңиз жаныбарларын кездештирүүгө болот&lt;ref&gt;[https://guide.travel.ru/nauru/geo/nature/ Природа Науру] ''(Науру табияты)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Nauru banner 2.jpg|thumb|center|900px|Науру аралынын жээгинин панорамасы]]


== Саясий түзүлүшү ==

=== Мамлекеттик символика ===
{{Негизги макала|Наурунун туусу|Наурунун герби|Наурунун гимни}}
Науру Республикасынын мамлекеттик желеги, герби, гимни жана конституциясы 1968-жылы кабыл алынган жана бекитилген&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;[http://www.nauru.gov.nr/parliament-of-nauru/constitution-of-nauru.aspx The Constitution of Nauru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240304002511/http://www.nauru.gov.nr/parliament-of-nauru/constitution-of-nauru.aspx |date=2024-03-04 }} ''(Наурунун Конституциясы)'' {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

=== Мамлекеттик түзүлүш ===
Науру — көз карандысыз [[республика]]&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20090604055625/http://www2.hawaii.edu/~ogden/piir/pacific/nauru.html Науру Республикасы]&lt;/ref&gt;. Башкаруу формасын 1968-жылдын 28-январында (толуктоолор 1968-жылдын 17-майында киргизилген) кабыл алынган Конституциясы президенттик башкаруу формасынын айрым өзгөчөлүктөрүн камтыган [[парламентаризм]] деп аныктайт&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20070927032906/http://www.paclii.org/nr/legis/num_act/con256.rtf Науру Республикасынын Конституциясы]&lt;/ref&gt;.

==== Мыйзам чыгаруу бийлиги ====
[[Файл:Nauru-parliament.jpg|thumb|280px|Наурунун Парламентинин имараты]]
Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы — 3 жылдык мөөнөткө шайланган 19 депутаттан турган бир палаталуу парламент. 2013-жылга чейин депутаттардын саны 18 болгон. Парламент мүчөлөрүн шайлоо тартиби Наурунун Конституциясы менен аныкталат&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. 

Депуттарды шайлоо жалпы элдик шайлоо болуп саналат жана жашы 20 жеткен Наурунун жараны гана депутат боло алат. Парламент депутаттары кызматын ант берүү аземи менен баштайт. Спикер мөөнөтү бүткөнгө чейин өлкөнүн президенти менен кеңешип, парламентти таркаткан учурда депутаттардын ыйгарым укуктары токтотулушу мүмкүн&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Биринчи жыйында парламент мүчөлөрү парламенттин спикерин жана анын орун басарын шайлашат, андан кийин 19 депутаттын арасынан өлкөнүн президентин шайлоого өтүшөт&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

==== Аткаруу бийлиги ====
[[Файл:NRU-Gadabu-DeRoburt-1968.jpg|thumb|300x300px|Наурунун биринчи президенти Хаммер Де-Робурт (ортодо)]]
Президент — Наурунун мамлекет жана өкмөт башчысы болуп саналат. 2023-жылдын 11-июнунан тартып өлкөнүн парламенти эксперимент катары президент менен премьер-министрдин кызматтарын бөлүү чечимин кабыл алган&lt;ref&gt;[http://www.nauru.gov.nr/government/the-president's-office.aspx Науру Республикасынын президенти]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Президентти жана премьер-министрди шайлоонун тартиби Наурунун Конституциясынын беренелеринин талаптары менен аныкталат. Парламенттин мүчөсү гана президент болуп шайлана алат. Шайлоо парламенттик шайлоодон кийин дароо парламенттин жыйынында өтөт. Президенттикке талапкер добуштардын жөнөкөй көпчүлүгүн алган учурда шайланды деп эсептелет. Президенттин мөөнөтү 3 жыл, бир адам бир эле учурда Президенттин жана парламенттин мүчөсүнүн кызматын ээлей албайт. Президенттин ыйгарым укуктар мөөнөтү бүткөнгө чейин кийинки себептерден улам токтолушу мүмкүн: өз калоосу менен кызматтан кеткенде, ден-соолугуна байланыштуу өз милдеттерин аткара албай калганда же кызматтан четтетилгенде (импичмент жарыяланганда).

Президентти кызматтан четтетүү үчүн парламенттин бардык депутаттарынын жарымынан кем эмеси добуш берүүгө тийиш. Президентке импичмент жарыялангандан кийин президенттик шайлоо дайындалат. Эгерде парламент президентти кызматтан кетирүү чечимин кабыл алгандан кийин жети күндүн ичинде президент шайланбаса, парламент автоматтык түрдө таркатылат&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Президент парламенттин курамынан 6дан ашпаган жана 5тен кем эмес министрлерден (президентти кошкондо) турган Министрлер Кабинетин дайындайт. Министрлер кабинети — бул өлкөнүн парламентинин алдында жамааттык жоопкерчиликти алган аткаруучу орган. Мыйзамда белгиленген тартипте президент өзгөчө абалды киргизет, жаза алгандарга ырайым кылуу маселелерин чечет, Жогорку соттун төрөгасын жана мүчөлөрүн дайындайт. Ошондой эле, Жогорку соттун макулдугу менен райондук соттордун дайындайт&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

==== Сот бийлиги ====
Науруда сот бийлиги толугу менен көз карандысыз. Республикада жалпы укук — укуктук система иштейт, анда укуктун булагы катары соттук прецедент таанылат. Жалпы укук мыйзамдардын жана 1971-жылы кабыл алынган мыйзамдардын актысына ылайык ({{lang-en|Adopted Laws Act 1971}}), науру элинин каада-салттары наурунун укуктук системасын түзөт&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Наурунун сот тутумуна — Жогорку сот, апелляциялык сот, райондук соттор жана үй-бүлө маселелери боюнча соттор кирет. Наурунун жер комитетинин жарлыгына ылайык ({{lang-en|Nauru Lands Committee Ordinance}}), өлкөдөгү жерге болгон талаш-тартыштарды чечкен жана ал иштерди Жогорку сотко өткөрүп берүү укугуна ээ болгон жер комитети бар.

Наурунун Конституциясынын 48-беренесинин талаптарына ылайык, жогорку соттон жана соттордун тобунан турган Жогорку сот түзүлгөн. . Жогорку соттун төрөгасы жана мүчөлөрү Наурунун Президенти тарабынан дайындалат. Науру Республикасынын Жогорку сотунун төрөгасы жана мүчөлөрү болуп өлкөнүн аймагында 5 жылдан кем эмес адвокат же ушул багытта иштеген жана жашы 65 жаштан ашпаган Науру Республикасынын жарандары гана шайлана алынашат&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Көпчүлүк сот менен байланышкан маселелерде Австралиянын Жогорку соту карайт жана чечет&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

==== Шайлоо округу ====
Науру Республикасынын аймагы 8 шайлоо округуна бөлүнөт.
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot;
!Шайлоо округу
!Шайлоо округун түзгөн административдик аймактар
!Парламенттеги округдардын өкүлдөрдүн саны
|-
|Айво
|Айво
|2
|-
|Анабар
|Анабар, Анибар, Июв
|2
|-
|Анетан
|Анетан, Ева
|2
|-
|Боэ
|Боэ
|2
|-
|Буада
|Буада
|2
|-
|Мененг
|Мененг
|2
|-
|Убенид
|Баити, Денигомоду, Нибок, Уабо
|4
|-
|Ярен
|Ярен
|2
|}
Наурунун 20 жаштан жогорку бардык жарандары шайлоо укугуна ээ. Баардык жарандар добуш берүүгө милдеттүү жана добуш берүү күнү шайлоо участогуна келбей калган жарандар айып салуу менен жазаланышат&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111017012221/https://www.transparency.org/content/download/1678/8473/file/nauru.pdf Коррупция маселелери боюнча эл аралык баяндама. Науру 2004]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

=== Саясий партиялар ===
Науруда 3 [[саясий партия]] каталаган:

* Демократиялык партиясы
* Наоэро Амо партисы 
* Борбордук партиясы

Бирок жергиликтүү парламенттин депутаттарынын көпчүлүгү көз карандысыз жана саясий партиялардын мүчөлөрү эмес.

=== Куралдуу күчтөр жана полиция ===
[[Файл:Nauru_cadet_police_on_training_exercise_(2).jpg|right|thumb|300pxПолиция кадеттик корпусунун окуучуларынын машыгуусу. 2007-жыл.]]
Бейрасмий макулдашуу боюнча, аралдын коопсуздугун Австралия камсыз кылат. Наурунун туруктуу аскердик жана куралдуу күчтөрү жок. Аралдагы жалгыз куралдуу түзүм — Наурунун Полиция күчтөрү. Полиция кызматкерлеринин саны 60 адам жана алар ок атуучу куралдар менен куралданышкан&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[http://www.nauru.gov.nr/government/departments/nauru-police-force.aspx The Nauru Police Force] ''(Наурунун полиция күчтөрү)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Науруда эң кеңири таралган укук бузуулар — ылдамдык режимин бузуу, жеке менчиктин кол тийбестиги, жеке жана коомдук менчиктин кол тийбестигин бузуу жана велосипед уурдоо болуп саналат&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.
=== Тышкы саясат жана эл аралык мамилелер ===
Науру Республикасы Улуттар Шериктештигинде өзгөчө статуска ээ, ал 1968-жылы көз карандысыздыкка ээ болгондон кийин бул уюмга мүчө болгон. 1999-жылдын майынан 2006-жылдын январына чейин Науру Улуттар Шериктештигинин толук укуктуу мүчөсү болгон&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;. 

1999-жылдын 14-сентябрынан тартып [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмуна]] 187-мүчөсү болуп кирген&lt;ref&gt;[https://www.un.org/ru/about-us/member-states#gotoН Бириккен Улуттар Уюмунун мүчөлөрү]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Тынч океан аралдарынын форуму, Африка, Кариб деңизи жана Тынч океан өлкөлөрү ж.б. уюмдардын мүчө болгон.

Науру Республикасы дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрү менен дипломатиялык мамилелерин түзгөн. Негизги өнөктөштөрү — [[Австралия]], [[Улуу Британия]], [[Индия]], [[Тайвань]], [[Түштүк Корея|Корея Республикасы]], [[Жаңы Зеландия]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]], [[Тайланд|Таиланд]], [[Филиппин]] жана [[Жапония]].

2009-жылы 15-16-декабрында Науру Республикасы Россия, Никарагуа жана Венесуэладан кийин Абхазия менен Түштүк Осетиянын көз карандысыздыгын тааныган дүйнөдөгү төртүнчү өлкө болуп калды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2009/12/16/nauru/ Науру Республикасы Түштүк Осетиянын көз карандысыздыгын тааныды]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/russia/114961 Науру Республикасы Абхазиянын көз карандысыздыгын тааныды]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

==== Кыргызстан менен саясий мамилери ====
2020-жылдын 31-январында Кыргызстан менен Науру Республикасынын ортосунда дипломатиялык мамиле түзүлгөн.

Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министирлигинин маалыматка ылайык, дипломатиялык мамилелерди орнотуу жөнүндө биргелешкен коммюникеге Кыргыз Республикасынын Бириккен Улуттар Уюмундагы туруктуу өкүлү Миргүл Молдоисаева жана Науру Руспубликасынын Бириккен Улуттар Уюмундагы туруктуу өкүлү Марлен Мозес кол коюшкан.

Биргелешкен коммюникенин текстинде тараптар Бириккен Улуттар Уюмунун уставын жана эл аралык укуктун принциптерин жана максаттарын, атап айтканда, эл аралык тынчтыкты жана коопсуздукту урматтоону жана чыңдоону, мамлекеттер ортосундагы теңдикти, улуттук эгемендүүлүктү жана мамлекеттин аймактык бүтүндүгүн, көз карандысыздыкты тийиштүү түрдө урматтоону, эл аралык келишимдерди сактоону жана мамлекеттердин ички ишине кийлигишпөөнү жетекчиликке алып дипломатиялык мамилелерди орноту каралган.

Кол коюу аземинен кийин тараптар БУУнун жана башка эл аралык уюмдардын алкагында достук мамилелерди жана кызматташтыкты өнүктүрүү, ошондой эле БУУнун линиясы боюнча эл аралык уюмдарга бири-биринин талапкерлерине колдоо көрсөтүү боюнча ниеттерин билдиришкен&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Кыргызстан менен Науру республикасынын ортосунда дипломатиялык мамиле түзүлдү |url=https://kg.kabar.kg/news/kyrgyzstan-menen-nauru-respublikasynyn-ortosundagy-diplomatiialyk-mamile-t-z-ld/ |accessdate=2024-05-07 |archivedate=2024-05-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240507195143/https://kg.kabar.kg/news/kyrgyzstan-menen-nauru-respublikasynyn-ortosundagy-diplomatiialyk-mamile-t-z-ld/ }}&lt;/ref&gt;.

==== Кытай Эл Республикасы жана Кытай Республикасы менен саясий мамилелери ====
2002-жылы 21-июлда Науру Республикасы 1980-жылы түзүлгөн жарым-жартылай таанылган Кытай Республикасы менен дипломатиялык мамилелерин үзүп, Кытай Эл Республикасы менен дипломатиялык мамилелерди түзгөн. Науруанын президенти Рене Харрис Гонконгдо Кытай Эл Республикасы менен болгон келишимге кол коюп, расмий түрдө бир гана Кытай өкмөтүн тааныган (Кытай Эл Республикасынын). Кытай Эл Республикасы болсо Науруга 60 млн АКШ долларын түзгө каржылык жардам берүүнү, ошондой эле «General Electric» компаниясы алдындагы 77 млн АКШ доллар өлчөмүндөгү карызын төлөө милдеттемесин алган&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071011140232/http://archives.pireport.org/archive/2002/july/07-23-07.htm Кытай менен Науру дипломатиялык мамилелери]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Кытай Республикасынын реакциясы дароо болуп: Кытай Республикасынын өкмөтү КЭР долларлык дипломатияны жүргүзүп жатат деп айыптаган жана Науру Өкмөтүнөн Мененгде курулган мейманканага сарпталган 12,1 миллион АКШ доллар төлөөнү талап кылуу маселесин көтөргөн&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110901072908/http://archives.pireport.org/archive/2002/july/07-25-11.htm Наурунун Тайванга болгон карызы 12 миллион АКШ долларынан ашты]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

2005-жылы 9-майда Мажуродо Наурунун президенти Людвиг Скотти менен Кытай Республикасынын Президенти Чэн Шуйбяндын ортосунда жолугушуу болгон. Бул жолугушудан көп өтпөй 14-майда, Кытай Республикасы менен Наурунун дипломатиялык мамилелери расмий түрдө жанданып, Кытай Эл Республикасы менен мамилелерди татаалдашкан. 31-майда Кытай Эл Республикасы Науру менен саясий мамилесин толугу менен үзгөн&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071007164656/http://archives.pireport.org/archive/2005/may/05-16-06.htm Кытайдын Наурудагы элчилигинин маалыматы]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Тайвань Науруга айыл чарба, балык уулоо, туризм жаатында олуттуу жардам көрсөтөт.

==== Австралия менен саясий мамилери ====
Науру соода жана инвестиция тармагында негизги ролду ойногон Австралия менен тыгыз мамиледе. Австралиянын Науру Республикасында башкы консулу, вице-консулу жана Австралиянын иммиграция департаментинин эки өкүлү иш алып барышат&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20141006070651/http://www.dfat.gov.au/geo/nauru/nauru_brief.html Nauru country brief] ''(Науру өлкөсүнүн кыскача отчету)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Науру Республикасынын иштерин Мельбурндагы башкы консулу алып барат&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20141004083335/http://www.un.int/nauru/foreignaffairs.html Науру эл аралык мамилелери]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

1993-жылы августта эки өлкөнүн өкмөттөрү мамлекеттер орточундагы мамилелерди Жөнгө салуу келишимине ({{lang-en|Compact of Settlement}}) кол коюшкан, бул келишимдин негизинде Науру көз карандысыздыгын алганга чейин фосфорит кендерин казып алуудан жабыркаган жерлерди калыбына келтирүү боюнча БУУнун Эл аралык сотундагы Наурунун Австралияга каршы сот иши аяктаган. Натыйжада Австралия Науруга 57 миллион австралиялык доллар төлөп, дагы 50 жылдын ичинде 20 миллион доллар төлөп берүүгө убада берген.

Науру аймактагы контрабандага каршы күрөшүү боюнча Австралия менен кызматташат.

Наурунун аймагында, Австралияга деңизге аркылуу мыйзамсыз кирүүгө аракет кылган башка өлкөлөрдүн жарандары үчүн  Австралиянын иммиграция борбору жайгашкан. 2016-жылга карата маалыматтарга ылайык бул борбордо 400дөн ашык адам кармалган. Наурудагы качкындарга карата зомбулук, кемсинтүү жана кордоо фактыларын, анын ичинде балдарга карата сексуалдык зомбулукту чагылдырган көптөгөн документтер бар. Наурудагы качкындар лагерлериндеги адам чыдагыз шарттар тууралуу Бириккен Улуттар Уюмунун Качкындар боюнча агенттиги жана башка эл аралык уюмдар да билдиришкен&lt;ref&gt;[https://amnesty.org.ru/ru/2016-10-17-nauru/ Австралиянын качкындарга карата катаал саясаты Науруну ачык асман алдындагы түрмөгө айландырды]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

==== ЕБ өлкөлөрү менен саясий мамилери ====
1995-жылы августта [[Француз Полинезиясы|Француз Полинезиясындагы]] Моруроа жана Фангатауфа атоллдорунда [[Франция]] атомдук куралын сынагандан кийин, Науру, [[Кирибати]] сыяктуу,  Франция менен дипломатиялык мамилесин үзгөн. Бирок, 1997-жылы 15-декабрда Франция Өкмөтүнүн аймактагы атомдук куралды сыноону токтотуу жөнүндөгү жарлыгынан кийин Франция менен дипломатиялык мамилелер калыбына келген. Өз кезегинде, Науру Президенти Кинза Клодумар Франциянын Борбордук жана Түштүк Тынч океанындагы чакан мамлекеттердин элдерине берген олуттуу жардамын баалаган&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111226055638/http://archives.pireport.org/archive/1997/december/12-16-07.html Науру менен Франция дипломатиялык мамилелерди калыбына келтиришти]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Тактап айтканда Науру Республикасы Европа Бирлиги менен достук мамиледе. Европа өлкөлөрү бул Тынч океанында жайгашкан мамлекетке энергетика жаатында жардам берип келүүдө&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071018073632/https://ec.europa.eu/development/Geographical/RegionsCountries/Countries/Nauru.htm Европа Бирлигинин Науру менен болгон мамилеси]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

==== СССР жана Россия менен саясий мамилери ====
Науру менен СССРдин ортосундагы дипломатиялык мамилелер 1987-жылы 30-декабрда түзүлгөн. Учурда Россиянын Австралия Шериктештигиндеги элчиси, Науру Республикасындагы элчисинин дагы милдетин аткарат&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071025034834/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=032729 Россия Федерациясынын Науру Республикасындагы атайын жана ыйгарым укуктуу элчиси]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Административдик-аймактык түзүлүшү ==
[[Файл:Nauru-districts-ru.svg|thumb|upright=1.3|300px|Наурунун округдарынын картасы]]
{{Негизги макала|Наурунун административдик-аймактык түзүлүшү}}
Административдик-аймактык жактан 14 округга бөлүнөт&lt;ref&gt;[http://www.nauru.gov.nr/ Науру өкмөтү]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;:
* [[Айво]];
* [[Анабар]];
* [[Анетан]];
* [[Анибар]];
* [[Баити]];
* [[Боэ]];
* [[Буада]];
* [[Денигомоду]];
* [[Ева]];
* [[Июв]];
* [[Мененг]];
* [[Нибок]];
* [[Уабо]];
* [[Ярен]].
{{Калып:Наурунун административдик-аймактык түзүлүшү}}

== Калкы ==
[[Файл:Population pyramid of Nauru 2015.png|450px|center]]

=== Калктын өсүү динамикасы ===
{| class=&quot;standard sortable&quot;
!&lt;small&gt;№&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Округ&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;17.04.1992&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;23.09.2022&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;30.10.2011&lt;/small&gt;
|-
|1
|[[Айво]]
| align=&quot;right&quot; |874
| align=&quot;right&quot; |1051
| align=&quot;right&quot; |1220
|-
|2
|[[Анабар]]
| align=&quot;right&quot; |320
| align=&quot;right&quot; |378
| align=&quot;right&quot; |452
|-
|3
|[[Анетан]]
| align=&quot;right&quot; |427
| align=&quot;right&quot; |498
| align=&quot;right&quot; |587
|-
|4
|[[Анибар]]
| align=&quot;right&quot; |165
| align=&quot;right&quot; |232
| align=&quot;right&quot; |226
|-
|5
|[[Баити]]
| align=&quot;right&quot; |450
| align=&quot;right&quot; |443
| align=&quot;right&quot; |513
|-
|6
|[[Боэ]]
| align=&quot;right&quot; |750
| align=&quot;right&quot; |731
| align=&quot;right&quot; |851
|-
|7
|[[Буада]]
| align=&quot;right&quot; |661
| align=&quot;right&quot; |673
| align=&quot;right&quot; |739
|-
|8
|[[Денигомоду]]
| align=&quot;right&quot; |325
| align=&quot;right&quot; |292
| align=&quot;right&quot; |307
|-
|9
|[[Ева]]
| align=&quot;right&quot; |355
| align=&quot;right&quot; |397
| align=&quot;right&quot; |446
|-
|10
|[[Июв]]
| align=&quot;right&quot; |206
| align=&quot;right&quot; |169
| align=&quot;right&quot; |178
|-
|11
|[[Мененг]]
| align=&quot;right&quot; |1389
| align=&quot;right&quot; |1323
| align=&quot;right&quot; |1380
|-
|12
|[[Нибок]]
| align=&quot;right&quot; |577
| align=&quot;right&quot; |479
| align=&quot;right&quot; |484
|-
|13
|[[Уабо]]
| align=&quot;right&quot; |447
| align=&quot;right&quot; |386
| align=&quot;right&quot; |318
|-
|14
|[[Ярен]]
| align=&quot;right&quot; |672
| align=&quot;right&quot; |632
| align=&quot;right&quot; |747
|-
|
|'''Науру'''
| align=&quot;right&quot; |'''9919'''
| align=&quot;right&quot; |'''10065'''
| align=&quot;right&quot; |'''10084'''
|}

=== Төрөлүү коэффициенти ===
2011-жылдагы эл каттоонун негизинде аралдын калкы жаш жана тез өсүп жатат деген жыйынтык чыгарса болот. Эл каттоо учурунда жалпы калктын саны 10 084 адамды (5105 эркек жана 4979 аял) түзгөн бул 2006-жылга салыштырмалуу 9233  адамга көп. 2006-жылдан бери калктын саны 9,22% га же 851 адамга өскөн. Калктын санынын орточо жылдык өсүш темпи 1,844% же башкача айтканда калктын өсүшү жылына 170 адамдын чегинде. Бирок, азыркы учурда калктын өсүү көрсөткүчү 1,8% бир топ жогору жана калктын саны жылына болжол менен 300 адамга өсөт&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20140502032457/http://www.spc.int/nmdi/nmdi_documents/2011_NAURU_CENSUS_REPORT.pdf Наурунун калк жана турак жай жөнүндө улуттук отчету]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! colspan=&quot;10&quot; |Төрөлүүнүн жалпы коэффициенти
|- class=&quot;bright&quot;
!2002
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
!2010
!2011
|-
|3,025
|{{Азайуу}}2,515
|{{Көбөйүү}}3,050
|{{Азайуу}}2,430
|{{Азайуу}}2,340
|{{Азайуу}}2,115
|{{Көбөйүү}}2,520
|{{Көбөйүү}}3,240
|{{Көбөйүү}}3,725
|{{Көбөйүү}}4,225
|}
Өспүрүмдөрдүн арасындагы төрөт көрсөткүчү өтө жогору, 15-19 жаштагы төрөгөндөрдүн көрсөткүчү боюнча 81 аялга 1000 балага туура келет.
{| class=&quot;standard&quot;
!Жыл
!Төрөлгөндөр
!Өлгөндөр
!Калктын табигый өсүшү
|-
|2002
|255
|91
|164
|-
|2003
|212
|76
|136
|-
|2004
|253
|75
|178
|-
|2005
|194
|80
|114
|-
|2006
|190
|88
|102
|-
|2007
|171
|74
|97
|-
|2008
|206
|84
|122
|-
|2009
|273
|57
|216
|-
|2010
|322
|69
|253
|-
|2011
|370
|75
|295
|}

=== Жашоо узактыгы ===
[[Файл:Общая продолжительности жизни.png|thumb|280px|Жашоо узактыгы]]
2007-2011-жылдар аралыгында жашоонун узактыгы эркектер үчүн 57,5 жашты жана аялдар үчүн 63,2 жашты түзгөн. Эркектер үчүн жашоо узактыгы өзгөргөн жок, ал эми аялдар үчүн жашоо узактыгы 5 жылга узарды&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;.

=== Саны жана жайгашуусу ===
[[Файл:Scene_at_Arenibek.jpg|left|thumb|150x150px|Наурудагы айыл. 1986-жыл]]
Калктын жыштыгы — 473,43 адам/км². Аралдын аймагында Австралияга мыйзамсыз кирүүгө аракет кылган качкындар лагери жайгашкан, 2016-жылдын июнь айынын аягында бул лагерге 442 адам (анын ичинде 338 эркек, 55 аял жана 49 жаш бала) жайгаштырылган. Качкындардын көпчүлүгү [[Ооганстан]], [[Иран]] жана [[Ирак|Ирактын]] жарандары&lt;ref&gt;[https://www.tagesanzeiger.ch/australiens-schreckensinsel-fuer-fluechtlinge-824011182734 Australiens Schreckensinsel für Flüchtlinge] ''(Качкындар үчүн Австралиянын коркунучтуу аралы)''{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

1968-жылы, Науру эгемендүүлүгүн жарыяланда калкынын саны 6 миңден ашык (1966-жылы калкынын саны 6057) адам болгон.

Науруда төрөлүү 1000 адамга - 24,47, өлүү 1000 адамга - 6,65, ал эми калктын табигый өсүшү 1,781% деп бааланат&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080917160201/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nr.html Central Intelligence Agency. Nauru. The World Factbook] ''(БЧА. Науру)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. 2007-жылы ымыркайлардын өлүмү 1000 адамга 9,6 ымыркай деп көрсөтүлгөн.

2007-жылы 15 жашка чейинки балдардын саны калктын - 37,8% (3813 адам), 15 тен 60 жашка чейинки курактагы адамдардын саны калктын  - 59,3% (5983 адам), 60 жаштан өткөндөрдүн саны калктын - 2,9% (287 адам) түзгөн. 2011-жылы эркектердин орточо жашоо узактыгы 65 жашты, аялдардыкы 75 жашты түзгөн&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;.
[[Файл:Nauru_Denigomodu-Nibok.jpg|thumb|250x250px|[[Денигомоду]] жана [[Нибок]] округдарындагы элдин отурукташышы]]
Аралдын расмий борбору жана шаарлары жок. Президенттин резиденциясы [[Мененг]] округунда, ал эми мамлекеттик органдар жана парламент [[Ярен]] округунда орун алышкан. Аралдын калкы океан жээгинде жага Буада көлүнүн айланасында орун алышкан.
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! colspan=&quot;10&quot; |Калктын саны (адам)&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;
|- class=&quot;bright&quot;
!1921
!1933
!1947
!1954
!1961
!1966
!1977
!1983
!1992
!2000
|-
|2066
|{{Көбөйүү}}2641
|{{Көбөйүү}}2855
|{{Көбөйүү}}3473
|{{Көбөйүү}}4613
|{{Көбөйүү}}6057
|{{Көбөйүү}}6966
|{{Көбөйүү}}7674
|{{Көбөйүү}}9919
|{{Көбөйүү}}10123
|-
!2001
!2002
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
!2010
|-
|{{Азайуу}}10106
|{{Азайуу}}10064
|{{Азайуу}}9871
|{{Азайуу}}9668
|{{Азайуу}}9456
|{{Азайуу}} 9233
|{{Көбөйүү}}9373
|{{Көбөйүү}}9570
|{{Көбөйүү}}9771
|{{Көбөйүү}}9976
|-
!2011
!2013
!2015
!2016
!2019
!
!
!
!
!
|-
|{{Көбөйүү}}10084
|{{Көбөйүү}}10500
|{{Көбөйүү}}10900
|{{Азайуу}}10800
|{{Көбөйүү}}11550
|
|
|
|
|
|}

=== Жыныстык жана курактык түзүм ===
[[Файл:Половозрастная пирамида Науру 2011.png|thumb|280px|2011-жылга карата Наурунун жыныстык жана курактык түзүмү]]

2011-жылы катталган туруктуу калктын саны 5105 эркек жана 4979 аялдан турган. Эркектер аялдардан 126 адамга көп болушкан, башкача айтканда 100 аялга 103 эркек туура келген&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;. 
{| class=&quot;standard&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Жыл
! colspan=&quot;4&quot; |Курак (%)
! rowspan=&quot;2&quot; |Орточо курак
! rowspan=&quot;2&quot; |100 аялга туура келген 
эркектердин саны
|-
!0-14
!15-24
!25-59
!60+
|-
|1992
|43
|17
|38
|3
|19,4
|105
|-
|2002
|39
|20
|39
|3
|20,7
|104
|-
|2011
|38
|19
|40
|3
|21,5
|103
|}

=== Этникалык курам ===
Науру калкынын курамы негизинен тоо-кен өнөр жайынын ишмердилүүгүнө байланышкан. 1930-жылдары шахталарда иштөө үчүн жумушчулар дүйнөнүн ар кайсы бурчунан келишкен. Алгачкы билдирүүлөргө караганда, 1939-жылы чет элдик жарандардын саны жергиликтүү калктын санына барабар. 1977-жылы калкынын 60% чет элдиктер жана 40% жергиликтүү калк болгон. Чет элдиктердин санынын көрсөткүчү 1992-жылы жалпы калктын санынын 70% чейин көбөйгөн. 2006-жылы фосфат казып алуу тармагынын кыйрашынан улам эмгек мигранттарынын жана алардын үй-бүлөлөрүнүн массалык чыгуусунун натыйжасында, жалпы калкытын санындагы чет элдиктердин үлүшү 6% га чейин кыскарган. Наурунун фосфат өнөр жайы, соода жана тышкы экономиканы стимулдаштырууну улантууда жана келечекте калктын этникалык курамына түздөн-түз таасирин тийгизиши мүмкүн&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;. Науру калкынын болжол менен 91% же 9031 адам республиканын түпкү эли - наурулуктар.

Науру калкынын жалпы санынын — 4% Тынч океандын башка аралдарынан келгендер (негизинен фижиликтер жана тунгаруандар), 1,6% (161 адам), 1,5% (151 адам) кытайлар түзөт. Өлкөнүн калкынынын курамында чет өлкөлүк жарандардын үлүшү жогору.

Тилдин негизинде наурулуктар микронезия элдеринин тобуна кирет, бирок бул улуттун түптөлүшүнө микронезиялыктар гана эмес, полинезиялыктар жана меланезиялыктар да таасирлеринин тийгизишкен&lt;ref&gt;Игнатьев Г. М. [https://www.livelib.ru/book/1001154915-tropicheskie-ostrova-tihogo-okeana-grigorij-ignatev?ysclid=lvozgva97n234896754 Тропические острова Тихого океана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240502082849/https://www.livelib.ru/book/1001154915-tropicheskie-ostrova-tihogo-okeana-grigorij-ignatev?ysclid=lvozgva97n234896754 |date=2024-05-02 }} ''(Тынч океанынын тропикалык аралдары)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Тил ===
Наурулуктар  микронезия тилдеринин бири болгон науру тилинде сүйлөшөт. 1968-жылга чейин Науру Республикасы Австралия, Улуу Британия жана Жаңы Зеландиянын биргелешип башкарган аймагы болгондугуна байланыштуу англис тили, науру тили менен бирге мамлекеттик тил болуп саналат. Кытай соодагерлери менен карым-катнаш жүргүзүүдө, жергиликтүү калк тарабынан наурулук англис пижини күн сайын колдонулунат&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=iEj8LLguLwUC&amp;pg=PA18&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Pacific Pidgins and Creoles: Origins, Growth and Development] ''(Тынч океандагы пижиндер жана креолдордун келип чыгышы жана өнүгүшү)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Науру тилинин алфавити латын алфавитинин негизинде түзүлүп жана 17 тамгадан турган. Кийин, башка тилдердин, айрыкча немис, ток-писин жана кирибати тилдеринин таасиринен улам, алфавит 28 тамгага чейин кеңейтилген. Науру тилинин окуу китебин жазган католик миссионери Алоис Кайзер, ошондой эле Германиядан чыккан америкалык протестант миссионери Филипп Делапорт бул тилдин өнүгүүсүнө ири салымдарын кошушкан.

=== Дин ===
[[Файл:Nauru(09).jpg|thumb|left|Наурудагы чиркөө]]
Наурунун калкы негизинен [[Христиан дини|христиан]] диндерин карманышат. Наурулуктардын көбү (60,5% же 6098 адам) протестанттык чиркөөлөрдүн мүчөлөрү, анын ичинен 35,2% (3552 адам) [[Мененг]], [[Буада]], [[Анабар]] жана [[Нибок]] округдарында чиркөөлөрү бар Науру конгрегационалистик чиркөөсүнүн жолдоочулары. Бул агымдын негизги чүркөөсү Айво округунда жайгашкан. Кудай Ассамблеясы агымынын жолдоочулары — 12,8% же 1291 адам), Науру көз карандысыз чиркөөсүнүн өкүлдөрү — 9,4% же 945 адам. Өлкөдө [[Адвентизм|адвентисттер]], [[Баптизм|баптисттер]] жана жахабанын күбөлөрү да бар&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;. 

Наурунун тургундарынын болжол менен 32,5%  же 3278 адамы католик чиркөөсүнүн жолдоочулары, алардын [[Ярен]] округунда өзүнүн чиркөөсү, ошондой эле [[Ева]] округундагы мектеби (Кайзер колледжи) бар. Наурунун жашоочуларынын болжол менен 5% [[буддизм]] жана [[даосизм]], 2% [[бахаизм]] диний агымдарын карманышат. Наурулуктардын чакан тобу Эижебонг (Eijebong) пирине жана Буитани (Buitani) аттуу аралдын рухуна сыйынууну камтыган салттуу ишенимдерди карманышат&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;. 

Өкмөт айрым диний конфессиялардын ишин чектейт, мисалы Иса Машаяктын азыркы чиркөөсү жана жахабанын күбөлөрү. 1979-жылы Науруга [[Маршалл Аралдары|Маршалл аралдарынан]] жахабанын күбөлөрүнүн миссионери барган соң дароо эле депортацияланган&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;[https://guide.travel.ru/nauru/people/religion/ Наурудагы дин]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. 

1995-жылы диндерге болгон чектөөлөрдүн бир бөлүгү алынып салынган&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;.

== Экономикасы ==
[[Файл:The site of secondary mining of Phosphate rock in Nauru, 2007. Photo- Lorrie Graham (10729889683).jpg|left|thumb|Наурудагы фосфорит кендерин казып алгандан кийин калган, акиташтан турган калдыктар]]
Экономиканын негизи - фосфориттерди казуу жана экспортоо. Убагында Науру дүйнөдө эң бай өлкөлөрдүн катарына кирген. Фосфориттерди казып алган жерлерди карадан калыбына келтирүү үчүн атайын каржы фонд ачылган. 

Акча бирдиги - [[австралия доллары]].

=== Акча жана каржы системасы ===
Наурунун акча бирдиги болуп [[австралия доллары]] саналат. 2001-жылы аралдагы инфляциянын деңгээли 4% жекен (бул негизинен дүйнөлүк рынокто мунайдын баасынын жана аны ташууга кеткен чыгымдардын жогорулашына байланыштуу). 2000-жылы мамлекеттик бюджеттинин тартыштыгы 10 миллион [[Австралия доллары|австралия долларын]] же өлкөнүн ИДП болжол менен 18% түзгөн. 2000-жылга карата мамлекеттик карызы 280 миллион австралия долларын түзгөн&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

XXI кылымдын башында Науру Өкмөтү фосфориттердин экспортунун төмөндөшүнөн улам каржы жаатында көптөгөн көйгөйлөргө туш болгон. Бул кризистин натыйжада, 2002-жылы өлкө айрым кредиторлорго болгон карызын убагында төлөй албай калган. Өкмөт бюджеттин тартыштыгын жана [[роялти]] төлөмдөрүн жабууда Науру банкынын каржы булактарына таянууну улантып келет.

Науруда сатуудан салык алынбайт, бирок бир катар товарлардан бажы төлөмдөрү алынып турат, бажы төлөмдөрүнүн эрежелери жана суммасы мезгил-мезгили менен өзгөрүп турат. Тамекиге жана алкоголго салык салынбайт&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;[https://guide.travel.ru/nauru/money/ Наурудагы баалар]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Айыл чарба ===
Жергиликтүү калкты жемиштер менен камсыз кылуу максатында, аралдын жээк тилкесинде [[банан]], [[ананас]], [[папайя]], [[Манго (жемиш)|манго]], нан багы, кокос пальмалары өстүрүлөт.

==== Балык уулоо ====
Наурунун балык уулоо тармагы дагы эле жакшы онүкпөгөн боюнча калууда, өлкөдө негизинен ички колдонуучулар үчүн балык кармаган эки гана кичинекей балык уулоочу кеме бар. Кармалган тонбалыктарынын бир бөлүгү Австралияга жана Жапонияга экспорттолот, бирок кирешелүүлүгү дагы деле өтө төмөн, мисалы, 2001-жылы жумасына 600 кг гана тонбалыктары экспорттолгон. 2000-жылы Науруда биринчи балык базары пайда болуп, ал өлкөнүн калкынын бир бөлүгүн жумуш менен камсыз кылган. 

Акыркы мезгилде өлкөнүн өзгөчө экономикалык аймагындагы балык уулоо укугуна лицензия берүүдөн түшкөн кирешелер жергиликтүү бюджетти толуктоонун олуттуу булагы болуп калды. Мисалга алсак, 2000-жылы балык улоого лицензия сатуудан түшкөн киреше 8,5 миллион австралия долларын түзгөн. Бул чөйрөдөгү негизги өнөктөштөрү - Кытай, Түштүк Корея, Тайвань, АКШ жана Жапониянын балык уулоо компаниялары&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. 

Науруда аквакультура да өнүгүп жатат, аралдагы кичинекей жасалма көлмөлөрүндө, негизинен ички колдонуу үчүн ханос балыктары өстүрүлөт&lt;ref&gt;[https://aquaculture.spc.int/site/publications/documents/Nauru_Portal.pdf Науруда 2005-2010-жылдар аралыгындагы аквакультураны өнүктүрүү планы]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

=== Өнөр жай ===
1980-жылдары фосфот өндүрүүнүн деңгээли кыйла төмөндөгөн (1985-1986 жылдары 1,67 млн тоннадан 2001-2002 жылдары 162 миң тоннага чейин) жана 2003-жылы фосфоттарды казып алуу толугу менен токтотулган&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20141006070651/http://www.dfat.gov.au/geo/nauru/nauru_brief.html Австралия Өкмөтү. Тышкы иштер жана соода департаменти. Науру Республикасы]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Кийинчереек Австралиянын, фосфат казуу багытында иш алып барган «Incitex Pivot» компаниясынын инвестициясынын жардамы менен кен казуу инфраструктурасы кайрадан калыбына келтирилип, 2006-жылдын сентябрында фосфат тектерин экспорттоо жанданган. Фосфориттердин кору 2009-2010-жылдары толугу менен казылып алынган, азыркы учурка аз гана фосфориттердин кору калды&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;.

Өлкөгө азык-түлүк, күйүүчү май, унаалар жана тетиктер, жабдуулар, курулуш материалдары, керектөө товарлары алынып импорттолуп турат&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;.
[[Файл:Nauru House.jpg|thumb|220px|Мельбурндагы Науру-Хауз имараты (ортосунда). Мурда бул имарат Науру фосфат компаниясына таандык болгон, бирок 2004-жылы мамлекеттик карыздарды төлөө үчүн сатылган]]
=== Туризм ===

Аралдагы туризм фосфат казып алуудан кийин калган экологиялык булгануудан улам көп өнүккөн эмес. Наурунун визасын Кыргызстандын жарандагы аралга барганда же учак менен конгондо ала алышат&lt;ref&gt;Кыргыз Республикасынын тышкы иштер министрлиги. [https://mfa.gov.kg/kg/dks-mid-kr-ru/konsulskie-uslugi/dlya-vyezzhayushchih-za-rubezh/vizovye-i-bezvizovye-rezhimy-dlya-grazhdan-kr/spisok-stran-imeyushchih-s-kr-soglasheniya-o-bezvizovom-rezhime-po-nacionalnym-pasportam-kr КРнын жарандары үчүн визалык жана визасыз режим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508154731/https://mfa.gov.kg/kg/dks-mid-kr-ru/konsulskie-uslugi/dlya-vyezzhayushchih-za-rubezh/vizovye-i-bezvizovye-rezhimy-dlya-grazhdan-kr/spisok-stran-imeyushchih-s-kr-soglasheniya-o-bezvizovom-rezhime-po-nacionalnym-pasportam-kr |date=2024-05-08 }}&lt;/ref&gt;. Өлкөнүн аймагынан чыккан бардык жүргүнчүлөрдөн 25 австралиялык доллар аэропорт акысы алынат.

2019-жылы республиканын парламентинин чечими менен негизги максаты өлкөдө туризмди өнүктүрүүгө багытталган Науру туристтик корпорациясы түзүлгөн&lt;ref&gt;[http://ronlaw.gov.nr/nauru_lpms/files/acts/dbdd723f4ca321e9a6b718091edbae72.pdf Науру Республикасынын «Науру туризм корпорациясы» жөнүндөгү мыйзамы. 2019-жыл.]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.
=== Транспорт ===
[[Файл:View of Nauru airport.jpg|left|thumb|Науру эл аралык аэропорту]]
Науру автожолдорунун узундугу болжол менен 40 чакырымды түзөт. Асфальтталган жолдордун узундугу 29 км, анын 17 км жээкти бойлой өтөт. Фосфариттердин кендерин океан жээгине жеткирүүнү жеңилдетүү үчүн 12 чакырымдык, асфальтталбаган жол курулган. Аралдын түштүгүндө Науру эл аралык аэропорту жайгашкан. Наурунун улуттук авиакомпаниясы болуп «Nauru Airlines» саналат жана бул компаниянын карамагында Боинг-737 төрт учагы бар.

Науруда, аралдын борборундагы фосфат кендерин түштүк-батышындагы порт менен байланыштырган 3,9 км арылыка созулган темир жол бар.

Науру мамлекети боюнча коомдук транспорт жок болгондугуна байланыштуу көпчүлүк тургундар жеке транспорт каражаттарын колдонушат.

Аймактагы башка мамлекеттер менен болгон деңиз байланышы бар.
=== Байланыш ===
Науруда биринчи почта маркалары 1916-жылы чыгарылган. Алар «NAURU» деген жазуусу бар Улуу Британиянын маркалары болгон.

1998-жылдын сентябрынан тартып науруда интернет байланышы пайда болгон&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070927015139/http://www.sidsnet.org/archives/other-newswire/9809/0004.html Науруда интернет байланышы пайда болду]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Интернет менен колдонуучулардын саны болжол менен Наурунун калкынын жалпы санынын жарымын гана түзөт&lt;ref&gt;[https://www.cenpac.net.nr/ CenpacNet Inc компаниясынын сайты]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Аралдын телекоммуникация системасы жакшы өнүккөн. Көптөгөн коомдук телефондор IDD эл аралык тутумга түз чыгуу мүмкүнчүлүгүнө ээ, бирок, телекоммуникация кызматтары австралиялык компаниялардын тармактары аркылуу жүргүзүлгөндүктөн, эл аралык чалуулар операторлор аркылуу жүргүзүлөт. AMPS стандартындагы уюлдук байланыш дээрлик бүт аралдын аймагын камтыйт&lt;ref&gt;[https://guide.travel.ru/nauru/communications/ Коммуникации и связь в Науру] ''(Наурудагы байланыш жана телекоммуникация)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Акыркы мезгилде байланыш кызматтарынын үзгүлтүккө учурашы байкалууда, анткени бул тармакты тейлеген чет элдик компаниялар алдын-ала төлөө системасында өз кызматтарын көрсөтөт. 2003-жылдын башында Рене Харрис жана Бернард Довийого президенттин кызматына талапкер болушкан жана Науру эң курч саясий кризиске кабылып, жарандардын кагылышуусунда президенттин резиденциясы өрттөнүп кеткен жана, телефон байланышы толугу менен үзүлгөн&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070926231528/http://www.roche-duffay.ru/archive/index_01_03_w3_n1.htm#n6 Политический кризис на Науру] ''(Наурудагы саясий кризис)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Аралдан тышкары жайгашкан аймактар менен байланышуу бир нече жума бою портко келген кемелердеги спутник телефондору аркылуу жүргүзүлгөн&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070926231500/http://www.roche-duffay.ru/archive/index_02_03_w4_n1.htm#n6 Прервана связь с Науру] ''(Науру менен байланыш үзүлдү)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Тышкы соода ===

2017-жылы экспорт 24,7 млн АКШ долларын, ал эми импорт - 35,6 млн АКШ долларын түзгөн&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190823105240/https://oec.world/ru/profile/country/nru/ Науру на справочнике международной торговли oec.world] ''(Науру эл аралык oec.world соода каталогунда)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Экспорттук кирешенин дээрлик 70% фосфаттарды сатуудан түшөт. Негизги соода өнөктөштөрү Австралия жана Жапония (бул өлкөлөрдүн ар биринин үлүшү 24%), андан кийин Түштүк Корея (16%). Негизинен унаалар, жабдуулар, азык-түлүк жана химиялык товарлар импорттолот. Негизги керектелүүчү товарлар менен жабдып туруучу мамлекеттер -  Австралия (63%), Фижи (12%) жана Индия (11%).

== Маданияты ==
Науру аралынын алгачкы маданияты жөнүндө маалыматтар өтө эле аз. Батыштын таасири күчтүү болгондуктан, жергиликтүү тургундар тарабынан көптөгөн үрп-адаттар жана каада-салттар унутулуп калган. Байыркы науруандыктардын жазуусунун жоктугу өлкөнүн маданий байлыгын изилдөөнү татаалдаштырат.

=== Науру аралынын колония айланганга чейинки тургундарынын социалдык уюму ===
[[Файл:Auweyida-Eigamoiya-nauruansubjects.jpg|thumb|250px|Наурулуктар (1890-жыл)]]
Науруалуктардын алгачкы маданияты аралда жашаган 12 уруунун маданиятынан негизделген. Науруда жалпы башчы болгон эмес жана ар бир уруунун өз тарыхы болгон. Салт боюнча, ири уруулар майда урууларга бөлүнгөн жана айда уруулардагы ар бир адам белгилүү бир топторго таандык болгон:

* ''темонибе'' ({{lang-na|Temonibe}}), 
* ''эмо'' ({{lang-na|Emo}}), 
* ''амененгаме'' ({{lang-na|Amenengame}}) 
* ''энгаме'' ({{lang-na|Engame}}). 

Колунда жок, кедейлердин эки классы төмөндөгүдөй аталган:

* ''итсио'' ({{lang-na|Itsio}}),
* ''итиора'' ({{lang-na|Itiora}})

Адамдын тигил же бул класска таандык экендигин аныктоодо негизги фактору болуп энесинин теги болгон. Темонибе уруусу өзгөчө орунду ээлеген, аларга балык уулоого уруксат берилген жана алар деңиздеги айрым аймактага ээлик кылышкан.

Ошол кездеги калктуу конуштардын көпчүлүгү деңиз жээгинде жайгашышкан, айрымдары гана Буада көлүнүн айланасында орун алган. Аралдыктар эки-үч үйдөн турган кичинекей, короо-жайлуу үйлөрдө жашап жана айылдарга биригишкен. Жалпысынан Науруда 168 айыл жайгашып, алар 14 облуска биригишкен. Бул тарыхый облустардын негизинде, азыркы учурдагы аралдын 14 административдик округу түзүлгөн.

=== Массалык маалымат каражаттар ===
Науруда дайыма иштеген басма сөз кызматтары жок. Анда-санда англис жана науру тилинде басылган ''Nauru Bulletin'' жана «Наоэро Амо» оппозициялык саясий партиясынын ''The Visionary'' гезиттери чыгып турат. Эки жумада бир жолу Central Star News жана Nauru Chronicle гезиттери басмадан чыгат&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;BBC News Services. [https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15433616 Науру өлкөсүнүн профили]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Наурунун жалгыз радиостанциясы жана телеканалы өкмөткө таандык жана негизинен «Австралия радиосу» жана «BBC» программаларын чагылдырат (ретрансляция).&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;

=== Спорт ===
[[Файл:Linkbelt1999-Finalspiel.jpg|thumb|250px|1999-жылы «Линкбелт Овал» стадионунда өткөн австралиялык футбол боюнча беттеш]]

Наурунун улуттук спорттук оюну -  австралия футболу.

Футбол боюнча улуттук курама командасы дагы бар, бирок ал өлкөдө кесипкөй оюнчулардын жана ири стадиондордун жактугуна байланыштуу ФИФА же Океания футбол конфедерациясы тарабынан таанылган эмес. Футбол оюнчуларынын формасынын түсү - көк жана ортосунан сары тилке сызылган. Футбол боюнча улуттук курама тобу башка өлкөнүн командасы менен биринчи беттешүүсү 1994-жылдын 2-октябрында болгон. Анда Наурунун курама тобу Соломон аралдарынын курама тобун 2:1 эсебинде утуп алган. Бул наурулуктар үчүн чоң жеңиш болуп калган. Аралда бир нече спорт аянтчалары жана стадиондор бар: «Линкбелт Овал« (Айво округунда жайгашкан, бирок ал кыйла эскирген жана эл аралык стандарттарга жооп бербейт), Мененг стадиону (3500 орундуу, 2006-жылы курулган) жана Дениг стадиону.

[[Оор атлетика]], софтбол, [[баскетбол]] жана [[теннис]] абдан популярдуу. Өлкөнүн Өкмөтү тарабынан оор атлетика колдого алынган, дал ушул багыт боюнча Науру эң көп спорттук ийгиликтерге жетишкен. Шериктештик оюндарында оор атлетчи Маркус Стивендин сенсациялуу жеңишинен кийин 1990-жылы бул республикада Науру Улуттук Олимпиада Комитети түзүлгөн. 1992-жылы Маркус Барселонада өткөн Олимпиада оюундарына катышкан биринчи наурулук спортчу болуп тарыхта калды. Науру расмий түрдө 1996-жылы олимпиадалык кыймылга кабыл алынган. Наурунун биринчи расмий атлеттери Маркус Стивен, Жеррард Гарабван жана Куинси Музаламо болушкан.

Наурунун эң чебер теннисчилери — Дэвид Детудамо жана Анжелита Детудамо.

=== Майрамдар ===
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot;
|+
!Дата
!Аталышы
!Англисче аталышы
|-
|[[1-январь]]
|[[Жаңы жыл]]
|New Year’s Day
|-
|[[31-январь]]
|Эгемендүүлүк күнү
|Independence Day
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |датасы 
кошумча 
аныкталат
|Жагымдуу жума
|Good Friday
|-
|Жаркын дүйшөмбү
|Easter Monday
|-
|Жаркын шейшенби
|Easter Tuesday
|-
|[[17-май]]
|Конституция күнү
|Constitution Day
|-
|[[25-сентябрь]]
|Жаштар күнү
|National Youth Day
|-
|[[26 Октябрь (Тогуздун айы)|26-октябрь]]
|Ангам күнү
|Angam Day
|-
|[[25-декабрь]]
|Рождество
|Christmas Day
|-
|[[26-декабрь]]
|Белектер күнү
|Boxing Day
|+
|}

== Социалдык тармак ==

=== Саламаттыкты сактоо ===
[[Файл:Participants of a walk against Diabetes and for general fitness around Nauru airport.jpg|thumb|Наурунун калкы дүйнөдөгү эң ашык салмактуу адамдардын катарына кирет]]
Аралдагы калкты таза суу менен камсыздоону жакшыртуу жана үзгүлтүксүз санитардык-профилактикалык иш-чараларды жүргүзүүгө багытталган эффективдүү мамлекеттик программасынын натыйжасында акыркы жылдары аралда жугуштуу оорулардын жайылышына жол бербөө мүмкүн болду. Бирок [[кант диабети]], [[Гипертония оорусу|гипертония]], жүрөк-кан тамыр оорулары жана рак сыяктуу жугуштуу эмес оорулар, ошондой эле респиратордук оорулар Наурунун калкынын өлүмүнүн негизги себептери болуп калууда&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;[https://www.who.int/westernpacific/ Науру. Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун отчету]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Науру калкы ашыкча салмактан (семирүүдөн) катуу жабыркайт жана семиз адамдардын саны боюнча дүйнөдө бешинчи орунда турат&lt;ref&gt;[https://www.who.int/ru/news/item/01-03-2024-one-in-eight-people-are-now-living-with-obesity Учурда ар бир сегизинчи адам ашыкча салмактан жабыркайт]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 2003-жылы Наурудагы диабеттин таралышы (30,2%) дүйнөдө эң жогору көрсөткүчкө жеткен. Наурудагы калктын семирүүсүнүн себептери, башка аймактардагыдай эле, арзан калориялуу тамак-аштын, биринчи кезекте эт консерваларынын көп колдонулушу менен байланыштуу&lt;ref&gt;[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1578329/Spam-at-heart-of-South-Pacific-obesity-crisis.html Spam at heart of South Pacific obesity crisis] ''(Түштүк Тынч океандагы семирүү кризиси)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Наурунун саламаттыкты сактоодогу негизги көйгөйлөрдүн бири — кадрлар маселеси, ошондуктан өлкөнүн өкмөтү бул тармакка мүмкүн болушунча көп адистерди тартууга аракет кылып жатат. Аралда медициналык жардам акысыз.

1999-жылы июлда Наурунун жалпы типтеги ооруканасы ({{lang-en|Nauru General Hospital}}) менен Улуттук фосфат корпорациясынын ооруканасы ({{lang-en|National Phosphate Corporation Hospital}}) Науру Республикасынын ооруканасы ({{lang-en|Republic of Nauru Hospital}}) деген ат менен бириктирилген, анда беш гана дарыгер иштейт. Оор дартка чалдыккан адамдар Австралияга дарыланууга жөнөтүлөт.

1995-1996-жылдары саламаттыкты сактоого кеткен чыгымдар 8,9 миллион австралия долларын же өлкөнүн жалпы бюджетинин 8,9% түзгөн. Дарыгерлердин көпчүлүгү чет элдиктер&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;.
=== Билим берүү ===
[[Файл:Nauru College (15406372672).jpg|thumb|Науру колледжи]]
Билим алуу толугу менен акысыз. 6 жаштан 15 жашка чейинки балдар үчүн милдеттүү (1-10-класстар). Билим берүү тутуму 2 этапты камтыйт: мектепке чейинки дардоо жана даярдоо баскычы.

Башталгыч билим берүү окуу мезгилинин биринчи 6 жылында, башкача айтканда, 6 жаштан 11 жашка чейинки окуучулар үчүн берилет. Окуучулар алгачкы эки жыл Ярен округунун башталгыч мектебинде, үчүнчү жана төртүнчү жылдары Айво округунун башталгыч мектебинде жана бешинчи жылдан тартып Науру колледжинде окушат. Башталгыч мектепти аяктагандан кийин, башталгыч билим жөнүндө сертификат алуу үчүн сынактар тапшырылат.

Кийинки баскыч — орто мектеп (7-10-класстар үчүн милдеттүү жана 11-12-класстарды окуучулар өз калоосу окуса болот. 10-класстан кийин орто билими туралуу сертификат алуу үчүн сынактан өтүшөт. 12-класска чейин окууну уланткан учурда, толук орто билими туралуу сертификатка ээ болуу үчүн сынактартардан өтүү зарыл.

Аралдын жашоочулары жогорку билимди чет өлкөлөрдөн, негизинен Австралиядан алышат. Науруда Түштүк Тынч океан университетинин сырттан окуу бөлүмү жайгашкан.

== Булактар ==
{{Булактар|2}}
== Тышкы шилтемелер ==

* [http://www.nauru.gov.nr/ Науру өкмөтүнүн расмий сайты]{{ref-en}}
* [http://www.nauru.gov.nr/parliament-of-nauru.aspx Науру парламентинин расмий баракчасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240524110900/http://www.nauru.gov.nr/parliament-of-nauru.aspx |date=2024-05-24 }}{{ref-en}}
{{Калып:Океания өлкөлөрү}}
[[Категория:Дүйнө өлкөлөрү]]
[[Категория:Австралия жана Океания өлкөлөрү]]
[[Категория:Науру]]</text>
      <sha1>1x30q1be30exgv56wtqmqbpiq8f0xi9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16014</id>
    <revision>
      <id>662681</id>
      <parentid>532569</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T11:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3532" sha1="r4upwixr1nhlbeqi0e2e0fn9d2qexpe" xml:space="preserve">'''Чат''' (Интернеттеги достук маек) (Internet Relay Chat ('''IRC''') – ''Чат'' ). Интернеттеги достук маек же IRC телефон сыяктуу [[Интернет]] аркылуу сүйлөшүүнү уюштурат. &lt;br /&gt;
Айырмасы маектешүү сөздөрдү баскычтоп тактасынан терүү менен аткарылат. Акыркы мезгилде микрофон аркылуу маектешүү аткарылат. Эгерде [[компьютер]] тиешелүү түзүлүш менен жабдылса, анда маектешкен адамдын өңүн көрүп туруп сүйлөшсө болот. Бул учурда маектешүүчү адам өзүнүн Интернет компьютеринде отурушу зарыл. Ошондуктан, бирөө менен Интернет аркылуу сүйлөшүү үчүн аны менен алдын ала сүй-лөшүү убактысын болжоп коюу керек, мисалы, электрондук почто аркылуу. Интернет аркылуу аткарылуучу достук маекти колдогон сервер атайын програм менен жабдылыш керек. IRC програмы бир нече байланыш каналдары менен иштөөгө мүмкүндүк берет. Каналдарды которуу менен каалаган адамдар менен сүй-лөшүүгө, мурда башталган кепке кайрадан кошулууга же жөн эле башкалардын кебин угуп отура берсе деле болот. Мындан сырткары, өзүмдүк жеке каналдар аркылуу адамдар тобу жабык канал аркылуу сүйлөшө алат. Мындай маекти Интернеттин башка колдонуучулары уга албайт, б.а. аларга маек жабык.

Суроолор көрүнүшү түз сүйлөшүүлөр чыныгы жолугушуулардан алда канча аз айырмаланат. Ошондой эле сиз, адам алдында көрүп, анын көзү, сезимдерге арылса, көз карагыла. Бул учурда бир гана эскертүү: ар бири өз үйүндө турат (супермаркетте, табиятта – кимге жагат) чейин компьютер монитордун же мобилдик алдында.&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210301002808/https://m-chatruletka.ru/blog/shantazh-v-chat-ruletke-kak-zashititsya/ |archivedate=2021-03-01 |title=Чат суроолор Байланыш кантип пайда болот? |url=https://m-chatruletka.ru/blog/shantazh-v-chat-ruletke-kak-zashititsya/ |accessdate=2020-03-15}}&lt;/ref&gt;

== Жазуулар ==
&lt;references /&gt;

== Колдонулган адабият ==
*[[Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы]]. [[Бримкулов, Улан Нургазиевич|У.Н. Бримкулов]], А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004.  ISBN 9967-14-014-3

[[Категория:Компьютер]]
[[Категория:Технология]]
[[Категория:Информатика]]
[[Категория:Кыргызча компүтердик терминдер]]</text>
      <sha1>r4upwixr1nhlbeqi0e2e0fn9d2qexpe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Интергельпо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18164</id>
    <revision>
      <id>662647</id>
      <parentid>556614</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T06:15:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tynchtyk Chorotegin</username>
        <id>1744</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>адабият</comment>
      <origin>662647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3318" sha1="nmeuw5do175ovwi4fizmw6rl1lmg7zb" xml:space="preserve">'''Интергельпо''' (эсперанто тилинде:  inter – өз ара, helpo – жардам; &quot;ашар&quot;) – 1925–41-ж. Кыргызстанда иштеген өндүрүш [[кооператив]]и. Чехословакияда (Жилина ш.) [[коммунист]] жумушчулардын демилгеси боюнча 1923-ж. түзүлгөн. 1924-ж. 10-ноябрдагы уюмдаштыруу чогулушунда уставы кабыл алынып, башкармасы шайланган. 

Анын негиздөөчүлөрүнүн бири  - чех Рудольф Маречек (1888-1970) болгон. 


1925–32-ж. Кыргызстанга [[Чехословакия]]дан бардыгы 1317 адам келип, алардын 390 кишиси интергельпонун мүчөсү болгон. Кооперативдин жамааты [[Бишкек шаары]]нын [[эмгекчи]]леринин, партиялык жана советтик уюмдардын жардамы менен өлкөнү индустриялаштыруу ишине катышып, алгачкы беш [[жыл]]дыктарда электр станциясын, ага чейин шаймандарын, [[кыш]], черепица, [[булгаары]] [[завод]]дорун, [[мебель фабрикасы]]н, металл иштетүүчү ж.б. маанилүү өнөр жай объектилерин курушкан. Ошондой эле алар Түрксиб, Чүй курулушу, Канттагы кант заводу сыяктуу ири курулуштарды курууга катышкан. Интергельпочулардын [[республика]]сынын [[экономика]]сын жана [[маданият]]ын өнүктүрүүдөгү [[каарман]] эмгеги жана интернационалдык жардамы жогору бааланган. Интергельпонун иш-аракети Кыргызстан менен Чехословакия эмгекчилеринин ортосундагы [[дос]]тук байланыштардын күбөсү болгон.
Интергельпо каякта жайгашкан? &quot;Т.и.Э&quot;

== Адабият ==

* Красновский, Бранислав. Интергелпо (Interhelpo) / Словак тилинен кыргызчага которгон [[Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбет уулу|Тынчтыкбек Чоротегин]]; кыргызча чыгарылыштын жооптуу ред. Т.К.Чоротегин, Т.Т.Сырдыбаев. – Бишкек: «Турар», 2025. – 160 бет, сүрөт. &lt;br&gt;
* Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003.     И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.  


[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Тарых]]
[[Категория:Илим]]
[[Категория:Кыргыз таануу]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:СССР]]
[[Категория:20-кылым]]</text>
      <sha1>nmeuw5do175ovwi4fizmw6rl1lmg7zb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йохан Ренат Густав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18620</id>
    <revision>
      <id>662650</id>
      <parentid>406327</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T06:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54617-58</username>
        <id>49307</id>
      </contributor>
      <origin>662650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8212" sha1="2tc8v98svxlxa4pdcjh5f59zeaokw3n" xml:space="preserve">[[Файл:Renat map.jpg|thumb|right|400 px|Ренаттын картасы]] 
'''Ренаттын картасы ''' – XVIII-кылымдын биринчи жарымына тиешелүү Жуңгария менен [[Чыгыш Түркстан]] жана ага чектеш жайгашкан  аймактардын картасы. Анын ичинде азыркы [[Кыргызстан]]дын аймагы да толук берилген. Картаны [[Европа]]га 1716-жылдан 1733-жылга чейин калмактардын колунда туткунда жүргөн швед (артиллерия сержанты) Иоганн Густав Ренат алып барган. 1879-ж. аны Линчёпинг шаарындагы (Швеция) королдук китепканадан китепкана кызматчысы Г. Стриндсберг таап алган. Бирок ал картанын накта өзү эмес, Ж. Бенцельштерн тарабынан 1738-ж. көчүрүлгөн көчүрмө болуп эсептелет (төмөн жагынын сол тарабында «Copierad af J. A. Benzelstierna ar 1738» жазуу турат). XVIII-кылымдын башынан орус өкмөтү [[Азия]]дагы табигый кендерди Европага сатуу саясатына көңүл бөлө баштаган. Ошол кездеги Сибирде губернатор болуп кызмат кылган (1708–1719) князь М. Гагарин Чыгыш Түркстандагы Жаркент (орус көрсөтмөлөрүндө «Эркети») шаарынын айланасындагы кумдуу талаада  уюган алтын кени бар деген маалымат тараткан. Ага ишенген орус падышасы Пётр I Иртыш дарыясынын башын белгилеп, согуш аракетин улантууга ыңгайлуу чеп куруу үчүн 1715-ж. подполковник Бухгольц башындагы 3 миң кишиден турган аскер  экспедициясын аткарган. Алар Жамыш көлүнө жакын жерге чеп кура баштаган, бирок 1716-ж. февралда калмактардын курчоосунда калып, көбү туткунга түшкөн. Алардын ичинде мурун Полтава алдындагы орус-швед салгылашуусунда [Полтава салгылашуусу, 27-июнь (8-июль) 1709-ж.] орус аскеринин колуна түшкөн Г. Ренат да болгон. Г. Ф. Миллердин маалыматы боюнча «Ренат калмактарга темир ээритүүнүн жаңы ыкмасын, ж. б. пушка куюп, ок-дары, бомба жасоону, китеп басып чыгаруу, кездеме токууга үйрөтүп,  сан жеткис алтын-күмүш топтогондон кийин, Россия аркылуу өз өлкөсүнө кайтып кеткен». Ренаттын картасы 45тен 40ка чейинки түндүк кеңдик, 98тен 107ге чейинки чыгыш узундугун, б. а. 5°тагы кеңдик, 9°тагы чейинки узундукту кучагына алган аймакты камтып, анда 250дөн ашык географиялык аталуулар жолугат. Бирок, картаны так түшүрүлгөн деп айтууга болбойт. Мисалы, азыркы Семей шаары 50 1/2° түндүк кеңдикте жайгашса, Ренаттын картасында ал жер 45°, Котон шаарыныкы 37° (түндүк кеңдик) болсо, ал 41°ка жылып,  107° чыгыш узундуктагы Турпан шаарынын орду 105°та көрсөтүлгөн. Текес тоосунун чокулары Уч  (Utz) шаарынан бир топ батышка жылып кеткен. Аны менен катар географиялык аталуулар да ар түрдүү тыбыштар менен берилип калган. Мисалы, Жыргалаңды – «Sirgalang» же «Schirgalang», ж. б. «Chara» же «Schara», «Sagan» же «Zagan», «usun» – «usum» же «ussun» деген көрсөтүүлөр жолугат. Кээ бир жеринде тамгалардан кеткен ката да бар. Мисалы, Жылдыз өзөнү «Soltoes», б. а. окшоштугуна байланыштуу «J» тамгасы «S» менен жазылган. Ал эми, Иленин оң жээгиндеги  суулар; Бөйөн – «Boem», Быжы  – «Byegye» деп окулат. Чүй суусу [[Кемин]]ден башталат, б. а. картаны түшүргөн адам бул жерлерде эч качан болбогону билинип турат. Мындай кемчиликтерге карабай, XVIII-кылымдагы [[Жуңгар хандыгы]] жана казак менен кыргыздын тарыхын тактоодо баалуу маалымат булагы болуп саналат. Калмактардын ээлиги Балхаш көлүнүн батыш булуңунан түз Чүй суусуна өтүп, Чүйдүн жээгинен түштүктү карай имерилип, болжол менен Корготу суусун бойлоп, [[Суусамыр]] аркылуу Ат-Башы суусунун Нарын дарыясына куйган жеринен Кашкар шаарына карай чектелген. 1743-ж.  жуңгар ханына элчиликке барган майор Миллер да өзүнүн картасында («Миллердин ланкартасы») Чүй суусунун аягы, Корготу суусунун куймасына жакын, Ит-Кечүүдө душманынан коргонуу үчүн калмактардын чеби турганын көрсөткөн. Казактардын ордосу (Kasaksi Horda) Балхаш көлүнүн түндүк-батышы, Чүй суусунун түндүгүнөн ары Сары-Суунун башында жайгашса, «бурут-кыргыздар» (Bruther Kirgiser) Сыр-Дарыянын оң жээги, [[Бухара]] (Bucha Rer) менен чектешип турган учуру көрсөтүлгөн. Мындан тышкары картада Талас суусунун сол куймасынын биринен (Үрмарал, же Күмүштак) баштап, түштүк-батышты карай Самарканд шаарынын түштүгүнө жакын Кара-Тегин, Гиссарды карай өткөн чекитче менен көрсөтүлгөн сызыкча берилген. Кыргыздар ошол сызыкчанын ичинде жайгашкан. Анын мааниси окумуштуулар тарабынан чечиле элек.  

== Колдонулган адабияттар == 
* Аристов Н.А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001.
* Златкин И.Я. История Джунгарского ханства. М., 1964.
* Ханыков Я. В. «О карте Миллерова маршрута от Орска до зюнгарских владений и обратно» //Географические известия, 1850 г. 
* Миллер Г. Ф. История Сибири. Т. I (М.-Л., 1939; 1999), II (М.-Л., 1941; М., 2000), III (М.,2005).
* Турганбаев Э. Политическая обстановка в Северном Кыргызстане в период распада Джунгарского ханства (1745-1780 гг.).

[[Категория:Жуңгар хандыгы]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Тарых]]</text>
      <sha1>2tc8v98svxlxa4pdcjh5f59zeaokw3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салима Бекмуратова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23658</id>
    <revision>
      <id>662663</id>
      <parentid>652210</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T07:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9194" sha1="ji2wwc5b5f0th7v6dqe4i50wnk7iyet" xml:space="preserve">'''Бекмуратова Салима Саидовна''' (1932 -1995 ) — опера ырчысы (лирикалык сопрано), [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]]инин эл артисти (1973). Б. [[&quot;Айчүрөк&quot; операсы|«Айчүрөк» операсынан]] Айчүрөктүн, [[«Манас» операсы|«Манас»]] операсынан Канайымдын партияларын лирикалык маанайда, ырчылык жогорку чеберчилик менен аткарып, кыргыздардын акылман кыздарынын жаркын образын түзгөн.

== Өмүр баяны ==
'''Балалыгы жана жаштыгы'''

Лирикалык сопранонун кооз тембринин ээси Салима Саидовна 1932-жылы Ош облусунун Кара-Суу районунда белгилүү кыл кыякчы Саид Бекмуратовдун үй-бүлөсүндө туулган. 1933-жылдын күзүндө композитор [[Пётр Шубин|Петр Шубин]] борбордон Бекмуратовдор жашаган айылга келип, үйдүн ээсине Кыргыз филармониясында туруктуу иштөөнү сунуш кылат. Саид жубайы Уулча жана кичинекей Салима менен бирге Фрунзеге багыт алып, кыякчы,композитор катары узак жана кызыктуу жолду басып өткөн.Кылкыяк менен чоордун керемет үндөрүн тынымсыз угуп чоңойгон Салима бала кезинен атасынын көп ырларын жатка билип, ырчы болууну гана кыялданчу. Ал мектеп хорунда ырдап, бардык мектеп кечелеринде, концерттерде чыгып, көркөм чыгармачылык сынактарында, шаардык олимпиадаларда биринчи орунду ээлеп жүргөн. Салима 1941-жылы Фрунзедеги [[Муратаалы Күрөңкеев|Мураталы Күрөңкеев]] атындагы музыкалык окуу жайына экзамен тапшырбастан кабыл алынган. Окуу жайды аяктагандан кийин [[Москва|Москвага]] барып, П.И.Чайковский атындагы мамлекеттик консерваторияга сынак аркылуу өтөт. “Жолдуу экенмин, мага вокалдык искусствону тажрыйбалуу мугалим Ксения Ивановна Васькова үйрөткөн”, - деп айтып берген Салима. [./https://web.archive.org/web/20220215055844/https://www.mosconsv.ru/ru/default.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220215055844/https://www.mosconsv.ru/ru/default.aspx |date=2022-02-15 }} П.И.Чайковский атындагы Москва мамлекеттик консерваториясын] бүтүргөндөн кийин (1947-1952) чыгармачылык ишин [http://www.operaballet.lg.kg/index.php Кыргыз опера жана балет театрында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220215080422/http://www.operaballet.lg.kg/index.php |date=2022-02-15 }} алдыңкы вокалист катары баштаган.

== Чыгармачылыгы ==
1952-жылдын 31-октябрында театрдын сахнасында Жакомо Пуччининин “Чио-Чио-Сан”операсынын бет ачары болуп, Салима мадам Баттерфляйдын партиясын ырдаган. Бул күнү анын чыгармачыл жолу башталган.

Салима Бекмуратова чыгармачылыктын бийиктигине көтөрүлүп, өтө тез убакытта таанылды, күйөрмандары керемет ырчынын кайталангыс талантына таазим кылышты. Анын үнү Орусиянын, Украинанын, Беларустун, Балтика боюндагы өлкөлөрдүн, Кавказдын жана Орто Азия республикаларынын, Казакстандын, ошондой эле Румыниянын, Польшанын, ГДРдин, Кытайдын, Болгариянын концерттик залдарында жаңырды.

== Аткарган партиялары: ==
Иоланта (П. Чайковскийдин “Иолантасы”)

Маргарита (“Фауст”, Ш. Гуно)

Микаэла (“Кармен”, Ж.Бизе)

Аида (“Аида”, Дж.Верди)

Виолетта (“Травиата”, Дж.Верди)

Лиза (“Пиковая дама”, П.Чайковский).

Татьяна (“Евгений Онегин”, П.Чайковский)

Мадам Баттерфляй (“Чио-Чио-Сан”, Дж.Пуччини)

Джильда (“Риголетто”, Дж.Верди)

“Ак куу ханбийке” (Н. Римский-Корсаковдун “Салтан падыша тууралуу жомогу”).

Недда (“Паяцы”, Р. Леонкавалло)

Айчүрөк (“Айчүрөк”, В. Власов, А. Малдыбаев жана В. Фере)

Тотуя (“Токтогул”, В. Власов, А. Малдыбаев жана В. Фере).

Гүлнар (“Ак-Шумкар”, С. Ряузов)

Жамийла (“Жамиля”, М. Раучвергер)

Айша (“Айдар жана Айша”, А. Аманбаев жана С. Германов)

Салима Бекмуратованын эң жогорку жетишкендиктери опера сахнасында болгону талашсыз, бирок анын камералык аткаруусу да чоң ийгиликтерге жетишкен, ал өзгөчө ак ниеттүүлүгү, ак пейилдиги, толуктугу жана эркиндиги менен айырмаланган. Ырчынын репертуарында романстар, чет элдик жана орусиялык вокалдык классика болгон.

== Сыйлыктары ==
“Эмгек Кызыл Туу”, “Ардак Белгиси” ордендери жана медалдар менен сыйланган.

Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти (1958).

Кыргыз ССРинин эл артисти (1973).

Жаштардын жана студенттердин Бухарестте өткөн 4-Бүткүл дүйнөлүк фестивалынын вокалисттер конкурсунда 1-сыйлык жана алтын медаль (1953).

== Жеке турмушу ==
Салима Бекмуратованын мыкты үй-бүлөсү болгон. Жолдошу-СССР кинематографисстер союзунун мүчөсү Юрий Сергеевич Шведов. Ал ВГИКти бүтүргөн, &quot;Мосфильм&quot; жана &quot;Кыргызфильм&quot; киностудияларында иштеген. Ал өз өмүрүн толугу менен жубайынын чыгармачылык жолуна арнаган. Алардын сүйүү баяны абдан кызыктуу. Шведов Салима менен тааныша электе анын үнүн радиодон угуп калат. Өмүрүндө такыр сентименталдуу болуп көрбөгөн оператор ... үндү сүйүп калганын сезген. Көп өтпөй экөө таанышып, ал Салиманын колун сурап, экөө баш кошуп, 1962-жылы Александр аттуу уулдуу болушкан.

== Колдонулган адабияттар ==
''Манас'' энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

== Шилтемелер ==
https://www.kino-teatr.ru/teatr/728/forum/

https://limon.kg/ru/news:66062?from=limon&amp;amp%3Bplace=search&amp;amp%3Bsth=890f9c4204047875aea3f20f66f3e362

[http://www.operaballet.lg.kg/pamyat_ind.php Салима БЕКМУРАТОВА (1932-1995 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604164304/http://www.operaballet.lg.kg/pamyat_ind.php |date=2020-06-04 }}

[https://www.vb.kg/doc/269331_v_bishkeke_proydet_vecher_pamiati_salimy_bekmyratovoy.html Бишкекте Салима Бекмуратованы эскерүү кечеси өтөт]
{{Интервикисиз}}
[[Категория:Манас эпосу]]
[[Категория:Кыргызстандын айымдары]]
[[Категория:Ырчылар]]</text>
      <sha1>ji2wwc5b5f0th7v6dqe4i50wnk7iyet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26004</id>
    <revision>
      <id>662621</id>
      <parentid>559607</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T23:11:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolodimirSvjatoslaviĉ</username>
        <id>49299</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>662621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7941" sha1="b65hqdqj4u0jluq4qefmmwx7zsdu0dt" xml:space="preserve">[[Файл:Flag Map of The World (2023) Q-BAM Map of The World.png|thumb]]
Туу — асаба, байрак, желек; мамлекеттик аскер бөлүгүнүн жана башкалар символу.

[[&quot;Манас&quot; эпосу|&quot;Манас&quot; эпосунда]] ар бир аскер бөлүгү, башкача айтканда ондук, жүздүк, миңдиктердин өз өзүнчө желеги болуп, бардыгы бир Т-га бириккен. Ал ар кандай кездемеден жасалып, каскакка (жумуру ичке узун жыгачка) бекитилет. Байыркы Чыгыш, [[Индия|Индия,]] [[Кытай]] жана башкалар өлкөлөрдөн келип чыккан. Кыргыздарда Т. жөнүндө түшүнүк байыртадан эле белгилүү болгон. Т. бийик жерге илинип, аскерлерди чогултуу белгисин билдирген. Орто кылымда аттын куйругун узун шыргыйдын же найзанын учуна бекитип жасаган Т-лар да колдонулган. Т. кыргыздарда да ар кандай шартта түрдүүчө колдонулган. Жоого аттанганда Т. алып жүргөнгө эр жүрөк, ишеничтүү жоокер дайындалган. Салгылашуу учурунда кошунга дем, кубат берүү максаты менен ал Т-ну көрүнө дөңсөө жерге кармап турган: &quot;Ушул турган Кутубий туу түбүндө турарың&quot; ([[Каралаев, Саякбай|Саякбай Каралаев]], 1. 106), &quot;Туу түбүндө көп колдун&quot; ([[Каралаев, Саякбай|Саякбай Каралаев]], 1. 136). Т-нун душмандын колуна түшкөнү, туунун жыгылганы жеңилгенге тете болгон. Ошондуктан, Т. ар дайым ыйык сакталган: &quot;Туу түбүндө турушуп, Туубуз качпай турат деп Кубат кылып урушуп&quot; ([[Сагымбай Орозбак уулу (Орозбаков)|Сагымбай Орозбаков]], 2. 140), &quot;Туу жыгылды, кан өлдү, Тутушкандын баарысы Туш-тушка качып жөнөдү&quot; ([[Сагымбай Орозбак уулу (Орозбаков)|Сагымбай Орозбаков]], 2. 89). Тынчтык мезгилинде көп эл чогулган жыйын, той-тамашаларда ар бир уруу, эл өз тууларынын айланасында топтолушкан. [[&quot;Манас&quot; эпосу|&quot;Манас&quot; эпосунда]] ар бир элдин, этностун өз туусу болгону айтылат, ал муундан муунга өтүп келген. Мисалы:&lt;br /&gt;

Бай [[Жакып|Жакыптын]] кызыл туу, &lt;br /&gt;
Байкаганга сөзү бу: &lt;br /&gt;
Кыргыздын кыйла тобунан &lt;br /&gt;
Алыс жерден калган туу, &lt;br /&gt;
Башкы атасы Бабыркан, 
Андан калган ушул туу &lt;br /&gt;
([[Сагымбай Орозбак уулу (Орозбаков)|Сагымбай Орозбаков]], 2. 28), &lt;br /&gt;
&quot;Ногойдон калган кызыл туу Оболотуп таштады&quot; ([[Сагымбай Орозбак уулу (Орозбаков)|Сагымбай Орозбаков]], 1. 79).&lt;br /&gt;

Эпостон ар бир аскердик топтун да өз туусу, желеги болгонун жана анын түсү да, өздөрүнө гана таандык экендигин баамдоого болот. &quot;Алты жүз миң аскерибиз, Алты тууга бөлүндүк&quot; ([[Сагымбай Орозбак уулу (Орозбаков)|Сагымбай Орозбаков]], 2. 40).
Ак асаба, кызыл туу &lt;br /&gt;
Айгайлаган ызы-чуу. &lt;br /&gt;
Көк асаба, кызыл туу &lt;br /&gt;
Көк жаңырган улу чуу ([[Сагымбай Орозбак уулу (Орозбаков)|Сагымбай Орозбаков]], 2. 31).&lt;br /&gt;
&quot;Торала желек туу алып&quot; ([[Каралаев, Саякбай|Саякбай Каралаев]], 1. 129).&lt;br /&gt;
...
Кызыл байрак туу менен,&lt;br /&gt;
Кыйгылаган чуу менен, &lt;br /&gt;
Кытайдын зору эр Коңур &lt;br /&gt;
([[Сагымбай Орозбак уулу (Орозбаков)|Сагымбай Орозбаков]], 3. 104).
&lt;br /&gt;
Адам каза болгондо да сөөк жаткан боз үйдүн жанына же түндүгүнө кара, көк Т. же өлгөн адамдын өз туусу сайылган. [[Көкөтөй]] каза болгондо көтөрүлгөн Т. төмөнкүчө сүрөттөлгөн:
Өкүрүп келген кишини &lt;br /&gt;
Аркы-терки тиккен үй, &lt;br /&gt;
Арасынан өткөрүп,&lt;br /&gt;
Көкөтөйдүн кызыл туу, &lt;br /&gt;
Көтөрүлгөн мына бу ([[Сагымбай Орозбак уулу (Орозбаков)|Сагымбай Орозбаков]], 3. 51)1
Аш берилгенде да туу көтөрүлгөнү [[Көкөтөйдүн ашы|Көкөтөйдүн ашында]] да айтылат:
Аш берүүчү жерине&lt;br /&gt;
Азырданып конгондо,&lt;br /&gt;
Көк ала байрак көк тууну&lt;br /&gt;
Көтөрүлттү бийиктеп,&lt;br /&gt;
Көргөн душман көөнүнө&lt;br /&gt;
Көрүнө түшсүн күйүт деп &lt;br /&gt;([[Сагымбай Орозбак уулу (Орозбаков)|Сагымбай Орозбаков]], 3. 102).&lt;br /&gt;

Эл намысына жарап, элдин камын ойлогон эр азамат да тууга теңештирилген. Аны [[Манас баатыр|Манастын]]  өзүнө карата айтылган төмөнкү саптардан баамдоого болот: &quot;Бурутка бүткөн туу экен&quot; ([[Каралаев, Саякбай|Саякбай Каралаев]], 1. 137), &quot;Тукумдан бирөө чыгар деп, Сени туу кылып жүргөмүн&quot; ([[Каралаев, Саякбай|Саякбай Каралаев]], 1. 114). Эпостон ошондой эле желек, байрактарды майда уруулар, кичине аскердик бөлүктөр пайдалангандыгы байкалат. Т-ну болсо алар бириккен чоң топтор, ири аскердик бөлүктөр көтөргөн. Аны төмөнкү саптардан баамдайбыз. &quot;Желбиреп желек туу болуп&quot; ([[Сагымбай Орозбак уулу (Орозбаков)|Сагымбай Орозбаков]], 2. 79).&lt;br /&gt;
Желеги туудан бөлүнбөй,&lt;br /&gt;
Жердин жүзү көрүнбөй,&lt;br /&gt;
Тозоңу тоодой созулуп,&lt;br /&gt;
Туу, байрагы кошулуп &lt;br /&gt;([[Сагымбай Орозбак уулу (Орозбаков)|Сагымбай Орозбаков]], 2. 79),&lt;br /&gt;

Желек туудан бөлүнбөй,&lt;br /&gt;
Жердин жүзү көрүнбөй,&lt;br /&gt;
Асаба туудан бөлүнбөй&lt;br /&gt;
Асман чаңдан көрүнбөй &lt;br /&gt;([[Сагымбай Орозбак уулу (Орозбаков)|Сагымбай Орозбаков]], 2. 67).

== Булактар ==
*[[&quot;Манас&quot; энциклопедиясы]]/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4</text>
      <sha1>b65hqdqj4u0jluq4qefmmwx7zsdu0dt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нике</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32976</id>
    <revision>
      <id>662648</id>
      <parentid>568719</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T06:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26083" sha1="0gmrb0owuuh0cd3xhpd3cmwdaxgu65r" xml:space="preserve">'''Нике''' – жубайлардын ортосунда мүлктүк жана мүлктүк эмес жеке мамилелерди пайда кылуучу, тараптардын эркин жана толук макулдугу менен, мыйзамда каралган тартипте, үй-бүлө түзүү максатында түзүлгөн аял менен эркектин ортосундагы тең укуктуу бирлик. Н. жарандык абалдарды катоо органдарында түзүлөт. Бул биримдик эркин жана тараптардын экөөсүнүн тең макулдугу менен түзүлүп, мамлекеттик органда расмий каттоого алынгандан кийин жубайлар үй-бүлө деп эсептелип, бирдей укуктарга жана милдеттерге ээ болушат.&lt;ref&gt;Haviland, William A.; Prins, Harald E.L.; McBride, Bunny; Walrath, Dana (2011). Cultural Anthropology: The Human Challenge (13th ed.). Cengage Learning. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-495-81178-7&lt;/nowiki&gt;. &lt;/ref&gt; [[Нидерланд]] 2001-жылы бир жыныстуу түгөйлөргө мыйзамдуу [[бир жыныстуу нике|нике]] мүмкүнчүлүгүн ачкан биринчи мамлекет болгон. 2003-жылы [[Бельгия]], 2005-жылы [[Испания]] жана [[Канада]] кошулган. Кийинчерээк аларга жалпы калкы бир миллиарддан ашык адамды түзгөн 30дан ашык мамлекет ​​кошулган.&lt;ref&gt;D.Masci, E.Podrebarac, M.Lipka, Same-Sex Marriage Around the World, 2019. https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ Кирүү күнү: бугу айынын 8, 2022.&lt;/ref&gt; 

Расмий нике руханий же диний жөрөлгө менен бекемделүүсү мүмкүн. Диний көз караштарга карата мечит же чиркөө кызматкеринин жубайларга нике кыюусу, үй-бүлө курууда талап кылынган негизги шарттардын бири. '''Үй-бүлө''' – никеден, туугандыктан, бала асырап алуудан улам келип чыгуучу укук жана милдеттер менен байланышкан адамдардын чөйрөсү, мамлекет тарабынан коргоого алынган социалдык институт.

== Мыйзам жана статистика ==
1948-жылдын 10-декабрында Париж шаарында БУУнун Адам укуктарынын жалпы декларациясы кабыл алынган.&lt;ref&gt;Адам укуктарынын жалпы декларациясы. 1948-жылдын 10-декабрында БУУнун Башкы Ассамблеясынын 217 А (III) резолюциясы менен кабыл алынган. (орус.) https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/declhr.shtml&lt;/ref&gt; Ал декларациянын 16-беренесинде мындай деп жазылган: &lt;blockquote&gt;“Бойго жеткен эркектер жана аялдар расасы, улуту же дини боюнча эч кандай чектөөсүз никеге турууга жана үй-бүлө күтүүгө укуктуу. Алар никеге туруу, никеде болуу жана аны бузуу учурунда бирдей укуктардан пайдалана алышат”. &lt;/blockquote&gt;“Никеге туруп жаткан тараптар өз эрки менен ага өз ара толук макул болгондо гана нике кыйылат”. Дал ушул принциптер дүйнөнүн көпчүлүк өлкөлөрүндө, анын ичинде Кыргызстанда нике мамилелерин жөнгө салуучу мыйзамдардын өзөгүн түзөт. Кыргызстанда нике курагы 18 жаш, бул жашка толгон ар бир жаран никеге турууга укуктуу. Кыргызстанда жылына орточо 40-50 миңдин тегерегинде жаңы үй-бүлө курулат. Эркектердин 66 пайызы, аялдардын 70 пайызы 20-29 жаш аралыгынта турмуш курушат Кыргызстанда жарандардын 98 пайызы мекендештерине, 2 пайызы чет өлкөлүк жарандарга баш кошот.&lt;ref&gt;Кыргызстанда эрте никеге туруу азайууда. 19.01.2021

http://www.stat.kg/kg/news/v-kyrgyzstane-sokrashaetsya-chislo-rannih-brakov/ Кирүү күнү: бугу айынын 8, 2022.&lt;/ref&gt; Кыргызстанда көп аял/күйөөгө жана бир жыныстуу никеге уруксат берилбейт. 

== Салт жана дин ==
Кыргыз салтында ата-энесинин, элдин батасы менен нике курган үй-бүлөлөр бекем болот деген түшүнүк бар. Нике кыйылып жатканда жаштар бири-бирине ыктыярдуу түрдө баш кошуп жатканына башкалар да күбө болушу кажет. Ошондой эле жубайларга өкүл ата жана өкүл эне коюу салты да азыркыга чейин колдонулат. Мурда өкүл ата-энени үйлөнгөн жигиттин ата-энеси тандап беришсе, учурда көбүнчө жубайлар өздөрү тандашат. Өкүл ата-эненин милдети жаш жубайларга жол көрсөтүү, алардын ынтымакта жашашына көмөктөшүү болуп саналган. Ошондуктан өкүл ата-энеликке жашы жубайлардан бир топко улуу, турмуштук тажрыйбасы бар адамдарды коюшкан.

Нике кыюу - ислам динин карманган адамдарга коюлган талаптардын бири.&lt;ref&gt;Куран, 24:32&lt;/ref&gt; Исламда никенин 3 шарты бар: жубайлардын экөөсүнүн тең мусулман болушу, нике кыйылып жатканда күбөлөрдүн болушу жана тараптардын келишүүсү. Ушул 3 шарт толук аткарылса нике кабыл болду деп эсептелет. Дин өкүлү Курандан тийиштүү сүрө, аят, дубаларды окуу менен жубайлардын никесин бекемдейт. 

Христиан дининде нике – христиан үй-бүлөсүнүн чиркөө тарабынан бекемделиши. Чиркөө, Апостол Павелдин каты аркылуу, никени улуу «сыр ''(таинство)''» деп атайт, христиан никедеги жубайлардын биригүүсү менен Исанын чиркөө менен биригүүсүн салыштырып: “Ошондуктан эркек ата-энесин таштап, аялы менен жабышат, экөө бир дене болот.&lt;ref&gt;Еф. 5:31, 32&lt;/ref&gt; 

== Эрте жана мажбурлап никеге тургузуу ==
Жарандарды эрте, мажбурлап никеге тургузуу учурдун эң актуалдуу маселелеринин бири. ЮНИСЕФтин маалыматы боюнча, учурда жыл сайын 12 миллион кыз 18ге чыга электе күйөөгө тиет.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;ЮНИСЕФ. [https://www.unicef.org/kyrgyzstan/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D1%8B/%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B8 В мире снизилось количество детских браков на 25 миллионов], 2018. &lt;/ref&gt; Бул – ар бир мүнөттө 28 кыз эрте никеге турат дегенди билдирет. Жакыр өлкөлөрдө кыздардын 40 пайызы эрте турмушка чыгып кеткенин изилдөөлөр көрсөткөн. Уюм 82 өлкөдө изилдөө жүргүзүп, эрте никеге тургузуу дүйнө жүзү боюнча кездешкен көрүнүш экенин тастыктады. Эрте никеге тургандардын көбү Борбордук Африка республикасында экени аныкталган, бул өлкөдө эркектердин 28 пайызы 18 жашка чыга электе никеге турушат. ЮНИСЕФтин маалыматы боюнча, элдин жакыр, билимсиз катмарында, көбүнчө айылдарда эрте никеге туруу көп кездешүүдө.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Уюмдун өкүлдөрү эрте никеге туруу {{iw|Балдардын укугу боюнча конвенциянын|Балдардын укугу боюнча конвенциянын|en|Convention on the Rights of the Child}} принциптерине каршы келет деп коңгуроо кагып келишет. Бүгүнкү күндө планетада жашы жете элек курагында никеге турган 650 миллиондон ашык аял бар деп эсептелет. 

{{iw|БУУнун Калкты жайгаштыруу фонду|БУУнун Калкты жайгаштыруу фонду|en|United Nations Population Fund}} балдардын никесин токтотууга чакырып, бул боюнча элге кеңири түшүндүрүү ишин жүргүзүү зарылдыгын айтып келет.&lt;ref&gt;7 things you might not know about child marriage, 2022.https://www.unfpa.org/news/7-things-you-might-not-know-about-child-marriage&lt;/ref&gt; БУУ 2030-жылга чейин балдарды никеге тургузуу көрүнүшүн биротоло токтотууну көздөп жатат. 

2016-жылы Кыргызстанда жубайлардын ЗАГСка расмий каттоого турганга чейин молдолордун нике кыюусуна тыюу салган мыйзам кабыл алынган. Баш кошкон жубайлар Кылмыш-жаза кодексинин 175-беренесине ылайык, нике кыйылганга чейин сөзсүз Жарандык абалдын актыларын каттоо (ЗАГС) бөлүмүнөн каттоодон өтүшү шарт же 18 жашка толгон болушу милдеттүү.&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/1327 Үй-бүлө кодекси. 14-берене] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315232257/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/1327 |date=2022-03-15 }}: Нике курагы жөнүндө ушул Кодекстин талаптарын бузууда күнөөлүү адамдар Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык жоопкерчилик тартышат.&lt;/ref&gt; Эгерде бул талап аткарылбаса, нике кыюуга катышкан дин кызматкерлери жана ата-энелер 3 жылдан 5 жылга чейин эркинен ажыратылат. Мыйзамдын авторлору расмий нике каттоодон өтпөй, диний жөрөлгө менен гана баш кошуп жашап жүргөн аялдардын укугу көп бузуларын, аларды коргоо зарылдыгынан улам да ушул мыйзам долбоору иштелип чыккандыгын айтышкан. Бул 18 жашка чыга элек жуптардын никеге туруусуна тоскоолдук жараткан демилге болду. 2018-жылы Бишкекте &quot;Кыздардын укугун коргойбуз жана 18 жашка чейинки өспүрүмдөрдүн эрте никеге туруусуна бөгөт коёбуз&quot; аттуу жыйын өтүп, анда Кыргызстанда эрте никеге тургузууга тыюу салган мыйзам иштебей жатат деген сындар айтылган &lt;ref&gt;https://www.super.kg/kabar/news/225169/&lt;/ref&gt;. Бул жаатта чуулгандуу окуялар катталып, нике кыйган молдолорду жоопко тартуу маселеси да көтөрүлгөн учурлар бар.&lt;ref&gt;Ошто 16 жашында көз жарган эненин окуясы. Кызды күйөөгө берген ата-энеге жана нике кыйган имамга кылмыш иши козголо турганы белгилүү болду. 2018. https://www.super.kg/kabar/news/251983/&lt;/ref&gt; 

== Ала качуу ==
Борбордук Азияда, анын ичинде Кыргызстанда кездешкен көрүнүш. Турмуш куруу максатында кыздарды жигиттердин күчкө салып өз үйүнө алып баруусу. Бул жат көрүнүштү даана ачыктаган 2 чуулгандуу окуя бар. Биринчиси, 2018-жылы 20 жаштагы Бурулай Турдали кызын 29 жаштагы жигит ала качып баратканда кармалып, кыз жана аны ала качкан жигиттер милиция бөлүмүнө жеткирилет. Кыз милиция бөлүмүндө ала качууга шектелген жигит тарабынан бычакталып каза табат. Ала качкан жигит өзүнө да бычак сайып, бирок аман калган. Кийин ал “адам өлтүрүү”, “ала качуу” беренелери боюнча күнөөлүү деп табылып, 20 жылга эркинен ажыратылды.&lt;ref&gt;Кыргызстан: Нарастает давление на обеспечение безопасности женщин и девочек, 2019. https://www.hrw.org/ru/news/2019/05/28/330476&lt;/ref&gt; Экинчи окуя – Айзада Канатбек кызынын ала качуунун курмандыгы болушу.&lt;ref&gt;Еще одна женщина убита в случае «кражи невест» в Кыргызстане, 2021. https://www.hrw.org/ru/news/2021/04/12/378456&lt;/ref&gt; 2021-жылы 26 жаштагы Айзаданы тааныш жигити ала качып, көп өтпөй экөөнүн жансыз денеси Бишкектин четинде унаадан табылган. Бурулайдын окуясындай эле жигит алгач кызды өлтүрүп, андан кийин өз жанын кыйган. Ала качууга катышкан 5 жигит 6-7 жылга эркинен ажыратылды. Ала качууну мурда салт деп колдогондор көп болсо, учурда көпчүлүк буга каршы. Кылмыш-жаза кодексинин 172-беренесине ылайык, Кыргызстанда никеге турууну көздөп кыз ала качкандар 7 жылга чейин эркинен ажыратылышат. Жогорудагыдай кайгылуу окуяларга карабай кыз ала качуу токтобой келе жатат. “Freedom House” уюмунун «Кыргызстанда кыз уурдоого бөгөт коюуга көмөктөшүү» долбоорунун алкагында жүргүзүлгөн иликтөөлөрүнө ылайык, Кыргызстанда жыл сайын 10 миңге жакын кыз уурдоо катталууда. 

== Калың ==
Калың – турмушка чыккан кыздын ата-энесине күйөө бала тараптан берилүүчү төлөм. Илгертен келе жаткан каада. Төлөм акча, мал турүндө берилет. Борбордук Азия, Кавказ, Сибирь элдеринде бүгүнкү күнгө чейин колдонулуп келет.&lt;ref&gt;Калым и приданное: сколько платят за невесту и жениха и как эти традиции создают проблемы в Центральной Азии, 2019. https://www.currenttime.tv/a/kalym-asia-traditions-women-rights/30240924.html&lt;/ref&gt; Калыңдын суммасы ар бир өлкөдө, Кыргызстанда болсо ар бир аймакта ар башкача. Негизинен эки тарап сүйлөшүп аныктап алуучу маселе. Калың берүү “кызды сатып алуу” жана “жигиттердин үйлөнүүсүнө тоскоолдук” катары да сындалып келет. 2016-жылы Кыргызстанда “Коомдун гендердик маселелерди кабыл алуусу” деп аталган улуттук иликтөө жүргүзүлгөн. Анда калың жигитти кыз ала качууга түртчү жагдайлардын бири деп белгиленет. Сурамжылоодо жигиттердин бир бөлүгү калың төлөөдөн жана башка чоң каржылык чыгымдардан качуу максатында кызды ала качарын айтышкан. “Калыңды аз берип койду” деп таарынып, мунун айынан үй-бүлөлөргө доо кеткен учурлар да кездешет.&lt;ref&gt;З. Кожобаева, 2019. [https://www.azattyk.org/a/central_asia_tradition_rigts/30244060.html Кудаларды кубалаштырган калың менен сеп.]&lt;/ref&gt; 

== Ажырашуу ==
Ажырашуу – жубайлар ортосундагы расмий никени токтотуу. Кыргызстандын Үй-бүлө кодексине ылайык, нике жубайлардын биринин же экөөсүнүн арызы боюнча никени бузуу аркылуу сот тарабынан токтотулат. Кыргызстанда ажырашуулардын саны өсүп жатканы көрсөтүлүүдө. 2019-жылы 1000 никеге 1,7 ажырашуу туура келсе&lt;ref&gt;Статистикалык комитет. [http://www.stat.kg/kg/news/braki-i-razvody-v-kyrgyzstane-v-2019-godu/ Кыргызстанда 2019-жылдагы никелешүүлөр менен ажырашуулардын саны], 16.06.2020.&lt;/ref&gt; учурда Кыргызстанда 1000 никеге 222 ажырашуу туура келет. Бул ар бир бешинчи нике бузулууда деген сөз. Шаарга караганда айыл жеринде ажырашуулар 2,4 пайызга аз экенин статистика көрсөтүүдө. Эксперттер ажырашуулардын башкы себеби деп бир нече жагдайларды аташат: эрте турмуш куруу, ала качуу, миграция, аракечтик, үй-бүлөлүк зомбулук, жакырлык жана башка.&lt;ref&gt;UNFPA. [https://eeca.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Child%20Marriage%20EECA%20Regional%20Overview%20RUS.pdf Ранние браки в странах Восточной Европы и Центральной Азии: региональный обзор]. (орус.). &lt;/ref&gt; Ажырашууда жубайлар үй-мүлкүн бөлүштүрүүнү өз ара макулдашып алышат же сот аркылуу чечилет. 

== Полигамия ==
[[Файл:Ira_Eldredge_and_his_three_wives_circa_1864_(restored).png|thumb|Епископ Ира Элдредж үч аялы менен портрети: Нэнси Блэк Элдредж, Ханна Мэрайя Сэвэйдж Элдредж жана Хельвиг Мари Андерсен Элдредж. АКШ, 1864.]]
Полигамия (көп күйөө/аялдуулук) – ислам маданиятына жана алгачкы коомдорго таандык түшүнүк.&lt;ref&gt;APA Dictionary of Psychology. [https://dictionary.apa.org/polygamy Polygamy]. 2020&lt;/ref&gt; Байыркы европалык коомдордо, Кытай, Корея 85%га чейин көп аялдуулукту карманышкан. Бирок, убакыттын өтүшү менен алар андан баш тарта башташты. Көп аял алуу Жапонияда 1880-жылы, Кытайда 1953-жылы, Непалда 1963-жылы тыюу салынган.&lt;ref&gt;Шаинян, К. [https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/7664/ Доказательство трюизма] (орус.) // Вокруг света : журн. — 2012. — 31 марта. Кирүү күнү: бугу айынын 10, 2022.&lt;/ref&gt; Байыркы Грецияда убактылуу көп аялдуулукка уруксат берилген деп айтылат. Согуштан кийин эркектердин саны кескин азайып кеткенде аларга бир нече аял алууга уруксат берилген. Жоготуулардын орду толукталгандан кийин көп аялдуулук боюнча нике расмий жокко чыгарылып турган. Байыркы Вавилондо, Египетте, Афиныда, Индияда жана түрк тилдүү элдерде көп аялдуулук болуп келген. Хаммурапинин мыйзамдарында да (Б.з.ч. 1750-жылдары түзүлгөн байыркы жазуу эстелиги) белгилүү шарттардын негизинде көп аялдуулукка уруксат берилгенин көрүүгө болот. Ислам дини 4 аялга чейин алууга уруксат берет. Бүгүнкү заманбап жашоодо бул талаштуу маселе. Феминисттер бул көрүнүштү аялдарды басмырлоо, алардын укугун тепселөө деп, буга кескин каршы пикирде. Кыргызстанда көп аялдуулук көмүскөдө келе жаткан көрүнүш. Кош никеге мыйзам тыюу салгандыктан экинчи же үчүнчү аялдары тууралуу көптөр ачык айтышпайт. Булар – ислам нормаларынын негизинде түзүлгөн үй-бүлөлөр. Экинчи же үчүнчү болуп тийген аялда эч кандай юридикалык укук болбойт. Никелешүү тууралуу күбөлүктүн жоктугу мүлктү каттоодо, балдарга документ алууда кыйынчылык жаратат. Ажырашып кеткен күндө андай аялдар алимент талап кылууга укуксуз. БУУнун Балдар фондунун ушул маселе боюнча 2014-жылдан кийинки баяндамасында Кыргызстандагы 15-49 жаштагы аялдардын 0,9 пайызы экинчи аял болуп никеге турганы белгиленет.&lt;ref&gt;[http://www.stat.kg/media/publicationarchive/7a5af7b6-fe45-4fd5-a760-0c527ab356c3.pdf “Коомдун гендердик маселелерди кабыл алуусу”] улуттук иликтөөнүн жыйынтыктары. Бишкек, 2016.&lt;/ref&gt;  

Айрым маданияттарда полиандрия, башкача айтканда, көп күйөөлүүлүк деген да түшүнүк бар. Азыркы күндө аз санда болсо да Индияда, Непал, Кытай өлкөлөрүнүн кээ бир коомчулуктарында кездешип келет.&lt;ref&gt;Gielen, U. P. (1993). Gender Roles in traditional Tibetan cultures. In L. L. Adler (Ed.), &lt;small&gt;(англ.)&lt;/small&gt;  International handbook on gender roles (pp. 413—437). Westport, CT: Greenwood Press.&lt;/ref&gt; Полиандрия жаратылыш ресурстары абдан чектелген  коомдорго мүнөздүү деп эсептелет. Ресурстардын жетишсиздиги төрөлүүнү чектөө зарылдыгын жаратып, ар бир баланын аман калышынын маанилүүлүгүн жогорулатат.&lt;ref&gt;[https://case.edu/affil/tibet/tibetanSociety/marriage.htm The Center for Research on Tibet Papers on Tibetan Marriage and Polyandry] Кирүү күнү: бугу айынын 10, 2022.&lt;/ref&gt;

== Колдонулган адабияттар ==
* [[Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү]]. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты.  – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
[[Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр ]]
&lt;references /&gt;
[[Категория:Үй-бүлө]]
[[Категория:Аял укуктары]]</text>
      <sha1>0gmrb0owuuh0cd3xhpd3cmwdaxgu65r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Репродуктивдик укуктар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33335</id>
    <revision>
      <id>662660</id>
      <parentid>514280</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T07:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29628" sha1="ngtvjy2vl4nbbp1p8snis2o9vpam2du" xml:space="preserve">'''Репродуктивдик укуктар''' – адамдын жыныстык ден соолугу менен байланышкан, ар кайсы өлкө өз алдынча аныктаган жана ар кандай түшүнүлгөн мыйзамдуу (юридикалык) укуктардын бир бөлүгү.&lt;ref&gt;Cook, Rebecca J.; Mahmoud F. Fathalla. Advancing Reproductive Rights Beyond Cairo and Beijing (англ.) // International Family Planning Perspectives  (англ.)рус. : journal. — International Family Planning Perspectives, Vol. 22, No. 3, 1996. — September (vol. 22, no. 3). — P. 115—121. — doi:10.2307/2950752. — JSTOR 2950752&lt;/ref&gt; Кыргыз Республикасынын мыйзамдары боюнча жарандардын өздөрүнүн репордуктивдик саламаттыктарын, никеде жана никеден сырткары балалуу болуу же болбоого карата эркин чечим кабыл алуу, ошондой эле ушул чөйрөдө медициналык-социалдык, маалыматтык жана консультативдик укуктарын коргоо.&lt;ref&gt;[[Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү]]. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты.  – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7&lt;/ref&gt; 

Жарандардын тукум улоого, алардын репродуктивдик ден соолугун коргоого жана никеси бар же никеден тышкары бала төрөө (төрөтүү) же бала төрөөдөн (төрөтүүдөн) баш тартуу, бойго бүтүрүү жана бала төрөө ыкмалары туурасында чечимдерди эркин кабыл алууга, бул чөйрөдө медициналык, маалыматтык жана консультациялык жардам алууга болгон укуктары.&lt;ref&gt;Кыргыз Республикасынын “Жарандардын репродуктивдик укуктары жана аларды ишке ашыруудагы кепилдиктери жөнүндө” мыйзамы&lt;/ref&gt;

Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун аныктамасына ылайык, репродуктивдик укук – бул аял менен эркектин эркин жана өз алдынча балалуу болуу, кайсы учурда, кандай аралык менен наристени пландоого жана ага байланыштуу маалыматтарды жеткиликтүү алууга болгон укугу.&lt;ref&gt;&quot;Gender and reproductive rights&quot; https://web.archive.org/web/20090726150133/http://www.who.int//reproductive-health/gender/index.html&lt;/ref&gt; 

Адамдын репродуктивдик укуктарынын кээ бирөөлөрү репродуктивдик ден соолук кызматтарына жана легалдуу, коопсуз аборт жасатууга укук, контрацепцияга жана сексуалдык билим берүүгө жеткиликтүүлүк, ошондой эле мажбурлап стерилизациялоодон, бойдон алдыруудан жана контрацепциядан, кыз жана эркек балдарды сүннөткө отургузуу сыяктуу гендердик практикадан коргоону камтышы мүмкүн. 

Латын тилинен ''(re – “кайрадан” жана production – “улантуу”)'' которгондо – тукумду арбытып көбөйтүү, тукум улоо деп чечмеленет.

==  Тарыхы ==
Репродуктивдик укуктар адам укугунун бир түрү катары 1968-жылы 23-майда [[Иран|Иранда]] өткөн [[Бириккен Улуттар Уюму|БУУ]]нун [[адам укуктары]] боюнча эл аралык конференциясында түзүлгөн&lt;ref&gt;Freedman, Lynn P.; Stephen L. Isaacs. Human Rights and Reproductive Choice (англ.) // Studies in Family Planning  (англ.)рус. : journal. — Studies in Family Planning, Vol. 24, No. 1, 1993. — Jan. - Feb. (vol. 24, no. 1). — P. 18—30. — doi:10.2307/2939211. &lt;/ref&gt;. Конференцияда кабыл алынган декларациянын 16-пунктунда “ата-энелер эркин жана жоопкерчиликти сезүү менен балдардын санын жана алардын төрөлүү аралыгын аныктоодо тартып алгыс укукка ээ” деп жазылган. [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] биринчи жолу [http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202181 “Жарандардын репродуктивдик укуктары жөнүндө”] {{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} мыйзам 2000-жылы кабыл алынган.&lt;ref&gt;http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/313 {{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Мыйзамдын жаңы редакциясы өзүнө 26 беренени камтыйт.&lt;ref&gt;Кыргыз Республикасынын “Жарандардын репродуктивдик укуктары жана аларды ишке ашыруудагы кепилдиктери жөнүндө” мыйзамы. http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202181 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803065329/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202181 |date=2020-08-03 }} Кирүү күнү: Жалган курандын 24, 2022.&lt;/ref&gt; 

== Кош бойлуулук жана төрөт ==
[[Файл:Macedonia-02845_(10906093425).jpg|thumb|Кош бойлуу аялдын эстелиги, [[Түндүк Македония]].]]
Кош бойлуулук – аялдын репродуктивдик органында эмбрион же түйүлдүк өөрчүп жаткан учурдагы аялдын өзгөчө абалы.&lt;ref&gt;Савельева Г. М., Демидкин П. Н., Заичкина Т. С., Ильин И. В., Кнорре А. Г., Курносов К. М., Пыцкий В. И., Смольянинов В. М., Федорова Г. С. [https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%95%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%AC Беременность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220424033850/https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%95%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%AC |date=2022-04-24 }} // [[:ru:Большая_медицинская_энциклопедия|Большая медицинская энциклопедия]]: в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М.: [[:ru:Большая_российская_энциклопедия_(издательство)|Советская энциклопедия]], 1976.&lt;/ref&gt; Кош бойлуулук эркектин жана аялдын урук клеткаларынын жатында кошулуусунан жаралат. Түйүлдүктүн жынысы уруктук хромосомалардын (XX же XY) айкашуусунан көз каранды. Энелик клетка такай Х [[Хромосомалар|хромосомаларын]], сперматозоиддер – Х же Y хромосомасын алып жүрүүчү болуп саналат. Наристенин жынысы (Х хромосомада – кыз төрөлсө, Ү хромосомада уул төрөлөт) уруктук хромосома менен аныкталат.&lt;ref&gt;Вихляева Е. М., Кулаков В. И., Серов В. Н. ж.б..  ред. Г. М. Савельевой. Справочник по акушерству и гинекологии. — 1. — М.: Медицина, 1992. — С. 8—108. — 352 с. &lt;nowiki&gt;ISBN 5-225-02599-4&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; Кош бойлуулуктун орточо мөөнөтү 38 жума деп эсептелет.  

[[Төрөт]] – кош бойлуулукту жыйынтыктоочу табигый физиологиялык процесс.&lt;ref&gt;Кочемасова В. В. [https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%9E%D0%92%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%96%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%95 Родовспоможение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231103160804/https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%9E%D0%92%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%96%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%95 |date=2023-11-03 }} // [[:ru:Большая_медицинская_энциклопедия|Большая медицинская энциклопедия]]: в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М.: [[:ru:Большая_российская_энциклопедия_(издательство)|Советская энциклопедия]], 1984.&lt;/ref&gt; Ал толгоонун келиши, жыныс органынан суюктуктун агышы, жатын моюнчасынын ачылышы, түйүлдүктүн төрөт каналы аркылуу сыртты көздөй жылышы жана анын чыгышы менен коштолот. Эненин каалоосу менен же табигый төрөт эненин өмүрүнө коркунуч туудурса наристе ичтен [[операция]] аркылуу (кесарево ыкмасы) алынып чыгышы мүмкүн. Төрөт учурунда аялдын ден соолугуна олуттуу коркунуч жаралышы мүмкүн, мисалы, [[Жүрөк|жүрөктүн]] иштешинин бузулушу же сөөктөрдүн ордунан жылып кетиши. Өз мөөнөтүндө төрөө – аялдын төрөттүн болжолдуу датасына жакын – 37 жумадан 42 жумага чейин көз жарышы (260-293 сутка). Мөөнөтүнөн мурун төрөт (22-жумадан 37 жумага чейин), кечиккен төрөт (42 жумадан ашып кетсе) деген да түшүнүктөр бар. Төрөттүн нормалдуу узактыгы биринчи төрөттө 9-11 саатты, экинчи же андан кийинки төрөттө 6-8 саатты түзөт деп айтылат.  

=== Кош бойлуулук жана төрөт боюнча өргүү ===
Кош бойлуулук жана төрөт боюнча өргүү Бүткүл россиялык Борбордук аткаруу комитетинин 1917-жылдын 22-декабрындагы декрети менен пайда болгондугуна байланыштуу эл арасында «декрет» деп аталып калган. 

Кош бойлуулук жана төрөт боюнча өргүү – кош бойлуу аялдын наристесин төрөөгө чейин жумуштан кетиши. Өргүүгө кеткен аялга, тийиштүү документтерди тапшырган аялга Кыргызстанда кош бойлуулук жана төрөт боюнча жөлөкпул берилет. Алгачкы 10 жумуш күнүнө өргүүгө чыккан кызматкердин эмгек маянасынын 100 пайыз өлчөмүндө, 11 күндөн баштап ай сайын 10 эсептик көрсөткүчтө каражат төлөнөт. Өз убагындагы төрөттө 140 күнгө жөлөкпул берилет - 70 күнгө төрөткө чейин, 70 күнгө төрөттөн кийин. Мөөнөтүнөн эрте төрөт болсо, төлөнчү каражаттын суммасы көбөйөт.&lt;ref&gt;Кыргыз Республикасынын эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министирлиги, https://mlsp.gov.kg/posobie-po-beremennosti-i-rodam/ Кирүү күнү: жалган курандын 24, 2022.&lt;/ref&gt;  

Бала багуу боюнча эмгек акы сакталбаган өргүү кызматкердин каалоосу боюнча баласы үч жашка толгонго чейин берилиши мүмкүн. Бала багуу боюнча өргүүнү баланын атасы, чоң энеси, чоң атасы, башка тууганы же баланы иш жүзүндө багып жаткан камкорчусу да толук же бөлүп-бөлүп пайдаланышы мүмкүн. Бала багуу үчүн өргүү учурунда иш орду (кызмат оруну) сакталат, өргүү убактысы жалпы иш тажрыйбасына, ошондой эле адистиги боюнча иш тажрыйбасына киргизилет.&lt;ref&gt;Кыргыз Республикасынын Эмгек кодекси, 18.01.2022 редакциясы, http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/1505 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220424034039/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/1505 |date=2022-04-24 }} Кирүү күнү, жалган курандын 24, 2022.&lt;/ref&gt;

== Алимент өндүрүү ==
[[Алимент]] (лат. alimentum “камсыздоо”) – ата-эненин бирөөсү экинчисине жашы жете элек баланы багууга милдеттүү түрдө төлөөчү акча каражаты. Ал ыктыярдуу же сот чечими аркылуу мажбур өндүрүлөт. Алимент – үй-бүлөнүн жумушка жарамсыз мүчөсүнөн бөлөк жашаган жакынынын [[мыйзам]] боюнча көрсөткөн материалдык камсыздоосу десе болот. Түрүн жана формасын ар бир [[өлкө]] өз алдынча аныктайт. Кыргызстанда алимент тууралуу эреже СССРдин мыйзамдарына ылайык иштеп келген. Эгемендүү Кыргыз Республикасында 1996-жылы Жарандык кодекс, 2003-жылы [https://web.archive.org/web/20220315232257/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/1327 Үй-бүлө кодекси] кабыл алынып, алимент тууралуу мыйзамга да бир топ өзгөртүүлөр киргизилген. Мисалы, 2020-жылы алимент төлөөдөн качкан жарандарга жоопкерчиликти күчөтүүчү нормалар киргизилген. Алименттин суммасын жубайлар өз алдынча макулдашып алса болот. Эгер ортодо макулдашуу болбосо, анда сот тарабынан алимент төлөөчүдөн ай сайын төмөнкүдөй суммада алимент өндүрүлөт. 

* Бир балага – кирешесинин төрттөн бири
* Эки балага – кирешесинин үчтөн бири
* Үч же андан көп балага – кирешесинин тең жарымы.&lt;ref&gt;Кыргыз Республикасынын үй-бүлө кодекси, 86-берене // http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/1327 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315232257/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/1327 |date=2022-03-15 }} Кирген күнү: бугу айынын 25, 2022.&lt;/ref&gt;  

Репродуктивдик зомбулук – репродуктивдик ден соолукка байланыштуу чечимдерди кабыл алууга тоскоол болгон жүрүм-турумдардын жыйындысы. Репродуктивдик зомбулук  жубайы, интимдик же романтикалык өнөктөш, [[Ата-эне|ата-энелер]] же [[кайын журт]] тарабынан да жасалышы мүмкүн. 

Репродуктивдик зомбулуктун үч түрү бар, анын ичинде кош бойлуулукка мажбурлоо, котрацептивдик саботаж жана кош бойлуулуктун жыйынтыгын көзөмөлдөө. Изилдөөлөр репродуктивдик зомбулуктун негизги 2 түрүн аныктаган. Вербалдуу саботаж – контрацепттик каражаттарды колдонбоого оозеки же эмоционалдык басым жасоо. Жүрүм-турумдук [[саботаж]] – контрацепттик каражаттарды колдондурбоо үчүн күч колдонуу же өнөктөштү сактануусуз секске мажбурлоо.

== Мураскерди төрөө ==
Кээ бир маданияттарда репродуктивдик зомбулуктун бир түрү – мураскерди төрөө. [[Мураскерлер|Мураскер]] - адамдын тукумун улантуучу, андан калган мураска, мүлккө ээлик кылуучу адам - орун басар. Кээ бир маданияттарда мураскер катары уулдар каралат дагы эркек бала төрөгөнгө чейин аялга эмоционалдык жана физикалык зомбулук көрсөтүлөт. Бириккен Улуттар Уюму Түштүк, Түштүк-Чыгыш жана Борбордук Азия өлкөлөрүндө кызга караганда уулга артыкчылык берилген көрүнүш сакталып келе жатканын белгилейт.&lt;ref&gt;БУУнун адам укуктары боюнча башкармалыгынын басма сөз катчысы Руперт Колвиллдин билдирүүсү, 2017-жыл, сентябрь. БУУ расмий сайты &lt;nowiki&gt;https://news.un.org/ru/audio/2017/08/1316262&lt;/nowiki&gt; Кирүү күнү: Бугу айынын 25, 2022.&lt;/ref&gt; Кыргызстанда да кызга караганда уулга артыкчылык берген мамиле актуалдуу бойдон калууда.&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/38055796/%D2%AE%D0%99_%D0%91%D2%AE%D0%9B%D3%A8_%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%A0%D0%98_%D0%A1%D0%9E%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%AF%D0%9D%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D2%AE%D0%97%D0%93%D2%AE%D0%A1%D2%AE%D0%9D%D0%94%D3%A8_A%C4%B0LE_SORUNLARI_SOSYOLOJ%C4%B0N%C4%B0N_AYNASINDA_ Үй-бүлө маселелери социологиянын күзгүсүндө], 352-б. Али Үнал, Б.:Maxprint 2015. ISBN 978-9967-04-658-0 &lt;/ref&gt;  

== Карын эне ==
'''Карын энелик''' – аял башка ата-эненин уруктугун [[Жатын|жатында]] өстүрүп, аларга наристе төрөп берүүсү. Эң алгач генетикалык материал (сперматозоиддер жана ооциттер) эмбрионду жаратуу үчүн ымыркайды жарыкка алып келүүчү адамга берилет. Карын энелик – аял бала төрөөнү каалабаган учурда же медициналык көз караштан караганда – төрөөгө мүмкүн болбогон, мисалы, төрөт аялдын ден соолугуна коркунуч туудурган учурда колдонулат. Же балалуу болууну каалаган жалгыз бой эркектин кыялын орундаткан ыкма. Карын энелик бир катар өлкөлөрдө, Кыргыз Республикасында дагы,  жардамчы репродуктивдик технология деп саналып, юридикалык жактан уруксат берилет. Кыргызстанда жарандар медициналык көрсөткүчтөр боюнча карын энелик ыкмасын пайдалануу аркылуу ата-эне болуу укугуна ээ. Жашы 20дан 40ка чейинки, өзүнүн жок дегенде бир биологиялык баласы бар, психикалык жана соматикалык жактан ден соолугу таза, медициналык-генетикалык консультациядан өткөн аял карын эне боло алат.&lt;ref&gt;Кыргыз Республикасынын “Жарандардын репродуктивдик укуктары жана аларды ишке ашыруудагы кепилдиктери жөнүндө” мыйзамы   http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/111859 {{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Кирген күнү: бугу айынын 25, 2022.&lt;/ref&gt; 

Айрым өлкөлөрдө уруксат берилген эмес.

== Чайлдфри кыймылы ==
{{iw|Чайлдфри|Чайлдфри|en|Voluntary childlessness}} (англ. Childfree – “баладан эркин”) – балалуу болууну каалабаган жарандардын тандоосуна негизделген идеология. Тукумсуздук, же ар кандай оорудан улам, аргасыз балалуу болбоону чечүү чайлдфри деп эсептелбейт. Кээде чайлдфрилер деле балалуу болуп же бала багып алган учурлар кездешет. Башкысы, чайлдфри түшүнүгүн “чайлдхейт” (англ. Childhate – балдарды жек көргөндөр) түшүнүгү менен чаташтырбоо керек. Чайлдфрилер баланы жек көрбөй, балалуу болуудан улам жаралчу ар кандай чектөөлөрдү жактырбашы же башка идеологиялык себептерден улам балалуу болууну каалашпайт. 2000-жылдары Улуу Британияда {{iw|Kidding Aside|Kidding Aside|en|Kidding Aside}} аттуу активдүү чайлдфри кыймылы  түзүлгөн. Улам популярдуу болуп баратканы менен, чайлдфри саясий салмакка ээ эмес. Кыргызстанда да анын тарапташтары бар. Мисалы, Мирлан мырза мындай дейт: “Балдар жашоонун маңызы дегенге кошулбайм, мен үчүн жашоонун маңызы – билим алуу”.&lt;ref&gt;«Я не хочу иметь детей». Четыре истории о том, как кыргызстанцы становятся чайлдфри, Лекс Титова 2018.https://kloop.kg/blog/2018/07/12/ya-ne-hochu-imet-detej-chetyre-istorii-o-tom-kak-kyrgyzstantsy-stanovyatsya-chajldfri/&lt;/ref&gt; 

== Аборт жана аборт укугу ==
[[Аборт]] (лат. abortus – бойдон алдыруу),  [[Кош бойлуулук|кош бойлуулукту]] жасалма жол менен токтотуу –  бул медициналык кызматкерлер тарабынан медициналык же хирургиялык жол менен аткарыла турган жөнөкөй медициналык кийлигишүү.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Аборт. Бүткүл дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму расмий сайты https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/abortion Кирүү күнү: бугу айынын 25, 2022.&lt;/ref&gt;. Заманбап медициналык стандарттарга ылайык, аборт кош бойлуулуктун 20 жумасына чейин жасалат. Кош бойлуулуктун мөөнөтү белгисиз болсо, анда түйүлдүктүн салмагы 400 грамм болгуча жасалууга тийиш.
[[Файл:Warsaw24oct.jpg|thumb|2020-жылдын тогуздун айында [[Польша|Польшада]] аборт мыйзамына өзгөртүүлөр киргизилгенден кийин нааразылык акциялары башталган.]]
Аборт коопсуз жана кооптуу болушу мүмкүн.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Коопсуз деп атайын билими бар адистин (врач, акушер, медайым) катышуусунда, сыноодон өткөн ыкманын жардамы менен жасалган аборт айтылат. Эгер аборт медициналык билими жана даярдыгы жок адам тарабынан, санитардык талаптарга жооп бербеген шартта жасалса же аны аял өзү жасаса кооптуу аборт деп эсептелет. Кооптуу аборт жылына дүйнө жүзүндө орточо 70 миң аялды өлүмгө жеткирип, 5 миллионго жакын аялды майып кылары айтылат.&lt;ref&gt;Shah I., Ahman E. Unsafe abortion: global and regional incidence, trends, consequences, and challenges (англ.) // Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada : journal. — 2009. — December (vol. 31, no. 12). — P. 1149—1158. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20085681/&lt;/ref&gt; Коопсуз абортто деле адамдын ден соолугуна тобокелдиктер бар, бирок көпчүлүк учурда аялдын ден соолугуна зыянын тийгизбейт. Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун маалыматы боюнча, аялдарга коопсуз аборт жеткиликтүү болгон өлкөлөрдө аборттон каза болуу көрсөткүчү 100 000 адамга 1 каза болуудан ашпайт. Бириккен Улуттар Уюму өлкөлөрдү аялдарга коопсуз жана легалдуу аборт жасатууга шарт түзүүгө чакырып келет. Уюмдун эксперттери эгер легалдуу абортко тыюу салынса, анда аялдар кооптуу абортко ыктап, мунун айынан өмүрлөр кыйылышы мүмкүн деп эскертет.&lt;ref&gt;В ООН призывают страны гарантировать женщинам право на безопасные и легальные аборты, (орус.) БУУ расмий сайты &lt;nowiki&gt;https://news.un.org/ru/story/2019/09/1363952&lt;/nowiki&gt;  Кирүү күнү: бугу айынын 25, 202&lt;/ref&gt; Кыргызстанда абортка 1955-жылы уруксат берилген. Статистикалык маалыматтарда өлкөдө жылына 24-25 миң аборт жасалары айтылат.  

=== Прочойсер жана пролайферлер ===
{{iw|Прочойс|Прочойс|en|Abortion-rights movements}} (англ. Pro-choice – “тандоо укугу үчүн”) – аялдардын аборт жасатуу укугу үчүн күрөшкөн коомдук кыймыл. Кыймылдын тарапташтары прочойсер деп аталат. Прочойстун каршылашы же абортко каршы көз карашты карманган кыймыл – пролайф же пролайфер (“өмүрдү коргоо үчүн”) деп аталат. Пролайферлер абортту жактагандар аборттун легалдуулугу ата-энелердин жана балдардын жашоосуна оң таасир этет, анткени энелер жашыруун түрдө аборт кылууга, кооптуу жолдорго барышпайт дешет. Башкы аргумент катары “аялдын денеси, анын тагдыры жана өмүрү үчүн аялдын өзүнөн башка эч ким чечим чыгарбашы керек” деген пикирди карманышат. Ошондой эле эмбриондорго “төрөлбөй калган бала” деп мүнөздөмө берүүгө каршы болуп келишет. Ал эми пролайферлер эмбрион – бул адам, аны алып салуу адам өлтүрүү менен барабар деген позициядагы адамдар.   

== Колдонулган адабияттар ==
[[Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр ]]</text>
      <sha1>ngtvjy2vl4nbbp1p8snis2o9vpam2du</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күлүйпа Кондучалова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34995</id>
    <revision>
      <id>662635</id>
      <parentid>641891</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T04:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13638" sha1="ogjvmeo8mainp4p323ipjx2fy4e6w4z" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
 |расмий ысымы         = [[Күлүйпа Кондучалова]]
 |сүрөтү               = Kuluypa Konduchalova 2020 stamp of Kyrgyzstan.jpg
 |туурасы              = 200
 |сүрөттүн аталышы     = 
 |герби                = 
 |гербдин аталышы      = 
 |гербдин туурасы      = 
&lt;!-- КЫЗМАТЫ ТУУРАЛУУ МААЛЫМАТ  --&gt;
 |кызматы            = Кыргыз ССРинин маданият министри
 |ысым менен         = 
|урааны             = 
 |иш баштоо убагы    = 1958
 |иш аяктоо убагы    = 1980
 |башкарган убактысы = 22
 |андан кийинки инсан = Жумагуль Балтабаевна Нусупова
 |кызматы_2           = Кыргыз ССРинин тышкы иштер министри
 |иш баштоо убагы_2   = 1953-жыл
 |иш аяктоо убагы_2   = 1963-жыл
 |андан мурунку инсан_2 = Шамши Таянов
 |андан кийинки инсан_2 = Бегматова Сакин Бегматовна
 
&lt;!-- ЖЕКЕ МААЛЫМАТТАР --&gt;
 |туулган жылы             = 15.06.1920
 |туулган жери             = Кыргыз АССР, [[СССР]]
 |каза болгон жылы         = 07.09.2013
 |каза болгон жери         = [[Бишкек]],Кыргызстан
 |мүрзөсүнүн орду          = Ала-Арча
 |жынысы                   = 
 |туулганда берилген ысымы 
 |атасы                    = 
 |апасы                    = 
 |жубайы                   =  Абды Оролбаев 
 |балдары                  = ''уулу Диас, кыздары Гүлжамал, Ирина''

 |билими          = Фрунзе педагогикалык окуу жайы
 |илимий даражасы = 
 |илимий наамы    =
 |кесиби          = 
 |ишмердүүлүгү    = 
 |дини            = 
 |сыйлыктары      = 
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Ак-Шумкар}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{1-даражадагы Манас Ордени}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Ленин Ордени}} {{!!}} {{Ленин Ордени}} {{!!}} {{Эмгек Кызыл Туу Ордени}}
{{!}}-
{{!}} {{Эмгек Кызыл Туу Ордени}}{{!!}}
{{!}}}

 |кол тамгасы              = 
 |монограммасы             = 
 |монограммасынын туурасы  = 
 |сайты                    = 
 |уикиказына               = 
}}
'''Күлүйпа Кондучалова''' (1920-жылы 15-июнда [[Түркстан Автономиялуу Советтик Социалисттик Республикасы|Түркстан АССР]]инин Семиреченск облусуна караштуу Пишпек уездинин Кара-Жыгач айылында туулган — 2013-жылы 7-сентябрда [[Бишкек]]те көз жумган) — Кыргыз Республикасынын мамлекеттик жана коомдук ишмери, Кыргыз ССРинин [[Тышкы иштер министрлиги (тим)|тышкы иштер министри]] (1953 – 1963) жана [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]]инин маданият министри (1958-1980).

== Эмгек жана партиялык жолу ==
Күлүйпа Кондучалова 1938-жылы Фрунзе педагогикалык окуу жайын бүтүргөн. Окууну аяктагандан кийин Куланак айылына (Тянь-Шань облусу) иштегени барып, мугалимдик эмгек жолун ошол жерден баштаган. Алгач башталгыч класстын мугалими, кийин жети жылдык мектепте директордун орун басары, андан кийин директор болуп иштеген.
1940-жылдан баштап анын партиялык ишмердиги башталган. Ал Тянь-Шань облустук комсомол комитетинин катчысы болуп дайындалган. Кийин эмгекчилер депутаттарынын Тянь-Шань облустук Советинин аткаруу комитетинин төрагасынын орун басары, ошондой эле Тянь-Шань обкомунун лектору болгон.
1943-жылдан 1945-жылга чейин Күлүйпа Кондучалова Москвадагы Жогорку партиялык мектепте окуган. Окууну аяктагандан кийин эмгек жолун Кыргыз ССРинде уланткан. 1945-1947-жылдары Кыргызстан КП (б) Фрунзе обкомунун пропаганда жана үгүт бөлүмүнүн башчысынын орун басары, “Коммунист” журналынын редакторунун орун басары, Коммунисттик партиянын борбордук комитетинде Аялдар менен иштөө бөлүмүнүн жетекчиси болгон.
1947-1948-жылдары Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун катчысы кызматын аркалаган.
1948-1949-жылдары – Кыргызстан КП(б) Жалал-Абад обкомунун пропаганда жана үгүт боюнча катчысы;
1949-1952-жылдары Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин төрагасынын орун басары болуп иштеген;
1952-1953-жылдары Кыргызстан КП БКнын Аялдар менен иштөө бөлүмүнүн жетекчиси; 
1953—1958-жылдары Кыргыз ССР Министрлер кеңешинин төрагасынын орун басары болуп дайындалып; 
1953—1963-жылдары Кыргыз ССРинин тышкы иштер министринин милдетин аткарган.
1958-жылдан 1980-жылга чейин Кондучалова Кыргыз ССРинин маданият министри болуп иштеген.
22 жыл министр болгон Күлүйпа Кондучалова кыргыз маданиятын өнүктүрүүдө бир нече прогрессивдүү багыттардын демилгечиси болгон. Ал искусство ишмерлерине өзүн көрсөтүүгө жана өз ишинин чыныгы чебери болууга мүмкүнчүлүк берген. Кондучалова министрликти жетектеген мезгилде Кыргызстандын искусствосу эл аралык атакка ээ болгон.

== Күлүйпа Кондучалованын жүз жылдыгына арналган иш-чаралар ==
Легендарлуу маданият министринин 100 жылдыгына карата Кыргызстанда “Күлүйпа Кондучалова жана кыргыз маданияты” жумалыгы жарыяланган. Бул жумалыктын алкагында Кыргызстанда Күлүйпа Кондучалованын кыргыз маданиятынын өнүгүшүнө жана калыптанышына кошкон салымы тууралуу атайын түз эфирлер, онлайн көргөзмөлөр жана маданий иш-чаралар өткөрүлгөн.

Жумалыктын программасы:

- Күлүйпа Кондучалова жана улуттук мурас, кыргыз маданияты, китеп дүйнөсү

- Күлүйпа Кондучалова жана кыргыз театрынын искусствосу

- Күлүйпа Кондучалова жана кыргыз кино искусствосу

- Күлүйпа Кондучалова жана улуттук опера жана балет искусствосу

- Күлүйпа Кондучалова жана кыргыз музыка искусствосу

- Күлүйпа Кондучалова жана көркөм сүрөт искусствосу

- Күлүйпа Кондучалова жана музей иши, тарыхый эстутум

== Үй-бүлөсү ==
Күлүйпа Кондучалованын жолдошу Абды Оролбаев финансист болгон. Оролбаев Финансы-экономикалык институтун бүтүргөндөн кийин билимин Ленинград финансы академиясында уланткан. СССР Мамлекеттик банкынын Кыргыз бөлүмүнүн төрагасынын орун басары болуп иштеген. 1961-жылы дүйнөдөн кайткан. Күлүйпа Кондучалованын үч баласы бар: уулу Диас жана кыздары Гүлжамал менен Ирина. Беш небереси жана жети чөбөрөсү бар. 

== Сыйлыктары ==
Күлүйпа Кондучалова Ленин ордени жана эки жолу Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган. 

I жана III даражадагы [[Манас ордени|&quot;Манас&quot; ордени]]нин ээси

2010-жылдын 18-сентябрындагы жарлыгы менен Кыргызстандын мамлекетине жана элине өзгөчө сиңирген эмгеги үчүн Күлүйпа Кондучаловага Кыргыз Республикасынын жогорку даражадагы өзгөчөлүк белгиси – “[[Кыргыз Республикасынын Баатыры]]” наамы ыйгарылган. Бул сыйлык мамлекет жана эл алдында өзгөчө эмгек сиңирген, Кыргыз Республикасынын эркиндигин жана эгемендүүлүгүн сактоого баатырдык жана эрдик кылгандарга ыйгарылат.

== Адабиятта ==
Бектурганова К.А. Кыргызстандын асыл кыздары.  сүрɵтчүсү: А. Касымалиев. – Б.: Мамл. тил ж-а энциклопедия борбору, 2006. –  92-99-беттер. ISBN 9967-14-040-2

Тентимишев Мундузбек. Легендарлуу өмүр: Күлүйпа Кундучалова. – Б.: Турар, 2011.- 342 б. – ISBN 978-9967-15-000-3

== Шилтемелер ==
[http://www.pr.kg/news/kg/2010/09/30/17508/ Президент Р. Отунбаева вручила К.Кондучаловой особый знак «Ак-Шумкар». Общественный рейтинг (30/09/2010)]

[https://24.kg/archive/ru/community/83732-kulujpa-konduchalova-ndash-zheleznaya-ledi-tyan.html/ Дарья Подольская. Кулуйпа Кондучалова – железная леди Тянь-Шаня.24.kg(01/10/2010)]

[https://www.azattyk.org/a/kyrgyzstan_funeral_konduchalova/25099312.html Аманбек Жапаров. Күлүйпа Кондучалованын керээзи.azattyk.org (08.09.2013)]

[https://kabar.kg/news/k-100-letiiu-legendarnogo-gosudarstvennogo-i-obshchestvennogo-deiatelia-kuluipy-konduchalovoi/ К 100-летию легендарного государственного и общественного деятеля Кулуйпы Кондучаловой. kabar.kg (23/04/20)]

[https://web.archive.org/web/20220301162320/https://mfa.gov.kg/ru/menyu---inostrannoe/novosti/novosti-i-sobytiya/100-let-so-dnya-rozhdeniya-pervogo-ministra-inostrannyh-del-kyrgyzskoy-ssr-kuluype-konduchalovoy 100 лет со дня рождения первого Министра иностранных дел Кыргызской ССР Кулуйпе Кондучаловой. МИД КР (10/06/2020)]

[https://kabar.kg/news/sadyr-zhaparov-s-kuluipy-konduchalovoi-nachalsia-zolotoi-vek-kyrgyzskoi-kul-tury/ Садыр Жапаров: Күлүйпа Кондучалова менен кыргыз маданиятынын алтын доору башталган. kabar.kg (27/02/21)]

Лузанова Е. Её называют легендой. Слово Кыргызстана. – 2010. - №46 (2 июля). С. 24

Тузов А. Она защищала памятники. Вечерний Бишкек. -2013. - №108 (10сентября). С. 2

{{Кыргыз Республикасынын Баатырлары}}

[[Категория: Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Таажы-2012]]
[[Категория:Кыргыз маданияты]]
[[Категория:Кыргыз театры]]
[[Категория:Маданият]]
[[Категория:Театр]]
[[Категория:Искусство]]
[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Кыргыз таануу]]
[[Категория:Кыргызстандын айымдары]]
[[Категория:Дипломатия]]
[[Категория:Тышкы саясат]]</text>
      <sha1>ogjvmeo8mainp4p323ipjx2fy4e6w4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Моңолдор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40152</id>
    <revision>
      <id>662638</id>
      <parentid>653364</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T05:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31241" sha1="3k971csqvawbwvpvwqs5ptfeqk84kll" xml:space="preserve">{{Уруулар
|Аталышы                                    = Моңолдор
|Кошумча аталыштары                         = 
|Сүрөт                                      = Map of the Kyrgyz tribes in the 20th century.png
|Сүрөттүн туурасы                           = 280px
|Сүрөттүн аталышы                           = XX кылымда кыргыз урууларынын отурукташуусу
|Өлкө                                       = Кыргызстан
|Эл/Улут                                    = [[Кыргыздар]]
|Тили                                       = [[Кыргыз тили]]
|Жазуу тамгалары                            = [[Кириллица]]
|Дини                                       = [[Сүннөттөр|Ислам]]
|Уруулук топ                                = Оң канат → Отуз уул
|Уруктары                                   = 
|Түпкү теги                                 = 
|Уруудан чыккан белгилүү инсандар           = 
|Учурдагы отурукташуусу                     = 
|Учурдагы отурукташуусу                     = 
|Викиказына                                 = Kyrgyz people
}}

'''Моңолдор''' – [[кыргыз|кыргыздын]], [[Оң канат|оң канатына]] таандык ири [[уруу|уруулардын]] бири.

== Этимология ==
Моңолдордун теги жана [[Этимология|аталышынын келип чыгышы]] кыргыздын тарыхында терең из калтырган, кыргыздын Теңир Тоодо калыптанышына зор салым кошкон моголдорго такалат.

[[Моголдор]] — [[Монгол империясы|моңгол]] жана [[Түрктөр|түрк]] тектүү көчмөн уруулардан куралган, [[Түрк тилдери|түрк]] тилинде сүйлөгөн, [[ислам]] динин туткан жана [[Моголстан]] мамлекетинде (1347–1570) үстөмдүк кылган эл болгон&lt;ref&gt;''Петров К. И.'' [https://st-0.akipress.org/st_bilimlib/7/3082eed621ec1834708bbcbf23f435f15ff57d3c.pdf К истории движения киргизов на Тянь-Шань и их взаимоотношений с ойратами в XIII—XV вв.] — Фрунзе: ИАН Кирг. ССР. Т. III, вып.2., 1961. — С. 175.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Бартольд В.'' [https://historylib.org/historybooks/Vasiliy-Bartold_Dvenadtsat-lektsiy-po-istorii-turetskikh-narodov-Sredney-Azii/11 Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии.]&lt;/ref&gt;. Жергиликтүү түрк жана [[Фарс тили|фарс]] тилдеринде сүйлөгөн калк, моңголдорду «моғол», «муғул», «моңол» деп аташчу.

== Санжыра уламышы ==
Моңолдор уруусунун [[Этногенез|келип чыгышы]] тууралуу эл арасында айтылган [[санжыра]] уламыштар көптөн кезигет. Санжырачы Байгара уулу Муса калтырып кеткен варианты боюнча'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Сапарбек Закиров''. [https://studylib.ru/doc/6241076/sanzhyra-s-zakirov Кыргыз санжырасы]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Бишкек, 2013. — С. 190. — 411 с.&lt;/ref&gt;''': &lt;blockquote&gt;
Байыркы убакта [[Кашкар]] тарапта [[Нойгут (уруу)|нойгуттардын]] Болот деген ханы болгон. Болот-хандан Кылыч-хан. Кылыч-хандын биринчи аялынан Дайыр жана Көкө деген эки уул болот. Балдар чоңоюп калганда энеси көз жумуп, Кылыч-хан экинчи аялга үйлөнөт. Жаш аялы балдарды өгөйсүтүп жек көргүзө баштайт. Дайыр менен Көкөнү амал менен жоготкусу келет. Хан, аялдын чагым кебин чын-жалганын териштирбей, желдетин чакырып, эки баланы талаага алып барып өлтүрүп ташта! - деп буйрат. Желдет балдардын ич кийимин улактын канына боёп, ханга алып барып берет. Эки бала ошондон качып отуруп Ат-Башы, Арпаны басып, ошол кезде Нарындын башын жайлап жүргөн [[Адигине-Тагай|Адыгине, Тагайга]] барат. Кыргыз бийлери Дайырга төө кайтартып, Көкөгө болсо уй бактырып коёт.

Ошол мезгилде, кыргызга жанаша жашап турган [[Калмактар|калмак]] төрөсү Корун той берип:

— Балбан күрөш кылам, кыргыздар балбанын алып келсин, шартым бар: кыргыз балбаны жеңсе жерин таштап кетем, балбаны жеңилсе [[Керме-Тоо|Керме-Тоону]] бүт мага берет! - деп, жардык кылат.

Адыгине, Тагай колбашчылары менен кеңешип, калмактын бөкө балбаны Шарбоого тең келе турган балбан таба албай, же жерди кыйып таштап кете албай катуу кыйналат. Ошондо бойго жетип, толуп турган Көкө:

— Мага ишенсеңер, балбанга түшөм. Элим үчүн башым садага, элдин тентигенин көргөндөн көрө, өлгөнүм артык! - дейт.

Калмактын бөкө балбаны алачыктай неме экен, колуна тийсе мыжыгып коё турганын билип, Көкө, тийип-качып, ит урушун салып күрөшөт. Акыры, Шарбоо чарчап, кыймылдай албай калганда, Көкө, көтөрүп урат. Атайы коюлган желдет, Шарбоонун башын алат. Калмактар убада боюнча, кыргыз жеринен кетет. Көкө, Дайыр  ошондон кадырга ээ болуп, эл көзүнө көрүнөт. Адыгине, Тагай кеңешип туруп, эжеси [[Наалы эже|Наалыны]] Көкөгө алып беришет. Наалыдан Моңол туулат. Көкө калмак төрөнүн кызынан токол алат. Андан туулган баласына Дор деп ат коёт. Моңол менен Дордун тукуму, кийин моңолдор уруусун түзөт. Ал эми, Көкөнүн бир тууганы Дайыр болсо, Наалыны мага алып бербей Көкөгө алып берет - деп, таарынып, [[:kk:Жалайыр|жалайыр]] казакка кирип кетет.

Көкө, кыргыз ичинде, кадыр-баркка ээ болгондон кийин кол курап ары, нойгутта калган атасын чапмак болот. Барса, алар бул кабарды угуп бүткүл нойгутту көчүрүп, качып кеткен болот. Хандын ордосунда сырдалган кооз бешикке бөлөнгөн бала жатыптыр. Ал деген Кылыч-хандын токолунун баласы экен. Көкө аны алып келип, [[Наалы эже|Наалынын]] колуна тапшырат. Ал баланы черүүдөн табылды деп, атын Черик коюшат. Анын тукумунан [[Черик, уруу|черик]] уруусу тарайт. Моңолдор менен чериктин бири-бири менен жакындыгын да, ушундай түшүндүрөт.

&lt;/blockquote&gt; 

== Тарыхы ==
Тарыхчы [[Мухаммед Хайдар|Мухаммед Хайдардын]] жазгандарына караганда, моголдордун курамы көчмөн уруулары [[Баарын, уруу|баарын]], барлас, [[Бостон (уруу)|бостон]], [[Каңды (уруу)|каңды]], [[Кушчу (уруу)|кушчу]], [[Нойгут (уруу)|нойгут]], [[черик]], [[Чекир саяк|чоро]] жана башкалардан турган. Эң кызыгы, моголдордун эң ири канаты, болгондо да барандуу бөлүгү «кыргыздар» деп аталган. [[Мухаммед Хайдар|Мухаммед Хайдардын]] айтуусунда, моголдор менен кыргыздардын теги да бир, тили да бир (автор аны «могол тили» деп атайт), жашоо образы да бир.  

&lt;blockquote&gt; 
«''Кыргыздардын урку моголдордон болгону менен, хандарга каршы тынымсыз козголоң уюштура беришкенден улам, [моголдордон] бөлүнүп кетишти. Бардык моголдор мусулманчылыкты кабыл алышты, бирок кыргыздар алигиче каапыр бойдон калышты, ошол себептен улам алар моголдорду кас санап турушат.''»&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
&lt;/blockquote&gt;

Тарыхчы Мырза Мухаммед Хайдардын соңку мүнөздөмөлөрү да кыргыздардын [[Моголстан|Моголстанды]] абалтадан мекендеген түпкү урууларынан болгондугун ырастайт.

[[Моголстан|Могол]] хандарынын [[Теңир-Тоо]] менен [[Жети-Суу|Жети-Суудагы]] үстөмдүгү, [[Амир Темир|Амир Темирдин]] жортуулдарынын кесепетинен жана ич ара согуштардын натыйжасында, 16-кылымдын башында кыйрап, ээлеген аймактары [[Кыргыздар|кыргыз]] менен [[Казактар|казактарга]] өтүп баштайт. [[Теңир-Тоо|Теңир-Тоодо]] жайгашкан могол уруулары [[кыргыз уруулары]] менен биригишет&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;''Юдин В. П.'' [https://www.studmed.ru/yudin-vp-o-rodoplemennom-sostave-mogulistana_27f5d4d399e.html# О родоплеменном составе могулов Могулистана и Могулии и их этнических связях с казахами и другими соседними народами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418111344/https://www.studmed.ru/yudin-vp-o-rodoplemennom-sostave-mogulistana_27f5d4d399e.html |date=2021-04-18 }} // Известия АН Каз. ССР. — 1965. — № 3. — С. 52—65.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;''Абрамзон С. М.'' [http://www.literatura.kg/articles/?aid=697 Кыргызы и их этногенетические и историко-культурные связи]. — Кыргызстан. — Фрунзе, 1990. — С. 480.&lt;/ref&gt;. Бул биригишүүнү [[Көкөтөйдүн керээзи|Көкөтөй-хандын керээзинде]] көрсөк болот: «Тели куш таптап куш салдым, тентиген жыйып эл кылдым, кулаалы таптап куш салдым, курама жыйып журт кылдым»&lt;ref&gt;''Валиханов Ч''. Избранные произведения // «[https://shoqan.kz/completed/works_kukotay-khan/ Смерть Кукотай-хана и его поминки]»  (Отрывок из эпоса «Манас») — Алматы: 1958, с. 346-360.&lt;/ref&gt;.  [[Файл:Eastern Chagatai 1372.jpg|thumb|380x380px|Моголстан мамлекети 1372-жыл]]
16-кылымга таандык [[Мажму ат-Таварих]] аттуу кол жазмада [[Анка-төрө|Анка-төрөнүн]] урпактары моңолдордун түпкү аталарынын ысымдары жана уруктарынын аталышы менен дал келишин [[Саул Абрамзон]] биринчилерден болуп белгилеп кеткен&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. Мажму ат-Таварихтин негизиндеги моңолдордун келип чыгышы&lt;ref&gt;16 кылымга таандык кол жазма фарс тилинде араб жазуусу менен жазылган. Бир нече жолу көчүрүлүп, анан орусчага которулуп, ысымдардын көбү бурмаланып кеткен. Бул жерде азыркы санжырадагы маалымат менен такталып оңдолгон.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;''Сайф ад-Дин Аксыкендинин'' [https://new.bizdin.kg/media/books/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%8B%D0%B9_%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B._1-%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf ''Мажму ат-Таварихтен үзүндүлөр''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230212180421/https://new.bizdin.kg/media/books/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%8B%D0%B9_%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B._1-%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf |date=2023-02-12 }} // (ред.) Ромодин В.А., Мокеев А., (котор.) Кожобеков М., Абдиев Т. — Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхий булактары — Бишкек: 2002 — с. 370&lt;/ref&gt;: &lt;blockquote&gt;

[[Аналхак|Ана-л-Хакктан]] Лур-хан, андан [[Өгүзкан|Гуз-хан]], андан Арслан-бий, андан Ахмат-бек, андан Кули-бий, андан Турду-бий, андан Ак-Туг (Оң-хан), андан Мары-бий, андан Доуле-бий, андан Атан-бий, андан Кулжыгач-төрө, андан [[Анка-төрө]].

Анка-төрөнүн Ахмед-бек жана Мухаммед-бек (лакаб аты Көк Бука) деген уулдары болгон. Ахмед-бектен Лаклак-бий. Көк Букадан Мирак. Мирактан Кожомурат-ата, андан Атамтай, андан Кабай, андан Коңкош, андан Накаш, андан Тува-бий, андан Куусөөк, андан Сейитказы. Сейитказынын бир уулу болгон — Кабай Бакы Дават-бий. Атан-бийдин уулунан Чолок Туума, Кыйра, Бай Моңол, Согу тарайт. 

Лаклак-бийден Абажат. Бука-бийден Келегей, Сүйрүбаш, Олжо Кабужан.  &lt;/blockquote&gt;

Зафар-намеде Анка-төрө [[Амир Темир|Амир Темирдин]] Моголстан элине жасаган жортуулдарына каршы чыккан [[Эмир|эмирлердин]] бири. [[Эңге Төрө|Анка-төрө]], эркенут&lt;ref&gt;Эрхэнууд — теңдештердин биринчиси деген наам болушу мүмкүн. Моңголчо ''эрхэ'' «баш бармак» жана «укукка ээ» деген маанилерди  билдирет.&lt;/ref&gt;Ажыбектин бир тууган агасынын уулу катары эскерилет. Ажыбек Моголстан мамлекетин негиздеген [[Тоглук-Темир|Тоглук-Темирдин]] башкы колбашчысы болгон. Ажыбек менен Анка-төрөнүн [[Ордо|ордосу]] [[:kk:Қаратал_(өзен,_Балқаш_алабы)|Каратал]] өрөөнүндө жайгашкан&lt;ref&gt;''Шараф ад-Дин Али Йездинин'' [https://new.bizdin.kg/media/books/Кыргыздардын_жана_Кыргызстандын_тарыхый_булактары._1-том.pdf Зафар-намесинен үзүндүлөр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230212180421/https://new.bizdin.kg/media/books/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%8B%D0%B9_%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B._1-%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf |date=2023-02-12 }} // Ромодин В.А., Мокеев А., котор. Кожобеков М., Абдиев Т. — Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхий булактары — Бишкек: 2002 — с. 370&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Караев О. К.'' [https://st-0.akipress.org/st_bilimlib/5/e6b5a62fcc5ff91fb3fe8e6724006380e46ccca1.pdf Чагатайский улус. Государство Хайду. Могулистан. Образование кыргызского народа.]. — Бишкек: Кыргызстан, 1995. — С. 123. — 160 с.&lt;/ref&gt;. 

[[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Диндин]] Жами ат-Таварихинде кереит элинин ичинде «тумаут», «конкаит», «сакаит», «жиркин» жана «албат» аттуу негизги топтор эскерилет&lt;ref&gt;''Рашид ад-Дин''. [http://www.vostlit.info/Texts/rus16/Rasidaddin_2/kniga1/frametext3.html Сборник летописей (Джами ат-Таварих)]. Том 1. Книга 1. М.-Л. АН СССР. 1952.
&lt;/ref&gt;. [[Моңгол тилдери|Моңгол тилинде]] көптүк маанини «-ат», «-ит», «-ут» мүчөлөрү жасайт. Моңолдордун ичинде «туума», «коңкош» жана «согу» аттуу тукумдар бар экендиги анык. [[Чыңгыз хан|Чыңгыз-хандын]] доорунда Кереит хандыгын Оң-хан (Тоорул) бийлеген. Мажму ат-Таварихте Оң-хан Анка-төрөнүн түпкү аталарынын бири катары көргөзүлөт.

[[Файл:Djengiz Khân et Toghril Ong Khan.jpeg|thumb|380x380px|Оң-хан менен Чыңгыз-хандын антташуусу. Жами ат-Таварих (15 кылым)]]

[[Караев, Өмүркул|Өмүркул Караев]] [[Мухаммед кыргыз|Мухаммед-кыргызды]] Көк Бука менен салыштырып, бир адам болушу мүмкүн деген божомолду сунуштаган&lt;ref&gt;''Караев О. К.'' Исследования о взаимоотношениях енисейских и тяньшаньских киргизов // Вопросы этнической истории кыргызского народа. — Фрунзе, 1989. — С. 8-28.&lt;/ref&gt;.

[[Солтоноев Белек Солтонкелди уулу|Белек Солтоноев]] Көкөнү жоон баатыр болгону үчүн «Көк Бука» деген атка ээ болгонун айтып кеткен&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;''Белек Солтоноев''. [https://new.bizdin.kg/media/books/Kyzyl-kyrgyz-tarykhy.pdf Кыргыз тарыхы: Тарыхый очерктер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230212180414/https://new.bizdin.kg/media/books/Kyzyl-kyrgyz-tarykhy.pdf |date=2023-02-12 }} — Б:1993 — 208 бет&lt;/ref&gt;.

[[Саул Абрамзон]] Дайырды Мухаммед-кыргыздан кийин Теңир-Тоолук кыргызды башкарган казактын [[:kk:Тахир_хан|Тахир-ханы]] менен байланыштырган&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;''Абрамзон С. М.'' [http://www.literatura.kg/articles/?aid=697 Кыргызы и их этногенетические и историко-культурные связи]. — Кыргызстан. — Фрунзе, 1990. — С. 480. &lt;/ref&gt;. 

[[Тарих-и Рашиди|Тарих-и Рашидиде]] Мухаммед-кыргыз жана Тахир-хан, [[Яркенд|Кашкар]] тарапты бийлеген Султан Сейит-ханга (1487–1533) жана [[Абдар-Рашид, хан|Абд ар-Рашид-ханга]] (1509–1559) каршы күрөшкөн&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;''Мирза Мухаммад Хайдар''. [http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Tarich_Rashidi_II/frametext.htm Тарих-и Рашиди].&lt;/ref&gt;. 

Мажму ат-Таварих боюнча Анка-төрө Көк Буканы кошууну менен Манаска жардамга жибергени маалым&lt;ref&gt;''Сайф ад-Дин Аксикенди.'' [https://manuscript.bizdin.kg/static/media/pdf/web-168-Sobranie-istorii-Mazhmu-atut-tovarikh.pdf Мажму ат-Таварих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920131137/https://manuscript.bizdin.kg/static/media/pdf/web-168-Sobranie-istorii-Mazhmu-atut-tovarikh.pdf |date=2021-09-20 }} / котор. А.Т. Тагирджанов. — &lt;abbr&gt;Л.&lt;/abbr&gt;: Издательство Ленинградского университета, 1960. — 188 с.&lt;/ref&gt;.

[[Файл: 1517 Yarkent and Turpan.png |thumb|380x380px|16-кылымдын башында Моголстан эки мамлекетке ажырап кетет: Кашкар/Жаркент жана Турпан.]]

[[Осмонаалы Сыдыков|Осмонаалы Сыдык уулу]] моңолдордун түпкү аталарынын бири Самансур бүт кыргызга хан болгондугун айтып кеткен&lt;ref&gt;''Кадыров Ысмайыл''. [http://www.literatura.kg/articles/?aid=605 Кыргыздын Гиннесс китеби] – Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2008 – 216 б. &lt;/ref&gt;.  

Санжырада «Алач-хан» атагы менен калган, XV кылымдын экинчи жарымында калаа турмушун караманча жерип, көчмөн турмушту, көчмөндүктүн дөөлөттөрүн гана «адаштырбас ата жолу» деп туу туткан, аны жүрүм-турумдун, жашоонун эрежеси санаган өңчөй кыргыз менен моголдун башын бириктирип, өзүнчө хандык түптөгөн Султан Ахмад-хандын тун уулу Мансур-хан (Самансур-хан) эле. 

Мансур-хан (1484—1544) Турпан тарапты бийлеген [[Моголстан|Моголстандын]] акыркы жогорку ханы болгон. 1524-жылы Мансур-хан 20 миң кошуун курап [[Мин|Кытайга]] жортуул жасайт. Хами шаарын каратып алганы менен, кытайлардан жеңилүүгө учурайт&lt;ref&gt;''Jonathan D. Spence; John E. Wills, Jr.; Jerry B. Dennerline'' (1979). From Ming to Ch'ing: Conquest, Region, and Continuity in Seventeenth-Century China. Yale University Press. p. 177. ISBN [[Атайын:BookSources/0-300-02672-2|&lt;bdi&gt;0-300-02672-2&lt;/bdi&gt;]].&lt;/ref&gt;. Мансур-хандын [[Ойроттор|ойротторго]] каршы бир нече жолу жортуулдары ийгиликтүү аяктаган. 

Санжырада Самансур-хандын кыргызга биринчи нарк-мыйзамды келтиргени жөнүндө айтылган&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;''Аттокуров С.'' Кыргыз санжырасы. – Бишкек: Кыргызстан, 1995&lt;/ref&gt;. Кийин бул мыйзамдарды [[Ормон хан|Ормон-хан]] бир аз гана өзгөртүп кайтадан киргизет.  

Кыргыздар менен моголдордун жакындыгы ушунчалык болгон экен, Мухаммед Хайдар ири тарыхый окуяларда моголдордун бир бөлүгү кыргыздар менен такай чогуу болгондугун айтат. «Баланча хан кыргыздар менен моголдорго каршы жортуул уюштурду», «түкүнчө төбөл кыргыздар менен моголдорго бүлүк салды», деген маалыматтарды арбын жолуктурабыз. Ушундан улам белгилүү тарыхчы [[Анварбек Мокеев|Анварбек Мокеевдин]] орто кылымдык булактарда «кыргыздар бирде өз аталышы, бирде моголдор деп аталган»&lt;ref&gt;Анварбек Мокеев, ''Кыргызы на Алтае и на Тянь-Шане'', 2010 &lt;/ref&gt; деп ырастайт. 

«Сиюй чжи» аттуу 1763-1770 жылдарга таандык  [[Цин империясы|кытай]] тарыхий даректеринде моңолдор кыргыздын батыш ордосуна караштуу негизги уруулардын бири катары эскерилет&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVIII/1760-1780/Opis_zap_zemel/text1.htm ''Сиюй чжи (Описание западных земель)'']. Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана (Извлечения из китайских источников II в. до н. э. - XVIII в.) — Б: КТУ Манас, 2003. — Т. 2. — С. 202-210.&lt;/ref&gt;.

== Генетика ==
[[Генетика]] изилдөөлөр боюнча моңолдордо [[:ru:Гаплогруппа_C_(Y-ДНК)|С2]] аттуу Ү-хромосомалуу гаплогруппа көбүрөөк кездешет&lt;ref&gt;''Ж. Сабитов, Б. Даулет''. [https://www.academia.edu/13609610/Потомки_Адигине_и_Тагая_среди_киргизов_The_Russian_Journal_of_Genetic_Genealogy_Volume_4_No_2_2012_Volume_5_No_1_2013_C_48_51 Потомки Адигине и Тагая среди кыргызов] (рус.) // The Russian Journal of Genetic Genealogy. — 2013. — Т. 5, № 1. — С. 48-51.&lt;/ref&gt;. Бул гаплогруппа эң акыркы изилдөөлөр боюнча кыргыздын 30%-ына таандык&lt;ref&gt;''Балаганская О.А.'' [https://www.dissercat.com/content/polimorfizm-y-khromosomy-u-tyurkoyazychnogo-naseleniya-altaya-sayan-tyan-shanya-i-pamira-v-k Полиморфизм Y-хромосомы у тюркоязычного населения Алтая, Саян, Тянь-Шаня и Памира в контексте взаимодействия генофондов Западной и Восточной Евразии]. // Учреждение Российской академии медицинских наук &quot;Медико-генетический научный центр РАМН&quot;.. — 2011.&lt;/ref&gt;. 

== География ==
Моңолдор [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] бардык аймактарында кездешет. Азыркы учурда Моңолдор негизинен [[Нарын облусу|Нарын]] ([[Ат-Башы району|Ат-Башы]], [[Ак-Талаа району|Ак-Талаа]], [[Кочкор району|Кочкор]] ж. б.), [[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл]] ([[Түп району|Түп]], [[Жети-Өгүз району|Жети-Өгүз]] ж. б.), [[Чүй облусу|Чүй]] ([[Кемин району|Кемин]], [[Сокулук району|Сокулук]], [[Панфилов району|Панфилов]] ж. б.), [[Талас облусу|Талас]] ([[Кара-Буура району|Кара-Буура]] ж. б.), [[Ош облусу|Ош]] ([[Кара-Кулжа району|Кара-Кулжа]] ж. б.), [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад]] ([[Тогуз-Торо району|Тогуз-Торо]], [[Токтогул району|Токтогул]], [[Чаткал району|Чаткал]], [[Ала-Бука району|Ала-Бука]], [[Айры-Там]] ж. б.) аймактарында турушат.

[[Алтайлыктар|Алтайлыктардын]] курамына кирген «моодор» аттуу сөөгү (уруусу) моңолдор уруусу менен байланышы бар экендиги толук ыктымал.
== Түзүлүшү ==
# Бөгөнөк
#* Алагар (Маани, Назар, Чагыр, Чолок Туума, Эштек), Алаш, Арык, Кабай, Кара, Карга, Куу сөөк, Олжобай.
# Бай моңол (Коной, Күнүкө, Эсен).
# Бакы-бий
#* Улуу кыйра (Бакы, Жакаш, Итийбас, Сарык, Самтыр, Тогуз уул, Тейит, Үч урук)
#* Орто кыйра
#* Меңдуулат (Бала кыйра)
== Фольклор ==
1. Макал-лакаптар:

''Моңолдор — журттун уюткусу.''

2. Өзгөндөгү моңолдор тегерегиндеги урууларга үстөмдүк кылып турганы жөнүндө мындай элдик ыр сакталып калган&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:

''Жаңгакты [[Басыз, уруу|басыз]] терчү эле,''

''Жегенди моңол билчү эле.'' 

''Ээрди басыз кылчу эле,'' 

''Миңгенди моңол билчү эле.'' 

''Жакшы чыгып [[Жаныбек казы|Жаныбек]],'' 

''Басыздар элге теңелди.''

3. Самансур-хан жөнүндө&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;:

''Көкүрөгүн аска бөлөдү''

''Көчүгүн кишке жөлөдү''

''Моңолдордун Самансур''

''[[Кун|Кунун]] аргамжы менен төлөдү.''

== Адабият ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;{{Калып:Кыргыз уруулары}}</text>
      <sha1>3k971csqvawbwvpvwqs5ptfeqk84kll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нарын (айыл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41173</id>
    <revision>
      <id>662625</id>
      <parentid>565882</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T02:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54694-44</username>
        <id>49301</id>
      </contributor>
      <origin>662625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5073" sha1="ab671tnj43l1twy7xkek1o1bjbnehfw" xml:space="preserve">{{ОЖ 
 |статусу                    = Айыл
 |кыргызча аталышы           = Нарын
 |расмий аталышы             = Нарын
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                       = Кыргызстан
 |герб                       = 
 |желек                      = 
 |гербдин туурасы            = 
 |желектин туурасы           =
 |lat_deg=41.127252
 |lon_deg=72.075183
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale      
 |ЯндексКарта=
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү  =  
 |областын картасынын өлчөмү = 
 |аймактын картасынын өлчөмү = 
 |областын түрү              = област
 |облусу                     = Жалал-Абад облусу
 |таблицадагы област         = 
 |аймактын түрү              = Район{{!}}Район 
 |район                      = Аксы району
 |ички бөлүнүшү              = 
 |башычысынын түрү           = 
 |башчысы                    = 
 |негизделген күнү           = 
 |биринчи белгиленген        = 
 |мурунку аталышы            = 
 |берилген статусу           = 
 |аймагы                     =  
 |бийиктиги                  =  
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 583
 |климаты                    =
 |расмий тили                = 
 |расмий тили2              = 
  |калкы                     = 9858 &lt;ref name=&quot;Калк2023&quot;/&gt;
  |элди каттоо жылы          = 2023
  |жыштыгы                   = 
  |агломерация               = 
  |улуттук курамы            = 
  |диний курамы              = 
  |этнохороним               =
 |убакыт аралыгы             = +6
 |телефон коду               = 
 |почта индекси              =
 |Commons түрмөгүндө         = 
 |сайты                      = 
 |сайтынын тили              = 
 |сайтынын тили 2            = 
}}
'''Нарын''' ― [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад облусунун]] [[Аксы району|Аксы районундагы]] эң калкы көп айылдардын бири. Үч-Коргон айыл аймагынын борбору. [[Нарын дарыясы|Нарын дарыясынын]] боюнда, [[Деңиз деңгээли|деңиз деңгээлинен]] 583 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору [[Кербен|Кербен шаарынан]] 70 км түштүк-чыгыш тарапта. Облус борбору Жалал-Абад шаарынан 124 км аралыкта жайгашкан. Өзбек Республикасы менен 8,3 км чектешет. Үч-Коргон темир жол бекетинен ([[Өзбекстан]]) 3 км. Калкы 9858 (2023)&lt;ref name=&quot;Калк2023&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825 |title=Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаарчаларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын калкынын саны (2023-жылдын башына карата).|publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети}}&lt;/ref&gt;, негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектептер 2, китепкана 1, бала бакча 2 (мамлекеттик 1, жеке менчик 1), оорукана 1 (хирургия, терапия, балдар, жуугуштуу оорулар, төрөт үйү бөлүмдөрү бар), дарыкана 5, маданият үйү 1, борбордук мечит 1, кыргыз почта бөлүмү 1, милиция бөлүмү 1, паспорт стол 1, Таза коом маалымат күркөсү 1, техникаларды оңдоо борбору 3, базар 2, соода дүкөндөрү 48, тойкана - ресторандар 2, кафе-чайканалар 5 бар. Турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, соода жана тамактануу жайлары, кафе, чайкана, тегирмен жкмкш күндөрү гана иштейт.

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

[[Категория:Үч-Коргон айыл аймагы (Аксы району)]]
[[Категория:Кыргызстандын кыштактары‎]]</text>
      <sha1>ab671tnj43l1twy7xkek1o1bjbnehfw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>662626</id>
      <parentid>662625</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T02:00:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54694-44</username>
        <id>49301</id>
      </contributor>
      <origin>662626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5072" sha1="f811nhe01mqyw78atshnh9ffm7cfdfk" xml:space="preserve">{{ОЖ 
 |статусу                    = Айыл
 |кыргызча аталышы           = Нарын
 |расмий аталышы             = Нарын
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                       = Кыргызстан
 |герб                       = 
 |желек                      = 
 |гербдин туурасы            = 
 |желектин туурасы           =
 |lat_deg=41.127252
 |lon_deg=72.075183
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale      
 |ЯндексКарта=
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү  =  
 |областын картасынын өлчөмү = 
 |аймактын картасынын өлчөмү = 
 |областын түрү              = област
 |облус                      = Жалал-Абад облусу
 |таблицадагы област         = 
 |аймактын түрү              = Район{{!}}Район 
 |район                      = Аксы району
 |ички бөлүнүшү              = 
 |башычысынын түрү           = 
 |башчысы                    = 
 |негизделген күнү           = 
 |биринчи белгиленген        = 
 |мурунку аталышы            = 
 |берилген статусу           = 
 |аймагы                     =  
 |бийиктиги                  =  
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 583
 |климаты                    =
 |расмий тили                = 
 |расмий тили2              = 
  |калкы                     = 9858 &lt;ref name=&quot;Калк2023&quot;/&gt;
  |элди каттоо жылы          = 2023
  |жыштыгы                   = 
  |агломерация               = 
  |улуттук курамы            = 
  |диний курамы              = 
  |этнохороним               =
 |убакыт аралыгы             = +6
 |телефон коду               = 
 |почта индекси              =
 |Commons түрмөгүндө         = 
 |сайты                      = 
 |сайтынын тили              = 
 |сайтынын тили 2            = 
}}
'''Нарын''' ― [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад облусунун]] [[Аксы району|Аксы районундагы]] эң калкы көп айылдардын бири. Үч-Коргон айыл аймагынын борбору. [[Нарын дарыясы|Нарын дарыясынын]] боюнда, [[Деңиз деңгээли|деңиз деңгээлинен]] 583 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору [[Кербен|Кербен шаарынан]] 70 км түштүк-чыгыш тарапта. Облус борбору Жалал-Абад шаарынан 124 км аралыкта жайгашкан. Өзбек Республикасы менен 8,3 км чектешет. Үч-Коргон темир жол бекетинен ([[Өзбекстан]]) 3 км. Калкы 9858 (2023)&lt;ref name=&quot;Калк2023&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825 |title=Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаарчаларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын калкынын саны (2023-жылдын башына карата).|publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети}}&lt;/ref&gt;, негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектептер 2, китепкана 1, бала бакча 2 (мамлекеттик 1, жеке менчик 1), оорукана 1 (хирургия, терапия, балдар, жуугуштуу оорулар, төрөт үйү бөлүмдөрү бар), дарыкана 5, маданият үйү 1, борбордук мечит 1, кыргыз почта бөлүмү 1, милиция бөлүмү 1, паспорт стол 1, Таза коом маалымат күркөсү 1, техникаларды оңдоо борбору 3, базар 2, соода дүкөндөрү 48, тойкана - ресторандар 2, кафе-чайканалар 5 бар. Турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, соода жана тамактануу жайлары, кафе, чайкана, тегирмен жкмкш күндөрү гана иштейт.

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

[[Категория:Үч-Коргон айыл аймагы (Аксы району)]]
[[Категория:Кыргызстандын кыштактары‎]]</text>
      <sha1>f811nhe01mqyw78atshnh9ffm7cfdfk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чолпонбай (айыл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41939</id>
    <revision>
      <id>662684</id>
      <parentid>550267</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T11:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2464" sha1="ctmyjh10rcdnr4y6llcd7kbu69leqzh" xml:space="preserve">{{ОЖ 
 |макамы                    = Айыл
 |кыргызча аталышы           = Чолпонбай
 |өлкө                       = Кыргызстан
|lat_dir = N|lat_deg = 42.621829|lat_min =   |lat_sec =  
|lon_dir = E|lon_deg = 71.52188|lon_min =   |lon_sec =  
 |облус                      = Талас облусу 
 |район                      = Кара-Буура району
  |калкы                     = 4 990  &lt;ref name=&quot;Калк&quot;/&gt;
  |элди каттоо жылы          = 2009
 |убакыт аралыгы             = +6
}}
'''Чолпонбай''' (мурдагы аталышы — Чымгент)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kg/kg/klassifikatory/|title=Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору|website=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211109171729/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/61291?cl=ky-kg |archivedate=2021-11-09 |title=архив көчүрмөсү |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/61291?cl=ky-kg |accessdate=2021-11-09}}&lt;/ref&gt; —— [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Талас облусу|Талас облусунун]] [[Айтматов району|Айтматов районундагы]] айыл. [[Чолпонбай айыл аймагы|Чолпонбай айыл аймагына]] кирет.

== Калкы ==
Калкы ― 4990 киши (2009-жылы)&lt;ref name=&quot;Калк&quot;&gt;{{Cite web |title=Перепись населения Киргизии 2009. Таласская область |url=http://zakon.znate.ru/pdfview/index-13949.html |access-date=2014-01-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304124926/http://zakon.znate.ru/pdfview/index-13949.html |dead-url=yes |accessdate=2014-01-12 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304124926/http://zakon.znate.ru/pdfview/index-13949.html }}&lt;/ref&gt;. 
== Булактар ==
{{Булактар}}
{{Кара-Буура районунун калкконуштары}}
[[Категория:Чолпонбай айыл аймагы]]
[[Категория:Айылдар]]</text>
      <sha1>ctmyjh10rcdnr4y6llcd7kbu69leqzh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орозбүбү Сатиш кызы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44519</id>
    <revision>
      <id>662655</id>
      <parentid>566162</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T06:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10565" sha1="s2kxewrs65ek2cgx7vbft31zr5ruosy" xml:space="preserve">'''Орозбүбү Сатиш кызы''' (21.03.1959) – [[Кыргызстан|Кыргызстандагы]] манас таануучу жана акын айымдардын бири. [[Жүсүп Мамай]]дын чыгармачылыгын иликтеген адис. Кесиби – экономист. Учурда (1993-жылдан тартып) Ош шаарында Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер Академиясынын Түштүк бөлүмүнүн Коомдук илимдер институтунун (кийин Аймактык илимий билим берүү борбору жана Гуманитардык изилдөөлөр институту болуп өзгөртүлдү) илимий кызматкери болуп иштеп келет. КР Улуттук Жазуучулар Союзунун мүчөсү (2004). &lt;br&gt;

== Кыскача өмүр таржымакалы  ==
Орозбүбү Сатиш кызы 1959-жылы 21-мартта Кыргызстандагы Ош облусунун Өзгөн районуна караштуу Ак-жар айылында төрөлгөн. &lt;br&gt;

Атасы – Сатиш Туратов (1912-1991) кыргыздын басыз уруусунан кирген тилеке уругунан. Энеси Бегимбү Акмат кызы Турат келини (1934-2006) кыргыздын басыз уруусундагы кашка уругунан. Алар үч кыздуу болгон, Орозбүбү – ортончусу. Эжеси – Гүлгаакы (1952), сиңдиси – Мунаргүл (1970). &lt;br&gt;

Орозбүбү Сатиш кызы 1976-жылы [[Ош облусу|Ош облусуна]] караштуу Өзгөн районундагы “Ак-жар” орто мектебин аяктаган. &lt;br&gt;

Ал 1977-1979-жылдары Фрунзе (азыркы [[Бишкек]]) шаарындагы СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин (азыркы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин) Механикалык-математика факультетинде окуган. &lt;br&gt;

1979-жылы Орусиянын борбору Москва шаарындагы Москва суу чарба институтунун Суу чарбасынын экономикасы факультетине которулуп, окуусун уланткан. 1984-жылга чейин анда таалим алып, бирок аны бүтпөй калган. &lt;br&gt;

1996-жылы Ош технология университетинин Экономика жана менежмент факультетин аяктаган. &lt;br&gt;

Кесиби - экономист. &lt;br&gt;
Эмгек жолун Өзгөн районундагы “Ак-жар” орто мектебинде “пионер вожатый” болуп иштөөдөн баштаган. (1976-77-жж). &lt;br&gt;

Фрунзе шаарындагы Бүткүл союздук “Союзводавтоматика” суу чарбасын долбоорлоо институтунда сызуу-конструктору болуп иштеген.  &lt;br&gt;

1986-95-жж. - Ош шаарындагы Р.Абдыкадыров атындагы Ош облустук филармониянын алгачкы Адабият бөлүм башчысы болгон. &lt;br&gt;

Ошол эле учурда, 1993-жылдан тартып Ош шаарында Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер Академиясынын Түштүк бөлүмүнүн Коомдук илимдер институтунун (кийин Аймактык илимий билим берүү борбору жана Гуманитардык изилдөөлөр институту болуп өзгөртүлдү) илимий кызматкери болуп иштеп келет. &lt;br&gt;

2007-жылдан тартып Ош облустук Таш Мияшев атындагы балдар китепканасында “Манас” мектебин ачып, азыркыга чейин жетектеп келе жатат. &lt;br&gt;

== Сапарлары  ==
1997-жылы Кытайдын ШУАРында болгон, Артыш, Кашкар, Үрүмчү шаарларында бир айдай чыгармачыл сапарда болгон. Манасчы [[Жусуп Мамай|Жусуп Мамайдын]]  [[Үрүмчү]] шаарындагы үйүндө бир айдай болгон. &lt;br&gt;


== Коомдук ишмердиги  ==
Манас таануу жаатында бир катар коомдук иш-чараларга катышып келет. &lt;br&gt;

КР Улуттук Жазуучулар Союзунун мүчөсү (2004). &lt;br&gt;


== Илимий ишмердиги  ==
Манас таануу жаатында илимий жыйындарда илимий баяндамалар менен чыкты.

Ош шаарында манас таануу жаатында илимий жыйындарды уюштурууга катышты.   


== Сыйлыктары. Наамдары  ==
КРнын маданиятынын мыкты кызматкери (2013). &lt;br&gt;

КРнын “Манас эл” коомдук бирикмесинин “Манас” төш белгисинин ээси (2013). &lt;br&gt;


== Үй-бүлөсү  ==
Никеде турат. &lt;br&gt;

Күйөөсү  –  [[Шадыбеков, Кеңешбек Бозбубиек|Шадыбеков Кеңешбек Мырсалиевич]]. &lt;br&gt;

Кеңешбек 1952-жылы 1-июлда Кыргыз Республикасынын Жалал-Абат облусунун Аксы районуна караштуу Бозбубиек айылында туулган. 1959-жылы Бозбубиек башталгыч мектебинен 4-класска чейин окуп, 1969-жылы Успеновка орто мектебинен онунчу классты бүтүргөн. 1969-жылы Фрунзедеги Политехникалык институтуна кирип,Архитектура-курулуш факультетин бүтүрүп, жогорку билимге ээ болгон. Кыргыз Республикасынын Илимдер Академиясынын Сейсмология институнда кызмат өтөгөн. Фрунзедеги Технологиялык-Конструкциялоо институнун (ФКТИ) башкы сүрөтчүсү кызматын аткарган. Кыргыз Республикасынын Сүрөтчүлөр Союзунда Сүрөтчүлөр фондунун айкелчилер секциясында  эмгектенген. Кыргыз Республикасынын ЭЛТР коомдук телерадио корпорациясында кызмат өтөгөн. Ош облустук Мияшев Таш атындагы балдар  китепканасында «МАНАС» эпосу боюнча маалыматтар бөлүмүндө жетектөөчү адис, манастаануучу кызматын аркалап келет. Кыргыз Республикасынын Улуттук Жазуучулар Союзунун мүчөсү.   &lt;br&gt;

Бир кыз (Нуртаажы), бир уулу (Акылбек) бар. &lt;br&gt;

== Тил билгендиги  ==
Кыргыз, орус жана казак тилдеринде сүйлөйт. &lt;br&gt;

== Негизги чыгармалары  ==
Бир нече ыр китепти жарыялаган. 

* “Акылдан заман” ырлар, Ош, “Ошоблтипография”,1992, 95 бет.

* “Акылдан заман” ырлар, Ош, “Ошоблтипография”, 1993, 65 бет.

* “Кыргызым-шумкар уям” ырлар, Ош, ЖЧК Тойчубаев А.А., 2007, 188 бет. Биринчи китеп. 

* “Кыргызым-шумкар уям” ырлар, Ош, ЖЧК Тойчубаев А.А., 2007, 176 бет. Экинчи китеп. – ISBN 978-9967-24-332-3. 

* “Кыргызым-шумкар уям” ырлар, Ош, ЖЧК Тойчубаев А.А., 2008, 165 бет. Үчүнчү китеп. 

* “Кыргызым-шумкар уям” ырлар, Ош, ЖЧК Тойчубаев А.А., 2008, 191 бет. Төртүнчү китеп.

* “Базар экономикасынын илимий негиздерин прикладдык түрдө пайдаланууга алгачкы түшүнүктөр жана багыттар”, Ош, “Ошоблтипография”,1996, 22 бет.  &lt;br&gt; 


== Котормолору ==

* “Кытайдагы кыргыз назы” ырлар, котормо, Ош, “Ошоблтипография”, 1994, 53 бет. &lt;br&gt; 

* “Манас” эпосу, 1-19-том, Жүсүп Мамай варианты, араб арибинен кирилл жана латын тамгаларына котормо, КР ИУА ТБ Аймактык илимий билим берүү борбору, Ош,2011, 4-май, №4 токтом. &lt;br&gt;

== Кыскача адабият  ==
*  &lt;br&gt;


== Интернеттеги шилтемелер  ==
*  &lt;br&gt;
* http://www.azattyk.org/content/article/1285847.html &lt;br&gt;
* https://archive.is/20140402130131/newskg.narod.ru/agym/07/1005_7.htm&lt;br&gt;
* http://presskg.com/er/08/1128_16.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820073858/http://www.presskg.com/er/08/1128_16.htm |date=2011-08-20 }} &lt;br&gt;
* https://web.archive.org/web/20191207085504/http://fund.patent.kg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=45&amp;Itemid=17&amp;lang=en &lt;br&gt;
*  &lt;br&gt;
*  &lt;br&gt;
*  &lt;br&gt;

 [[Категория:Адабият]]
[[Категория:Китепканачылар]]
[[Категория:Манас таануу]]
[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Илим]]
[[Категория:XXI кылым]]
[[Категория:Ош облусу]]
[[Категория:Кытай]]
[[Категория:Жусуп Мамай]]
[[Категория:Кытай]]
[[Категория:Акындар]]
[[Категория:Сөздүкчүлөр]]
[[Категория:Кыргызстан аялдары]]
[[Категория:Экономика]]</text>
      <sha1>s2kxewrs65ek2cgx7vbft31zr5ruosy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аламүдүн ГЭСтер каскады</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49847</id>
    <revision>
      <id>662613</id>
      <parentid>651097</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T22:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8621" sha1="srzx5dd5mg3ek8ois3sbozvb53dspdx" xml:space="preserve">{{stub}}
'''Аламүдүн ГЭСтер каскады''' - [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Чүй облусу|Чүй облусундагы]] [[Батыш Чоң Чүй каналы|Батыш Чоң Чүй каналында]] жайгашкан, 8 чакан [[Гидроэлектростанция|гидроэлектростанциядан]] турган каскад. Анын өткөрүмдүүлүгү 60 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/с. Каскаддын аныкталган жалпы кубаттуулугу - 29,78 миң кВт. Кыркадагы бардык электр чордондор бири-бири менен жана Кыргыз энергетикалык системасы менен чыңалуусу 35 кВт электр тармагы (сеть) аркылуу байланышкан.

== Лебединовка ГЭСи ==
{{Негизги макала|Лебединовка ГЭСи}}
'''Лебединовка ГЭСи''' Аламүдүн ГЭСтер каскадынын башкы баскычы жана эң кубаттуу станциясы болуп саналат. Ал [[Бишкек]] шаарында Аламүдүн-1 кичи районунун чыгышында Батыш ЧЧКда жайгашкан. Станция эки кезекте курулган: биринчи гидроагрегат 1943-жылы, экинчиси 1948-жылы ишке киргизилген. Бул чакан ГЭСтин долбоору «Гидропроект» институтунун Орто Азия бөлүмү тарабынан иштелип чыккан. 

ГЭСтин орнотулган кубаттуулугу 7,6 МВт, орточо жылдык элект энергиясын өндүрүүсү 65 млн кВт/саатты түзөт.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.openstreetmap.org/way/178594213
 |title=OpenStreetMap — Way 178594213
 |website=OpenStreetMap
 |publisher=OpenStreetMap Foundation
 |language=en
 |access-date=2026-08-11
}}&lt;/ref&gt;

2025-жылы ГЭСтин реконструкциялоо иштери башталган. Долбоордун алкагында станциянын кубаттуулугун 7,6 МВттан 9,2 МВтка чейин жогорулатуу жана аны иштөө мөөнөтүн узартуу каралган. Реконструкцияны 2027-жылдын аягына чейин аяктоо пландалууда.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://economist.kg/all/2025/02/18/liebiedinovskuiu-ges-modierniziruiut-k-kontsu-2027-ghoda-na-eto-potratiat-eu13-8-mln/
 |title=Лебединовскую ГЭС модернизируют к концу 2027 года: на это потратят €13,8 млн
 |website=Economist.kg
 |publisher=Economist.kg
 |language=ru
 |date=2025-02-18
 |access-date=2026-08-11
}}&lt;/ref&gt;

== Кичи Аламүдүн ГЭСи ==
ГЭС 1929-жылы пайдаланууга берилген жана [[Кыргызстан|Кыргызстандагы]] алгачкы гидроэлектростанциялардын бири болуп саналат. Станциянын орнотулган кубаттуулугу 0,4 МВт, орточо жылдык элект энергиясын өндүрүүсү 2 млн кВт/саатты түзөт.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.carecprogram.org/uploads/Presentation-KGZ-ru.pdf
 |title=Презентация по Кыргызстану
 |website=CAREC Program
 |publisher=Central Asia Regional Economic Cooperation Program
 |language=ru
 |access-date=2026-08-11
}}&lt;/ref&gt;

== Аламүдүн-1 ГЭСи ==
ГЭС 1945-жылы пайдаланууга берилген. Станциянын орнотулган кубаттуулугу 2,2 МВт, орточо жылдык элект энергиясын өндүрүүсү 18 млн кВт/саатты түзөт.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.carecprogram.org/uploads/Presentation-KGZ-ru.pdf
 |title=Презентация по Кыргызстану
 |website=CAREC Program
 |publisher=Central Asia Regional Economic Cooperation Program
 |language=ru
 |access-date=2026-08-11
}}&lt;/ref&gt;

== Аламүдүн-2 ГЭСи ==
ГЭС 1948-жылы пайдаланууга берилген. Станциянын орнотулган кубаттуулугу 2,5 МВт, орточо жылдык элект энергиясын өндүрүүсү 20 млн кВт/саатты түзөт.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.carecprogram.org/uploads/Presentation-KGZ-ru.pdf
 |title=Презентация по Кыргызстану
 |website=CAREC Program
 |publisher=Central Asia Regional Economic Cooperation Program
 |language=ru
 |access-date=2026-08-11
}}&lt;/ref&gt;

== Аламүдүн-3 ГЭСи ==
ГЭС 1951-жылы ишке киргизилген. Станциянын орнотулган кубаттуулугу 2,1 МВт, орточо жылдык өндүрүшү 20 млн кВт/сатты түзөт.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.carecprogram.org/uploads/Presentation-KGZ-ru.pdf
 |title=Презентация по Кыргызстану
 |website=CAREC Program
 |publisher=Central Asia Regional Economic Cooperation Program
 |language=ru
 |access-date=2026-08-11
}}&lt;/ref&gt;

== Аламүдүн-4 ГЭСи ==
ГЭС 1952-жылы ишке киргизилген. Станциянын кубаттуулгу 2,1 МВт жана орточо жылдык өндүрүшү 17 млн кВт/сатты түзөт.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=http://www.chakanges.kg/ges-4/index.php
 |title=ГЭС-4
 |website=Internet Archive
 |publisher=Internet Archive
 |language=ru
 |date=2014-04-13
 |access-date=2026-08-11
 |accessdate=2026-06-11
 |archivedate=2014-04-13
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413125302/http://www.chakanges.kg/ges-4/index.php
 }}&lt;/ref&gt;

== Аламүдүн-5 ГЭСи ==
ГЭС 1957-жылы пайдаланууга берилген. Каскаддагы башка станциялардан айырмаланып,ал суунун агымы боюнча гана иштебестен, көлөмү 738 миң м³ болгон суткалык жөнгө салуучу бассейнге ээ. Станциянын кубаттуулгу 6,4 МВт жана орточо жылдык өндүрүшү 23 млн кВт/сатты түзөт.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=http://www.chakanges.kg/ges-5/index.php
 |title=ГЭС-5
 |website=Internet Archive
 |publisher=Internet Archive
 |language=ru
 |date=2014-04-13
 |access-date=2026-08-11
 |accessdate=2026-06-12
 |archivedate=2014-04-13
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413125255/http://www.chakanges.kg/ges-5/index.php
 }}&lt;/ref&gt;

== Аламүдүн-6 ГЭСи ==
ГЭС 1958-жылы ишке киргизилген. Анын кубатуулугу 6,4 МВт жана орточо жылдык өндүрүшү 23 млн кВт/сатты түзөт. Электр станциянын имаратында ПЛ-495-ВБ-225 турбиналары бар эки вертикалдык гидроагрегат бар, ала 15 м долбоордук басымда жана ар бир турбина аркылуу 25 м³/с  долбоордук агым ылдамдыгында иштейт. Турбиналар ВГС-325/59-28 гидрогенераторлорун кыймылга келтирет.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=http://www.chakanges.kg/ges-6/index.php
 |title=ГЭС-6
 |website=Internet Archive
 |publisher=Internet Archive
 |language=ru
 |date=2014-04-13
 |access-date=2026-08-11
 |accessdate=2026-07-06
 |archivedate=2014-04-13
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413125253/http://www.chakanges.kg/ges-6/index.php
 }}&lt;/ref&gt;

== Колдонулган адабияттар ==
* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
== Булактар ==
{{Булактар}}
== Тышкы шилтемелер ==
* [http://www.energo-es.kg/ «Электр станциялары» ААКнын расмий сайты]
* [http://www.energo-es.kg/ Чакан ГЭС ААКнын расмий сайты]
* [https://web.archive.org/web/20260728174853/https://minenergo.gov.kg/ Кыргыз Республикасынын Энергетика министрлигинин расмий сайты]

[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Кыргызстандын ГЭСтери]]</text>
      <sha1>srzx5dd5mg3ek8ois3sbozvb53dspdx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герц Генрих Рудольф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52536</id>
    <revision>
      <id>662624</id>
      <parentid>655537</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T00:25:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33045" sha1="ni1t4ncseg7r4f2pnnsgbzqlsq3d7nr" xml:space="preserve">{{Илимпоз
 |Расмий ысымы           = Heinrich Rudolf Hertz
 |Сүрөт                  = Heinrich Hertz.jpg
 |Сүрөттүн аталышы       = Генрих Герц
 |Туулган жылы           = 22.2.1857
 |Туулган жери           = Гамбург, Германия
 |Каза болгон жылы       = 1.1.1894
 |Каза болгон жери       = Бонн, Германия
 |Жарандыгы              = Германия
 |Илимий чөйрөсү         = [[Физика]], [[Электротехника]]
 |Иштеген жери           = [[Киль университети]]&lt;br /&gt;[[Карлсруэ университети]]&lt;br /&gt;[[Бонн университети]]
 |Альма-матер            = [[Людвиг Максимилиан атындагы Мюнхен университети]]&lt;br /&gt; [[Гумбольдт атындагы Берлин университети]]
 |Илимий жетекчиси       = [[Гельмгольц, Герман Людвиг Фердинанд|Гельмгольц]]
 |Кол тамгасы          = Autograph of Heinrich Hertz.png
}}

'''Ге́нрих Ру́дольф Герц'''  ({{lang-de|Heinrich Rudolf Hertz}}; [[22-февраль]] [[1857]]-жыл, [[Гамбург]] — [[1-январь]] [[1894]]-жыл, [[Бонн]]) — немис физиги.

[[Берлин университети|Берлин университетин]] бүтүргөн, ал жерде анын окутуучулары [[Герман фон Гельмгольц]] жана [[Густав Кирхгоф]] болгон. [[1885]]-жылдан [[1889]]-жылга чейин  [[Карлсруэ университети|Карлсруэ университетинде]]  [[Физика|физика]] профессору болуп иштеген. [[1889|1889-жылдан]] баштап — [[Бонн университети|Бонн университетинде]]  физика профессору.

Электр-магнит толкунунун бар экенин тажрыйба жүзүндө (вибратордун жардамы менен, 1886-89-жылдары) далилдеген. Максвелл теңдемесин симметриялык формага келтирген (1890). Электр-магнит жана жарык толкундарынын негизги касиеттеринин теңдештигин тажрыйбада аныктаган. Сырткы фотоэффект кубулушун (1887) ачкан. Өз ысмы менен аталган принципке негизделген механиканы түзгөн. 

Негизги жетишкендиги — [[Джеймса Максвелл|Джеймса Максвеллдин]] жарыктын электромагниттик теорииясын эксперимент аркылуу далилдөө. Герц [[электромагниттик толкундар|электромагниттик толкундардын]] бар экендигин далилдеген. Ал [[электромагниттик толкундардын чагылуусу|электромагниттик толкундардын чагылуусун]], [[интерференция|интерференциясын]], [[дифракция|дифракциясын]] жана [[поляризация|поляризациясын]] ачкан, алардын ылдамдыгынын жарыктын таралыш ылдамдыгы менен бирдейлигин жана жарыктын электромагниттик толкундардын эле бир түрү экендигин тапкан. Герц кыймылдагы нерселердин электродинамикасын түзгөндө, эфир кыймылдагы нерселерге илешип кетет деп натуура ойлогон. Тажрыйбада анын электродинамикасы далилденген эмес, жана кийин [[Хендрик Лоренц|Хендрик Лоренцтин]] электрондук теориясына орун бошоткон. Герцтин ачкандары кийин [[Радио|радио]]нун өнүгүшүнө негиз болгон.

1886—87-жылдарда Герц сырткы [[фотоэффект]] кубулушун ачкан жана баяндап жазган.  Герц [[резонанстык контур теория|резонанстык контур теориясын]] түзгөн, катод нурларынын касиеттерин үйрөнгөн жана ультрафиолет нурларынын электрдик разрядга таасирин изилдеген. Механикадагы айрым эмгектеринде серпилгич шарлардын урунушуу теориясын баяндаган, урунушуу убактысын эсептеп чыккан ж.у.с «Механиканын принциптери» деген китебинде (1894) механиканын жалпы теоремаларын чыгарган жана бирдиктүү принциптен (Герц принциби) келип чыгуучу математикалык аппаратын түзгөн.

Жыштыкты ченөөнүн бирдиги 1933-жылдан бери Герцтин ысмын алып жүрөт жана эл аралык метрдик СИ системасына кирет.

== Алгачкы жылдары ==
Генрих Рудольф Герц 1857-жылдын 22-февралында Гамбургда, оокаттуу жана маданияттуу ганзейлик үй-бүлөдө туулган.

Анын атасы [[:de:Gustav Ferdinand Hertz|Густав Фердинанд Герц]] (1827—1914), адвокат жана 1887—1904-жылдарда сенатор болуп турган, Давид Густав Герц аты менен бай еврейдин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Густав Фердинанд Герц бай коммерсант жана 1860-1862-жылдарда&lt;ref&gt;Генрих Давид Герцтин агасы, физиктин чоң атасы,&amp;nbsp;— Вольф Герц (1790—1859)&amp;nbsp;— 1825—1831-жана 1841—1848-жылдарда Гамбургдагы еврей коомунун председатели болгон.&lt;/ref&gt; Гамбургдун шаардык кеңешинин мүчөсү болгон, энеси - Бетти Августа Оппенгейм (1802-1862)&lt;ref&gt;[http://gw4.geneanet.org/index.php3?b=pierfit&amp;amp;lang=en;p=betty;n=oppenheim Betty Oppenheim]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Кара. Оппенгейм үй-бүлөсү&lt;/ref&gt;, [[:de:Salomon Oppenheim junior|Соломон Оппенгейм]] (1772-1828) деген Кельн&lt;ref&gt;Бетти Оппенгейм, ири герман банкирлери [[:de:Simon Oppenheim|Симон Оппенгейм]]дин (1803—1880) жана [[:de:Abraham Oppenheim|Авраам Оппенгейм]]дин (1804—1878) карындашы болгон.&lt;/ref&gt;дик  азыр да иштеп жаткан Sal. Oppenheim банкын  негиздеген ири банкирдин кызы болгон. Генрих Герцтин атасы дагы, чоң атасы дагы иудейликтен  лютеран.&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101116014602/http://profiles.incredible-people.com/heinrich-rudolf-hertz/ |archivedate=2010-11-16 |title=Biography of Heinrich Rudolf Hertz |url=http://profiles.incredible-people.com/heinrich-rudolf-hertz/ |accessdate=2020-11-11}}&lt;/ref&gt; динине өтүп кетишкен.

Генрих Герцтин энеси, төрөлгөн аты Анна Элизабет Пфефферкорн (1835—1910), Майндагы Франкфурттук аскер врачы Йоханнес Пфефферкорн (1793—1850) менен Сузанна Гадройтердин (1797—1872) кызы болуптур. Генрихтин 3 иниси жана1 карындашы болгон.

Генрих Герц гимназияда жана кийин Гамбург университетинде окуп жүргөндө эле, араб жана санскрит тилдерин үйрөнүп алып, илимдерге жана тилдерге жөндөмүн көрсөткөн. Илим менен техниканы Дрезденде, Мюнхенде жана Берлинде окуп үйрөнүп жүргөнүндө,  Кирхгоф  менен  Гельмгольцтун шакирти болот.  В 1880-жылы Герц  Берлин университетинде философия доктору наамын алат, жана Гельмгольцтун шакирти болуп докторантурада окуусун улантып калат. В 1883-жылы году ал Киль университетинде теориялык физика боюнча лектор болот, ал эми 1885-жылы Герц Карлсруэ университетинде толук профессор болуп калат. Ал электромагниттик толкундар тууралуу ачылыштарын ушул жерде жасайт.

== Метеорология ==
Герц дайыма метеорологияга терең кызыгуучу, балким, буга анын Вильгельм фон Бецольддон окуганы (ал 1878-жылдын жайында Мюнхен Политехникумунда лабораториялык курс боюнча Герцтин профессору болгон) себеп болсо керек. Бирок Герц бул областка, Берлинде Гельмгольцга ассистент болуп жүргөндөгү айрым алгачкы макалаларын эске албаганда, анча чоң салым киргизген эмес. Буларга суюктуктардын бууланышын изилдөө, гигрометрдин жаңы түрүн, жана адиабаттык өзгөрүүлөргө учураган нымдуу абанын касиеттерин аныктоо үчүн графикалык каражаттарды иштеп чыгуу кирет.

== Тийишип аракеттенишүү механикасы ==
1881—1882-жылдары Герц кийин  {0тийишип аракеттенишүү механикасы деп аталган тематика боюнча эки макала жарыялаган. Герц электродинамикага (төмөндө айтылат) салымы менен белгилүү болсо да, бул эки макала дагы көзгө түшүп калды. Булар маанилүү идеялардын булагына айланды; тийишүүнүн фундаменттик жаратылышы тууралуу сөз козголгон макалалардын көбүндө аларга шилтеме берилүүчү. Жозеф Буссинеск  Герцтин эмгектерине бир нече олуттуу кайрылуу жасап, алардын зор маанисин көрсөттү.

Герц бул эмгектеринде, тийишип турган октору симметриялуу эки объекттин жүрүш-турушун изилдейт. Алынган натыйжалар классикалык серпилгичтик теориясы менен туташ чөйрөлөр механикасына негизденет. Анын теориясындагы эң талуу жери - каалагандай жаратылыштагы эки катуу нерсенин серпилгичтик учурунда өзгөчө маанилүү боло турган адгезиясы эске алынбагандыгында. Герцтин учурунда эксперимент аркылуу далилдөө мүмкүн болбогондуктан, мындай эске албоо кечиримдүү эле.

Герц өз теориясын негиздөө үчүн, айнек сфераны линзага жайгаштырганда пайда болуучу Ньютондун эллипстик алкактарын изилдеген. Анын оюнча, сферанын линзага жасаган басымы,  Ньютондун алкактарын өзгөрүүгө дуушар кылмак. Герц сферанын линзада пайда кылуучу жылышуусун эсептөөчү эксперимент аркылуу өз теориясын текшерген кезде Ньютондун алкактарын кайрадан пайдаланды. К.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Джонсон, К. Кендал и А.&amp;nbsp;Д.&amp;nbsp;Робертс (JKR&amp;nbsp;— фамилиялардын баш тамгалары) бул теорияны адгезия учурунда  жылышууну же батуу тереңдигин теориялык жактан эсептегенде  Королдук Коомlдун эмгектеринде 1971-жылы жарыяланган.өздөрүнүн «Серпилгич катуу бөлүкчөлөрдүн беттик энергиясы жана тийишүүсү»,аттуу маанилүү макаласына негиз кылып алышкан. Алардын айтканы боюнча, материалдардын адгезиясы нөлгө барабар учурда, Герцтин теориясы келип чыгат.

1975-жылы Б.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Держагуин, В.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Мюллер жана Ю.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Топоровдор (DMT теориясы деп белгилүү болгон) башкача божомолго таянышып, башка бир теорияны түзүштү, анда дагы адгезия нөлгө барабар учурда, Герцтин теориясы келип чыгат.

DMT теориясы,тийишип аракеттенишүүнүн JKR  теориясын толуктоочу дагы бир теориясы катары кабыл алынуудан мурда бир нече жолу кайра каралып чыкты.

DMT жана JKR теорияларынын экөө тең тийишип аракеттенишүүнүн механикасынын негизи, аларга бардык тийишип өтүү моделдери жана наножылышуу менен электрондук микроскопиядагы эсептөөлөр таянышат.. Герца лекция окуп жүргөндө өзү анча баа бербеген эмгектери, анын электромагнетизм боюнча улуу ачылыштарына чейин эле, нанотехнологиялар заманына бап келип калды.

== Электромагниттик толкундарды изилдөө ==
1885-1889-жылдарда Герц  Карлсруэlдеги техникалык университетте физиканын профессору болуп иштеди. Так ушул жылдарда ал электромагниттик толкундардын реалдуулугун далилдеген электр күчүнүн таралышы боюнча өзүнүн белгилүү тажрыйбаларын жүргүзгөн болучу. Герц пайдаланган аппаратура азыр өтө эле жөнөкөй көрүнөт, бирок ошондон улам алынган натыйжалардын мыктылыгы билинет. Андагы электромагниттик нурдануунун булагы -  разряд бергичтин учкундары эле. Разряд бергичтин электромагниттик толкундары резонансы туураланган контурдан бир нече метр аралыкта жайгашкан &quot;кабылдагычтын&quot; шарчаларынын ортосунда учкун  разряддарын пайда кылган. Герц толкундарды, анын ичинде тике толкундарды дагы, тапты, алардын таралыш жана чагылышуу ылдамдыктарын, сынышын жана поляризациясын изилдеди.. Мунун баары оптикага окшошуп кетет, айырмасы  (маңыздуу жери!) -  толкундардын узундугу миллиард эсе дээрлик чоң экендигинде.

[[Файл:Hertz_schematic0.PNG|right|280px|thumb|Герцтин 1887-жылкы эксперименттик аппараты.]]

Герц '''Радиобергич''' и.  Румкорфтун чыгырыгынын (термелүүчү контурду ачкычтык үзгүч менен дүүлүктүрүүчү).негизинде жасалган 
&lt;br&gt; Булактан чыккан ток чыгырык аркылуу өтүп, анын темир өзөгүн магниттейт, жана кыймылдуу тийиштиргичти өзүнө тартат. Ошентип, чынжыр үзүлөт, ал эми магнит талаасы жоголгондо тийиштиргич кайра туташат.
&lt;ref&gt;http://www.cqham.ru/wrx5.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025081305/http://www.cqham.ru/wrx5.htm |date=2007-10-25 }} Рис.5.1.&lt;/ref&gt;
Тажрыйбаларын жүргүзүү учүн Герц өзүнүн кийин «Герцтин вибратору ».деп аталган атактуу электромагниттик толкундарды нурданткычын ойлоп тапкан жана жасаган. Вибратор, учтарына латунь шариктер жана бирден цинк сферасы же конденсатордун ролун аткарган квадраттык пластинка  кийгизилген эки жез чыбыктан турат. Шариктердин арасында учкун аралыгын көрсөткөн жылчык болот. Жез чыбыктарга Румкорфтун чыгырыгынын - төмөнкү чыңалуудагы турактуу токту жогорку чыңалуудагы өзгөрмө токко айланткычтын - сырткы чулгоосунун учтары бекитилет. Өзгөрмөлүү токтун импульстары учурунда шариктердин арасында учкун чыгат жана айланага электромагниттик толкундар таралат. Сфераларды же пластиналарды чыбыктар боюнча жылдырып, толкундун узундугун аныктоочу чынжырдын индуктивдүүлүгүн жана сыйымдуулугун өзгөртсө болот.

Герц '''радиокабылдагыч'''ы (учкундуу).&lt;br&gt;
Нурданган толкундарды тутуу үчүн Герц &amp;nbsp;— учтарында &quot;бергичтикиндей&quot; латунь шариктери жана жылдырма учкун кулачы бар туташпаган сым алкак же туташпаган тик бурчтук рамка түрундөгү - эң жөнөкөй резонатор ойлоп тапты.

Жүргүзгөн тажрыйбалардын натыйжасында Герц, эгер генератордо жогорку жыштыктагы термелүүлөр болсо (анын разряддык кулачында учкун чыгат), анда резонатордун разряддык кулачында 3 м аралыктан да кичине учкун чыгып турарын көрдү. Ошентип, экинчи чынжырдагы учкун биринчи чынжыр менен эч кандай тийишүү жок учурда пайда болду.  Герц генератор менен кабылдагычтын өз ара ар кандай абалдарында көп тажрыйбаларды жасап көрүп, чектүү ылдамдык менен таралуучу электромагниттик толкундардын барлыгы тууралуу жыйынтыкка келет. Алар өзүн жарык сыяктуу алып жүрөбү? Герц бу божомолду тыкандык менен текшерген. Чагылуу жана сынуу закондорун изилдеп, поляризацияны таап жана электромагниттик толкундардын ылдамдыгын ченегенден кийин ал булардын жарык толкундары менен толук окшоштугун далилдеди.  Булардын баары 1888-жылы декабрде чыккан «Электр күчү бар нурлар тууралуу» деген эмгегинде баяндалган.  Бул жыл электромагниттик толкундардын ачылган жана Максвеллдин теориясы эксперименттик далилдөөдөн өткөн жыл деп эсептелет.

Өз тажрыйбаларына таянып Герц төмөнкү корутундуларга келди:
* 1.  Максвелл толкундары «синхрондуу» (радиотолкундардын таралуу ылдамдыгы жарыктын ылдамдыгына барабар деген Максвелл теориясынын тууралыгы);
* 2. Электр жана магнит талаасынын энергиясын сымсыз берүүгө болот.

1887-жылы тажрыйбалар бүткөндөн кийин Герцтин «Өтө тез электр термелүүлөрү тууралуу» деген биринчи макаласы, ал эми 1888-жылы «Абадагы электродинамикалык толкундар жана алардын чагылышы тууралуу&quot; деген орчундуу иши чыкты.

[[Image:TransverseEMwave.PNG|right|300px|thumb|1187-жылкы теориялык эксперименттин натыйжасы.]]

Герц өзүнүн ачылыштарын Максвеллдикинен пайдалуу эмес деп эсептеген: «Булар эч пайдасыз. Менин ишим жөн эле маэстро Максвеллдики тууралыгын далилдеген эксперимент. Биз көзгө көрүнбөгөн сырдуу электромагниттик толкундарга ээбиз, алардын бар экени чын». «Дагы эмне дейсиз?»&amp;nbsp;— деп сураптыр бир студенти. Герц бой көтөрбөгөн жөнөкөй адам болгондуктан,  ийнин куушуруп, : «Эчтеке дебейм» - деп жооп бериптир. 

Бирок, Герцтин ачылыштарын теориялык денгээлде да окумуштуулар дароо жаңы «электр эрасынын» башталышы катары таанышкан.

[[Файл:Electric_Waves_being_Research_on_the_Propagation_of_Electric_Action_with_Finite_Velcity_Through_Space.jpg|right|280px|thumb|Генрих Рудольф Герцтин электр толкундары тууралуу эмгеги.]]

== Сырткы фотоэффекттин ачылышы ==
Өз тажрыйбаларында учкун жакшы көрүнсүн үчүн Герц кабылдагычты караңгы кутуга салыптыр. Анда ал кутудагы кабылдагычта учкундун узундугу кыскарып калганын байкайт. Ошондо Герц ушул багытта эксперимент кыла баштайт, мисалы, ал бергич менен кабылдагычтын арасына ар кандай материалдан экран коюп, натыйжада учкундун узундугу кандай болорун изилдеп көрөт. Герц кээ бир материалдардан электромагниттик толкундар өтүп кетерин, айрымдарынан кайра чагыларын байкайт; келечекте бул радардын пайда болушун шарттады.  Герц мындан тышкары,  дүрмөттөлгөн конденсатордун пластинкаларына ультрафиолет нур бергенде, ал өзүнүн дүрмөтүн тез жоготорун байкаган. Алынган натыйжалар физикада фотоэффект деген кубулуштун ачылышына алып келди. Кийин Альберт Эйнштейн бул кубулуштун теориялык негизин таап, мунусу үчүн 1921-жылы Нобель сыйлыгын алды.

== Өлүмү ==
[[Файл:Hamburg_Friedhof_Ohlsdorf_Heinrich_Rudolf_Hertz_01.jpg|right|280px|thumb|Генрих Рудольф Герцтин мүрзөсү.]]
1892-жылы Герцтен инфекция (олуттуу мигренден кийин) табылат. Айыктыруу учүн ага бир нече жолу натыйжасыз операция жасашат. Ал 36 жашында Бонндо каны ириңдеп дүйнөдөн кайтат. Герц Гамбургда Ольсдорф көрүстөнүнө коюлат.
[[Image:Büste von Heinrich Hertz in Karlsruhe.jpg|thumb|Карлсруэ Технологиялык институтундагы Герцтин мемориалы]]

Анын аялы Элизабет Герц (кыз кезиндеги аты Элизабет Долль) кайра турмушка чыккан эмес. Герцтен Джоанна жана Матильда деген эки кыз калды. Үчөө тең 1930-жылдарда Гитлер бийликке келгенден кийин Англияга көчүп кетишкен. 1960-жылдарда Чарльз Зускинд Матильдадан интервью алып, анысын кийин Генрих Герц тууралуу китебине кошкон. Зускинддин китеби боюнча Герцтин кыздары турмушка чыккан эмес, ошондуктан андан тукум калган жок.. Матильда Кармен Герц (1891—1975), атасы өлгөндө 3 жашта эле, кийин белгилүү психолог болду.

Герц лютеранин болгондуктан, өзүн еврей дебесе керек, бирок нацисттер анын портретин Гамбургдун ратушасындагы ардактуу ордунан &quot;еврейдин каны бар&quot; деп алып коюшкан.

== Мурасы ==
[[Файл:DBP 100. Geburtstag Heinrich Hertz 10 Pfennig 1957.jpg|right|120px|thumb|ГФРдын эстелик почта маркасы. 1957]]
[[Файл:Heinrich Hertz Deutsche-200-1Kcs.jpg|right|120px|thumb|ГФРдын эстелик почта маркасы. 1994]]
Г. Герцтин бөбөгү&amp;nbsp;— Густав Людвиг Герц (1887—1975)&amp;nbsp;— белгилүү физик жана  Нобель сыйлыгынын ,лауреаты болду, анын уулу&amp;nbsp;— [[:en:Carl Hellmuth Hertz|Карл Хельмут Герц]]  (1920—1990)&amp;nbsp;болсо —  медициналык сонографиянын түзүүчүсү.

18-декабрь 1897-жылы радиону ойлоп тапкандардын бири&amp;nbsp;— Александр Попов&amp;nbsp;— приборго туташтырылган телеграф аппараты менен  «Генрих Герц».деген маалымат берди. Булар -  радио.аркылуу берилген эң биринчи сөздөр эле.

1930-жылы Эл аралык Электротехникалык Комиссия Герцтин урматына жаңы чен бирдикти — убакыттын бирдигинде кайталануучу окуялардын сандык ченеми катары пайдаланылуучу (аны «циклдердин секунддагы саны&quot; деп да коюшат) - Герцти (Гц) киргизди. Ал Эл аралык ченемдер жана салмактар бюросу тарабынан 1964-жылы СИ системасындагы жыштыктын бирдиги болуп кабылданды.

1969-жылы Чыгыш Германияда Генрих Герцтин урматына эстелик медаль чыгарылган. 1987-жылы IEEE  «Герцтин толкундарын изилдөөдөгү артыкча жетишкендиги үчүн» жыл сайын теоретик-окумуштууларга жана  экспериментчилерге.ыйгарылуучу Генрих Герц Медалын түзүштү.

Герцтин урматына Айдын аркы бетинин чыгыш тарабында жайгашкан кратерди аташты. Нижний Новгороддо, [[Орусия|Россия]]да, Герцтин урматына радиоэлектрониканын шаардык базарын аташты. Гамбургдагы теле-радиокоммуникациялык мунара дагы шаардын атактуу уулунун урматына аталган.

== Сыйлыктары ==
1889-жылы Неаполдогу Италия илимдер коому аны Маттеучи атындагы медаль менен сыйлаган, ал эми Париж илимдер академиясы&amp;nbsp;— Лаказ сыйлыгын берген, Венадагы императордук академия&amp;nbsp;болсо — Баумгартнер сыйлыгын ыйгарган. Кийинки жылы Лондондогу королдук коом Герцти Румфорд медалы менен, ал эми 1891-жылы Туриндеги Королдук академия Бресстин сыйлыгы менен сыйлайт. Пруссия өкмөтү аны Таажы ордени менен сыйлаган. Булардан тышкары, Герц япондук Ыйык кенч орденине татыктуу болгон.

== Чыгармалары ==
* Герц Г.&amp;nbsp;Р.&amp;nbsp;Исследования о распространении электрической силы. М.-Л., 1938.
* Герц Г.&amp;nbsp;Р.&amp;nbsp;Принципы механики, изложенные в новой связи. М.: Изд. АН СССР, 1959.

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

== Дагы кара ==
* Герц (чен бирдик)
* Радиобергич
* Радиокабылдагыч

== Эскертүүлөр ==
{{Примечания|2}}

== Шилтемелер ==
* [http://www.kipstory.ru/ludi/gerz/ Генрих Рудольф Герц, изобретатель «вибратора Герца»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100119192351/http://www.kipstory.ru/ludi/gerz/ |date=2010-01-19 }}

[[Категория:Физиктер]]
[[Категория:Германия физиктери]]
[[Категория:Радиотехниктер]]
[[Категория:Аты физикалык чен бирдиктерге берилген окумуштуулар]]
[[Категория:Радиону ойлоп тапкандар]]
[[Категория:Ыйык кенч орденинин Кавалерлери]]
[[Категория:XIX кылымдын физиктери]]
[[Категория:Маттеуччи медалын алгандар]]
[[Категория:Мюнхен техникалык университетин бүтүргөндөр]]
[[Категория:Берлин университетин бүтүргөндөр]]
[[Категория:Арип боюнча инсандар]]</text>
      <sha1>ni1t4ncseg7r4f2pnnsgbzqlsq3d7nr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыргыз туусу (гезит)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54224</id>
    <revision>
      <id>662607</id>
      <parentid>662558</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>чагырылыштардын санына ж.б. булактар келтирилген жок. 07.11.1924 биринчи чыгарылышы жарык көрдү, бирок андан мурун негизделиши керек эле (редакция ж.б. уюштуруу маселелери), калыпта негиздөө датасы көрсөтүлбөгөн учурда ката чыгууда</comment>
      <origin>662607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3426" sha1="oijbg65q82h372pwpb4kh4w5eza238w" xml:space="preserve">{{Адаштырба|Эркин-Тоо}}
[[Файл:&quot;Эркин-Тоо&quot; гезитинин биринчи чыгарылышы (1-бет, 1924-ж.).jpg|thumb|&quot;Эркин-Тоо&quot; гезитинин биринчи чыгарылышынын 1-бети. 1924-ж.]]
'''&quot;Кыргыз туусу&quot; гезити''' – 1991-жылга чейин Кыргызстан КП БКнын, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиуму менен Министрлер Советинин расмий гезити.

1924-жылдын 7-ноябрында &quot;Эркин-Тоо&quot; деген ат менен араб тамгасында биринчи саны жарыкка чыккан. Гезиттин алгачкы алты саны Ташкенттен, ал эми жетинчи санынан баштап Пишпектен чыгарыла баштаган. Аны чыгарууга 4 эле киши катышкан: биринчи редактору: О. Алиев, жооптуу секретары: [[Карачев, Сыдык|С. Карачев]], кабарчысы: [[Кусеин Карасаев|X. Карасаев]], корректору: М. Акматов болгон. 1927-жылдан &quot;Кызыл Кыргызстан&quot;, 1956-жылдан &quot;Советтик Кыргызстан&quot;, 1991-жылдан &quot;Кыргыз Туусу&quot; болуп өзгөргөн. Коомдук-саясий, экономикалык, маданий жана социалдык ж. б. маселелерди камтыйт. &quot;Кыргыз туусу&quot; Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган (1958).

[[Башкы редактор|Башкы редакторлору]]: О. Алиев (1924–26)[[Көкөнов Шарип|, Ш. Көкөнов]] (1925–27), [[Касым Тыныстанов|К. Тыныстанов (]]1925), [[Айтматов, Төрөкул|Т. Айтматов]] (1926), [[Баялы Исакеев|Б. Исакеев]] (1927)[[Рахматуллин Калим Ахмедович|, К. Рахматуллин]] (1927–36), [[Аалы Токомбаев|А. Токомбаев (]]1928), С. Сарманов (1936–37), [[Токобаев Молдогазы|М. Токобаев]] (1937–38), [[Дөгдүров, Мухамед|М. Дөгдүров]] (1940–44), А. Сопиев (1944–55), [[Курман-Гали Каракеев|К. Каракеев]] (1946–49)[[Усубалиев Турдакун Усубалиевич|, Т. Усубалиев]] (1955–56), А. Токомбаев (1956–58), Т. Суванбердиев ( 1958–63), Н. Жаналиев (1963–70), А. Абакиров (1970–72), Ж. Турсунов (1972–86), Т. Ишемкулов (1986–93), К. Раматов (1994–96)[[Матисаков Абдиламит Мурзаевич|, А. Матисаков]] (1993–94; 1996–2005), Ж. Саалаев (2006–08), К. Молдокасымов (2008–10), Б. Орунбеков (2005–06; 2010-жылдан). 

==Булактар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

[[Категория:Кыргыз гезиттери‎]]
[[Категория:1924-жыл]]</text>
      <sha1>oijbg65q82h372pwpb4kh4w5eza238w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фильсбибург</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55219</id>
    <revision>
      <id>662678</id>
      <parentid>647274</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T10:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1605" sha1="dz0c30fmuc7fmw7597mjkd9lywwxitc" xml:space="preserve">{{Infobox German location
|type               = Шаар
|image_photo       = Marktplatz_Vilsbiburg.JPG
|image_coa            = DEU Vilsbiburg COA.svg
|lat_deg           = 48 |lat_min = 27
|lon_deg           = 12 |lon_min = 21
|image_plan = Vilsbiburg in LA.svg
|state        = Бавария
|region  = Төмөнкү Бавария
|district         = Ландсхут
|elevation              = 449
|area            = 68.85
|pop_dens          = 
|postal_code               = 84137
|area_code           = 08741
|licence               = LA
|Gemeindeschlüssel = 09 2 74 184
|Straße            = Шаарplatz 26
|website           = [http://www.vilsbiburg.de/ www.vilsbiburg.de]
|mayor     = Хельмут Хайдер
|party            = [[Freie Wähler]]
}}

'''Фильсбибург''' ({{IPA-de|fɪlsˈbiːbʊʁk}}) - [[Германия|Германиянын]] [[Бавария|Бавария Жериндеги] шаар. [[Ландсхут (район)|Ландсхут районуна]] карайт.  [[Төмөнкү Бавария|Төмөнкү Бавария]] административдик округуна тиешелүү. Калкы — 11.309 (2013-ж.). Аянты — 68.85 км2. 

==Тышкы шилтемелер==
*[http://www.vilsbiburg.de/ Official website] {{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (German)
*[http://www.vilsbiburg.info/ Unofficial website] (German)

== References ==
{{Reflist|1}}

[[Категория:Ландсхут (район)]] 
[[Категория:Бавария шаарлары]]</text>
      <sha1>dz0c30fmuc7fmw7597mjkd9lywwxitc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Опера комик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56148</id>
    <revision>
      <id>662680</id>
      <parentid>301860</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T11:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>2259</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>662680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1354" sha1="ledz6554nsp6p2erc0fmv8ga78dvf6o" xml:space="preserve">[[Файл:Jean de Paleologu - Jules Massenet - Sapho.jpg|thumb|upright|Опера комик (1897).]]
'''Опера комик''' (фр. орéra comique – комедиялык опера) – комедиялык [[Опера|операнын]] Францияда калыптанган түрү. Опера комик 17-кылымдагы элдик көчүп жүрүүчү театрлардын оюн-зоокторунда кезиккен. Опера комикке көбүнчө сатиралык мүнөздөгү сценаларды коюу, ак сөөктөр театрларындагы операларды тууроо мүнөздүү болгон. Бара-бара ал оюндардын мазмуну тереңдеп, көркөмдүк деңгээли жана музыкалык мааниси өскөн. Комп. Ж. Ф. Рамо, Т. Муре ж. б. Опера комик жанрында эмгектенишкен.

==Колдонулган адабияттар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

[[Категория:Музыка‎]]
[[Категория:Театр‎]]</text>
      <sha1>ledz6554nsp6p2erc0fmv8ga78dvf6o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вонсхайм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58903</id>
    <revision>
      <id>662667</id>
      <parentid>583427</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T08:22:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-wuppertaler</username>
        <id>39611</id>
      </contributor>
      <comment>Photo + Commons added</comment>
      <origin>662667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4610" sha1="j5cgs1z0zyjhti60ec1lx6f8ltogcnu" xml:space="preserve">{{ОЖ
 |статусу                 = муниципалитет 
 |кыргызча аталышы           = Вонсхайм 
 |расмий аталышы            = Wonsheim 
 |сүрөтү                   =  
 |баш ийгени                = 
 |өлкө                      = Германия 
 |герб                 = DEU Wonsheim COA.svg 
 |желек                      = 
 |гербдин сүрөттөлүшү     = 
 |желектин сүрөттөлүшү          = 
 |гербдин туурасы             = 
 |желектин туурасы                   = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=46 |lat_sec=59 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=57 |lon_sec=45 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |чек аранын түрү             = 
 |таблицадагы чек ара        = 
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү    = 
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = Германия жерлери{{!}}Жер 
 |облус                  = Рейнланд-Пфальц 
 |таблицадагы облус         = Рейнланд-Пфальц 
 |район түрү              = Германия району{{!}}Району
 |район                  = Альцай-Вормс 
 |таблицадагы район         = Альцай-Вормс (район){{!}}Альцай-Вормс 
 |коомдун түрү              = 
 |коом                   = 
 |таблицадагы коом         = 
 |ички бөлүнүшү           =  
 |башчысынын түрү           = 
 |башчысы                  = Рудольф Хас 
 |негизделген күнү         = 
 |биринчи белгиленген           = 
 |мурунку аталышы        = 
 |статустун берилиши             = 
 |аймагы              = 8,79 
 |бийиктиктин түрү         = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 178 
 |климаты                 = 
 |расмий тили              = 
  |калкы                = 876 
  |элди каттоо жылы             = 2010 
  |жыштыгы              = 
  |агломерация             = 
  |улуттук курамы          = 
  |диний курамы = 
  |этнохороним            = 
 |убакыт аралыгы           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коду            = 06703 
 |почта индекси           = 55599 
 |почта индекстери        = 
 |автоунаа коду         = AZ 
 |идентификатордун түрү      = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду 
 |цифралык идентификатор   = 07 3 31 075 
 |Commons түрмөгүндө     =  
 |сайты                   = http://www.wonsheim.de/ 
 |сайтынын тили               = de 
}} 
[[File:Wonsheim - ev. Kirche St. Lambert - panoramio.jpg|thumb|upright|left]]
'''Вонсхайм''' ({{lang-de|Wonsheim}}) — [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия Жерлери|жеринде]] жайгашкан [[муниципалитет]].  [[Альцай-Вормс (район)|Альцай-Вормс]] районуна кирет.

Калкы — 876 киши (2013-жыл)&lt;ref&gt;[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)&lt;/ref&gt;. Аянты — 8,79 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''07 3 31 075''. Муниципалитеттин башчысы — Рудольф Хас.

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==
* [http://www.wonsheim.de/ Расмий сайты]
{{Commonscat|Wonsheim}}
{{Рейнланд-Пфальц райондору}}
{{Германия:Альцай-Вормс району:Шаарлар}}
{{RhinelandPalatinate-geo-stub}}

[[Категория:Рейнланд-Пфальц шаарлары]]</text>
      <sha1>j5cgs1z0zyjhti60ec1lx6f8ltogcnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пфаффенхаузен (Швабия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61363</id>
    <revision>
      <id>662659</id>
      <parentid>611551</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T07:19:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5144" sha1="ptc3yev5z9vi2ybmxdr8lajcwkm3rqu" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусу                 = муниципалитет 
 |кыргызча аталышы           = Пфаффенхаузен (Швабия) 
 |расмий аталышы            = Pfaffenhausen (Schwaben) 
 |сурөтү                   =  
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                      = Германия 
 |герб                 = Wappen Pfaffenhausen.png 
 |желек                       = 
 |гербдин сүрөттөлүшү     = 
 |желектин сүрөттөлүшү         = 
 |гербдин туурасы             = 
 |желектин туурасы                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=7 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=27 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |чек аранын түрү             = 
 |таблицадагы чек ара        = 
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү    = 
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = Германия жерлери{{!}}Жер 
 |облус                  = Бавария 
 |таблицадагы облус         = Бавария 
 |район түрү              = Германиянын райондору{{!}}Району 
 |район                  = Нижний Альгой 
 |таблицадагы район         = Нижний Альгой (район){{!}}Нижний Альгой 
 |коомдун түрү              = 
 |коом                   = 
 |таблицадагы коом         = 
 |ички бөлүнүшү           =  
 |башчысынын түрү           = 
 |башчысы                  = Роланд Кригер 
 |негизделген күнү         = 
 |биринчи белгиленген           = 
 |мурунку аталышы        = 
 |статустун берилиши            = 
 |аймагы              = 21,11 
 |бийиктиктин түрү         = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 563 
 |климаты                 = 
 |расмий тили              = 
  |калкы                = 2360 
  |элди каттоо жылы             = 2010 
  |жыштыгы              = 
  |агломерация             = 
  |улуттук курамы          = 
  |диний курамы = 
  |этнохороним            = 
 |убакыт аралыгы           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коду            = 08265 
 |почта индекси           = 87772 
 |почта индекстери        = 
 |автоунаа коду         = MN 
 |идентификатордун түрү      = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду 
 |цифралык идентификатор   = 09 7 78 187 
 |Commons түрмөгүндө     = Pfaffenhausen 
 |сайты                   = http://www.pfaffenhausen.info/ 
 |сайтынын тили               = de 
}} 
'''Пфаффенхаузен (Швабия)''' ({{lang-de|Pfaffenhausen (Schwaben)}}) — [[Германия|Германия Федеративтик Республикасынын]] [[Бавария]][[Германия Жерлери|жеринде]] жайгашкан [[муниципалитет]]. [[Швабия (округ)|Швабия]] [[Административдик округ (Германия)|административдик округуна]] карайт. [[Нижний Альгой (район)|Нижний Альгой]] районуна кирет.

Калкы — 2360 киши (31-декабрь, 2010-жыл).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende) |url=https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&amp;sequenz=tabelleErgebnis&amp;selectionname=12411-009r&amp;sachmerkmal=QUASTI&amp;sachschluessel=SQUART04&amp;startjahr=2010&amp;endjahr=2010 |accessdate=2015-09-11 |archivedate=2021-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428054219/https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&amp;sequenz=tabelleErgebnis&amp;selectionname=12411-009r&amp;sachmerkmal=QUASTI&amp;sachschluessel=SQUART04&amp;startjahr=2010&amp;endjahr=2010 }}&lt;/ref&gt; Болжолдуу аянты — 21,11 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''09 7 78 187''. Муниципалитеттин башчысы — Роланд Кригер.


== Булактар ==
{{Булактар}}

==Тышкы шилтемелер==
* [https://web.archive.org/web/20141218011112/http://pfaffenhausen.info/ Расмий сайты]

{{Бавария райондору}}
{{Германия:Нижний Альгой Район:Шаарлар}}
{{Bavaria-geo-stub}}

[[Категория:Бавария шаарлары]]</text>
      <sha1>ptc3yev5z9vi2ybmxdr8lajcwkm3rqu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Топоз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72733</id>
    <revision>
      <id>662670</id>
      <parentid>544497</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T09:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14012" sha1="dzjthi3sbxgt02i94km8meh5x4sdy6y" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = '''Топоз'''
| image = Bos grunniens at Yundrok Yumtso Lake.jpg
| image_width = 300px 
| image_caption = [[Кытай]] топозу
| regnum = [[Айбанаттар]]
| phylum = [[Хордалуулар]], [[Омурткалуулар]]
| classis = [[сүт эмүүчүлөр]]
| ordo = [[Ача туяктуулар]]
| familia = [[Бука сымалдуулар]]
| genus = [[Бука]]
| species = [[Топоз]] 
}}
'''Топоз'''  (топоздун колго үйүр алган түрү илимий адабиятта  {{lang-la|Bos grunniens}} деп аталат) — бийик тоодо байырлаган жана колго үйрөтүлгөн сүт эмүүчү жаныбарлардын бири. Топоздор тоолуу аймактардагы мал чарбачылыктын ажырагыс бир бөлүгү болуп эсептелет. Кыргызстанда Суусамыр, Ак-Сай, Арпа, Чаткал, Алайкуу, Алай, Нарында жана Ысык-Көлдүн сыртында  багышат. Кыргыз тилинин ичкилик диалектинде &quot;котоз&quot; деп аталган бул жаныбарды орто кылымдардагы карахандык түрк тилинде &quot;котус&quot; деп аташкан. 

==Тарыхы==

Эң байыркы доордо Евразияда жана Түндүк Африкада оорокс (aurochs) деген жапайы уйдун түрү байырлаган. Анын табылган скелетинен улам илимий адабиядда аны {{lang-la|Bos primigenius}} деп аташкан. 

[[Файл:Wild_oxen,_sheep_and_goats_of_all_lands,_living_and_extinct_(Plate_IV)_BHL9370000.jpg|thumb|left|upright|&lt;center&gt;Жапайы топоздун сүрөтү. 1898-жыл.&lt;/center&gt;]]...

==Жапайы топоздор==

Жапайы топоздор (илимий адабиятта  {{lang-la|Bos mutus}}) саналуу гана калды. Алар азыр Кытайдын Тибет жана Цинхай вилайеттеринде, Гималайдагы бийик тоолордо байырлайт.

Жапайы топоздордун бир түрү колго үйрөтүлүп, Азиянын бир катар бийик тоолуу аймактарында өстүрүлөт.

Жапайы жана колго үйрөтүлгөн топоздордун орток бабасы катары латынча Bos primigenius деп аталган байыркы топоздор саналат. Мындай топоздор мындан 1-5 миллион жылдар мурда жашаган. 

Азыркы тапта жапайы топозду колдо багылган топоздон (Bos grunniens) башка түр катары карашат. &lt;br&gt;

[[Файл:Stamp of Kyrgyzstan yaki.jpg|thumb|&lt;center&gt;Кыргызстандын почта маркасындагы топоздор.&lt;/center&gt;]]

==Үй топоздор==

Колго үйрөтүлгөн топоздорду кыргыздардан башка тибеттиктер, непалдыктар, монголдор жана Борбордук жана Ички Азияда өтө бийик тоолордо байырлаган айрым башка калктар багышат.

[[Файл:Як в горах Заилийского Алатау.JPG|thumb|Алтай топозу.]] 
Тибетте топозду мындан 7300 жыл мурда колго үйрөтө башташкан. 

[[Файл:Yaks still provide the best way to plow fields in Tibet.jpg|thumb|left|Тибет топоздору унаа катары дыйканчылыкта да пайдаланылат.]] 

Кытай, Британия жана Нидерланддардын окумуштуулары мындай бүтүмдү бакма жана жапайы топоздордун геномдорун, ошондой эле үйрөтүлгөн топоздордун генинде болгон өзгөрүүлөрдү изилдегенден кийин жасашты&lt;ref&gt;http://www.azattyk.org/a/science_technics_robot_segwey/27477028.html&lt;/ref&gt;.

Бул илимий ачылыш жөнүндө англис тилинде чыкчу Nature communication журналы кабарлады. Азыр Тибет тоолорунда (Кытайда Цинхай-Тибет тоолору деген аталыш кабыл алынган) 14 миллиондон көп бакма топоз бар. Деңиз деңгээлинен 4200 метр бийикте жайгашкан бийик тоолуу аймактын жалпы аянты 2 млн. чарчы метрге жакын.

[[Файл:Телёнок яка в горах Заилийского Алатау.JPG|left|thumb|Алтай топозу.]] 
Буга чейин илимий чөйрөлөрдө жапайы топоздор 4500 жылдай мурда үйрөтүлө башталган деп эсептелчү. Уй 8000 жыл мурда колго үйрөтүлгөн.

[[Файл:Mongolischer Yak.JPG|thumb|[[Монголия]] Топозу.]]

==Топоз жөнүндө==
Топоздор аба ырайынын катаал шарттарын оңой көтөрүшөт. Алыскы жайыттарда кышкысын 50 градус суук болгондо да чыдай берет. Чоң күрткү карда, башка мал учуп кете турган аска-зоолордо өзүн суудагы балыктай сезет.

Букаларынын салмагы 300 килограмм, ургаачыларыныкы 200-220 килограммдын тегерегинде болот. Сөөктөрү, жиликтери уйдукуна караганда кичинекей. Бирок жүнү узун, анан да апсайып турганы үчүн чоң көрүнөт. Ит-куштан мүйүзү менен коргонот. Томпоңдоп оюн салган мамалактарын жырткычтардан коргоп, топтун ортосунда алып жүрүшөт.
 
Жүнүнөн аркан эшип, кылынан чач жасашат. Териси да иштетилип, тезеги отун катары колдонулат. Баккандар топозду унаа катары да пайдаланышат. Күчтүү, чоң топоздор 100-120 килограммга чейин жүк көтөрө алышат.

==Эмне үчүн бийик тоодо күйүгүшпөйт?==
Топоз үчүн чөп чаап, тоют даярдалбайт. Бул жандык дайыма жайытта жүрөт. Бирок жер которуп бир жерден экинчисине кете берет. Бир түндүн ичинде 70-80 чакырым алыстыкка кетип калат. Көзөмөлдөп турбаса, таптырбай кетет.

Аларга жылуу сарайдын деле кереги жок. Баш калканч бастырма жасап, айдап киргизип койсо тура беришет. 
Үй жаныбарларына караганда топоздун канынын курамы кийиктикине жакын келет. Экөөнүн тең канында эритроцит көп. Ошондуктан эти кызгылт-каралжын тартып турат. Мындан тышкары эритроцит бийик тоолордогу кычкылтек суюк жерлерде топоз, кийиктерди күйүктүрбөй, кубатын кетирбей кармап турат.

==Топоздор турмушубузда==
Эти абдан даамдуу. Себеби топоздор башка мал жетпеген тоолордо оттошот. Ал оттогон тоо канчалык бийик болсо, ал жердин чөбү ошончолук кыска жана баалуу келип, курамында ар түрдүү минералдык ферменттер, керектүү туздар көп. 

Дагы бир жакшы жагы – топоздун эти башка малдыкына караганда узакка сакталат жана андагы пайдалуу заттар жоголбойт. Этинин майы өтө күчтүү. Топозду абдан семиргенде, ноябрь, декабрь, январь айларында согумга сойсо, адам организмине керектүү белок көп болот. Мындай эт жегенде көпкө курсак ачпай, карылуу жүрөт. Этти сүрсүтүү үчүн ундун ичине сактагандар да бар.

Топоздун сүтүндөй майлуу сүт жок. Жаңы туугандан кийинки ууз сүтүндө 12-13 пайыз майлуулук болот. Ал эми уйдун уузунда болгону 4 пайыз май бар. Мамалагы ошондуктан тез торолуп, чыйрак өсөт.
Топоз баккандардын кээ бирлери саап ичишет. Байыгыча 350-400 литрдей сүт берет. Айрымдар сүтүнөн каймак алышат, быштак да жасашат. Бирден гана тууйт.

==Пайдалуу жактары==
Элдик табып Дүйшөн Чомо уулу топоздун эти менен сүтүнүн дарылык касиети тууралуу баяндап берди.
Сүтү. Топоз бийиктеги дары чөптөрдү, не бир сонун гүлдөрдүн бүрүн жегендиктен, эти, сүтү дары. Элде сүтү 62 ооруга дары деп айтылат. Анткени анын курамында организмге керектүү заттар көп. Иммунитетти көтөрөт, канды толтурат, күч-кубатты арттырат.
 
Муундардын жана бел ооруларында пайдасы көп. Денедеги сары суулардын чыгышын шарттайт. Ал эми ашказан жана ичеги ооруларынын жеңил түрүндө ичсе болот. Рак жана жатындын миома оорусуна, геморройдо, кант диабетинде колдонууга болбойт. Ооруну күчөтүп жиберет. Ысыгы ашынгандарга ичүү сунушталбайт. Кан басымы барлар табыптын көзөмөлүндө ичсе болот. 

Эти. Бул да канды толтуруп, иммунитетти көтөрөт. Суукчан адамдар топоздун этин жесе, башы айланганы басылып, көңүлү ачылат. Уйкусу тынчыйт. Карылар жана оорудан сакайып келе жаткандар майлуу эмес этин жешсе күч берип, бат тыңытат. 
Мүйүзү. Топоздун мүйүзүнүн ичиндеги өзөгү эркектердин бел-кубатын (потенция) көтөрөт.

==Топоз тууралуу кызыктар==
* Жер титирөө болор алдында топоздордун кыймыл-аракеттери адаттан сырткары боло баштайт. Алар 2-3 күн мурда эле топ-тобу менен айылга жакын, төмөнгө түшүп келишет.
* Бир жашка чейинки баласы мамалак, эки жаштагысы кунан мамалак, үч жаштан өткөн саан топоз инек, ал эми эркеги бука деп аталат.
* Өтүн ичсе уул төрөлөт дешип, кээ бирлер өтүн ичишет.
* Курмандыкка эки жаштан өткөнү гана жарайт.
* Баш-шыйрагын куйкалап, килкилдек (холодец) жасашат.
* Кытайдагы Кызыл-Суу кыргыз автоном облусундагы кыргыздар көбүнчө топоз багышып, курмандыкка да топоз союшат.
* Тажикстандын кыргыздар жашаган Мургаб районунда калыңга топоз да беришет. Тойлордо жаш балдар ак топоздорду минип алып улак тартышат.

Бул ирет «топоз баккан тозбойт, этин жеген арыбайт» деген сөз эмне үчүн айтылып калганын чечмелейбиз.

Кыргызстанда чыккан тракторду &quot;Топоз&quot; деп атап алышкан&lt;ref&gt;http://www.youtube.com/watch?v=MN30V671_Mo&lt;/ref&gt;.

==Адабият==
* (en) Wiener, Gerald; Jianlin, Han; Ruijun, Long (2003). &quot;4 The Yak in Relation to Its Environment&quot;, The Yak, Second Edition. Bangkok: Regional Office for Asia and the Pacific Food and Agriculture Organization of the United Nations, ISBN 92-5-104965-3. 

==Булактар==

* http://rus.azattyq.org/a/27307365/p2.html &lt;br&gt;
* https://web.archive.org/web/20190817180406/http://cbd.minjust.gov.kg/act/preview/ky-kg/96419/10?mode=tekst &lt;br&gt;
* https://www.azattyk.org/a/science_technics_robot_segwey/27477028.html &lt;br&gt;
* http://www.vb.kg/kabarordo/doc/263273_tyshtyk_koreia_menen_topoz_bagyy_jaatynda_ish_alyp_baryy_synyshtaldy.html{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* http://www.youtube.com/watch?v=MN30V671_Mo &quot;Топоз&quot; трактору

[[Категория:Сүт эмүүчүлөр‎]]
[[Категория:Мал чарбачылыгы‎]]
[[Категория:Кыргызстан]]</text>
      <sha1>dzjthi3sbxgt02i94km8meh5x4sdy6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свердлов району</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72921</id>
    <revision>
      <id>662666</id>
      <parentid>519683</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T08:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13505" sha1="njy7j9zo756vjgg5g4r1esqp0zs4b8p" xml:space="preserve">{{Административдик бирдик
 |Түс1                   = {{Түс|Кыргызстан}}
 |Кыргызча аталышы       = Свердлов району
 |Өздүк аталышы          = 
 |Белгиси                = Coat of arms of Sverdlov district (Bishkek).png
 |Желеги                 = 
 |Белгинин көлөмү        = 
 |Желектин көлөмү        = 
 |Белгинин аты           = 
 |Желектин аты           = 
 |Өлкө                   = Кыргызстан
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region                = 
  |type                  = 
  |деңгээл               = 
  |CoordScale            =  
 |Гимни                  = 
 |Абалы                  = Район
 |Киргени                = [[Бишкек]]
 |Курамында              = 
 |Борбору                = 
 |Ири шаары              = 
 |Ири шаарлары           = 
 |Түзүлгөн убакыты       = [[1958]]
 |Таратылган убакыты     = 
 |Башчысы                = 
  |Башчынын түрү         = Аким
 |ИДӨ                    = 
  |ИДӨ жылы              = 
  |ИДӨ бойунча оруну             = 
  |Жан башына алынган ИДӨ оруну  = 
 |Тили                           = [[Кыргыз тили]]
 |Тилдери                        = 
 |Калкы                          = 
  |Санак жылы                    = 
  |Пайызы                        = 
  |Калктын саны бойунча оруну    = 
  |Жыштыгы                       = 
  |Жыштыгы бойунча оруну         = 
  |Улуттук курамы                = 
  |Диний курамы                  = 
 |Жер аянты                      = 
  |Жер аянтынын пайызы           = 
  |Жер аянты боюнча оруну        = 
 |Максималдуу бийиктиги          = 
 |Орточо бийиктиги               = 
 |Минималдуу бийиктиги           = 
 |Көлөмү                         = 
 |Узундугу                       =12 
 |Карта                          = 
 |Картанын көлөмү                = 
 |Акимчилик бирдигинин картасы   = 
  |Акимчилик бирдигинин картасынын көлөмү  = 
 |Саат алкагы                    = [[UTC+6]]
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = 
 |FIPS                           = 
 |Телефон коду                   = 
 |Почто индекстери               = 
 |Интернет-домени                = 
 |Унаа коду                      = 
 |Сайты                          =https://bishkek.gov.kg/ru/region/2#about 
 |Commons түрмөгү                = 
 |Түшүндүрмөлөр                  = 
|Аянты=33,4|Желек=Flag of Sverdlov District, Bishkek.jpg|Герб=Coat of arms of Sverdlov district (Bishkek).png|Статусу=район|Негизделген=25-февраль 1958-жыл|Тууралыгы=8,4}}
'''Свердлов району''' ― [[Бишкектин административдик-аймактык бөлүнүшү|Бишкек шаарынын 4 райондорунун бири]], шаардын түндүк-чыгышында орун алган, аянты 3340 га, калкыкын саны 216,3 миң адамдан ашык район.

== Тарыхы ==
Район алгач 1958-жылы 25-февралда Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасынын Борбордук аткаруу Комитетинин жыйынынын чечими менен түзүлгөн, андан кийин убактылуу жоюлуп, 1964-жылы кайрадан түзүлгөн. Районду түзүү жөнүндө токтомдо анын аймагы «Фрунзе көчөсүнүн түндүгүндөгү» бардык аймактар деп сүрөттөлгөн. 1974-жылы район азыркы контурун алган. Район негизделгенден бери анын администрациясы (мурда райисполком деп аталган) Чүй проспектиси, 28 дарегинде жайгашып келет. 

2022-2024-жылдары Кыргыз Республикасынын Президентинин «Кыргыз Республикасынын административдик-аймактык түзүлүшүн өркүндөтүү жана региондорду өнүктүрүү боюнча андан аркы чаралар жөнүндө» жарлыгынын негизинде аймактык реформа жүргүзүлгөн&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250630074608/https://cbd.minjust.gov.kg/434830/edition/1287220/kg |archivedate=2025-06-30 |title=КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ПРЕЗИДЕНТИНИН ЖАРЛЫГЫ. Кыргыз Республикасынын административдик-аймактык түзүлүшүн өркүндөтүү жана региондорду өнүктүрүү боюнча андан аркы чаралар жөнүндө |url=https://cbd.minjust.gov.kg/434830/edition/1287220/kg |accessdate=2025-06-30}}&lt;/ref&gt;. 

Кыргыз Республикасынын Президентинин 2023-жылдын 29-декабрындагы №370 «Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлинде пилоттук режимде административдик-аймактык реформа жүргүзүү жөнүндө» жарлыгын ишке ашыруунун алкагында айыл аймактарын Бишкек шаарына кошуу боюнча иштер жүргүзүлдү. Свердлов районунун курамына Аламүдүн айыл аймагы, Лебединовка айыл аймагы, Төмөнкү Ала-Арча айыл аймагы кошулуп, ошондой эле МАБ-21 аймагы кеңейтилген&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250630081719/https://cbd.minjust.gov.kg/5-10532/edition/2262/kg%3Fysclid%3Dmcisna2vy7580764772 |archivedate=2025-06-30 |title=КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ПРЕЗИДЕНТИНИН ЖАРЛЫГЫ. Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлинде пилоттук режимде административдик-аймактык реформа жүргүзүү жөнүндө |url=https://cbd.minjust.gov.kg/5-10532/edition/2262/kg?ysclid=mcisna2vy7580764772 |accessdate=2025-06-30}}&lt;/ref&gt;. 
[[Файл:Бишкек, театр Малдыбаева сверху.jpg|thumb|280px|Абдылас Малдыбаев атындагы опера жана балет театры]]
[[Файл:Бишкек, ТЭЦ-1 сверху.jpg|thumb|280px|Бишкек ЖЭБи]]
[[Файл:Бишкек, Кыргызтелеком сверху.jpg|thumb|280px|Кыргызтелекомдун имараты]]
Пилоттук режимде административдик-аймактык реформа жүргүзүүнүн алкагында, Свердлов районуна кошулган айыл аймактары: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Аламүдүн
!Лебединовка
!Төмөнкү Ала-Арча
!МАБ-21
|-
|
*Аламүдүн айылы. 
*Садовое айылы.
|
*Лебединовка айылы.
*Восток айылы.
*Дачное айылы.
*Жаңы конуштар:
*«Айкөл» жаңы конушу.
*«Биримдик-Кут» жаңы конушу.
*«Кырман» жаңы конушу.
*«Тунгуч-44» жаңы конушу.
*«Өскөн-Ордо» жаңы конушу.
*Контурлар:
*№ 7 контуру.
*№ 18 контуру.
*№ 19 контуру.
*№ 26 контуру.
*№ 28 контуру.
*№ 30 контуру.
*№ 31 контуру.
*№ 34 контуру.
*№ 66 контуру.
*№ 80 контуру.
*№ 151 контуру.
*№ 154 контуру.
*№ 156 контуру.
*№ 159 контуру.
*№ 160 контуру.
*№ 214 контуру.
*№ 215 контуру.
*№ 218 контуру.
|
* Төмөнкү Ала-Арча айылы.
* «7ГА» жаңы конушу.
* «19ГА» жаңы конушу.
* № 2 контуру.
* № 4 контуру.
* № 16 контуру.
* № 17 контуру.
* № 18 контуру.
* № 20 контуру.
* № 22 контуру.
* № 25 контуру.
* № 27 контуру.
* № 37 контуру.
* № 902 контуру.
* № 903 контуру.
|
*Мыкан айылы.
*«Адилет» жаңы конушу.
*«Ак-Жар» жаңы конушу.
*«Нуркожо-Ата» жаңы конушу.
*№ 1466 контуру.
*№ 1462 контуру.
*№ 1402 контуру.
*№ 1398 контуру.
*№ 1410 контуру.
*№ 1384 контуру.
*№ 1382 контуру.
*№ 1358 контуру.
*№ 1361 контуру.
*№ 1362 контуру.
*№ 1345 контуру.
*№ 1348 контуру.
*№ 1352 контуру.
*№ 1354 контуру.
*№ 1143 контуру.
*№ 1370 контуру.
|}

== Географиясы ==
Пилоттук режимде административдик-аймактык реформа жүргүзүүгө чейинки райондун чектери:

* Батыш тарабы:

Ж. Абдрахманов көчөсү — темир жолдон Жибек-Жолу проспектисине чейин (чыгыш жагы), Жибек-Жолу проспектиси — Ж. Абдрахманов көчөсүнөн Т. Молдо көчөсүнө чейин (түндүк жагы), Т. Молдо көчөсү — Жибек-Жолу проспектисинен Саадаев көчөсүнө чейин, Саадаев көчөсү — Т. Молдо көчөсүнөн дренаждык коллекторго чейин, андан ары «Ак-Тилек», «Ак-Тилек-2», «Келечек» жана «Ак-Бата» конуштарынын (чыгыш жагы) чек аралары аркылуу өтөт, андан ары Елебесов көчөсү аркылуу Аламүдүн районунун Төмөнкү Ала-Арча жана Майское айылдарына чейин&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Бишкек шаарынын мэриясына караштуу Свердлов административдик району боюнча муниципалдык администрациянын паспорту |url=https://old.meria.kg/images/files/2018/1/passport_SRA.pdf |accessdate=2025-07-08 |archivedate=2024-08-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240831210849/https://old.meria.kg/images/files/2018/1/passport_SRA.pdf }}&lt;/ref&gt;.

* Түндүк тарабы:

«Ак-Бата», «Дордой-2», «Эне-Сай» конуштарынын чек аралары боюнча Алма-Ата көчөсүнө чейин жана «Бакай-Ата» конушунун түндүк жагы боюнча өтөт&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

* Чыгыш тарабы:

ЖЭБ каналынын аркылуу, Энергетиктер шаарчасы, Салиева көчөсү — Ауэзов көчөсүнөн Ч.Валиханов көчөсүнө чейин (түндүк жагы), андан ары Луганская көчөсү, Сокулук көчөсүнө чейин, Лермонтов көчөсү — Сокулук көчөсүнөн Жибек-Жолу проспектисине чейин жана «Бакай-Ата» конушу аркылуу өтөт&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

* Түштүк тарабы:

Темир жол — Ж. Абдрахманов көчөсүнөн тартып, ЖЭБ аймагы, «Тепличный» совхозу, өнөр жай зонасы жана «Учкун» микрорайонуна чейин&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Обьектер ==
Свердлов району Бишкек шаарынын эң бир чоң жана өнөр жай ишканалары көп аймагы болуп эсептелинет&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Бул райондун аймагында:
* Бишкек ЖЭБ (ТЭЦ);
* 24 орто мектеп;
* спорттук мектеп;
* 3 лицей;
* 4 университет;
* 11 поликника;
* аймактык оорукана;
* төрөт үйү;
* Республикалык диагностикалык борбору;
* 17 бала бакча бар.

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==
* http://meria.kg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=6012&amp;Itemid=373&amp;lang=ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201184848/http://meria.kg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=6012&amp;Itemid=373&amp;lang=ru |date=2016-02-01 }}

{{Калып:Кыргызстандын райондору}}
[[Категория:Бишкек шаарынын райондору‎]]</text>
      <sha1>njy7j9zo756vjgg5g4r1esqp0zs4b8p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чороев, Бакытбек Кадырмамбетович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73333</id>
    <revision>
      <id>662685</id>
      <parentid>562442</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T11:45:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14394" sha1="9vxy7ejgh99qbygbxbr9u3w6811t3m2" xml:space="preserve">'''Бакытбек Кадырмамбетович Чороев''' (Bakytbek Choroev; 04.2.1962) - кыргызстандык токой чарба адиси, биолог, [[спортчу]], тренер. [[Нарын шаары|Нарын шаарынын]] ардактуу атуулу. Нарын шаардык кеӊешинин мурдагы депутаты. Дзюдо боюнча Карелиянын чемпиону. Учурда - Жаратылыш ресурстары экология жана техникалык көзөмөл министрлигинин биоресурстары башкармалыгынын өсүмдүктөр дүйнөсү бөлүмүнүн башчысы. &lt;ref&gt;[«Жашыл Мурас» улуттук кампаниясы өлкөнү жашылдандыра алабы? https://sputnik.kg/20240822/1088081535.html]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;

==Кыскача өмүр таржымакалы==

Чороев Бакытбек Кадырмамбетович 1962-жылы 4-февралда [[Кыргызстан|Кыргызстандагы]] Нарын районуна караштуу [[Он-Арча, кыштак (Нарын)|Он-Арча айылында]] туулган. &lt;br&gt;

1969-жылы ал Нарын районундагы Куйбышев атындагы орто мектебине (азыркы Миң-Булак кыштагынын орто мектеби) кирип, 1979-жылы ийгиликтүү аяктаган. Бир-эки жыл Нарын шаарындагы Токтогул атындагы орто мектепте да таалим алган.  &lt;br&gt;

1989-95-жылдары ал КМУнун (азыркы Жусуп Баласагын атындагы [[Кыргыз Улуттук Университети]]) биология факультетин сырттан окуп бүтүргөн. &lt;br&gt;

Ал эмгек жолун 1979-жылы Нарын облустук «Билим» коомунда ротаторшик кызматынан баштаган.&lt;br&gt;

1980-жылы ал Тянь-Шань МЖСинде айдоочу болуп иштеген.&lt;br&gt;

1980-1982-жылдары ал Советтик Армиянын катарында Германияда  кызмат өтөгөн.&lt;br&gt;

1983-жылы ал Нарын МСХ ПМКсында айдоочу болуп иштеген. Ушул эле жылы Карелия АССРинин борбору Петрозаводск шаарындагы Петрозаводск токой техникалык техникумуна кирип, 1986-жылы аяктап, техник-токой чарба адиси кесибине ээ болгон. 

1986-жылы ал Карелия токой жайгаштыруу ишканасына техник-таксатор кызмат ордунда иштеген.

1987-жылы ал [[Нарын району|Нарын районундагы]] Куланак кесиптик-техникалык окуу жайында дзюдо боюнча секция башчысы болуп иштеп, алгачкы спорт машыктыруучулук менен биринчи чемпиондорду даярдаган. &lt;br&gt;

1991-жылы Нарын облустук жаратылышты коргоо комитетинде адис.&lt;br&gt;

1994—2008-жылдары [[Каратал–Жапырык коругу, Нарын|Каратал-Жапырык  мамлекеттик коругунда]] директордун орун басары. &lt;br&gt;

2008-2012-жылдары Нарын токой чарбасынын башчысы болуп иштеди.&lt;br&gt;

2012-жылдын май айынан 2024-жылдын башына чейин [[Нарын облусу|Нарын облусуна]] караштуу [[Нарын району|Нарын районундагы]] [[Каратал–Жапырык коругу, Нарын|Каратал-Жапырык мамлекеттик коругунун]] директору болуп иштеди. &lt;br&gt;

Азыркы тапта ал [[Бишкек|Бишкек шаарында]] [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] Жаратылыш ресурстары экология жана техникалык көзөмөл министрлигинин биоресурстары башкармалыгынын өсүмдүктөр дүйнөсү бөлүмүнүн башчысы болуп иштеп келет. &lt;br&gt;

==Спорт педагогу, тренер катары ишмердиги==

Бакытбек Чороев 1998-жылдан бери Нарын облустук  балдар, уландар спорт мектебинде дзюдо, самбо күрөштөрү боюнча машыктыруучулук ишин кошо  алып барууда. &lt;br&gt;

Спорт тармагында эмгектенүү учурунда 10дон ашык спорт чеберлерин даярдаган.

Тарбиялаган окуучулары самбо күрөшү боюнча Азиянын Чемпионатында байгелүү оорундарын ээлешип, дзюдо, самбо күрөштөрү боюнча Кыргыз Республикасынын Спартакиадаларында, Чемпионаттарында жеңүүчүлөрдөн болушкан. &lt;br&gt;

==Илимий жана экологиялык ишмердиги==

Бакытбек Чороев 1986-жылы советтик [[Орусия|Орусиянын]] Карелия автоном республикасынын борбору [[Петрозаводск|Петрозаводск шаарындагы]] айтылуу Петрозаводск токой чарба техникалык техникумунун күндүзгү бөлүмүн аяктаган, андан соң [[Бишкек|Бишкекте]] Кыргыз улуттук университетинин биология факультетин тамамдаган. &lt;br&gt;

Экологиялык көйгөйлөргө арналган бир катар илимий жана публицистикалык макалалары, ар кыл маектери жарык көргөн.&lt;br&gt;

Бакытбек Чороев [[Африка|Африканын]] айрым өлкөлөрүндөгү, Кыргызстандагы жана [[Орусия|Орусиядагы]] эл аралык экологиялык жыйындарга, семинарларга катышып, коруктарды заманбап уюштуруу тажрыйбалары менен таанышкан жана кыргызстандык заманбап тажрыйба тууралуу маалымат берген.&lt;br&gt;
Ал Кыргызстандын Нарын облусунун [[Каратал-Жапырык коругу|Каратал-Жапырык коругунун]] жана башка токой чарбаларынын токойчулары менен Орусиянын [[Алтай Республикасы|Алтай Республикасынын]] токойчуларынын өз ара экологиялык жана илимий карым-катнашын чыңдоосуна XXI кылымдын башында жеке салым кошкон. &lt;br&gt;

==Сыйлыктары. Наамдары==

Бакытбек Чороев жаш өспүрүмдөрдү дене тарбия, спортко тартууда жана алардын спорттук чеберчилигин жогорулатуудагы көрсөткөн үзүрлүү эмгеги үчүн сыйлыктар алган:

* Нарын облустук балдар жана уландар спорт мектебинин «Ардак Грамотасы»
* олимпиадалык резервдеги Республикалык училишанын грамотасы
* КРнын дзюдо өнүктүрүү боюнча Республикалык борборунун «Грамоталары»,
* Нарын облустук мамлекеттик администрациясынын, Нарын шаардык  Кеңешинин жана мэриясынын  «Ардак  Грамотасы» 
* КРнын  билим берүү жана илим министрлигинин диплому.
* Кыргызстан дзюдо Федерациясынын диплому. 
* «Кыргыз Республикасынын дене тарбиясынын жана билим берүүнүн отличниги» төш белгилери. &lt;br&gt;

2002-жылы Кыргыз Республикасынын туризм,спорт жана жаштар саясаты боюнча мамлекеттик комитети «Дзюдо» боюнча КРнын улуттук даражадагы калысы деген наамын ыйгарган.&lt;br&gt;

2012-жылы жаштарды патриоттуулукка тарбиялоодогу эмгектери үчүн төш белгисинин ээси.&lt;br&gt;

Токой чарба тармагында үзүрлүү эмгеги жана Нарын шаарынын спортунун өсүп-өнүгүшүнө кошкон салымдары үчүн Чороев Бакытбек Кадырмамбетовичке Нарын шаарынын «Ардактуу атуулу» наамы ыйгарылган (11.7.2012). &lt;ref&gt;Чороев Бакытбек Кадырмамбетовичке «Нарын шаарынын «Ардактуу атуулу» наамын ыйгаруу жөнүндө https://cbd.minjust.gov.kg/10-21951/edition/669078/kg {{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;

==Үй-бүлөсү==

Жубайы - Гүлжан Чокоева. &lt;br&gt;

Уулдары - Жаныбек, Каныбек, Алибек.  Кыздары - Айгерим, Аида. &lt;br&gt;

Кичүү уулу [[Чороев, Алибек Бакытбекович|Алибек Бакытбекович Чороев]] (Alibek Choroev;  1996) - Кыргызстандын өспүрүмдөр арасындагы чемпиону. &lt;br&gt;
Ал машыккан спорт түрлөрү:  [[дзюдо]], самбо, [[таэквондо]]. &lt;br&gt;

Жалпы 8 бир тууганы бар: ата-энесинин тун уулу – Жумамүдүн (15.02.1946 -- 31.08.2024), эжеси Гуля (24.10.1951), үчүнчүсү - агасы [[Чороев, Кубанычбек Кадырмамбетович|Кубанычбек]]  (10.11.1954 -- 06.12.2019), төртүнчүсү - агасы [[Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбетович|Тынчтыкбек]] (28.03.1959), бешинчиси - Бакытбек өзү (04.02.1962), алтынчысы - карындашы Гүлмира (04.02.1964), жетинчиси - карындашы Нуржан (16.12.1968), сегизинчиси -  кенже иниси Нурлан (10.05.1971). &lt;br&gt;

==Колдонулган адабият==

* [[Мамбеталиев, Сулайман|Мамбеталиев Сулайман]]. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти каржылаган Аскар Маткабыл уулу Салымбеков. – Бишкек, 2006. – 480 б.  – ISBN 9967-23-866-6.  &lt;br&gt;
* Мамбеталиев, Сулайман. Баян: Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн жана баш редактору Гүлмира Мамбеталиева. Китепти каржылаган Аскар Мааткабыл уулу [[Салымбеков, Аскар Мааткабылович|Салымбеков]]. – Бишкек, 2008. – 282 бет, сүрөттөр. – ISBN 978-9967-25-256-1. &lt;br&gt;
* Нарын облусу: Энциклопедия / Башкы редактору А.Карыпкулов; Ред. Кеңештин төрагасы академик Үсөн Асанов. – Бишкек: Кыргыз Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1998. – 420 бет, илл. - ISBN 5-89750-100-9.
* [[Асанов, Үсөн|Асанов Ү]].  &quot;Нарын облусуна 70 жыл&quot;. Энциклопедия. - Бишкек, 2009. &lt;br&gt;

==Мултимедиа баян==

[[Файл:Alibek Choroev 16.7.12 Manas airport (1024x801).jpg|thumb|Алибек Бакытбек уулу Чороев, кыргыз спортчусу, дзюдо боюнча чебер. 16.7.2012. &quot;Манас&quot; аба майданы, Бишкек, Кыргызстан.]]

==Интернеттеги шилтемелер==

* http://naryn-kenesh.kg/депутаттардын-нарын-шаардык-кеңешин-41/{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* http://news.namba.kg/read.php?id=370301 &lt;br&gt;
* http://sport.akipress.org/news:68671/
* http://sport.akipress.org/news:56991/
* http://www.24kg.org/sport/125993-kyrgyzstanec-akzhol-abdykarov-zanyal-5-e-mesto-na.html{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://www.eju.net/results/?mode=showResult&amp;id=1037 
* http://inforotor.ru/id/persons/Alibek_Choroev{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
* http://presskg.com/agym/10/0604_18.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722141439/http://presskg.com/agym/10/0604_18.htm |date=2016-07-22 }} 
* http://sport.akipress.org/news:89928/ 
* «Жашыл Мурас» улуттук кампаниясы өлкөнү жашылдандыра алабы? 22.08.2024. https://sputnik.kg/20240822/1088081535.html 

==Ички шилтемелер==

[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Спортчулар‎]]
[[Категория:Дзюдо]]
[[Категория:Туулгандар 1962-жылы‎ ]]
[[Категория:Борбордук Азия]]
[[Категория:Орусия]]
[[Категория:Нарын районунда төрөлгөндөр]]
[[Категория:Нарын шаары]]
[[Категория:Экология]]</text>
      <sha1>9vxy7ejgh99qbygbxbr9u3w6811t3m2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улуттук иш-аракеттер планы (УИП)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76476</id>
    <revision>
      <id>662676</id>
      <parentid>618563</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T10:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17278" sha1="5opv6pk0469c8coeivn0ej4x1b2zhk7" xml:space="preserve">'''Улуттук иш-аракеттер планы (УИП)''' – 2010-жылдан бери КРнын Премьер министри тарабынан бекитилип келе жаткан гендердик саясатты жүзөгө ашыруу боюнча стратегиялык багыттарды белгилеген документ. Биринчи жолу 2002-жылдын 2-мартында [[КР|КРнын]] [[Президент|Президенти]] [[Акаев, Аскар|А.Акаев]] бекиткен. Үч жолу басылып чыккан - 2002-, 2007-, 2012- жана 2014-жылдары. Учурда 2015-2017-жж. карата төртүнчү УИП иштелип чыгууда. &lt;br /&gt;

Документтин башкы максаты [[Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасында]] [[Гендердик теңчилик|гендердик теңчиликти]] орнотуу аракеттерин жөнгө салуу. Аталган улуттук планды [[Жарандык коом|жарандык коомдун]] уюмдарынын жана ЖМКнын катышуусу менен улуттук жана чөлкөмдүк деңгээлде бардык бийлик бутактары аткарууда. &lt;br /&gt;

Ушундай планды түзүү зарылчылыгы Кыргыз Республикасы 1995-жылы Пекинде болуп өткөн БУУнун аялдардын абалы боюнча IV Бүткүл дүйнөлүк конференциясында кабыл алынган Пекин иш-аракеттер планына (ПИП) кошулганда келип чыккан. УИП [[Пекин иш-аракеттер платформасы|Пекин иш-аракеттер планындагы]] он эки көйгөйлүү чөйрөнүн баарын камтыган ар тараптуу документ. &lt;br /&gt;

Республикалык жана жергиликтүү бюджеттерде аялдардын укуктарын коргоо жана гендердик теңчиликти орнотуу боюнча маселелерди жүзөгө ашыруу үчүн каражаттар каралган эмес. Аялдардын укуктарын коргоо жаатындагы ишти негизинен эларалык уюмдар (мындан ары - ЭУ), бейөкмөт уюмдар жана активисттер каржылап, уюштурат. &lt;br /&gt;

== УИП-1 ==

2002-2006-жж. карата УИПнын негизги максаты [[гендердик теңчилик]] саясатын калыптандыруу болуп, 6 багытта иш алып барган:&lt;br /&gt;

1)	гендердик теңчиликти орнотуу боюнча институтташтырылган механизмди өркүндөтүү;&lt;br /&gt;

2)	бардык чечим кабыл алуу деңгээлдеринде гендердик тең салмактуулукту сактоо;&lt;br /&gt;
 
3)	эмгек жана жумуш менен камсыз болуу жаатындагы экономикалык өнүгүүнүн гендердик аспектиси;&lt;br /&gt;

4)	саламаттыкты сактоо жаатындагы гендердик аспекттер;&lt;br /&gt;

5)	билим берүү жана маданияттагы гендердик паритет;&lt;br /&gt;

6)	аялдар дуушар болгон зомбулуктун бардык формасын азайтуу.&lt;br /&gt;

Пландын иш жүзүндөгү жыйынтыктары:&lt;br /&gt;

* жарандык коомдун эксперттеринин аракети менен айрым мыйзамдар жана долбоорлор гендердик экспертизадан өтүштү. Мындай экспертиза институтташтырылган эмес, бирок КРнын Үй-бүлө жана [[Жазык кодекси|Жазык кодексинин]], Административдик жоопкерчилик жөнүндө кодекстин, &quot;Коррупцияга каршы күрөшүү жөнүндө&quot;, &quot;Жарандардын репродуктивдик укуктары жөнүндө&quot;, &quot;Адамдарды сатууга жол бербөө жана ага каршы күрөшүү жөнүндө&quot; КРнын мыйзамдарынын үстүнөн жүргүзүлгөн. &lt;br /&gt;

* 2003-жылы КРнын Жогорку Кеңеши тарабынан аялдардын укуктарына байланыштуу төмөнкүдөй эки мыйзам кабыл алынган: &quot;[[Гендердик теңчилик|Гендердик теңчиликти]] камсыз кылган мамлекеттик кепилдиктердин негиздери жөнүндө&quot;, &quot;Үй-бүлөдөгү зомбулуктан социалдык-укуктук жактан коргоо жөнүндө&quot;;&lt;br /&gt;

* 2005-жылы КРнын Президенти тарабынан КРнын Жогорку Кеңешинде гендердик өнүгүү маселелери боюнча КРнын Президентинин атайын өкүлү деген кызмат оруну негизделип, гендердик экспертизаны илгерилетүү жана институтташтырууда олуттуу роль ойногон; &lt;br /&gt;

* гендердик маселелерди төмөнкүдөй улуттук өнүгүү программаларына киргизүү тажрыйбасы бекитилген; Өнүгүүнүн ар тараптуу негиздери, [[Жакырчылык|Жакырчылыкты]] кыскартуу боюнча улуттук стратегия жана Өлкөнү өнүктүрүү стратегиясы. Гендердик курамдык бөлүк бир катар тармактык программаларга киргизилген;&lt;br /&gt;

* министрликтердин, ведомстволордун, мамлекеттик администрациялардын жетекчилери, ошондой эле жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарынын башчылары үчүн гендердик тематикада мезгил-мезгили менен окуу семинарлары жана тегерек столдор өткөрүлүп турган;&lt;br /&gt;

* эларалык уюмдардын колдоосу менен экономикалык, социалдык жана саясий өнүгүү чөйрөсүндө гендердик жактан бөлүштүрүлгөн дайындарды топтоо тутуму түзүлгөн;&lt;br /&gt;

* 2006-жылы 30-январда КРнын Өкмөтүнүн №46 токтому менен бекитилген Мамлекеттик кепилдиктер программасына ылайык, кош бойлуу жана жаңы төрөгөн аялдар жеңилдетилген категорияга кирип, кошумча төлөмдөрдөн бошотулушат, кош бойлуу мезгилде кыйынчылыктар келип чыгып стационарда болушканда, ошондой кош бойлуулар үчүн баштапкы деңгээлде кызматтар топтомун пайдаланып жаткан кезде;&lt;br /&gt;

* мектепке чейинки мекемелердин тармагы кеңейтилип, аларга барган 6 жашка чейинки балдардын саны көбөйдү. Мектепке чейинки мекемелердин саны 448 чейин көбөйүп (2001-жылы - 407 болчу), аларда 54,4 миң бала же тийиштүү курактагы балдардын 11% тарбияланышууда (2001-жылы - 9% болчу).&lt;br /&gt;


== УИП-2 ==

2007-2010-жж.карата УИПда саясат менен иш-чараларды мурунку УИПдагы алты стратегиялык багытта жүзөгө ашыруу каралып, гендердик теңчилик маселелери боюнча калктын кабардарлыгын жогорулатуу деген жаңы стратегиялык багыт киргизилген.&lt;br /&gt;

Пландын иш жүзүндөгү жыйынтыктары:&lt;br /&gt;

* 2009-жылы КРнын Акыйкатчысынын (Омбудсмен) алдында Гендердик өнүгүү боюнча коомдук кеңеш түзүлгөн; &lt;br /&gt;

* мамлекеттик мекемелерде улуту, билим деңгээли, курагы, жынысы, иш стажы жана эмгек акысынын өлчөмү сыяктуу көрсөткүчтөргө негизделген мамлекеттик кызматкерлердин курамы жөнүндө гендердик жактан бөлүштүрүлгөн дайындарды топтоо механизми жөнгө салынган (статистикалык форма №1-ГОС); &lt;br /&gt;

* мамлекеттик башкаруу органдарынын (МБО) жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарынын (ЖӨБО) кызматкерлери КРнын Президентинин алдындагы Башкаруу академиясынын негизинде ПРООНдун бир катар долбоорлорунун алкагында мыйзам чыгаруу жана мыйзам алдындагы акттардын, ведомстволордун ченемдик-укуктук актыларынын (ЧУА) үстүнөн гендердик экспертиза жүргүзүү ыкмаларын үйрөнүштү;&lt;br /&gt;

* &quot;Ак жүрөк&quot; кризистик борборуна Ош шаарынын мэриясы акысыз имарат бөлүп берди; &lt;br /&gt;

* КРнын Эмгек кодексине бала багуу боюнча өргүү жалгыз бой энелерге гана эмес, баланын атасына, чоң ата, чоң апасына жана башка туугандарга же  баланы иш жүзүндө багып жаткан камкорчуларга берилет деген ченем киргизилген.&lt;br /&gt;

* 2007-жылдагы референдумдун натыйжасында, шайлоо мыйзамдарында гендердик, жаштар жана этностук квоталар сыяктуу атайын колдоо чаралары бекитилген; Шайлоолор жөнүндө кодекстин 72-беренесине гендердик квота киргизилип, ага ылайык Жогорку Кеңешке шайлана турган талапкерлердин тизмелерин түзүүдө саясий партиялар аялдар менен эркектердин аты-жөнүн кезектештирип жазып, алардын ортосундагы айырманы үч позициядан ашырбашы керек. &lt;br /&gt;

* 2007-жылдын октябрь айында Медициналык жардам уюмунун башкармалыгында энелер менен балдарды коргоо бөлүмү түзүлгөн.&lt;br /&gt;

== УИП-3 ==
2009-жылы гендердик саясатты жүзөгө ашыруучу институтташтырылган улуттук механизмдин үстүнөн жүргүзүлгөн функционалдык талдоонун жыйынтыгында, майнаптуулук көрсөткүчтөрүн жакшыртуу үчүн гендердик теңчиликти орнотуу жаатындагы стратегиялык документтерди иштеп чыгуу ык-амалдары менен методологиясын кайрадан карап чыгуу зарылчылыгы маалым болгон. Талдоо көрсөткөндөй, чөлкөмдүк пландар менен бюджеттик циклди эске алуу менен өлкөлүк жана тармактык гендердик программаларды шайкештөө керек.  2012-2014-жж.карата УИП-3 жогорудагы сунуштардын негизинде иштелип чыгып, төмөнкү принциптерге таянган:&lt;br /&gt;

*	натыйжага багытталган башкаруу принциби;&lt;br /&gt;

*	ар тараптуу гендердик ык-амал;&lt;br /&gt;

*	максаттардын артыкчылыктарын белгилөө жана аларды пилоттук негизде жүзөгө ашыруу.&lt;br /&gt;

УИПнын алкагында төмөнкү артыкчылыктуу багыттар боюнча бир катар чаралар жүзөгө ашырылган:&lt;br /&gt;

1)	аялдардын экономикалык мүмкүнчүлүгү кеңейтүү;&lt;br /&gt;

2)	функционалдык билим берүү тутумун түзүү;&lt;br /&gt;

3)	гендердик басмырлоону жоюп, аялдардын сот адилеттигине болгон мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү;&lt;br /&gt;

4)	чечим кабыл алууда гендердик паритетти илгерилетүү жана аялдардын саясий катышуусун өнүктүрүү.&lt;br /&gt;

Пландын иш жүзүндөгү жыйынтыктары:&lt;br /&gt;

*	2012-жылы Гендердик өнүгүү боюнча улуттук кеңеш КРнын Өкмөтүнүн аппаратынын алдында консультативдик-кеңешме орган катары кайра жандандырылган;&lt;br /&gt;

*	КРнын Башкы прокуратурасы мамлекеттик статистикалык отчеттуулукка гендердик саясат жаатындагы мыйзамдардын аткарылышын көзөмөлдөө бөлүмүн кошкон;&lt;br /&gt;

*	Улуттук бюджеттерди милдеттүү түрдө гендердик экспертизадан өткөрүү тажрыйбасы белгиленген. 

== Эскертмелер ==
{{эскертүүлөр}}

== Колдонулган маалымат булактарынын тизмеси ==
*1.	2002-2006-ЖЖ карата Кыргыз Республикасында гендердик теңчиликти орнотуу боюнча улуттук иш-аракеттер планы [Электрондук ресурс]. – Маалымат алуу мүмкүнчүлүгүнүн режими: https://web.archive.org/web/20170616102749/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/3676?cl=ru-ru (доступ: 20.12.2015).
*2.	2007-2010-жж. карата Кыргыз Республикасында гендердик теңчиликти орнотуу боюнча улуттук иш-аракеттер планы [Электрондук ресурс]. – Маалымат алуу мүмкүнчүлүгүнүн режими: https://web.archive.org/web/20180129051402/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/62678?cl=ru-ru (доступ: 20.12.2015).
*3.	2012-жылдын 27-июнундагы 2020-жылга чейин Гендердик теңчиликти орнотуу боюнча КРнын улуттук стратегиясы [Электрондук ресурс]. – Маалымат алуу мүмкүнчүлүгүнүн режими: http://wbp.kg/?page_id=207{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (доступ: 20.12.2015) 
*4.	Кыргыз Республикасында гендердик теңчиликти орнотуу боюнча улуттук иш-аракеттер планынын жүзөгө ашырылышын орто аралык баалоо [Электрондук ресурс]. – Маалымат алуу мүмкүнчүлүгүнүн режими: http://soros.kg/wp-content/uploads/2011/02/Monitoring_nationalplan_gender-equality_2009.pdf{{Жеткиликсиз шилтеме|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (доступ: 20.12.2015).
*5.	БӨУ Кеңешинин Кыргыз Республикасынын CEDAW комитетине берген Үчүнчү мезгилдик доклады боюнча альтернативдик отчету (2008-жыл) [Электрондук ресурс]. – Маалымат алуу мүмкүнчүлүгүнүн режими: http://wsc.kg/37{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: (доступ: 20.12.2015).

[[Категория:Кыргызстандын гендердик энциклопедиясы]]
[[Категория:Пекин +20]]

{{Интервикисиз}}</text>
      <sha1>5opv6pk0469c8coeivn0ej4x1b2zhk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чубак ажы Жалилов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79600</id>
    <revision>
      <id>662686</id>
      <parentid>652296</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T11:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16357" sha1="442ikpukfv0jwp1kxysrhabl3mjkwi5" xml:space="preserve">{{Ислам аалымы
| ысымы                = Чубак ажы Жалилов
| туулган_аты          = Жалилов Чубак Тажибайевич
| сүрөтү               = Чубак ажы Жалилов.jpeg
| туулган_датасы       = 21.1.1975
| туулган_жери         = [[Баймундуз, Базар-Коргон району|Бай-Мундуз]] айылы, [[Базар-Коргон району]], [[Жалал-Абад облусу]], [[Кыргыз ССРи]]
| каза_болгон_датасы   = 11.7.2020 (45 жашында)
| каза_болгон_жери     = [[Бишкек]], [[Кыргызстан]]
| сөөгү коюлган жери = &quot;Дөң-Арык&quot; көрүстөнү, [[Чүй облусу]]
| дини                 = [[Ислам]]
| агымы                = [[Суннизм|Ахли сүннөт вал жамаат]]
| акыйдасы             = [[Матуридий|Матуридий]]
| мазхабы              = [[Ханафий мазхабы|Ханафий]]
| устаттары            = [[Салих аль-Фаузан]], [[Мухаммад ибн Салих аль-Усеймин]]
| адистиги             = Фикх, Араб тили, Тафсир, Хадис таануу
| кызматы              = Кыргызстан Мусулмандарынын Азирети Муфтийи
| кызмат_мөөнөтү_башы   = 26-июль, 2010
| кызмат_мөөнөтү_аягы   = июль, 2012
| мурдагы_жетекчи      = [[Руслан ажы Жумагулов]]
| кийинки_жетекчи      = [[Рахматулла Эгембердиев]]
| сыйлыктары           = 
* [[Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Ардак грамотасы]]
* [[Кыргыз Республикасынын Баатыры]]
}}
'''Чубак ажы Тажибай уулу Жалилов''' (21-январь 1975, Бай-Мундуз, Базар-Коргон району, Жалал-Абад облусу, Кыргыз ССРи — 11-июль 2020, Бишкек, Кыргызстан) — Кыргызстандык диний жана коомдук ишмер, аалым, Кыргызстан Мусулмандарынын Азирети Муфтийи (2010—2012), [[Кыргыз Республикасынын Баатыры]] (2026)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260521133514/https://president.kg/kg/news/21/40416 |archivedate=2026-05-21 |title=Кыргыз Республикасынын расмий сайты. Чубак Жалиловго “Кыргыз Республикасынын Эл Баатыры” эң жогорку артыкчылык даражасы ыйгарылды |url=https://president.kg/kg/news/21/40416 |accessdate=2026-05-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://barakelde.org/news:771865/?from=akipresskg&amp;place=nowread Баракелде. Маркум Чубак Жалиловго «Эл Баатыры» наамы ыйгарылды]&lt;/ref&gt;.

== Өмүр баяны ==

=== Балалыгы жана билими ===
Чубак Тажибайевич Жалилов 1975-жылы 21-январда Жалал-Абад облусуна караштуу Базар-Коргон районунун Бай-Мундуз айылында мугалимдердин үй-бүлөсүндө туулган. Атасы Тажибай Жалилов математика, апасы Гүлжамал Сакыева англис тили мугалими болгон. Үй-бүлөдө алты бир туугандын экинчиси болгон&lt;ref name=&quot;sputnik_bio&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.sputnik.kg/spravka/20171203/1036645176/zhalilov-chubak-azhy-tazhibaevich-biografiya.html |title=Жалилов Чубак ажы Тажибаевич — биография |website=Sputnik.kg |access-date=2018-03-17 |archive-date=2018-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524080812/https://ru.sputnik.kg/spravka/20171203/1036645176/zhalilov-chubak-azhy-tazhibaevich-biografiya.html }}&lt;/ref&gt;.

Орто мектепти алтын медаль менен аяктаган. 1992-1996-жылдары Бишкектеги Азирети Умар атындагы Кыргызстан Ислам университетинде билим алган. 2000-2002-жылдары Сауд Арабиясындагы &quot;Умм аль-Куро&quot; эл аралык университетинин алдындагы араб тили институтунда, ал эми 2002-2006-жылдары ошол эле университетте фикх боюнча билим алып, жогорку окуу жайларды кызыл диплом менен бүтүргөн.

== Эмгек жолу ==

=== Алгачкы карьерасы ===
Эмгек жолун жогорку окуу жайда окуп жүргөн кезинде эле баштаган. 1995-1998-жылдары Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин Чыгыш таануу факультетинде араб тилинен сабак берген.

2005-2007-жылдары Бүткүл дүйнөлүк ислам лигасынын Орто Азия боюнча эксперти болуп иштеген. 2008-2010-жылдары Кыргызстан мусулмандарынын дин башкармалыгында (КМДБ) фатва бөлүмүнүн жетекчиси, ошол эле учурда Азирети Умар атындагы Кыргызстан Ислам университетинде мугалим болуп эмгектенген&lt;ref name=&quot;sputnik_bio&quot;/&gt;.

=== Кыргызстан Муфтийи (2010—2012) ===
2010-жылдын апрель айындагы [[Кыргызстандагы революция (2010)|революциядан]] кийинки туруксуз мезгилде, муфтияттагы ар кандай топторго кошулбаган «компромисстүү фигура» катары 2010-жылы июль айында Кыргызстан Мусулмандарынын Азирети Муфтийи болуп шайланган.

Муфтийлик кызматта турган эки жыл ичинде бир катар маанилүү реформаларды жүргүзгөн:
* '''Имамдардын билимин жогорулатуу:''' Имамдардын квалификациясын жогорулатуу боюнча иш-чараларды уюштуруп, алардын курамын жарым-жартылай жаңылаган.
* '''Хутбаларды тартипке салуу:''' Мечиттерде айтылуучу жума баяндарына көзөмөлдү күчөтүп, КМДБ тарабынан жактырылган хутбалар «Ак Башак» журналына жарыяланып турган.
* '''Ажылыкты уюштуруу:''' Ажылык сапарды уюштуруу укугун буга чейин тейлеп келген Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиядан толугу менен Муфтияттын карамагына өткөргөн. 2011-жылы Муфтият уюштурган алгачкы ажылык сапарды Кыргызстандын Сауд Арабиясындагы элчиси жогорку деңгээлде өттү деп баалаган&lt;ref name=&quot;islamsng&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.islamsng.com/kgz/analytics/5338 |title=Итоги руководства экс-муфтия Кыргызстана Чубак ажы Жалилова |website=islamsng.com |access-date=2018-03-17 |archive-date=2018-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180311111950/http://www.islamsng.com/kgz/analytics/5338 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

2012-жылы ден соолугуна байланыштуу жана өз дарегине айтылган сындардан улам өз каалоосу менен муфтийлик кызматтан кеткен&lt;ref name=&quot;azattyk_obit&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.azattyk.org/a/religion_chubak-ajy_jalilov_11-7-2020_obit_tch_kyrgyz/30720425.html |title=Таанымал диний аалым Чубак ажы Жалилов дүйнөдөн кайтты |website=Азаттык Υналгысы |date=2020-07-11 |access-date=2024-06-18}}&lt;/ref&gt;.

=== Кийинки ишмердиги ===
Муфтийликтен кеткенден кийин ал илимий-агартуучулук иштерин жигердүү уланткан. &quot;Чубак ажы Жалилов&quot; атындагы кайрымдуулук фондун негиздеп, коомдук иштерге аралашкан. Ал заманбап технологияларды колдонуп, социалдык тармактарда (YouTube, Instagram) баяндарын, лекцияларын жана суроо-жоопторун тынымсыз жарыялап турган. Анын сабактары, өзгөчө жаштар жана эмгек мигранттары арасында кеңири тарап, Кыргызстандагы эң таанымал диний ишмерлердин бирине айланган&lt;ref name=&quot;azattyk_obit&quot;/&gt;.

== Коомдук көз караштары жана сын-пикирлер ==
Чубак ажы Жалилов коомдо кызуу талкуу жараткан бир катар билдирүүлөрү менен да белгилүү.

2017-жылы декабрда ал экинчи жолу үйлөнгөнүн ачык жарыялап, коомчулукта чоң резонанс жараткан. Анткени Кыргызстанда көп аялдуулукка мыйзам тарабынан тыюу салынган. Аялдардын укугун коргоочу активисттер аны жоопко тартууну талап кылышкан&lt;ref name=&quot;azattyk_obit&quot;/&gt;. Чубак ажы экинчи жубайына шарият боюнча нике кыйганын билдирген&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gezitter.org/society/65998_muftiyat_sdelal_obraschenie_v_svyazi_s_chubakom_ajyi_/ |title=Муфтият сделал обращение в связи с Чубаком ажы |website=Gezitter.org |access-date=2018-03-17 |archive-date=2018-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180318004442/http://www.gezitter.org/society/65998_muftiyat_sdelal_obraschenie_v_svyazi_s_chubakom_ajyi_ |deadlink=no |accessdate=2025-06-16 |archivedate=2018-03-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180318004442/http://www.gezitter.org/society/65998_muftiyat_sdelal_obraschenie_v_svyazi_s_chubakom_ajyi_ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ru.sputnik.kg/society/20171128/1036552990/chubak-azhy-zhalilov-obyavil-o-dvoezhenstve.html |title=Чубак ажы Жалилов объявил о двоеженстве. Что об этом думают кыргызстанцы |website=Sputnik.kg |access-date=2018-03-17}}&lt;/ref&gt;.

Андан сырткары, кээ бир фатвалары жана көз караштары &quot;радикалдуу&quot; же &quot;чагымчыл&quot; деп сынга алынган учурлар болгон. Мисалы, Жаңы жылды майрамдагандар &quot;каапыр болот&quot; деген сыяктуу билдирүүлөрү коомдо ар кандай пикирлерди жараткан&lt;ref name=&quot;azattyk_obit&quot;/&gt;.

== Илимий мурасы жана өзгөчөлүктөрү ==
Чубак ажы Жалилов фикх (шариат укугу), араб тилинин грамматикасы, тафсир (Куранды чечмелөө), хадис терминологиясы жана хадис таануу илимдери боюнча сабак берүүгө жана фатва чыгарууга уруксааты (ижазасы) болгон.

Анын өзгөчөлүгү катары 5 тоннага жакын китептен турган жеке китепканасын айтууга болот. Ал бир күндө 500 бетке чейин китеп окуганын, убактысынын көп бөлүгүн китеп окууга жана илимий маселелерди изилдөөгө арнаганын айтчу.

== Жеке жашоосу ==
Үй-бүлөлүү, үч уул, үч кыздын атасы. Эне тилинен сырткары, араб жана орус тилдеринде эркин сүйлөгөн&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://knews.kg/2011/08/jalilov-chubak-ajyi/ |title=Жалилов Чубак ажы |website=K-News |access-date=2018-03-17 |archive-date=2018-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180313120533/http://knews.kg/2011/08/jalilov-chubak-ajyi/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

== Өлүмү ==
2020-жылы 10-июлда пневмония диагнозу менен оор абалда ооруканага жаткырылган. 11-июлга караган түнү саат 2:50дө дарыгерлердин аракетине карабай каза болгон. Алдын ала маалыматтар боюнча, өлүмүнө эки тараптуу пневмония себеп болгон&lt;ref name=&quot;death_sputnik&quot;&gt;{{cite web | url=https://m.sputnik.kg/society/20200711/1048976375/chubak-azhy-kaza-boldu.html |title=Белгилүү дин аалымы Чубак ажы дүйнөдөн өттү |website=Sputnik.kg| access-date=2020-07-11}}&lt;/ref&gt;.

Коронавирус пандемиясына байланыштуу киргизилген чектөөлөрдөн улам, маркумдун сөөгү өзү туулуп-өскөн айылына эмес, Бишкекке жакын жайгашкан Чүй облусунун Аламүдүн районундагы &quot;Дөң-Арык&quot; көрүстөнүнө коюлган&lt;ref name=&quot;azattyk_obit&quot;/&gt;.

== Сыйлыктары ==
* Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Ардак грамотасы (29-февраль, 2012-жыл) — ''«2011-жылдагы Ажылык сапарды ийгиликтүү уюштургандыгы үчүн»''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cbd.minjust.gov.kg/57-9705/edition/527864/ru |title=Распоряжение Правительства Кыргызской Республики от 29 февраля 2012 года № 64-р (О награждении Почётной грамотой Правительства Кыргызской Республики) |access-date=2024-07-13 |archive-date=2024-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240713200129/https://cbd.minjust.gov.kg/57-9705/edition/527864/ru |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240713200129/https://cbd.minjust.gov.kg/57-9705/edition/527864/ru |archivedate=2024-07-13 |accessdate=2025-06-16 }}&lt;/ref&gt;.
* Кыргыз Республикасынын Эл Баатыры (26-май, 2026-жыл) — ''«Диний билим берүүнү жана руханий агартууну өнүктүрүүгө, моралдык-адеп-ахлактык баалуулуктарды калыптандырууга, элдин маданий-диний салттарын сактоого кошкон өзгөчө салымы үчүн»''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;''.''

== Колдонулган адабияттар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20200721183805/https://ru24.net/other/252778425/ Чубак ажы Жалилов]

{{Кыргыз Республикасынын Баатырлары}}
{{Кыргызстан мусулмандарынын Азирети Муфтийи}}
[[Категория:Кыргызстандын диний ишмерлери]]
[[Категория:Кыргызстан муфтийлери]]
[[Категория:Умм аль-Куро университетинин бүтүрүүчүлөрү]]
[[Категория:КУУнун окутуучулары]]
[[Категория:1975-жылы туулгандар]]
[[Категория:2020-жылы каза болгондор]]</text>
      <sha1>442ikpukfv0jwp1kxysrhabl3mjkwi5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эсперанто</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84029</id>
    <revision>
      <id>662620</id>
      <parentid>520464</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T23:07:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolodimirSvjatoslaviĉ</username>
        <id>49299</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>662620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2927" sha1="n3ret5sx0uunu4xx6znqjcnume67oae" xml:space="preserve">[[File:Flag_of_Esperanto.svg|thumb]]
'''Эсперанто''' - эң кеңири таралган жасалма тил; эл аралык байланыштын көмөкчү каражаты.
 
1887-жылы варшавалык врач А. Заменгоф тарабынан түзүлүп, ошонун псевдоними (эсперанто - үмүткөр) менен аталып калган. Структурасы жөнөкөй. Сөз уңгусу катары европалык [[Тил|тилдердин]] (латын, байыркы грек, француз, англис жана бир аз санда орус) уңгуларын пайдаланат. 

Жаңы сөз ошол уңгулардын негизинде [[суффикс]] жана префикстер аркылуу жасалат. 1905-жылдан жыл сайын эсперантисттердин эл аралык конгресси өткөрүлөт. Эсперантонун эң ири уюму - Жалпы эсперантолук ассоциация. Эсперанточо ондогон журнал, жыйнак чыгат; aгa A. С. Пушкиндин «Евгений Онегин», У* Шекспирдин «Гамлет». И. В. Гётенин «Фауст» ж. б. чыгармалар которулган.

== Эсперанто тарыхы ==
Баары 1887-жылдын 26-июлунда Людвиг Заменгоф эсперантону негиздегенден башталат: 2 жылдан кийин эсперанто бүткүл Европада популярдуу болуп, кийинчерээк 1920-жылы эсперанто бүткүл дүйнөгө белгилүү болот. Бирок 1930 - жылдары эсперантисттер репрессиянын жана пропаганданын курмандыгы болушкан, Германия бул тил еврейлердин тили деп эсептейт жана СССР террористтик уюмдун тыңчылары деп эсептейт. 1950-жылы эсперанто өзүнүн статусун кайра карап чыгуу кыймылын баштаган, бирок анын ордуна англис тили келип, 1980-жылы Советтер Союзунда коммунисттик режим кулап, көптөгөн эсперанто сүйлөгөндөр андан баш тартышкан. Бирок интернетте эсперанто тилинде сүйлөгөндөрдүн саны 2 миллионго жетти.

== Колдонулган адабияттар ==
* Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
[[Категория:Тилдер]]
[[Категория:Лингвистика]]</text>
      <sha1>n3ret5sx0uunu4xx6znqjcnume67oae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Касаболотов Жыргалбек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84200</id>
    <revision>
      <id>662631</id>
      <parentid>651698</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T02:55:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6438" sha1="066u9z7k54nmfnxyozymbgpbh9q03vx" xml:space="preserve">'''Касаболотов Жыргалбек'''

Жыргалбек Касаболотов             (1971-жылы 9-июлда) [[Бишкек]] шаарында туулган. Кыргыз акыны, журналисти, котормочу жана коомдук ишмер. Кыргыз маданиятына жана басма сөзүнө кошкон салымы менен белгилүү.     Ал поэзия, публицистика жана котормо тармактарында иш алып барып келет.

'''Өмүр баяны''' 

1971-жылы Бишкек шаарында туулган. 1988-жылы Бишкектеги      № 5 орто мектепти бүтүргөн. 1996-жылы КМУнун кыргыз филологиясы факультетинин журналистика бөлүмүн аяктаган.

'''Эмгек жолу''' 

1991-жылдан тартып [[«Асаба» улуттук кайра жаралуу партиясы|«Асаба»,]] «Заман Кыргызстан» гезиттеринде кабарчы, «Ата журт» гезитинде башкыредактор, [[Де-Факто (гезит)|«Де-факто»]] гезитинде башкы редактордун орун басары, [https://mfa.gov.kg/kg ТИМ] {{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}дин басма сөз кызматтарында жооптуу кызматкер, [[КТРК|КТР]]де, «Кыргыз жер» телекомпанияларында редактор, 2012-жылдын 13 февралынан 2014-жылдын 8-апрелине чейин «Кабар» маалымат агенттигинде маалымат -аналитикалык бөлүмүнүн башчысы, 2012-2014-жылдары маалымат агенттигинин директорунун биринчи орун  басары болгон. 2017-2020 «[[Азаттык Медиа|Азаттык]]» радиосунда интернет -редактор, «Журналисттер» коомдук бирикме долбоорунда жооптуу редактор болуп иштеген. Ошондой эле  «Журналист» коомдук бирикмесинин башкармалыгынын мүчөсү.

'''Чыгармачылыгы'''  

2007-жылы [https://multiurok.ru/files/kasa-bolotov-samurai-kylych-zhurogum.html “Самурай кылыч – жүрөгүм”] {{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ыр китеби жарык көргөн.

Касаболотов поэзия, проза, публицистика жана сын жанрларында жазат. Анын «Сын китеп» аттуу жыйнагында поэзия, макалалар жана адабий анализдер камтылган.Ал [[Ли Бо|ЛиБо]], [[Ду Фу]],                Бо Цзюйи , [[Есенин Сергей Александрович|Сергей Есенин]] ,         Булат Окуджава , Расул Гамзатов жана [[Михаил Лермонтов|Михаил Лермантов]] сыяктуу дүйнөлүк акындардын чыгармаларын кыргыз тилине которгон.

Кыргыз жана орус тилдеринде эркин сүйлөйт. Анын чыгармачылыгы улуттук иденттүлүк, тил жана коомдукаң-сезим темаларына арналган.

'''Жеке жашоосу'''

Акыркы жылдары [[Түркия]]да жашап, чыгармачылык менен алектенүүдө.

'''Коомдук ишмердүүлүгү  '''

Кыргыз тилинин жана маданиятын активдүү жактоочусу. Жергиликтүү медиа, тил саясаты жана коомдук маселелер боюнча ачык пикирин билдирип келет.

1999-жылы КР Президентинин «Алтын калем» сыйлыгынын жана «Ардак баракчасынын» ээси болгон.

Жаш акындардын Табылды Муканов атындагы сынактын жеңүүчүсү. 

'''''Ж.Касаболтовдун макалалары'''''    

[https://ky.kloop.asia/2017/09/04/ajtyshtan-chykkan-tartysh/ Айтыштан чыккан тартыш]  https://ky.kloop.asia/2017/09/04/ajtyshtan-chykkan-tartysh/

[http://jyrgalbek.hostenko.net/author/jyrgalbek/ Чыладан чыгарбаган чыгармачылык ж.б. макалалары] 

[https://pk.kg/news/inner/21887/ Жаңы дипломатиянын зарылдыгы]https://pk.kg/news/inner/21887/

YouTube — Касаболотовдун маеги (видео) 

Башта-Дүйнөнү кыргызча таанышыбыз керек  

[https://who.ca-news.org/people%3A13561 CA-News — Ким бул адам?]https://who.ca-news.org/people%3A13561

[https://centrasia.org/person2.php?st=1329127290 Centrasia.org — Персона: Жыргалбек Касаболотов]https://centrasia.org/person2.php?st=1329127290

[https://centrasia.org/person2.php?st=1329127290 Интерньюс Кыргызстан — Кыргызские журналистикасынын өткөнү, бүгүнү, келечеги]

[https://kmborboru.su/2025/03/01/zhyrgalbek-kasabolotov-estetikalyk-tabiti-zhok-adamdyn-syn-zhazgany-zyyan Кыргыз маданияты борбору                 ( kmborboru.su ) — «Эстетикалык табити жок адамдын сын жазганы зыян»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250714070806/https://kmborboru.su/2025/03/01/zhyrgalbek-kasabolotov-estetikalyk-tabiti-zhok-adamdyn-syn-zhazgany-zyyan/ |date=2025-07-14 }}

[https://kmborboru.wordpress.com/2023/09/30/akyn-kasabolotov-ozgorush-kerek-bolup-turat-bugun kmborboru.wordpress.com — «Өзгөрүш керек болуп туратбүгүн» (маек)]

== Колдонулган адабияттар ==
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
[[Категория:Журналистика]]</text>
      <sha1>066u9z7k54nmfnxyozymbgpbh9q03vx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чач түшүү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84898</id>
    <revision>
      <id>662594</id>
      <parentid>456412</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T17:35:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dawnshift.Mistral</username>
        <id>49294</id>
      </contributor>
      <comment>Диагностикалык белгилери жана колдоо чаралары</comment>
      <origin>662594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9906" sha1="ooanuavv3r91im9hj8xaso8dlvzzkp1" xml:space="preserve">[[Файл:PatrickStewart2004-08-03.jpg|thumb|upright|Чач түшүү ([[Патрик Стүарт‎]], 2004-жыл).]]
'''Чач түшүү''' - [[Чач|чачтын]] кескин суюлушу же баштын айрым жеринин (же бүтүндөй) такырланышы.
 
Кары кишилерде Чач түшүү алардын жаш өзгөчөлүгүнө жараша теринин өзгөрүлүшүнө байланыштуу жана чачтын агаруусу сыяктуу эле физиологиялык көрүнүш. Эрте Чач түшүү бардык эле курактагы адамдарда кезигет. Ал өзгөчө [[Ден соолук|ден соолуктун]] бузулушуна байланыштуу болот. Мында чач, каш, кирпик, сакал, мурут жана колтук жүндөрү түшөт. Мындай Чач түшүүгө негизинен себорея оорусу себеп болот. Өзгөчө балдарда айрым жугуштуу оорулардан (грипп, безгек, дизентерия жана башкалар) кийин, [[витамин]] жетишсиздигинде (өзгөчө [[Витамин А|А]], [[Витамин C|С]], [[Витамин В1|В1]], В6), ичеги-карын, боор, калкан бездин, нерв системасынын өнөкөт ооруларында байкалат. Өтө чарчоодо, уйку качууда, окуучуларда экзамен учурунда чач күчөп түшөт. Аялдарда чачты катуу тартып байлаганда, чачты асемдеп тараганда чач көбүрөөк түшөт. Эркектерде эрте Чач түшүү көп байкалат, адегенде маңдай жана төбө чачы, кийинчерээк чачынын баары түшөт. Мындай Чач түшүү көбүнчө бир туугандарда байкалат жана баш терисинин тукум куума өзгөчөлүгүнө (калыңдыгы, кан менен камсыз болушу) байланыштуу болот. Айрым учурда чач тегерек болуп такырайып түшөт. Ага нерв, эндокрин системасынын бузулушу, организмдин жалпы уулануусу (тиштин чириши, тонзиллит, гайморит жана башкалар өнөкөт инфекциядан) себеп болот. Анда капысынан 15-20 тыйындын көлөмүндөй тегерек так байкалат. Такыр жер улам чоңоёт. Айрым учурда чачтын баары түшүп, баш бүт такыраят. Оорунун мындай формасы өнөкөт түрүндө өтөт жана оңой менен айыкпайт. Айрым учурда дарыны узакка пайдалануудан, чачты туура эмес күтүүдөн да чач түшөт.
 
Оорунун алгачкы белгилери билинери менен [[Врач|врачка]] кайрылуу керек. Дарылоо Чач түшүүнүн себебине жараша жүргүзүлөт. Адатта Чач түшүүгө себеп болгон негизги ооруну таап дарылаганда чач калыбына келип өсө баштайт. Жеткиликтүү, витаминдүү (өзгөчө А, С, В) тамактануу, ден соолукту чыңдоо, убагы менен сейилдөө, таза абада эмгектенүү, чачтын калыбына келүүсүнө, туура өсүүсүнө түрткү берет.

== Диагностикалык белгилери жана колдоо чаралары ==

Чач түшүүнүн формасын тактоо клиникалык сүрөттү ар бир чачтын өзгөчөлүктөрү менен салыштырууну талап кылат. Трихоскопияда андрогенетикалык чач түшүүдө чачтын диаметри бири-биринен айырмаланып, жука пуштук чачтар жана фолликулдардын айланасындагы өзгөрүүлөр диагностикалык белгилер катары көрүнөт; системалуу серепте изилденген бейтаптардын 94,07 % -ында диаметринин өзгөрүлмөлүгү байкалган.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Trichoscopy of Androgenetic Alopecia: A Systematic Review|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11012765/|accessdate=2026-10-11|work=pmc.ncbi.nlm.nih.gov}}&lt;/ref&gt; Тескерисинче, очоктук (аймактык) чач түшүү иммундук ортолошкон ооруларга таандык болуп, анда тегерек формадагы чач түшүү аймактары жана кээде чачтын кеңири жоголушу мүмкүн.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Understanding Alopecia Areata|url=https://www.naaf.org/navigation-toolkit/understanding-alopecia-areata/|accessdate=2026-10-11|work=naaf.org}}&lt;/ref&gt;

Эркектердеги үлгүдөгү чач түшүүнү (андрогенетикалык чач түшүү) баалоодо Норвуд—Гамилтон визуалдык шкаласы колдонулат, бирок анын стадиясы өзүнөн-өзү кийинки процесстин ылдамдыгын аныктабастан, кошумча баалоо болбосо дарылоону тандап бербейт.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Complément capillaire homme|url=https://www.jeveuxmescheveux.fr/fr/content/71-calvitie-homme-signes-stades-solutions|accessdate=2026-10-11|work=jeveuxmescheveux.fr}}&lt;/ref&gt; Сырткы миноксидилди талкуулоодо натыйжанын кечигип келиши эске алынышы маанилүү: биринчи байкала турган өзгөрүүлөр үчүн жок дегенде алты айлык туруктуу колдонуу талап кылынышы мүмкүн, кээде бир жылга чейин.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Hair loss male pattern (androgenetic alopecia)|url=https://www.bad.org.uk/pils/hair-loss-male-pattern-androgenetic-alopecia|accessdate=2026-10-11|work=bad.org.uk}}&lt;/ref&gt; Тромбоциттерге бай плазманын (PRP) инъекцияларын изилдөөлөр чачтын тыгыздыгынын өсүшүнө мүмкүн болгон таасирди көрсөтөт, бирок протоколдордун туюк эместиги жана далилдердин сапаты эффекттин көлөмүнө болгон ишенимди чектейт.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The role of platelet-rich plasma in androgenetic alopecia: A systematic review|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38284294/|accessdate=2026-10-11|work=pubmed.ncbi.nlm.nih.gov}}&lt;/ref&gt;

Медициналык баалоодон тышкары чач түшүү өзүн-өзү баалоого, социалдык байланыштарга жана психологиялык абалга таасир эте алат, ошондуктан колдоо чаралары жалгыз чач өсүшүн калыбына келтирүү менен чектелбеши керек.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Is alopecia 'just hair loss' or 'a cosmetic issue'?|url=https://www.alopecia.org.uk/FAQs/is-alopecia-just-hair-loss-or-a-cosmetic-issue|accessdate=2026-10-11|work=alopecia.org.uk}}&lt;/ref&gt; Бөлчөлөнгөн сейректоодо бүт башты жабабаган, бирок конкреттүү аймакты жаап, калган чачтарга туташтырылган накладкалар колдонулушу мүмкүн.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Hair loss|url=https://www.macmillan.org.uk/cancer-information-and-support/impacts-of-cancer/hair-loss|accessdate=2026-10-11|work=macmillan.org.uk}}&lt;/ref&gt; Париктин астына кээде жука торчо же нейлон баштык кийилет: ал парикти жакшы кармап турат, терди сиңирип, тери менен сүрүлүүнү азайтат.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Wigs|url=https://www.breastcancer.org/treatment-side-effects/hair-loss/wigs|accessdate=2026-10-11|work=breastcancer.org}}&lt;/ref&gt; Бош калган баш териси аймактары, өзгөчө чачтын олуттуу жоголушу учурунда, күн нурунан корголууну талап кылат.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=What to expect if you lose your hair|url=https://breastcancernow.org/about-breast-cancer/treatment/chemotherapy/chemotherapy-side-effects/what-to-expect-if-you-lose-your-hair|accessdate=2026-10-11|work=breastcancernow.org}}&lt;/ref&gt;

Отолук анамнезди баалоодо туугандарды аталык да, энелик да линиядан эсепке алуу керек: эркектердеги үлгүдөгү чач түшүүгө мурасынын бейпаспасы бир гана линия менен чектелбейт.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Hair loss male pattern (androgenetic alopecia)|url=https://www.skinhealthinfo.org.uk/condition/male-pattern-hair-loss-androgenetic-alopecia/|accessdate=2026-10-11|work=skinhealthinfo.org.uk}}&lt;/ref&gt;

==Колдонулган адабияттар==
* Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

[[Категория:Ден соолук]]</text>
      <sha1>ooanuavv3r91im9hj8xaso8dlvzzkp1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карл Райхл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91552</id>
    <revision>
      <id>662640</id>
      <parentid>648338</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T06:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tynchtyk Chorotegin</username>
        <id>1744</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ал тууралуу адабият */ new publications</comment>
      <origin>662640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24439" sha1="26tr5yjupfkkbhd7nyddgqj5mmn7egv" xml:space="preserve">{{Илимпоз
|Ысымы                    = Карл Райхл
|Расмий ысымы             = Karl Reichl
|Сүрөт                    = Karl Reichl in Beijing. 22.10.15.jpg
|Туурасы                  = 200px
|Сүрөттүн аталышы         = Карл Райхл. Бээжин, КЭР. 22.10.2015.
|Туулган жылы             = [[1943|1943-жыл]] 04-июль ([[Теке|теке айы]]) 
|Туулган жери             = Вайден шаары, [[Бавария]] жергеси, [[Германия]]
|Каза болгон жылы         = 
|Каза болгон жери         = 
|Жарандыгы                = {{Германия желеги}} [[Германия]]
|Илимий чөйрөсү           = Эпос таануу, Чыгыш таануу, Түркология, Манас таануу, Котормо, [[Кыргыз таануу]]
|Иштеген жери             = Бонн университети; ардагер профессор (Professor Emeritus)
|Илимий даражасы          = Философия доктору (1971); (Dr. phil. habil.) (1977)
|Илимий наамы             = [[профессор]] (1977)
|Альма-матер              = Бонн университети 
|Илимий жетекчиси         = 
|Белгилүү окуучулары      =  тарыхчы жана фолклорчу  [[Салк, Гундула|Гундула Салк]]&lt;br/&gt;
|Белгилүү болгондугу      = Манас таануу; “Манас” эпосунун жана башка түрк дастандарынын англисче жана немисче котормолору
|Сыйлыктары               = 
|Кол тамгасы              = 
|Кол тамгасынын туурасы   = 
|Сайты                    = 
}}

'''Карл Райхл''' ({{lang-de|Karl Reichl}}) (1943-жылы 4-июлда Германиянын Вайден шаарында туулган) – [[Германия|германиялык]] заманбап [[Түркология|түрколог]], [[Манас таануу|манас таануучу]], [[Кыргыз таануу|кыргыз таануучу]], дастан таануучу, [[Бонн]] университетинин профессору.

== Кыскача өмүр таржымакалы == 
Карл Райхл 1943-жылы 4-июлда [[Германия|Германиянын]] [[Бавария]] жергесиндеги Вайден (Weiden) шаарында жарык дүйнөгө келген.  &lt;br&gt;
1963-68-жылдары Мүнхендеги (Германия) жана Монпеллье шаарындагы ([[Франция]]) университеттерде англис жана роман филологиясы адистиги боюнча таалим алган. &lt;br&gt;
1968-жылы англис жана француз тилдери боюнча мамлекеттик сынактар тапшырган.
1968-1970-жылдары Кэмбриж университетине (University of Cambridge) караштуу Магдален коллежинде (Magdalene College) илимий багытта окуган. &lt;br&gt;

1971-жылы [[Мюнхен|Мүнхен]] шаарындагы [[Мүнхен университетин|Мүнхен университетинде]] Орто кылымдар жаатында докторлук диссертациясын коргоп, философия доктору (Ph.D.) даражасын алган жана анын орто кылымдардагы Англиядагы диний поэзияга арналган бул диссертациясы 1973-жылы Мүнхенде жарык көргөн. &lt;br&gt;

=== Кесиптик таржымакалынан ===
1971-1977-жылдары Мүнхен университетинде доцент (Assistant Professor) болуп иштеди.
1977-жылы философия доктору (Dr. phil. habil.) жана профессор даражасы үчүн тил илими тармагында “Түрдүк грамматика жана сөз калыптанышы” (Professorial thesis in linguistics: Categorial Grammar and Word-Formation) темасында диссертациясын жактаган жана бул диссертация Түбинген (Tübingen) шаарында 1982-жылы жарык көргөн. &lt;br&gt;

1977-1978-жылдары Бохум (Bochum) университетинде доцент болуп иштеди.
1978-2008-жылдары Бонн университетине (the University of Bonn) караштуу Англистика, американистика жана келтология институтунда Орто кылымдар адабияты жана тарыхый тил таануу адистиги боюнча толук профессор кызматын аркалады.

2008-жылдан тартып ардагер профессор (Professor Emeritus) болуп илимий-чыгармачыл иштерин улантууда. &lt;br&gt;

=== Илимий жана илимий-педагогдук ишмердиги ===
Карл Райхл 1978-жылдан тартып Бонн университетинде (ротациялык тартипте) кафедра башчысы, декандын чет өлкөлүк студенттер үчүн жооптуу орун басары, ар кыл комиссиялардын мүчөсү, Орто кылымдар борборунун катчысы сыяктуу иштерди аркалады.

1978-88-жылдары Бонн университетинде [[Борбордук Азия]] боюнча атайын Иликтөө Тобунун (Sonderforschungsbereich) шерик мүчөсү болду.

1995-жылдан Каракалпакстандын борборундагы Бердах атындагы Нөкис мамлекеттик университетинин ардактуу профессору.

1999-жылдан Түндүк Рейн-Вестфалия Илимдер академиясынын мүчөсү.&lt;br&gt;

2010-жылдан тартып КЭРдин борбору [[Бээжин|Бээжиндеги]] Кытай Коомдук илимдер академиясына караштуу Этностук адабият институтунун илимий кеңешчиси болду.&lt;br&gt;

=== Чет мамлекеттердеги дарстары ===
1990-жылы Карл Райхл [[АКШ|АКШнын]] Гарвард университетине (Harvard University) караштуу Салыштырма адабият факултетинде жана Жакынкы Чыгыш тилдери жана цивилизациялары факултетинде чакырылган профессор (Visiting Professor) болду.&lt;br&gt;

1995-жылы Франциянын Париж шаарындагы Жогорку иликтөөлөр боюнча тажрыйбалык мектепте (École Pratique des Hautes Études) чакырылган профессор болду.&lt;br&gt;

2007-жылы Израилдеги Иерусалим Жөөт университетинде (the Hebrew University of Jerusalem) Ислам таануу жана Ортоңку Чыгыш таануу факултетинде чакырылган профессор болду.

2009-жылы Иерусалим Жөөт университетинде Салыштырма адабият факултетинде чакырылган профессор болуп иштеди.
2011-жылы АКШдагы Мэдисон шаарындагы Висконсин университетинде (the University of Wisconsin) англис тил факултетинде чакырылган профессор жана Гуманитардык билимдер боюнча изилдөө институтунун илимий кызматкери (Fellow of the Institute for Research in the Humanities) болуп иштеди. &lt;br&gt;

=== Түрк тилдериндеги адабиятты иликтөө===
Профессор Карл Райхл түрк, өзбек, уйгур, каракалпак, казак, кыргыз, түркмөн ж.б. тилдерди үйрөнгөн түрколог адис. Ал фарсы тилин да өздөштүргөн.

Профессор К.Райхлдын эмгектеринин бир катары түрк калктарынын оозеки адабий чыгармачылыгын, эпосторун жана чакан дастандарын иликтөөгө жана алардын айрымдарын кыргыз, [[өзбек]], [[каракалпак]], түркмөн, [[казак]] жана уйгур тилдеринен батыш европалык тилдерге (немис, англис) которууга байланыштуу болду.

Анын өзүнүн [[Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбетович|Т.Чоротегинге]] 2017-жылы 8-апрелде жазган катына караганда, ал оболу өзбек тилин үйрөнгөн жана өзбек эл жомокторунун өрнөктөрүн которгон (бул котормо 1978-жылы Бохумда жарык көргөн). 1982-жылы болсо түркмөн эл жомокторун которуп жарыялады. 1985-жылы ал которгон каракалпак эл жомоктору да басмадан чыкты.

1981-жылы Карл Райхл совет-герман маданий жана илимий алмашуу программасынын алкагында [[Өзбекстан|Өзбекстанда]] илимий сапарда болду. Ал Ташкен шаарында Өзбекстан Илимдер академиясынын Адабият институтундагы Фолклор таануу бөлүмүндө профессор Төрө Мирзаевдин илимий жетекчилиги астында иштеди. Андан соң ал Нөкис шаарында Өзбекстан ИАсынын Каракалпак бөлүмүндө профессор Кабул Максетовдун илимий жетекчилиги астында изилдөөлөр жүргүздү.

Бул сапары маалында Карл Райхл өзбек жана каракалпак тилдеринде айрым фолклордук чыгармалардын үзүндүлөрүн жандуу аткарып жаткан учурунда үн жазгычка жазып алган.

Кийинчерээк ал өзбек элинин эки дастанын немисчеге которуп жарыялады (“Равшан” дастаны, 1985; “Алпамыш” дастаны, 2001). 
Ошондой эле К.Райхл каракалпак тилинен англис тилине “Эдиге” дастанын которуп, 2007-жылы жарыялады. Бул дастанды Райхл мырза өзү 1981-жылы алгач жолуккан бир каракалпак дастанчыдан үн жаздыргычка жазып алган болчу.

== Манас таануудагы салымдары == 
Профессор Карл Райхл Мүнхен университетинде студент болуп жүргөн чагында кыргыз элинин [[&quot;Манас&quot; эпосу|“Манас” эпосунун]] Вилгелм Радлофф жазып алган вариантын окуп, манас таануу тармагына да кызыгып калган.

1985-жылы ал кытай-герман маданий жана илимий алмашуу программасынын алкагында алгачкы ирет Шинжаңга илимий саякат жасайт. &lt;br&gt;
Ошол эле жылы ал Кытайдагы түрк тилдүү калктардын жомокторунун бир томдугун өз котормосунда жарыялаган. Алардын арасында кыргыз эл жомоктору да болгон.&lt;br&gt;

Дал ошол 1985-жылы ал алгачкы жолу кытайлык кыргыздардын чыгаан манасчысы Жусуп Мамай менен кезиккен.&lt;br&gt;

XXI кылымдын башында Кытайдын Шинжаң аймагындагы “Манас” изилдөө борбору жана башка илимий институттар Карл Райхлга кайрылып, “Манас” дастанынын Жусуп Мамайдын айтуусудагы вариантын кыргыз тилинен англис жана немис тилдерине которуу өтүнүчүн билдиришет. &lt;br&gt;

Карл Райхл [[Жүсүп Мамай|Жусуп Мамай]] айткан “Манас” дастанынын үзүндүлөрүн англис жана немис тилдерине которуп, жарыялады. &lt;br&gt;
Азырынча кыргыз жана немис тилдеринде бир том (2014) жана кыргыз жана англис тилдеринде эки том (2014, 2015) жарык көрдү. &lt;br&gt;

1995-жылы ал “Манас” дастанынын шарттуу 1000 жылдык мааракесине катышуу үчүн расмий герман делегациясынын курамында Кыргызстанга келген. &lt;br&gt;

1999-жылы ЮНЕСКО уюштурган “Борбордук Азиядагы тынчтык жана дин” конференциясына (Бишкек) катышкан. Ошол эле жылы “Дүйнө элдеринин эпостору” эл аралык бирикмесин уюштуруу чараларына катышуу үчүн Бишкекке дагы бир жолу келген. Бул уюмга Бексултан Жакиев президент болуп, К.Райхл вице-президенттердин бири болуп шайланган. &lt;br&gt;

[[Файл:Prof. Karl Reichl. Bishkek. 15.11.2013.jpg|thumb|left|Профессор Карл Райхл Улуу Кыргыз каганатынын 1170 жылдыгына арналган эл аралык илимий жыйында. Бишкек. 15.11.2013.]]
2013-жылы 15-ноябрда Кыргыз каганатынын 1170 жылдыгына арналган эл аралык илимий жыйынга (Бишкек) катышкан жана ачылыш отурумда “Көөнө Кыргыз тарыхы тууралуу жобо манасчы Жүсүп Мамайдын варианты боюнча” (The Concept of Early Kyrgyz History According to the Manaschy Jüsüp Mamay) деген темада баяндама жасаган. &lt;br&gt;


== Үй-бүлөсү == 


Үй-бүлөлүү. &lt;br&gt;

Жубайы --  Дебора Райхл (Deborah Reichl) айым. &lt;br&gt;

Балдары, неберелери бар. &lt;br&gt;

Учурда профессор К.Райхл өз жубайы менен Германиянын Бад Хоннеф шаарында байырлайт. &lt;br&gt;


== Кыскача чыгармалар тизмеси == 
Профессор Карл Райхл дүйнөдөгү ар кыл өлкөлөрдө 200дөн ашуун эмгектерин жарыялаган. Анын ичинде “Манас” дастаны жаатындагы макалалары Кыргызстанда да илимий жыйнактарда жарык көргөн.

=== Орто кылымдар жаатындагы иликтөөлөр ===
* Religiöse Dichtung im englischen Hochmittelalter. Untersuchung und Edition der Handschrift B.14.39 des Trinity College in Cambridge. [Religious poetry in the Late Middle Ages in England. Analysis and edition of MS B.14.39 of the Trinity College in Cambridge.] München, 1973.

* “Tractatus de Grammatica”. Eine fälschlich Robert Grosseteste zuge¬schriebene spekulative Grammatik. Edition und Kommentar. [“Tractatus de Grammatica”: A speculative grammar erroneously ascribed to Robert Grosseteste. Edition and commentary.] München, 1976.
* (Ed. with Walter Sauer) A Concordance to Six Middle English Tail Rhyme Romances. Frankfurt a. M., 1993.
* (Ed. with Joseph Harris) Prosimetrum: Crosscultural Perspectives on Narrative in Prose and Verse. Cambridge, 1997.
* Spielmannsidiom, Dialektmischung und Kunstsprache in der mittelenglischen volkstümlichen Epik. Nordrhein-Westfälische Akademie der Wissenschaften. Geisteswissenschaften. Vorträge G 383. Paderborn, 2002.
* Die Anfänge der mittelenglischen weltlichen Lyrik: Text, Musik, Kontext. [The beginnings of the Middle English secular lyrics.] Paderborn, 2005. [English translation publ. in 2011]
* Musik und Spiritualität im englischen Psalter des spätmittelenglischen Mystikers Richard Rolle. [Music and spirituality in the English Psalter of the late Middle English mystic Richard Rolle.] Paderborn, 2012.
* (Ed.) Medieval Oral Literature. De Gruyter Lexikon. Berlin, 2012 [pb. 2016].

=== Тил илимине байланыштуу эмгектери===
* Categorial Grammar and Word-Formation: The De-adjectival Abstract Noun in English. Tübingen, 1982. 
* Englische Sprachwissenschaft. Eine Bibliographie. [English linguistics. A bibliography.] Berlin, 1993.

=== Оозеки адабият. Түрк тилдериндеги акындар поэзиясы===
* Usbekische Märchen, mit Übersetzung, Glossar und Anmerkungen. [Uzbek folktales, with translation, glossary and notes.] Bochum, 1978.
* Türkmenische Märchen, mit Übersetzung, Glossar und Anmerkungen. [Türkmen folktales, with translation, glossary and notes.] Bochum, 1978.
* Karakalpakische Märchen, mit Übersetzung, Glossar und Anmerkungen. [Uzbek folktales, with translation, glossary and notes.] Bochum, 1985.
* Rawšan. Ein usbekisches mündliches Epos. [Ravshan. An Uzbek oral epic.] Wiesbaden, 1985.
* Märchen aus Sinkiang. Überlieferungen der Turkvölker Chinas. [Folktales from Xinjiang. Traditions of the Turkic peoples of China.] Köln, 1986.
* Turkic Oral Epic Poetry. Traditions, Forms, Poetic Structure. The Albert Bates Lord Studies in Oral Tradition 7. New York, 1992. (Turkish translation Ankara, 2002, Russian translation Moscow, 2008; Chinese translation Beijing, 2011.)
* (Ed.) The Oral Epic: Performance and Music. Berlin, 2000.
* Singing the Past: Turkic and Medieval Heroic Poetry. Ithaca, NY, 2000.
* Das usbekische Heldenepos Alpomish: Einführung, Text, Übersetzung. [The Uzbek heroic epic Alpomish: Introduction, text, translation.] Wiesbaden, 2001.
* Edige. A Karakalpak Oral Epic as Performed by Jumabay Bazarov. Helsinki, 2007.
* Manas in der Version von Jüsüp Mamay. Übersetzt von Karl Reichl. Bd. 1. Publikationen des Xinjiang “Manas” Forschungszentrums 5. Beijing: China Intercontinental Press, 2014.
* Manas in the Version of Jüsüp Mamay. Translated by Karl Reichl. Vol. 1. Xinjiang “Manas” Research Centre Publications 4. Beijing: China Intercontinental Press, 2014.
* Manas in the Version of Jüsüp Mamay. Translated by Karl Reichl. Vol. 2. Xinjiang “Manas” Research Centre Publications 4. Beijing: China Intercontinental Press, 2015.

=== Макалалар ===
Профессор Карл Райхл дүйнөдөгү ар кыл илимий журналдарда жана жыйнактарда 90дон ашуун илимий макалалар жарыялады. Алардын көбү орто кылымдар тарыхына, лингвистикага жана түрк калктарынын фолклордук мурасына, акындар поэзиясына арналды.

Ар кыл энциклопедиялар үчүн 63 макала жазды.

Орто кылымдар тарыхына, лингвистикага жана түрк калктарынын фолклордук мурасына, акындар поэзиясына байланыштуу ар башка илимий китептерге 96 илимий пикир жарыялады.

* Reichl Karl. The Concept Of Early Kyrgyz History According To The Manaschy Jüsüp Mamay // Кыргыз каганаты түрк элдеринин орто кылымдардагы мамлекеттүүлүгүнүн жана маданиятынын алкагында: Борбордук Азиядагы Улуу Кыргыз каганатынын түзүлгөндүгүнүн 1170 жылдыгына арналган II эл аралык илимий жыйындагы баяндамалардын жыйнагы: 2013-жылдын 15-16-ноябры, Бишкек ш. / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), ж.б. - Бишкек: “Maxprint” басмаканасы, 2014. - 494 б. - “Мурас” коомдук фонду. – [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. – Б. 47-53.
* http://kh-davron.uz/kutubxona/turk/karl-rajxl-tyurkskij-epos-tradicii-formy-poeticheskaya-struktura-karl-reichl-singing-the-past-turkic-and-medieval-heroic-poetry.html

== Ал тууралуу адабият == 
* Salk, Gundula. Die Sanjira Des Togolok Moldo (1860-1942). Wiesbaden. Harrassowitz Verlag. 2009. - 374 s. - ISBN 978-3-447-06161-2. ISBN-13: 978-3447061612. ISSN 0340-6423. Series: Veroffentlichungen Der Societas Uralo-Altaica (Book 79). ISBN-10: 3447061618. &lt;br&gt;
* Субакожоева Ч.Т. Эпос «Манас» киргизов Китая. Материалы к исследованию / Отв. ред. – д. филол. н. В.Л.Кляус. – М.: ИМЛИ РАН, 2022. – 208 с. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К.  Профессор К.Райхлдын илимий сереси // Райхл, Карл. Түрк эпостору: салттуу түрү, поэзиялык түзүлүшү / Англисче жана орусча чыгарылыштардан кыргыз тилине которгондор: Тынчтыкбек Чоротегин жана Чолпон Субакожоева; жооптуу редактор – профессор Курманбек Абакиров; “Бет ачар сөз” жазган – Карганбек Самаков. – Бишкек: Maxprint, 2026. – 424 б., сүрөт. [Манас жана Райхл] - Б. 389 -- 394. &lt;br.

== Интернеттеги шилтемелер == 
* [http://www.azattyk.org/a/german_manas_researcher_karl_reichl_by_tch_ky/28493067.html?nocache=1  Карл Райхл: Германиялык чыгаан манас таануучу жана эпос изилдөөчү]
* https://www.azattyk.org/a/muhammed_hu_zhenhua_85th_anniv_blog/27477902.html
* http://publ.lib.ru/ARCHIVES/R/RAYHL_Karl/_Rayhl_K..html
* http://kh-davron.uz/kutubxona/turk/karl-rajxl-tyurkskij-epos-tradicii-formy-poeticheskaya-struktura-karl-reichl-singing-the-past-turkic-and-medieval-heroic-poetry.html

== Сүрөт баян == 
[[Файл:Karl Reichl, Mrs. Hu Zhenhua, T.Chorotegin in Beijing. 22.10.2015.JPG|thumb|Профессорлор Карл Райхл (оңдо) жана Т.Чоротегин Мухаммед Ху Чженхуанын [[Бээжин|Бээжиндеги]] үйүндө. Ортодо - Фатима Ху Чженхуа айым. [[Кытай]]. 22.10.2015.]]

{{DEFAULTSORT:Райхл, Карл}}
[[Категория:Германия]]
[[Категория:Кыргыз таануу]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:Манас таануу]]
[[Категория:Котормочулар]] 
[[Категория:Кытайлык кыргыздар]]
[[Категория:Туулгандар 1943-жылы]]
[[Категория:Түркологдор‎]]
[[Категория:Этнографтар]]
[[Категория:Санжыра]]
[[Категория:Кыргыз этнографиясы]]
[[Категория:Чыгыш таануучулар]]
[[Категория:Ислам таануу]]
[[Категория:Арип боюнча инсандар]]</text>
      <sha1>26tr5yjupfkkbhd7nyddgqj5mmn7egv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>662641</id>
      <parentid>662640</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T06:03:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tynchtyk Chorotegin</username>
        <id>1744</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ал тууралуу адабият */</comment>
      <origin>662641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24439" sha1="h1bd0uc3rexyjsqsgwvbwqx59hm6oj1" xml:space="preserve">{{Илимпоз
|Ысымы                    = Карл Райхл
|Расмий ысымы             = Karl Reichl
|Сүрөт                    = Karl Reichl in Beijing. 22.10.15.jpg
|Туурасы                  = 200px
|Сүрөттүн аталышы         = Карл Райхл. Бээжин, КЭР. 22.10.2015.
|Туулган жылы             = [[1943|1943-жыл]] 04-июль ([[Теке|теке айы]]) 
|Туулган жери             = Вайден шаары, [[Бавария]] жергеси, [[Германия]]
|Каза болгон жылы         = 
|Каза болгон жери         = 
|Жарандыгы                = {{Германия желеги}} [[Германия]]
|Илимий чөйрөсү           = Эпос таануу, Чыгыш таануу, Түркология, Манас таануу, Котормо, [[Кыргыз таануу]]
|Иштеген жери             = Бонн университети; ардагер профессор (Professor Emeritus)
|Илимий даражасы          = Философия доктору (1971); (Dr. phil. habil.) (1977)
|Илимий наамы             = [[профессор]] (1977)
|Альма-матер              = Бонн университети 
|Илимий жетекчиси         = 
|Белгилүү окуучулары      =  тарыхчы жана фолклорчу  [[Салк, Гундула|Гундула Салк]]&lt;br/&gt;
|Белгилүү болгондугу      = Манас таануу; “Манас” эпосунун жана башка түрк дастандарынын англисче жана немисче котормолору
|Сыйлыктары               = 
|Кол тамгасы              = 
|Кол тамгасынын туурасы   = 
|Сайты                    = 
}}

'''Карл Райхл''' ({{lang-de|Karl Reichl}}) (1943-жылы 4-июлда Германиянын Вайден шаарында туулган) – [[Германия|германиялык]] заманбап [[Түркология|түрколог]], [[Манас таануу|манас таануучу]], [[Кыргыз таануу|кыргыз таануучу]], дастан таануучу, [[Бонн]] университетинин профессору.

== Кыскача өмүр таржымакалы == 
Карл Райхл 1943-жылы 4-июлда [[Германия|Германиянын]] [[Бавария]] жергесиндеги Вайден (Weiden) шаарында жарык дүйнөгө келген.  &lt;br&gt;
1963-68-жылдары Мүнхендеги (Германия) жана Монпеллье шаарындагы ([[Франция]]) университеттерде англис жана роман филологиясы адистиги боюнча таалим алган. &lt;br&gt;
1968-жылы англис жана француз тилдери боюнча мамлекеттик сынактар тапшырган.
1968-1970-жылдары Кэмбриж университетине (University of Cambridge) караштуу Магдален коллежинде (Magdalene College) илимий багытта окуган. &lt;br&gt;

1971-жылы [[Мюнхен|Мүнхен]] шаарындагы [[Мүнхен университетин|Мүнхен университетинде]] Орто кылымдар жаатында докторлук диссертациясын коргоп, философия доктору (Ph.D.) даражасын алган жана анын орто кылымдардагы Англиядагы диний поэзияга арналган бул диссертациясы 1973-жылы Мүнхенде жарык көргөн. &lt;br&gt;

=== Кесиптик таржымакалынан ===
1971-1977-жылдары Мүнхен университетинде доцент (Assistant Professor) болуп иштеди.
1977-жылы философия доктору (Dr. phil. habil.) жана профессор даражасы үчүн тил илими тармагында “Түрдүк грамматика жана сөз калыптанышы” (Professorial thesis in linguistics: Categorial Grammar and Word-Formation) темасында диссертациясын жактаган жана бул диссертация Түбинген (Tübingen) шаарында 1982-жылы жарык көргөн. &lt;br&gt;

1977-1978-жылдары Бохум (Bochum) университетинде доцент болуп иштеди.
1978-2008-жылдары Бонн университетине (the University of Bonn) караштуу Англистика, американистика жана келтология институтунда Орто кылымдар адабияты жана тарыхый тил таануу адистиги боюнча толук профессор кызматын аркалады.

2008-жылдан тартып ардагер профессор (Professor Emeritus) болуп илимий-чыгармачыл иштерин улантууда. &lt;br&gt;

=== Илимий жана илимий-педагогдук ишмердиги ===
Карл Райхл 1978-жылдан тартып Бонн университетинде (ротациялык тартипте) кафедра башчысы, декандын чет өлкөлүк студенттер үчүн жооптуу орун басары, ар кыл комиссиялардын мүчөсү, Орто кылымдар борборунун катчысы сыяктуу иштерди аркалады.

1978-88-жылдары Бонн университетинде [[Борбордук Азия]] боюнча атайын Иликтөө Тобунун (Sonderforschungsbereich) шерик мүчөсү болду.

1995-жылдан Каракалпакстандын борборундагы Бердах атындагы Нөкис мамлекеттик университетинин ардактуу профессору.

1999-жылдан Түндүк Рейн-Вестфалия Илимдер академиясынын мүчөсү.&lt;br&gt;

2010-жылдан тартып КЭРдин борбору [[Бээжин|Бээжиндеги]] Кытай Коомдук илимдер академиясына караштуу Этностук адабият институтунун илимий кеңешчиси болду.&lt;br&gt;

=== Чет мамлекеттердеги дарстары ===
1990-жылы Карл Райхл [[АКШ|АКШнын]] Гарвард университетине (Harvard University) караштуу Салыштырма адабият факултетинде жана Жакынкы Чыгыш тилдери жана цивилизациялары факултетинде чакырылган профессор (Visiting Professor) болду.&lt;br&gt;

1995-жылы Франциянын Париж шаарындагы Жогорку иликтөөлөр боюнча тажрыйбалык мектепте (École Pratique des Hautes Études) чакырылган профессор болду.&lt;br&gt;

2007-жылы Израилдеги Иерусалим Жөөт университетинде (the Hebrew University of Jerusalem) Ислам таануу жана Ортоңку Чыгыш таануу факултетинде чакырылган профессор болду.

2009-жылы Иерусалим Жөөт университетинде Салыштырма адабият факултетинде чакырылган профессор болуп иштеди.
2011-жылы АКШдагы Мэдисон шаарындагы Висконсин университетинде (the University of Wisconsin) англис тил факултетинде чакырылган профессор жана Гуманитардык билимдер боюнча изилдөө институтунун илимий кызматкери (Fellow of the Institute for Research in the Humanities) болуп иштеди. &lt;br&gt;

=== Түрк тилдериндеги адабиятты иликтөө===
Профессор Карл Райхл түрк, өзбек, уйгур, каракалпак, казак, кыргыз, түркмөн ж.б. тилдерди үйрөнгөн түрколог адис. Ал фарсы тилин да өздөштүргөн.

Профессор К.Райхлдын эмгектеринин бир катары түрк калктарынын оозеки адабий чыгармачылыгын, эпосторун жана чакан дастандарын иликтөөгө жана алардын айрымдарын кыргыз, [[өзбек]], [[каракалпак]], түркмөн, [[казак]] жана уйгур тилдеринен батыш европалык тилдерге (немис, англис) которууга байланыштуу болду.

Анын өзүнүн [[Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбетович|Т.Чоротегинге]] 2017-жылы 8-апрелде жазган катына караганда, ал оболу өзбек тилин үйрөнгөн жана өзбек эл жомокторунун өрнөктөрүн которгон (бул котормо 1978-жылы Бохумда жарык көргөн). 1982-жылы болсо түркмөн эл жомокторун которуп жарыялады. 1985-жылы ал которгон каракалпак эл жомоктору да басмадан чыкты.

1981-жылы Карл Райхл совет-герман маданий жана илимий алмашуу программасынын алкагында [[Өзбекстан|Өзбекстанда]] илимий сапарда болду. Ал Ташкен шаарында Өзбекстан Илимдер академиясынын Адабият институтундагы Фолклор таануу бөлүмүндө профессор Төрө Мирзаевдин илимий жетекчилиги астында иштеди. Андан соң ал Нөкис шаарында Өзбекстан ИАсынын Каракалпак бөлүмүндө профессор Кабул Максетовдун илимий жетекчилиги астында изилдөөлөр жүргүздү.

Бул сапары маалында Карл Райхл өзбек жана каракалпак тилдеринде айрым фолклордук чыгармалардын үзүндүлөрүн жандуу аткарып жаткан учурунда үн жазгычка жазып алган.

Кийинчерээк ал өзбек элинин эки дастанын немисчеге которуп жарыялады (“Равшан” дастаны, 1985; “Алпамыш” дастаны, 2001). 
Ошондой эле К.Райхл каракалпак тилинен англис тилине “Эдиге” дастанын которуп, 2007-жылы жарыялады. Бул дастанды Райхл мырза өзү 1981-жылы алгач жолуккан бир каракалпак дастанчыдан үн жаздыргычка жазып алган болчу.

== Манас таануудагы салымдары == 
Профессор Карл Райхл Мүнхен университетинде студент болуп жүргөн чагында кыргыз элинин [[&quot;Манас&quot; эпосу|“Манас” эпосунун]] Вилгелм Радлофф жазып алган вариантын окуп, манас таануу тармагына да кызыгып калган.

1985-жылы ал кытай-герман маданий жана илимий алмашуу программасынын алкагында алгачкы ирет Шинжаңга илимий саякат жасайт. &lt;br&gt;
Ошол эле жылы ал Кытайдагы түрк тилдүү калктардын жомокторунун бир томдугун өз котормосунда жарыялаган. Алардын арасында кыргыз эл жомоктору да болгон.&lt;br&gt;

Дал ошол 1985-жылы ал алгачкы жолу кытайлык кыргыздардын чыгаан манасчысы Жусуп Мамай менен кезиккен.&lt;br&gt;

XXI кылымдын башында Кытайдын Шинжаң аймагындагы “Манас” изилдөө борбору жана башка илимий институттар Карл Райхлга кайрылып, “Манас” дастанынын Жусуп Мамайдын айтуусудагы вариантын кыргыз тилинен англис жана немис тилдерине которуу өтүнүчүн билдиришет. &lt;br&gt;

Карл Райхл [[Жүсүп Мамай|Жусуп Мамай]] айткан “Манас” дастанынын үзүндүлөрүн англис жана немис тилдерине которуп, жарыялады. &lt;br&gt;
Азырынча кыргыз жана немис тилдеринде бир том (2014) жана кыргыз жана англис тилдеринде эки том (2014, 2015) жарык көрдү. &lt;br&gt;

1995-жылы ал “Манас” дастанынын шарттуу 1000 жылдык мааракесине катышуу үчүн расмий герман делегациясынын курамында Кыргызстанга келген. &lt;br&gt;

1999-жылы ЮНЕСКО уюштурган “Борбордук Азиядагы тынчтык жана дин” конференциясына (Бишкек) катышкан. Ошол эле жылы “Дүйнө элдеринин эпостору” эл аралык бирикмесин уюштуруу чараларына катышуу үчүн Бишкекке дагы бир жолу келген. Бул уюмга Бексултан Жакиев президент болуп, К.Райхл вице-президенттердин бири болуп шайланган. &lt;br&gt;

[[Файл:Prof. Karl Reichl. Bishkek. 15.11.2013.jpg|thumb|left|Профессор Карл Райхл Улуу Кыргыз каганатынын 1170 жылдыгына арналган эл аралык илимий жыйында. Бишкек. 15.11.2013.]]
2013-жылы 15-ноябрда Кыргыз каганатынын 1170 жылдыгына арналган эл аралык илимий жыйынга (Бишкек) катышкан жана ачылыш отурумда “Көөнө Кыргыз тарыхы тууралуу жобо манасчы Жүсүп Мамайдын варианты боюнча” (The Concept of Early Kyrgyz History According to the Manaschy Jüsüp Mamay) деген темада баяндама жасаган. &lt;br&gt;


== Үй-бүлөсү == 


Үй-бүлөлүү. &lt;br&gt;

Жубайы --  Дебора Райхл (Deborah Reichl) айым. &lt;br&gt;

Балдары, неберелери бар. &lt;br&gt;

Учурда профессор К.Райхл өз жубайы менен Германиянын Бад Хоннеф шаарында байырлайт. &lt;br&gt;


== Кыскача чыгармалар тизмеси == 
Профессор Карл Райхл дүйнөдөгү ар кыл өлкөлөрдө 200дөн ашуун эмгектерин жарыялаган. Анын ичинде “Манас” дастаны жаатындагы макалалары Кыргызстанда да илимий жыйнактарда жарык көргөн.

=== Орто кылымдар жаатындагы иликтөөлөр ===
* Religiöse Dichtung im englischen Hochmittelalter. Untersuchung und Edition der Handschrift B.14.39 des Trinity College in Cambridge. [Religious poetry in the Late Middle Ages in England. Analysis and edition of MS B.14.39 of the Trinity College in Cambridge.] München, 1973.

* “Tractatus de Grammatica”. Eine fälschlich Robert Grosseteste zuge¬schriebene spekulative Grammatik. Edition und Kommentar. [“Tractatus de Grammatica”: A speculative grammar erroneously ascribed to Robert Grosseteste. Edition and commentary.] München, 1976.
* (Ed. with Walter Sauer) A Concordance to Six Middle English Tail Rhyme Romances. Frankfurt a. M., 1993.
* (Ed. with Joseph Harris) Prosimetrum: Crosscultural Perspectives on Narrative in Prose and Verse. Cambridge, 1997.
* Spielmannsidiom, Dialektmischung und Kunstsprache in der mittelenglischen volkstümlichen Epik. Nordrhein-Westfälische Akademie der Wissenschaften. Geisteswissenschaften. Vorträge G 383. Paderborn, 2002.
* Die Anfänge der mittelenglischen weltlichen Lyrik: Text, Musik, Kontext. [The beginnings of the Middle English secular lyrics.] Paderborn, 2005. [English translation publ. in 2011]
* Musik und Spiritualität im englischen Psalter des spätmittelenglischen Mystikers Richard Rolle. [Music and spirituality in the English Psalter of the late Middle English mystic Richard Rolle.] Paderborn, 2012.
* (Ed.) Medieval Oral Literature. De Gruyter Lexikon. Berlin, 2012 [pb. 2016].

=== Тил илимине байланыштуу эмгектери===
* Categorial Grammar and Word-Formation: The De-adjectival Abstract Noun in English. Tübingen, 1982. 
* Englische Sprachwissenschaft. Eine Bibliographie. [English linguistics. A bibliography.] Berlin, 1993.

=== Оозеки адабият. Түрк тилдериндеги акындар поэзиясы===
* Usbekische Märchen, mit Übersetzung, Glossar und Anmerkungen. [Uzbek folktales, with translation, glossary and notes.] Bochum, 1978.
* Türkmenische Märchen, mit Übersetzung, Glossar und Anmerkungen. [Türkmen folktales, with translation, glossary and notes.] Bochum, 1978.
* Karakalpakische Märchen, mit Übersetzung, Glossar und Anmerkungen. [Uzbek folktales, with translation, glossary and notes.] Bochum, 1985.
* Rawšan. Ein usbekisches mündliches Epos. [Ravshan. An Uzbek oral epic.] Wiesbaden, 1985.
* Märchen aus Sinkiang. Überlieferungen der Turkvölker Chinas. [Folktales from Xinjiang. Traditions of the Turkic peoples of China.] Köln, 1986.
* Turkic Oral Epic Poetry. Traditions, Forms, Poetic Structure. The Albert Bates Lord Studies in Oral Tradition 7. New York, 1992. (Turkish translation Ankara, 2002, Russian translation Moscow, 2008; Chinese translation Beijing, 2011.)
* (Ed.) The Oral Epic: Performance and Music. Berlin, 2000.
* Singing the Past: Turkic and Medieval Heroic Poetry. Ithaca, NY, 2000.
* Das usbekische Heldenepos Alpomish: Einführung, Text, Übersetzung. [The Uzbek heroic epic Alpomish: Introduction, text, translation.] Wiesbaden, 2001.
* Edige. A Karakalpak Oral Epic as Performed by Jumabay Bazarov. Helsinki, 2007.
* Manas in der Version von Jüsüp Mamay. Übersetzt von Karl Reichl. Bd. 1. Publikationen des Xinjiang “Manas” Forschungszentrums 5. Beijing: China Intercontinental Press, 2014.
* Manas in the Version of Jüsüp Mamay. Translated by Karl Reichl. Vol. 1. Xinjiang “Manas” Research Centre Publications 4. Beijing: China Intercontinental Press, 2014.
* Manas in the Version of Jüsüp Mamay. Translated by Karl Reichl. Vol. 2. Xinjiang “Manas” Research Centre Publications 4. Beijing: China Intercontinental Press, 2015.

=== Макалалар ===
Профессор Карл Райхл дүйнөдөгү ар кыл илимий журналдарда жана жыйнактарда 90дон ашуун илимий макалалар жарыялады. Алардын көбү орто кылымдар тарыхына, лингвистикага жана түрк калктарынын фолклордук мурасына, акындар поэзиясына арналды.

Ар кыл энциклопедиялар үчүн 63 макала жазды.

Орто кылымдар тарыхына, лингвистикага жана түрк калктарынын фолклордук мурасына, акындар поэзиясына байланыштуу ар башка илимий китептерге 96 илимий пикир жарыялады.

* Reichl Karl. The Concept Of Early Kyrgyz History According To The Manaschy Jüsüp Mamay // Кыргыз каганаты түрк элдеринин орто кылымдардагы мамлекеттүүлүгүнүн жана маданиятынын алкагында: Борбордук Азиядагы Улуу Кыргыз каганатынын түзүлгөндүгүнүн 1170 жылдыгына арналган II эл аралык илимий жыйындагы баяндамалардын жыйнагы: 2013-жылдын 15-16-ноябры, Бишкек ш. / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), ж.б. - Бишкек: “Maxprint” басмаканасы, 2014. - 494 б. - “Мурас” коомдук фонду. – [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. – Б. 47-53.
* http://kh-davron.uz/kutubxona/turk/karl-rajxl-tyurkskij-epos-tradicii-formy-poeticheskaya-struktura-karl-reichl-singing-the-past-turkic-and-medieval-heroic-poetry.html

== Ал тууралуу адабият == 
* Salk, Gundula. Die Sanjira Des Togolok Moldo (1860-1942). Wiesbaden. Harrassowitz Verlag. 2009. - 374 s. - ISBN 978-3-447-06161-2. ISBN-13: 978-3447061612. ISSN 0340-6423. Series: Veroffentlichungen Der Societas Uralo-Altaica (Book 79). ISBN-10: 3447061618. &lt;br&gt;
* Субакожоева Ч.Т. Эпос «Манас» киргизов Китая. Материалы к исследованию / Отв. ред. – д. филол. н. В.Л.Кляус. – М.: ИМЛИ РАН, 2022. – 208 с. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К.  Профессор К.Райхлдын илимий сереси // Райхл, Карл. Түрк эпостору: салттуу түрү, поэзиялык түзүлүшү / Англисче жана орусча чыгарылыштардан кыргыз тилине которгондор: Тынчтыкбек Чоротегин жана Чолпон Субакожоева; жооптуу редактор – профессор Курманбек Абакиров; “Бет ачар сөз” жазган – Карганбек Самаков. – Бишкек: Maxprint, 2026. – 424 б., сүрөт. [Манас жана Райхл] - Б. 389 -- 394. &lt;br&gt;

== Интернеттеги шилтемелер == 
* [http://www.azattyk.org/a/german_manas_researcher_karl_reichl_by_tch_ky/28493067.html?nocache=1  Карл Райхл: Германиялык чыгаан манас таануучу жана эпос изилдөөчү]
* https://www.azattyk.org/a/muhammed_hu_zhenhua_85th_anniv_blog/27477902.html
* http://publ.lib.ru/ARCHIVES/R/RAYHL_Karl/_Rayhl_K..html
* http://kh-davron.uz/kutubxona/turk/karl-rajxl-tyurkskij-epos-tradicii-formy-poeticheskaya-struktura-karl-reichl-singing-the-past-turkic-and-medieval-heroic-poetry.html

== Сүрөт баян == 
[[Файл:Karl Reichl, Mrs. Hu Zhenhua, T.Chorotegin in Beijing. 22.10.2015.JPG|thumb|Профессорлор Карл Райхл (оңдо) жана Т.Чоротегин Мухаммед Ху Чженхуанын [[Бээжин|Бээжиндеги]] үйүндө. Ортодо - Фатима Ху Чженхуа айым. [[Кытай]]. 22.10.2015.]]

{{DEFAULTSORT:Райхл, Карл}}
[[Категория:Германия]]
[[Категория:Кыргыз таануу]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:Манас таануу]]
[[Категория:Котормочулар]] 
[[Категория:Кытайлык кыргыздар]]
[[Категория:Туулгандар 1943-жылы]]
[[Категория:Түркологдор‎]]
[[Категория:Этнографтар]]
[[Категория:Санжыра]]
[[Категория:Кыргыз этнографиясы]]
[[Категория:Чыгыш таануучулар]]
[[Категория:Ислам таануу]]
[[Категория:Арип боюнча инсандар]]</text>
      <sha1>h1bd0uc3rexyjsqsgwvbwqx59hm6oj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бишкек-1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113206</id>
    <revision>
      <id>662589</id>
      <parentid>545284</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T13:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>662589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1444" sha1="6dmvhtj692llnyuubv7l3vek30285fc" xml:space="preserve">[[Файл:Bishkek_03-2016_img15_Bishkek-1_railway_station.jpg|280px|thumb|Бишкек-1]]
'''Бишкек-1''' – [[Кыргыз темир жолу|Кыргыз темир жолунун]] [[Бишкек|Бишкек шаарындагы]] темир жол бекети. 
== Ыраатамасы (апрель 2018-жыл) ==
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; font-size: 95%;
|-
! № поезд !! Каттамдын багыты  !! № поезд !! Каттамдын багыты 
|-
| '''385''' || '''[[Бишкек-2|Бишкек]] – Новокузнецк''' || '''385''' || '''Новокузнецк – [[Бишкек-2|Бишкек]]'''
|-
| '''305''' || '''[[Бишкек-2|Бишкек]] – Чу''' || '''306''' || '''Чу – [[Бишкек-2|Бишкек]]'''
|}

== Дагы караңыз ==
* [[Бишкек-2]]

== Булактар ==
* [https://rasp.yandex.ru/station/9621799?span=schedule Электропоезддин ыраатамасы]

{{Бишкек транспорту}}
[[Категория:Арип боюнча темир жол бекеттери]]
[[Категория:Кыргызстандын темир жол бекеттери]]
[[Категория:Бишкектин темир жол транспортту]]
[[Категория:Кыргызстандын темир жол станциялары]]
[[Категория:Бишкектин темир жол бекеттери]]</text>
      <sha1>6dmvhtj692llnyuubv7l3vek30285fc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыргыз хандыгы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120584</id>
    <revision>
      <id>662617</id>
      <parentid>526814</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T22:42:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>662617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42278" sha1="9rh6nb00c82srbe2clbeddewjcj0q68" xml:space="preserve">{{Тарыхый мамлекет
|аталыш           = Кыргыз хандыгы
|мартаба          =хандык
|байрак           =
|p1                               = Кокон хандыгы
 |flag_p1                          = One of the 3 flags of the Kokand khanate.png
 |s1                               = Орусия империясы
 |flag_s1                          = Flag_of_Russia.svg
|карта            = Kyrgyz khanate map.png| thumb
|борбор           =[[Сан-Таш|Ормон-Коргон]] (чеп)&lt;br&gt;[[Чет-Байсоорун|Байсоорун]]&lt;ref&gt;{{Cite book/Russian|ссылка=https://books.google.kg/books?id=dESvDwAAQBAJ&amp;pg=PT175&amp;dq=%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD+%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjG2Kzy-u3_AhUkCRAIHTTMDewQ6wF6BAgFEAU#v=onepage&amp;q=%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%20%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BB%20%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%83%D1%8E%20%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C&amp;f=false|автор=Аскар Акаев|заглавие=Кыргызская государственность и народный эпос «Манас»|год=2022-05-15|издательство=Litres|страниц=492|isbn=978-5-04-189028-5|archivedate=2023-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230701165721/https://books.google.kg/books?id=dESvDwAAQBAJ&amp;pg=PT175&amp;dq=%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD+%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjG2Kzy-u3_AhUkCRAIHTTMDewQ6wF6BAgFEAU#v=onepage&amp;q=%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%20%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BB%20%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%83%D1%8E%20%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book/Russian|ссылка=https://books.google.kg/books?id=6dcKAQAAIAAJ&amp;q=%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD+%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8&amp;dq=%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD+%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjG2Kzy-u3_AhUkCRAIHTTMDewQ6wF6BAgJEAU#%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%20%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8|автор=Болот Дуйшеев|заглавие=Память Тянь-Шаня: исторические очерки о памятниках Киргизстана XVIII--XIX вв|год=1986|издательство=Мектеп|страниц=180|archivedate=2023-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230701165723/https://books.google.kg/books?id=6dcKAQAAIAAJ&amp;q=%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD+%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8&amp;dq=%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD+%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjG2Kzy-u3_AhUkCRAIHTTMDewQ6wF6BAgJEAU#%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%20%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Кочкор (айыл)|Кочкор]] (борбору) 
|шаарлар = [[Кочкор (айыл)|Кочкор]], Барскоон, Ат-Башы 
|тил             = [[Кыргыз тили]]
|негизделген      = 1841/1842
|жоюлган          = 1867
|аянт             = Белгисиз,&lt;br&gt;болжол менен учурдагы [[Талас облусу|Талас]], [[Чүй облусу|Чүй]], [[Нарын облусу|Нарын]], [[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл]] облустары
|калк             =  болжол менен 50 миңге жакын боз үй (манаптардын өз эсеби боюнча, 1847)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;br&gt;
1 миллиондон 1,2 миллионго чейин (XIX кылымдын ортосу; түштүк кыргыздарды кошкондо)&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|башкаруучулардын_даражасы = Хан 
|ажо1 = [[Ормон хан]]
|башкарган_жылы1 = 1841—1854
|башкаруучулардын_даражасы2 = Хан 
|ажо2 = [[Үмөтаалы Ормон уулу|Үмөтаалы баатыр]] 
|башкарган_жылы2= 1854—1867 &lt;br&gt;(талаштуу, балким уруусун гана башкарган) 
|сулале = 
|чейин            =Кокон хандыгы 
|ч1 = 
|кийин            = Орусия Империясы
|к2               =
|к3              = 
|к4               =
}}
'''Кыргыз хандыгы''', ошондой эле '''Кара-Кыргыз хандыгы'''&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; – 18411867-жж. азыркы Кыргызстандын түндүгүндө түзүлгөн [[феодализм|феодалдык]] мамлекет. [[Ормон хан|Ормон хандын]] демилгеси менен бир катар түндүк кыргыз урууларынын конфедералдык биригүүсүнүн натыйжасында жарыяланган хандык&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|lang=ky|url=https://kutbilim.kg/news/inner/kara-kyrgyz-handygy-borborduk-aziyadagy-el-aralyk-mamilelerdin-subektisi-xviii-xix-k-k-ky/|title=КАРА КЫРГЫЗ ХАНДЫГЫ БОРБОРДУК АЗИЯДАГЫ ЭЛ АРАЛЫК МАМИЛЕЛЕРДИН СУБЪЕКТИСИ (XVIII-XIX к.к.)|website=Кутбилим|access-date=2022-03-24|archive-date=2021-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714095903/https://kutbilim.kg/news/inner/kara-kyrgyz-handygy-borborduk-aziyadagy-el-aralyk-mamilelerdin-subektisi-xviii-xix-k-k-ky/|deadlink=}}&lt;/ref&gt;.

== Тарыхы ==
===Орус документтериндеги аталышы===
[[Файл:Westliches Hochasien.jpg|330px|thumb|&quot;Kirghisen Horden&quot; (Кыргыз ордосу) Немис картографы Фридрих Хандткенин 1844-жылкы картасында Фергана өрөөнү менен Ысык-Көлдүн ортосу көрсөтүлгөн]]
XIX кылымдагы ар кандай орус документтеринде кыргыз этникалык тобунун отурукташкан аймагы &quot;Дикокаменная орда&quot; деп аталган&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book/Russian|ссылка=https://books.google.kg/books?id=qPQWAAAAYAAJ&amp;pg=RA2-PA152&amp;dq=%D0%94%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwihr6GWw-3_AhXn-yoKHbrTBrIQ6wF6BAgNEAU#v=onepage&amp;q=%D0%94%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0&amp;f=false|заглавие=Записки императорского русского географического общества|год=1850|издательство=Тип. Ф. Коралкова|страниц=1196|archivedate=2023-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230701124240/https://books.google.kg/books?id=qPQWAAAAYAAJ&amp;pg=RA2-PA152&amp;dq=%D0%94%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwihr6GWw-3_AhXn-yoKHbrTBrIQ6wF6BAgNEAU#v=onepage&amp;q=%D0%94%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book/Russian|ссылка=https://books.google.kg/books?id=vWXQDQAAQBAJ&amp;pg=PT37&amp;dq=%D0%94%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwihr6GWw-3_AhXn-yoKHbrTBrIQ6wF6BAgGEAU#v=onepage&amp;q=%D0%94%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0&amp;f=false|автор=Михаил Венюков|заглавие=Очерки Заилийского края и Причуйской страны|год=2022-05-15|издательство=Litres|страниц=53|isbn=978-5-04-037861-6|archivedate=2023-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230701124240/https://books.google.kg/books?id=vWXQDQAAQBAJ&amp;pg=PT37&amp;dq=%D0%94%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwihr6GWw-3_AhXn-yoKHbrTBrIQ6wF6BAgGEAU#v=onepage&amp;q=%D0%94%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;. &quot;Дикокаменный&quot; термини кыргыздарга карата &quot;дикий–жапайы&quot; (согушчул) жана &quot;каменный – таштуу&quot; (тоолук, ошол кездеги орус тилиндеги &quot;камень&quot; деген сөз тоолорго карата колдонулушу мүмкүн) &quot;дикий+камень&quot;  деген эки сөздүн айкалышы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://inter.pskovlib.ru/info/etnomir2017/SPRAVKA_/KIR_2.HTM|title=Киргизы|website=inter.pskovlib.ru|access-date=2023-07-04|archive-date=2023-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230705230229/http://inter.pskovlib.ru/info/etnomir2017/SPRAVKA_/KIR_2.HTM|deadlink=}}&lt;/ref&gt;. Бул жөнүндө академик В.В. Радлов төмөнкүлөрдү белгилеген.
{{Цитата|Цивилизациянын так окшош деңгээлинде казак-кыргыздар менен алардын түштүк-чыгыш кошуналары кара кыргыздар. Тили, каада-салты, кийим-кечеси, жашаган жери, ошондой эле кесиби жана жашоо образы боюнча кара-кыргыздар казак-кыргыздардан өтө көп деле айырмаланбайт, бирок кара-кыргыздардын түрү казактардыкынан айырмаланат. Бул мага 1862-жылы кара-кыргыздардын бугу уруусу менен биринчи жолу барып, каркыра дарыясынын жээгинде жолукканда өзгөчө көзгө урунган. Кара-кыргыздын жүзү Алтайдын тоолук калмактарынын жана телеуттарынын жүзүн абдан эске салды. Кийимдери боюнча кара кыргыздар казактардан өтө аз айырмаланат, Менин көзүм түшкөн бир гана айырмасы казактарда өтө сейрек кездешүүчү кафтандар, бандилер жана ак кийизден жасалган калпактар ​​болду. Алардын боз үйүнүн жасалгасы боюнча казактардан анча деле айрымаланбайт, боз үйлөрдө гана килемдерди, саймалуу өрүмдөрдү азыраак көрөсүң. Андан сырткары ар бир боз үйдүн жанында казактарда жок найза бар&lt;ref&gt;{{Cite book/Russian|ссылка=https://eposmanas.ru/radlov/|автор=Василий Васильевич Радлов|заглавие=Из Сибири: страницы дневника|год=1989|издательство=Наука. Гл. ред. вост. лит|страниц=348-354|isbn=978-5-02-017025-4|archivedate=2023-07-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230704211646/https://eposmanas.ru/radlov/}}&lt;/ref&gt;}}
=== Биригүүгө чейинки абал ===
XVIII к. ортосунан бери регионалдык-географиялык жайгашуусуна жараша ''аркалык'' (түндүк-чыгыш) жана ''ичкилик, анжыяндык'' (түштүк-батыш) деп, экиге бөлүнүшкөн [[Орто Азия|Орто Азиядагы]] [[кыргыздар]] XIX к. 30-40-жж. [[Кокон хандыгы]] тарабынан каратылып, анын курамында бир мамлекетке биригишкен. Ошондо кыргыз уруу башчыларынын күчтүүлөрү [[датка]], [[парваначы]] наамдарын алышып, айрымдары [[Миң башы|миң башылыкка]], аталык болууга да умтула башташкан. Бирок, 1841-жылы [[Мадалы хан|Мадалы хандын]] бийлиги [[Бухара хандыгы|Бухара эмирлиги]] тарабынан жоюлуп, кокондуктар Бухарага каратылган. Мындан кийин [[Наманган|Наманганга]] жакын жайгашкан [[Нүзүп бий Эсенбай уулу|Нүзүп миңбашы]] баштаган кыргыздар, [[өзбектер]], [[тажиктер]] жана [[кыпчактар]] хан тукумунан [[Шераалы хан|Шералыны]] пайдаланышып, [[Кокон хандыгы|Кокон хандыгын]] кайра калыптандырууга бел байлашкан. Ал эми ошол эле убакта [[казактар]] [[Кенесары Касымов|Кенесары Касым уулунун]] жетекчилигинде [[Казак хандыгы|Казак хандыгын]] калыптандырышса, азыркы [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] түндүгүндөгү урууларды парваначы [[Ормон хан|Ормон Ниязбек уулу]] өзүнчө Кыргыз хандыгына бириктирүүгө умтула баштаган.

=== Ормон хандын мезгили ===

==== Хандыктын түптөлүүсү ====
[[Орто Азия|Орто Азияда]] жүрүп жаткан ушундай саясий жараяндын ыргагына жараша, кыргыз эли да 1841–жылы күзүндө [[Ысык-Көл|Ысык-Көлдүн]] батышындагы Кызыл-Токойдо (Тармал-Сазда)  кыргыз элинин элитасынын курултайын өткөзүшүп, [[Ормон хан|Ормон Ниязбек уулун]] (1792-1855) кыргыздардын ханы деп жарыялашкан. 

Тарыхчы [[Саул Абрамзон|Саул Абрамзондун]] маалыматы боюнча, ал курултайда  Жангарач Эшкожо уулу (солто уруусунан), [[Медет датка|Медет Байтүгөл уулу]] (саяк), [[Балбай баатыр|Балбай Эшкожо уулу]] (бугу), [[Жантай Карабек уулу]] (сарыбагыш) жана Кыргызстандын түштүгүнөн (Кокон ханынын өкүлү катары) да бийлик ээлери катышышкан&lt;ref&gt;Абрамзон С. У истоков манапства/Экспедиционный очерк//Советская Киргизия. 1931. 2-3-б.&lt;/ref&gt;. Профессор [[Үсөнбаев Кушбек|Кушбек Усенбаев]] буларга кошумча [[Боронбай Бекмурат уулу]] (бугу), [[Муратаалы Пирназар уулу]] (бугу), [[Аалыбек Кетрекей уулу]] (саяк), Шорук бий, [[Ажыбек Алчикен уулу|Ажыбек Алчыкен уулу]] (саруу-кушчу) жана [[Алымбек датка|Алымбек Асан уулунун]] (адигине – Алай, Анжыян тараптан) да катышканын белгилейт&lt;ref&gt;Усенбаев К. Ормон хан. Бишкек, 1999. - 30-31-б.&lt;/ref&gt;.  Элдик уламыштардын маалыматында бул аземге дагы [[Качыке Түлкү уулу]] (саяк), [[Ажыбек баатыр]] (черик), Медербек (жетиген)&lt;ref&gt;Өмүрбеков Т.Н. Улуу инсандардын Кыргызстандын тарыхындагы ролу жана орду (XIX кылымдын ортосу-XX кылымдын башы). Бишкек, 2003. - 40-б.&lt;/ref&gt;, Тогуз-Тородон [[Карбоз Манаке уулу]] (саяк) катышышкан&lt;ref&gt;Орунбеков Б. Карбоз ата жана бабалары. Бишкек, 2014. - 3-б.&lt;/ref&gt;.

Кызыл-Токойдогу хан көтөрүү аземи байыркы көчмөн элдеринин салттарына ылайык Ормонго кызыл тебетей кийгизилип, ак кийизге отургузулуп, '''&quot;хан&quot;''' деп жарыяланган. Аземге катышуучулардын ант берүүсү (чырпык кесүү) менен 9 ак боз жылкы курмандыкка чалынып, бүткүл кыргыз ханынын  жогорку бийлиги мыйзамдаштырылган эле.

[[Ормон хан|Ормондун]] ата-бабалары кылымдар бою түндүк-чыгыш (аркалык) кыргыз урууларынын конфедерациясында эң таасирдүү бийлерден болушкандыгы, демек анын тектүү уруктан болгондугу ал үчүн хан болуу укугун ырастаган. Ормондун өз атасы [[Ниязбек бий, Эсенгул уулу|Ниязбек бий]], чоң атасы [[Эсенкул бий|Эсенгул бий]], бабасы [[Болот баатыр|Болот бий]], 4-атасы [[Мааматкул бий Үчүкө уулу|Мааматкул бий]], 5-атасы [[Үчүкө баатыр]], 6-атасы [[Сарсейит бий]], 7-атасы [[Манап бий]] болгон.

==== Кокон чептерине кол салуу ====
Тарыхчы [[Солтоноев Белек Солтонкелди уулу|Белек Солтоноев]] калтырган маалымат боюнча, Ормон хандын аскер башчыларынан саналган, көлдүк саяк кыргызынан [[Алыбек баатыр|Кетирекейдин уулу Алыбек]] баш болгон кыргыз жоокерлери [[Куртка чеби|Куртка чебиндеги]] кокондук аскерлерге кол салышкан. Кыргыздар бир нече күндөн соң жеңип, далай сарбоз өлтүрүлүп, колго түшкөн мылтык, кылычтарды [[Ормон хан|Ормон ханга]] тапшырып беришкен.

Сыягы, ушул окуядан кийин ак-талаалык жана тогуз-торолук кыргыздардын башчысы болгон [[Осмон, Тайлак уулу|Осмон датка Тайлак уулу]] Ормон ханга барып, кудалашкан жана бийлигин тааныган.

==== Кыргыз-казак согушу (1846-47) ====
1847-жылы апрель айында [[Кенесары Касымов|Кенесары хан]] баштаган 15 миңдей казак аскерлери Кыргыз хандыгынын аймагына кирип келген. Кыргыздар менен казактардын ортосунда бир канча күнгө созулган согуш башталып, анда кыргыздар Ормон хандын &quot;Ормон опуза&quot; деген согуштук-тактикалык планынын жардамы менен жеңишке жетишкен. Туткундалган казак ханынын тагдырын чечүүдө кыргыз манаптары эки жаат болуп талашып, акыры өлүм жазасына тартылуусун каалагандардын чечими ишке ашкан.

22-август 1847-жылы [[Копал шаары|Копал шаарында]], [[Орусия империясы|Орусия империясынын]] өкүлдөрүнүн ортомчулугунда [[кыргыздар]] менен [[казактар]] тынчтык жолу менен достошуу келишимин түзүшкөн. Келишим эки бөлүктөн туруп, биринчиси – кыргыздарга, экинчиси – казактарга таандык болгон. 

Келишимдердеги кыргыздарга тиешелүү айрым жерлери төмөндөгүдөй: 

&lt;code&gt;'''&lt;u&gt;1. Россия мамлекетинин төбөлдөрү болгон Улуу жана Орто жүз казактары менен достукта жана тынччылыкта жашоого, барымта, каракчылык жана өлүм жаратуучулукту жасабоого милдеттенебиз. Ортобуздагы маанилүү эмес талаштарды биздин талаа мыйзамдарыбыздын негизинде, эки тараптык макулдашуулукта чечишип канааттанабыз.&lt;/u&gt;'''&lt;/code&gt;

&lt;code&gt;'''&lt;u&gt;2. Бул келишимдердеги шарттарды ыйык сактоого кепилдик беребиз жана аны бузбайбыз. Эгер биз кичине эле жерден аларды аткарбасак, анда Кудайдын каарындагы жоопкерчиликте болобуз.&lt;/u&gt;'''&lt;/code&gt; [60, с.106-110].

==== Тышкы саясат ====
Кыргыздардын борборлоштурулган мамлекетин калыбына келтирүү жараяны 1841-жылы Ормонду хан көтөрүү аземи менен эле аягына чыгарылган. Кыргыз мамлекети өзүн өзү сактоого жөндөмдүү экендигин 1845-1847-жылдардагы казак ханы [[Кенесары Касымов|Кенесары Касым уулунун]] Кыргызстанга жасаган жортуулдарынын мизин кайтарып, алардын жоокердик күчтөрүн жеңүү менен ырастаганы көпчүлүккө белгилүү.

1847-1848-жылдары Ормон хандын жоокерлери Кыргызстанга жортуулга келишкен Кокон ханынын аскерлерин эки жолу жеңилүү ызасын тарттырышкан [49, с. 70-71]. 

[[Кашкар|Кашкарда]] көтөрүлүш аркылуу жаңы бийликке 1847-жылы убактылуу женишкен “Жети кожолор” мамлекети менен Ормон хан саясий байланышта болгон [49, с. 69].

[[Осмонаалы Сыдыков]] белгилегендей, Ормон хан болуп турганда казактардын, кыргыздардын бирин да жазалабаганга, мал-башына да зыян келтирбегенге аракет кылган. Ал орус элчилерине сыр көрсөтүп, тосуп алууга өзү чыкпастан, кишилерин жиберип, алыстан узатып турган. Ошондой эле, Ормон хан бир канча төөгө курал-жарак жүктөтүп, хандык сүрүн көрсөтүү үчүн дарга курдуртуп, ага бирөөнү асууга даярдап жаткандай түр көрсөтүп, түрдүү айла-амал колдонуп тургандыктан &quot;Ормон опуза&quot; деген сөз чыккан.

==== Ички саясат ====
Белек Солтоноев кабарлагандай, Ормон хан болуп турганда [[солто]], [[Саяк, уруу|саяк]], [[Бугу (уруу)|бугу]], таластык кыргыздардын арасында уурулукту, майдалап жылкы алышууну эске албаганда, уруулар аралык эч чатак болгон эмес. Анын тушунда солтодон [[Жангарач Эшкожо уулу|Жангарач]], бугудан [[Боромбай Бекмурат уулу|Боронбай]], саяктан [[Чыны бий|Чыны бийлер]] бири-бири менен кудалашып, достошуп, аралары жакындаган. Ысыккөлдүк уруулардын бийи болгон Боромбайдын Өмүрзак деген уулуна Ормон хан өзүнүн Кулан деген кызын берген.

==== Илеге болгон экспансия ====
Б.Солтоноевдин &quot;Кызыл кыргыз тарыхында&quot; жазган маалыматына караганда, 1850–51-жылдарда кыштын күнү [[Ормон хан]] 600 түтүнү менен, Ысык-Көлдүн түндүк жагындагы кар басып бекип калган белди 80 тукур минилбеген ат менен буздуруп ашып, [[Ормон хандын Илеге көчүшү|Иле багытына]] түшкөн. Иледеги казактар Ормон ханды ызат менен кабыл алышып, баш ийишкен. Ушундай жол менен ал кыргыз-казак арасындагы [[жылкы]] тийүүнү, уурулукту токтоткон.


1852-жылы 23-мартта Россиянын падышасы [[Николай I]] ге Ормон хандын жазган катында анын Кыргыз мамлекетинин жер аймактарын тактоого аракеттенип, казактар менен чектеш Или дарыясынын оң тарабын ээлеп, ''байтактысын'' ошол жакка көчүрүүгө болгон далалатын көрүүгө болот.

1853-жылы кыргыздар Иледен кайтып кетишкен.

==== Ормон хандын өлүмү ====
1854-жылы ич ара мамилелер боюнча сүйлөшүүлөр үчүн бугу уруусуна барган Ормон хан капысынан туткундалып, [[Балбай баатыр|Балбай]] тарабынан өлтүрүлгөн.

=== Ормон хандан кийинки мезгил ===
Кыргыздардын борбордоштурулган мамлекети [[Ормон хан|Ормон хандын]] башкаруучулугунда 14 жыл толук кандуу өкүм сүрүп, андан соң, анын уулу Үмөтаалынын жетекчилигинде дагы 12 жыл жашаган. Ормон хандын уулу [[Үмөтаалы, Ормон уулу|Үмөтаалынын]] атасынын хандык бийлигин мурас катары ээлегендиги жөнүндө 1856-жылы [[Валиханов Чокан|Ш. Уалиханов]], 1856-жылы П. П. Семенов, 1867-жылы [[Северцов, Николай Алексеевич|Н.А. Северцов]] белгилеп кетишкен. Бирок, Үмөтаалынын бийлигин жана хандык даражасын бардык эле манаптар эмес, анын жакын санаалаштары гана кабыл алгандыгы анык. Ормон хандын өлүмүнөн соң, баатыр башы [[Төрөгелди баатыр|Төрөгелди]] өз билгенинче иш жүргүзүп, бугу-сарыбагыш чатагын козгосо, калган манаптар хандыктан бөлүнүп чыгып, [[Орусия империясы|Орусия империясына]] бирден багынып беришкен.

==== Ысык-Көлдөгү жарандык согуш ====
Бул чабыш [[Төрөгелди баатыр|Төрөгелди баатырды]] бошотуп алуу үчүн болгон сүйлөшүүлөрдөн кийин аяктаган.

==== Уруулардын хандыктан бирден бөлүнүп чыгуусу ====
[[Орусия империясы]] [[Казактар|казактарды]] каратып, 1854-жылы [[Верный чеби|Верный чебин]] (азыркы [[Алмата|Алматы шаары]]) курушкандан кийин, [[Кыргыздар|кыргыздарды]] каратууга чындап киришкен эле. 1855-жылы 7-январда бугу уруусунун атынан [[Качыбек Шералы уулу|Качыбек Шераалы уулунун]] ант берүүсүнөн кийин [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] Орусияга каратылышы башталган. Орус бийлиги Кыргызстанды каратууну ар кыл айла-амал менен ишке ашырган. Мисалы, орус аскерлери улам казактарды кыргыздарга каршылаштырып, кыргыз манаптарынын ынтымагын ыдыратуу үчүн [[улуу жүз]] казактарына атайын жашыруун көрсөтмө да берген. Натыйжада сарыбагыштардан [[Жантай Карабек уулу|Жантай]] башкарган тынай уруусу орус бийлигин кабыл алууга макулдук берсе, [[Үмөтаалы, Ормон уулу|Үмөтаалы Ормон уулу]] буга каршы болгон. [[Бишкек чеби|Бишкек чебинин]] беги Рахматулла менен касташкан солтолордон [[Байтик Канай уулу]] орус бийлигине жакындашса, [[Жаңгарач Эшкожо уулу|Жаңгарач]] орус бийлигине каршы чыккан.

1860-жылы сарыбагыш уруусунун жетекчилерин колго түшүрүп, жазалоо максатын көздөгөн капитан Венюковдун отряды келгенде Үмөтаалы менен [[Төрөгелди баатыр|Төрөгелди]] [[Нарын]], [[Ат-Башы]] тарапка эли менен көчүп кетишкен. Алар орустар менен кокондуктардын ортосундагы 1860-жылы жай, күз айларындагы Кастек жана Узун-Агачтагы салгылаштарда [[Алымбек датка]]ны колдошкон. Кокон ханы [[Мала хан]] тарабынан куугунтукталган Алымбек датка 1861-жылы [[Нарын дарыясы|Нарын]] аймагына келгенде, Үмөтаалы ага чоң жардам көрсөткөн. 

1862-жылы орустар [[Токмок, чеп|Токмок]], [[Пишпек чеби|Пишпек]] чептерин каратышат. 1863-жылы орус аскерлери [[Куртка чеби|Куртка чебин]] караткан. Ошол эле жылы [[Ат-Башы өрөөнү|Ат-Башыдагы]] [[Черик, уруу|черик уруусу]] орус бийлигин тааныган. Кара кыргыз хандыгынын аймагын жаңы келген орус баскынчылардан бошотууну [[Үмөтаалы, Ормон уулу|Үмөтаалы Ормон уулу]] уюштуруп, аракеттенгени белгилүү [72, с. 75; 11, с. 259-260]. 1863-жылы 18-июнда ал жоокерлери менен Нарын тарапка бара жаткан орус почта кызматчыларына кол салып, бирөөсүн опат кылган [41, л. 121об.-122об.], ал эми анын эртеси 19-июнда Үмөтаалы өзүнүн туугандары жана саяк уруусунун манабы [[Осмон, Тайлак уулу|Осмон Тайлак уулунун]] жана башка уруу башчыларынын колдоосу менен Нарын суусунун боюнда Курткага жакын Экичат деген жерде, миңдеген жоокерлерди топтоп, кыргыз байрактарын желбиретип, добулбстардын коштоосунда подпоручик Зубарев кол башчылык кылган ок-дары, тамак-аш алып келе жаткан 40 солдаттан турган орус жоокерлерин үч күн курчоого алып, аткылашып жатканда, орустарга капитан Проценконун кошууну жардамга келиши менен курчоого алгандар чегинип кетишкен [53, л. 32-36].

1864-жылы 5-июнда полковник [[Черняев, Михаил Григорьевич|М. Г. Черняевдин]] отряды (2500 аскер) [[Олуя-Ата|Олуя-Атаны]] алып, отряддын бир бөлүгү [[Талас өрөөнү|Талас]] аркылуу өтүп, [[Чаткал өрөөнү|Чаткалды]] ээлеген. Ушул жылы Кокон хандыгынын иш жүзүндөгү толук башкаруучусу болгон кыргыз [[Алымкул Аталык|Алымкул аталык]] [[Тогуз-торо району|Тогуз-Тородон]] [[Кочкор]]го чейин жүрүш жасаганда, Үмөтаалы ага кошулган. Бирок, Коконго караган [[Чымкен]]ди орустар басып алганына байланыштуу Коконго кайтып кетип, [[Ташкен|Ташкен шаарын]] коргоодо [[Алымкул Аталык|Алымкул]] курман болгондон кийин, [[Үмөтаалы, Ормон уулу|Үмөтаалы]] ишенген адамдардан Чаргын менен [[Осмон, Тайлак уулу|Осмон]] гана калат.

1865-жылы [[Жумгал өрөөнү|Жумгал]], [[Суусамыр өрөөнү|Суусамыр]], [[Кетмен-Төбө өрөөнү|Кетмен-Төбө]], [[Нарын дарыясы|Нарынды]] жердеген саяк уруулары орус бийлигине өтүүгө ант беришет.

1864-67-жылдары Үмөтаалы Атбашы, Нарындан [[Кашкар|Кашкарга]] чейинки аралыкты ээлеп, Кокон, Кашкар кербендерин тоноп жана орус бийлигин кабыл алган кыргыз урууларына кол салып турган.

1867-жылы Кашкарда [[Жакыпбек]] бийликке отургандан кийин, ал Үмөтаалыны бир жагынан кыса баштаса, экинчи жагынан орус аскерлери да 1867-жылы жайында полковник Полторацкийдин жетекчилигинде [[Ат-Башы өрөөнү|Ат-Башы]], [[Чатыркөл ойдуңу|Чатыр-Көл]] аймактарына экспедиция уюштурушкан.

==== Хандыктын жоюлушу ====
1867-жылы Үмөтаалы [[Орусия империясы|Орусия империясынын]] бийлигин тааныйт. Ал өз жайыттарына кайтып келе алуусу үчүн Туркестан генерал-губернатору, &quot;жарым падыша&quot; атанган Константин Петрович Фон Кауфмандын 20-октябрь 1867-жылкы буйругу менен согуштук окуяларда жапа чеккендерге кун (штраф, тагыраагы  – контрибуция) төлөөгө мажбурланган. Ошондон кийин да 1868-жылы Үмөтаалынын досу [[Осмон, Тайлак уулу|Осмон датка]] [[Тогуз-Торо ойдуңу|Тогуз-Тородон]] орус аскерлерине кол салып, Кашкар тарапка көчүп кеткен.

== Башкаруу түзүмү ==
[[Ормон хан|Ормон хандын]] негизги кеңешчиси болуп кыргыз элинин белгилүү акылман ойчулу [[Калыгул Бай уулу]] дайындалган. 

Хандын алдында Чоң жана Кичи кеңеш курамы уюшулган. Биринчисинде: Калыгул Бай уулу, [[Жангарач Эшкожо уулу]], [[Жантай Карабек уулу]], [[Шамен Куттуксейит уулу]], Миңназар, Ажыбек, Жаманжээн жана башкалар болгон. Кичи кеңеште: Медербек менен Миңназар туруктуулукта көбүнчө сот иштери менен алектенип, аткаруучулук багытта иш алып барышкан. 

Аскер башы, ички жана тышкы иштерди тейлөөчү башкаруучулар (бүгүнкү министрлер) дайындалган. Алардын бири, алгачкы аскер башчылыгына (Коргоо министри) [[Алыбек баатыр, Кетрекей уулу|Алыбек баатыр Кетрекей уулу]] (Ормондун бир тууган жездеси [72, л. 135]), кийин Ормондун жакын инилеринен Адыл, [[Төрөгелди баатыр|Төрөгелди баатырлар]] дайындалган. 

Тышкы иштер министринин милдетин Байсерке аткарган. Атайын ыйгарымдуу элчилери катары, [[Чал Түлөберди уулу|Чал Түлөберди]] (архив документинде – Түгөлбай [45, л. 43]) уулу, [[Саза, Калча уулу|Саза молдо Калча уулу]] жана сабаттуу [[Байгабыл, Мышыкбай уулу|Байгабыл Мышыкбай уулу]] деген адамдар эле [51, с. 4; 56, с. 47-55].

[[Ормон хан|Ормон хандын]] жеке өзүнө караштуу 30-40 адамдан турган мылтыкчан мергендери болуп (мылтыктарын чампан атаган), дайыма аларды бышыктырып (машыктырып) турган. Тарыхчы [[Солтоноев Белек Солтонкелди уулу|Белек Солтоноев]] бул мергендердин башчылыгында саяк кыргызынан, казак тукумунун уругунан Дада менен Бердибек болгондугун айтат.

== Аймактык чеги ==
Ормон ханга Ысык-Көлдүн Күнгөйү менен Тескейи жана Чүй өрөөнү, ошондой эле Жумгал, Кочкор, Нарын жана Кетмен-Төбөдөгү кыргыздар баш ийип турган.

== Мамлекеттик символдору ==
Ормон хандын жасалгаланган хан тахтысы, өздүк мөөрү жана туусу [44, л. 16]  болгон.

== Мыйзамы ==
Ормон хандын негизги саясий ишмердүүлүгүнүн багыты – уруулар арасындагы ынтымакты бекемдөө жана күчтүү борборлоштурулган кыргыз мамлекетин кайра түзүүгө багытталган эле. Ал эң оболу кыргыз коомундагы мыйзамдуулукту орнотууга киришип, бекем тартипти сактоо иретинде байыркы үрп-адатка негизделген жаңы мыйзамдарды иштеп чыгып, чоң түшүндүрүү иштерин жүргүзгөн. Ал элдин эсинде  &quot;Ормон окуу&quot; деп сакталган.

Мыйзамдарды бузган адамдарды жазалоочу жайы – даргасы болуп, анда ар убакта күнөөгө тартылгандардын денелери илинип турганын тарыхый булактар ырастайт [9, с. 38].

Ормон хан мамлекеттеги мыйзамдын аткарылуусуна абдан көңүл бурган. Мисалы, тынай уруусунун манабы болгон Жантай өзүнүн аймагындагы ашынган уурулукту токтотуп берүүсү үчүн ханды Боролдой деген жерге көчүрүп келген. Ормон хан ууруларды карматып, уурдалган ар бир мал үчүн 9 мал төлөөгө мажбурлаган. Ошондой эле, көптөгөн коңшу журттардын жылкыларын тийип, тартып алуу менен алектенген Балбай баатырды карматып, орго салдыргандыгы маалым. 
== Булактар ==
{{Булактар}}
==Шилтемелер ==
*[http://www.history.krsu.edu.kg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=429%3A--------&amp;catid=36%3A--&amp;Itemid=73&amp;showall=1 Грандин И.Н. Ормон-хан в трудах академика Б.Д. Джамгерчинова.]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

* [https://muras.turmush.kg/unews/un_post:8373 Дөөлөтбек Сапаралиев. Кыргыздардын эгемендүү борборлоштурулган мамлекети – Кара кыргыз хандыгы жөнүндө жаңы даректер]</text>
      <sha1>9rh6nb00c82srbe2clbeddewjcj0q68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Испан империясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121484</id>
    <revision>
      <id>662629</id>
      <parentid>651025</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T02:22:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25066" sha1="qp1zgj72va5bkk49ny8naomvpvjjwln" xml:space="preserve">'''Испан империясы''' ({{Lang-es|Imperio Español}}; {{Lang-la|Imperium Hispanicum}}) тарыхта '''Испан Монархиясы''' ({{Lang-es|Monarquía Hispánica}}) жана '''Католик Монархиясы''' ({{Lang-es|Monarquía Católica}}&lt;ref&gt;{{Cite book|title=España y los españoles en los tiempos modernos|last=Fernández Álvarez|first=Manuel|publisher=[[University of Salamanca]]|year=1979|page=128|language=Spanish}}&lt;/ref&gt;) катары таанылып тарыхтагы эң ири империялардын бири болгон. 15-кылымдын аягынан 19-кылымдын башына чейин Испания Жаңы Дүйнөнүн чет-жакасындагы эбегейсиз аймакты, &quot;Индия&quot; деп атап алган ({{Lang-es|Las Indias}}). [[Америка]], [[Филиппин|Филиппиндин]] [[Азия]] архипелагын жана [[Европа]], [[Африка]] жана [[Океания|Океаниядагы]] аймактарын контролдогон. Ал эми 16-жана 17-кылымдарда көпчүлүк күчтүү империялардын бири болгон.  &lt;ref&gt;https://www.history.org/foundation/journal/spring13/spanish.cfm{{Жеткиликсиз шилтеме|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Испания империясы &quot;күн батпай турган империя &quot; деп аталып, 18-кылымда эң жогорку деңгээлге жеткен.   &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=2S-dDgAAQBAJ&amp;pg=PT13&amp;lpg=PT13&amp;dq=fray+francisco+de+ugalde+imperio#v=onepage&amp;q=fray%20francisco%20de%20ugalde%20imperio&amp;f=false|title=Seablindness: How Political Neglect Is Choking American Seapower and What to Do About It|last=Cropsey|first=Seth|date=2017-08-29|publisher=Encounter Books|isbn=9781594039164|language=en}}&lt;/ref&gt;
{{Тарыхый мамлекет
| аталыш = Испан Империясы
| расмий аталыш = ({{lang-es|Imperio Español}})
| мартаба = [[империя]]
| гимн = ''[[Испаниянын гимни|«Marcha Real»]]''
| желек = Flag of Cross of Burgundy.svg
| герб = Full Ornamented Royal Coat of Arms of Spain (1761-1868 and 1874-1931).svg 
| карта = Location of the Spanish Empire.png
| өлчөм =
| түшүндүрмө =
| негизделген = 1492
| жоюлган = 1976
| ураан = '''«Plus Ultra»''' 
| борбор = [[Мадрид]] (1561—1601) &lt;br&gt; [[Вальядолид]] (1601—1606) &lt;br &gt; [[Мадрид]] (1606—1898)
| шаарлар = 
| тил = [[Испан тили]]
| акча бирдиги = [[реал]], [[песета]]
| аянт = 20 000 000 км² (1790 жыл)
| калк = 60 млн (1790 жылга карата [[Жер|Жердин]] 6% калкы)
| башкаруу формасы = өздүк уния ([[Габсбургтар]]) &lt;br&gt; [[монархия|абсолюттук монархия]] ([[Бурбондор]], [[Савойлор]]) &lt;br&gt; [[президенттик республика]] 1873—1874 &lt;br&gt; [[республика|президенттик парламенттик республика]] (1931—1939)
| сулале = [[Габсбургдар]], [[Бурбондор]], [[Савойлор]]
| башкаруучулардын_даражасы = ''Король''
| ажо = 
| башкарган_жылы = 
| ажо = 
| башкарган_жылы = 
| дин =[[Католицизм]]
| чейин = 
| кийин = 
}}

[[Категория:Испания]]
[[Категория:Тарых]]

== Шилтемелер ==

=== Кошумча маалыматтар ===
{{Notelist}}

=== Библиография ===
{{Div col}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5FhCnQEACAAJ|title=Philippine History: Political, Social, Economic|last=Alip|first=Eufronio Melo|year=1964|ref=harv}}
*{{Cite book|title=The Early History of Greater Mexico|url=https://archive.org/details/earlyhistoryofgr0000altm|last=Altman|first=Ida|last2=Cline|first2=Sarah|last3=Javier Pescador|first3=Juan|date=2003|publisher=Pearson|location=Upper Saddle River, NJ|pages=[https://archive.org/details/earlyhistoryofgr0000altm/page/321 321]–322|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/worldhistoryofwa00arch|title=World History of Warfare|last=Archer|first=Christon|publisher=University of Nebraska|year=2002|isbn=978-0-8032-4423-8|location=Lincoln, NE|ref=harv|display-authors=etal}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kRhygUNmg4UC|title=Don Diego Colón, almirante, virrey y gobernador de las Indias|last=Arranz Márquez|first=Luis|publisher=CSIC|year=1982|isbn=978-84-00-05156-3|language=Spanish|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Rough guide to Southeast Asia|url=https://archive.org/details/southeastasia0000unse_c3z3|last=Atiyah|first=Jeremy|date=2002|publisher=Rough Guide|isbn=978-1858288932|ref=harv}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=837Hw5QgdWgC|title=La América española y la América portuguesa: siglos XVI-XVIII|last=Bennassar|first=Bartolomé|publisher=Akal|year=2001|isbn=978-84-7600-203-2|language=Spanish|ref=harv|author-link=Bartolomé Bennassar}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=y7B9euuLEkUC&amp;lpg=PA120&amp;dq=&amp;pg=PA120#v=onepage&amp;q=&amp;f=true|title=Empires in World History: Power and the Politics of Difference|last=Burbank|first=Jane|last2=Cooper|first2=Frederick|publisher=Princeton University Press|year=2010|isbn=978-0-691-12708-8|pages=120–121|ref=harv}}
*{{Cite book|title=The First America: Spanish Monarchy, Creole Patriots, and the Liberal State, 1492-1866|url=https://archive.org/details/firstamericaspan0000dabr|last=Brading|first=D.A.|publisher=Cambridge University Press|year=1993|isbn=978-0521447966|location=Cambridge|ref=harv|author-link=David Brading}}
*{{Cite book|url=https://archive.org/details/minersmerchantsi0000brad|title=Miners and Merchants in Bourbon Mexico, 1763-1810|last=Brading|first=D.A.|date=1971|publisher=Cambridge University|isbn=978-0521102070|location=New York|ref=harv|author-link=David Brading|url-access=registration}}
* {{Cite book|title=Civilization and Capitalism, 15th-18th century|last=Braudel|first=Fernand|date=1984|publisher=Collins|volume=3 volumes|location=London|ref=harv|orig-year=1979}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/palaceforkingbue0000brow|title=A Palace for a King. The Buen Retiro and the Court of Philip IV|last=Brown|first=Jonathan|last2=Elliott|first2=John Huxtable|publisher=Yale University Press|year=1980|isbn=978-0-300-02507-1|location=New Haven|ref=harv|url-access=registration}}
*{{Cite book|title=The King's Coffer: Proprietors of the Spanish Florida Treasury 1565–1702|url=https://archive.org/details/kingscofferpropr0000bush|last=Bushnell|first=Amy|publisher=University Presses of Florida|year=1981|isbn=978-0-8130-0690-1|location=Gainesville, Florida|ref=harv}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Bq2DZpHvPkkC#v=onepage&amp;q&amp;f=true|title=Historia general de América Latina|last=Carrera Damas|first=Germán|publisher=UNESCO|year=1999|isbn=978-92-3-303151-7|language=Spanish|ref=harv}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=nbp7AAAAQBAJ&amp;pg=PT55&amp;lpg=PT55&amp;dq=factor+overseer+accountant+treasurer+spanish#v=onepage&amp;q=factor%20overseer%20accountant%20treasurer%20spanish&amp;f=false|title=Moctezuma's Children: Aztec Royalty under Spanish Rule, 1520–1700|last=Chipman|first=Donald E.|publisher=University of Texas Press|year=2005|isbn=978-0-292-78264-8|edition=Individual e-book (no page numbers)|location=Austin, Texas|ref=harv|access-date=22 October 2013}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4ouNv6ZaRZQC|title=Las capitulaciones colombinas|last=Diego-Fernández Sotelo|first=Rafael|publisher=El Colegio de Michoacán A.C.|year=1987|isbn=978-968-7230-30-6|language=Spanish|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Spain of the Catholic Monarchs, 1474–1520|url=https://archive.org/details/spainofcatholicm0000edwa|last=Edwards|first=John|publisher=Blackwell|year=2000|isbn=978-0-631-16165-3|location=New York|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/empiresofatlanti00john|title=Empires of the Atlantic World: Britain and Spain in America 1492-1830|last=Elliott|first=J.H.|publisher=Yale University Press|year=2006|location=New Haven|ref=harv|url-access=registration}}
* {{Cite book|title=Spain and Its World, 1500-1700|url=https://archive.org/details/spainitsworld1500000elli|last=Elliott|first=J.H.|publisher=Yale University Press|year=1989|location=New Haven|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Count-Duke of Olivares: the statesman in an age of decline|url=https://archive.org/details/countdukeofoliva0000elli|last=Elliott|first=J.H.|publisher=Yale University Press|year=1986|isbn=9780300033908|location=New Haven|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/imperialspain1460000elli|title=Imperial Spain, 1469-1716|last=Elliott|first=J.H.|publisher=New American Library|year=1977|location=New York|ref=harv|url-access=registration}}
* {{Cite journal}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Lcv7a0tM7XgC|title=La utopía de América: teoría, leyes, experimentos|last=Fernández Herrero|first=Beatriz|publisher=Anthropos Editorial|year=1992|isbn=978-84-7658-320-3|language=Spanish|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Borneo|url=https://archive.org/details/borneo0000fran|last=Frankham|first=Steven|date=2008|publisher=Footprint|isbn=978-1906098148|series=Footprint Handbooks|ref=harv}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=smJvSuwZbn4C|title=El sello y registro de Indias: imagen y representación|last=Gómez Gómez|first=Margarita|publisher=Böhlau Verlag Köln Weimar|year=2008|isbn=978-3-412-20229-3|language=Spanish|ref=harv}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=1dPIXTZ3xJkC|title=Estudios sobre la historia colonial de hispanoamérica|last=Góngora|first=Mario|year=1998|isbn=978-956-11-1381-7|language=Spanish|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The End of Iberian Rule on the American Continent, 1770-1830|last=Hamnett|first=Brian|publisher=Cambridge University Press|year=2017|isbn=978-1316626634|location=Cambridge|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Spanish Empire in America|url=https://archive.org/details/spanishempireina0000chha|last=Haring|first=Clarence|publisher=Oxford University Press|year=1947|location=New York|ref=harv|author-link=Clarence Haring}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4DWBNjs8iwEC|title=Historia general de España y América|publisher=Ediciones Rialp|year=1992|isbn=978-84-321-2102-9|volume=10|language=Spanish|ref={{harvid|Historia general de España|1992}}}}
* {{Cite book|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/85282#page/12/mode/1up|title=Political essay on the kingdom of New Spain containing researches relative to the geography of Mexico|last=von Humboldt|first=Alexander|date=1 January 1811|publisher=Printed for Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown ... and H. Colburn ...|isbn=9780665185465|language=en|ref=harv|via=Biodiversity Library}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=NS1vAAAAMAAJ|title=Culture and history: occasional notes on the process of Philippine becoming|last=Joaquin|first=Nick|publisher=Solar|year=1988|isbn=978-971-17-0633-3|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/spain14691714soc00kame|title=Spain 1469–1714. A Society of Conflict|last=Kamen|first=Henry|date=2005|publisher=Pearson Longman|isbn=978-0-582-78464-2|edition=third|location=London|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/empirehowspainbe00kame|title=Empire: How Spain Became a World Power, 1492–1763|last=Kamen|first=Henry|publisher=HarperCollins|year=2003|isbn=978-0-06-093264-0|location=New York|ref=harv|author-link=Henry Kamen|url-access=registration}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/risefallofgreatp00paul|title=The rise and fall of the great powers: economic change and military conflict from 1500 to 2000|last=Kennedy|first=Paul M|date=2017|publisher=William Collins|isbn=9780006860525|location=London|ref=harv|orig-year=1988}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=uW5gQgAACAAJ|title=The Basque history of the world|last=Kurlansky|first=Mark|publisher=Walker|year=1999|isbn=978-0-8027-1349-0|ref=harv}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=dlY7Lg5p9A4C#v=onepage&amp;q=&amp;f=true|title=Los títulos históricos|last=Lagos Carmona|first=Guillermo|publisher=Editorial Andrés Bello|year=1985|language=Spanish|oclc=320082537|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/earlylatinameric00lock|title=Early Latin America|last=Lockhart|first=James|last2=Schwartz|first2=Stuart B.|date=1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-23344-6|location=New York|ref=harv|author-link=James Lockhart (historian)|author-link2=Stuart B. Schwartz}}
* {{Cite book|title=Bourbon Spain, 1700-1808|url=https://archive.org/details/bourbonspain17000000lync|last=Lynch|first=John|date=1989|isbn=978-0-631-19245-9|location=New York|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Malay Muslims: The History and Challenge of Resurgent Islam in Southeast Asia|url=https://archive.org/details/malaymuslimshist0000mcam|last=McAmis|first=Robert Day|date=2002|publisher=Eerdmans|isbn=978-0802849458|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Church and State in Latin America: A History of Politico-Ecclesiastical Relations|url=https://archive.org/details/churchstateinlat0000mech|last=Mecham|first=J. Lloyd|publisher=University of North Carolina Press|year=1966|edition=revised|location=Chapel Hill|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/philipii00geof|title=Philip II|last=Parker|first=Geoffrey|publisher=Little, Brown|year=1978|isbn=978-0-316-69080-5|location=Boston|ref=harv}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=jlJPsVc8UvQC|title=La proyección europea de la monarquía hispánica|last=Ruiz Martín|first=Felipe|publisher=Editorial Complutense|year=1996|isbn=978-84-95983-30-5|language=Spanish|ref=harv}}
* {{Cite book|title=A History of Brunei|url=https://archive.org/details/historyofbrunei0000saun|last=Saunders|first=Graham|date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0700716982|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=q61T1fs_K4wC&amp;lpg=PA58&amp;pg=PA37#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=El cuarto viaje de Cristóbal Colón y los orígenes de la provincia de Costa Rica|last=Sibaja Chacón|first=Luis Fernando|publisher=EUNED|year=2006|isbn=978-9968-31-488-6|language=Spanish|ref=harv}}
*{{Cite book|title=Silver, Trade, and War: Spain and America in the Making of Early Modern Europe|url=https://archive.org/details/silvertradewarsp0000stei|last=Stein|first=Stanley J.|last2=Stein|first2=Barbara H.|publisher=Johns Hopkins University|year=2000|location=Baltimore|ref=harv}}
*{{Cite book|title=El día que España derrotó a Inglaterra : de cómo Blas de Lezo, tuerto, manco y cojo, venció en Cartagena de Indias a la otra &quot;Armada Invencible&quot;|last=Victoria|first=Pablo|date=2005|publisher=Áltera|isbn=9788489779686|edition=1st|location=Barcelona|language=spanish|ref=harv}}
{{div col end|2}}

== Андан ары окуу ==
{{Div col}}
* {{Cite book|title=The History of Portugal|url=https://archive.org/details/historyofportuga0000ande|last=Anderson|first=James Maxwell|publisher=Greenwood|year=2000|isbn=978-0-313-31106-2|location=Westport, Connecticut|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Cambridge illustrated atlas of warfare: Renaissance to revolution|last=Black|first=Jeremy|publisher=Cambridge University|year=1996|isbn=978-0-521-47033-9|location=Cambridge|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Portuguese Trade in Asia Under the Habsburgs, 1580–1640|url=https://archive.org/details/portuguesetradei0000boya|last=Boyajian|first=James C.|publisher=Johns Hopkins University|year=2007|isbn=978-0-8018-8754-3|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/mediterraneanthe01brau|title=The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II|last=Braudel|first=Fernand|publisher=Berkeley, Calif. : University of California Press|year=1972|ref=harv}}
*  {{Cite book|title=Painting in Spain: 1500–1700|url=https://archive.org/details/paintinginspain10000brow|last=Brown|first=Jonathan|publisher=Yale University Press|year=1998|isbn=978-0-300-06472-8|location=New Haven|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Golden Age of Spain, 1516–1659|last=Dominguez Ortiz|first=Antonio|publisher=Oxford University Press.|year=1971|isbn=978-0-297-00405-9|location=Oxford|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/oldworldnew1492100elli|title=The Old World and The New|last=Elliott|first=J.H.|publisher=Cambridge [Eng.] University Press|year=1970|location=Cambridge|ref=harv|url-access=registration}}
* {{Cite book|title=Crown and Clergy in Colonial Mexico, 1759-1821|last=Farriss|first=N.M.|publisher=Athlone Press|year=1968|location=London|ref=harv|author-link=Nancy Farriss}}
* {{Cite book|title=Commercial Relations Between Spain and Spanish America in the Era of Free Trade, 1778-1796|url=https://archive.org/details/commercialrelati0000fish|last=Fisher|first=John|year=1985|location=Liverpool|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/spaininamerica0000gibs|title=Spain in America|last=Gibson|first=Charles|date=1966|publisher=Harper and Row|location=New York|ref=harv|author-link=Charles Gibson (historian)|url-access=registration}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/aztecsunderspani00gibs|title=The Aztecs Under Spanish Rule|last=Gibson|first=Charles|date=1964|publisher=Stanford University Press|location=Stanford|ref=harv|url-access=registration}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/eighteenthcentur00rich|title=The Eighteenth-Century Revolution in Spain|last=Herr|first=Richard|date=1958|location=Princeton, N.J.|ref=harv|url-access=registration}}
* {{Cite journal}}
*  {{Cite book|title=Spain, Europe and the Atlantic: Essays in Honour of John H. Elliott|last=Kagan|first=Richard L.|last2=Parker|first2=Geoffrey|date=1995|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-52511-4|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Philip of Spain|last=Kamen|first=Henry|date=1998|publisher=Yale University|isbn=978-0-300-07800-8|location=New Haven|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Asia in the Making of Europe|last=Lach|first=Donald F.|last2=Van Kley|first2=Edwin J.|publisher=University of Chicago|year=1994|isbn=978-0-226-46734-4|location=Chicago|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Spain Under the Hapsburgs|url=https://archive.org/details/spainunderhabsbu0001john_o3o9|last=Lynch|first=John|date=1964|location=New York|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Spanish American Revolutions, 1808-1826|last=Lynch|first=John|date=1983|location=New York|ref=harv}}
*  {{Cite book|url=https://archive.org/details/spainsempireinne008|title=Spain's Empire in the New World: The Role of Ideas in Institutional and Social Change|last=MacLachlan|first=Colin M.|publisher=University of California Press|year=1988|location=Berkeley|ref=harv|url-access=registration}}
* {{Cite journal}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/search.php?query=Spanish%20%20Merriman|title=The Rise of the Spanish Empire in the Old World and the New|last=Merriman|first=Roger Bigelow|year=1918|location=New York|ref=harv|author-link=Roger Bigelow Merriman}}
* {{Cite book|url=https://www.questia.com/library/3767770/historical-dictionary-of-the-spanish-empire-1402-1975|title=Historical Dictionary of the Spanish Empire, 1402–1975|last=Olson|first=James S.|year=1992|ref=harv|archive-url=https://web.archive.org/web/20120930043718/http://www.questia.com/library/3767770/historical-dictionary-of-the-spanish-empire-1402-1975|archive-date=2012-09-30|access-date=2020-06-27|dead-url=yes}}
* {{Cite book|title=Enlightenment, governance, and reform in Spain and its empire, 1759–1808|last=Paquette|first=Gabriel B|date=17 January 2008|publisher=Palgrave Macmillan 2008|isbn=978-0230300521|location=New York|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Thirty Years' War|url=https://archive.org/details/thirtyyearswar0000unse_x8w7|last=Parker|first=Geoffrey|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-415-12883-4|edition=2nd|location=New York|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Army of Flanders and the Spanish Road, 1567–1659; the logistics of Spanish victory and defeat in the Low Countries' Wars|url=https://archive.org/details/armyofflanderssp0000park|last=Parker|first=Geoffrey|publisher=Cambridge University Press|year=1972|isbn=978-0-521-08462-8|location=Cambridge|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Dutch revolt|url=https://archive.org/details/dutchrevolt0000park|last=Parker|first=Geoffrey|publisher=Cambridge University Press|year=1977|isbn=978-0-8014-1136-6|location=Cambridge|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The General Crisis of the Seventeenth Century|url=https://archive.org/details/generalcrisisofs0000unse_r7a6|last=Parker|first=Geoffrey|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-415-16518-1|location=New York|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Spanish Seaborne Empire|url=https://archive.org/details/spanishseabornee0000parr_j1b8|last=Parry|first=J.H.|publisher=University of California Press|year=1966|isbn=978-0-520-07140-7|location=Berkeley|ref=harv|author-link=J.H. Parry}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/spainriseoffirst0000rams|title=Spain: The Rise of the First World Power|last=Ramsey|first=John Fraser|publisher=University of Alabama Press|year=1973|isbn=978-0-8173-5704-7|ref=harv|url-access=registration}}
* {{Cite journal}}
* {{Cite book|title=Interpreting Spanish Colonialism: Empires, Nations, and Legends|date=2005|publisher=University of New Mexico Press|editor-last=Schmidt-Nowara|editor-first=Christopher|location=Albuquerque, NM|ref=harv|editor-last2=Nieto Phillips|editor-first2=John M.}}
*{{Cite book|title=Apogee of Empire: Spain and New Spain in the Age of Charles III, 1759-1789|last=Stein|first=Stanley J.|last2=Stein|first2=Barbara H.|publisher=Johns Hopkins University|year=2003|location=Baltimore|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Philip IV and the Government of Spain|url=https://archive.org/details/philipivgovernme0000stra|last=Stradling|first=R. A.|date=1988|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-32333-8|location=Cambridge|ref=harv}}
* {{Cite book|title=A Nation upon the Ocean Sea: Portugal's Atlantic Diaspora and the Crisis of the Spanish Empire, 1492–1640|url=https://archive.org/details/nationuponoceans0000stud|last=Studnicki-Gizbert|first=Daviken|date=2007|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-803911-2|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Rivers of Gold: The Rise of the Spanish Empire 1490–1522|url=https://archive.org/details/riversofgoldrise0000thom|last=Thomas|first=Hugh|date=2004|publisher=Weidenfeld &amp; Nicolson|isbn=978-0-297-64563-4|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Slave Trade; The History of the Atlantic Slave Trade 1440–1870|url=https://archive.org/details/slavetradethehis0000unse|last=Thomas|first=Hugh|date=1997|publisher=Papermac|isbn=978-0-333-73147-5|location=London|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/bettycrockersnew00bett_2|title=An Economic History of Spain|last=Vicens Vives|first=Jaime|publisher=Princeton, N.J., Princeton University Press|year=1969|edition=3rd revised|location=Princeton|ref=harv|url-access=registration}}
* {{Cite book|title=History of the World, Part II: The last five hundred years|date=1984|publisher=Hamlyn Publishing|isbn=978-0-517-43644-8|editor-last=Wright|editor-first=Esmond|edition=third|location=New York|ref=harv}}
{{div col end|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm Iberian Resources Online китепканасы, Стэнли Г. Пейн ''Испания жана Португалиянын тарыхы,'' 1-том 13 Ch &quot;&quot; Испан Империясы &quot;] 
* [https://web.archive.org/web/20100905000812/http://sonic.net/~doretk/ArchiveARCHIVE/NATIVE%20AMERICAN/TheMestizo-Mexicano-Indi.html АКШдагы Mestizo-Mexicano-Indian History] 
* [https://web.archive.org/web/20061203063044/http://www.knmetv.org/programming/villadeabq.php3 Документалдуу фильм, ''Вилла де Альбукерке''] 
* [https://web.archive.org/web/20091026235404/http://es.geocities.com/coloniasesp/ Акыркы испан колониялары] (in Spanish) 
* Francisco José Calderón Vázquez (2008), Фронтерас, идентификацияланган, бири-бирине карама-каршы келген. Los Presidios Españoles en el Norte Africano (испан тилинде), ISBN &lt;bdi&gt; Francisco José Calderón Vázquez (2008),  &lt;/bdi&gt; Francisco José Calderón Vázquez (2008), түпнускадан архивделген 2009-жылдын 14-февралында 
* Конгресстин китепканасында [http://international.loc.gov/intldl/drakehtml/rbdkhome.html Сэр Фрэнсис Дрейктин Kraus коллекциясында] испандык колониализм жөнүндө алгачкы материалдар камтылган.</text>
      <sha1>qp1zgj72va5bkk49ny8naomvpvjjwln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украинанын президенттеринин тизмеси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126850</id>
    <revision>
      <id>662675</id>
      <parentid>514068</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T10:12:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14791" sha1="2robppurl8mc3q70ey71yv4tty7tbmx" xml:space="preserve">[[Файл:Flag_of_the_President_of_Ukraine.svg|thumb|250x250px| Украина Президентинин штандарты]]
'''Украинанын президенттеринин тизмесинде''' Украинанын [[Украина|президенти]] болгон же убактылуу президенттин милдетин аткарган адамдардын тизмеси камтылган.

Украинанын Президентинин кызматы 1991-жылдын 5-июлунда [[Украина Советтик Социалисттик Республикасы|Украина ССРинин]] Конституциясына Жогорку Рада тарабынан өзгөртүүлөр киргизүү менен негизделген. Президентти аткаруу бийлигинин башчысы аныктаган. Ал Жогорку Раданын бекитүүсүнө премьер-министрликке талапкерди коюп, министрликтерди уюштуруп, жоюп, министрлерди кызматка дайындап, кызматтан алган. 1996-жылы Украинанын Конституциясы кабыл алынгандан кийин президент аткаруу бийлигинин башчысы болбой калган. Ал Жогорку Раданын макулдугу менен премьер-министрди дайындады, ага министрлер үчүн талапкерлерди сунуштады. 2004-жылдын декабрында Конституцияга өзгөртүү киргизгенден кийин, ал Жогорку Рада сунуштаган премьер-министрди бекитип, коргоо жана тышкы иштер министринин гана талапкерлерин бекитүүгө сунуштаган. 2010-жылдын октябрында Украинанын Конституциялык соту 2004-жылы Конституцияга киргизилген өзгөртүүлөрдү жокко чыгарып, президент 1996-жылкы Конституцияда аныкталган укуктарга ээ болгон. 2014-жылдын 21-февралында Украинанын Жогорку Радасы 2004-жылкы Конституциянын жоболорун жаңылады.

2021-жылга карата &quot;Украинанын Президентин шайлоо жөнүндө&quot; мыйзамына ылайык, шайлоо күнүнө отуз беш жашта, шайлоо укугуна ээ, мамлекеттик тилде сүйлөгөн, шайлоо күнүнө чейин акыркы он жыл бою Украинада жашаган, Украинанын жараны Украинанын президенти болуп шайлана алат. 

Мыйзам Украинада мамлекет башчысын шайлоонун тартибин аныктайт. Ал &quot;Украинанын Президентин шайлоо жөнүндө&quot; Украинанын Мыйзамына ылайык өтөт &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://zakon.rada.gov.ua/go/474-14|title=Про вибори Президента України}}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; . Украинадагы президенттик шайлоо тарыхта азыркы Украинадагы шайлоонун биринчи түрү болуп калды. 

Украинанын Жогорку Радасы Украинада кезектеги президенттик шайлоону шайлоо күнүнө жүз күн калгандан кечиктирбестен дайындайт.

Украинанын шайланган президенти бир катар артыкчылыктарга ээ болот. Парламенттин импичмент жарыялоо укугунан тышкары, ал өз ыйгарым укуктарынын мөөнөтүндө кол тийбестик укугунан пайдаланат. Украинанын президентинин статусу мыйзам тарабынан корголот жана эгерде ага импичмент процедурасы колдонулбаса өмүр бою сакталат. Конституциянын 105-беренесине ылайык, Украина президентинин ар-намысына жана кадыр-баркына шек келтиргендиги үчүн күнөөлүүлөр мыйзамдын негизинде жоопкерчиликке тартылат, бирок мындай мыйзам азырынча кабыл алына элек. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?page=2&amp;nreg=254%25EA%252F96%252D%25E2%25F0|title=Всі документи бази даних &quot;Законодавство України&quot; (станом на 24 травня 2021 р.) / Законодавство України|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210524161404/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?page=2&amp;nreg=254%EA%2F96%2D%E2%F0|archivedate=2021-05-24|accessdate=2022-03-27}}&lt;/ref&gt;

Украинанын Президенти Украинанын мамлекеттик эгемендүүлүгүнүн жана аймактык бүтүндүгүнүн гаранты болуп саналат. Жогорку категориядагы мамлекеттик кызматкер &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; катары Украинанын Конституциясында бекитилген Конституциянын гаранты болгон Президенттин статусу ага мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бийликтеринин Украинанын негизги мыйзамын түз же кыйыр түрдө бузган антиконституциялык аракеттерин токтотуу милдетин жүктөйт. Бул милдетти аткаруу үчүн президент тиешелүү ыйгарым укуктарга ээ: ал бийликтин чечимин токтото алат, Жогорку Рада добуш берген мыйзамдарга вето укугун колдоно алат.

Тышкы саясатка ыйгарым укуктар Украинанын Конституциясынын 102-беренесинде аныкталган. Президент мамлекет башчысы катары анын атынан иш алып барат, эл аралык мамилелерде Украинанын атынан чыгат, сүйлөшүүлөрдү жүргүзөт жана эл аралык келишимдерди түзөт, ошондой эле мамлекеттин бардык тышкы саясий ишмердүүлүгүн башкарат. &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Президент Украина Конституциясынын 106-беренесине ылайык Украинанын Куралдуу күчтөрүнүн Жогорку колбашчысы болуп саналат. Украинага каршы куралдуу агрессия болгон учурда президент мамлекетти душмандан коргоо үчүн Украинанын Куралдуу күчтөрүн колдонуу жөнүндө чечим кабыл алат. Украинанын мамлекеттик эгемендүүлүгүнүн жана аймактык көз карандысыздыгынын кепили катары президент Украинанын Улуттук коопсуздук жана коргонуу кеңешин жетектейт.

Президент өзүнүн конституциялык ыйгарым укуктарын бийлик вертикалы аркылуу ишке ашырат, ага төмөнкүлөр кирет: Президенттин Аппараты, Консультативдик Кеңеш, Украинанын Улуттук коопсуздук жана Коргоо кеңеши жана жергиликтүү облустук жана райондук администрациялар.

Мариинский сарайы - Украина президентинин салтанаттуу резиденциясы. Анда [[Киев|Киевдеги]] Михаил Грушевский көчөсү, 5А дарегинде майрамдар өтөт .

== Тизме ==
&lt;small&gt;'''''Партияга таандуулук'''''

&lt;/small&gt;{{Legend2|#7f7fff|Партиясыз}}

{{Legend2|orange|Наша Украина}}

{{Legend2|blue|Партия регионов}}

{{Legend2|pink|Батькивщина}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |№
! rowspan=&quot;2&quot; | Аты
! rowspan=&quot;2&quot; | Фотосүрөт
! colspan=&quot;2&quot; | Кызмат мөөнөтү
! rowspan=&quot;2&quot; | Узактыгы
! rowspan=&quot;2&quot; | Партия
|-
! Баштоо
! Аягы
|-
|-
! style=&quot;background:#7f7fff&quot; | 1
| Леонид Макарович Кравчук
|[[Файл:Leonid_Kravchuk.jpg|131x131px]]
|5-декабрь, 1991-жыл
| 19-июль, 1994-жыл
| 956 күн
| [[КПСС]] (1991-жылга чейин)&lt;br&gt;беспартийный (1991—1994)&lt;br&gt;[[Украина социал-демократиялык партиясы (бириккен)|СДПУ(о)]] (1994-жылдан баштап)
|-
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#7f7fff&quot; | 2
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Леонид Кучма|Леонид Данилович Кучма]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Файл:Leonid_Kuchma.jpg|138x138px]]
|19-июль, 1994-жыл
| 14-ноябрь, 1999-жыл
| 1944 күн
| rowspan=&quot;2&quot; | [[КПСС]] (1991-жылга чейин)&lt;br&gt;беспартийный (1991-жылдан баштап)                                                                                                                 
|-
| 14-ноябрь, 1999-жыл
| 23-январь, 2005-жыл
| 1897 күн
|-
! style=&quot;background:orange&quot; | 3
| Виктор Андреевич Ющенко
|[[Файл:Портрет 3-го президента України Віктора Ющенка.jpeg|150x150px]]
|23-январь, 2005-жыл
| 25-февраль, 2010-жыл
| 1859 күн
| [[Коммунистическая партия Советского Союза|КПСС]] (до 1991)&lt;br&gt;[[Народно-демократическая партия (Украина)|Народно-демократическая партия]] (1996—2002)&lt;br&gt;[[Наша Украина (партия)|Наша Украина]] (2005-жылдан баштап)
|-
! style=&quot;background:blue&quot; | 4
| Виктор Федорович Янукович
|[[Файл:Viktor Yanukovych official portrait.jpg|135x135px]]
| 25-февраль, 2010-жыл
| 22-февраль, 2014-жыл 
| 1457 күн
| [[КПСС]] (до 1991)&lt;br&gt;[[Партия регионов]] (2000—2014)&lt;br&gt;Беспартийный (с 2014)
|-
! style=&quot;background:pink&quot; | —
| [[Турчинов, Александр Валентинович|Александр Валентинович Турчинов]]
|[[Файл:Oleksandr_Turchynov_in_August_2014.jpg|frameless|151x151px]]
| 23-февраль, 2014-жыл
| 7-июнь, 2014-жыл
| 104 күн
| [[КПСС]] (1991-жылга чейин)&lt;br&gt;[[Громада (партия, Украина)|Громада]] (1998—1999)&lt;br&gt;[[Батькивщина]] (1999—2014)&lt;br&gt;[[Народный фронт (Украина)|Народный фронт]] (2014-жылдан баштап)
|-
! style=&quot;background:#7f7fff&quot; | 5
| Петр Алексеевич Порошенко
|[[Файл:Official_portrait_of_Petro_Poroshenko.jpg|139x139px]]
| 7-июнь, 2014-жыл
| 20-май, 2019-жыл
| 1808 күн
| [[Социал-демократическая партия Украины (объединённая)|СДПУ(бириккен)]] (1998—2000) &lt;br&gt; [[Партия регионов]] (2000—2001)&lt;br&gt;[[Блок Петра Порошенко «Солидарность»|Солидарность]] (2001—2005)&lt;br&gt;[[Наша Украина (партия)|Наша Украина]] (2005—2010)&lt;br&gt;Беспартийный (2010—2019)&lt;br&gt;[[Европейская солидарность]] (2019-жылдан баштап)
|-
! style=&quot;background:#7f7fff&quot; | 6
| [[Владимир Зеленский|Владимир Александрович Зеленский]]
|[[Файл:Volodymyr_Zelensky_Official_portrait_(cropped).jpg|133x133px]]
| 20-май, 2019-жыл
| [[Список действующих глав государств и правительств|''азыркы убакытта'']]
| 1041 күн
| Эл кызматчысы
|}


'''Убакыт тилкеси'''
{{#tag:timeline|
ImageSize = width:890 height:auto barincrement:12
PlotArea  = top:20 bottom:50 right:130 left:20
AlignBars = late

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:01/01/1991 till:{{#time:d/m/Y}}
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:2 start:1992

Colors     =
  id:postsoviet  value:rgb(0.5,0.5,1)  legend:Беспартийный
  id:orange      value:orange          legend:Наша_Украина
  id:blue        value:blue            legend:Партия_регионов
  id:pink        value:pink            legend:Батькивщина
  id:red         value:red             legend:Блок_Петра_Порошенко

BarData =
  barset:PM

PlotData=
  width:5 align:left fontsize:S shift:(2,6) anchor:from
  barset:PM

 from: 05/12/1991 till: 19/07/1994 color:postsoviet text:&quot;[[Кравчук, Леонид Макарович|Кравчук]]&quot; fontsize:9
 from: 19/07/1994 till: 23/01/2005 color:postsoviet text:&quot;[[Кучма, Леонид Данилович|Кучма]]&quot; fontsize:9
 from: 23/01/2005 till: 25/02/2010 color:orange text:&quot;[[Ющенко, Виктор Андреевич|Ющенко]]&quot; fontsize:9
 from: 25/02/2010 till: 22/02/2014 color:blue text:&quot;[[Янукович, Виктор Фёдорович|Янукович]]&quot; fontsize:9
 from: 23/02/2014 till: 07/06/2014 color:pink text:&quot;[[Турчинов, Александр Валентинович|Турчинов]] (и. о.)&quot; fontsize:9
 from: 07/06/2014 till: 20/05/2019 color:postsoviet text:&quot;[[Порошенко, Пётр Алексеевич|Порошенко]]&quot; fontsize:9
 from: 20/05/2019 till: {{#time:d/m/Y}} color:postsoviet text:&quot;[[Зеленский, Владимир Александрович|Зеленский]]&quot; fontsize:9

}}

== Булактар ==
{{Булактар}}</text>
      <sha1>2robppurl8mc3q70ey71yv4tty7tbmx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фишинг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130441</id>
    <revision>
      <id>662679</id>
      <parentid>650323</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T10:43:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50051" sha1="2iqvpaop5sbfk0mtqbl3ggaol9aam0n" xml:space="preserve">[[Файл:PhishingTrustedBank.png|thumb|«TrustedBank» аттуу ойдон чыгарылган банк тарабынан жөнөтүлгөн кат. Башка өлкөдө кардардын эсебинен $135.25 алынгандыгы тууралуу банкка эскертме келгендигин жана бул маалымат жалган болсо, шилтеме аркылуу өтүп, жекелигин тастыктоосун суранып жатат. Фишинг-алдамчылыгынын классикалык мисалы.]]

'''Фишинг''' ({{lang-en2|fishing}} сөзүнөн {{lang-en|phishing}} «балык уулоо, тутуу») — колдонуучунун аты, сыр сөзү, банктык эсеби ж.б. ушул сыяктуу жеке маалыматтарын урдоого багытталган интернет-алдамчылыктын түрү.

Бүгүнкү күндө фишинг-алдамчылыктын түрлөрү көп, анын орчундуу бөлүгүн почтага келген билдирүүлөр түзөт. Алдамчылар бул билдирүүлөрүндө колдонуучуну ар кыл себептерди айтып, эсебин жаңылоосун, маалыматтарын кайрадан киргизүүсүн өтүнүүсү мүмкүн. Демейки түрдө жөнөтүлгөн шилтемеде кайсы бир сайттын көчүрмөсү, анын жасалма талаалары, колдонуучунун интерфейси болот.

Фишинг-алдамчылык [[Коомдук инженерия|коомдук инженериянын]] ыкмаларына негизделет. Колдонуучуну коркутуу, шантаж, алдоо жана түрдүү манипуляциялар аркылуу билдирүүгө ишендирип, шилтеме аркылуу өтүп, жеке маалыматтарын өзү эле берип коюусуна багытталган. Ушундан улам, терминдин аталышы да «балык уулоо» аталат.

Фишинг-алдамчылык менен күрөшүү коопсуздук тармагынын негизги багыттарынын бири болуп эсептелинет. Заманбап [[браузер|браузерлер]] коопсуз [[сайт|сайттарга]] өтүүдө коркунуч тууралуу билдирүү жөнөтүп же колдонуучунун иш-аракетине чектөө коюп коюшу мүмкүн. Ошондой эле, браузерлер «антифишингдик» чыпкалагычтарды камтыйт.

== Тарыхы ==
=== Алгач ===
Фишинг-алдамчылыгынын ыкмалары эң биринчи 1987-жылы сүрөттөлгөн. XX кылымдын 90-жылдарында түрдүү интернет-алдамчылар жамааттары [[AOL|AOL (America Online)]] аркылуу кредиттик карта, акча которуулар тууралуу маалыматтарды уурдашкан. Ал эми «phishing» сөзүн коомдун колдонуусуна белгилүү хакер Ханс С. Смит киргизген. Мындай аталыш AOHell хакердик куралында эскерилгендиги катталган. Хакердик жамааттар бул курал менен AOL кызматкери катары өзүн тааныштырып, колдонуучуларга сыр сөзүн ачыктоосун өтүнгөн көп өлчөмдөгү каттарды жөнөтө алган. 

=== 2000-жылдар ===
2000-жылдары фишинг-алдамчылык алда канча уюшулган, кыйла багыттуу боло баштаган. Америка Кошмо Штаттарынын [[Нью-Йорк]] шаарындагы [[2001-жылдын 11-сентябрындагы террордук чабуулдар | 2001-жылдын 11-Тогуздун айындагы террористтик чабуулдарынан]] кийин, адамдын курман болгондордун катарында жок болгондугун текшерүү максаты менен алдаган чабуулдар катталган.

Эң биринчи [[E-gold]] төлөө тутумун бузуу аракети ошол эле жылдын Кулжа айында коомдун көңүлүн бурган.&lt;ref&gt;{{cite web |title=GP4.3 – Growth and Fraud&amp;nbsp;— Case #3 – Phishing |work=Financial Cryptography |url=https://financialcryptography.com/mt/archives/000609.html |date=December 30, 2005 |access-date=February 23, 2007 |archive-date=January 22, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122062718/http://financialcryptography.com/mt/archives/000609.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

Эң биринчи банкка жасалган фишинг-чабуул 2003-жылдын Тогуздун айында болгон.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sangani |first=Kris |title=The Battle Against Identity Theft |journal=The Banker |date=September 2003 |volume=70 |issue=9 |pages=53–54}}&lt;/ref&gt;

2004-жылдын Бугусунан 2005-жылдын ошол эле айына чейин [[Америка Кошмо Штаттары|Кошмо Штаттарда]] 1,2 миллион компьютер колдонуучусу жалпы 929 миллион доллар алдаткан.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.csoonline.com/talkback/071905.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324080028/http://www.csoonline.com/talkback/071905.html |archive-date=March 24, 2008 |last=Kerstein |first=Paul |title=How Can We Stop Phishing and Pharming Scams? |date=July 19, 2005 |publisher=CSO |accessdate=2023-03-26 |archivedate=2008-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080324080028/http://www.csoonline.com/talkback/071905.html }}&lt;/ref&gt;

Ушул мезгилдерде интернет-алдамчылык уюшулган кылмыштын түрү катары таанылып, хакерлер жамааттарына каршы түрдүү програмдык камсыздоолорду сунуштаган компаниялар пайда боло баштайт.&lt;ref&gt;{{cite web |title=In 2005, Organized Crime Will Back Phishers |work=IT Management |url=http://itmanagement.earthweb.com/secu/article.php/3451501 |date=December 23, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101231021522/http://itmanagement.earthweb.com/secu/article.php/3451501 |archive-date=December 31, 2010 |url-status=dead |df=mdy }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The economy of phishing: A survey of the operations of the phishing market |author=Abad, Christopher |author-link=Christopher Abad |work=First Monday |url=http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1272/1192 |date=September 2005 |access-date=2010-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111121113128/http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1272/1192 |archive-date=2011-11-21 |url-status=dead |accessdate=2023-03-26 |archivedate=2011-11-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111121113128/http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1272/1192 }}&lt;/ref&gt;

Буга карабастан, мисалы [[Улуу Британия|Бириккен Падышачылыктын]] банк тармагы кескин жабыркап, бул өлкөдө 2004-жылга караганда 2005-жылы фишинг-алдамчылыктын статистикадагы катышы өскөн.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.finextra.com/fullstory.asp?id=15013 |title=UK phishing fraud losses double |date=March 7, 2006 |publisher=Finextra |access-date=May 20, 2006 |archive-date=January 19, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090119151413/http://www.finextra.com/fullstory.asp?id=15013 |url-status=live |accessdate=2023-03-26 |archivedate=2009-01-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090119151413/http://www.finextra.com/fullstory.asp?id=15013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theregister.co.uk/2005/05/03/aol_phishing/ |last=Richardson |first=Tim |title=Brits fall prey to phishing |date=May 3, 2005 |work=The Register |access-date=August 10, 2017 |archive-date=June 10, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610080015/https://www.theregister.co.uk/2005/05/03/aol_phishing/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2006-жылдагы фишинг-уурдоолордун жарымы [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургда]] орун алган [[Орус ишкердик тармагы]] аркылуу кылмыштуу топтор тарабынан жасалган.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2007/10/12/ST2007101202661.html?hpid=topnews|title=Shadowy Russian Firm Seen as Conduit for Cybercrime|first=Brian|last=Krebs|newspaper=[[The Washington Post]]|date=October 13, 2007|access-date=September 8, 2017|archive-date=June 11, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190611044618/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2007/10/12/ST2007101202661.html?hpid=topnews|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Электрондук почтанын жардамы менен [[Америка ички киреше боюнча кызматы|Американын салык кызматынын]] атынан жалган каттарды жөнөтүү аркылуу миңдеген жарандардын жеке маалыматтары үчүнчү тараптын колуна түшкөн. Ушул мезгилдерде алгачкы [[Социалдык тармак|коомдук тармактар]] да фишинг-алдамчылык уялаган жерге айлана баштаган. 2006-жылы фишингдик сайттарды камтыган шилтемелерди жайгаштыра турган [[тармактык курт]] [[MySpace]] социалдык тармагында пайда болгон.&lt;ref&gt;{{cite web | datepublished = 2006-01-12 | url = http://securitylabs.websense.com/content/Alerts/1319.aspx | title = MySpace XSS QuickTime Worm | accessdate = 2008-11-21 | lang = en | archive-date = 2008-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081224031706/http://securitylabs.websense.com/content/Alerts/1319.aspx | deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

Мындай [[Тармактык курт|курттар]] 2008-жылы [[ВКонтакте]] тармагында да жайыла баштаган.&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=2008-05-16|url=http://www.rian.ru/society/20080516/107610576.html|title=Пользователи сайта &quot;В Контакте.Ру&quot; стали жертвами компьютерного вируса|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2008-11-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w9YfvFNN?url=http://www.rian.ru/society/20080516/107610576.html|archivedate=2011-01-31|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;

2007-жылы 3,6 миллион адам фишинг-чабуулдардын айынан жалпы 3,2 миллиард америка долларын уурдаткан.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=565125 |last=McCall |first=Tom |title=Gartner Survey Shows Phishing Attacks Escalated in 2007; More than $3 Billion Lost to These Attacks |date=December 17, 2007 |publisher=Gartner |access-date=December 20, 2007 |archive-date=November 18, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118162442/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=565125 |url-status=dead |accessdate=2023-03-26 |archivedate=2012-11-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121118162442/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=565125 }}&lt;/ref&gt;

Фишинг менен күрөшүү тобунун 2009-жылдын үчүнчү чейрегинде алган маалыматына ылайык, электрондук почта аркылуу жасалган фишинг-алдоолордун веб-баракчаларынын 25% [[Кытай]] менен [[АКШ|Америкада]] жайгашкан.&lt;ref&gt;{{cite web |author=APWG |title=Phishing Activity Trends Report |url=http://apwg.org/reports/apwg_report_Q3_2009.pdf |access-date=November 4, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121003202708/http://apwg.org/reports/apwg_report_Q3_2009.pdf |archive-date=October 3, 2012 |url-status=dead |accessdate=2023-03-26 |archivedate=2012-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121003202708/http://apwg.org/reports/apwg_report_Q3_2009.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== 2010-жылдар ===
Дүйнөлүк интернет-глобалдашуунун натыйжасында, бул аралыкта фишинг-алдамчылыктын саны кескин өскөн. 

2011-жылы [[Эки фактордук тастыктоо]] кызматын көрсөткөн [[RSA]] компаниясынын [[SecureID]] технологиясынын коопсуздук [[токен|токендери]] фишинг-чабуулу аркылуу уурдалган.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.rsa.com/anatomy-of-an-attack/ |title=Anatomy of an RSA attack |website=RSA.com |publisher=RSA FraudAction Research Labs |access-date=September 15, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006071018/https://blogs.rsa.com/anatomy-of-an-attack/ |archive-date=October 6, 2014 |url-status=dead |accessdate=2023-03-26 |archivedate=2014-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006071018/https://blogs.rsa.com/anatomy-of-an-attack/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Drew |first1=Christopher |last2=Markoff |first2=John |title=Data Breach at Security Firm Linked to Attack on Lockheed |url=https://www.nytimes.com/2011/05/28/business/28hack.html |access-date=September 15, 2014 |work=The New York Times |date=May 27, 2011 |archive-date=July 9, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709053346/https://www.nytimes.com/2011/05/28/business/28hack.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Кытайдын фишинг-чабуулдары [[Түштүк Корея|Корея Республикасынын]] жана [[АКШ|Кошмо Штаттардын]] жогорку саясий жана согуштук кызматтагы адамдарына, ошондой эле, оппозициялык маанайдагы кытай активисттерине каршы колдонулган.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Keizer, Greg |title=Suspected Chinese spear-phishing attacks continue to hit Gmail users |work=Computerworld |url=http://www.computerworld.com/s/article/9219155/Suspected_Chinese_spear_phishing_attacks_continue_to_hit_Gmail_users |access-date=December 4, 2011 |date=2011-08-13 |archive-date=2021-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321122517/https://www.computerworld.com/article/2510237/suspected-chinese-spear-phishing-attacks-continue-to-hit-gmail-users.html |url-status=live |accessdate=2023-03-26 |archivedate=2021-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210321122517/https://www.computerworld.com/article/2510237/suspected-chinese-spear-phishing-attacks-continue-to-hit-gmail-users.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ewing, Philip |title=Report: Chinese TV doc reveals cyber-mischief |work=Dod Buzz |url=http://www.dodbuzz.com/2011/08/22/report-chinese-tv-doc-reveals-cyber-mischief/ |access-date=December 4, 2011 |date=2011-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126114336/http://www.dodbuzz.com/2011/08/22/report-chinese-tv-doc-reveals-cyber-mischief/ |archive-date=January 26, 2017 |url-status=dead |accessdate=2023-03-26 |archivedate=2017-01-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170126114336/http://www.dodbuzz.com/2011/08/22/report-chinese-tv-doc-reveals-cyber-mischief/ }}&lt;/ref&gt;

Маалыматтарга ылайык, фишинг чабуулдары 2010-жылы 187 203 жолу катталса, 2012-жылы ал сан 445 004 кө жеткен. Веб-сунуштоолорго негизделген [[Outbrain]] платформасы 2013-жылдын Аяк оона айында багыттуу фишинг-чабуулга кабылган.&lt;ref&gt;[http://www.theatlanticwire.com/global/2013/08/syrian-hackers-use-outbrain-target-washington-post-time-and-cnn/68370/ &quot;Syrian hackers Use Outbrain to Target The Washington Post, Time, and CNN&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019134758/http://www.theatlanticwire.com/global/2013/08/syrian-hackers-use-outbrain-target-washington-post-time-and-cnn/68370/ |date=2013-10-19 }}, Philip Bump, ''The Atlantic Wire'', 15 August 2013. Retrieved 15 August 2013.&lt;/ref&gt;

Башкы мүдүр жана коопсуздук тармагынын кызматкерлеринин жумуштан айдалышына  алып келген, 110 миллион кардар тууралуу жазуулар, анын ичинде кредиттик карталардын маалыматы уурдалган окуя Жетинин айында орун алган.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=O'Connell |first1=Liz |title=Report: Email phishing scam led to Target breach |url=http://bringmethenews.com/2014/02/12/report-email-phishing-scam-led-to-target-breach/ |website=BringMeTheNews.com |access-date=September 15, 2014 |archive-date=September 15, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140915231011/http://bringmethenews.com/2014/02/12/report-email-phishing-scam-led-to-target-breach/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://247wallst.com/retail/2014/05/05/target-ceo-sacked/ |title=Target CEO Sack |access-date=September 15, 2014 |last1=Ausick |first1=Paul |archive-date=September 15, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140915230857/http://247wallst.com/retail/2014/05/05/target-ceo-sacked/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2014-жылдын Аяк оонасындагы таанымал адамдардын жеке сүрөттөрү [[iCloud]] сактагычынан алынып, коомго жайылышына да электрондук почтага жөнөтүлгөн фишинг каттар себепкер болгон. Жабыр тарткандардын айтымында, бул каттар [[Apple]] жана [[Google]] жөнөткөндөн эч айырмаланган эмес.&lt;ref&gt;[https://techcrunch.com/2016/03/15/prosecutors-find-that-fappening-celebrity-nudes-leak-was-not-apples-fault/ Prosecutors find that ‘Fappening’ celebrity nudes leak was not Apple’s fault] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170818045159/https://techcrunch.com/2016/03/15/prosecutors-find-that-fappening-celebrity-nudes-leak-was-not-apples-fault/ |date=2017-08-18 }} March 15, 2016, Techcrunch&lt;/ref&gt;

[[ICANN|«IP-дарек жана домендик аттарды башкаруу корпорациясына»]] ошол жылдын Жетинин айында чабуул жасалып, кылмышкерлер берилиштер аймактарынын борборлошкон түзмөгүн башкарууга мүмкүнчүлүк алышкан.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ICANN Targeted in Spear Phishing Attack &amp;#124; Enhanced Security Measures Implemented |url=https://www.icann.org/news/announcement-2-2014-12-16-en |website=icann.org |access-date=December 18, 2014 |archive-date=2019-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807072329/https://www.icann.org/news/announcement-2-2014-12-16-en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Америкалык коопсуздук кызматы Орусиянын мамлекеттик атайы кызматтары менен байланыштырган [[Fancy Bear|«Кызык аюу»]] хакердик тобу [[АКШ Ак үйү|Ак үй]], [[Пентагон]], [[НАТО|Түндүк Атлантикалык Конвенция Уюмуна]] 2015-жылдын Аяк оона айында электрондук почта аркылуу багыттуу фишинг-чабуул жасаган.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Kube|first1=Courtney|title=Russia hacks Pentagon computers: NBC, citing sources|url=https://www.cnbc.com/2015/08/06/russia-hacks-pentagon-computers-nbc-citing-sources.html|access-date=7 August 2015|date=7 August 2015|archive-date=8 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808014900/https://www.cnbc.com/2015/08/06/russia-hacks-pentagon-computers-nbc-citing-sources.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Starr|first1=Barbara|title=Official: Russia suspected in Joint Chiefs email server intrusion|url=http://edition.cnn.com/2015/08/05/politics/joint-staff-email-hack-vulnerability/|access-date=7 August 2015|date=7 August 2015|archive-date=8 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808014850/https://edition.cnn.com/2015/08/05/politics/joint-staff-email-hack-vulnerability/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

2016-жылдын биринчи чейрегинде [[Демократиялык партия(АКШ)|Кошмо Штаттардын Демократиялык партиясынын улуттук комитети]] менен байланышы бар болгон электрондук почталарга багыттуу фишинг-чабуулдары аткарылган.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;{{cite news|last1=Sanger|first1=David E.|last2=Corasaniti|first2=Nick|title=D.N.C. Says Russian Hackers Penetrated Its Files, Including Dossier on Donald Trump|url=https://www.nytimes.com/2016/06/15/us/politics/russian-hackers-dnc-trump.html|access-date=26 October 2016|work=The New York Times|date=14 June 2016|archive-date=25 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725090932/https://www.nytimes.com/2016/06/15/us/politics/russian-hackers-dnc-trump.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Economist&quot;&gt;{{cite news|last1=Economist|first1=Staff of|title=Bear on bear|url=https://www.economist.com/news/united-states/21707574-whats-worse-being-attacked-russian-hacker-being-attacked-two-bear-bear|access-date=25 October 2016|agency=Economist|date=24 September 2016|archive-date=20 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170520234836/http://www.economist.com/news/united-states/21707574-whats-worse-being-attacked-russian-hacker-being-attacked-two-bear-bear|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2016-жылдын Аяк оонасында [[Бундестаг|Бундестагдын]] мүчөлөрү, ошондой эле партиялардын төрага жана төрайымдары фишинг-алдамчылыгынан жабыр тарткандыгын билдиришкен. Бул окуяга [[Fancy Bear|«Кызык аюу»]] жооптуу деген божомол бар. 2016-жылдын Аяк оонасында [[Эл аралык допингге каршы агенттиги]] анын берилиштер базасындагы колдонуучуларга расмий [[Эл аралык допингге каршы агенттиги|ЭАДКАнын]] атынан каттар жөнөтүлгөн. Буга жогоруда аталган орус хакерлери жооптуу катары аныкталган.&lt;ref&gt;{{cite web | url =http://www.ibtimes.co.uk/russian-hackers-fancy-bear-likely-breached-olympic-drug-testing-agency-dnc-experts-say-1577508 |title=Russian hackers 'Fancy Bear' likely breached Olympic drug-testing agency and DNC, experts say|author=Hyacinth Mascarenhas|work=[[International Business Times]]| date=August 23, 2016| access-date =September 13, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/article/37374053/what-we-know-about-fancy-bears-hack-team | title=What we know about Fancy Bears hack team | work=BBC News | access-date=17 September 2016 | date=2016-09-15 | archive-date=2019-03-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190322141504/http://www.bbc.co.uk/newsbeat/article/37374053/what-we-know-about-fancy-bears-hack-team | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Gallagher|first1=Sean|title=Researchers find fake data in Olympic anti-doping, Guccifer 2.0 Clinton dumps|url=https://arstechnica.com/security/2016/10/researchers-find-fake-data-in-olympic-anti-doping-guccifer-2-0-clinton-dumps/|access-date=26 October 2016|publisher=Ars Technica|date=6 October 2016|archive-date=14 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170714183747/https://arstechnica.com/security/2016/10/researchers-find-fake-data-in-olympic-anti-doping-guccifer-2-0-clinton-dumps/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Маалыматтарга ылайык, 2017-жылы уюмдардын 76% фишинг-чабуулдарга дуушар болгон. [[Катар|Катардын]] жашоочулары жана жеке ишкерлери ушул эле жылдын биринчи чейрегинде эле 93 570 чабуулдан жабыр тарткандыгын билдиришкен.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.gulf-times.com/story/547784/Qatar-faced-93-570-phishing-attacks-in-first-quart|title=Qatar faced 93,570 phishing attacks in first quarter of 2017|date=2017-05-12|work=Gulf Times|access-date=2018-01-28|language=ar|archive-date=2018-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804183817/http://www.gulf-times.com/story/547784/Qatar-faced-93-570-phishing-attacks-in-first-quart|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2017-жылдын Аяк оонасында [[Amazon]] кардарлары бир нерсе сатып алууга аракет жасаганында, транзакция аяктабай, картанын маалыматтарын кайрадан киргизүүсүн талап кылган фишинг-чабуулдан жабыр тартышкан.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.komando.com/happening-now/415020/amazon-prime-day-phishing-scam-spreading-now|title=Amazon Prime Day phishing scam spreading now!|work=The Kim Komando Show|access-date=2018-01-28|language=en-us|archive-date=2019-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527085340/https://www.komando.com/happening-now/415020/amazon-prime-day-phishing-scam-spreading-now|url-status=live|accessdate=2023-03-26|archivedate=2019-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190527085340/https://www.komando.com/happening-now/415020/amazon-prime-day-phishing-scam-spreading-now}}&lt;/ref&gt;

Интернет кылмыштуу тобу 2018-жылы [[EOS.IO]] [[Блокчейн|блокчейнин]] ойлоп тапкан [[block.one]] компаниясынын кардарларына криптобирдигинин капчыгынын ачкычын алууну көздөп, фишингдик электрондук каттарды жөнөткөн, андан соң [[airdrop]] [[токен|токендерине]] кол салган.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://fortune.com/2018/05/31/cryptocurrency-eos-ico-scam/|title=Cryptocurrency Hackers Are Stealing from EOS's $4 Billion ICO Using This Sneaky Scam|work=Jen Wieczner|access-date=2018-05-31|language=en-us|archive-date=2021-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321122517/https://fortune.com/2018/05/31/cryptocurrency-eos-ico-scam/|url-status=live|accessdate=2023-03-26|archivedate=2021-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210321122517/https://fortune.com/2018/05/31/cryptocurrency-eos-ico-scam/}}&lt;/ref&gt;

=== 2020-жылдар ===
Бул жылдарга чейин фишинг-алдамчылыгы чоң өзгөрүүлөргө жетти. Мында, [[Социалдык инженерия|коомдук инженериянын]] ыкмалары активдүү колдонула баштады. Буга 2020-жылдын 15-Текесинде [[Twitter]] социалдык тармагынын 17-жаштагы хакер жана анын шериктери тарабынан бузулушу мисал боло алат. Алар алгач, онлайн иштеген Twitter кызматкерлери өз ара, компаниянын ичинде колдонгон [[VPN-провайдер|VPN-провайдеринин]] веб-сайтынын жасалма көчүрмөсүн түзүшкөн. Кызматкерлерге телефон аркылуу чалып, ошол веб-сайтка жеке эсептеринин маалыматын жөнөтүүсүн өтүнүшкөн. Жыйынтыгында, [[Барак Обама]], [[Илон Маск]], [[Жо Байден]] сыяктуу адамдардын жана [[Apple|Apple Inc.]] компаниясынын жеке эсептерине ээлик алышкан. Андан соң, [[хакер|хакерлер]] бул жеке эсептер аркылуу миллиондогон колдонуучуларга [[биткойн]] жөнөтүүсүн суранышкан. Жыйынтыгында мыйзам бузуучулар жалпы 12,86 BTC (ал учурда 117 миң доллар) чогулта алышкан.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Twitter Investigation Report - Department of Financial Services | url=https://www.dfs.ny.gov/Twitter_Report | date=2020-10-14 | access-date=2020-10-11 | website=www.dfs.ny.gov | language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Three Individuals Charged For Alleged Roles In Twitter Hack|url=https://www.justice.gov/opa/press-release/file/1300246/download|access-date=2022-03-23|website=justice.gov|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2019-жылдын Жетинин айында башталган [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19 пандемиясында]] орун алган [[карантин|карантиндик чектөөлөрдү]] колдонгон интернет-алдамчылар көбөйгөн. Бир катар өлкөлөрдө үйгө мамлекет же гуманитардык уюм тарабынан бекер тамак, керектүү нерселер жеткирилет деп, жеке маалыматтарды толтуртуп алууну көздөгөн фишинг-шилтемелер жана жабырлануучулар катталган.&lt;ref&gt;https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9349804/&lt;/ref&gt;

== Түрлөрү ==
=== Электрондук почта фишинги ===
Адатта электрондук почтага [[спам]] аркылуу жеткирилген фишинг-чабуулдар алдамчылык менен колдонуучуларды өзүнүн жеке маалыматтарын берүүсүнө далалат кылышат. Чабуулдардын ири бөлүгү жалпы маанайда, тагыраагы кенен аудиторияга таратуу менен жасалат.
Мыйзам бузуучунун көздөгөн жабырлануучусу түрдүү болушу мүмкүн, бирок негизинен каржы мекемелерге, [[электрондук почта]], [[булут сактагыч]], агым кызматтарына багытталган.
Алынган маалымат акча уурдоого, [[зыянкеч|зыянкеч програмдарды]] орнотууга же багыттуу фишинг үчүн колдонулушу мүмкүн.
Ошондой эле, абийир буза турчу маалыматтар [[даркнет|даркнет базарында]] сатууга коюлат.
==== Багыттуу фишинг ====
Бул белгилүү бирөөнүн электрондук почтасына ишендирүү үчүн жасалган фишингдик чабуул.
Көпчүлүк учурда мындай чабуулдар компаниянын каржы бөлүмдөрүнүн кызматкерлерин көздөйт. Мындан тышкары, баалуу ички маалымат алып жүрүүчү тигил же бул кызмат орундагыларына каршы колдонулушу мүмкүн.

Threat Group-4127 ([[Кызыл аюу]]) тобу [[Хилари Клинтондун]] кампаниясы учурунда account-google.com домени менен фишинг-чабуулун аткарып, 1800 колдонуучуну коркуткан.

Ар кыл курактагы колдонуучулардын арасында жүргүзүлгөн изилдөөдө, 21 күндүн ичинде жаш кызматкерлердин 43%, улуу муундагы кызматкерлердин 58% багыттуу фишингдик шилтемелерди басышкан. Жаштардын шектенүүсү күн сайын өссө, кары топтогулардыкы өзгөргөн эмес.

==== Жетекчиге багытталган фишинг ====
«Уэйлинг» ({{lang-en|whaling}} «кит уулоо») — бул жогорку даражадагы кызмат орунундагы же чоң мансаптагы адамга багытталган чабуул.
Көпчүлүк түрдө сотко чакыруу же кардардын даттануусу түрүндө болушу мүмкүн.

Мындай кесепчилик, мисалы мүдүр тарабынан катардагы кызматкерге [[оффшор|оффшордук эсепке]] белгилүү суммада акча которуусун буюрган электрондук кат түрүндө болушу мүмкүн. Бул жол өтө төмөн мүмкүнчүлүккө ээ болсо дагы, ишке ашкан учурда «кайырмакка илинген кит» олуттуу чыгым тартат.

==== Кайталанма фишинг ====
«Клон-фишинг» — бул электрондук почтага бир аз мурун келген билдирүүнүн көчүрмөсүн кайталаган чабуул. Колдонуучу кайсы бир расмий билдирүүнү алып, ага өзүнүн маалыматтарын киргизет. Ошол эле каттын клон-фишинги кайрадан кайталанып келгенинде, колдонуучуга мурда жөнөтүлгөн маалымат кетпей калгандай туюлат да, өзүнүн жеке маалыматын жазып берет.

=== Үн фишинги ===
«Вишинг» — бул [[VoIP]] аркылуу жасалган чабуул.
Мында, кылмышкерлер [[Коомдук инженерия|коомдук инженериянын]] ыкмаларын колдонуп, бир убакта максималдуу көп адамга банк же платформанын атынан чалып, алардын жеке эсебинде кесепчилик болгондугу жаздырылган үндөрдү угузушат. Андан соң, жабырлануучуга жеке маалыматты билдирүүсүн же оператор менен байланышуусун сунушташат. Вишинг адамдардын телефонияга ишенимин жана маалыматынын төмөндүгүн колдонот.
=== SMS фишинги ===
«Смишинг — бул мобилдик же акылдуу телефон аркылуу жөнөтүлгөн SMS-кат аркылуу жасалган алдамчылык. Көпчүлүк учурда, жабырлануучуну кылмышкер сунуштаган шилтеме аркылуу өтүүсүн же телефон номерине чалуусун өтүнүп, андан соң жеке маалыматтарын ачыкташын суранышы мүмкүн.
=== Веб-баракча фишинги ===
Колдонуучу кайсы бир расмий баракчага өтүп жаткандыгында, жасалма баракча ачылышы мүмкүн болгон чабуул.
=== Күнбарак фишинги ===
Колдонуучунун күнбарагында иш-чарага чакыруу пайда болот дагы, убактысы келгенинде кабар келет. Мындай чабуул күнбарактарга автоматтык түрдө чакыруулардын кошулуп калуусуна негизделет. [[Google]] компаниясынын мурдагы башчысы [[Шуман Госемажумдер]] Google Күнбарагын колдонууда жөндөмөлөрдө автоматтык чакырууларды кошуу функциясын өчүрүп коюуну сунуштаган.

== Кыргызстандагы фишинг-алдамчылык ==
[[Кыргызстан|Кыргызстанда]] фишинг-алдоолор кенен жайылган. Колдонуучулардын маалыматы жоктугун, сабатсыздыгын колдонгон кылмышкерлер тигил же бул темада жасалма сайттарды таратышат.
2022-жылы бир катар кыргызстандык «[[ЭЛСОМ]]», «[[MegaPay]]», «[[Balance]]», «[[О!Деньги]]», «[[Элкарт]]» электрондук капчыктары жана ири уюмдар «[[КыргызПочтасы]]», «[[Кумтөр|КумтөрГолдКомпани]]» колдонуучуларын алардын тиркемесин кайталаган жасалма сайттар жайылып жаткандыгын эскертип, сак болуусун, шектүү сайттарга жеке маалыматтарды жазбоосун өтүнгөн.&lt;ref&gt;https://www.akchabar.kg/ru/article/products/internet-moshennichestva-kak-ne-stat-ocherednoj-zhertvoj-obm/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://24.kg/obschestvo/234178_kak_vyichislit_moshennika_isohranit_dengi_nakarte_ielektronnom_koshelke/&lt;/ref&gt;

[[Мамлекеттик улуттук коопсуздук комитети|Кыргыз Республикасынын Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитети]] 2021-жылы [[Касперский лабораториясы]] менен кибер-коопсуздук тармагында меморандумга кол койгон.
[[Касперский лабораториясы|Касперский лабораториясынын]] маалыматы боюнча 2019-жылдын Үчтүн айы — Теке айларында корпоративдик колдонуучулардын 19% веб-коркунучка дуушар болушкан. 2021-жылдын алгачкы алты айында [[Касперский лабораториясы]] Кыргызстанда 60 миң фишинг баракчаларына өтүү аракеттери чектелгендигин кабарлаган.&lt;ref&gt;https://24.kg/english/206818_Every_fourth_Internet_user_faces_cyber_threats_in_Kyrgyzstan/&lt;/ref&gt;

== Ыкмалары ==
=== Шилтеме алдамчылыгы ===
Фишинг-алдамчылыгы көбүнчө расмий сыяктуу көрүнгөн уюмдардан жөнөтүлгөн жасалма шилтемелерге негизделет.&lt;ref name=&quot;BustSpammers&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.bustspammers.com/phishing_links.html |title=Get smart on Phishing! Learn to read links! |access-date=December 11, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161217045719/http://www.bustspammers.com/phishing_links.html |archive-date=December 17, 2016 |url-status=live |accessdate=2023-03-26 |archivedate=2016-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161217045719/http://www.bustspammers.com/phishing_links.html }}&lt;/ref&gt;

Колдонуучуну адаштыруу максатында бул шилтемелер ката жазылган, мисалы бир тамгасы өзгөртүлгөн [[URL-дарек|URL-даректерди]] же [[домен|субдомендерди]] колдонуусу мүмкүн.
{{цитатанын башы}}
http://www.yourtube.example.com{{Жеткиликсиз шилтеме|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{цитатанын аягы}}
Жогорудагы мисалда, жасалма URL-дарек youtube.com сайты катары кабыл алынышы ыктымал. 

Көпчүлүк учурда, жаңы домен каттоо менен алышууну каалабай, ишендирүүчү текст жазып, ага шилтемени тиркеп коюшат.

[[IDN|Эл аралык домендик аттарды]] колдонуу менен кылмышкерлер чыныгы сайттардын дал өзүндөй көчүрмөсүн жасап, фишинг-баракчанын ишенимдүүлүгүн арттыра алышат.

Кээ бир учурларда [[SSL-сертификат|SSL-сертификаттар]] да жардам бербеши мүмкүн. Анткени мыйзам бузуучулар чыныгы SSL-сертификаттарды сатып алып, ички контентин өзгөртүп, расмий сайттардын имитациясын жасап алууга мүмкүнчүлүгү бар.&lt;ref name=&quot;Black Hat DC 2009&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.thoughtcrime.org/software/sslstrip/. |title=Black Hat DC 2009 |date=May 15, 2011 |access-date=July 26, 2014 |archive-date=January 3, 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103033611/http://www.thoughtcrime.org/software/sslstrip/ |url-status=live |accessdate=2023-03-26 |archivedate=2015-01-03 |archiveurl=https://archive.is/20150103033611/http://www.thoughtcrime.org/software/sslstrip/ }}&lt;/ref&gt;
=== Чыпкалоодон качуу ===
Браузерлер фишингге каршы күчтүү чыпкалагычтар менен толукталган. Бирок буга карабастан түрдүү айла-амалдар менен чыкпалагычтардын торуна илинбей калган чабуулдар да бар. Мисалы, хакерлер электрондук каттарда жазуунун ордуна сүрөт колдонушкан. Жооп катары чыпкалагычтар [[OCR|символдорду оптикалык аныктоо]] жолу менен сүрөттө жашырылган текстти табууну киргизишкен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.powershow.com/viewfl/1f004e-ZDc1Z/The_use_of_Optical_Character_Recognition_OCR_software_in_spam_filtering_powerpoint_ppt_presentation|title=The use of Optical Character Recognition OCR software in spam filtering|website=PowerShow|access-date=2019-09-13|archive-date=2021-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321122530/https://www.powershow.com/viewfl/1f004e-ZDc1Z/The_use_of_Optical_Character_Recognition_OCR_software_in_spam_filtering_powerpoint_ppt_presentation|url-status=live|accessdate=2023-03-26|archivedate=2021-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210321122530/https://www.powershow.com/viewfl/1f004e-ZDc1Z/The_use_of_Optical_Character_Recognition_OCR_software_in_spam_filtering_powerpoint_ppt_presentation}}&lt;/ref&gt;
=== Коомдук инженерия ===
Фишинг-алдамчылык [[Коомдук инженерия|коомдук инженерияны]] активдүү колдонот. Мында, адамдын тигил же бул кырдаалга болгон реакциясы, иш-аракеттери баамдалып, ошонун негизинде чабуулдун логикасы курулат. Мисалы, хакер адамды коркутуп, шаштырып, рационалдуу ойлонууну жоготуп коюуга далалат кылышы ыктымал.&lt;ref name=&quot;Williams&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Williams|first1=Emma J|last2=Joinson|first2=Adam N|date=2020-01-01|title=Developing a measure of information seeking about phishing|journal=Journal of Cybersecurity|volume=6|issue=1|doi=10.1093/cybsec/tyaa001|issn=2057-2085|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

Же болбосо, адамдын саясий, коомдук көз караштарын колдонуп, шилтеме аркылуу(кандайдыр бир жаңылык болушу мүмкүн) өтүшүн камсыздашат.

== Юридикалык тарабы ==
Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинин 40-бап 319-беренесине ылайык, компьютердик маалыматка жана электрондук документтерге, маалымат тутумуна же электр байланыш тармагына атайын жасалган cанкцияланбаган жеткиликтүүлүк үчүн 50 миң сомдон 100 миң сомго чейин же беш жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланышы мүмкүн.&lt;ref&gt;http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/112309/40?cl=ky-kg&amp;mode=tekst {{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

2004-жылдын 26-Үчтүн айында [[АКШ|Америка Кошмо Штаттарынын]] федералдык соода комиссиясы биринчи жолу [[AOL|America Online]] аркылуу фишингдик зыян келтирген [[Калифорния|калифорниялык]] өспүрүмгө каршы сотко доосун билдирген.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/07/21/phishing.scam/index.html |last=Legon |first=Jeordan |title=Phishing scams reel in your identity |date=January 26, 2004 |publisher=CNN |access-date=April 8, 2006 |archive-date=November 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106140456/http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/07/21/phishing.scam/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Фишинг чабуул аркылуу эки жыл ичинде 18-37 миллион доллар уурдаган кылмыштуу топтун түзүүчүсү Валдир Паулу де Алмейда Бразилияда кармалган.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.channelregister.co.uk/2005/03/21/brazil_phishing_arrest/ |last=Leyden |first=John |title=Brazilian cops net 'phishing kingpin' |date=March 21, 2005 |work=The Register |access-date=August 19, 2005 |archive-date=April 17, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417102034/http://www.channelregister.co.uk/2005/03/21/brazil_phishing_arrest/ |url-status=live |accessdate=2023-03-26 |archivedate=2016-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160417102034/http://www.channelregister.co.uk/2005/03/21/brazil_phishing_arrest/ }}&lt;/ref&gt;

[[Улуу Британия|Улуу Британиянын]] бийлиги 2005-жылдын Кулжасында эки эркек кишини эркинен ажыраткан.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.eweek.com/article2/0%2C1895%2C1831960%2C00.asp |last=Roberts |first=Paul |title=UK Phishers Caught, Packed Away |date=June 27, 2005 |publisher=eWEEK |access-date=September 3, 2005 |archive-date=July 5, 2019 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20190705083348/https://www.eweek.com/mobile/hp%2Dtouchpad%2Dneeds%2D6%2Dto%2D8%2Dweeks%2Dfor%2Dadditional%2Dshipments |url-status=live |accessdate=2023-03-26 |archivedate=2019-07-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190701165731/https://www.eweek.com/mobile/hp-touchpad-needs-6-to-8-weeks-for-additional-shipments }}&lt;/ref&gt;

[[Япония]] полициясы 2006-жылы [[Yahoo|Yahoo Japan]] жасалма сайттары аркылуу 870 миллион доллар уурдаган сегиз адамды түрмөгө камаган.&lt;ref&gt;{{cite news |title=8 held over suspected phishing fraud |date=May 31, 2006 |work=Yomiuri Shimbun}}&lt;/ref&gt;

2005-жылдын 1-Жалган Куранында [[АКШ Конгресси|АКШ Конгрессине]] сенатор Патрик Лихи «Фишинг менен күрөшүү мыйзамын» сунуштаган. Бул мыйзам электрондук каттарды жана жасалма веб-сайттар аркылуу колдонуучуларды алдаган кылмышкерлерди беш жылга эркинен ажыратууга жана 250 миң доллар айып пул салууга багытталган.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://informationweek.com/story/showArticle.jhtml?articleID=60404811 |title=Phishers Would Face 5 Years Under New Bill |date=March 2, 2005 |work=InformationWeek |access-date=March 4, 2005 |archive-date=February 19, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080219014610/http://informationweek.com/story/showArticle.jhtml?articleID=60404811 |url-status=live |accessdate=2023-03-26 |archivedate=2008-02-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080219014610/http://informationweek.com/story/showArticle.jhtml?articleID=60404811 }}&lt;/ref&gt;

[[Улуу Британия|Улуу Британиянын]] 2006-жылы киргизген мыйзамына ылайык фишинг куралдарын түзүү тыюу салынып, фишинг чабуулдарын жасаган кылмышкерлер он жылга чейин эркинен ажыраткан.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Fraud Act 2006 |url=http://www.opsi.gov.uk/ACTS/en2006/2006en35.htm |access-date=December 14, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071027090223/http://www.opsi.gov.uk/acts/en2006/2006en35.htm |archive-date=October 27, 2007 |url-status=live |df=mdy }}&lt;/ref&gt;

== Шилтемелер ==</text>
      <sha1>2iqvpaop5sbfk0mtqbl3ggaol9aam0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таш-Жар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131547</id>
    <revision>
      <id>662627</id>
      <parentid>571036</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T02:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54694-44</username>
        <id>49301</id>
      </contributor>
      <origin>662627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3280" sha1="q5d1bev4y9f9nc4i2rxjw66acw8f4ae" xml:space="preserve">{{ОЖ 
 |статусу                    = Айыл
 |кыргызча аталышы           = Таш-Жар
 |расмий аталышы             = 
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                       = Кыргызстан
 |герб                       = 
 |желек                      = 
 |гербдин туурасы            = 
 |желектин туурасы           =
 |lat_deg= 41.42729|lat_min=  |lat_sec= 
 |lon_deg= 71.896491|lon_min= |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale      
 |ЯндексКарта=
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү  =  
 |областын картасынын өлчөмү = 
 |аймактын картасынын өлчөмү = 
 |областын түрү              = област
 |област                     = Жалал-Абад областы 
 |таблицадагы област         = 
 |аймактын түрү              = Район{{!}}Район 
 |аймак                      = Аксы району
 |ички бөлүнүшү              = 
 |башычысынын түрү           = 
 |башчысы                    = 
 |негизделген күнү           = 
 |биринчи белгиленген        = 
 |мурунку аталышы            = 
 |берилген статусу           = 
 |аймагы                     =  
 |бийиктиги                  =  
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 
 |климаты                    =
 |расмий тили                = 
 |расмий тили2              = 
  |калкы                     = 1077 &lt;ref name=&quot;Калк2023&quot;/&gt;
  |элди каттоо жылы          = 2023
  |жыштыгы                   = 
  |агломерация               = 
  |улуттук курамы            = 
  |диний курамы              = 
  |этнохороним               =
 |убакыт аралыгы             = +6
 |телефон коду               = 
 |почта индекси              =
 |Commons түрмөгүндө         = 
 |сайты                      = 
 |сайтынын тили              = 
 |сайтынын тили 2            = 
}}
'''Таш-Жар''' ({{lang-ky|Таш-Жар}}) — [[Кыргыз Республикасы]]нын [[Жалал-Абад облусу]]нун [[Аксы району]]ндагы айыл. [[Мавлянов айыл округу]] составына кирет.
== Калкы ==
Калкы — 1077 киши&lt;ref name=&quot;Калк2023&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825 |title=Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаарчаларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын калкынын саны (2023-жылдын башына карата).|publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети}}&lt;/ref&gt;.
== Булактар ==
{{Булактар}}
{{Аксы районунун калкконуштары}}
[[Категория:Мавлянов айыл аймагы]]
[[Категория:Айылдар]]</text>
      <sha1>q5d1bev4y9f9nc4i2rxjw66acw8f4ae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаңгак (айыл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131562</id>
    <revision>
      <id>662628</id>
      <parentid>523095</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T02:03:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54694-44</username>
        <id>49301</id>
      </contributor>
      <origin>662628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4795" sha1="jzabi1t8v2cxceeelrc1kte7vizwynm" xml:space="preserve">{{Башка маанилери|Жаңгак (маанилери)}} 
{{ОЖ
|макамы                      = айыл
 |кыргызча аталышы           = Жаңгак 
 |сүрөт                      =
 |сүрөт ачыктамасы           =  
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                       = Кыргызстан
 |герб                       = 
 |желек                      = 
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 
 |желектин туурасы           =
 |lat_deg= 41.394687|lat_min=  |lat_sec= 
 |lon_deg= 71.869403|lon_min= |lon_sec= 
  |CoordAddon                = 
  |CoordScale                = 
 |өлкө картасынын өлчөмү  = 320
 |облус картасынын өлчөмү = 320
 |район картасынын өлчөмү = 320
 |облус түрү              = 
 |облус                     = Жалал-Абад облусу
 |таблицадагы облус        = Жалал-Абад облусу
 |район түрү              = 
 |район                      = Аксы району
 |таблицадагы район          = Аксы району
 |коомдун түрү               = Айыл аймагы 
 |коом                       = Мавлянов айыл аймагы{{!}}Мавлянов
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү              = 
 |башчысынын түрү            = Айыл башчы
 |башчысы                    = 
 |негизделген күнү           = 
 |биринчи белгиленген        = 
 |мурунку аталышы            = 
 |статустун берилиши         = 
 |аймагы                     = 
 |бийиктиктин түрү           = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 1200
 |климаты                    = кескин континенталдуу
 |расмий тили                = Кыргыз тили 
 |расмий тили2               = 
  |калкы                     = 1407 &lt;ref name=&quot;Калк2023&quot;/&gt;
  |элди каттоо жылы          = 2023
  |жыштыгы                   = 
  |агломерация               = 
  |улуттук курамы            = 
  |диний курамы              = 
  |этнохороним               = 
 |убакыт аралыгы             = +6
 |DST                        = 
 |телефон коду               = +996
 |почта индекси              = 
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = D,04
 |идентификатордун түрү      = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = 
 |сайты                      = 
 |сайтынын тили              =
 |ААББТ                      =41703 211 842 09 0
}}
'''Жаңгак''' — [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад облусунун]] [[Аксы району|Аксы районундагы]] [[айыл]]. [[Мавлянов айыл аймагы|Мавлянов айыл аймагынын]] курамына кирет.

[[ААББТ|ААББТ коду]] — 41703 211 842 09 0&lt;ref&gt;[http://www.stat.kg/stat.files/class.files/%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%20%D0%A1%D0%9E%D0%90%D0%A2%D0%95.pdf Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору]&lt;/ref&gt;.

== Калкы ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! жылы ||  2020 || 2021&lt;ref&gt;{{cite Kyrgyzstan population 2021}}&lt;/ref&gt;||2023&lt;ref name=&quot;Калк2023&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825 |title=Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаарчаларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын калкынын саны (2023-жылдын башына карата).|publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети}}&lt;/ref&gt;
|-
| адам. || {{көбөйүү}} 1371||{{азайуу}} 1346 || {{көбөйүү}} 1407|| 
|}

== Булактар ==
{{Булактар}}
{{Аксы районунун калкконуштары}}
[[Категория:Мавлянов айыл аймагы]]
[[Категория:Айылдар]]</text>
      <sha1>jzabi1t8v2cxceeelrc1kte7vizwynm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Aiyanakk</title>
    <ns>3</ns>
    <id>132248</id>
    <revision>
      <id>662634</id>
      <parentid>662548</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T04:21:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>36241</id>
      </contributor>
      <comment>/* Борис Георгиевич Перчаткин макаласын калыбына келтирүү жөнүндө */ Жооп</comment>
      <origin>662634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8898" sha1="h852qj4u6e550dofwwo5d4lb7jy59oh" xml:space="preserve">== Hotcat-ты колдонуңуз ==

Акыркы түзөтүүлөрүңүздү карап чыктым. Баракта категорияны кошконго же оңой алып салганга [[ВП:HotCat|Hotcat]] деген гаджет бар. Ошону кошуп алсаңыз болот. Ал үчүн жогоруда оң жакта Парамертлер бөлүмүн ачканда Гаджеттер дегендин ичинде. --[[Колдонуучу:Kvazimodo|Раскольниковдун иниси]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Kvazimodo|баарлашуу]]) 22:28, 23 март 2026 (UTC)

:Рахмат, колдонуп көрөм. [[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Aiyanakk|баарлашуу]]) 21:06, 24 март 2026 (UTC)

== Өчүрүлгөн макалаларды калыбына келтирүү өтүнүчү ==

Саламатсызбы! Эки макала өчүрүлгөн экен. Себебине: &quot;Энциклопедиялык эмес макала&quot; деп түшүндүрүпсүз. Кайра калыбына келтирсе болобу? Эгер кемчилиги болсо айтсаңыз, кайра толуктайын.  Бул инсандар менимче сиз айткан баалуулукка шайкеш келет. Ар тармактуу кесиптин ээлери. Алардын эмгеги, жасаган иштери, чыгармалары тууралуу материалдар салмактуу басылмаларга чыккан. Далилдөөгө булактар жетиштүү. Китептери басылып чыккан. Эмгектери башкаларга өрнөк. Балким, макалада айрым нерселер камтылбай калгандыр. Эгер макаланы кайтарып берсеңиз, сунуштарды айтсаңыз, кайра толуктап чыгарайын. Иишиңизге ийгилик! Мен аз да болсо кыргызча контентке салым кошкум келет. Тажрыйбамды арттырып, вики маалыматтарды толтуруу жаатында көп иштерди жасагым келет. Алдын ала ыраазычылык билдирем.  [[Колдонуучу:Turganbek|Turganbek]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Turganbek|баарлашуу]]) 10:34, 1 апрель 2026 (UTC)

:Саламатсызбы!
:Кайрылганыңыз үчүн рахмат.
:Жакында эле ушул маселе боюнча талкуу болуп, энциклопедиялык маанилүүлүк талаптарына жооп бербеген же жарнамалык мүнөздө жазылган макалаларды өчүрүү сунушу тажрыйбалуу википедиячылар тарабынан киргизилген. Сиз жазган макалалар «өчүрүүгө талапкер» катары белгиленгендиктен өчүрүлгөн.
:Сиздин сунушуңуздун негизинде макалалар калыбына келтирилди. Бирок макалалардын талкуу барактарына жазып, маселени биргеликте талкууласак жакшы болот.
:Суроолор болсо жаза бериңиз. Ийгилик! [[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Aiyanakk|баарлашуу]]) 19:52, 5 апрель 2026 (UTC)

== Ыраазычылык ==

Салам. Макаланын аталыштарын массалык түрдө булаксыз өзгөртүргөн колдонуучу тууралуу соңку күндөрү кайрылууну ойлоп турган элем, бүгүн кирсем бөгөттөп коюптурсуз. Эң туура болду деп ойлойм. Ишиңизге ийгилик! [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 20:42, 5 апрель 2026 (UTC)

:Рахмат, колдооңуз үчүн! [[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Aiyanakk|баарлашуу]]) 21:39, 5 апрель 2026 (UTC)

== Марат Козукеев — сүрөт жүктөө өтүнүчү (Fair Use) ==


== Марат Козукеев — сүрөт жүктөө өтүнүчү (Fair Use) ==
Саламатсызбы! [[Марат Козукеев]] макаласына сүрөт керек эле. Өзү каза болуп калганына байланыштуу (2020-ж.) эркин сүрөт табуу мүмкүн эмес, ал эми локалдуу жүктөө админдерге гана ачык экен.

Өтүнүч: ушул сүрөттү локалдуу түрдө (Fair Use) Кыргыз Википедиясына жүктөп бербейсизби?

Сүрөттүн шилтемеси: [https://www.kinomania.ru/sites/default/files/person_images/8b31b4a503893b511360e3856efc66d4.jpeg&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;

&lt;nowiki&gt;Рахмат! --~~~~&lt;/nowiki&gt; [[Колдонуучу:NurlanKG Bishkek editor|NurlanKG Bishkek editor]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:NurlanKG Bishkek editor|баарлашуу]]) 16:50, 9 август 2026 (UTC)

:Саламатсызбы! Сүрөттү жүктөө мүмкүнчүлүгүн текшерип көрөйүн, жыйынтыгын билдирем. [[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Aiyanakk|баарлашуу]]) 09:31, 9 октябрь 2026 (UTC)

== [[Борис Георгиевич Перчаткин]] макаласын калыбына келтирүү жөнүндө ==
Саламатсызбы. Стюард Johannnes89 бул макаланы туура эмес машиналык котормодон улам өчүрдү, бирок чындыгында котормо {{u|Artelow}} тарабынан түзөтүлдү. Макаланын өчүрүлгөн версиясын карап чыгыңыз, текст жетиштүү деңгээлде кайра каралып чыкканбы же жокпу, баалаңыз жана эгер текст жетиштүү деңгээлде кайра каралып чыккан деп эсептелсе, бул макаланы калыбына келтириңиз. [[Колдонуучу:Asorev|Asorev]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Asorev|баарлашуу]]) 05:23, 9 октябрь 2026 (UTC)

:Саламатсызбы! Макаланы карап чыгып, жыйынтыгын билдирем. [[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Aiyanakk|баарлашуу]]) 09:27, 9 октябрь 2026 (UTC)
::Asorev is interpreting users making small edits to his article as &quot;someone reviewed my article&quot; – that's simply not what one can expect on most wikis. It's what many users pointed out in the discussion at [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Using AI to Translate Wikipedia Articles]] and precisely the reason why I proceeded to delete the article across small wikis as a result of that discussion. As proven by other users already [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Miscellaneous#c-JavaHurricane-20261003134000-JavaHurricane-20261001094400] the AI is clearly not suitable to create unreviewed translations for 100+ languages – especially given that Asorev didn't even make it transparent to local wikis that it's an unreviewed AI translation which is an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/]. More than 20+ admins on large wikis like Arabic, Chinese or Italian also decided to delete the article (some before I did the deletions on small wikis, others after my deletions [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q122828312&amp;action=history&amp;date-range-to=&amp;tagfilter=client-automatic-update&amp;offset=&amp;limit=250]). [[Колдонуучу:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Johannnes89|баарлашуу]]) 17:00, 9 октябрь 2026 (UTC)
:::Administrators on four wikis (afwiki, azwiki, bawiki and ttwiki) reviewed the situation and made their own independent decisions to restore the article. [[Колдонуучу:Asorev|Asorev]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Asorev|баарлашуу]]) 04:21, 12 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>h852qj4u6e550dofwwo5d4lb7jy59oh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тургумбаев Эрик Борисович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132589</id>
    <revision>
      <id>662671</id>
      <parentid>629113</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T09:43:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6319" sha1="gvpmj8fcwvmaqwa51b2i00zjw5efby4" xml:space="preserve">'''Тургумбаев Эрик Борисович''' (30-апрель 1965-жылы  [[Нарын]], [[Кыргыз ССР]]и) — театр режиссеру, сценарист, актёр. Коомдук ишмер.

{{Маданият ишмери
| Ысымы              = Тургумбаев Эрик Борисович
| Рамий ысымы        = 
| Сүрөт              =
| Туурасы            = 250px
| Сүрөттүн аталышы   = 
| Туулгандагы ысымы  = 
| Туулган жылы       = 30-апрель 1965-жылы
| Туулган жери       =  [[Нарын]], [[Кыргыз ССР]]и, [[СССР]]
| Каза болгон жылы   = 
| Каза болгон жери   = 
| Ишмердүүлүгү       =  театр режиссеру,&lt;br&gt;сценарист,&lt;br&gt;актёр
| Жарандыгы          = {{СССР желеги}} [[СССР]]→&lt;br /&gt;{{Өлкө желеги|Кыргызстан}}
| Активдүү жылдары   =[[1992]] — азыркы учур
| Каймана аты        = 
| Амплуа             = 
| Театр              = 
| Ролдору            = 
| Спектаклдери       = 
| Сыйлыктары         =
| Сайты              = 
| imdb_id            =  
}}

==Өмүр баяны==

1965-жылы 30-апрелде [[Нарын]] шаарында туулган. Анын чыгармачылык жөндөмдүүлүгү бала кезинен байкалган. Ал драма ийримине жана мектептин көркөм иштерине жигердүү катышкан.&lt;br&gt;
1984-1986-жылдары советтик куралдуу күчтөрдүн катарында аскер кызматын өтөгөн.&lt;br&gt;
1988-1992-жылдары Ленинград мамлекеттик театр, музыка жана кинематография институтунун драмалык факультетинде окуган. Окууну аяктагандан кийин режиссер деген адистикке ээ болот.&lt;br&gt;

'''Эмгек жолу'''

*1983-1984, 1986-1988 жана 1992-1993-жылдары — [[Кыргыз улуттук драма театры|Кыргыз улуттук драма театрда]] ассистент.&lt;br&gt;
*1993-1996-жылдары —[[Коомдук телерадиоберүү корпорациясы|КТРК]]нын адабий-драмалык программалардын башкы редакциясынын режиссеру.&lt;br&gt;
*1998-жылы — НБТ каналындагы &quot;Пятачок&quot; музыкалык шоунун режиссеру.
*1998-1999-жылдары — [[Кыргызфильм]] киностудиясында тасма тартуу топтун администратору.
*2000-2004-жылдары —[[«Кыргызтелефильм»|Кыргызтелефильм]] студиясынын режиссеру.&lt;br&gt;
*2007-2018-жылдары — [[Кыргыз мамлекеттик Б.Кыдыкеева атындагы жаш көрүүчүлөр театры|Кыргыз мамлекеттик Б.Кыдыкеева атындагы жаш көрүүчүлөр театрдын]] режиссеру.&lt;br&gt;

==Коомдук ишмер==

[[Апрель революциясы|Апрель элдик революциясынын]] катышуучусу. Ыктыярдуу элдик кошуундун  курамында борбор шаарды массалык талап-тоноолордон жана зомбулуктан коргогон. Тургумбаевге, атуулдук милдетин аткаргандыгы үчүн, '''&quot;Апрель элдик революциясынын баатыры&quot;''' деген наам ыйгарылды. Ошондой эле Ооганстандагы согуш ардагерлеринин коомунун жана Кыргызстан элдик кошуундар союзунун медалдары менен сыйланган. Мамлекеттик органдардын (күч түзүмдөрү ж.б.) ардак грамоталары жана алкыш каттары менен белгиленген.

==Чыгармачылык==

Тургумбаев Эрик [[Ленфильм]] киностудиясында тартылган көркөм фильмдерде эпизоддук ролдорду аткарган:

*&quot;Менин эң жакын досум Иосифтин уулу генерал Василий&quot; (''&quot;Мой лучший друг генерал Василий сын Иосифа&quot;'') 1991ж.&lt;br&gt;

*&quot;Бала&quot; (''&quot;Дитя&quot;'') 1992ж.&lt;br&gt;

*&quot;Чыгыш махабаты&quot; (''&quot;Восточный роман&quot;'') 1992ж.&lt;br&gt;

Ошондой эле, [[Кыргызфильм]] киностудиясында тартылган көркөм фильмдерде эпизоддук ролдорду ойногон:

*&quot;Чыңгызхан&quot; 1992ж.&lt;br&gt;

*&quot;Жети өлтүрүүчү күнөө&quot;(''&quot;Семь смертных грехов&quot;'') 2004ж.&lt;br&gt;


'''РЕЖИССЕРЛУК ЧЫГАРМАЛАРЫ'''

'''Койгон спектаклдер:'''

*&quot;Биздин үй-бүлө&quot;. Пьесанын автору [[Офелия Еркимбаева]]. 1997ж.&lt;br&gt;

*&quot;Көрүстөн периштеси&quot;. Пьесанын автору Жумабек Осмонов. 2015ж.&lt;br&gt;

'''Тартылган документалдуу фильмдер:'''

*&quot;Кыргыз искусствосунун энциклопедиясы&quot;  7-серия  (опера жана балет жөнүндө). 2004ж.&lt;br&gt;

*&quot;Өмүр дастаны&quot;. Автопортрет. Автор [[Жалгасынова, Дарыйка|Дарика Жалгасынова]]. 2015ж.&lt;br&gt;

==Шилтемелер==

*https://kabar.kg/news/v-kyrgyzstane-v-den-teatra-vruchili-natcional-nuiu-premiiu-erguu-2017/

*https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/ros/1148/titr/

*https://web.archive.org/web/20240221024048/https://cbd.minjust.gov.kg/61178/edition/391577/ru

*https://24.kg/obschestvo/48053_pobediteley_teatralnoy_premii_erguu_opredelili_vkyirgyizstane/

[[Категория:Кыргыз режиссерлору]]
[[Категория:Кыргызстандын актёрлору]]</text>
      <sha1>gvpmj8fcwvmaqwa51b2i00zjw5efby4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мухамматжан Рашидин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135566</id>
    <revision>
      <id>662639</id>
      <parentid>492025</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T05:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4405" sha1="rpcjnw39u7djv0cvs2zk3b2jycu7srs" xml:space="preserve">{{Жазуучу
 |Ысымы                  = Мухамматжан Рашидин
 |Нукура ысымы         = {{тил|ug|مۇھەممەتجان راشىدىن}}
 |Сүрөт                = 
 |Туурасы              = 
 |Туулган датасы       = 15.6.1940
 |Туулган жери       = [[Кулжа (шаар)|Кулжа]], [[Шинжаң]]
 |Өлгөн датасы         = 13.11.2021
 |Өлгөн жери         = [[Үрүмчү]]
 |Ишмердүүлүгү         = 
|Кол тамгасы = 
}}

'''Мухамматжан Рашидин'''  — [[Уйгурлар|уйгур]] акыны&lt;ref&gt;{{cite journal|number=2|date=2020|title=مۇھەممەتجان راشىدىن|journal=ئىزدىنىش ژۇرنىلى}}&lt;/ref&gt; жана жазуучусу.

Мухамматжан 1940-жылдын 15-июнунда&lt;ref&gt;{{cite web|title=مۇھەممەتجان راشىدىن|date=2010.08.26|url=https://archives.uygur.com/muhemmetjan-rashidin/|publisher=ئۇيغۇر تورى ئارخىپلىرى}} {{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Күлжа оодандагы Оняр айылында дыйкан үй-бүлөдө туулган. 

Башталгыч жана орто мектептерди [[Кулжа (шаар)|Кулжа]]да окуп бүтүп, 1955-жылдан 1958-жылдын март айына чейин Шинжаң айыл-чарба техникумунда окуган. Окууну аяктагандан кийин 1959-жылдын май айына чейин Пичан ооданыда кайра тарбиядан өткөн. 

1960-жылдан 1968-жылга чейин Чапчал жана Кулжа райондорунда административдик кызматкер, техник, катчы жана мугалим болуп иштеген. 1968-жылы «Маданий төңкөрүш» учурунда адилетсиз айыпталып, куугунтукка алынган. 1983-жылы акталып, Кулжа районундагы 1-орто мектепке мугалим болуп жумушка орношкон. 1989-жылга чейин ошол мектепте тил жана адабият мугалими жана илимий бөлүмдүн жетекчиси болуп иштеген, кийинчерээк кесипкөй жазуучулукка чакырылган.

Мухамматжандын адабий чыгармачылыгы 1958-жылы «Или гезити» гезитинде жарыяланган «Или дарыясы» аттуу ыры менен башталган. Андан бери ал расмий түрдө чыгармачылыкка киришип, 1000ден ашуун ыр, аңгеме, дастан жана очерк жазган. 1980-жылдардан кийин чыгармачылыкта олуттуу жетишкендиктерге жетишкен. Мухамматжандын ырларынан «Каккук гүлу», «Жылдар изи», «Күндөр албому», «Эне жер касиети», «Өмүр шыктары», «Тиричилик деген ушул», «Эне тоолор» деген аталыштагы жыйнактар чыгарылып, басылып чыккан.

Элдин сүйүктүү акыны Мухамматжан 2021-жылдын 13-ноябрында эртең менен саат 7:17де Үрүмчү убактысы боюнча түбөлүккө биз менен коштошкон&lt;ref&gt;{{cite news|title=تۆھپىكار شائىر مۇھەممەتجان راشىدىن ئۇيغۇر خەلقىگە نېمىلەرنى قالدۇرۇپ كەتتى؟|url=https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/muhemmetjan-rashidin-11152021193326.html|author=گۈلچېھرە|date= 2021.11.15|publisher=ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى}} &lt;/ref&gt;.

==Булактар==

[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Уйгур адабияты]]
[[Категория:Уйгур жазуучулары]]
[[Категория:Кытай жазуучулары]]
[[Категория:ШУАР]]
[[Категория:Арип боюнча жазуучулар]]
[[Категория:Уйгур акындары]]
[[Категория:Арип боюнча акындар]]</text>
      <sha1>rpcjnw39u7djv0cvs2zk3b2jycu7srs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Менин Хатиком</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136023</id>
    <revision>
      <id>662637</id>
      <parentid>648703</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T05:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9975" sha1="oje7rtcok438jttj32vft7bh4eaj1dl" xml:space="preserve">{{Тасма
|КыргАталышы      = Менин Хатиком 
|НукураАталышы    =  {{lang-zh|忠犬八公}}
|Логотиби         =
|Сүрөт            =  
|Туурасы          = 
|Жанры            =  
|Режиссёру        = Сюй Ан
|Продюсери        = Е Жуфэн, Ху Чжэндун, Цзяо Оуян, Немо Синь, Сюй Хань Мо,  Я Нин
|Сценарийи        =  Чжан Ханьсы&lt;br/&gt; Сюй Ан&lt;br/&gt;Ли Лянвэнь&lt;br/&gt; Ли Линь&lt;br/&gt;Канэто Синдо (оригиналдуу сценарийинде)
|Актёрлор         = Фэн Сяоган&lt;br&gt;Хуан Сюн (Хатико)&lt;br&gt;Да Хуан (Хатико)&lt;br&gt;Жоан Чэнь&lt;br&gt;Бай Цзюйган
|Оператору        = Хэ Шань
|Композитору      = Чжун Цзунхао
|Сүрөтчү          =Лу Вэй
|Хореографсы      = 
|Компания         =QIYI&lt;br/&gt;Beijing Lajin Film&lt;br&gt;	Hengye Pictures (дист.)
|Бюджети          = 
|Киреше        =  
|Өлкө             = {{Өлкө желеги|Кытай}}
|Тили             = 
|Узактыгы         = 124 мүнөт
|Жыл              =  [[2023]]
|imdb_id = 
|КыргызчаАталышы=|Режиссёр=|Страна=}}

'''Менин Хатиком''' ({{lang-zh|忠犬八公}}, {{Lang-en|HACHIKO}}) — Режиссёр Сюй Ан тарткан кытай драмасы. 

Тасма Синдо Канэтонун «Хатико окуясы» боюнча оригиналдуу сценарийинен ылайыкташтырылган. Негизги ролдорду Фэн Сяоган, Жоан Чэнь, [[:zh:白举纲|Бай Цзюган]] жана Эпонин Хуан ойношкон  . Тасмада мугалим Чэн Цзинсюнун жана анын ишенимдүү  Ба Тон аттуу итинин  достугун баяндайт.  

Тасманын дүйнөлүк бет ачары 2023-жылы 31-мартта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://baike.baidu.hk/item/%E5%BF%A0%E7%8A%AC%E5%85%AB%E5%85%AC/56361411|title=忠犬八公|accessdate=2024-12-21|archivedate=2024-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240102140422/https://baike.baidu.hk/item/%E5%BF%A0%E7%8A%AC%E5%85%AB%E5%85%AC/56361411}}&lt;/ref&gt;. Ал эми Орусияда тасма 2023-жылы 31-августа, Кыргызстанда 2023-жылы 2-сентябрда болгон. 

== Мазмуну ==
Кытайдын түштүк-батышындагы тоолуу [[Чунцин]] шаарында улгайган доцент Чэнь Цзинсю жолдон жүздөгөн, кир күчүктү таап алат да үйүнө алып барат. Башында анын аялы Цзячжэнь итке каршы болот, бирок күйөөсүнүн өжөрлүгүнөн улам үй жаныбарын кармоого макулдугун берет. Цзинсю иттин атын мажонг ([[Кытай тили|кытайча:]]八銅''ba'' ''tóng - сегиз жез'') деген үстөл оюнунда күчүк жашырган плиткалардын маанисинен таасирленип «Ба Тон» деп ыйгарууну чечет. Чэнь үй-бүлөлүк жашоосунда өзүн жалгыз сезет: жубайы дагы эле доцент болуп иштегенине нааразы, уулу өзүн программист катары кыялын, Пекинге барып ишке ашырууга аракет кылат, кызы турмушка чыгып кетет. Ба Тондун колдоосу ага балдарынын чоңоюшуна жана жубайы менен мамилесин жакшыртууга жардам берет. Убакыттын өтүшү менен мугалим жумушка кетип жатканда, Ба Тон Цзинсю менен асма жол станциясына чейин узата баштайт. Ошентип сапарларынын биринде Цзинсю күтүлбөгөн жерден каза болуп, ушуга байланыштуу аялы уулуна [[Пекин|Пекинге]] көчүп кетип, Ба Тонду кызы менен таштап кетүүнү чечет. Бирок ишенимдүү ит ээсин станцияда күтүүнү улантып, көчөгө качып кетет. Он жыл өтүп, жесир аялы менен уулу Чунцинге келип, станциядан карыган Ба Тонду көрүшөт. Ит мурунку кожоюндарын, алардын эски талкаланган үйүнө жеткирип барып өлөт. Кийинки көрүнүштө биз үйдүн экинчи кабатына көтөрүлүп, терезе аркылуу кожоюну Цзинсю күтүп турган аянтчага чыгып бара жаткан Ба Тонду көрөбүз. Алар чогуу кабинага кирип, асма жол менен узап кетишет&lt;ref name=&quot;ab&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.kinopoisk.ru/film/4395219/?utm_referrer=www.google.ru| title=Мой Хатико| work=Кинопоиск| accessdate=21.12.2024}}&lt;/ref&gt;.

== Каармандарда ==
* Фэн Сяоган — Чэнь Цзинсю, Чунцин университетинин геология бөлүмүнүн доценти, түбү Пекин ден болот.
* Жоан Чэнь  — Ли Цзячжэнь, Чэнь Цзинсюнун жубайы, махжогойногонду жакшы көрөт.
* Бай Цзюган — Чэнь Синьцяо, Чэнь Цзинсюнун уулу, программист
* Эпонин Хуан —Чэнь Сяочжоу, Чэнь Цзинсюнун кызы
* Ян Бо —А Мин, Чэнь Сяочжоунун жигити, кийинчерээк анын күйөөсү болот. 
* Цянь Бо  — Асма жол станциясынын кире беришиндеги дүкөндүн ээси Ма мырза
* Сюэ Сюйчунь — Ли, дарбазачы

== Кызыктуу фактылар ==
* Оригиналдуу окуяда Хатико акита ину тукумундагы ит болгон, ал эми кытай версиясы боюнча Ба Тон [[:en:Tugou|кытайлык малчы ит]] болот &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ent.ifeng.com/c/84jXgkHDwey|title=冯小刚陈冲中国版《忠犬八公》开机 定档12月31日陪你跨年|lang=zh}}&lt;/ref&gt; .
* Тасманын сценарийин жазган Чжан Ханьси Чунцин шаарынан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.news.cn/ent/20230330/6d3ce78ff7b142ef83be9fcfd86ee473/c.html|title=冯小刚主演中国版《忠犬八公》-新华网}}&lt;/ref&gt; .
* [[:zh:長江索道|Yangtze River Cable Car]] - Чунцин дарыясы аркылуу өтүүчү экинчи асма жол 1987-жылы ачылган.
* Тартуучу топ Ба Тондун ролун ойноо үчүн ар кандай курактагы 18 итти колдонушкан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hkcna.hk/docDetail.jsp?id=100342962&amp;channel=5532|title=新上畫電影《忠犬八公》 由曾被棄唐狗做主角 {{!}} 藝苑 - 香港中通社|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241205124609/http://www.hkcna.hk/docDetail.jsp?id=100342962&amp;channel=5532|archivedate=2024-12-05|accessdate=2024-12-21}}&lt;/ref&gt;.
* Тасманын аягында титирде  «Менин атым» ( кыт. 我的名字) аталыштагы ыр Цзяо Майцинин (кыт. [[:zh:焦迈奇|焦邁奇]]) аткаруу суда жаңырат&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://baike.baidu.hk/item/%E5%BF%A0%E7%8A%AC%E5%85%AB%E5%85%AC/56361411|title=忠犬八公|accessdate=2024-12-21|archivedate=2024-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240102140422/https://baike.baidu.hk/item/%E5%BF%A0%E7%8A%AC%E5%85%AB%E5%85%AC/56361411}}&lt;/ref&gt;. 
* Орусча котормосунда мугалим Чэнь Цзинсюнун үнүн &quot;[Хачи: Ит жөнүндө баян|Хатико: Эң ишенимдүү дос]]&quot; тасмасындагы профессор Паркер Уилсондун үнүн коштогон Александр Рахленко болгон.

== Сыйлыктары ==

* 2023 — Weibo Movie Night 2023 алкагында «Жылдын эң көп талкууланган тасмасы» категориясын жеңип алган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/event/ev0021979/2023/1/|title=Weibo Awards Ceremony (2023)}}&lt;/ref&gt;
* 2023 — 8-Кытай-Канада Эл аралык кинофестивалында «Мыкты тасма» наамын алып жеңике жеткен &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/event/ev0006043/2023/1/|title=Canada China International Film Festival (CCIFF) (2023)}}&lt;/ref&gt;
* 2023 — Golden Screenwriters Night аземинде «Эң мыкты адаптацияланган сценарий» үчүн сыйлык алган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/event/ev0029900/2023/1/|title=Golden Screenwriters' Night (2023)}}&lt;/ref&gt;
* 2023 - iQIYI TV and Movie Awards сыйлыктарында «Жылдын мыкты жаш режиссеру» наамына алган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/event/ev0014951/2023/1/|title=Iqiyi TV and Movie Awards (2023)}}&lt;/ref&gt;
* 2023 - Шанхай эл аралык кинофестивалында «Мыкты тасма», «Мыкты жаш актриса » (Эпони Хуан) жана «Мыкты музык» боюнча наамдарды алган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/event/ev0000605/2023/1/|title=Shanghai International Film Festival (2023)}}&lt;/ref&gt;

== Булактар ==
{{Булактар}}</text>
      <sha1>oje7rtcok438jttj32vft7bh4eaj1dl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча Википедиячылар тизмеси</title>
    <ns>4</ns>
    <id>136776</id>
    <revision>
      <id>662583</id>
      <parentid>662565</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>662583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24744" sha1="76q8o41gzy79b5geqygzqqlv8rpp5q6" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:Chaoborus|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chaoborus&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}}
|-
| 2 || [[User:Bosogo|Bosogo]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18507}}]] || {{Permissions|Bosogo}}
|-
| 3 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:15044}}]] || {{Permissions|Artelow}}
|-
| 4 || [[User:Chorobek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chorobek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}}
|-
| 5 || [[User:Mirzoulugʻbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mirzoulugʻbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12821}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}}
|-
| 6 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11100}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}}
|-
| 7 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7972}}]] || {{Permissions|Baydastann}}
|-
| 8 || [[User:Элден|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элден&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}}
|-
| 9 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6023}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}}
|-
| 10 || [[User:UlutSoft3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}}
|-
| 11 || [[User:Чагылган|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чагылган&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}}
|-
| 12 || [[User:Эльза Мамбетакунова|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Эльза Мамбетакунова&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}}
|-
| 13 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Tynchtyk Chorotegin&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4965}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}}
|-
| 14 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4523}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 15 || [[User:ImeNtrav|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ImeNtrav&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}}
|-
| 16 || [[User:Maksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}}
|-
| 17 || [[User:Shchb|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Shchb&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}}
|-
| 18 || [[User:Kmaksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmaksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}}
|-
| 19 || [[User:Үрүйэ|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Үрүйэ&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}}
|-
| 20 || [[User:Kgbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kgbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}}
|-
| 21 || [[User:Connexxx|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Connexxx&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}}
|-
| 22 || [[User:Elebayev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elebayev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}}
|-
| 23 || [[User:Aidabishkek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aidabishkek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}}
|-
| 24 || [[User:Askar Nazyrov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Askar Nazyrov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}}
|-
| 25 || [[User:Umut|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umut&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}}
|-
| 26 || [[User:QECUB|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QECUB&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}}
|-
| 27 || [[User:Бахтияр Толукбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бахтияр Толукбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}}
|-
| 28 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Roman, Alexej and Vładimir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}}
|-
| 29 || [[User:Kairat Zamirbekov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kairat Zamirbekov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}}
|-
| 30 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1474}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 31 || [[User:Meri|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Meri&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}}
|-
| 32 || [[User:Asankozhoevas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asankozhoevas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}}
|-
| 33 || [[User:Adinai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adinai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}}
|-
| 34 || [[User:Friendwip.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Friendwip.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}}
|-
| 35 || [[User:Kglive|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kglive&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}}
|-
| 36 || [[User:UlutSoft6|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft6&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}}
|-
| 37 || [[User:TarPas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TarPas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}}
|-
| 38 || [[User:Gulzhana|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzhana&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}}
|-
| 39 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:887}}]] || {{Permissions|Arsensky}}
|-
| 40 || [[User:Aida23a|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aida23a&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}}
|-
| 41 || [[User:Dnes1302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dnes1302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}}
|-
| 42 || [[User:Элдин беги|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элдин беги&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}}
|-
| 43 || [[User:UlutSoft1|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft1&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}}
|-
| 44 || [[User:Rotlink|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rotlink&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}}
|-
| 45 || [[User:Chris die Seele|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chris die Seele&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}}
|-
| 46 || [[User:Дилдорбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Дилдорбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:708}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}}
|-
| 47 || [[User:Aiylchy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aiylchy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}}
|-
| 48 || [[User:Estebesovdastan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Estebesovdastan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}}
|-
| 49 || [[User:Jakshysapa|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jakshysapa&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}}
|-
| 50 || [[User:Lirchik|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Lirchik&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}}
|-
| 51 || [[User:Ch|Ch]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:627}}]] || {{Permissions|Ch}}
|-
| 52 || [[User:Amantur r|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amantur r&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}}
|-
| 53 || [[User:Cekli829|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Cekli829&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}}
|-
| 54 || [[User:Табалдыев Ысламбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Табалдыев Ысламбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}}
|-
| 55 || [[User:S(uz)ak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;S(uz)ak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}}
|-
| 56 || [[User:Firespeaker|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Firespeaker&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}}
|-
| 57 || [[User:Gulzat05|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzat05&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}}
|-
| 58 || [[User:Канымбу|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Канымбу&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}}
|-
| 59 || [[User:Zhanyl90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zhanyl90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}}
|-
| 60 || [[User:Aladobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aladobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}}
|-
| 61 || [[User:Gulaiym001|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulaiym001&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}}
|-
| 62 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:536}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 63 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозобек Түгөлбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}}
|-
| 64 || [[User:Кайып Пайзылдаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кайып Пайзылдаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}}
|-
| 65 || [[User:Бегаим|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бегаим&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}}
|-
| 66 || [[User:Rartat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rartat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}}
|-
| 67 || [[User:Fornax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fornax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}}
|-
| 68 || [[User:PlanespotterA320|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PlanespotterA320&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}}
|-
| 69 || [[User:UlutSoft4|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft4&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}}
|-
| 70 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 71 || [[User:Hugo.arg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Hugo.arg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}}
|-
| 72 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 73 || [[User:Ksc~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ksc~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}}
|-
| 74 || [[User:Алтынбек Касымов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Алтынбек Касымов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}}
|-
| 75 || [[User:Εὐθυμένης|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Εὐθυμένης&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}}
|-
| 76 || [[User:Namir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Namir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}}
|-
| 77 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurlanKG Bishkek editor&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:367}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}}
|-
| 78 || [[User:Госфонд ИС|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Госфонд ИС&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}}
|-
| 79 || [[User:V3~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;V3~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}}
|-
| 80 || [[User:AdemazAlmaz|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AdemazAlmaz&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}}
|-
| 81 || [[User:Ырысгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ырысгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}}
|-
| 82 || [[User:Nurjamal|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurjamal&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}}
|-
| 83 || [[User:Nursultan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nursultan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}}
|-
| 84 || [[User:Aymira|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aymira&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}}
|-
| 85 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}}
|-
| 86 || [[User:Symbat92|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Symbat92&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}}
|-
| 87 || [[User:Andrew J.Kurbiko|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Andrew J.Kurbiko&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}}
|-
| 88 || [[User:Орозгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}}
|-
| 89 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 90 || [[User:Atlikta|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Atlikta&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}}
|-
| 91 || [[User:Abiyoyo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abiyoyo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}}
|-
| 92 || [[User:Росул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Росул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}}
|-
| 93 || [[User:Elya3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elya3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}}
|-
| 94 || [[User:Baronnet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baronnet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}}
|-
| 95 || [[User:Ahmadi~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ahmadi~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}}
|-
| 96 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 97 || [[User:Rakutai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rakutai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}}
|-
| 98 || [[User:Peri~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Peri~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}}
|-
| 99 || [[User:Ashirov Maksatbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ashirov Maksatbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}}
|-
| 100 || [[User:Asel90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asel90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}}
|-
| 101 || [[User:Belekoff|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Belekoff&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}}
|-
| 102 || [[User:Jol004u|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jol004u&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}}
|-
| 103 || [[User:Janyzak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Janyzak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}}
|-
| 104 || [[User:Машъал|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Машъал&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Машъал|{{formatnum:254}}]] || {{Permissions|Машъал}}
|-
| 105 || [[User:Fatim|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fatim&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fatim|{{formatnum:253}}]] || {{Permissions|Fatim}}
|-
| 106 || [[User:Баха Исаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Баха Исаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Баха Исаев|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Баха Исаев}}
|-
| 107 || [[User:Noloun|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Noloun&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Noloun|{{formatnum:248}}]] || {{Permissions|Noloun}}
|-
| 108 || [[User:Чоко Бой|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чоко Бой&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чоко Бой|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Чоко Бой}}
|-
| 109 || [[User:Tynchtykbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Tynchtykbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Tynchtykbek|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Tynchtykbek}}
|-
| 110 || [[User:Dutcman|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dutcman&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dutcman|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Dutcman}}
|-
| 111 || [[User:Ulan A|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ulan A&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ulan A|{{formatnum:241}}]] || {{Permissions|Ulan A}}
|-
| 112 || [[User:DragonBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DragonBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DragonBot|{{formatnum:235}}]] || {{Permissions|DragonBot}}
|-
| 113 || [[User:Таалай Берен|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Таалай Берен&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Таалай Берен|{{formatnum:231}}]] || {{Permissions|Таалай Берен}}
|-
| 114 || [[User:A.djan|A.djan]] || [[Special:Contributions/A.djan|{{formatnum:226}}]] || {{Permissions|A.djan}}
|-
| 115 || [[User:Adilet15|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adilet15&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adilet15|{{formatnum:223}}]] || {{Permissions|Adilet15}}
|-
| 116 || [[User:Dostojewskij|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dostojewskij&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dostojewskij|{{formatnum:220}}]] || {{Permissions|Dostojewskij}}
|-
| 117 || [[User:MauritsBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MauritsBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MauritsBot|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|MauritsBot}}
|-
| 118 || [[User:タチコマ robot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;タチコマ robot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/タチコマ robot|{{formatnum:216}}]] || {{Permissions|タチコマ robot}}
|-
| 119 || [[User:Adamboluu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adamboluu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adamboluu|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Adamboluu}}
|-
| 120 || [[User:Dr.atakulov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dr.atakulov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dr.atakulov|{{formatnum:211}}]] || {{Permissions|Dr.atakulov}}
|-
| 121 || [[User:Dinamik-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dinamik-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dinamik-bot|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Dinamik-bot}}
|-
| 122 || [[User:Anara|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anara&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anara|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Anara}}
|-
| 123 || [[User:Kyrgyzchala|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kyrgyzchala&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kyrgyzchala|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Kyrgyzchala}}
|-
| 124 || [[User:UlutSoft2|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft2&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft2|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|UlutSoft2}}
|-
| 125 || [[User:YFdyh-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YFdyh-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YFdyh-bot|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|YFdyh-bot}}
|-
| 126 || [[User:Robbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Robbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Robbot|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Robbot}}
|-
| 127 || [[User:Chingis|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chingis&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chingis|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Chingis}}
|-
| 128 || [[User:Foggy kub|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Foggy kub&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Foggy kub|{{formatnum:204}}]] || {{Permissions|Foggy kub}}
|-
| 129 || [[User:Чръный человек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чръный человек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чръный человек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Чръный человек}}
|-
| 130 || [[User:Мыктыбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Мыктыбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Мыктыбек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Мыктыбек}}
|-
| 131 || [[User:Adamantine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adamantine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adamantine|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|Adamantine}}
|-
| 132 || [[User:BakytTalas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BakytTalas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BakytTalas|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|BakytTalas}}
|-
| 133 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|Zorrobot}}
|-
| 134 || [[User:Мастер теней|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Мастер теней&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Мастер теней|{{formatnum:198}}]] || {{Permissions|Мастер теней}}
|-
| 135 || [[User:Amirobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amirobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amirobot|{{formatnum:197}}]] || {{Permissions|Amirobot}}
|-
| 136 || [[User:HerculeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HerculeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HerculeBot|{{formatnum:195}}]] || {{Permissions|HerculeBot}}
|-
| 137 || [[User:GhalyBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;GhalyBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/GhalyBot|{{formatnum:187}}]] || {{Permissions|GhalyBot}}
|-
| 138 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:172}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 139 || [[User:Nasihat.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nasihat.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nasihat.kg|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Nasihat.kg}}
|-
| 140 || [[User:Temir21|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Temir21&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Temir21|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Temir21}}
|-
| 141 || [[User:Vasit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vasit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vasit|{{formatnum:166}}]] || {{Permissions|Vasit}}
|-
| 142 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|CarsracBot}}
|-
| 143 || [[User:HiW-Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HiW-Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HiW-Bot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|HiW-Bot}}
|-
| 144 || [[User:JYBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JYBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JYBot|{{formatnum:162}}]] || {{Permissions|JYBot}}
|-
| 145 || [[User:NKOzi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NKOzi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NKOzi|{{formatnum:159}}]] || {{Permissions|NKOzi}}
|-
| 146 || [[User:Кичинекей Поллианна|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кичинекей Поллианна&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кичинекей Поллианна|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Кичинекей Поллианна}}
|-
| 147 || [[User:Sampo.Kuusi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Sampo.Kuusi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Sampo.Kuusi|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Sampo.Kuusi}}
|-
| 148 || [[User:Samatq|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Samatq&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Samatq|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Samatq}}
|-
| 149 || [[User:Azamat Omar|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Azamat Omar&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Azamat Omar|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Azamat Omar}}
|-
| 150 || [[User:Kaiyr|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kaiyr&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:154}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
{{/end}}</text>
      <sha1>76q8o41gzy79b5geqygzqqlv8rpp5q6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сент-Винсент жана Гренадиндер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136849</id>
    <revision>
      <id>662668</id>
      <parentid>512166</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T08:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21229" sha1="aax3elqdprh3dp6nxqmnovqcdi0z7sk" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Этап1                                    = 
 |Дата1                                    = 
 |Этап2                                    = 
 |Дата2                                    = 
 |Этап3                                    = 
 |Дата3                                    = 
 |Этап4                                    = 
 |Дата4                                    = 
 |Этап5                                    = 
 |Дата5                                    = 
 |Макамы                                   = 
 |Негизделген                              = 
 |Макамы                                   = 
 |Кыргызча аталышы                         = Сент-Винсент жана Гренадиндер
 |Расмий аталышы                           = {{lang-en|Saint Vincent and the Grenadines}}
 |Мамлекеттик дини                         = [[динден тышкары мамлекет]]
 |Герб                                     = Coat of arms of Saint Vincent and the Grenadines.svg
 |Желек                                    = Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg
 |Гимн аталышы                             = St Vincent Land So Beautiful
 |Аудио                                    = National anthem of Saint Vincent and the Grenadines, performed by the United States Navy Band.oga
 |Урааны                                   = Pax et justitia (Тынчтык жана адилеттүүлүк)
 |Башкаруу формасы                         = [[конституциялык монархия]]
 |Картада                                  = VCT orthographic.svg
| lat_dir = N
| lat_deg = 12
| lat_min = 57
| lat_sec = 21
| lon_dir = W
| lon_deg = 61
| lon_min = 15
| lon_sec = 9
| region = VC
| CoordScale = 500000
 |Тили                                     = [[англис тили]]
 |Эгемендүүлүк күнү                        = [[27-октябрь]] [[1979-жыл]]
 |Эгемендүүлүгүн алды                      = [[Улуу Британия|Улуу Британиядан]]
 |Борбор шаары                             = [[Кингстаун]]
 |Ири шаарлар                              = Кингстаун
 |Башчыларынын милдеттери                  = Монарх&lt;br&gt;Генерал-губернатор&lt;br&gt;Премьер-министр
 |Башчылары                                = [[Чарльз III]]&lt;br&gt;Сьюзан Дуган&lt;br&gt;Ральф Гонсалвиш
 |Аянты                                    = 389
 |Суу пайызы                               = 
 |Аянты боюнча орду                        = 184-орун
 |Калкы                                    = 110 872
 |Калкы боюнча орду                        = 180-орун
 |Калкты каттоо жылы                       = 2022
 |Калктын жыштыгы                          = 307
 |Калкынын жыштыгы боюнча орду             = 
 |ИДӨ (САМ)                                = 2 млрд
 |ИДӨ (САМ) эсептөө жылы                   = 2023
 |ИДӨ (САМ) боюнча орду                    = 176-орун
 |ИДӨ (САМ) ар бир жанга                   = 17 840 
 |ИДӨ (номинал)                            = 1 млрд
 |ИДӨ (номинал) эсептөө жылы               = 2023
 |ИДӨ (номинал) боюнча орду                = 176-орун
 |ИДӨ (номинал) ар бир жанга               = 9 360
 |Акча бирдиги                             = [[Чыгыш Кариб доллары]]
|АДӨИ                                      = {{Төмөндөө}}0,772
 |АДӨИ деңгээли                            = &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''жогору'''
 |АДӨИ боюнча орду                         = 149-орун
 |Учак компаниясы                          =
 |ЭОК                                      = VIN
 |ISO                                      = VC
 |Этнохороним                              = 
 |Домени                                   = [[.vc]]
 |Телефон коду                             = 1-784
 |Убакыт аралыгы                           = [[UTC−04:00|−04:00]]
 |Штрих коду                               = 
 |Түшүнүктөр                               = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;[[commons:Saint Vincent and the Grenadines|'''Викиказынадагы медиафайлдар''']]&lt;/div&gt;
}}
'''Сент-Винсент жана Гренадиндер''' ({{lang-en|Saint Vincent and the Grenadines}}) — Кариб деңизиндеги аралдарда жайгашкан, [[Улуттар Шериктештиги|Улуттар Шериктештигинин]] курамындагы көз карандысыз мамлекет. 

Аймагы Сент-Винсент аралынан жана Кичи Антиль архипелагында Гренадин аралдар тобундагы 32 майда аралчалардан турат.

== Тарыхы ==
[[Файл:SaintVincent_Carib_Treaty_Negotiation_1773.jpg|thumb|250px|Британия менен гарифуналардын ортосундагы 1773-жылдагы келишимдик сүйлөшүүлөрдүн сүрөттөлүшү]]
[[Файл:Baking bread in the West Indies.png|thumb|250px|Сент-Винсенттин тургундары нан бышырууда. 1910-жыл]]
Сент-Винсент аралы [[1498-жыл|1498-жылы]] [[22-январь|22-январда]] [[Христофор Колумб]] тарабынан ачылган. Бул күн Ыйык Винсенттин күнү болгондуктан, арал Сент-Винсент аталышын алган. Арал европалыктар тарабынан ачылган учурда, аралдарда байыркы элдер тарабынан мекенделип келген. Алгач аралга III кылымда Түштүк Американын аймагынан аравак индейлери көчүп келишкен. Кийинчерээк аларды кариб индейлери басып алышкан&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250430112610/https://2bileta.info/sent-vinsent-i-grenadiny/#i-2 |archivedate=2025-04-30 |title=Сент-Винсент жана Гренадиндердин сырлары: Кариб деңизиндеги табышмактуу архипелаг |url=https://2bileta.info/sent-vinsent-i-grenadiny/#i-2 |accessdate=2025-04-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Saint-Vincent-and-the-Grenadines Encyclopædia Britannica. Сент-Винсент жана Гренадиндер]&lt;/ref&gt;.

Испан колонизаторлору аралга ээлик кылууга аракет кылышкан, бирок карибдер катуу каршылык көрсөтүшкөн. Испандар 1627-жылга чейин аралда үстөмдүк кылышкан. Кариб индейлеринин каршылыгы башка аймактарга салыштырмалуу кыйла узак убакытка созулуп, XVIII кылымдын ортосунда гана басаңдаган&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

XVII–XVIII кылымдар ортосунда арал [[Франция]] менен [[Улуу Британия|Улуу Британиянын]] ортосунда талашка түшкөн. 1719-жылдан баштап француздар бул аралдарга африкадан кулдар алып келинип, кофе, тамеки, индиго жана пахта өстүрө башташкан. Африкадан алынып келинген кулдар менен жергиликтүү индейлердин ортосундагы никенин натыйжасында «кара карибдер» (гарифуна) деген аталыштагы этникалык топ пайда болгон&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1763-жылы Улуу Британия аралды басып алган. 1783-жылы [[Версаль тынчтык келишими|Версаль тынчтык келишиминин]] негизинде Сент-Винсент расмий түрдө Британиянын колониясына айланган. Плантациялар кеңейип, кулдарды алып келүү уланган&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1795-жылы француздар карибдердин көтөрүлүшүн колдоп, көптөгөн англиялык тургундар өлтүрүлгөн жана плантациялар жок кылынган. Бирок 1796-жылы британ аскерлери аралды кайра басып алып, 5 миңден ашуун кара карибдерди Гондураска сүргүнгө айдашкан.

1834-жылы Улуу Британия кулчулукту жойгондон кийин, аралдагы плантацияларда иштөө үчүн Индия менен Португалиядан жалданма жумушчулар тартылып, аралдагы калктын этностук жана расалык курамынын ар түрдүүлүгүнө алып келген&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1838-жылы Сент-Винсент Британиянын Шамалду аралдар колониясынын курамына кирген. Кулчулуктун жоюлушу жана табигый кырсыктар аралдын экономикасына терс таасирин тийгизген&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1951-жылы жалпы элдик шайлоо укугу киргизилген. 1958–1962-жылдары Сент-Винсент жана Гренадиндер Батыш Индия Федерациясынын курамында болгон. 1969-жылы өлкө «ассоциацияланган мамлекет» макамын алып, ички өз алдынчалуулукка жетишкен. Толук көз карандысыздык 1979-жылдын 27-октябрында жарыяланган&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

2009-жылы өлкөнүн Конституциясына өзгөртүү киргизүү боюнча референдум өткөн, анда монархтын бийлигин парламенттик системага алмаштыруу сунушу көпчүлүк добуш менен колдоо тапкан эмес&lt;ref&gt;[https://www.kdmid.ru/docs/saint-vincent-and-the-grenadines/information-about-the-country/ Консульский информационный портал. Сент-Винсент жана Гренадиндер]&lt;/ref&gt;.

2020-жылы премьер-министр Ральф Гонсалвеш өз партиясы менен бешинчи жолу шайлоодо жеңип чыккан.

2021-жылдын апрелинде Суфриер жанар тоосу атылып&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/world/760649 Интерфакс. Вулкан Суфриер покрыл пеплом карибский остров Сент-Винсент]&lt;/ref&gt;, 16 000ге жакын адам жер которууго аргасыз болушкан.
&lt;gallery&gt;
Chatoyer, the chief of the Black Charaibes in St.Vincent.jpg|
A Negro Festival drawn from Nature in the Island of St Vincent.JPG
Lansdown Guilding01a.jpg
Bulletin of the Geological Society of America (1904) (19828979723).jpg
Barrualli, Saint Vincent YORYM-TA0135.jpg
&lt;/gallery&gt;
== Географиясы  ==
Сент-Винсент жана Гренадиндер — [[Кариб деңизи|Кариб деңизиндеги]] Кичи Антиль аралдарынын түштүк-чыгыш бөлүгүндө жайгашкан аралдык мамлекет. Ал Сент-Винсент негизги аралы менен Гренадиндер архипелагынын түндүк бөлүгүн камтыйт. Сент-Винсент жана Гренадиндер Кариб деңизи менен Атлантика океанынын чектешкен жеринде жайгашкан. Түндүгүнөн Сент-Люсия, чыгышынан Барбадос, түштүгүнөн Гренада, ал эми түштүк-чыгышынан Тринидад жана Тобаго, ошондой эле Венесуэла менен деңиздик чек арасы аркылуу чектешет&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.worldatlas.com/maps/st-vincent-and-the-grenadines WorldAtlas. Сент-Винсент жана Гренадиндер]&lt;/ref&gt;.

Мамлекет 389 км² аянтты ээлейт, анын ичинен 344 км² Сент-Винсент аралына туура келет. Гренадиндер архипелагы 32 чакан аралдардан турат, алардын ичинен тогузунда гана калк отурукташкан (Беккуия, Мустик, Каноуан, Юнион, Палм аралдары ж.б.)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Сент-Винсент аралы жанар тоонун актикдүүлүгүнүн натыйжасында пайда болгон. Аралдарын жээги кууш бөксө тоолордон турат, жээктеринин шамалдуу тараптары аскалуу жана жарлуу келет, ал эми шамалсыз тараптарынын жээги дээрлик жалпак кумдуу жээктер жана булуңдар менен мүнөздөлөт&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Климаты ===
Сент-Винсент жана Гренадиндердин климаты тропикалык жана деңиздик болуп саналат, жыл бою жылуу жана нымдуу аба ырайы менен мүнөздөлөт. Климаттык шарттар аралдардын географиялык жайгашуусуна жана рельефине жараша өзгөрүп турат&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://www.climatestotravel.com/climate/saint-vincent-and-grenadines World climate guide. Сент-Винсент жана Гренадиндердеги климат]&lt;/ref&gt;.

Жылдык орточо абанын температурасы 26,8°C түзөт, ал эми жээк аймактарында 27°C чамасында болот. Түнкүсүн абанын температурасы кээде 26°Cден жогору көтөрүлүп, ысык түндөр менен коштолот&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Кургак мезгил январдан апрелдин ортосуна чейин созулат, салыштырмалуу салкын жана кургак аба ырайы менен мүнөздөлөт. Нымдуу мезгил июндан декабрга чейин уланат, бул мезгилде аба ырайы ысык, нымдуу жана жаан-чачын көп болот. Сент-Винсент аралында жылдык жаан-чачындын көлөмү 2000 ммден ашат, ал эми тоолуу аймактарда 3800 ммге чейин жетет. Гренадиндерде жаан-чачын аз болуп, жарым-жартылай кургак климат мүнөздүү.​ Нымдуу мезгилде, айрыкча сентябрда, жаан-чачындардын саны жогорулап, айына орточо алганда 11 күн бою жаан жаайт&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://weatherspark.com/y/150285/Average-Weather-in-Saint-Vincent-and-the-Grenadines-St.-Vincent-&amp;-Grenadines-Year-Round Weather Spark. Сент Винсент жана Гренадин аралдарындагы климат жана аба ырайынын көрсөткүчтөрү]&lt;/ref&gt;.

Январь айы эң ачык асмандуу ай болуп болуп, асман 53% учурда ачык же жарым-жартылай булуттуу болот. Октябрь айы эң булуттуу мезгил болуп, күн 70% учурда бүркөлүп турат. Жыл ичинде күндүн узактыгы 11 саат 21 мүнөттөн 12 саат 54 мүнөткө чейин өзгөрөт, бул тропикалык аймактар үчүн типтүү көрүнүш. Жылдын көпчүлүк мезгилинде шамал чыгыштан согуп, орточо 15,1 км/саат ылдамдыкта болот. Эң шамалдуу мезгил ноябрдан августка чейин созулат, ал эми эң шамалсыз мезгил сентябрда байкалат&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Суунун температурасы жыл бою 26°Cден 29°Cге чейин өзгөрөт, сентябрь айында суунун температурасы эң жогорку көрсөткүчкө жетет&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. ​

== Саясий түзүлүшү ==
Сент-Винсент жана Гренадиндер Улуу Британиянын падышасы жетектеген [[Улуттар Шериктештиги|Улуттар Шериктештигиндеги]] конституциялык монархия. 1979-жылы кабыл алынган конституция өлкө эгемендик алгандан бери күчүндө. Мамлекет башчысы улуу британиянын падышасы, анын өкүлү болуп генерал-губернатор саналат&lt;ref&gt;[https://thecommonwealth.org/our-member-countries Улуттар Шериктештиги. Мүчө өлкөлөр]&lt;/ref&gt;.

Аткаруу бийлигин генерал-губернатор бекиткен премьер-министр жетектейт. Премьер-министр болуп шайлоодо жеңип чыккан саясий партиянын лидери дайындалат. 

Мыйзам чыгаруу бийлиги Жыйындар палатасы деп аталган парламентке таандык. Парламент генерал-губернатор дайындаган 6 сенатордон, шайлоодо жеңип чыккан саясий партиянын 4 мүчөсүнөн, оппозициянын 2 өкүлүнөн жана калк тарабынан 15 жылдык мөөнөткө шайланган 5 депутаттан турат&lt;ref&gt;[https://assembly.gov.vc/assembly/index.php/composition-of-parliament-sp-974994418 Сент-Винсент жана Гренадиндердин парламенттин курамы]&lt;/ref&gt;.

== Административдик-аймактык түзүлүшү ==
[[Файл:Admin-St-Vinc.JPG|thumb|right|250px|Сент-Винсент жана Гренадиндердин административдик-аймактык түзүлүшүнүн картасы]]
Сент-Винсент жана Гренадиндер административдик-аймактык жактан 6 коомчолорго ({{lang-en|parish}}) бөлүнөт. Алардын бешөө негизги аралы болгон Сент-Винсент аралында жайгашкан, ал эми алтынчысы Гренадин архипелагынан калган кичинекей аралдардын аймактарын камтыйт.
{| class=&quot;standard&quot;
 !bgcolor=#FFFFCA|№|| bgcolor=&quot;#FFFFCA&quot; |Коомчо|| bgcolor=&quot;#FFFFCA&quot; |Административдик борбору|| bgcolor=&quot;#FFFFCA&quot; |Аянты,&lt;br /&gt;км²|| bgcolor=&quot;#FFFFCA&quot; |Калкы,&lt;br /&gt;адам (2000)|| bgcolor=&quot;#FFFFCA&quot; |Калкынын жыштыгы,&lt;br /&gt;адам./км²
 |-
 |1||Гренадиндер||Порт-Элизабет||43||9 200||213,95
 |-
 |2||Сент-Жордж||Кингстаун||52||51 400||988,46
 |-
 |3||Сент-Дэвид||Шатоблер||80||6 700||83,75
 |-
 |4||Сент-Патрик||Барруалье||37||5 800||156,76
 |-
 |5||Сент-Андру||Лею||29||6 700||231,03
 |-
 |6||Шарлотта||Жоржтаун||149||38 000||255,03
|-style=&quot;background: #CCC;&quot;
|   ||'''Жалпы'''|| ||390||117 800||302,05
|}


== Булактар ==
{{Булактар}}
== Тышкы шилтемелер ==
* [https://www.gov.vc/ Сент-Винсент жана Гренадиндердин Өкмөтүн расмий сайты]
* [https://pmoffice.gov.vc/pmoffice/ Сент-Винсент жана Гренадиндердин премьер-министринин расмий сайты]
* [https://assembly.gov.vc/assembly/ Сент-Винсент жана Гренадиндердин парламентинин расмий сайты]

{{Түндүк Америка өлкөлөрү}}
[[Категория:Сент-Винсент жана Гренадиндер]]</text>
      <sha1>aax3elqdprh3dp6nxqmnovqcdi0z7sk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ош эл аралык аэропорту</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136902</id>
    <revision>
      <id>662657</id>
      <parentid>642812</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T07:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15542" sha1="fm0j3yfto92qzvb6qgh1d44r1evi24g" xml:space="preserve">{{Infobox Airport|аталышы=Ош эл аралык аэропорту|IATA=OSS|ICAO=UCFO
&lt;center&gt;{{АймакКартасы|Кыргызстан|width=280|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=OSS|position=right
|lat_deg=40|lat_min=36|lat_sec=32|lat_dir=N
|lon_deg=72|lon_min=47|lon_sec=35|lon_dir=E
}}&lt;/center&gt;|type=жарандык|country={{Өлкө желеги|Кыргызстан}}|owner=өкмөт|operator=&quot;Кыргызстан аэропорттору&quot; ААК|city-served=[[Ош]]|location=[[Ош]], [[Кыргызстан]]|hub= 
{{*}}[[Avia Traffic Company]]
{{*}}[[Aero Nomad Airlines]]|elevation-f=2,927|elevation-m=892|metric-rwy=y|r1-number=12/30|r1-length-f=9,226|r1-length-m=2,812|r1-surface=Асфальт|coordinates={{coord|40|36|32|N|072|47|35|E|region:KG_type:airport|display=inline,title}}|image=Osh Airport.jpg|stat1-data={{өсүү}} 2,500,000|stat1-header=Жылдык жүргүнчү агымы|stat-year=2024}}

'''Ош эл аралык аэропорту''' ({{Lang-en|Osh International Airport}}; {{Lang-ru|Международный аэропорт &quot;Ош&quot;}})  (IATA: '''OSS''', ICAO: '''UCFO''') — Кыргызстандын түштүк аймагына жана Ош шаарына кызмат кылган негизги аэропорт. Аэропорт “Кыргызстан аэропорттору” ачык акционердик коомунун курамына кирген 5 эл аралык аэропорттордун бири&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=«Ош» аэропорту жөнүндө|url=http://www.airport.kg/osh/about-airport/information-about-airport|work=airport.kg|accessdate=2025-04-30}}&lt;/ref&gt;.

Ош эл аралык аэропортунун негизги милдети — Кыргызстандын түштүк аймагын аба транспорту менен камсыздоо, анын борбору катары Ош шаары эсептелет. Башка ири шаарларга болгон аралыктар төмөнкүдөй: Бишкекке чейин — 300 км, Ташкентке — 322 км, Наманганга — 103 км, Андижанга — 43 км. Аэропорт деңиз деңгээлинен 892 метр (2929 фт) бийиктикте жайгашкан. Аэродромдун классификациясы: ИКАО боюнча — 4D классы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Тарыхы ==
Ош эл аралык аэропорту 1974-жылы курулуп, ошол эле жылы ишке берилген&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Президент Садыр Жапаров “Ош” эл аралык аэропортунун жаңы аэробекет комплексинин курулушуна старт берди|url=https://president.kg/kg/news/21/26456|work=president.kg|accessdate=2025-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250819020239/https://president.kg/kg/news/21/26456|archivedate=2025-08-19}}&lt;/ref&gt;. Эл аралык багыттагы бөлүмү 1992-жылы ачылган.

=== Жаңы терминал ===
Ош эл аралык аэропортунда жаңы терминалдын курулушу 2025-жылдын 14-февралында башталган. Жаңы терминал саатына 900 жүргүнчүнү кабыл алуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болот&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Садыр Жапаров заложил капсулу в основание нового терминала аэропорта «Ош»|url=https://economist.kg/all/2025/02/14/sadyr-zhaparov-zalozhil-kapsulu-v-osnovaniie-novogho-tierminala-aeroporta-osh/|work=economist.kg|lang=ru|accessdate=2025-05-29}}&lt;/ref&gt;.

Жаңы эки кабаттуу, жертөлөсү бар терминалдын жалпы аянты 25 443 чарчы метрди түзөт жана жылына 5 миллиондон ашык жүргүнчүнү тейлөө мүмкүнчүлүгүнө ээ болот. Долбоор жүргүнчүлөрдүн ыңгайлуулугу үчүн бардык шарттарды камтыйт: кең күтүү залы, заманбап каттоо аймактары, фуд-корт, эс алуу бурчтары жана 650 унаага ылайыкташкан автоматташтырылган токтотмо жай&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Садыр Жапаров дал старт строительству нового терминала аэропорта «Ош»|url=https://24.kg/obschestvo/319956_sadyir_japarov_dal_start_stroitelstvu_novogo_terminala_aeroporta_osh/|work=24.kg|lang=ru|accessdate=2025-05-29}}&lt;/ref&gt;.

Ош аэропортунда төмөнкүдөй комплекстүү модернизация пландалууда:

* Перронду кеңейтүү — Учактар үчүн токтотуучу жайлардын саны 25ке көбөйөт&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Учуп-конуу тилкесин узартуу — Проекттик-сметалык документтер 2025-жылы даяр болот. Узартуу иштери 2026-жылга пландалган&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Жарыктандыруу системасын жаңылоо — Учуп-конуу тилкеси реконструкциялангандан кийин, жогорку интенсивдүүлүктөгү жарык берүүчү система 3-категорияга чейин жеткирилет. Бул кандай шарт болбосун учактарды кабыл алууга мүмкүнчүлүк берет&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Авиакомпаниялар жана багыттар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Авиакомпания
!Багыты
!Эскертүүлөр
|-
|{{желек|Кыргызстан}}[[Avia Traffic Company]]
|[[Манас эл аралык аэропорту|Бишкек]], [[Иркутск эл аралык аэропорту|Иркутск]], [[Красноярск эл аралык аэропорту|Красноярск]], [[Толмачёво аэропорту|Новосибирск]], 
[[Домодедово (аэропорт)|Москва (Домодедово)]], [[Пулково аэропорту|Санкт-Петербург]], [[Кольцово эл аралык аэропорту|Екатеринбург]]
|
|-
|{{желек|Кыргызстан}}[[Aero Nomad Airlines]]
|[[Манас эл аралык аэропорту|Бишкек]], [[Внуково эл аралык аэропорту|Москва (Внуково)]], [[Сургут эл аралык аэропорту|Сургут]]
|
|-
|{{желек|Кыргызстан}}[[Asman Airlines]]
|[[Манас эл аралык аэропорту|Бишкек]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Асман Эйрлайнс” учагы Бишкек-Ош каттамын ийгиликтүү аткарды|url=http://www.airport.kg/osh/press-center/news/1481|work=airport.kg|accessdate=2025-05-14}}&lt;/ref&gt;, [[Каракол эл аралык аэропорту|Каракол]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Запущены рейсы из Оша в Каракол и обратно|url=https://kaktus.media/doc/520119_zapysheny_reysy_iz_osha_v_karakol_i_obratno.html|work=kaktus.media|lang=ru|accessdate=2025-05-14}}&lt;/ref&gt;, [[Ысык-Көл эл аралык аэропорту|Ысык-Көл]]
|
|-
|{{желек|Кыргызстан}}[[Sky FRU]]
|[[Манас эл аралык аэропорту|Бишкек]], [[Ысык-Көл эл аралык аэропорту|Ысык-Көл]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Запущен новый рейс из города Ош на Иссык-Куль|url=https://24.kg/obschestvo/298319_zapuschen_novyiy_reys_izgorodaosh_naissyik-kul/|work=24.kg|lang=ru|accessdate=2025-05-14}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|{{желек|Кыргызстан}} [[TezJet]]
|[[Манас эл аралык аэропорту|Бишкек]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flytezjet.com/english/pdf/schedule.pdf|title=TezJet учуу графиги|work=flytezjet.com|lang=en|accessdate=2025-05-14|archivedate=2025-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250429205611/https://flytezjet.com/english/pdf/schedule.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250429205611/https://flytezjet.com/english/pdf/schedule.pdf |date=2025-04-29 }}&lt;/ref&gt;, [[Ысык-Көл эл аралык аэропорту|Ысык-Көл]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Исследуйте Тамчы, Кыргызстан с TezJet|url=https://www.flytezjet.com/tamchy-kyrgyzstan.php|work=flytezjet.com|lang=ru|accessdate=2025-05-29}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|{{желек|Казакстан}}[[Air Astana]]
|[[Алмата эл аралык аэропорту|Алмата]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=С 28 мая Air Astana запускает регулярный рейс Ош – Алматы|url=https://economist.kg/transport/2025/04/03/s-28-maia-air-astana-zapuskaiet-rieghuliarnyi-rieis-osh-almaty/|work=economist.kg|lang=ru|accessdate=2025-05-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В аэропорт города Ош прибудет первый рейс из Алматы|url=https://24.kg/obschestvo/330725_vaeroport_gorodaosh_pribudet_pervyiy_reys_izalmatyi_/|work=24.kg|lang=ru|accessdate=2025-05-29}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{желек|Өзбекстан}}[[Centrum Air]]
|[[Ташкент эл аралык аэропорту|Ташкент]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Centrum Air запускает регулярные рейсы по маршруту Ташкент – Ош|url=https://centrum-air.com/ru/news/centrum-air-zapuskaet-reysy-tashkent-osh|work=centrum-air.com|lang=en|accessdate=2026-04-01}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{желек|Орусия}}[[Аэрофлот]]
|[[Шереметьево эл аралык аэропорту|Москва (Шереметьево)]]
|
|-
|{{желек|Орусия}}[[Nordwind Airlines]]
|[[Рощино (аэропорт)|Тюмень]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Прямые рейсы в Ош из Тюмени в 2025 году|url=https://gogov.ru/direct-flights/osh/tyumen|work=gogov.ru|lang=ru|accessdate=2025-05-14}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{желек|Орусия}}[[Победа (авиакомпания)|Победа]]
|[[Внуково эл аралык аэропорту|Москва (Внуково)]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;Победа» открыла продажи на новый международный рейс – в Киргизию&quot;|url=https://www.flypobeda.ru/news/pobeda-otkryla-prodazhi-na-novyj-mezhdunarodnyj-rejs-v-kirgiziyu|work=flypobeda.ru|lang=ru|accessdate=2025-05-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{желек|Орусия}}[[Россия (авиакомпания)|Россия]]
|[[Красноярск эл аралык аэропорту|Красноярск]]
|
|-
|{{желек|Орусия}}[[S7 Airlines]]
|[[Толмачёво (аэропорт)|Новосибирск]], [[Иркутск эл аралык аэропорту|Иркутск]]
|
|-
|{{желек|Орусия}}[[Ural Airlines]]
|[[Домодедово (аэропорт)|Москва (Домодедово)]], [[Кольцово эл аралык аэропорту|Екатеринбург]], [[Иркутск эл аралык аэропорту|Иркутск]], [[Красноярск эл аралык аэропорту|Красноярск]], 
[[Толмачёво аэропорту|Новосибирск]], [[Пулково аэропорту|Санкт-Петербург]], [[Казань эл аралык аэропорту|Казань]], [[Жуковский эл аралык аэропорту|Москва (Жуковский)]],

[[Челябинск (аэропорт)|Челябинск]], [[Нижневартовск (аэропорт)|Нижневартовск]], [[Курумоч эл аралык аэропорту|Самара]] 
|
|-
|{{желек|Түркия}}[[Pegasus Airlines]]
|[[Сабиха Гөкчен эл аралык аэропорту|Стамбул (Сабиха Гөкчен)]]
|
|-
|{{желек|Бириккен Араб Эмирликтери}}[[Air Arabia]]
|[[Шаржа эл аралык аэропорту|Шаржа]]
|
|-
|{{желек|Сауд Арабиясы}}[[Flynas]]
|[[Падыша Абдулазиз эл аралык аэропорту|Жидда]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230627-xy3q23kg|title=flynas Adds Jeddah – Kyrgyzstan Routes in 3Q23|work=aeroroutes.com|lang=en|accessdate=2025-05-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{желек|Кувейт}}[[Jazeera Airways]]
|[[Кувейт эл аралык аэропорту|Эль-Кувейт]]
|
|-
|{{желек|Кытай}}[[China Southern Airlines]]
|Урумчи
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Southern Resumes Urumqi – Osh Service in Sep 2025|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250901-czsep25oss|work=Aeroroutes|lang=en|accessdate=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;
|}

== Окуялар жана кырсыктар ==
*2011-жылдын 28-декабрында Бишкек–Ош багытындагы QH3 каттамын аткарып бара жаткан EX-020 номурлуу Кыргызстанга таандык Ту-134А учагы, ичинде 73 жүргүнчү жана 6 экипаж мүчөсү менен, Ош аэропортунун 12-конуу тилкесине катуу конгон. Конгон учурда учактын оң шасси бөлүгү сынып, оң канаты үзүлүп, учак кыйшайып калган. Ал конуу тилкесинин оң тарабындагы жумшак жерге, болжол менен 10 метр алыстыкка барып токтогон. Сол канаттан май чыгып кетип, өрт тутанган. Өрт куткаруу кызматтары тарабынан тез арада өчүрүлгөн. Бир жүргүнчү оор жаракат алган. 24 адам жеңил жаракат (мээ чайкалуу, көгөрүү) алып, алардын ичинен 16сы ооруканага жеткирилген&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кырсыктын сүрөттөлүшү|url=https://asn.flightsafety.org/asndb/321002|work=Aviation Safety Network|lang=en|accessdate=2025-05-17}}&lt;/ref&gt;.

*2015-жылдын 22-ноябрында EX-37005 борттук номери менен [[Avia Traffic Company|Avia Traffic Company'ге]] таандык Boeing 737-300 учагы 768-рейс катары Ош аэропортуна конуп жатып катуу сокку менен жерге тийген. Натыйжада, учактын шассиси сынып, сол кыймылдаткычы үзүлүп, учуп-конуу тилкесинен чыгып кеткен. Окуядан 8 адам жаракат алган&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Accident: Aviatraffic B733 at Osh on Nov 22nd 2015, hard landing collapses all gear|url=https://avherald.com/h?article=48fbb5cb&amp;opt=0|work=The Aviation Herald|lang=en|accessdate=2025-05-17}}&lt;/ref&gt;.

== Дагы караңыз ==
*[[Кыргыз Республикасындагы аэропорттор]]

== Булактар ==
&lt;references /&gt;

== Шилтемелер ==
*[http://www.airport.kg/osh/about-airport Расмий сайты]
{{Кыргызстандын аэропорттору}}
[[Категория:Ош шаары]]
[[Категория:Кыргызстандын аэропорттору]]
[[Категория:«Кыргызстан аэропорттору» ААК]]</text>
      <sha1>fm0j3yfto92qzvb6qgh1d44r1evi24g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азия (дүкөндөр тармагы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136943</id>
    <revision>
      <id>662683</id>
      <parentid>653420</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T11:36:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmirEMR</username>
        <id>48557</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>662683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2641" sha1="l2f5q3l9nu2jucz3dfs5oc7a1vn7gyg" xml:space="preserve">{{Компания маалыматы
| аталышы              = Азия
| логотип              =logo_asia.png 
| негизделгени         = 2011-жыл
| жайгашкан жери       = {{өлкө желеги|Кыргызстан}}, Бишкек шаары
| түрү                 = Соода түйүнү
| сайт                 = https://asia.kg/
| урааны               = 
| жумушчуларынын саны  = 3000ден ашуун
}}
'''«Азия» — [[Кыргызстан]]дагы азык-түлүк маркеттер тармагы. Тармакты «[[Азия Ритейл]]» ЖАК башкарат. Дүкөндөр [[Бишкек]], [[Ош]] шаарларында, ошондой эле [[Чүй облусу|Чүй]], [[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл]], [[Талас облусу|Талас]], [[Ош]] жана [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад]] облустарында жайгашкан.'''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.tazabek.kg/news:1585541|title=«Фрунзе» — с любовью для каждого покупателя|date=17-декабрь 2019|website=tazabek.kg|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200124164921/http://www.tazabek.kg:80/news:1585541|archivedate=6-5-2025|accesdate=6-5-2025|accessdate=5-5-2025}}&lt;/ref&gt;. 

== Максаты ==
Азия дүкөндөр тармагынын негизги максаты — кардарларга кеңири ассортименттеги товарлар менен кызматтарды эң ылайыктуу жана жеткиликтүү баада сунуштоо.  

Компания өлкө боюнча дүкөндөрдүн санын көбөйтүп, жаңы региондордо өзүнүн катышуусун кеңейтүүдө. 2026-жылдын кулжа айынын аягына карата компаниянын дүкөндөрүнүн саны 71ге жетип, [[Чүй облусу|Чүй]], [[Ош облусу|Ош]], [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад]] жана [[Нарын облусу|Нарын]] облустарында ишмердүүлүгүн жүргүзүүдө&lt;ref name= &quot;:1&quot;/&gt;.

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==
* [https://asia.kg/ky// Азия соода түйүнүн расмий сайты]
* [https://www.linkedin.com/company/frunzekg/about/ Фрунзе соода түйүнүнүн LinkedIn барагы]
* [https://www.instagram.com/asia_marketkg/ Instagram] 
* [https://www.facebook.com/asiamarketkg/ Facebook]</text>
      <sha1>l2f5q3l9nu2jucz3dfs5oc7a1vn7gyg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>662687</id>
      <parentid>662683</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T11:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmirEMR</username>
        <id>48557</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Макаладагы маалыматтар толукталды: тармактын тарыхы жана өнүгүү жолу кеңири жазылды.</comment>
      <origin>662687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6441" sha1="h2izzhrzddxuwjizzaw4oxq3og25am5" xml:space="preserve">{{Компания маалыматы
| аталышы              = Азия
| логотип              =logo_asia.png 
| негизделгени         = 2011-жыл
| жайгашкан жери       = {{өлкө желеги|Кыргызстан}}, Бишкек шаары
| түрү                 = Соода түйүнү
| сайт                 = https://asia.kg/
| урааны               = 
| жумушчуларынын саны  = 3000ден ашуун
}}
'''«Азия» — [[Кыргызстан]]дагы азык-түлүк маркеттер тармагы. Тармакты «[[Азия Ритейл]]» ЖАК башкарат. Дүкөндөр [[Бишкек]], [[Ош]] шаарларында, ошондой эле [[Чүй облусу|Чүй]], [[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл]], [[Талас облусу|Талас]], [[Ош]] жана [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад]] облустарында жайгашкан.'''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.tazabek.kg/news:1585541|title=«Фрунзе» — с любовью для каждого покупателя|date=17-декабрь 2019|website=tazabek.kg|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200124164921/http://www.tazabek.kg:80/news:1585541|archivedate=6-5-2025|accesdate=6-5-2025|accessdate=5-5-2025}}&lt;/ref&gt;. 

== Максаты ==
Азия дүкөндөр тармагынын негизги максаты — кардарларга кеңири ассортименттеги товарлар менен кызматтарды эң ылайыктуу жана жеткиликтүү баада сунуштоо.  

Компания өлкө боюнча дүкөндөрдүн санын көбөйтүп, жаңы региондордо өзүнүн катышуусун кеңейтүүдө. 2026-жылдын кулжа айынын аягына карата компаниянын дүкөндөрүнүн саны 71ге жетип, [[Чүй облусу|Чүй]], [[Ош облусу|Ош]], [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад]] жана [[Нарын облусу|Нарын]] облустарында ишмердүүлүгүн жүргүзүүдө&lt;ref name= &quot;:1&quot;/&gt;.

== Тарыхы ==

=== 1. Түптөлүшү жана «Фрунзе» доору (2011–2016) ===
Алгачкы жылдары [[Бишкек]] тургундары үчүн бир жерден бардык керектүү азык-түлүктү, тиричилик товарларын алуу чоң жаңылык болду. 2016-жылдан баштап дүкөндөр тармагы борбордон чыгып, аймактарга кадам таштады — [[Чүй]] жана [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад облус]]тарына, ал эми 2017-жылы [[Ош]] шаарына ачылды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== 2. Заманбап технологиялар жана өздүк өндүрүш ===
Арадан жылдар өтүп, тармак жөн гана товар сатпастан, кызмат көрсөтүүнү жакшыртууга өттү:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Өздүк бренддер:''' Элге сапаттуу жана арзан продукция берүү үчүн '''«[[Ар-Дайым]]»''' соода маркасы жана '''«[[Нукура]]»''' деген аталыш менен даяр тамак-аштарды, кулинарияны өндүрүү киргизилди.
* '''Инновациялар:''' [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] биринчилерден болуп '''[[өзүн-өзү тейлөөчү касса]]лар''' (кассы самообслуживания) орнотулду.
* '''[[Логистика (философия)|Логистика]]:''' Азык-түлүктөрдү жаңы боюнча жеткирүү үчүн 8 000 чарчы метрден ашык аянтты ээлеген заманбап бөлүштүрүү борбору (распределительный центр) курулду.
* '''Онлайн формат:''' [https://asia.kg/ru/mobilnoe-prilozhenie/?utm_source=website&amp;utm_medium=organic&amp;utm_campaign=app_install Мобилдик тиркеме], бонус системасы жана онлайн-дүкөн ишке киргизилди.

=== 3. Ребрендинг: «[[Фрунзе]]ден» «Азияга» өтүү (2023-жыл) ===
'''2023-жылдын май айында''' компания чоң жаңыланууга барды. «Фрунзе» деген аталыш чектелүү гео-тушунүктү берип, компаниянын келечектеги глобалдуу пландарына туура келбей калгандыктан, тармак атын '''«Азия»''' деп өзгөрттү.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эмне үчүн «Азия»?'''

# '''Аталышынын мааниси:''' Борбор Азия деңгээлине чыгуу, аймактагы алдыңкы соода тармагына айлануу идеясы коюлган.
# '''Сапат стандарты:''' Эл аралык стандарттарга шайкеш келип, [[ISO 9001|ISO 9001:2015]] сапат сертификатын алуу менен кызмат көрсөтүүнү жаңы деңгээлге көтөрдү.

=== 4. Бүгүнкү күнү ===
«Азия» маркеттер тармагы азыр өлкөнүн ар бир облусуна ([[Ысык-Көл]], [[Ош]], [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад]], [[Талас облусу|Талас]], [[Нарын облусу|Нарын]], [[Баткен]]) жетти. Бишкектен баштап, Ысык-Көлдүн жээгиндеги Чолпон-Ата жана Каракол шаарларына чейин ондогон гипермаркеттери жана маркеттери калкка кызмат кылып келет.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==
* [https://asia.kg/ky// Азия соода түйүнүн расмий сайты]
* [https://www.linkedin.com/company/frunzekg/about/ Фрунзе соода түйүнүнүн LinkedIn барагы]
* [https://www.instagram.com/asia_marketkg/ Instagram] 
* [https://www.facebook.com/asiamarketkg/ Facebook]</text>
      <sha1>h2izzhrzddxuwjizzaw4oxq3og25am5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча боттор тизмеси</title>
    <ns>4</ns>
    <id>137589</id>
    <revision>
      <id>662585</id>
      <parentid>662567</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:01:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>662585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6917" sha1="bztem5ff6p6xtybtrwvl58878sjo7qo" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:115740}}]]
|-
| 2 || [[User:ChoRusBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ChoRusBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]]
|-
| 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:44512}}]]
|-
| 4 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8677}}]]
|-
| 5 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7230}}]]
|-
| 6 || [[User:VertexBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VertexBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]]
|-
| 7 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]]
|-
| 8 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]]
|-
| 9 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]]
|-
| 10 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]]
|-
| 11 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3219}}]]
|-
| 12 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]]
|-
| 13 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]]
|-
| 14 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]]
|-
| 15 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]]
|-
| 16 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]]
|-
| 17 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]]
|-
| 18 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1373}}]]
|-
| 19 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]]
|-
| 20 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1148}}]]
|-
| 21 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]]
|-
| 22 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]]
|-
| 23 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]]
|-
| 24 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]]
|-
| 25 || [[User:AlleborgoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlleborgoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]]
|-
| 26 || [[User:Thijs!bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Thijs!bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]]
|-
| 27 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]]
|-
| 28 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]]
|-
| 29 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]]
|-
| 30 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]]
|-
| 31 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]]
|-
| 32 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]]
|-
| 33 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]]
|-
| 34 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]]
|-
| 35 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]]
|-
| 36 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]]
|-
| 37 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]]
|-
| 38 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]]
|-
| 39 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]]
|-
| 40 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]]
|-
| 41 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]]
|-
| 42 || [[User:PipepBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PipepBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]]
|-
| 43 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]]
|-
| 44 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]]
|-
| 45 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]]
|-
| 46 || [[User:Gerakibot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gerakibot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]]
|-
| 47 || [[User:Purbo T|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Purbo T&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]]
|-
| 48 || [[User:Makecat-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makecat-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]]
|-
| 49 || [[User:BotMultichill|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BotMultichill&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BotMultichill|{{formatnum:233}}]]
|-
| 50 || [[User:PixelBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PixelBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PixelBot|{{formatnum:106}}]]
|-
| 51 || [[User:Loveless|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Loveless&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Loveless|{{formatnum:99}}]]
|-
| 52 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:21}}]]
|-
| 53 || [[User:Maintenance script|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maintenance script&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]]
|-
| 54 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>bztem5ff6p6xtybtrwvl58878sjo7qo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча Википедиячылар тизмеси (боттор менен бирге)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>137601</id>
    <revision>
      <id>662584</id>
      <parentid>662566</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:01:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>662584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24317" sha1="5a8n5dp63pa1s81hzutt5hquqtrnq7n" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:115740}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:ChoRusBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ChoRusBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] || {{Permissions|ChoRusBot}}
|-
| 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:44512}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 4 || [[User:Chaoborus|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chaoborus&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}}
|-
| 5 || [[User:Bosogo|Bosogo]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18507}}]] || {{Permissions|Bosogo}}
|-
| 6 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:15044}}]] || {{Permissions|Artelow}}
|-
| 7 || [[User:Chorobek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chorobek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}}
|-
| 8 || [[User:Mirzoulugʻbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mirzoulugʻbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12821}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}}
|-
| 9 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11100}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}}
|-
| 10 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8677}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 11 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7972}}]] || {{Permissions|Baydastann}}
|-
| 12 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7230}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 13 || [[User:VertexBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VertexBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] || {{Permissions|VertexBot}}
|-
| 14 || [[User:Элден|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элден&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}}
|-
| 15 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6023}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}}
|-
| 16 || [[User:UlutSoft3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}}
|-
| 17 || [[User:Чагылган|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чагылган&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}}
|-
| 18 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 19 || [[User:Эльза Мамбетакунова|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Эльза Мамбетакунова&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}}
|-
| 20 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Tynchtyk Chorotegin&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4965}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}}
|-
| 21 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4523}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 22 || [[User:ImeNtrav|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ImeNtrav&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}}
|-
| 23 || [[User:Maksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}}
|-
| 24 || [[User:Shchb|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Shchb&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}}
|-
| 25 || [[User:Kmaksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmaksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}}
|-
| 26 || [[User:Үрүйэ|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Үрүйэ&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}}
|-
| 27 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 28 || [[User:Kgbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kgbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}}
|-
| 29 || [[User:Connexxx|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Connexxx&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}}
|-
| 30 || [[User:Elebayev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elebayev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}}
|-
| 31 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] || {{Permissions|Legobot}}
|-
| 32 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 33 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3219}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 34 || [[User:Aidabishkek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aidabishkek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}}
|-
| 35 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 36 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 37 || [[User:Askar Nazyrov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Askar Nazyrov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}}
|-
| 38 || [[User:Umut|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umut&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}}
|-
| 39 || [[User:QECUB|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QECUB&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}}
|-
| 40 || [[User:Бахтияр Толукбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бахтияр Толукбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}}
|-
| 41 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 42 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 43 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Roman, Alexej and Vładimir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}}
|-
| 44 || [[User:Kairat Zamirbekov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kairat Zamirbekov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}}
|-
| 45 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 46 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 47 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1474}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 48 || [[User:Meri|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Meri&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}}
|-
| 49 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1373}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 50 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 51 || [[User:Asankozhoevas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asankozhoevas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}}
|-
| 52 || [[User:Adinai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adinai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}}
|-
| 53 || [[User:Friendwip.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Friendwip.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}}
|-
| 54 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1148}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 55 || [[User:Kglive|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kglive&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}}
|-
| 56 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 57 || [[User:UlutSoft6|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft6&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}}
|-
| 58 || [[User:TarPas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TarPas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}}
|-
| 59 || [[User:Gulzhana|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzhana&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}}
|-
| 60 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 61 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 62 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:887}}]] || {{Permissions|Arsensky}}
|-
| 63 || [[User:Aida23a|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aida23a&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}}
|-
| 64 || [[User:Dnes1302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dnes1302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}}
|-
| 65 || [[User:Элдин беги|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элдин беги&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}}
|-
| 66 || [[User:UlutSoft1|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft1&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}}
|-
| 67 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] || {{Permissions|TjBot}}
|-
| 68 || [[User:Rotlink|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rotlink&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}}
|-
| 69 || [[User:Chris die Seele|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chris die Seele&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}}
|-
| 70 || [[User:Дилдорбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Дилдорбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:708}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}}
|-
| 71 || [[User:Aiylchy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aiylchy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}}
|-
| 72 || [[User:AlleborgoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlleborgoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|AlleborgoBot}}
|-
| 73 || [[User:Estebesovdastan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Estebesovdastan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}}
|-
| 74 || [[User:Thijs!bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Thijs!bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] || {{Permissions|Thijs!bot}}
|-
| 75 || [[User:Jakshysapa|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jakshysapa&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}}
|-
| 76 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] || {{Permissions|Idioma-bot}}
|-
| 77 || [[User:Lirchik|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Lirchik&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}}
|-
| 78 || [[User:Ch|Ch]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:627}}]] || {{Permissions|Ch}}
|-
| 79 || [[User:Amantur r|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amantur r&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}}
|-
| 80 || [[User:Cekli829|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Cekli829&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}}
|-
| 81 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|RedBot}}
|-
| 82 || [[User:Табалдыев Ысламбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Табалдыев Ысламбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}}
|-
| 83 || [[User:S(uz)ak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;S(uz)ak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}}
|-
| 84 || [[User:Firespeaker|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Firespeaker&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}}
|-
| 85 || [[User:Gulzat05|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzat05&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}}
|-
| 86 || [[User:Канымбу|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Канымбу&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}}
|-
| 87 || [[User:Zhanyl90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zhanyl90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}}
|-
| 88 || [[User:Aladobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aladobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}}
|-
| 89 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] || {{Permissions|JackieBot}}
|-
| 90 || [[User:Gulaiym001|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulaiym001&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}}
|-
| 91 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:536}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 92 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозобек Түгөлбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}}
|-
| 93 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] || {{Permissions|MastiBot}}
|-
| 94 || [[User:Кайып Пайзылдаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кайып Пайзылдаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}}
|-
| 95 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Synthebot}}
|-
| 96 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] || {{Permissions|Mjbmrbot}}
|-
| 97 || [[User:Бегаим|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бегаим&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}}
|-
| 98 || [[User:Rartat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rartat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}}
|-
| 99 || [[User:Fornax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fornax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}}
|-
| 100 || [[User:PlanespotterA320|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PlanespotterA320&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}}
|-
| 101 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] || {{Permissions|HRoestBot}}
|-
| 102 || [[User:UlutSoft4|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft4&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}}
|-
| 103 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 104 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] || {{Permissions|Ripchip Bot}}
|-
| 105 || [[User:Hugo.arg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Hugo.arg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}}
|-
| 106 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 107 || [[User:Ksc~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ksc~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}}
|-
| 108 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] || {{Permissions|Alexbot}}
|-
| 109 || [[User:Алтынбек Касымов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Алтынбек Касымов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}}
|-
| 110 || [[User:Εὐθυμένης|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Εὐθυμένης&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}}
|-
| 111 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] || {{Permissions|AvocatoBot}}
|-
| 112 || [[User:Namir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Namir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}}
|-
| 113 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurlanKG Bishkek editor&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:367}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}}
|-
| 114 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] || {{Permissions|KamikazeBot}}
|-
| 115 || [[User:Госфонд ИС|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Госфонд ИС&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}}
|-
| 116 || [[User:V3~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;V3~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}}
|-
| 117 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|LaaknorBot}}
|-
| 118 || [[User:AdemazAlmaz|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AdemazAlmaz&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}}
|-
| 119 || [[User:Ырысгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ырысгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}}
|-
| 120 || [[User:Nurjamal|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurjamal&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}}
|-
| 121 || [[User:Nursultan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nursultan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}}
|-
| 122 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] || {{Permissions|Movses-bot}}
|-
| 123 || [[User:Aymira|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aymira&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}}
|-
| 124 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}}
|-
| 125 || [[User:Symbat92|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Symbat92&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}}
|-
| 126 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}}
|-
| 127 || [[User:Andrew J.Kurbiko|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Andrew J.Kurbiko&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}}
|-
| 128 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Rubinbot}}
|-
| 129 || [[User:Орозгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}}
|-
| 130 || [[User:PipepBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PipepBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|PipepBot}}
|-
| 131 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 132 || [[User:Atlikta|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Atlikta&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}}
|-
| 133 || [[User:Abiyoyo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abiyoyo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}}
|-
| 134 || [[User:Росул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Росул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}}
|-
| 135 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Vagobot}}
|-
| 136 || [[User:Elya3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elya3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}}
|-
| 137 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] || {{Permissions|AvicBot}}
|-
| 138 || [[User:Baronnet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baronnet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}}
|-
| 139 || [[User:Ahmadi~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ahmadi~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}}
|-
| 140 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 141 || [[User:Rakutai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rakutai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}}
|-
| 142 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|SilvonenBot}}
|-
| 143 || [[User:Gerakibot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gerakibot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|Gerakibot}}
|-
| 144 || [[User:Purbo T|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Purbo T&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] || {{Permissions|Purbo T}}
|-
| 145 || [[User:Makecat-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makecat-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Makecat-bot}}
|-
| 146 || [[User:Peri~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Peri~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}}
|-
| 147 || [[User:Ashirov Maksatbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ashirov Maksatbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}}
|-
| 148 || [[User:Asel90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asel90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}}
|-
| 149 || [[User:Belekoff|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Belekoff&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}}
|-
| 150 || [[User:Jol004u|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jol004u&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}}
{{/end}}</text>
      <sha1>5a8n5dp63pa1s81hzutt5hquqtrnq7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кызыл кхмерлер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137871</id>
    <revision>
      <id>662633</id>
      <parentid>650854</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T03:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41771" sha1="iye22ldi8it6tflh08252178gqpnsc6" xml:space="preserve">[[Файл:Banner of the Communist Party of Kampuchea.svg|thumb|280px|Кампучиянын коммунистик партиясынын желеги]]
'''«Кызыл кхмерлер»''' ({{lang-km|ខ្មែរក្រហម}}) — [[Камбожа|Камбожанын]] Коммунисттик партиясынын жана коммунисттик кыймылынын ичинде кытайчыл багыттагы улутчул-агрардык агымдын расмий эмес аталышы&lt;ref&gt;[https://timeline.eccc.gov.kh/en/section/who-were-the-khmer-rouge Камбоджа соттундагы өзгөчө сот палаталары. Кызыл кхмермлер ким болгон?]&lt;/ref&gt;. Кызыл кхмерлердин басымдуу көпчүлүгү этникалык кхмерлерден турган&lt;ref&gt;[https://ru.euronews.com/2012/10/03/former-khmer-rouge-soldier-faces-up-to-past Euronews. Бывший солдат &quot;красных кхмеров&quot; дает показания]&lt;/ref&gt;. Алардын идеологиясы маоизмге, батыш маданиятына каршы болууга, вьетнамга карата жек көрүү идеологиясына жана кхмер улутчулдугуна негизделген.

Бул агым 1968-жылы Кампучиянын Коммунисттик партиясынын ичиндеги кытайчыл канат катары пайда болуп, советчил канатка каршы турган. Кызыл кхмерлер, Түндүк Вьетнам, Түштүк Вьетнам жана АКШ да активдүү кийлигишкен Камбожадагы жарандык согуштун бир тарабы болгон. Кыймылдын мүчөлөрүнүн саны болжол менен 30 миңдей адам болуп, алгач бул саясий кыймылдын негизин Францияда жана Камбоджада билим алган радикал кхмер улутундагы жаштар түзгөн. Кийинчерээк кыймылдын катарын шаар тургундарын «америкалыктардын жактоочулары» деп жек көргөн, ата-энесинен ажыраган 12–15 жаштагы өспүрүмдөр толуктап турган&lt;ref&gt;[https://www.vokrugsveta.ru/article/346618/?ysclid=mhfxa49uoc593072981 Вокруг света. Чемпионы по геноциду: краткая, но поучительная история кампучийских красных кхмеров]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/ru/genocidu-krasnyh-khmerov-polveka-v-kambodze-ne-hotat-povtorenia-proslogo/video-72278356?maca=rus-Video_of_the_Day-31255-xml-mrsshd Deutsche Welle. &quot;Красные кхмеры&quot;: полвека спустя]&lt;/ref&gt;.

== Бийликти басып алуу ==
[[Файл:PolPot.jpg|thumb|280px|[[Пол Пот]]]]
[[Файл:Norodom_Sihanouk_Coronation_Regalia_1941.png|thumb|389x389px|Нородом Сианук]]
1975-жылдын 17-апрелинде (Түндүк Вьетнамдын аскерлери Сайгонго кирерине эки жума калганда) партизан күчтөрү өлкөнүн борбору — [[Пномпень|Пномпенди]] басып алышкан. «Кызыл кхмерлер» Пномпенди толук көзөмөлүнө ала электе эле ошол учурдагы Комбожанын президенти Лон Нолдун жана анын бир тууганынын тарапкерлерин туткундап, Пном Пхень стадионунда атып өлтүрүшкөн. Бул окуялардан кийин Кхмер Республикасынын расмий бийлиги кулап, президент Лон Нол өлкөдөн качып кеткен. Бир жыл бою өлкөнүн формалдуу башчылары катары үй камагындагы канзаада Нородом Сианук жана премьер-министр Пенн Нут эсептелишкен. Бирок расмий бийликтегилердин саясий ролу дээрлик жок эле жана иш жүзүндө бийлик коммунист-маоисттер «кызыл кхмерлердин» колунда болгон.

1976-жылдын 14-апрелинде Демократиялык Кампучиянын Эл өкүлдөр кеңешинин биринчи жыйынында өлкөнүн президенти жана мамлекеттик президиумдун төрагасы болуп Кхиеу Сампхан, премьер-министри болуп [[Пол Пот]] шайланган. Ушул эле жыйында премьер-министрдин үч орун басары — тышкы иштер маселеси боюнча Иенг Сари, улуттук экономика боюнча Ван Вет, улуттук коргоо иштерине жооптуу катары Сон Сен шайланган. Эл өкүлдөр кеңешинин Туруктуу комитетинин төрагалыгына Нуон Чеандын талапкерлиги бекитилген.

1978-жылдын декабрь айынын аягына карата «Кызыл кхмерлер» өлкөнүн болжол менен 99% аймагын көзөмөлдөп турган. Оппозиция (Лон Нолдун тарапкерлери) түндүктөгү [[Жунгли|жунглилерге]] сүрүлүп чыгарылган, ал эми Вьетнамды жактаган топтор аз санда жана ички уюштуруусу начар болгон.

Мамлекеттин Камбоджа аталышы Демократиялык Кампучия деп өзгөртүлүп, «кызыл кхмерлердин» бийликке келген жылы «нөлүнчү жыл» деп жарыяланган&lt;ref&gt;[https://www.kobo.com/us/en/ebook/the-killing-of-cambodia-geography-genocide-and-the-unmaking-of-space?ysclid=mhfxtjd2of620382220 Жеймс Тайнер. The Killing of Cambodia: Geography, Genocide and the Unmaking of Space]&lt;/ref&gt;.

== Социалдык түзүлүшү ==
[[Файл:Khmer_rouge_clothing.jpg|thumb|280px|Кызыл кхмерлердин униформасы]]
«Кызыл кхмерлердин» ички саясаты дүйнөдөгү практикадан толугу менен обочо болгон, алардын режиминин чыныгы мүнөзү кийин гана ачыкка чыккан. Демократиялык Кампучиянын беш жыл ичиндеги тарыхында жарандардын адам укуктары менен эркиндиктеринин, анын ичинде жашоого болгон укуктарынын бузулушу калктын чоң бөлүгүнө таасирин тийгизген&lt;ref&gt;[https://asiapacificcurriculum.ca/learning-module/rise-and-fall-khmer-rouge-regime Asia Pacific Foundation of Canada. The Rise and Fall of the Khmer Rouge Regime] &lt;/ref&gt;.

«Кызыл кхмерлер» өлкөдө саясий диктатура орнотушкан. Алар Камбожада «жүз пайыз коммунисттик коомду» куруу максатындагы «революциялык эксперименттин» башталышын жарыялашкан. Камбожанын аймагында Пол Поттун идеяларына негизделген «аскердик коммунизмдин» жана «агрардык социализмдин» өзгөчө түрү түзүлгөн&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.thoughtco.com/what-was-the-khmer-rouge-195375 ThoughtCo. Khmer Rouge: Regime Origins, Timeline, and Fall]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[https://diletant.media/articles/28488510/?ysclid=mhfy65h542176044522 Дилентант. Братья, которые запретили города]&lt;/ref&gt;.

Бийликке келгенден кийин Пол Поттун өкмөтү дароо чечүүнү талап кылган үч тактикалык милдетти койгон:

# Кампучия коомунун негизин түзгөн дыйкандардын жакырланышын токтотуу, коррупция менен сүткорчулукту жоюу;
# Кампучиянын чет өлкөлөрдөн болгон туруктуу көз карандылыгын жок кылуу;
# Өлкөгө тартип орнотуу — бул үчүн эң катуу саясий режимди орнотуу зарыл деп эсептелген.

Стратегиялык жактан алганда, биринчи этапта шаар тургундарын толугу менен айыл жерине көчүрүү жүргүзүлгөн. Ошону менен бирге товарды акчага сатуу жана сатып алуу мамилелери, мамлекеттик мекемелер жарандарга көрсөткөн кызматтардын көбү, социалдык тармак жана элдин жашоосун камсыз кылган системалар жоюлган. Буддист кечилдери куугунтукка алынган, өлкө аймагында бардык диндерге тыюу салынган. Мындан тышкары мурунку режимдин ар кандай деңгээлдеги чиновниктери менен аскер кызматкерлери, ошондой эле плантациялардын жана ири чарбалардын мурдагы ээлери физикалык жактан жок кылынган (өлтүрүлгөн).

Эл үч негизги категорияга бөлүнгөн:

* Биринчи — «негизги калк». Айыл аймактарында жашаган адамдарды камтыйт&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://topwar.ru/86605-pol-pot-put-krasnogo-khmera-chast-3-risovyy-kommunizm.html?ysclid=mhfy66wrpa698180693 Военное обезрение. Пол Пот. Путь красного кхмера. Часть 3. «Рисовый коммунизм»]&lt;/ref&gt;.

* Экинчи — «жаңы эл» же «17-апрелдиктер». Бул шаарларда жана АКШ тарабынан убактылуу басып алынган же Лон Нолдун тарапкер күчтөрүнүн көзөмөлүндө болгон аймактардагы жашоочулар. Бул категорияларды кайрадан катуу ыкмаларды колдонуп тарбиялаш керек деп эсептелген. Чындыгында болсо бул топтогу адамдар, айрыкча түндүк жана түндүк-батыш аймактарга көчүрүлгөндөр кул катары, оор шарттарда иштешкен жана жашашкан. 1975-жылы ачарчылыктын жана оорулардын кесепетинен каза тапкандардын 99% ушул «жаңы эл» деп аталган категориядагы адамдар түзгөн&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://hmd.org.uk/learn-about-the-holocaust-and-genocides/cambodia/the-genocide/ Holocaust Memorial Day Trust. Genocide in Cambodia]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

* Үчүнчү бөлүк — интеллигенция, дин кызматкерлери, мурдагы режимдин мамлекеттик аппаратында кызмат кылгандар, Лон Нолдун армиясынын офицерлери жана сержанттары, Ханойдон окуп келген ревизионисттер. Бул категориядагы кеңири масштабдуу тазалоого керек же башкача айтканда бул категориядагы адамдардын баарын толугу менен өлтүрүп жок кылуу керек деп эсептелген&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Бардык жарандар эмгектенүүгө милдеттүү болгон. Өлкөнүн бүт аймагы мажбурлаган эмгекке негизделген айыл чарба коммуналарына айландырылган. Коммуналарда жумуш күнү көп учурда 14 саатка чейин созулуп, айылдын жакыр жана орто дыйкандары, ошондой эле шаарлардан күч менен көчүрүлгөн адамдар абдан оор шарттарда жөнөкөй физикалык иштерди аткарышкан — негизинен күрүч эгүү жана сугат каналдарын казуу менен алектенишкен. Коммуналарга шаарлардан «америкалык чабуул коркунучуна байланыштуу эвакуация» деген жүйө менен чыгарылган адамдар дагы жайгаштырылган&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2025/05/17/pol-pot/?ysclid=mhfzsu67bk105432748 Лента. Кровавые казни, массовый голод и отмена денег.]&lt;/ref&gt;.

Коомдук тарбияга алынган балдар атайын концлагерлерге жайгаштырылып, аларга учурдагы режимге жана Пол Потко берилгендик сезимин сиңирүү, ошол эле учурда өз ата-энесин жек көрүүгө үйрөтүү максат кылынган. «Кызыл кхмерлердин» армиясына өспүрүмдөрдү алышкан — аларга курал берилген жана жергиликтүү бийлик дээрлик толугу менен өспүрүмдөрдүн колунда болгон. Алар көчөлөрдү кайтарып, плантациялардагы жумуштарды көзөмөлдөп, адамдарды кыйнап, кээде аёосуз өлтүрүп турушкан&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/topic/Khmer-Rouge Encyclopædia Britannica. Khmer Rouge]&lt;/ref&gt;.

Медицина, билим берүү, илим жана маданият тармактары толугу менен жок кылынган. Ооруканалар, мектептер, жогорку окуу жайлары, китепканалар жана бардык маданий-илимий мекемелер жабылган. Акча колдонууга, чет тилдерге, чет өлкөлүк китептерге тыюуга салынган. Башчылардын буйруктарынан башка эч нерсени жазууга же окууга уруксат берилген эмес. Көз айнек тагынуу да «ишенимсиздиктин белгиси» катары эсептелген. Көз айнек тагынуу кээде адамды өлүм жазасына чейин алып келген айыптоолордун бирине себеп болгон.

Уурулук кылгандарды сотсуз эле атып салышкан. Өлүм жазасы эң майда күнөөлөр үчүн да колдонулган — мисалы, коммуна жетекчилигинин уруксатысыз бала төрөө, революцияга чейинки мезгилди жакшы убак эле деп эстөө, дарактан уруксатсыз мөмө үзүү же түшүм жыйналгандан кийин талаадан машак терүү. Улуттук жана социалдык себептер боюнча да геноцид жүргүзүлгөн — этникалык кытайлар, вьетнамдар, айрым тям элдери, мурдагы башкаруучу катмарлардын өкүлдөрү, буддист кечилдери жана башка дин кызматкерлери, дарыгерлердин, мугалимдердин, студенттердин жана жогорку билими бар адамдардын басымдуу бөлүгү үй-бүлөлөрү менен кошо өлтүрүлгөн&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://irisko.me/%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B4-%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%BA%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2/?ysclid=mhfzt8oo6o430949693 Корея изнутри. Геноцид красных кхмеров]&lt;/ref&gt;.

Демократиялык Кампучияда «кызыл кхмерлер» атайын тилди киргизишкен — бул тил жаңыланган, «революциялык» сүйлөө формасы болуп, ал кадимки адабий сөздөрдү (анын ичинде «эне», «ата» сыяктуу) жаргон жана диалект сөздөр менен алмаштырган. Ошондой эле Түштүк-Чыгыш Азия элдерине мүнөздүү сылыктык формалары да толугу менен жокко чыгарылган&lt;ref&gt;[https://iling.spb.ru/node/4397?ysclid=mhg01e1sk5766524828 ИЛИ РАН. Язык «красных кхмеров». Старые слова и новые смыслы]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Өлкөнүн жетекчилеринин ысымдары жана сүрөттөрү элден жашырылган. Пол Пот расмий түрдө «Бир тууган №1», Нуон Чеа — «Бир тууган № 2», Иенг Сари — «Бир тууган № 3», Та Мок — «Бир тууган № 4», ал эми Кхиеу Сампхан — «Бир тууган № 5» деген каймана аттар менен аталышкан.

Демократиялык Кампучия дээрлик толугу менен тышкы дүйнө менен болгон байланышын үзгөн. Толук кандуу дипломатиялык байланыштар [[Кытай]], [[Албания]] жана [[Корей Эл-Демократиялык Республикасы|Түндүк Корея]] менен гана жүргүзүлүп, ал эми [[Румыния]] жана [[Франция]] менен жарым-жартылай расмий мамилелер сакталып турган.

== Геноцид ==
[[Файл:Photos_of_victims_in_Tuol_Sleng_prison.JPG|thumb|280x280px|Туолслэнг геноцдге арналган музейде кызыл кхмерлер тарабынан тартылган миңдеген адамдардын сүрөттөрү илинген]]
[[Файл:Choeungek2.JPG|thumb|280px|Кызыл кхмерлердин колунан каза болгондордун баш сөөктөрү]]
[[Файл:Khmer Rouge Victims.JPG|thumb|280px|Үңкүрлөрдөн табылган кызыл кхмерлердин колунан каза тапкандардын сөөктөрү]]
=== Диний ишенимдери үчүн куугунтуктоо ===
Демократиялык Кампучиянын Конституциясында: «Демократиялык Кампучияга жана кампучиялык элге зыян келтирген диндерге катуу тыюу салынат» деп жазылган. Бул конституциялык беренеге ылайык, жарандардын диний ишенимдерине негизделген куугунтук жана массалык жок кылуу жүргүзүлгөн&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Биринчилерден болуп, 1975-жылдын 18-апрелинде Кампонгспы провинциясынын Удонг округунун Пранг пагодасында буддисттик уюмдун башчысы Хуот Тат өлтүрүлгөн&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=lu6Mj0A7CpYC&amp;q=Huot+Tat&amp;pg=PA361&amp;redir_esc=y#v=snippet&amp;q=Huot%20Tat&amp;f=false Pot Pol; Sary, Ieng; révolutionnaire, Cambodia Tribunal populaire (2000-04-04). Genocide in Cambodia: Documents from the Trial of Pol Pot and Ieng Sary. University of Pennsylvania Press]&lt;/ref&gt;. 82 миң буддист бонзалырыны ичинен өтө аз сандагы гана адамдам качып кутулууга жетишкен, калгандары режим тарабынан өлтүрүлгөн. Будданын эстеликтери, айкелдери жана буддисттик китептер жок кылынган, пагодаларга жана храмдарга кампа жайларына айланган. Мурдагы Камбожадагы 2800 пагоданын баары толугу менен иштебей калган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

1975–1979-жылдары Камбоджадагы бардык 60 миң христиан өлтүрүлгөн&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. Бардык чиркөөлөр талкаланып, көпчүлүгү жардырылган. 

Камбожа мусулмандарынын башчысы Хари Рослос жана анын жардамчылары Сулейман ажы менен Мат Сулейман ажы кыйноолордон кийин өлтүрүлгөн&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;[https://islamnews.ru/quot-Krasnye-khmery-quot-ubili-polovinu-musulman-Kambodzhi?ysclid=mhg08odwz2836479093 Islam News. «Красные кхмеры» убили половину мусульман Камбоджи]&lt;/ref&gt;. Кампонгсием округундагы 20 миң мусулмандын эч кимиси тирүү калган эмес&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;[https://islam.kz/ru/news/v-mire/genotsid-musulman-ustroennyi-krasnymi-khmerami-v-kambodje-15259/?ysclid=mhg08ez47u427182644#gsc.tab=0 Islam.kz. Геноцид мусульман, устроенный красными кхмерами в Камбодже]&lt;/ref&gt;. Ошондой эле аталыштагы провинциядагы 20 миң мусулмандын ичинен төртөө гана тирүү калган. Бардык 114 мечит талкаланып, айрымдары чочко сарайына айланып, кээ бирлери динамит менен жардырылган же бульдозер менен сүздүрүлүп салынган&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== Генецидди балоо боюнча маалыматтар ===
Репрессиялардын натыйжасында ар кандай булактардагы маалыматтарга ылайык 1 миллиондон 3 миллионго чейин адам өлтүрүлгөн деп эсептелет&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. Каза болгондордун так санын аныктоо мүмкүн эмес, анткени калкты каттоо жүргүзүлгөн эмес жана ошол убактагы Камбожанын калкынын так саны боюнча маалыматтар жок болгон. Демократиялык Кампучиянын өкмөтүнүн жана Элдик революциялык трибуналдын маалыматы боюнча 2,75 миллион адамдын «кызыл кхмерлердин» кылмыштарынын айынан каза тапкан&lt;ref&gt;[https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/cambodia/cambodia-1975 The United States Holocaust Memorial Museum. Cambodia 1975–1979]&lt;/ref&gt;.

«Кызыл кхмерлер» бийликте турган кезде, Батыштагы айрым солчул интеллигенттер геноцидд болгон эмес же генациддин курмандыктарынын саны ашыкча көрсөтүлгөн деп эсептеген. Вьетнамдын басып кирүүсүнөн кийин, Пол Поттун кылмыштары тууралуу фактылар батыштын маалымат булактарында кеңири жарыяланганда, солчулдар өз көз карашын өзгөртүүгө аргасыз болушкан. Бирок кийинчерээк консервативдик басма сөз булактары Пол Поттун кылмыштарын азайтып көрсөтүүгө аракет кылган, анткени [[НАТО]] өлкөлөрүндө Камбожаны социалисттик Вьетнамга каршы турган союзчу катары карашкан. Ушул себептерден улам «кызыл кхмерлер» 1990-жылдардын башына чейин Кампучиянын [[Бириккен Улуттар Уюму|БУУда]] өкүлү болуп турушкан.

Учурда чет элдик талдоо «кызыл кхмерлердин» саясатын көбүнчө кхмер элине карата экстремалдуу геноцид катары баалайт, бирок курмандыктардын санын аз белгилегендер да бар. Мисалы, Дүйнөлүк банк 1975–1980-жылдар аралыгында жабыркагандардын саны болжол менен жарым миллион деп көрсөтөт. Кээ бир талдоочулар андан дагы аз баа беришет. Мисалы, Milton Leitenberg 80–100 миң адам өлтүрүлгөн деп эсептейт. Ошол эле учурда, айрым жергиликтүү калк «кызыл кхмерлер» бийликтеги мезгилди колдойт, студенттердин үчтөн бири Пол Потту Кампучиянын тарыхындагы эң белгилүү инсан деп эсептеген&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://sfi.usc.edu/collections/cambodian-genocide USC Shoah Foundation. Cambodian Genocide]&lt;/ref&gt;.

2003-жылы БУУ колдоосу менен түзүлгөн Кампучиянын Өзгөчө трибуналы «кызыл кхмерлердин» төрт эң жогорку даражалуу кызматкерине каршы коюлган айыптоолор боюнча иш жүргүзгөн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Introduction to the ECCC. Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia |url=http://www.eccc.gov.kh/en/about-eccc/introduction |accessdate=2025-11-01 |archivedate=2011-07-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727070753/http://www.eccc.gov.kh/en/about-eccc/introduction }}&lt;/ref&gt;. Канг Кек Иеу 12 миң адамды Туолслэнг түрмөсүндө өлтүргөнү үчүн айыпталып, соттолгон&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;[https://www.bbc.com/russian/rolling_news/2009/11/091127_rn_khmer_rouge?ysclid=mhg0gztgpp321177452 BBC. Камбоджа: закончен суд над тюремщиком при красных кхмерах]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.svoboda.org/a/2110236.html Радио Свобода. Обозреватели РС - об итогах трибунала в Камбодже]&lt;/ref&gt;. Төрт айыпталуучунун ичинен жалгыз бири гана басым алдында күнөөсүн моюнга алган&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

== Вьетнам менен согуш жана «кызыл кхмерлердин» режимин кулашы ==
[[Файл:Bomb_craters_in_Cambodia.jpg|thumb|280x280px|Камбожадагы бомбалоодон кийин калган кратерлердин абадан көрүнүшү]]
Жарандык согуш жана «кызыл кхмерлер» режиминин аракеттери өлкөнү кыйынчылыктарга дуушар кылган. Бирок, кыска убакыттан кийин «кызыл кхмерлер» Вьетнамга каршы согушту башташкан&lt;ref&gt;[https://diletant.media/articles/45307790/?ysclid=mhg0j75i7p695184697 Дилетант. Триумф красных кхмеров]&lt;/ref&gt;. 1975-жылдын май айында, [[Вьетнам согушу]] аяктагандан кийин «кызыл кхмерлер» Фукуок аралына биринчи чабуул жасашкан жана кийинчерээк да дайыма ушундай чабуулдарды улантып турушкан. Чабуулдардын натыйжасында вьетнамдын карапайым калкы өлтүрүлгөн. Мисалы, Тхо-Чу аралына болгон чабуул учурунда 500 вьетнамдык адам каза болгон.

Вьетнам менен чектеш «Чыгыш аймактын» башчысы Сао Пхим бул аймакта өзгөчө катуу режим орноткон. 1978-жылдын май-июнь айларында чыккан көтөрүлүштөн кийин ал өзүн-өзү өлтүргөн, анын жакын туугандары дагы өлтүрүлгөн. Бирок көтөрүлүш катуу басылган жана репрессиялардын жыйынтыгында 100 миңден ашык жергиликтүү тургундар, Сао Пхимдин туулуп-өскөн айылы толугу менен жок кылынган. Аман калган адамдар Вьетнамга качууга аргасыз болгон&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://seasia.yale.edu/cambodian-genocide-1975-1979-ben-kiernan-2004 Modern Southeast Asia. The Cambodian Genocide, 1975-1979 (Ben Kiernan, 2004)]&lt;/ref&gt;.

1978-жылдын 25-декабрында (же ноябрда) Вьетнам аскерлери Пол Поттун бийлигин куратуу максатында Кампучияга толук масштабдуу согуш менен басып кирген&lt;ref&gt;[https://military.pravda.ru/1412401-kambodza/ Правда. Вторжение в Камбоджу - причины войны - Военная история]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ru.alphahistory.com/vietnamwar/vietnam-war-timeline-cambodia/ Alpha history. Хронология войны во Вьетнаме: Камбоджа]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Аларга «кызыл кхмерлердин» бир топ бөлүгү кошулган. 1979-жылдын 7-январында Пномпень басып алынган. Мурдагы жогорку даражалуу командир Хенг Самрин вьетнамчыл Кампучия Элдик Республикасынын өкмөтүн жетектеген&lt;ref&gt;[https://opcgate.ru/rezhim-krasnyh-khmerov-rabotai-i-umirai-krasnye-khmery-i-genocid-v/ Режим &quot;красных кхмеров&quot;: работай и умирай. «Красные кхмеры» и «геноцид в Камбодже] {{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Пол Поттун режиминин Вьетнам тарабынан кулатуу Кытайда катуу нааразылыкты жараткан. Вьетнам менен Кытайдын чек арасындагы кагылышуулардан кийин 1979-жылдын 17-февралында Кытай армиясы Вьетнамга басып кирген. Кытай күчтөрү оор жоготууларга учурап, Вьетнамдын аймагына болгону 50 км аралыкка гана кире алган. Бир айдан кийин Кытай-Вьетнам согушу аяктаган, эки тарап тең чечүүчү жеңишке жетише албаган&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;[https://www.vietsov.com.vn/rus/pages/Details.aspx?itemid=33&amp;c=2 ВЬЕТСОВПЕТРО. 40 лет назад Вьетнам освободил Камбоджу (фото)]&lt;/ref&gt;.

Вьетнам аскерлери «кызыл кхмерлердин» бийлигин кулаткандан кийин, алар багынып бербестен Кытайдын колдоосуна таянып вьетнамчыл жана советчил Хенг Самринге каршы согушту уланткан&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;.

1982-жылы эмиграциядагы Демократиялык Кампучиянын Коалициялык Өкмөтү (CGDK) түзүлүп, БУУ жана башка эл аралык уюмдарда Кампучияны өкүлү болуп калган. Демократиялык Кампучиянын Коалициялык Өкмөтүнүн курамына Пол Поттун Демократиялык Кампучия партиясы, мурдагы премьер-министр Сон Саннын батышчыл Кхмер элинин эркиндик фронту жана ФУНСИНПЕК партиясынан кирген канзаада Сиануктун тарапкерлери кирген. «Демократиялык Кампучиянын» башчысы — Сианук, премьер-министр — Сон Санн болгон, бирок коалициянын негизги аскердик күчү болуп «кызыл кхмерлер» кала берген.

Ошол жылдарда Батыштын айрым өкүлдөрү «кызыл кхмерлерди» ар тараптуу колдогон. Мисалы, Индокытай боюнча адис, неоконсерватор Дуглас Пайк Пол Потту «кандуу, бирок ийгиликтүү агрардык революциянын харизмалуу лидери» деп баалаган жана «кызыл кхмерлердин» бийликке келүүсүндө коркунуч жок деп эсептеген.

=== Ички пикир келишпестиктер жана кыймылдын абалынын начарлоосу ===
[[Файл:Khmers_rouges_map.png|thumb|280x280px|1989-1990-жылдардагы кызыл кхмерлер көзөмөлдөгөн аймактары]]
[[Файл:Kang Kek Iew (Kaing Guek Eav or Duch) before the Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia - 20090720.jpg|thumb|280px|Канг Кек Иеу Кызыл кхмерлер трибуналы учурунда. 2009-жыл 20-июль]]
Катуу иерархияга жана репрессияларга карабай «кызыл кхмерлердин» жетекчилигининин арасында башынан эле ички карама-каршылыктар болгон&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1971–1975-жылдары Камбожанын түштүк жана чыгыш райондорунда партизандык кыймылдын негизин «кызыл кхмерлер» эмес, канзаада Сианукты колдогон, бирок идеологиясы жактан «жумшак» Кхмер Румдо кыймылы түзгөн&lt;ref&gt;[http://www.country-data.com/frd/cs/cambodia/kh_appnb.html Library of Congress Country Studies: Cambodia - Major Political and Military Organizations]&lt;/ref&gt;. Алардын кийиминин формасы Вьетнам үлгүсүндө болуп «кызыл кхмерлердин» кара кийиминен айырмаланыа турган. 1975-жылга карата Кхмер Румдо формалдуу түрдө «кызыл кхмерлерге» баш ийген жана Кхмер Румдо кыймылынын мүчөлөрүнө карата репрессиялар башталган. Биринчилерден болуп «кызыл кхмерлердин» экстремалдуу иш-аракеттерин сынга алган Ху Юн өлтүрүлгөн&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1976-жылдын сентябрында Пол Пот премьер-министрлик кызматын Нуон Чеага өткөрүүгө аргасыз болгон, бир айдан кийин Нуон Чеа кайрадан Пол Потко премьер-министрлик кызматын өткөрүп берген. 1977-жылы жогорку жетекчилик мүчөсү Ху Ним атылган.

Кхмер Румдо фракциясы талкалангандан кийин анын кызматкерлери Вьетнамды колдогон партизандык кыймылынын бир бөлүгү болуп калган. Бул партизандык кыймылдын башчысы Хенг Самрин Вьетнам аскерлеринин жеңишинен кийин бийликке келген.

1990-жылдардын башында «кызыл кхмерлер» эл аралык таанылышын жоготуп, алардын таасири азайган. 1992-жылы Кхиеу Сампхан жетекчилигинде Камбожанын улуттук биримдик партиясы түзүлүп, «кызыл кхмерлер» саясий өкүлчүлүктү сактап, партизандык согушту уланткан. 1993-жылы алардын саны 10–20 миңдей болгон, анын 5 миңи аскерлер болгон жана өлкөнүн 15–20% аймагын көзөмөлдөгөн&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;[https://planeta.by/terror-history/vnuki-pol-pota?ysclid=mhfzt1vie2265248938 Планета. «ВНУКИ» ПОЛ ПОТА]&lt;/ref&gt;.

1994-жылы түштүк аймактардагы базалар жоюлуп, Таиланд жана Кытай «кызыл кхмерлерди» колдоону токтоткон.

1997-жылы ички күрөш күчөп, Кхиеу Сампхан өз партиясын түзгөн.

«Кызыл кхмерлердин» кыймылы 1998-жылы формалдуу түрдө жоголгон. Кхиеу Сампхан бийликтен ажыратылган, Иенг Сари өкмөт менен келишим түзүп, кээ бир батыш аймактарын көзөмөлдөп турган. Акыркы радикалдык аскер башчы Та Мок 2000-жылы камакка алынган жана 2006-жылы каза болгон&lt;ref&gt;[https://www.vietsov.com.vn/rus/pages/Details.aspx?itemid=33&amp;c=2 Лента. Мясник &quot;красных кхмеров&quot; обвинен в преступленях против человечности]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/214557 Коммерсантъ. Последний из &quot;красных кхмеров&quot;]&lt;/ref&gt;.

2007-жылы 19-сентябрда Нуон Чеа («Бир тууган №2») адамзатка каршы кылмыштар боюнча камакка алынган&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ООН. Суд в Камбодже признал лидеров «красных кхмеров» виновными в совершении геноцида |url=https://news.un.org/ru/story/2018/11/1343001 |accessdate=2025-11-01 |archivedate=2025-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250910055003/https://news.un.org/ru/story/2018/11/1343001 }}&lt;/ref&gt;.

2007-жылкы маалыматтарга ылайык «кызыл кхмерлердин» кыймылы толук жоголгон жана мурунку мүчөлөрү жунглилерде жашап, майда кылмыштар жана контрабанда менен алектенген.

«Кызыл кхмерлердин» башчыларынын бири болгон Иенг Сари 2013-жылы 14-марта Пномпенде каза болгон&lt;ref&gt;[https://www.golosameriki.com/a/sary/1621422.html Голос Америки. Умер Йенг Сари – один из организаторов геноцида в Камбодже]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/russian/international/2013/03/130313_khmer_sary_dies BBC. Умер Иенг Сари, один из лидеров &quot;красных кхмеров&quot;]&lt;/ref&gt;.

== Колдонулган адабияттар ==

* Гурницкий В. Песочные часы. М.: Радуга, 1983.
* Самородний О. Тайны дипломатии Пол Пота. Таллинн, 2009. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-9949-18-679-2&lt;/nowiki&gt;.
* Самородний О. Пол Пот: Камбоджа — империя на костях?. Алгоритм, 2013. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-4438-0502-3&lt;/nowiki&gt;.
* Шубин В. В. Кампучия: суд народа. М., Юридическая литература, 1980.

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.tuolsleng.com/ «Tuol Sleng» S21 кхмер түрмөсүндө камалгандардын фотоархиви]
* [https://genocide.ru/lib/genocides/cambojian.htm Адамзат тарыхындагы геноциддер. Камбожадагы геноцид.]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.eccc.gov.kh/ Камбоджа соттундагы өзгөчө сот палаталары]

[[Категория:Арип боюнча уюмдар]]
[[Категория:Кызыл кхмерлер]]</text>
      <sha1>iye22ldi8it6tflh08252178gqpnsc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чахатт Кханна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138072</id>
    <revision>
      <id>662682</id>
      <parentid>571725</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T11:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7610" sha1="n1nt9o9f9hfsbu3qhp0te9kft861rkx" xml:space="preserve">{{Кинематографчы
 |ысымы                = Чахатт Кханна
 |нукура ысымы         = 
 |сүрөт                = 
 |туурасы              = 250px
 |сүрөттүн баяндамасы  = 
 |төрөлгөндөгү ысымы   =
 |туулган датасы       = 19.07.1988
 |өлгөн датасы         = 
 |туулган жери         = [[Бомбей]], [[Индия]] 
 |кесиби               = {{Актриса|XX кылымда|XXI кылымда|Индиянын|Хиндидеги кино}}
 |жарандыгы            = {{Өлкө желеги|Индия}}
 |активдүү жылдары     = 2005 — азыркы учурда
 |багыты               = 
 |киностудия           = 
 |сыйлыктары           = 
 |imdb_id              = 
 |сайт                 = 
}}

'''Чахатт Кханна''' ({{lang-en|Chahatt Khanna}}; мурдагы ысымы Чахатт Кханна Мирза — {{lang-en|Chahatt Khanna Mirza}}&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/qubool-hai-chahat-khanna-mirza-aka-nida-to-be-the-villain-in-aahil-and-sanams-love-story-watch-video-364728/ |title=Qubool Hai: Chahat Khanna Mirza aka Nida to be the villain in Aahil and Sanam's love story! Watch video |date=2014-06-26 |website=Boolywood Life |archivedate=2025-02-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250218064447/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/qubool-hai-chahat-khanna-mirza-aka-nida-to-be-the-villain-in-aahil-and-sanams-love-story-watch-video-364728/ |accessdate=2025-11-30 }}&lt;/ref&gt;) — [[Индия|Индиялык]] актериса, хинди тилиндеги индиялык тасмаларда жана телесериалдарда роль жараткан. «Башталышы жакшы» аттуу драмада Аиша Шарманын образын, ал эми «Макулдук» телесериалында Нида Бегтин ролун аткарганы менен белгилүү.
==Өмүр баяны ==
Чахатт өзүнүн чыгармачыл карьерасын 16 жашында баштаган. 2002-жылы ал биринчи жолу Cadbury жарнамасына Прадип Саркар менен тартылган. Алгачкы телешоусу да 2002-жылы чыккан, ал «Sachi Baat Sabhi Jag Jane» деп аталган. Кино тармагындагы биринчи чоң ийгилиги «7½ Phere» тасмасы менен байланыштуу. Ошол эле жылы «Фильм» аттуу триллерде роль ойногон, анда киноактёрлордун жашоосу чагылдырылат.2005-жылы Чахатт «Hero — Bhakti Hi Shakti Hai» сериалында эпизоддук роль жаратып, ханыша Майранын образын ойногон.

Кийинчерээк «Sony TV» каналынын «Kajjal» аттуу телешоусунда да пайда болгон.

2009-жылы Чахатт «Ek Main Ek Tum» тасмасында, андан соң MTV каналынын «Stuntmania» долбоорунда «Топтун лидери» аттуу тасмада роль жараткан.

==Тасмаграфиясы==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
! Жылы !! Аталышы!! Ролу !! class=&quot;unsortable&quot; | Эск. 
|-
| 2005 || ''Фильм'' || Анкита Кулкарни  ||
|-
| 2005 || ''7½ Phere'' || Пияали «Пия» Йоши||
|-
| 2010 || ''Ek Main Ek Tum'' || Чахат ||
|-
| 2011 || ''Рахмат'' || Канишка ||
|-
| 2019 || ''Prassthanam'' || Палак ||
|-
| 2023 || ''Yaatris'' ||  Сонам ||
|}

==Жеке жашоосу ==
Кханна 16 жашында бизнесмен Бхарат Нарсингхани менен таанышкан. Жуп алты жыл сүйлөшүп, 2006-жылдын декабрында үйлөнүшкөн. Бир нече айдан кийин алар ажырашып кетишкен, ал эми актриса Нарсингхани жана анын үй-бүлөсү ага физикалык жана эмоционалдык зомбулукка көрсөткөнүн айткан&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bombay-times/A-wife-beater-will-never-change/articleshow/2253104.cms | title=A wife-beater will never change | date=2007-08-04 | newspaper=The Times of India | accessdate=2018-06-27 }}&lt;/ref&gt;.

2013-жылдын 8-февралында Болливуд жазуучусу Шахрукх Мирзанын уулу Фархан Мирзага турмушка чыккан&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/the-big-fat-tv-weddings/story-G4USFxC4dJMkS9yFEc3qtK.html |title=The big fat TV weddings |publisher=Hindustan Times |date=2013-02-07 |accessdate=2016-03-28}}&lt;/ref&gt;. Түгөйлөрдүн эки кызы бар&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/chahatt-khanna-invites-her-estranged-husband-farhan-mirza-on-her-daughters-birthday/articleshow/65785189.cms|title=Chahatt Khanna invites her estranged husband Farhan Mirza on her daughter's birthday|website=[[The Times of India]] |date=2018-09-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/bade-achhe-lagte-hain-actress-chahatt-khanna-mirza-blessed-with-a-baby-girl-lifetv-1111227-2017-12-16 |title=Bade Achhe Lagte Hain actress Chahatt Khanna Mirza blessed with a baby girl |date=2017-12-16 |website=India Today }}&lt;/ref&gt;. 2018-жылы Кханна сексуалдык жана психологиялык кысым көрсөтүлдү деген негиз менен ажырашууга арыз берген&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/chahatt-khanna-i-was-sexually-and-mentally-abused-by-my-husband/articleshow/66666269.cms|title=Chahatt Khanna: I was sexually and mentally abused by my husband|website=[[The Times of India]] |date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;. Турмушка чыккандан кийин Чахатт [[ислам]] динин кабыл алган, бирок ажырашкандан кийин кайра [[индуизм|индуизмге]] кайткан&lt;ref&gt;{{cite news|title=Chahatt Khanna Is 'Thankful' She Returned To Sanatana Dharma After Converting To Islam: Was Told Not To Worship My God - EXCLUSIVE|url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/tv/chahatt-khanna-is-thankful-she-returned-to-sanatana-dharma-after-converting-to-islam-post-marriage-exclusive-article-114456874 |date=2024-10-22 |website=Times Now}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Chahatt Khanna says she was brainwashed into converting to Islam by ex Farhan Mirza: Was told 'don't worship your God' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/tv/chahatt-khanna-says-she-was-brainwashed-into-converting-to-islam-by-ex-farhan-mirza-was-told-dont-worship-your-god-101729738013333.html |date=2024-10-24 |website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title='Asked Me To NOT Worship My God, Was BRAINWASHED': Chahatt Khanna Opens Up On Converting To Islam For Ex Husband Farhan Mirza |url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/asked-me-to-not-worship-my-god-was-brainwashed-chahatt-khanna-opens-up-on-converting-to-islam-for-ex-husband-farhan-mirza |date=2024-10-23 |website=Free Press Journal}}&lt;/ref&gt;.

==Булактар ==
{{Булактар}}
== Шилтемелер ==
* {{IMDb name|1883083}}
* {{Twitter|name=Chahatt Khanna Mirza}}</text>
      <sha1>n1nt9o9f9hfsbu3qhp0te9kft861rkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>XVIII кылым</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138099</id>
    <revision>
      <id>662610</id>
      <parentid>646759</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5485" sha1="hpbgurkel6i9sq9elzc0giyhf8gg8ie" xml:space="preserve">{{Кылымдар үчүн навигация|18}}
'''XVIII (он сегизинчи) кылым''' — [[1701-жыл|1701-жылдын]] [[1-январь|1-январынан]] [[1800-жыл|1800-жылдын]] [[31-декабрь|31-декабрына]] чейин созулган [[II миң жылдык|II миң жылдыктын]] сегизинчи кылымы.
[[Файл:1700_CE_world_map.PNG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1700_CE_world_map.PNG|thumb|1700-жылдын башындагы саясий карта]]
[[Файл:Maquina_vapor_Watt_ETSIIM.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maquina_vapor_Watt_ETSIIM.jpg|thumb|XVIII кылымдын аягында Ваттын буу машинасынын чыгарылышы Европадагы [[Өнөр жай төңкөрүшү|өнөр жай революциясынын]] маанилүү элементи болгон.]]
== Негизги окуялар ==
* Орусия империясындагы 1696—1725 жж. Петр I реформалары&lt;ref&gt;{{Cite web |title=УралСиб. РЕФОРМА ДЛИНОЙ В 20 ЛЕТ |url=https://journal.uralsib.ru/timeout/20reform |accessdate=2025-12-03 |archivedate=2025-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251203112146/https://journal.uralsib.ru/timeout/20reform }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://diletant.media/articles/45348614/ Дилетант. Петровские реформы 1696-1725 годов]&lt;/ref&gt;.
* Испаниянын мураскоорлугу үчүн согуш (1701–1714). 
* Утрехт (1713) жана Растат (1714) келишимдери. 
* Төртүлүк альянсынын согушу (1718–1720).
* Түндүк Америкадагы француздар менен англиялыктардын ортосунда чыр-чатактар (1702–1713; 1744–1748; 1754–1763). 
* Жаңы Франция Англия менен Испаниянын көзөмөлүнө өткөн (1763).
* Лиссабон жана Метуэн келишимдери (1703) Англияга Португалия жана анын колониялары менен соода жүргүзүүдө артыкчылыктар берилген.
* Англия менен Шотландиянын биригишинин натыйжасында Улуу Британия падышачылыгы түзүлгөн (1707).
* Осмон империясынын Орусия менен (1710—1713; 1735—1739; 1768—1774; 1787—1792), Венеция менен (1714—1718), Австрия менен (1716—1718; 1787—1791) согушу&lt;ref&gt;[[wikisource:1911_Encyclopædia_Britannica/Russo-Turkish_Wars|Wikisource. 1911 Encyclopædia Britannica/Russo-Turkish Wars]]&lt;/ref&gt;.
* Ойрот-манжур согуштары (1715–1739; 1755–1759). Жунгар хандыгы (1635–1755/1758) кулаган.
* Сарай төңкөрүштөрүнүн доору (1725-1762).
* Англия менен Испаниянын согушу (1727-1729)&lt;ref&gt;[https://www.todoababor.es/historia/guerra-de-1726-1727-campana-de-las-indias/ Guerra de 1726-1727: Campaña de las Indias]&lt;/ref&gt;.
* Польшанын мураскоорлугу үчүн согуш (1733—1735).
* Улуу Түндүк экспедициясы (1733–1743).
* Австриянын мураскоорлугу үчүн согуш (1740—1748).
* Орусия менен Швецияны согушу (1741—1743; 1788—1790).
* Британиялык Ист-Индия компаниясынын Индияны толугу менен башкарууга максаттары үчүн согуштары (1746—1763; 1767—1799; 1775—1782). Британиянын Индиясындагы ачарчылык.
* Иезуиттердин Бразилиядан (1754), Португалиядан (1759), Франциядан (1764), Испаниядан жана анын колонияларынан (1767) чыгарылышы.
* Американын көз карандысыздыгы үчүн согуш (1775—1783)&lt;ref&gt;[https://www.westpoint.edu/academics/departments/history-and-war-studies West Point. History &amp; War Studies]&lt;/ref&gt;.
* Австралияны европалыктар тарабынан колонизациялоонун башталышы (1788).
* Биринчи куралдуу бей тараптуулук (1780–1783).
* Төртүнчү Англия менен Голландия согушу (1780–1784)
* Варварлардын мураскоорлугу үчүн согуш (1778—1779).
* Улуу Француз революциясы (1789)&lt;ref&gt;[https://musees.isere.fr/musee/domaine-de-vizille-musee-de-la-revolution-francaise Le musée en quelques mots] {{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Революциялык согуштар (1793-1797, 1799-1802). Термидориялык төңкөрүш (1794). 

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==
* [https://globhistory.org/en Historical Encyclopedia]
* [https://www.historyfiles.co.uk/index.html The History Files]
* [https://hrono.ru/? Хронос. Интернеттеги дүйнөлүк тарых]
* [https://www.worldhistory.org/ World History Encyclopedia]
* [https://www.historyskills.com/ History Skills]
{{Stub}}
[[Категория:Кылымдар]]
[[Категория:XVIII кылым]]</text>
      <sha1>hpbgurkel6i9sq9elzc0giyhf8gg8ie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сагынбаев Экмет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148561</id>
    <revision>
      <id>662662</id>
      <parentid>651449</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T07:51:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10336" sha1="2yafswkx1enzfxuy96wu4kct51uqtgn" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
 |ысымы                 = Сагынбаев Экмет Сагынбаевич
 |сүрөтү                = Sagynbaev_Ekmet_1940_2020_1.jpg
 |туулган күнү          = 5.1.1940
 |туулган жери          = [[Эркин-Сай|Эркин-Сай]], [[Жайыл району|Калинин району]], [[Чүй облусу]]
 |каза болгон күнү      = 26.11.2020
 |каза болгон жери      = [[Бишкек]]
 |кесиби                = инженер-куруучу
 |жубайы                = Таирова Халида Мулашевна
 |сыйлыктары            = [[«Ардак Белгиси» ордени]]
}}

'''Сагынбаев Экмет Сагынбаевич''' (5-январь 1940-ж., [[Эркин-Сай]] айылы — 26-ноябрь 2020-ж., Бишкек) — [[Кыргыз Республикасынын калкты тейлөө чөйрөсүнө эмгек сиңирген кызматкер|Кыргыз Республикасынын турак жай-коммуналдык чарба жана калкты тейлөө чөйрөсүнө эмгек сиңирген кызматкер]], мамлекеттик кызматкер, инженер-куруучу. 
[[Кыргыз Республикасына өзгөчө эмгек сиңирген пенсионер|Кыргыз Республикасына өзгөчө сиңирген эмгеги үчүн пенсионери]].
СССРдин [[«Ардак Белгиси» ордени]] менен сыйланган.


== Биографиясы ==
'''Экмет Сагынбаевич''' [[Эркин-Сай]] [[Панфилов району]] айылында туулган, ал кезде бул айыл [[Чүй облусу]]нун Калинин (азыркы [[Жайыл району]]) районуна караган. Орто мектепти бүткөндөн кийин Фрунзе курулуш жана техникалык колледжине тапшырып, аны бүткөндөн кийин Фрунзе политехникалык институтунун жарандык инженерия факультетинде сырттан окуган.


Курулуш тармагындагы алгачкы жылдары Фрунзе шаарындагы [[«Россия» кинотеатры (Бишкек)]], Финансы-экономикалык техникумунун (азыркы [[А. Токтоналиев атындагы Бишкек финансы-экономикалык колледжи]]) жана жаңы кичи райондордун курулушуна катышкан. Анын жетекчилиги астында шаардын архитектуралык көрүнүшүн калыптандырган маанилүү социалдык объекттер бой көтөргөн.

== Эмгек жолу ==
* 1958-жыл, 15-август — «Фрунзегорстрой» трестинин № 2 курулуш-монтаждоо башкармалыгында (СМУ-2) жумушчу, андан кийин мастер жана прораб. Бул кызматта Фрунзе шаарындагы бир катар маанилүү социалдык-маданий объекттердин, анын ичинде [[«Россия» кинотеатры (Бишкек)]] курулушуна активдүү катышкан.
* 1967-жыл, 16-март — «Ошгорстрой» трестинин СМУ-4 башкармалыгынын башкы инженери. &lt;ref&gt;Ош облустук мамлекеттик архиви. «Ошгорстрой» трестинин буйруктары (1967-ж.).&lt;/ref&gt;
* 1970-жыл, 3-мартынан — «Ошоблстрой» трестинде кызматын уланткан.
* 1972-жыл, 3-май — «Южремстрой» трестинин башкаруучусунун орун басары. &lt;ref&gt;Ош облустук мамлекеттик архиви. «Южремстрой» трестинин жетекчи курамы боюнча буйруктары (1972-ж.).&lt;/ref&gt;
* 1980-жыл, 24-ноябрь — Талас облустук турак жай-коммуналдык чарба (ТЖКЧ) башкармалыгынын башчысы. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://archive.kg/images/Putevoditel/Talasskii_raigosarhiv.pdf |title=Талас областынын мамлекеттик архиви. Путеводитель |publisher=archive.kg |accessdate=2026-04-10}}&lt;/ref&gt;
* 1987-жыл, 12-май — Иссык-Көл облустук «Иссыккульремстрой» трестинин башкаруучусу (Пржевальск ш.). &lt;ref&gt;Иссык-Көл облустук мамлекеттик архиви. Жетектөөчү курамдын буйруктары (1987–1992-жж.).&lt;/ref&gt;
* 1992-жыл, 22-июль — Балыкчы шаардык мамлекеттик администрациясынын бөлүм башчысы.
* 1993-жыл, 8-февраль — «Кыргызалтын» мамлекеттик концернинин бөлүм башчысы.
* 1995-жыл, 10-октябрь — Кант шаардык мамлекеттик администрациясынын башчысынын орун басары. &lt;ref&gt;Чүй облустук мамлекеттик архиви. Кант шаардык администрациясынын кадрдык буйруктары (1995-ж.).&lt;/ref&gt;
* 1997-жыл, 20-октябрь — Кант шаардык мамлекеттик администрациясынын башчысынын биринчи орун басары.
* 2002-жыл, 26-июнь — Аламүдүн районунун башкы архитекторунун орун басары.
* 2005-жыл, 11-август — Иссык-Ата районундагы пенсионерлерди социалдык-психологиялык колдоо боюнча пилоттук долбоордун алкагындагы борбордун директору.

== Сыйлыктары ==
* '''[[«Ардак Белгиси» ордени]]''' (СССР Жогорку Советинин Президиумунун Жарлыгы, 1966-ж., күбөлүк №396909);
* ''' [[Кыргыз Республикасынын калкты тейлөө чөйрөсүнө эмгек сиңирген кызматкер|Кыргыз Республикасынын калкты тейлөө чөйрөсүнө эмгек сиңирген кызматкер]] (28-06-1990, күбөлүк №3353, Жарлык №109) &lt;ref&gt;[https://nagrada.srs.kg/Site/Awarded/63125 Мамлекеттик сыйлыктардын электрондук базасы (nagrada.srs.kg)]&lt;/ref&gt;;
*''' [[Кыргыз Республикасына өзгөчө эмгек сиңирген пенсионер|Кыргыз Республикасына өзгөчө сиңирген эмгеги үчүн пенсионери]] (2001-ж., күбөлүк №6215) &lt;ref&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/46-186/edition/848451/ru Кыргыз Республикасынын алдындагы өзгөчө эмгеги үчүн пенсиялар жөнүндө Жобо] {{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&lt;/ref&gt;;
* '''«Эмгек ардагери» медалы.'''

== Үй-бүлөлүк архив ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot; captionsize=&quot;small&quot;&gt;
File:Family archive.jpg|Үй-бүлөлүк архивден алынган сүрөт
File:Ekmet Sagynbaev and his siblings (from the family archive).jpg|Экмет Сагынбаев бир туугандары 
File:Close relatives family archive.jpg|Жакын туугандар (үй-бүлөлүк архив)
&lt;/gallery&gt;

== Өлүмү ==
Сагынбаев Экмет Сагынбаевич 2020-жылы 26-ноябрда Бишкек шаарында дүйнөдөн кайткан. Сөөгү Бишкек шаарындагы [[Ала-Арча көрүстөнү.|«Ала-Арча» тарыхый-мемориалдык көрүстөнүнө ]] коюлган.

== Шилтемелер ==
{{reflist}}

== Колдонулган адабияттар ==
* Сагынбаев Э.С. Эмгек китепчеси.
* «Түштүкремстрой» жана «Ысыккөлремстрой» тресттеринин архивдери.
* КР Борбордук мамлекеттик архивинин материалдары.
* [http://archive.kg/images/Putevoditel/Chuj_Chujskoe_Regionalnoe_Upravlenie.pdf Чүй облустук мамлекеттик архиви. Путеводитель.]
* [http://archive.kg/images/Putevoditel/Talasskii_raigosarhiv.pdf Талас областынын мамлекеттик архиви. Путеводитель.]
* Кыргызстан: Улуттук энциклопедия / Башкы ред. А. Асанов. — Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. — ISBN 978-9967-26-379-6.
*Жайылов Н. Мен окуган мектеп. — Бишкек- 2024

== Ошондой эле караңыз ==
* [[Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сыйлыктары]]
*[[Кыргыз Республикасынын калкты тейлөө чөйрөсүнө эмгек сиңирген кызматкер]]
*[[Кыргыз Республикасына өзгөчө эмгек сиңирген пенсионер]]

[[Category:1940-жылы туулгандар]]
[[Category:Моңолдор]]
[[Category:Чүй облусунун инсандары]]
[[Category:Панфилов районун инсандары]]
[[Category:Эркин-Сай]]
[[Category:Ала-Арча көрүстөнүндө жерленгендер]]
[[Категория:Инсандар:Кыргызстан]]
[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Кыргыз Республикасынын сыйлыктары]]
[[Категория:Кыргыз Республикасына өзгөчө эмгек сиңирген пенсионерлер]]</text>
      <sha1>2yafswkx1enzfxuy96wu4kct51uqtgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фемицид Кыргызстанда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151849</id>
    <revision>
      <id>662677</id>
      <parentid>644831</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T10:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6073" sha1="8ljid3t4pwmkatbfa8q45kvm3x6jht3" xml:space="preserve">=== '''Фемицид''' ===
[[Кыргызстан|Кыргызстанда]] [[Гендердик зордук-зомбулукка каршы 16 күндүк активдүүлүк|гендердик зомбулуктун]] эң оор формасы болуп саналат. Негизги себептердин бири узак убакытка созулган үй-бүлөдөгү күйөөсүнөн аялына болгон [[зордук-зомбулук]] жана кыздарды [[ала качуу]] менен байланыштуу. 

==== '''Статистика (2014-2024)''' ====
Кыргыз Республикасынын [[Кыргыз Республикасынын Ички Иштер Министрлиги|Ички Иштер Министирлиги (ИИМ)]] жана [[Прокуратура|Башкы прокуратурасынын]] маалыматтарына таянып жүргүзүлгөн [[Kloop.kg|Клооп медиа]] баракчасынын изилдөөлөрү боюнча Кыргызстанда [[Орто Азия|Борбор Азия]] өлкөлөрү ичинде [[фемицид]] эң көп катталган.

Кыргызстанда орточо эсеп менен жылына 30 дан 50 гө чейин аялдардын өлүмү жакын туугандары же өмүр жолдоштору тарабынан катталат. Өлкөдө орточо эсеп менен 80% га жакын каза тапкан аялдардын өлүмүнө себеп алардын күйөөлөрү, партнерлору же мурунку күйөөлөрү болгон эркектер болуп саналат. Ал эми укук коргоочулардын айтымында суидцид кылган аялдардын дагы көпчүлүгү «өзүн өзү өлтүрүүгө чейин жеткирген» учурлар болуп, аларга себеп системалык түрдө зордук-зомбулук жана бейбаштык болуп саналат.&lt;ref&gt;https://eca.unwomen.org/sites/default/files/2024-06/Intro-to-femicide-project_6th-may-2024.pdf&lt;/ref&gt;

==== '''Акыркы 10 жылдагы коомчулукту дүрбөлөткөн окуялар''' ====
Бир канча адамды шок кылчуу коомчулукту дүрбөлөнгө салып резонанс жараткан инцидеттер укук коргоочу органдардын кайдигер мамилесине каршы нааразычылык акцияларын жүргүзүүгө алып келген.

''Бурулайдын өлүмү'' (2018): 20 жаштагы студент кыз милициянын бөлүмүндө аны алып катууга аракет кылган бала тарабынан мылтык менен атылып өлтүрүлгөн. Окуя [[Ала качуу |«Ала качуу»]] боюнча закондун натыйжасыздыгынын символу болуп калды.&lt;ref&gt;https://www.bbc.com/kyrgyz/kyrgyzstan-46519448&lt;/ref&gt;

''Айзада Канатбекованын өлүмү'' (2021): Бишкекте кызды ала качуу жанан анын өлүмү ИИМдин башкармалыгын иштен кетүүгө талап калгын маасалык нааразычылыктарды жараткан.&lt;ref&gt;https://ru.sputnik.kg/20210408/kanatbekova-miting-miliciya-onlajn-reportazh-1052039407.html&lt;/ref&gt;

''Кулак-мурдун кесип салган окуя (2023):'' Бешикектен алыс эмес айылда аялды мурдагы күйөөсү кулак жана мурдун кесип салган. Окуя коргоо ордеринин натыйжасыз экендигин жана адам өлтүрүүгө аракет олгондугу үчүн фемицид катары эсептелет. Жабырлануучу зомбулук көрүп жатканы бонча милицияга кайрылып, 5 жолу коргоо ордерин алганына карабай, зомбулук көрсөткөн эркек мурдагы аялын өлтүрүүгө аракет кылган.&lt;ref&gt;https://pk.kg/news/inner/asel-nogojbaevanyn-kulak-murdun-kesip-salgan-murdagy-k-j-s-20-zhylga-erkinen-azhyratyldy/&lt;/ref&gt;

==== '''Мыйзамдуулук''' ====
Кыргыз Республикасынын № 63 &quot;Үй-бүлөлүк зомбулуктан коргоо жана сактоо жөнүндө&quot; Мыйзамы 2017-жылдын 27-апрелинде кабыл алынган.&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250516134629/https://cbd.minjust.gov.kg/4-2381/edition/1006725/kg |archivedate=2025-05-16 |title=архив көчүрмөсү |url=https://cbd.minjust.gov.kg/4-2381/edition/1006725/kg |accessdate=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;  КР [[Кылмыш-жаза кодекси|Кылмыш-жаза кодексинде]] «фемцид» деген өзүнчө түшүнүк жок, мындай кылмыштар «[[Киши өлтүрүү]]» катары квалификацияланат жана аялдардын өлүмү өзүнчө олуттуу күнөө катары эсептелбейт. Кала берсе эркектерден аялдарга карата болгон зордук-зомбулук, фемицидтин өзгөчөлүктөрү жаза берүүдө эске алынбайт. Акыркы убактарга чейин элдешүү механизмдери агрессорлорго реалдуу түрмө мөөнөтүнөн кутулуп кетүүгө көп учурда шарт түзүп келет. Статистика көрсөткөндөй, берилген ордерлердин көбү жабырлануучунун реалдуу коопсуздугун камсыз кылбайт.&lt;ref&gt;https://cabar.asia/ru/kyrgyzstan-chto-delat-i-kuda-idti-v-sluchae-domashnego-nasiliya&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>8ljid3t4pwmkatbfa8q45kvm3x6jht3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орта Азия Инвестмент Холдинг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153097</id>
    <revision>
      <id>662656</id>
      <parentid>656521</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T06:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>662656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8093" sha1="g2drxni3p31bch4fn3w6nojjyx7s3xj" xml:space="preserve">{{Компания маалыматы
 |company_name= Орта Азия Инвестмент Холдинг
 |энелик компания=Ихлас Холдинг
 |foundation=Февраль, 2024
 |industry=Энергетика
 |homepage=https://ortaasyainvest.com/
 |company_logo=[[File:Logo Orta Asya.png|thumb|Orta Asya Investment Holding]]
 |location=Кыргыз Республикасы}}

'''«Орта Азия Инвестмент Холдинг»''' ачык акционердик коому – '''[[Борбордук Азия|Борбордук Азиядагы]]''' энергетикалык долбоорлорду ишке ашыруучу инвестициялык компания.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://economist.kg/enierghietika/2026/02/11/orto-aziia-inviestmient-kholdingh-nachal-podghotovku-enierghoproiektov-v-kr/
 |title=«Орто Азия Инвестмент Холдинг» начал подготовку энергопроектов в Кыргызстане
 |website=Economist.kg
 |publisher=Economist.kg
 |language=ru
 |date=2026-02-11
 |access-date=2026-07-24
}}&lt;/ref&gt;
Компания [[:en:İhlas_Holding|Ihlas Holding]] тобунун курамына кирет&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://ortaasyainvest.com/
 |title=Orta Asya Investment Holding
 |website=Orta Asya Investment Holding
 |publisher=Orta Asya Investment Holding
 |language=en
 |access-date=2026-07-24
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.turkiyegazetesi.com.tr/ekonomi/orta-asyaya-buyuk-enerji-ihlas-holding-ile-kirgizistan-hukumeti-nihai-imzalari-atti-1137221
 |title=Orta Asya'ya büyük enerji: İhlas Holding ile Kırgızistan Hükûmeti nihai imzaları attı
 |website=Türkiye Gazetesi
 |publisher=Türkiye Gazetesi
 |language=tr
 |date=2025-08-02
 |access-date=2026-07-24
}}&lt;/ref&gt;.

2025-жылдын август айында [[Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин төрагасы|Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети]] менен «Орта Азия Инвестмент Холдинг» ААКнын ортосунда [[Казарман]] ГЭСтер каскадын куруу жана эксплуатациялоо долбоорун ишке ашыруу боюнча Инвестициялык келишимге кол коюлган.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.iha.com.tr/haber-ihlas-holdingden-kirgizistanda-dev-yatirim-1196597
 |title=İhlas Holding'den Kırgızistan'da dev yatırım
 |website=İhlas Haber Ajansı
 |publisher=İhlas Haber Ajansı (İHA)
 |language=tr
 |date=2025-08-02
 |access-date=2026-07-24
}}&lt;/ref&gt;
Долбоорго тартылуучу инвестициялардын жалпы көлөмү 3 миллиард АКШ долларын түзөт&lt;ref&gt;[https://vesti.kg/zxc/item/147371-v-kyrgyzstane-postroyat-tri-novye-gidroelektrostantsii.html В Кыргызстане построят три новые гидроэлектростанции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/turkiye-s-orta-asya-investment-holding-s-hydropower-project-in-kyrgyzstan-to-support-regional-energy-transformation/3659072
 |title=Türkiye's Orta Asya Investment Holding's hydropower project in Kyrgyzstan to support regional energy transformation
 |website=Anadolu Agency
 |publisher=Anadolu Agency
 |language=en
 |date=2025-07-26
 |access-date=2026-07-24
}}&lt;/ref&gt;.

2025-жылдын декабрь айында долбоорго Улуттук инвестициялык долбоор макамы ыйгарылган. &lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://egov.kg/ru/ministry/economy/operations/2932
 |title=Реестр инвестиционных соглашений
 |website=Портал открытых данных Кыргызской Республики
 |publisher=Министерство экономики и коммерции Кыргызской Республики
 |language=ru
 |access-date=2026-07-24
}}&lt;/ref&gt; Hill International компаниясы долбоордун башкы стратегиялык консультанты болуп саналат&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://eabr.org/press/releases/stroitelstvo-ges-v-kyrgyzstane-eabr-i-orta-asya-investment-holding-obedinyayut-usiliya-/
 |title=Строительство ГЭС в Кыргызстане: ЕАБР и Orta Asya Investment Holding объединяют усилия для развития гидроэнергетики
 |website=Евразийский банк развития
 |publisher=Евразийский банк развития
 |language=ru
 |date=2025-10-23
 |access-date=2026-07-24
}}&lt;/ref&gt;.

Долбоор [[Нарын дарыясы|Нарын дарыясында]] үч гидроэлектр станцияны курууну көздөйт: Ала-Буга ГЭСи, Кара-Булуң-1 ГЭСи жана Кара-Булуң-2 ГЭСи. Каскаддын жалпы орнотулган кубаттуулугу 912 МВт түзүп, орточо жылдык өндүрүшү 3,75 млрд кВт⋅сааттан ашат&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://minenergo.gov.kg/ru/news/1056
 |title=В Министерстве энергетики состоялась рабочая встреча по проекту Казарманского каскада ГЭС
 |website=Министерство энергетики Кыргызской Республики
 |publisher=Министерство энергетики Кыргызской Республики
 |language=ru
 |access-date=2026-07-24
}}&lt;/ref&gt;.

2026-жылдын 25-июнунда [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад облусунун]] [[Тогуз-Торо району|Тогуз-Торо районундагы]] [[Казарман]] айылында «Казарман ГЭСтер каскады» долбоорун расмий ишке ашыруунун башталышына карата мезгил кутусун салуу аземи [[Кыргыз Республикасынын президенти]] [[Жапаров Садыр Нургожоевич|Садыр Жапаровдун]] катышуусунда өткөрүлдү&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://eltr.kg/ru/prezident-dal-start-stroitelstvu-kaskada-kazarmanskih-ges/
 |title=Президент дал старт строительству каскада Казарманских ГЭС
 |website=ELTR
 |publisher=Национальная телерадиовещательная корпорация Кыргызской Республики (ЭЛТР)
 |language=ru
 |date=2026-06-25
 |access-date=2026-07-24
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://president.kg/ru/news/all/40558
 |title=Президент Садыр Жапаров дал старт строительству Казарманского каскада ГЭС
 |website=Президент Кыргызской Республики
 |publisher=Администрация Президента Кыргызской Республики
 |language=ru
 |date=2026-06-25
 |access-date=2026-07-24
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260626133943/https://president.kg/ru/news/all/40558
 |archivedate=2026-06-26
 |accessdate=2026-07-07
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Кыргыз Республикасынын Президенти Садыр Жапаров.jpg|left|thumb|350x350px|Кыргыз Республикасынын Президенти Садыр Жапаров жана Ахмет Мүжахид Өрен. «Казарман ГЭСтер каскады» долбоорун расмий ишке ашыруунун башталышына карата мезгил кутусун салуу аземи.[https://president.kg/ru/news/all/40558]]]

== Колдонулган булактар ==
{{Булактар}}

[[Категория:Энергетика]]
[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Нарын дарыясы]]
[[Категория:Тогуз-Торо району]]
&lt;references /&gt;
__INDEX____NEWSECTIONLINK__</text>
      <sha1>g2drxni3p31bch4fn3w6nojjyx7s3xj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Flying pencil</title>
    <ns>3</ns>
    <id>153385</id>
    <revision>
      <id>662622</id>
      <parentid>650526</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T00:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Robertsky</username>
        <id>42297</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robertsky &quot;[[Колдонуучунун баарлашуулары:Hector Ossa J.]]&quot; барагын &quot;[[Колдонуучунун баарлашуулары:Flying pencil]]&quot; деп кайра атады: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Hector Ossa J.|Hector Ossa J.]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Flying pencil|Flying pencil]]&quot;</comment>
      <origin>650526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6806" sha1="9fq9idup75tixwabgewcz5o75irlaj6" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 05:30, 31 июль 2026 (UTC)</text>
      <sha1>9fq9idup75tixwabgewcz5o75irlaj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэри Джексон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154167</id>
    <revision>
      <id>662599</id>
      <parentid>653141</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T17:44:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>YoMira10B</username>
        <id>49072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шилтемелер */</comment>
      <origin>662599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27013" sha1="eerrzpf35b9lkv6167upuwfj9d39zfr" xml:space="preserve">'''Мэри Джексон (инженер)'''[[Файл:Mary Jackson 1979 Portrait (LRC-1979-B701 P-07085).jpg|thumb|Джексон, 1979]]
Мэри Джексон (туулгандагы фамилиясы Уинстон; 9-апрель, 1921 – 11-февраль, 2005) Американын аэрокосмикалык инженери жана математиги болгон, ал Улуттук аэронавтика боюнча кеңеш берүүчү комитетинде (NACA) иштеген, анын ордуна 1958-жылы Улуттук аэронавтика жана космос агенттиги (NASA) келген. Ал карьерасынын көбүн Хэмптондогу, Вирджиниядагы Лэнгли изилдөө борборунда өткөргөн. Ал 1951-жылы бөлүнүп турган Батыш аймагынын эсептөө бөлүмүндө компьютер болуп иштей баштаган. 1958-жылы инженердик курстарды окугандан кийин, ал NASAнын биринчи кара терилүү аял инженери болгон.

NASAда 34 жыл иштегенден кийин, Джексон эң жогорку инженердик наамга ээ болгон. Ал жетекчи болбостон, мындан ары көтөрүлө албастыгын түшүнгөн. Ал NASAнын Тең мүмкүнчүлүктөр программасынын Федералдык аялдар программасынын жана Оң аракеттер программасынын менеджери болуу үчүн кызмат ордун төмөндөтүүнү кабыл алган. Бул ролдо ал NASAнын илим, инженерия жана математика тармактарында аялдарды жумушка алуу жана кызматка көтөрүүгө таасир этүү үчүн иштеген.

Джексондун окуясы 2016-жылы чыккан &quot;Hidden Figures: The American Dream and the Untold Story of the Black Women Who Helped Win the Space Race&quot; (Жашыруун фигуралар: Америкалык кыял жана космос жарышын утуп алууга жардам берген кара аялдардын айтылбаган окуясы) аттуу көркөм эмес китебинде баяндалат. Ал ошол эле жылы чыккан &quot;Hidden Figures&quot; тасмасынын адаптациясындагы үч башкы каармандын бири. 2019-жылы Джексон каза болгондон кийин Конгресстин Алтын медалы менен сыйланган. 2021-жылы NASAнын Вашингтондогу (Колумбия округу) штаб-квартирасы Мэри В. Джексон NASA штаб-квартирасы деп аталган.

== Эрте жашоо жана билим ==
Мэри Джексон 1921-жылы 9-апрелде Элла Уинстон (кызы Скотт) менен Фрэнк Уинстондун үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Ал Америка Кошмо Штаттарынын Вирджиния штатындагы Хэмптон шаарында чоңойгон, ал жерде орто мектепти эң жогорку артыкчылыктар менен аяктаган. Джексон 1942-жылы Хэмптон университетинде математика жана физика илимдери боюнча бакалавр даражасын алган. Ал Хэмптондогу Alpha Kappa Alpha сорориумунун Гамма Тета бөлүмүнө мүчө болгон.

== Жеке жашоо ==
Джексон 30 жылдан ашык убакыт бою &quot;Кыз скаут&quot; жетекчиси болуп иштеген. 1970-жылдары ал өз коомчулугундагы африкалык америкалык балдарга учактарды сыноо үчүн миниатюралык шамал туннелин түзүүгө жардам берген. Джексон 1944-жылдын 18-ноябрында АКШ деңиз флотунун деңизчиси Леви Джексон уулуна турмушка чыккан. Жубайлар 1992-жылы ал каза болгонго чейин никеде болушкан. Алардын эки баласы болгон: Леви Джексон уулу жана Кэролин Мари Льюис.

== Карьерасы ==
[[Файл:Mary Jackson working.jpg|thumb|1977-жылы Джексон Лэнгли изилдөө борборунда иштеген]]
Мектепти аяктагандан кийин, Мэри Джексон бир жыл бою Мэриленд штатынын Калверт округундагы африкалык-америкалык мектепте математикадан сабак берген.Ошол учурда Түштүктөгү мамлекеттик мектептер дагы эле бөлүнүп турган. Ал ошондой эле орто мектептин жана жогорку окуу жайлардын студенттерине репетиторлук кыла баштаган, бул ишин өмүрүнүн акырына чейин уланткан.

1943-жылга чейин ал Хэмптонго кайтып келген, ал жерде ал жердеги Улуттук католик коомдук борборунда эсепчи болуп иштеген. Ал Хэмптон институтунун саламаттыкты сактоо бөлүмүндө рецепциячы жана катчы болуп иштеген. Бул учурда ал кош бойлуу болуп, акыры уулун төрөө үчүн үйүнө кеткен. 1951-жылы ал Форт-Монродогу Армиянын талаа күчтөрүнүн башкы башкармалыгында катчы болуп иштеген.

1951-жылы Джексон Улуттук аэронавтика боюнча кеңеш берүү комитети (NACA) тарабынан жумушка алынган, ал 1958-жылы Улуттук аэронавтика жана космос агенттигине (NASA) алмаштырылган. Ал өзүнүн туулган жери Вирджиния штатынын Хэмптон шаарындагы Лэнгли изилдөө борборунда &quot;адам-компьютер&quot; болуп иштей баштаган. Ал бөлүнүп турган Батыш аймактык эсептөө бөлүмүндө Дороти Вогандын кол алдында иштеген.

1953-жылы ал инженер Казимеж Чарнецкинин сунушун кабыл алып, Суперсоник басым туннелинде иштей баштаган. 4х4 фут (1.2х1.2 м), 60 000 ат күчкө (45 МВт) ээ болгон шамал туннели, үндүн ылдамдыгынан эки эсе ылдам шамалды жаратып, моделге таасир этүүчү күчтөрдү изилдөө үчүн колдонулган. Чарнецки Джексонду инженерлик кызматка көтөрүлүү үчүн окуудан өтүүгө үндөгөн. Бул кызматка квалификация алуу үчүн ал жогорку окуу жайдын деңгээлиндеги математика жана физика курстарын окушу керек болчу. Бул курстар Виржиния университети тарабынан бардык актар үчүн окуган Хэмптон жогорку мектебинде кечки программада сунушталган. Джексон Хэмптон шаарына кайрылып, бул сабактарга катышууга уруксат сураган. Курстарды аяктагандан кийин, ал 1958-жылы аэрокосмикалык инженер болуп көтөрүлүп, НАСАнын биринчи кара терилүү аял инженери болгон. Ал Лэнглидеги Субсоник-Трансоник Аэродинамика бөлүмүнүн Теоретикалык Аэродинамика филиалында шамал туннелинин эксперименттеринен жана реалдуу учактардын учуу эксперименттеринен алынган маалыматтарды талдаган. Анын максаты Америка Кошмо Штаттарынын учактарын жакшыртуу үчүн абанын агымын, анын ичинде түртүү жана сүйрөө күчтөрүн түшүнүү болгон.

Джексон бир нече НАСА бөлүмдөрүндө инженер болуп иштеген: Компрессиялык изилдөө бөлүмү, Толук масштабдуу изилдөө бөлүмү, Жогорку ылдамдыктагы аэродинамика бөлүмү жана Субсоникалык-трансоникалык аэродинамика бөлүмү. Ал акыры NACA жана НАСА үчүн 12 техникалык макаланы жазган же биргелешип жазган. Ал аялдардын жана азчылыктардын мансаптык өсүшүнө жардам берүү үчүн иштеген, анын ичинде кызматтан жогорулоо үчүн кантип окуу керектиги боюнча кеңеш берген.
[[Файл:Mary Jackson in a wind tunnel with a model at NASA Langley.jpg|thumb|1977-жылы Жексон шамал туннелинин моделин кармап турат]]
1979-жылга чейин Джексон инженердик бөлүмдөгү эң жогорку наамга ээ болгон. Ал Тең мүмкүнчүлүктөр боюнча адис тармагында администратор болуп иштөө үчүн кызматтан кетүүнү чечкен. НАСАнын штаб-квартирасында окуудан өткөндөн кийин, ал Лэнглиге кайтып келген. Ал өзгөрүүлөрдү жасоо жана бул тармакта жетишкен аялдарды жана азчылыктарды баса белгилөө үчүн иштеген. Ал Тең мүмкүнчүлүктөр программалары кеңсесинин федералдык аялдар программасынын менеджери жана Иш-аракеттерди бекемдөө программасынын менеджери болуп иштеген, ошондой эле НАСАдагы илим, инженерия жана математика боюнча аялдардын карьералык жолдоруна таасир этүү үчүн иштеген. Ал 1985-жылы пенсияга чыкканга чейин НАСАда иштеген.

Джексон 2005-жылы 11-февралда 83 жашында Вирджиния штатынын Хэмптон шаарындагы калыбына келтирүүчү үйүндө каза болгон. Ал Бетлехем АМЕ чиркөөсүнүн жергиликтүү көрүстөнүнө коюлган.

== Сыйлыктар, жетишкендиктер жана ардак наамдар ==

* 1958-жылы Мэри Джексон биринчи африкалык-америкалык аял инженер болгон.
* Аполлон тобунун жетишкендик сыйлыгы, 1969
* Төмөнкү жактагы жаштарды колдоо боюнча жогорку кызмат көрсөткөндүгү үчүн Дэниелс бүтүрүүчүлөр сыйлыгы
* Улуттук негр аялдар кеңеши, Инк. Коомчулукка көрсөткөн жогорку кызматы үчүн сертификат
* 1972-жылы, Гуманитардык агенттиктердин атынан Бириккен Федералдык Кампания менен иштегендиги үчүн Ардактуу кызмат сыйлыгы
* Лэнгли изилдөө борборунун өзгөчө ыктыярчы сыйлыгы, 1975
* Лэнгли изилдөө борборунун ыктыярчысы, 1976
* Айлампанын эң мыкты аял окумуштуусу үчүн Йота Ламбда Сорорити сыйлыгы, 1976
* Кинг Стрит коомдук борборунун өзгөчө сыйлыгы
* Улуттук техникалык ассоциациянын сыйлык сыйлыгы, 1976
* Хэмптон Роудс бөлүмүнүн &quot;Алтын иштер китеби&quot; кызматы үчүн
* Лэнгли изилдөө борборунун ыраазычылык сертификаты, 1976–1977
* Конгресстин Алтын Медалы, 2019, аны 2024-жылдагы салтанатта үй-бүлө мүчөлөрү кабыл алышкан
* 2020-жылдын 6-ноябрында анын атынан аталган спутник (ÑuSat 17 же &quot;Мэри&quot;, COSPAR 2020-079J) космоско учурулган
* 2020-жылдын күзүндө, Хэмптон Роудс көпүрө-туннель кеңейтүү долбоорунун туннель бургулоочу машинасы анын урматына &quot;Мэри&quot; деп аталган

== Басылмалар ==

* Czarnecki, K. R.; Jackson, Mary W. (сентябрь 1958), Таасири мурун бурчу жана Мах саны өтүү боюнча конустар боюнча үн ылдамдыгында (NACA TN 4388), Улуттук аэронавтика боюнча кеңеш берүүчү комитет
* Jackson, Mary W.; Czarnecki, K.R. (1960), Иликтөө Schlieren техникасы менен толугу менен турбуленттүү агымды бекитүү ыкмалары боюнча моделдерде үн ылдамдыгында, т. 242, Улуттук аэронавтика жана космос агенттиги
* Czarnecki, K. R.; Jackson, Mary W. (январь 1961), Таасири конус бурчу, Мах саны жана мурундун бүдүрлүүлүгү өтүү боюнча үн ылдамдыгында (NASA TN D-634), NASA Лаңли изилдөө борбору
* Jackson, Mary W.; Czarnecki, K. R. (июль 1961), Чек ара катмарынын өтүшү боюнча бир катар бүдүрлүү мурун формаларында Мах саны 2.20 (NASA TN D-932), NASA Лаңли изилдөө борбору
* Czarnecki, K.R.; Jackson, Mary W.; Monta, William J. (1963), Жылмаюунун сүрүлүүсүн жогорку ылдамдыкта изилдөө (Турбуленттүү чек ара катмары жана жогорку ылдамдыктагы учактар үчүн жылмаюунун сүрүлүүсү боюнча маалыматтар)
* Jackson, Mary W.; Czarnecki, K. R.; Monta, William J. (июль 1965), Жогорку Рейнольдс сандары жана төмөнкү жогорку ылдамдыктагы ылдамдыктардагы турбуленттүү жылмаюунун сүрүлүүсү, Улуттук аэронавтика жана космос башкармалыгы
* Czarnecki, K.R.; Jackson, M.W.; Sorrells, R. B. III (1-декабрь, 1966), Беш бурчтуу канаттардагы турбуленттүү чек ара катмарынын жылмаюунун сүрүлүүсүн Мах 1.61 жана 2.01де изилдөө аркылуу өлчөө, Улуттук аэронавтика жана космос башкармалыгы
* Czarnecki, K.R.; Allen, J. M.; Jackson, M.W. (1-январь, 1967), &quot;Гиперсоникалык круиздик учактарда чек ара катмарынын өтүүсү&quot;, Гиперсоникалык учактардын технологиясы боюнча конференция, Улуттук аэронавтика жана космос башкармалыгы
* Czarnecki, K.R.; Jackson, M.W. (1-ноябрь, 1970), Теориялык басымдын таралышы субсоникалык компрессиялык агымдагы каалаган формадагы мезгилдик толкундар боюнча жана эксперимент менен салыштыруу, Улуттук аэронавтика жана космос башкармалыгы
* Czarnecki, K.R.; Jackson, Mary W. (декабрь 1975). &quot;Алдыга караган тепкичтен улам пайда болгон турбуленттүү чек ара катмарынын бөлүнүшү&quot;. AIAA журналы. 13 (12): 1585–1591. Bibcode:1975AIAAJ..13.1585C. doi:10.2514/3.60582.
* Germany, G.E.; Germany, Weimar R. (ноябрь 1918). &quot;Германия империясы демократиялык, социалисттик жана улутчулдук көтөрүлүштөрдөн чыккан көйгөйлөргө туш болду&quot;. Polandball News. 69 (69): 1914-1918.

== Шилтемелер ==

# [https://www.britannica.com/biography/Mary-Jackson-mathematician-and-engineer Mary Jackson]. ''Encyclopædia Britannica''. Encyclopædia Britannica, Inc. 5-апрель, 2019. [https://web.archive.org/web/20200317014132/https://www.britannica.com/biography/Mary-Jackson-mathematician-and-engineer Архивделген нускасы] (17-март, 2020). 11-июнь, 2019-ж. алынган.
# [https://www.nasa.gov/people/mary-w-jackson-biography/ Mary W. Jackson - NASA]. [https://web.archive.org/web/20240102095232/https://www.nasa.gov/people/mary-w-jackson-biography/ Архивделген нускасы] (2-январь, 2024). 27-ноябрь, 2024-ж. алынган.
# [https://www.congress.gov/bill/116th-congress/house-bill/1396?q=%7B%22search%22%3A%5B%22hr1396%22%5D%7D&amp;r=1&amp;s=1 H.R.1396 – Hidden Figures Congressional Gold Medal Act]. ''Congress.gov''. 8-ноябрь, 2019. [https://web.archive.org/web/20191109195154/https://www.congress.gov/bill/116th-congress/house-bill/1396%3Fq%3D%257B%2522search%2522:%255B%2522hr1396%2522%255D%257D%26r%3D1%26s%3D1 Архивделген нускасы] (9-ноябрь, 2019). 9-ноябрь, 2019-ж. алынган.
# Timmons, Greg (6-декабрь, 2016). [http://www.biography.com/people/mary-winston-jackson-120616 Mary Winston-Jackson]. ''Biography.com''. [https://web.archive.org/web/20190413224253/https://www.biography.com/people/mary-winston-jackson-120616 Архивделген нускасы] (13-апрель, 2019). 16-январь, 2017-ж. алынган.
# Shetterly, Margot Lee (22-ноябрь, 2016). [https://web.archive.org/web/20161217165828/https://www.nasa.gov/content/mary-jackson-biography Mary Jackson Biography]. NASA. Түп нускасы [https://www.nasa.gov/content/mary-jackson-biography архивделген] (17-декабрь, 2016). 15-январь, 2017-ж. алынган.
# [https://www.legacy.com/us/obituaries/dailypress/name/mary-jackson-obituary?id=29565028 Mary Jackson Obituary (2005) – Hampton, VA – Daily Press]. ''Legacy.com''. [https://web.archive.org/web/20230912174835/https://www.legacy.com/us/obituaries/dailypress/name/mary-jackson-obituary?id=29565028 Архивделген нускасы] (12-сентябрь, 2023). 8-январь, 2024-ж. алынган.
# Warren, Wini (1999). [https://archive.org/details/blackwomenscient00warr/page/126 ''Black Women Scientists in the United States'']. Bloomington, Indiana, АКШ: Indiana University Press. 126-б. ISBN 978-0-253-33603-3.
# Lewis, Shawn D. (август, 1977). [https://books.google.com/books?id=08sDAAAAMBAJ&amp;q=mary+winston+jackson&amp;pg=PA116 The Professional Woman: Her Fields Have Widened]. ''Ebony''. 32-том, № 10. Johnson Publishing Company. ISSN 0012-9011.
# [https://web.archive.org/web/20190607003137/https://ibb.co/6HpS0T5 Certificate of Marriage]. Түп нускасы 7-июнь, 2019-жылы архивделген. 16-июль, 2019-ж. алынган.
# [https://www.newspapers.com/clip/47892475/obituary-for-levi-jackson-aged-69/ Levi Jackson Sr]. ''Daily Press''. Newport News, Virginia. 24-май, 1992. 28-б. [https://web.archive.org/web/20221206152156/https://www.newspapers.com/clip/47892475/obituary-for-levi-jackson-aged-69/ Архивделген нускасы] (6-декабрь, 2022). 6-декабрь, 2022-ж. алынган.
# Daines, Gary (8-февраль, 2021). [https://www.nasa.gov/content/mary-w-jackson Mary W. Jackson]. ''NASA''. 22-март, 2021-ж. алынган.
# [https://web.archive.org/web/20151023200851/http://crgis.ndc.nasa.gov/crgis/images/9/96/MaryJackson1.pdf ''Mary W. Jackson''] (PDF). National Aeronautics and Space Administration, октябрь, 1979. Түп нускасы [https://crgis.ndc.nasa.gov/crgis/images/9/96/MaryJackson1.pdf архивделген] (23-октябрь, 2015). 16-август, 2016-ж. алынган.
# [http://omeka.macalester.edu/humancomputerproject/items/show/43 Mary Winston Jackson]. ''Human Computers at NASA''. Macalester College. [https://web.archive.org/web/20160826211431/http://omeka.macalester.edu/humancomputerproject/items/show/43 Архивделген нускасы] (26-август, 2016). 16-август, 2016-ж. алынган.
# Loff, Sarah (22-ноябрь, 2016). [https://web.archive.org/web/20161217165828/https://www.nasa.gov/content/mary-jackson-biography Mary Jackson Biography]. ''NASA''. Түп нускасы [https://www.nasa.gov/content/mary-jackson-biography архивделген] (17-декабрь, 2016). 2-февраль, 2017-ж. алынган.
# Czarnecki, K. R.; Jackson, Mary W. (сентябрь, 1958). [https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19930085290 ''Effects of Nose Angle and Mach Number on Transition on Cones at Supersonic Speeds (NACA TN 4388)'']. National Advisory Committee for Aeronautics. [https://web.archive.org/web/20170104162804/https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19930085290 Архивделген нускасы] (4-январь, 2017). 3-январь, 2017-ж. алынган.
# Czarnecki, K. R.; Jackson, Mary W. (январь, 1961). [https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=20040006462 ''Effects of Cone Angle, Mach Number, and Nose Blunting on Transition at Supersonic Speeds (NASA TN D-634)'']. NASA Langley Research Center. [https://web.archive.org/web/20170104162544/https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=20040006462 Архивделген нускасы] (4-январь, 2017). 3-январь, 2017-ж. алынган.
# Jackson, Mary W.; Czarnecki, K. R. (июль, 1961). [https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19980227788 ''Boundary-Layer Transition on a Group of Blunt Nose Shapes at a Mach Number of 2.20 (NASA TN D-932)'']. NASA Langley Research Center. [https://web.archive.org/web/20170104162539/https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19980227788 Архивделген нускасы] (4-январь, 2017). 3-январь, 2017-ж. алынган.
# Champine, Gloria R. [https://web.archive.org/web/20130322072422/http://crgis.ndc.nasa.gov/crgis/images/4/4a/MaryJackson.pdf Mary Jackson] (PDF). NASA. Түп нускасы [http://crgis.ndc.nasa.gov/crgis/images/4/4a/MaryJackson.pdf архивделген] (22-март, 2013). 16-август, 2016-ж. алынган.
# [https://exhibits.lib.berkeley.edu/spotlight/women-who-figure/browse/mary-jackson Women Who Figure: An Exhibit Inspired by the Mathematicians of Hidden Figures]. ''Berkeley Library''. 11-февраль, 2026-ж. алынган.
# Buckley, Cara (20-май, 2016). [https://www.nytimes.com/2016/05/22/movies/taraji-p-henson-octavia-spencer-hidden-figures-rocket-science-and-race.html Uncovering a Tale of Rocket Science, Race and the '60s]. ''The New York Times''. ISSN 0362-4331. [https://web.archive.org/web/20190509104839/https://www.nytimes.com/2016/05/22/movies/taraji-p-henson-octavia-spencer-hidden-figures-rocket-science-and-race.html Архивделген нускасы] (9-май, 2019). 16-август, 2016-ж. алынган.
# Simon, Scott (10-февраль, 2018). [https://www.npr.org/2018/02/10/584757792/a-school-goes-from-andrew-jackson-to-mary-jackson A School Goes From Andrew Jackson To Mary Jackson]. ''NPR.org''. NPR. [https://web.archive.org/web/20190508151147/https://www.npr.org/2018/02/10/584757792/a-school-goes-from-andrew-jackson-to-mary-jackson Архивделген нускасы] (8-май, 2019). 11-февраль, 2018-ж. алынган.
# Potter, Sean (24-июнь, 2020). [https://www.nasa.gov/press-release/nasa-names-headquarters-after-hidden-figure-mary-w-jackson NASA Names Headquarters After 'Hidden Figure' Mary W. Jackson]. ''NASA''. [https://web.archive.org/web/20200624185224/http://www.nasa.gov/press-release/nasa-names-headquarters-after-hidden-figure-mary-w-jackson Архивделген нускасы] (24-июнь, 2020). 24-июнь, 2020-ж. алынган.
# Potter, Sean (24-февраль, 2021). [https://www.nasa.gov/press-release/nasa-to-honor-hidden-figure-mary-w-jackson-during-headquarters-naming-ceremony NASA to Honor 'Hidden Figure' Mary W. Jackson During Naming Ceremony]. ''NASA''. 2-март, 2021-ж. алынган.
# NASA (26-февраль, 2021). [https://www.youtube.com/watch?v=d_GLacYoGO4 NASA ceremony to name headquarters after Hidden Figure Mary W. Jackson]. ''YouTube''. [https://web.archive.org/web/20240329230424/https://www.youtube.com/watch?v=d_GLacYoGO4 Архивделген нускасы] (29-март, 2024). 26-февраль, 2021-ж. алынган.
# Joseph, Natalie (10-декабрь, 2019). [https://www.nasa.gov/feature/hidden-figures-honored-at-us-capitol-for-congressional-gold-medal 'Hidden Figures' Honored at U.S. Capitol for Congressional Gold Medal]. ''NASA''. 3-март, 2021-ж. алынган.
# [https://www.nasa.gov/centers-and-facilities/langley/nasas-hidden-figures-honored-with-congressional-gold-medals NASA's Hidden Figures Honored with Congressional Gold Medals]. ''NASA''. 19-сентябрь, 2024. 20-сентябрь, 2024-ж. алынган.
# [https://hrbtexpansion.vdot.virginia.gov/tbmnaming/ TBMnaming | HR BT Expansion]. ''hrbtexpansion.vdot.virginia.gov''. 10-сентябрь, 2025-ж. алынган.

== Тышкы шилтемелер ==

* {{Cite web|title=The Human Computer Project|url=http://www.thehumancomputerproject.com/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806120505/http://www.thehumancomputerproject.com/|archive-date=August 6, 2016|access-date=February 2, 2017}}</text>
      <sha1>eerrzpf35b9lkv6167upuwfj9d39zfr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-53164-15</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154488</id>
    <revision>
      <id>662586</id>
      <timestamp>2026-10-11T12:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="5devbats0yaj7f2ohaflb3qqzmwd72w" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 12:41, 11 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>5devbats0yaj7f2ohaflb3qqzmwd72w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фатима Нургазиева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154489</id>
    <revision>
      <id>662587</id>
      <timestamp>2026-10-11T12:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Самира66</username>
        <id>49290</id>
      </contributor>
      <comment>создание статьи</comment>
      <origin>662587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4990" sha1="ab8wcv7tmc4rcikdhdj4c6gfirvalgb" xml:space="preserve">'''Фатима Нургазиевна Нургазиева''' (1911 — 1995-жыл, 23-июнь) — кыргызстандык мамлекеттик жана коомдук ишмер, дарыгер. Ал Кыргыз ССРинин саламаттык сактоо министри болгон алгачкы аял-кыргыз жана Кыргыз мамлекеттик медицина институтунун ректору болуп иштеген.&lt;ref name=&quot;azattyk&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;openkg&quot; /&gt;

== Өмүр баяны ==
Фатима Нургазиева 1911-жылы Ысык-Көл облусунун Түп районундагы Шаты айылында дыйкан үй-бүлөсүндө туулган. 1916-жылы Үркүн учурунда үй-бүлөсү менен Кытайга качып, 1920–1921-жылдары кайтып келген жана Талды-Сууда жашаган.&lt;ref name=&quot;azattyk&quot; /&gt;

Ал Талды-Суудагы Кеңеш өкмөтү ачкан мектепте билим алган. 1927-жылы комсомолго мүчө болуп, Фрунзеде аялдар арасындагы иштерди уюштуруучулардын курсун бүтүргөн. Андан кийин Ош, Жалал-Абад жана Кызыл-Кыя аймактарында аялдардын укуктарын коргоо жана сабатсыздыкты жоюу иштерине катышкан.&lt;ref name=&quot;azattyk&quot; /&gt;

1929-жылдан мугалим болуп иштеген. 1938-жылдан саламаттык сактоо тармагында эмгектенип, 1947-жылы Кыргыз медицина институтун бүтүргөн.&lt;ref name=&quot;azattyk&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;openkg&quot; /&gt;

== Мамлекеттик кызмат ==
1949-жылы Фатима Нургазиева Кыргыз ССРинин социалдык камсыздоо министри болуп дайындалган. Бул кызматка дайындалган алгачкы кыргыз аялдардын бири болгон.&lt;ref name=&quot;azattyk&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;openkg&quot; /&gt;

1950–1955-жылдары Кыргыз ССРинин саламаттык сактоо министри кызматын аркалаган. Ал бул тармакта республикалык деңгээлде жетектөөчү кызматты ээлеген алгачкы аял-кыргыз болгон.&lt;ref name=&quot;azattyk&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;openkg&quot; /&gt;

1955–1962-жылдары Кыргыз мамлекеттик медицина институтунун ректору болуп иштеген. Кийин дагы бир катар жооптуу кызматтарда эмгектенип, СССР Жогорку Советинин депутаты болгон.&lt;ref name=&quot;azattyk&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;openkg&quot; /&gt;

== Кийинки жылдары ==
Пенсияга чыккандан кийин бир катар жылдар бою Республикалык Кызыл Жарым Ай коомун жетектеген. Фатима Нургазиева 1995-жылы 23-июнда дүйнөдөн кайткан.&lt;ref name=&quot;azattyk&quot; /&gt;

== Мурас ==
Фатима Нургазиева кыргыз аялдарынын мамлекеттик башкарууда, саламаттык сактоо жана билим берүү тармактарындагы ролун чыңдоого салым кошкон. Анын ысымы айрыкча Түп районунда сый урмат менен эскерилип, «министр эже» деген ат менен элдин эсинде калган.&lt;ref name=&quot;azattyk&quot; /&gt;

== Шилтемелер ==
{{reflist|
&lt;ref name=&quot;azattyk&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.azattyk.org/a/kyrgyzstan_people_fatima_nurgazieva/29252268.html |title=Алгачкы министр аял — Фатима эже |website=Азаттык үн-радиосу |date=28-май 2018 |access-date=11-октябрь 2026 |language=ky}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;openkg&quot;&gt;{{cite web |url=https://open.kg/about-kyrgyzstan/famous-personalities/women-of-kyrgyzstan/ |title=Фатима Нургазиевна Нургазиева — первая женщина-кыргызка министр здравоохранения республики |website=Open.kg |date=1-май 2022 |access-date=11-октябрь 2026 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
}}

[[Категория:1911-жылы туулгандар]]
[[Категория:1995-жылы каза болгондор]]
[[Категория:Кыргызстандык дарыгерлер]]
[[Категория:Кыргызстандык мамлекеттик ишмерлер]]
[[Категория:Кыргыз ССРинин министрлери]]
[[Категория:Кыргыз мамлекеттик медицина институтунун ректорлору]]
[[Категория:Ысык-Көл облусунда туулгандар]]</text>
      <sha1>ab8wcv7tmc4rcikdhdj4c6gfirvalgb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Самира66</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154490</id>
    <revision>
      <id>662588</id>
      <timestamp>2026-10-11T13:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="3agdb5o49sipsiik7ajua0fg36tlula" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 13:41, 11 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>3agdb5o49sipsiik7ajua0fg36tlula</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Булбул, Флоренция</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154491</id>
    <revision>
      <id>662590</id>
      <timestamp>2026-10-11T14:10:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tommy Sotrano</username>
        <id>49291</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the opening section from the page &quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/155197458|Найтингейл, Флоренс]]&quot;</comment>
      <origin>662590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="241" sha1="3ljznoil3oyjfoxuhw0e44lrms0f6oz" xml:space="preserve">'''Флоренс Найтингейл''' ({{Lang-en|Florence Nightingale}}  ( {{ВД-Преамбула}}       ) [[Улуу Британия|британиялык]] [[медайым]] жана коомдук активист болгон.</text>
      <sha1>3ljznoil3oyjfoxuhw0e44lrms0f6oz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Tommy Sotrano</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154492</id>
    <revision>
      <id>662591</id>
      <timestamp>2026-10-11T14:42:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="q159zya7mr2umjmeeczca43heu8hz2a" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 14:42, 11 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>q159zya7mr2umjmeeczca43heu8hz2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-54429-60</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154493</id>
    <revision>
      <id>662595</id>
      <timestamp>2026-10-11T17:42:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="fdsf6s0yeq4pk751lez9r0sec7jperq" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 17:42, 11 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>fdsf6s0yeq4pk751lez9r0sec7jperq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Dawnshift.Mistral</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154494</id>
    <revision>
      <id>662596</id>
      <timestamp>2026-10-11T17:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="fdsf6s0yeq4pk751lez9r0sec7jperq" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 17:42, 11 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>fdsf6s0yeq4pk751lez9r0sec7jperq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Dohgfrty</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154495</id>
    <revision>
      <id>662597</id>
      <timestamp>2026-10-11T17:42:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="fdsf6s0yeq4pk751lez9r0sec7jperq" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 17:42, 11 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>fdsf6s0yeq4pk751lez9r0sec7jperq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Carturo222</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154496</id>
    <revision>
      <id>662598</id>
      <timestamp>2026-10-11T17:43:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="c0ftdumqm4atird5syh36c8lvx8rcw6" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 17:43, 11 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>c0ftdumqm4atird5syh36c8lvx8rcw6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клеопатра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154497</id>
    <revision>
      <id>662600</id>
      <timestamp>2026-10-11T18:43:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rayana9c</username>
        <id>49280</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎[[Файл:Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg|thumb|Клеопатра VIIнин бюсту. Берлиндеги Эски музей(Altes museum),Германия.]] '''Клеопатра VII Филопатор''' — биздин заманга чейинки 69-жылы (расмий түрдө Птолемей XIIнин башкаруусунун 12-жылы), кыязы, [[Александрия|Александрияда]] төрөлгөн. Ал пад...&quot;</comment>
      <origin>662600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10728" sha1="pq4wyj4c7irft2gkaxj2ltw8d2iks12" xml:space="preserve">[[Файл:Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg|thumb|Клеопатра VIIнин бюсту. Берлиндеги Эски музей(Altes museum),Германия.]]
'''Клеопатра VII Филопатор''' — биздин заманга чейинки 69-жылы (расмий түрдө Птолемей XIIнин башкаруусунун 12-жылы), кыязы, [[Александрия|Александрияда]] төрөлгөн. Ал падыша Птолемей XII Авлеттин белгилүү үч кызынын бири болгон.Птолемейлер династиясынан чыккан эллинисттик Египеттин ханышасы. Ал Египет Рим мамлекетине кошулганга чейинки акыркы көз карандысыз башкаруучусу болгон.

Клеопатранын балалык жана өспүрүм курагы тууралуу эч нерсе белгилүү эмес. Анын атасы тактан түшүрүлүп, Египеттен куулган, ал эми анын кызы (Клеопатранын эжеси) Береника ханыша болгон б.з.ч. 58—55-жылдардагы тополоң Клеопатрага чоң таасир калтырганы шексиз. Сириянын римдик башкаруучусу Габинийдин күчү менен тактыга кайра отурган Птолемей XII кыргын салууга, репрессияларга жана киши өлтүрүүлөргө киришет (алардын курмандыктарынын бири Береника да болгон). Натыйжада, ал өлкөнүн каржысына оор жүк болгон римдик аскерлердин болушу менен гана бийликте турган марионеткага айланат. Атасынын башкаруусундагы бул кыйынчылыктар келечектеги ханышага чоң сабак болгон. Ал өз жолундагы атаандаштарынан жана тоскоолдук кылгандардын баарынан кутулуу үчүн баардык каражаттарды колдонгон — буга мисал катары, б.з.ч. 44-жылы иниси Птолемей XIIIтөн, ал эми кийинчерээк сиңдиси Арсиноя IVтөн арылганын айтса болот.

'''Клеопатра VIIнин сырткы көрүнүшү'''

Клеопатранын сырткы көрүнүшүн так чагылдырган эч кандай ишенимдүү сүрөт же бюст сакталган эмес— алардын баары идеалдаштырылган же такталбаган.

== Булактын түрү                     Сырткы көрүнүштүн сүрөттөлүшү ==
Тыйындардагы                                        Монеталардагы сүрөттөр Клеопатранын Птолемейлер династиясына мүнөздүү

профили                                                   генетикалык өзгөчөлүктөрүн көрсөтөт:толкундуу чач,чоң көздөр,алдыга чыгып турган ээк                                                                                     

жана дөңсөлүү мурун.

Антикалык                                               Ватикан жана Берлин музейлеринде Клеопатрага таандык деп эсептелген грек стилиндеги 

бюсттар                                                   бюсттар бар.Бирок алардагы классикалык сулуулук реалдуулукка караганда көркөм 

идеалдаштырууну айгинелейт.Алжирдин Шершель шаарынан табылган бузулган бюст 

анын өмүрүнүн акыркы жылдарын чагылдырышы мүмкүн

'''Теги жана такка келиши'''

Б.з.ч. 51-жылы атасы каза болгондон кийин Клеопатра иниси Птолемей XIII менен бирге такты мурастап алган. Көп өтпөй алардын ортосунда бийлик үчүн күрөш башталган.Ал тактыга 18 жашында, Римдин макулдугу менен «Теа Филопатор» деген расмий наам астында отурган. Нил дарыясынын деңгээли төмөн болуп, түшүм чыкпай калгандыктан, анын башкаруусунун алгачкы үч жылы абдан оор өткөн.

Бийликке кошо башкаруучулар келгенден тарта эле саясий топтордун көмүскө күрөшү башталган. Клеопатра алгач жаш инисин четтетип, жалгыз өзү башкарган. Бирок кийинчерээк иниси Птолемей өзүнүн таасирдүү кеңешчилерине (Потин, Ахилл жана Теодот) таянуу менен бийликти өз колуна алып, Клеопатраны экинчи планга сүрүп чыгарган.

Б.з.ч. 48-жылдын жайында Сирияга качууга аргасыз болгон Клеопатра ал жактан аскер курап, Египеттин чек арасына кайтып келген. Ал жерде инисинин аскерлери анын жолун тосуп турган. Бул тирешүүдөгү чечүүчү бурулуш учур — римдик сенатор Помпейдин Египетке качып келиши жана анын Птолемейдин адамдары тарабынан өлтүрүлүшү болгон.

'''Клеопатра жана Цезарь'''

Биздин заманга чейинки 48-жылы Рим диктатору Юлий Цезарь Александрияга келип, Клеопатра менен анын иниси Птолемей XIIIнүн ортосундагы такты талашында калыс болууну чечет. Клеопатра душмандарынан коргонбой, Цезарга жолугуу үчүн сарайга каптын ичине жашынып, тымызын кирет. 52 жаштагы Цезарь жаш Клеопатрынын акылына жана жагымдуулугуна арбалып, аны колдоого алат.

Бул союзга нааразы болгон Птолемей XIIIнүн аскерлери римдиктерге каршы согуш ачат. Бирок Цезарга кошумча күчтөр жардамга келип, көтөрүлүшчүлөр талкаланат, ал эми жаш падыша качып баратып Нил дарыясына чөгүп өлөт. Жыйынтыгында, биздин заманга чейинки 47-жылы Клеопатра Римдин коргоосу астында Египеттин толук кандуу башкаруучусу болуп кайтып келет. Көп өтпөй ал Цезардан Птолемей Цезарь (Цезарион) аттуу уул төрөйт

'''Клеопатра жана Марк Антоний''' 

Биздин заманга чейинки 41-жылы Рим полководеци Марк Антоний Парфияга каршы согушка Египеттин колдоосун алыш үчүн Клеопатраны Киликияга сүйлөшүүлөргө чакырат. Бул жолугушуу алардын 10 жылга созулган саясий жана романтикалык союзунун башталышы болуп, ортосунда үч бала төрөлөт.

Антонийдин Рим жерлерин Клеопатрага жана анын балдарына өткөрүп бериши Римде нааразычылык жаратып, Октавиан Августтун Египетке согуш жарыялоосуна алып келет. Биздин заманга чейинки 31-жылы Акций деңиз салгылашуусунда Антоний менен Клеопатранын бириккен флоту Октавиандан жеңилип калат.

Биздин заманга чейинки 30-жылы Октавиандын аскерлери Александрияны басып алганда, Марк Антоний өзүн кылыч менен жарадар кылып, каза болот. Римде кул катары парадга чыгуудан баш тарткан Клеопатра да көп өтпөй өз өмүрүн кыйган. Бул окуядан кийин Египет көз карандысыздыгын жоготуп, Римдин провинциясына айланган. 

'''Бийликтен кулашы жана өлүмү'''

Биздин заманга чейинки 30-жылы Октавиан Августтун римдик аскерлери Александрияны басып алып, Клеопатранын бийлигин толук кулаткан. Коргонуусуз калган Египет аскерлери согушсуз багынып берип, ханыша өлдү деген жалган кабардан улам Марк Антоний өзүн кылыч менен жарадар кылып каза болгон.

Туткунга түшкөн Клеопатра Римдеги триумфалдык парадда кул катары мазакталып басуудан баш тартып, б.з.ч. 30-жылдын 12-августунда 39 жашында өз өмүрүн кыйган (жылан чактырып же уу ичип). Октавиандын буйругу менен анын мураскери Цезарион өлүм жазасына тартылып, Египеттеги Птолемейлер династиясынын 300 жылдык башкаруусу аяктаган жана өлкө Римдин провинциясына айланган.

Источник:статья &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Клеопатра&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; в Русской Википедии &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>pq4wyj4c7irft2gkaxj2ltw8d2iks12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>662602</id>
      <parentid>662600</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T18:46:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rayana9c</username>
        <id>49280</id>
      </contributor>
      <origin>662602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10729" sha1="sj578d8tzebpn5ay0k9sxudjt7orimc" xml:space="preserve">[[Файл:Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg|thumb|Клеопатра VIIнин бюсту. Берлиндеги Эски музей(Altes museum),Германия.]]
'''Клеопатра VII Филопатор''' — биздин заманга чейинки 69-жылы (расмий түрдө Птолемей XIIнин башкаруусунун 12-жылы), кыязы, [[Александрия|Александрияда]] төрөлгөн. Ал падыша Птолемей XII Авлеттин белгилүү үч кызынын бири болгон.Птолемейлер династиясынан чыккан эллинисттик Египеттин ханышасы. Ал Египет Рим мамлекетине кошулганга чейинки акыркы көз карандысыз башкаруучусу болгон.

Клеопатранын балалык жана өспүрүм курагы тууралуу эч нерсе белгилүү эмес. Анын атасы тактан түшүрүлүп, Египеттен куулган, ал эми анын кызы (Клеопатранын эжеси) Береника ханыша болгон б.з.ч. 58—55-жылдардагы тополоң Клеопатрага чоң таасир калтырганы шексиз. Сириянын римдик башкаруучусу Габинийдин күчү менен тактыга кайра отурган Птолемей XII кыргын салууга, репрессияларга жана киши өлтүрүүлөргө киришет (алардын курмандыктарынын бири Береника да болгон). Натыйжада, ал өлкөнүн каржысына оор жүк болгон римдик аскерлердин болушу менен гана бийликте турган марионеткага айланат. Атасынын башкаруусундагы бул кыйынчылыктар келечектеги ханышага чоң сабак болгон. Ал өз жолундагы атаандаштарынан жана тоскоолдук кылгандардын баарынан кутулуу үчүн баардык каражаттарды колдонгон — буга мисал катары, б.з.ч. 44-жылы иниси Птолемей XIIIтөн, ал эми кийинчерээк сиңдиси Арсиноя IVтөн арылганын айтса болот.

'''Клеопатра VIIнин сырткы көрүнүшү'''

Клеопатранын сырткы көрүнүшүн так чагылдырган эч кандай ишенимдүү сүрөт же бюст сакталган эмес— алардын баары идеалдаштырылган же такталбаган.

== Булактын түрү                     Сырткы көрүнүштүн сүрөттөлүшү ==
Тыйындардагы                                        Монеталардагы сүрөттөр Клеопатранын Птолемейлер династиясына мүнөздүү

профили                                                   генетикалык өзгөчөлүктөрүн көрсөтөт:толкундуу чач,чоң көздөр,алдыга чыгып турган ээк                                                                                     

жана дөңсөлүү мурун.

Антикалык                                               Ватикан жана Берлин музейлеринде Клеопатрага таандык деп эсептелген грек стилиндеги 

бюсттар                                                   бюсттар бар.Бирок алардагы классикалык сулуулук реалдуулукка караганда көркөм 

идеалдаштырууну айгинелейт.Алжирдин Шершель шаарынан табылган бузулган бюст 

анын өмүрүнүн акыркы жылдарын чагылдырышы мүмкүн

'''Теги жана такка келиши'''

Б.з.ч. 51-жылы атасы каза болгондон кийин Клеопатра иниси Птолемей XIII менен бирге такты мурастап алган. Көп өтпөй алардын ортосунда бийлик үчүн күрөш башталган.Ал тактыга 18 жашында, Римдин макулдугу менен «Теа Филопатор» деген расмий наам астында отурган. Нил дарыясынын деңгээли төмөн болуп, түшүм чыкпай калгандыктан, анын башкаруусунун алгачкы үч жылы абдан оор өткөн.

Бийликке кошо башкаруучулар келгенден тарта эле саясий топтордун көмүскө күрөшү башталган. Клеопатра алгач жаш инисин четтетип, жалгыз өзү башкарган. Бирок кийинчерээк иниси Птолемей өзүнүн таасирдүү кеңешчилерине (Потин, Ахилл жана Теодот) таянуу менен бийликти өз колуна алып, Клеопатраны экинчи планга сүрүп чыгарган.

Б.з.ч. 48-жылдын жайында Сирияга качууга аргасыз болгон Клеопатра ал жактан аскер курап, Египеттин чек арасына кайтып келген. Ал жерде инисинин аскерлери анын жолун тосуп турган. Бул тирешүүдөгү чечүүчү бурулуш учур — римдик сенатор Помпейдин Египетке качып келиши жана анын Птолемейдин адамдары тарабынан өлтүрүлүшү болгон.

'''Клеопатра жана Цезарь'''

Биздин заманга чейинки 48-жылы Рим диктатору Юлий Цезарь Александрияга келип, Клеопатра менен анын иниси Птолемей XIIIнүн ортосундагы такты талашында калыс болууну чечет. Клеопатра душмандарынан коргонбой, Цезарга жолугуу үчүн сарайга каптын ичине жашынып, тымызын кирет. 52 жаштагы Цезарь жаш Клеопатрынын акылына жана жагымдуулугуна арбалып, аны колдоого алат.

Бул союзга нааразы болгон Птолемей XIIIнүн аскерлери римдиктерге каршы согуш ачат. Бирок Цезарга кошумча күчтөр жардамга келип, көтөрүлүшчүлөр талкаланат, ал эми жаш падыша качып баратып Нил дарыясына чөгүп өлөт. Жыйынтыгында, биздин заманга чейинки 47-жылы Клеопатра Римдин коргоосу астында Египеттин толук кандуу башкаруучусу болуп кайтып келет. Көп өтпөй ал Цезардан Птолемей Цезарь (Цезарион) аттуу уул төрөйт

'''Клеопатра жана Марк Антоний''' 

Биздин заманга чейинки 41-жылы Рим полководеци Марк Антоний Парфияга каршы согушка Египеттин колдоосун алыш үчүн Клеопатраны Киликияга сүйлөшүүлөргө чакырат. Бул жолугушуу алардын 10 жылга созулган саясий жана романтикалык союзунун башталышы болуп, ортосунда үч бала төрөлөт.

Антонийдин Рим жерлерин Клеопатрага жана анын балдарына өткөрүп бериши Римде нааразычылык жаратып, Октавиан Августтун Египетке согуш жарыялоосуна алып келет. Биздин заманга чейинки 31-жылы Акций деңиз салгылашуусунда Антоний менен Клеопатранын бириккен флоту Октавиандан жеңилип калат.

Биздин заманга чейинки 30-жылы Октавиандын аскерлери Александрияны басып алганда, Марк Антоний өзүн кылыч менен жарадар кылып, каза болот. Римде кул катары парадга чыгуудан баш тарткан Клеопатра да көп өтпөй өз өмүрүн кыйган. Бул окуядан кийин Египет көз карандысыздыгын жоготуп, Римдин провинциясына айланган. 

'''Бийликтен кулашы жана өлүмү'''

Биздин заманга чейинки 30-жылы Октавиан Августтун римдик аскерлери Александрияны басып алып, Клеопатранын бийлигин толук кулаткан. Коргонуусуз калган Египет аскерлери согушсуз багынып берип, ханыша өлдү деген жалган кабардан улам Марк Антоний өзүн кылыч менен жарадар кылып каза болгон.

Туткунга түшкөн Клеопатра Римдеги триумфалдык парадда кул катары мазакталып басуудан баш тартып, б.з.ч. 30-жылдын 12-августунда 39 жашында өз өмүрүн кыйган (жылан чактырып же уу ичип). Октавиандын буйругу менен анын мураскери Цезарион өлүм жазасына тартылып, Египеттеги Птолемейлер династиясынын 300 жылдык башкаруусу аяктаган жана өлкө Римдин провинциясына айланган.

Булак:Орусча Википедиядагы &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Клеопатра&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; макаласы &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>sj578d8tzebpn5ay0k9sxudjt7orimc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-52058-82</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154498</id>
    <revision>
      <id>662601</id>
      <timestamp>2026-10-11T18:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="1axngs1zawy2sdhikh91c7czm74o9i8" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 18:43, 11 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1axngs1zawy2sdhikh91c7czm74o9i8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хадижа бинт Хувайлид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154499</id>
    <revision>
      <id>662603</id>
      <timestamp>2026-10-11T19:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54636-01</username>
        <id>49297</id>
      </contributor>
      <comment>kyrgyz version of Khadija bint Khuwaylid</comment>
      <origin>662603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19249" sha1="iilk9a60kz7i82jwtptldnhpovcy5gf" xml:space="preserve">[[Файл:Siyer-i nebi Muhammad marries Khadija.jpg|thumb|Мухаммеддин Хадичага турмушка чыгуусун чагылдырган ислам миниатюрасы, 1595]]
Хадижа бинт Хувайлид (арабча: خَدِيجَة بِنْت خُوَيْلِد, романча: Khadīja bint Khuwaylid; болжол менен 554 – ноябрь 619) ислам пайгамбары Мухаммеддин биринчи аялы болгон. Курайш уруусунун аристократтык кланында туулуп, ал бай соодагер болгон жана уруусунун ичинде асыл мүнөзү менен белгилүү болгон. Ал Мухаммедди Сирияга соода кербенин башкарууга жалдаган жана анын жөндөмдүүлүктөрүнө таасирленип, кийинчерээк ага турмушка чыгууну сунуштаган, ал аны кабыл алган. Хадижа Мухаммедге чейин үч жолу турмушка чыккан.

Түгөйлөрдүн эки уулу, Касим жана Абдулла, жана төрт кызы, Зейнеп, Рукайя, Умму Кульсум жана Фатима болгон. Мухаммеддин биринчи аянынан кийин Хадижа исламды биринчи кабыл алган адам деп эсептелет. Ал өмүр бою күйөөсүн колдоп келген жана 619-жылы ноябрда (Рамазан Б.Х. 3) каза болгон; бул жыл Мухаммед тарабынан &quot;Кайгы жылы&quot; деп аталган. Меккедеги анын көрүстөнү ал-Му'алла көптөгөн зыяратчыларды тартат. Мусулмандар тарабынан &quot;Ишенимдүүлардын Энеси&quot; катары сыймыктанган Хадижа Фатима, Асия жана Иса пайгамбардын энеси Мариям менен бирге &quot;Бейиштин Төрт Айымынын&quot; бири болуп эсептелет.

== Эрте жашоо ==
Хадижанын апасы, Фатима бинт Заида, 575-жылы каза болгон, Курайштын Амир ибн Луай уруусунун мүчөсү жана Мухаммеддин апасы Аминанын үчүнчү жээни болгон.

Хадижанын атасы, Хувайлид ибн Асад, соодагер жана лидер болгон. Айрым маалыматтар боюнча, ал 585-жылдар чамасында ыйык эмес согушта каза болгон, бирок башка маалыматтар боюнча, Хадижа 595-жылы Мухаммедге турмушка чыкканда ал тирүү болгон. Хувайлиддин Умму Хабиб бинт Асад аттуу эжеси да болгон.

== Кесип ==
Хадижа абдан ийгиликтүү соодагер болгон. Айтымында, Курайштын соода кербенчилери жайкы сапарга Сирияга же кышкы сапарга Йеменге жөнөөр алдында чогулганда, Хадижанын кербени Курайштын башка соодагерлеринин бардык кербендерине тең келген. Хадижага &quot;Такыба аял&quot;, &quot;Курайштын ханбийкеси&quot; (Амират-Курайш) жана &quot;Улуу Хадижа&quot; (Хадижа ал-Кубра) сыяктуу көптөгөн урмат наамдары берилген. Айтымында, ал кедейлерди тамактандырып, кийинткен, туугандарына материалдык жактан жардам берген жана жакыр туугандарына үйлөнүү үчүн каражат берген. Хадижа исламга чейинки Арабия маданиятында сейрек кездешкен буркандарга ишенбеген жана сыйынбаган деп айтылат.

Хадижа со своими торговыми караванами саякаттаган эмес; анын ордуна, ал өзүнүн атынан комиссия үчүн соода кылууга башкаларды жалдаган. Хадижа Сириядагы соода операциясы үчүн өнөктөш издеп жүргөн. Ал кезде жашы отузга чыга элек жаш Мухаммедди Сириядагы соода үчүн жалдап, адаттагы комиссиясын эки эсе төлөп берем деп кабар жиберген. Анын таякеси Абу Талиб ибн Мутталибдин уруксаты менен Мухаммед Хадижанын бир кызматчысы менен Сирияга жөнөтүлгөн. Бул караван тажрыйбасы Мухаммедге &quot;ас-Садык&quot; (&quot;Чынчыл&quot;) жана &quot;аль-Амин&quot; (&quot;Ишенимдүү&quot;) деген ардактуу наамдарды алып келген.

Ал ага жардам берүү үчүн өзүнүн кызматчыларынын бири Майсараны жөнөттү. Кайтып келгенден кийин, Майсара Мухаммеддин өз ишин абройлуу түрдө алып барганы, Хадижа күткөндөн эки эсе көп пайда алып келгени тууралуу баяндап берди.

== Эрте никелер ==
[[Файл:Ancestors Khadija (AS).jpg|thumb|Мухаммед пайгамбардын жана анын аялы Хадича бинт Хувайлиддин ата-бабалары.]]

=== Сүннөттүк көз карашэ ===
Сүннөттөр Хадича үч жолу турмушка чыккандыгын жана бардык никелеринен балалуу болгондугун кабыл алышат. Анын никелеринин ирети талаштуу болсо да, жалпысынан алгач Атик ибн Аид ибн Абдуллах Аль-Махзумиге, андан кийин Малик ибн Набаш ибн Зарғари ибн ат-Тамимиге турмушка чыккан деп ишенишет. Атикке Хадича Хинда аттуу кыз төрөгөн. Бул никеден кийин Хадича жесир калган. Малик менен ал Хала жана Хинд деген эки уулдуу болгон. Малик да бизнеси ийгиликтүү боло электе каза болуп, Хадичаны жесир калтырган. Андан кийин Хадича Мухаммедге турмушка чыгууну сунуштаган.

=== Айрым шиит көз караштары ===
Ибн Шахрашуб, Саййид ал-Муртаданын &quot;аш-Шафи&quot; китебинен жана Шейх ал-Тусинин &quot;ат-Талхис&quot; китебинен келтиргенде, Хадича Мухаммедге турмушка чыкканда кыз болгон. Хижаздын маданий жана интеллектуалдык абалын, ошондой эле Хадича ал-Кубранын башка адамдар арасында ээлеген жогорку ордун жана статусун эске алганда, анын Бану Тамим же Бану Махзум урууларынан (эки &quot;төмөнкү&quot;; жогорудагы сүннөт версиясын караңыз) эркектерге турмушка чыгышы күмөндүү. Кээ бирөөлөр Хадичага таандык эки бала Хадичанын эжеси Халанын балдары деп эсептешет. Халанын күйөөсү каза болгондон кийин, Хадича Халаны жана (Хала өзү каза болгондон кийин) Халанын балдарын баккан.

== Мухаммедге турмушка чыгуу ==
[[Файл:Siyer-i Nebi - Muhammad und Chadidscha () führen die ersten rituelle Waschung -wudhu- durch.jpg|thumb|Мухаммед жана Хадича даарат алып жаткандыгын чагылдырган ислам миниатюрасы]]
Хадижа Нафиса аттуу досуна Мухаммедге жакындап, үйлөнүүгө макул болобу деп сурап берүүнү тапшырган. Мухаммед аялга каражат жагынан жардам бере албайм деп тартынганда, Нафиса өзүн багууга мүмкүнчүлүгү бар аялга үйлөнүүгө макул болобу деп сураган. Мухаммед Хадижа менен жолугушууга макул болгон, бул жолугушуудан кийин алар өздөрүнүн таякелери менен кеңешишкен. Таякелери үйлөнүүгө макул болушкан, Мухаммеддин таякелери аны Хадижага расмий сунуш менен барышкан. Бул ишке Хамза ибн Абдул-Мутталиб, Абу Талиб же экөө тең Мухаммедди коштоп жүргөндүгү талаштуу. Хадижанын таякеси сунушту кабыл алган, үйлөнүү тою өткөн. Үйлөнүү учурунда Мухаммед 22-25 жашта болгон. Айрым булактарга ылайык, Хадижа ошол учурда 40 жашта болгон. Бирок, башка булактарда ал үйлөнүү учурунда болжол менен 28 жашта болгон деп айтылат. Мухаммеддин атасы жана чоң атасы Мухаммед жетилген куракка жеткенге чейин каза болуп, аны материалдык жактан жардамсыз калтырган. Бул сунуш менен Мухаммед Хадижанын үйүнө көчүп барган.

=== Балдары ===
Мухаммед менен Хадичанын алты же сегиз баласы болгон болушу мүмкүн. Балдардын саны боюнча булактар ар башка: ал-Табари сегизди атайт; Мухаммеддин алгачкы биографиясында, Ибн Исхак жети баланы атайт; көпчүлүк булактар алты гана баланы аныктайт.

Алардын тун уулу Касым болгон, ал үч жашынан кийин каза болгон (ошондуктан Мухаммеддин &quot;Абу Касым&quot; деген лакап аты бар). Андан кийин Хадича Зейнеп, Рукайя, Кулсум жана Фатима аттуу кыздарын, анан Абдулла аттуу уулун төрөгөн. Абдулла ат-Тайиб («Жакшы») жана ат-Тахир («Таза») деген аттар менен белгилүү болгон. Абдулла да бала кезинде каза болгон.

Хадижанын үй-бүлөсүндө дагы эки бала жашаган: Мухаммеддин аталаш инисинин уулу Али ибн Абу Талиб; жана Калб уруусунан чыккан, уурдалып кулчулукка сатылган Зайд ибн Хариса. Зайд бир нече жыл бою Хадижанын үй-бүлөсүндө кул болуп жашаган, атасы аны үйүнө алып кетүү үчүн Меккеге келгенге чейин. Мухаммед Зайдга кайда жашай турганын тандоо укугун берүүнү талап кылган, жана Зайд калууну чечкен.

== Исламга өтүү ==
Салттуу сүннөт баяны боюнча, Мухаммед пайгамбар Жабрейил периштеден биринчи аянын алган учурда, Хадича биринчи болуп Ал-Хакка (Чындыкка) ишенип, б.а. исламды кабыл алган. Хира үңкүрүндөгү окуядан кийин Мухаммед пайгамбар коркуп, Хадичага үйүнө келип, аны жууркан менен жаап коюуну суранган. Тынчтангандан кийин ал болгон окуяны Хадичага айтып берген. Хадича аны сооротуп, Аллах аны эч кандай коркунучтан коргой турганын, анткени ал тынчтык жана элдешүү адамы болгондуктан жана ар дайым достук колун сунуп келгендиктен, эч ким аны кемсинтпей турганын айткан. Айрым булактарга ылайык, Мухаммед пайгамбардын пайгамбарлыгын көп өтпөй анын христиан тууганы Варака ибн Науфал тастыктаган.

Яхья ибн Афийдин айтканына караганда, ал Исламга чейинки Жахилия доорунда Меккеге келип, Мухаммед пайгамбардын жогоруда аты аталган таякелеринин бири Аббас ибн Абдулмутталибдин коногу болгон. «Күн чыга баштаганда, — деди ал, — бизден анча алыс эмес жерден бир киши чыгып, Каабаны беттеп, намаз окуй баштаганын көрдүм. Ал баштаары менен ага оң жагына бир жаш бала кошулуп, анан артынан бир аял туруп калды. Ал руку (ийилгенде) кылганда, жаш бала жана аял да ийилишти, ал түз турса, алар да ошондой кылышты. Ал сажда кылганда, алар да сажда кылышты». Ал муну көрүп таң калып, Аббаска: «Бул абдан таң калыштуу, оо, Аббас!» — деди. «Чындап элеби?» — деп жооп берди Аббас. «Ал ким экенин билесиңби?» — деп сурады Аббас коногунан, ал жооп берген жок. «Ал менин инимдин уулу Мухаммед ибн Абдулла. Жаш бала ким экенин билесиңби?» — деп кайра сурады. «Жок, чындыгында», — деп жооп берди конок. «Ал Абу Талибдин уулу Али. Аял ким экенин билесиңби?» Дагы эле жооп жок болгондо, Аббас: «Ал менин инимдин аялы Хадижа бинт Хувайлид», — деди. Бул окуя Ахмад ибн Ханбалдын да, Ат-Тирмизинин да китептеринде камтылган, ар бири өзүнүн Сахих китебинде баяндаган.

Хадижа Мухаммеддин пайгамбарлык миссиясын колдоп, ар дайым анын ишине жардам берип, анын кабарын жарыялап, анын пайгамбарлыктарына каршы чыккандарды кемсинткен. Анын колдоосу Мухаммедге өз миссиясына ишенип, Исламды жайылтууга жардам берген. Хадижа өз байлыгын да миссияга жумшаган. Курайштын көп кудайга сыйынган жана аристократтары мусулмандарга асылганда, ал кулчулуктан бошотулган мусулмандарды куткарып, мусулман коомчулугун багуу үчүн акчасын колдонгон.

616-жылы курайш уруусу Хашим уруусуна карата соода бойкотун жарыялады. Алар мусулмандарга кол салып, камап, сабап турушкан, кээде алар бир нече күн тамак-ашсыз, суусуз калышкан. Бойкот 619-жылдын аягында же 620-жылдын башында алынганга чейин Хадича жамаатты багып турду.

== Өлүм ==
[[Файл:Khadija tomb.jpg|thumb|Хадижанын Меккедеги Жаннат ал-Муалладагы мавзолейи, 1920-жылдары Ибн Сауд тарабынан талкаланганга чейин]]
Хадижа пайгамбарчылык ачылгандан 10 жылдан кийин, б.а. 619-жылдын ноябрында Рамазанда каза болгон. Мухаммед кийинчерээк бул он жылдыкты &quot;Кайгы жылы&quot; деп атаган, анткени анын сүйүктүү агасы жана коргоочусу Абу Талиб да ушул убакта каза болгон. Хадижа каза болгондо 65 жашка жакын болгон деп айтылат. Ал Сауд Аравиянын Мекке шаарындагы Жаннат ал-Муалла көрүстөнүнө коюлган.

Мухаммад ибн Исхактын дагы бир баянында айтылгандай, «Абу Талиб менен Хадича бинт Хувайлид бир жылы каза болушкан. Бул Пайгамбарыбыз Мухаммеддин (САВ) Мединага көчкөнгө чейинки үч жыл мурунку окуя. Хадича аль-Хажунда коюлган. Пайгамбарыбыз (САВ) аны өзү жерге берген. Пайгамбарыбыз (САВ) ага үйлөнгөндө Хадича 40 жашта болчу».

Хадижа каза болгондон кийинки алгачкы жылдарында Мухаммед өзүнүн кабарына каршы чыккандардын жана ага алгач ишенгендердин арасынан кайра артка кеткендердин куугунтугуна учураган. Душмандык уруулар аны шылдыңдап, таш бараңга алышкан. Хадижа каза болгондон кийин Мухаммед Ясрибге, кийинчерээк Медина деп аталган шаарга көчүп барган. Хадижа дүйнөнүн төрт мыкты аялдарынын бири катары даңазаланат, алар: кызы Фатима, Исанын энеси Мариям жана Фираундун (Фараондун) аялы Асия.

== Шилтемелер ==</text>
      <sha1>iilk9a60kz7i82jwtptldnhpovcy5gf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>662604</id>
      <parentid>662603</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T19:15:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliana11A</username>
        <id>49298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шилтемелер */</comment>
      <origin>662604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33464" sha1="gosqbeahyzq6cyvbp9l5llsh8di9931" xml:space="preserve">[[Файл:Siyer-i nebi Muhammad marries Khadija.jpg|thumb|Мухаммеддин Хадичага турмушка чыгуусун чагылдырган ислам миниатюрасы, 1595]]
Хадижа бинт Хувайлид (арабча: خَدِيجَة بِنْت خُوَيْلِد, романча: Khadīja bint Khuwaylid; болжол менен 554 – ноябрь 619) ислам пайгамбары Мухаммеддин биринчи аялы болгон. Курайш уруусунун аристократтык кланында туулуп, ал бай соодагер болгон жана уруусунун ичинде асыл мүнөзү менен белгилүү болгон. Ал Мухаммедди Сирияга соода кербенин башкарууга жалдаган жана анын жөндөмдүүлүктөрүнө таасирленип, кийинчерээк ага турмушка чыгууну сунуштаган, ал аны кабыл алган. Хадижа Мухаммедге чейин үч жолу турмушка чыккан.

Түгөйлөрдүн эки уулу, Касим жана Абдулла, жана төрт кызы, Зейнеп, Рукайя, Умму Кульсум жана Фатима болгон. Мухаммеддин биринчи аянынан кийин Хадижа исламды биринчи кабыл алган адам деп эсептелет. Ал өмүр бою күйөөсүн колдоп келген жана 619-жылы ноябрда (Рамазан Б.Х. 3) каза болгон; бул жыл Мухаммед тарабынан &quot;Кайгы жылы&quot; деп аталган. Меккедеги анын көрүстөнү ал-Му'алла көптөгөн зыяратчыларды тартат. Мусулмандар тарабынан &quot;Ишенимдүүлардын Энеси&quot; катары сыймыктанган Хадижа Фатима, Асия жана Иса пайгамбардын энеси Мариям менен бирге &quot;Бейиштин Төрт Айымынын&quot; бири болуп эсептелет.

== Эрте жашоо ==
Хадижанын апасы, Фатима бинт Заида, 575-жылы каза болгон, Курайштын Амир ибн Луай уруусунун мүчөсү жана Мухаммеддин апасы Аминанын үчүнчү жээни болгон.

Хадижанын атасы, Хувайлид ибн Асад, соодагер жана лидер болгон. Айрым маалыматтар боюнча, ал 585-жылдар чамасында ыйык эмес согушта каза болгон, бирок башка маалыматтар боюнча, Хадижа 595-жылы Мухаммедге турмушка чыкканда ал тирүү болгон. Хувайлиддин Умму Хабиб бинт Асад аттуу эжеси да болгон.

== Кесип ==
Хадижа абдан ийгиликтүү соодагер болгон. Айтымында, Курайштын соода кербенчилери жайкы сапарга Сирияга же кышкы сапарга Йеменге жөнөөр алдында чогулганда, Хадижанын кербени Курайштын башка соодагерлеринин бардык кербендерине тең келген. Хадижага &quot;Такыба аял&quot;, &quot;Курайштын ханбийкеси&quot; (Амират-Курайш) жана &quot;Улуу Хадижа&quot; (Хадижа ал-Кубра) сыяктуу көптөгөн урмат наамдары берилген. Айтымында, ал кедейлерди тамактандырып, кийинткен, туугандарына материалдык жактан жардам берген жана жакыр туугандарына үйлөнүү үчүн каражат берген. Хадижа исламга чейинки Арабия маданиятында сейрек кездешкен буркандарга ишенбеген жана сыйынбаган деп айтылат.

Хадижа со своими торговыми караванами саякаттаган эмес; анын ордуна, ал өзүнүн атынан комиссия үчүн соода кылууга башкаларды жалдаган. Хадижа Сириядагы соода операциясы үчүн өнөктөш издеп жүргөн. Ал кезде жашы отузга чыга элек жаш Мухаммедди Сириядагы соода үчүн жалдап, адаттагы комиссиясын эки эсе төлөп берем деп кабар жиберген. Анын таякеси Абу Талиб ибн Мутталибдин уруксаты менен Мухаммед Хадижанын бир кызматчысы менен Сирияга жөнөтүлгөн. Бул караван тажрыйбасы Мухаммедге &quot;ас-Садык&quot; (&quot;Чынчыл&quot;) жана &quot;аль-Амин&quot; (&quot;Ишенимдүү&quot;) деген ардактуу наамдарды алып келген.

Ал ага жардам берүү үчүн өзүнүн кызматчыларынын бири Майсараны жөнөттү. Кайтып келгенден кийин, Майсара Мухаммеддин өз ишин абройлуу түрдө алып барганы, Хадижа күткөндөн эки эсе көп пайда алып келгени тууралуу баяндап берди.

== Эрте никелер ==
[[Файл:Ancestors Khadija (AS).jpg|thumb|Мухаммед пайгамбардын жана анын аялы Хадича бинт Хувайлиддин ата-бабалары.]]

=== Сүннөттүк көз карашэ ===
Сүннөттөр Хадича үч жолу турмушка чыккандыгын жана бардык никелеринен балалуу болгондугун кабыл алышат. Анын никелеринин ирети талаштуу болсо да, жалпысынан алгач Атик ибн Аид ибн Абдуллах Аль-Махзумиге, андан кийин Малик ибн Набаш ибн Зарғари ибн ат-Тамимиге турмушка чыккан деп ишенишет. Атикке Хадича Хинда аттуу кыз төрөгөн. Бул никеден кийин Хадича жесир калган. Малик менен ал Хала жана Хинд деген эки уулдуу болгон. Малик да бизнеси ийгиликтүү боло электе каза болуп, Хадичаны жесир калтырган. Андан кийин Хадича Мухаммедге турмушка чыгууну сунуштаган.

=== Айрым шиит көз караштары ===
Ибн Шахрашуб, Саййид ал-Муртаданын &quot;аш-Шафи&quot; китебинен жана Шейх ал-Тусинин &quot;ат-Талхис&quot; китебинен келтиргенде, Хадича Мухаммедге турмушка чыкканда кыз болгон. Хижаздын маданий жана интеллектуалдык абалын, ошондой эле Хадича ал-Кубранын башка адамдар арасында ээлеген жогорку ордун жана статусун эске алганда, анын Бану Тамим же Бану Махзум урууларынан (эки &quot;төмөнкү&quot;; жогорудагы сүннөт версиясын караңыз) эркектерге турмушка чыгышы күмөндүү. Кээ бирөөлөр Хадичага таандык эки бала Хадичанын эжеси Халанын балдары деп эсептешет. Халанын күйөөсү каза болгондон кийин, Хадича Халаны жана (Хала өзү каза болгондон кийин) Халанын балдарын баккан.

== Мухаммедге турмушка чыгуу ==
[[Файл:Siyer-i Nebi - Muhammad und Chadidscha () führen die ersten rituelle Waschung -wudhu- durch.jpg|thumb|Мухаммед жана Хадича даарат алып жаткандыгын чагылдырган ислам миниатюрасы]]
Хадижа Нафиса аттуу досуна Мухаммедге жакындап, үйлөнүүгө макул болобу деп сурап берүүнү тапшырган. Мухаммед аялга каражат жагынан жардам бере албайм деп тартынганда, Нафиса өзүн багууга мүмкүнчүлүгү бар аялга үйлөнүүгө макул болобу деп сураган. Мухаммед Хадижа менен жолугушууга макул болгон, бул жолугушуудан кийин алар өздөрүнүн таякелери менен кеңешишкен. Таякелери үйлөнүүгө макул болушкан, Мухаммеддин таякелери аны Хадижага расмий сунуш менен барышкан. Бул ишке Хамза ибн Абдул-Мутталиб, Абу Талиб же экөө тең Мухаммедди коштоп жүргөндүгү талаштуу. Хадижанын таякеси сунушту кабыл алган, үйлөнүү тою өткөн. Үйлөнүү учурунда Мухаммед 22-25 жашта болгон. Айрым булактарга ылайык, Хадижа ошол учурда 40 жашта болгон. Бирок, башка булактарда ал үйлөнүү учурунда болжол менен 28 жашта болгон деп айтылат. Мухаммеддин атасы жана чоң атасы Мухаммед жетилген куракка жеткенге чейин каза болуп, аны материалдык жактан жардамсыз калтырган. Бул сунуш менен Мухаммед Хадижанын үйүнө көчүп барган.

=== Балдары ===
Мухаммед менен Хадичанын алты же сегиз баласы болгон болушу мүмкүн. Балдардын саны боюнча булактар ар башка: ал-Табари сегизди атайт; Мухаммеддин алгачкы биографиясында, Ибн Исхак жети баланы атайт; көпчүлүк булактар алты гана баланы аныктайт.

Алардын тун уулу Касым болгон, ал үч жашынан кийин каза болгон (ошондуктан Мухаммеддин &quot;Абу Касым&quot; деген лакап аты бар). Андан кийин Хадича Зейнеп, Рукайя, Кулсум жана Фатима аттуу кыздарын, анан Абдулла аттуу уулун төрөгөн. Абдулла ат-Тайиб («Жакшы») жана ат-Тахир («Таза») деген аттар менен белгилүү болгон. Абдулла да бала кезинде каза болгон.

Хадижанын үй-бүлөсүндө дагы эки бала жашаган: Мухаммеддин аталаш инисинин уулу Али ибн Абу Талиб; жана Калб уруусунан чыккан, уурдалып кулчулукка сатылган Зайд ибн Хариса. Зайд бир нече жыл бою Хадижанын үй-бүлөсүндө кул болуп жашаган, атасы аны үйүнө алып кетүү үчүн Меккеге келгенге чейин. Мухаммед Зайдга кайда жашай турганын тандоо укугун берүүнү талап кылган, жана Зайд калууну чечкен.

== Исламга өтүү ==
Салттуу сүннөт баяны боюнча, Мухаммед пайгамбар Жабрейил периштеден биринчи аянын алган учурда, Хадича биринчи болуп Ал-Хакка (Чындыкка) ишенип, б.а. исламды кабыл алган. Хира үңкүрүндөгү окуядан кийин Мухаммед пайгамбар коркуп, Хадичага үйүнө келип, аны жууркан менен жаап коюуну суранган. Тынчтангандан кийин ал болгон окуяны Хадичага айтып берген. Хадича аны сооротуп, Аллах аны эч кандай коркунучтан коргой турганын, анткени ал тынчтык жана элдешүү адамы болгондуктан жана ар дайым достук колун сунуп келгендиктен, эч ким аны кемсинтпей турганын айткан. Айрым булактарга ылайык, Мухаммед пайгамбардын пайгамбарлыгын көп өтпөй анын христиан тууганы Варака ибн Науфал тастыктаган.

Яхья ибн Афийдин айтканына караганда, ал Исламга чейинки Жахилия доорунда Меккеге келип, Мухаммед пайгамбардын жогоруда аты аталган таякелеринин бири Аббас ибн Абдулмутталибдин коногу болгон. «Күн чыга баштаганда, — деди ал, — бизден анча алыс эмес жерден бир киши чыгып, Каабаны беттеп, намаз окуй баштаганын көрдүм. Ал баштаары менен ага оң жагына бир жаш бала кошулуп, анан артынан бир аял туруп калды. Ал руку (ийилгенде) кылганда, жаш бала жана аял да ийилишти, ал түз турса, алар да ошондой кылышты. Ал сажда кылганда, алар да сажда кылышты». Ал муну көрүп таң калып, Аббаска: «Бул абдан таң калыштуу, оо, Аббас!» — деди. «Чындап элеби?» — деп жооп берди Аббас. «Ал ким экенин билесиңби?» — деп сурады Аббас коногунан, ал жооп берген жок. «Ал менин инимдин уулу Мухаммед ибн Абдулла. Жаш бала ким экенин билесиңби?» — деп кайра сурады. «Жок, чындыгында», — деп жооп берди конок. «Ал Абу Талибдин уулу Али. Аял ким экенин билесиңби?» Дагы эле жооп жок болгондо, Аббас: «Ал менин инимдин аялы Хадижа бинт Хувайлид», — деди. Бул окуя Ахмад ибн Ханбалдын да, Ат-Тирмизинин да китептеринде камтылган, ар бири өзүнүн Сахих китебинде баяндаган.

Хадижа Мухаммеддин пайгамбарлык миссиясын колдоп, ар дайым анын ишине жардам берип, анын кабарын жарыялап, анын пайгамбарлыктарына каршы чыккандарды кемсинткен. Анын колдоосу Мухаммедге өз миссиясына ишенип, Исламды жайылтууга жардам берген. Хадижа өз байлыгын да миссияга жумшаган. Курайштын көп кудайга сыйынган жана аристократтары мусулмандарга асылганда, ал кулчулуктан бошотулган мусулмандарды куткарып, мусулман коомчулугун багуу үчүн акчасын колдонгон.

616-жылы курайш уруусу Хашим уруусуна карата соода бойкотун жарыялады. Алар мусулмандарга кол салып, камап, сабап турушкан, кээде алар бир нече күн тамак-ашсыз, суусуз калышкан. Бойкот 619-жылдын аягында же 620-жылдын башында алынганга чейин Хадича жамаатты багып турду.

== Өлүм ==
[[Файл:Khadija tomb.jpg|thumb|Хадижанын Меккедеги Жаннат ал-Муалладагы мавзолейи, 1920-жылдары Ибн Сауд тарабынан талкаланганга чейин]]
Хадижа пайгамбарчылык ачылгандан 10 жылдан кийин, б.а. 619-жылдын ноябрында Рамазанда каза болгон. Мухаммед кийинчерээк бул он жылдыкты &quot;Кайгы жылы&quot; деп атаган, анткени анын сүйүктүү агасы жана коргоочусу Абу Талиб да ушул убакта каза болгон. Хадижа каза болгондо 65 жашка жакын болгон деп айтылат. Ал Сауд Аравиянын Мекке шаарындагы Жаннат ал-Муалла көрүстөнүнө коюлган.

Мухаммад ибн Исхактын дагы бир баянында айтылгандай, «Абу Талиб менен Хадича бинт Хувайлид бир жылы каза болушкан. Бул Пайгамбарыбыз Мухаммеддин (САВ) Мединага көчкөнгө чейинки үч жыл мурунку окуя. Хадича аль-Хажунда коюлган. Пайгамбарыбыз (САВ) аны өзү жерге берген. Пайгамбарыбыз (САВ) ага үйлөнгөндө Хадича 40 жашта болчу».

Хадижа каза болгондон кийинки алгачкы жылдарында Мухаммед өзүнүн кабарына каршы чыккандардын жана ага алгач ишенгендердин арасынан кайра артка кеткендердин куугунтугуна учураган. Душмандык уруулар аны шылдыңдап, таш бараңга алышкан. Хадижа каза болгондон кийин Мухаммед Ясрибге, кийинчерээк Медина деп аталган шаарга көчүп барган. Хадижа дүйнөнүн төрт мыкты аялдарынын бири катары даңазаланат, алар: кызы Фатима, Исанын энеси Мариям жана Фираундун (Фараондун) аялы Асия.

== Шилтемелер ==

# Sayyid Ali Ashgar Razwy (10-ноябрь, 2013). [https://www.al-islam.org/restatement-history-islam-and-muslims-sayyid-ali-ashgar-razwy/birth-muhammad-and-early-years-his Мухаммеддин төрөлүшү жана өмүрүнүн алгачкы жылдары]. ''Al-Islam.org''. [https://web.archive.org/web/20171010085550/https://www.al-islam.org/restatement-history-islam-and-muslims-sayyid-ali-ashgar-razwy/birth-muhammad-and-early-years-his Архивделген нускасы] (10-октябрь, 2017). 7-ноябрь, 2017-ж. алынган.
# Hendrix, Scott E.; Okeja, Uchenna (2018). ''[https://books.google.com/books?id=__9KDwAAQBAJ&amp;pg=PA452 Дүйнөдөгү эң улуу диний лидерлер: диний ишмерлер дүйнөлүк тарыхты кантип калыптандырган]''. ABC-CLIO. 452-б. ISBN 9781440841385. 16-апрель, 2019-ж. алынган.
# [https://web.archive.org/web/20020504161810/http://www.al-islam.org/khadija/5.htm 2-бөлүм: Алгачкы жылдар]. ''Al-Islam.org''. Түп нускасы 4-май, 2002-жылы архивделген. 9-сентябрь, 2009-ж. алынган.
# Haq, S. M. ''Ибн Сааддын «Китаб ат-Табакат ал-Кабир» эмгеги'', 1-том. 54-б.
# ''Мадинадагы аялдар''. Ta-Ha Publishers. 9-б.
# Benedikt Koehler (2014). ''Алгачкы ислам жана капитализмдин жаралышы''. Lexington Books.
# Guillaume. ''Мухаммеддин өмүрү''. Oxford. 83-б.
# [[Мухаммед ибн Саад|Мухаммед ибн Саад]]. ''Табакат'', 1-том. Haq, S. M. тарабынан которулган. ''Ибн Сааддын «Китаб ат-Табакат ал-Кабир» эмгеги'', 148–149-беттер. Дели: Kitab Bhavan.
# [[Мухаммед ибн Саад|Мухаммед ибн Саад]]. ''Табакат'', 1-том. Haq, S. M. тарабынан которулган. ''Ибн Сааддын «Китаб ат-Табакат ал-Кабир» эмгеги'', 54-б. Дели: Kitab Bhavan.
# Cheema, Waqar Akbar (4-декабрь, 2017). [http://icraa.org/the-age-of-khadija-at-the-time-of-her-marriage-with-the-prophet/ Пайгамбарга турмушка чыккан учурда Хадичанын жашы: кыскача маалымат]. [https://web.archive.org/web/20190415013002/http://icraa.org/the-age-of-khadija-at-the-time-of-her-marriage-with-the-prophet/ Архивделген нускасы] (15-апрель, 2019). 15-апрель, 2019-ж. алынган.
# [[Мухаммед ибн Саад|Мухаммед ибн Саад]]. ''Табакат'', 8-том. Bewley, A. тарабынан которулган (1995). ''Мадинадагы аялдар'', 10-б. Лондон: Ta-Ha Publishers.
# van Gorder, A. Christian (2014). [https://books.google.com/books?id=EZbFAwAAQBAJ&amp;pg=PA162 Ислам, тынчтык жана социалдык адилеттүүлүк: христиандардын көз карашы]. Cambridge. 162-б. ISBN 978-0-227-17422-7. [https://web.archive.org/web/20180217202736/https://books.google.co.uk/books?id=EZbFAwAAQBAJ&amp;pg=PA162 Архивделген нускасы] (17-февраль, 2018). 29-декабрь, 2017-ж. алынган.
# Yasin T. al-Jibouri (20-январь, 2013). [https://www.al-islam.org/articles/khadijah-daughter-khuwaylid-wife-prophet-muhammad-yasin-t-al-jibouri Хадича бинт Хувайлид — Мухаммед пайгамбардын жубайы]. [https://en.wikipedia.org/wiki/Ahlul_Bayt_Digital_Islamic_Library_Project Ahlul Bayt Digital Islamic Library Project]. [https://web.archive.org/web/20170202042147/https://www.al-islam.org/articles/khadijah-daughter-khuwaylid-wife-prophet-muhammad-yasin-t-al-jibouri Архивделген нускасы] (2-февраль, 2017). 23-август, 2017-ж. алынган.
# [[Мухаммед ибн Саад|Мухаммед ибн Саад]]. ''Табакат'', 1-том. Haq, S. M. тарабынан которулган. ''Ибн Сааддын «Китаб ат-Табакат ал-Кабир» эмгеги'', 145–146-беттер. Дели: Kitab Bhavan.
# Guillaume (1955). ''Мухаммеддин өмүрү''. Oxford. 83-б.
# al-Tabari (Ismail K. Poona Walla тарабынан которулган) (1990). [http://www.muslim-library.com/books/2019/05/en_Tabari_Volume_09.pdf 9-том: Пайгамбардын өмүрүнүн акыркы жылдары] (PDF). State University of New York Press. ISBN 0-88706-691-7. [https://web.archive.org/web/20200206172208/http://www.muslim-library.com/books/2019/05/en_Tabari_Volume_09.pdf Архивделген нускасы] (6-февраль, 2020). 18-март, 2020-ж. алынган.
# [https://web.archive.org/web/20120407055050/http://treeoffaith.com/#/khadijah-bint-khuwaylid/4537884462 Хадича бинт Хувайлид]. ''Tree of Faith''. [http://treeoffaith.com/#/khadijah-bint-khuwaylid/4537884462 Түп нускасы] 7-апрель, 2012-жылы архивделген.
# Watt, Montgomery W. (2012). [http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/khadidja-SIM_4116 Хадича]. ''Encyclopaedia of Islam'' (2-басылышы). [https://web.archive.org/web/20180626165132/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/khadidja-SIM_4116 Архивделген нускасы] (26-июнь, 2018). 7-апрель, 2019-ж. алынган.
# [https://web.archive.org/web/20190318150741/http://islamswomen.com/articles/khadijah_bint_khuwaylid.php Хадича бинт Хувайлид]. ''Islam's Women''. [http://www.islamswomen.com/articles/khadijah_bint_khuwaylid.php Түп нускасы] 18-март, 2019-жылы архивделген.
# Ibn Shahrashub. ''Manaqib Al Abi Talib''. 1-том, 159-б.
# Amili. ''Al Sahih Min Sirat Al Nabi''. 2-том, 123-б.
# Amili. ''Al Sahih Min Sirat Al Nabi''. 2-том, 125-б.
# Lings (1983). ''Мухаммед: эң алгачкы булактарга негизделген өмүр баяны''. Нью-Йорк: Inner Traditions Internationalist. 83-б.
# Lings (1983). ''Мухаммед: эң алгачкы булактарга негизделген өмүр баяны''. Inner Traditions Internationalist.
# [[Ибн Исхак]]. ''Mustadrak Al-Hakim''. 3-том, 182-б.
# [[Ибн Саад]]. ''Табакат ал-Кубра'' (араб тилинде). 8-том.
# [[Аль-Хаким ан-Найсабури|Абу Абдуллах аль-Хаким]]. ''Al-Mustadrak'' (араб тилинде). 3-том.
# Мухаммед ибн Саад. ''Табакат ал-Кубра''. 8-том, 13-б.
# Amili. ''Al Sahih Min Sirat Al Nabi''. 2-том, 114-б.
# Ибн Исхак. ''Mustadrak Al-Hakim''. 3-том, 182-б.
# Ибн Саад. ''Al-Tabaqat Al-Kubra''.
# Абу Абдуллах аль-Хаким. ''Al-Mustadrak''.
# Ибн Саад. ''Al-Tabaqat Al-Kubra''. 8-том, 13-б.
# Аль-Хаким Абу Абдуллах. ''Al-Mustadrak''. 3-том, 200-б., № 4837.
# Rahemtulla, Shadaab; Ababneh, Sara (2021-жылдын күзү). «Хадича менен Мухаммеддин никесин исламдык үлгү катары кайра карап чыгуу: азыркы мусулман коомунун жаңы тарыхына карай». ''Journal of Feminist Studies in Religion''. 37-том, № 2, 91–96-беттер. DOI: [https://doi.org/10.2979/jfemistudreli.37.2.06 10.2979/jfemistudreli.37.2.06]. S2CID: 239073763.
# Barboza, Gileno. [https://gw.geneanet.org/gilenob?lang=en&amp;n=muhammad&amp;oc=0&amp;p=qasim+ibn Касым ибн Мухаммед]. ''Geneanet''. 18-март, 2020-ж. алынган.
# As-Sallaabee, Dr Ali Muhammad (Faisal Shafeeq тарабынан которулган) (2001). [http://www.kalamullah.com/Books/Noble%20Life%20of%20The%20Prophet.pdf Пайгамбардын улуу өмүрү] (PDF). 1-том, 107-б. [https://web.archive.org/web/20150325072916/http://kalamullah.com/Books/Noble%20Life%20of%20The%20Prophet.pdf Архивделген нускасы] (25-март, 2015). 18-март, 2020-ж. алынган.
# Guillaume. ''Мухаммеддин өмүрү''. Oxford. 111-б.
# Al-Jibouri, Yasin T. (2020). [https://www.al-islam.org/articles/khadijah-daughter-khuwaylid-wife-prophet-muhammad-yasin-t-al-jibouri Хадича, Хувайлиддин кызы жана Мухаммед пайгамбардын жубайы]. ''Ahlul Bayt Digital Islamic Library Project''. [https://web.archive.org/web/20190424182620/https://www.al-islam.org/articles/khadijah-daughter-khuwaylid-wife-prophet-muhammad-yasin-t-al-jibouri Архивделген нускасы] (24-апрель, 2019). 18-март, 2020-ж. алынган.
# [[Набия Абботт|Abbott, Nabia]] (1942). «Алгачкы исламдагы аялдар жана мамлекет». ''Journal of Near Eastern Studies''. 1-том, № 1. University of Chicago Press: 106–109-беттер. DOI: [https://doi.org/10.1086/370632 10.1086/370632]. JSTOR: [https://www.jstor.org/stable/542352 542352]. S2CID: 162188874.
# [http://www.al-islam.org/restatement/14.htm Бану Хашимге каршы экономикалык жана социалдык бойкот]. ''Al-Islam.org''. [https://web.archive.org/web/20100109182031/http://www.al-islam.org/restatement/14.htm Архивделген нускасы] (9-январь, 2010). 9-сентябрь, 2009-ж. алынган.
# [http://www.al-islam.org/restatement/15.htm Хадича менен Абу Талибдин өлүмү]. ''Al-Islam.org''. [https://web.archive.org/web/20100109182113/http://www.al-islam.org/restatement/15.htm Архивделген нускасы] (9-январь, 2010). 9-сентябрь, 2009-ж. алынган.
# Guillaume. ''Мухаммеддин өмүрү''. Oxford. 143-б.
# [[Ат-Табари]] (январь, 1998). [https://archive.org/details/tabarivolume39/page/n191/mode/2up «Ат-Табаринин тарыхы», 39-том]. 161-б.
# Guillaume. ''Мухаммеддин өмүрү''. Oxford. 191-б.
# [http://www.al-islam.org/khadija/15.htm 12-бөлүм: Өлүм]. ''Al-Islam.org''. [https://web.archive.org/web/20110610084210/http://www.al-islam.org/khadija/15.htm Архивделген нускасы] (10-июнь, 2011). 9-сентябрь, 2009-ж. алынган.
# Muhammad, Farkhanda Noor. [http://www.tomfolio.com/bookdetailssu.asp?b=81811&amp;m=101 Окуучулар үчүн ислам таануу]. [https://web.archive.org/web/20090315005805/http://www.tomfolio.com/bookdetailssu.asp?b=81811&amp;m=101 Архивделген нускасы] (15-март, 2009). 2000-жылдагы кайра каралган басылышы, 74–75-беттер.
# Аль-Хаким, Абу Абдуллах. ''Al-Mustadrak''. 3-том, 200-б., № 4837.
# Qasimi, Ja'Far (1987). ''Пайгамбардын өмүрү, салттары жана сөздөрү''. Нью-Йорк: Crossroad. 77–78-беттер.
# Shariati, Ali (1981). ''Али Шариатинин «Фатима — бул Фатима» эмгеги''. Тегеран, Иран: Shariati Foundation.
# Madelung, Wilferd (1997). ''Мухаммедден кийинки мураскерлик''. Cambridge University Press. 52–53-беттер.
# Shariati, Ali (1981). ''Али Шариатинин «Фатима — бул Фатима» эмгеги''. Тегеран, Иран: Shariati Foundation. 148-б.
# Walther, Wiebke (1993). ''Исламдагы аялдар''. Markus Wiener Publishing, Принстон жана Нью-Йорк. 108-б.
# Yusuf ibn Abd al-Barr. ''Al-Istī'āb fī Ma'rifat al-Aşĥāb'' (Пайгамбардын сахабаларынын ысымдарынын толук жыйнагы) (араб тилинде). 1-том, 50-б.
# [[Куран]]. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2002.02.0006%3Asura%3D33%3Averse%3D59 33:59-аят].
# [[Мухаммед ат-Тижани|Аль-Тижани]]. ''[https://en.wikipedia.org/wiki/The_Shi'ah_are_(the_real)_Ahl_al-Sunnah_(book) Шииттер — чыныгы ахли сүннөт]''. Al-Islam.org. [http://www.rafed.net/books/other-lang/the-shia/18.html 274-шилтеме]. [https://web.archive.org/web/20060504064909/http://www.rafed.net/books/other-lang/the-shia/18.html Архивделген нускасы] (4-май, 2006).
# ''Al-Istighathah'', 69-б.
# [[Мухаммед ибн Саад|Мухаммед ибн Саад]]. ''Табакат'', 8-том. Bewley, A. тарабынан которулган (1995). ''Мадинадагы аялдар'', 9-б. Лондон: Ta-Ha Publishers.
# [[Ат-Табари]]. ''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk''. Landau-Tasseron, E. тарабынан которулган (1998). ''Пайгамбардын сахабаларынын жана алардын мураскерлеринин өмүр баяндары'', 39-том, 161-б. Нью-Йорк: SUNY Press.
# Guillaume. ''Мухаммеддин өмүрү''. Oxford. 792-б.
# Buhl. [http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/umm-kulthum-SIM_7719 Умм Кулсум]. [https://web.archive.org/web/20140529084536/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/umm-kulthum-SIM_7719 Архивделген нускасы] (29-май, 2014). 23-апрель, 2012-ж. алынган.
# Robinson, C. F. (2012). ''Ислам энциклопедиясы'', экинчи басылышы. Brill. ISBN 9789004161214. [https://web.archive.org/web/20210311041005/https://proxy.augustana.edu/login?qurl=http%3A%2F%2Faustincollege.worldcat.org%2Fentries%2Fencyclopaedia-of-islam-2%2Fwaraka-b-nawfal-SIM_7863%3Fs.num%3D0%26s.f.s2_parent%3Ds.f.book.encyclopaedia-of-islam-2%26s.q%3DWaraka Архивделген нускасы] (11-март, 2021). 25-апрель, 2017-ж. алынган.
# Ishaq, Ibn (2001). ''Мухаммеддин өмүрү'' (кайра басылышы). Карачи; Нью-Йорк: Oxford University Press. ISBN 0196360331.</text>
      <sha1>gosqbeahyzq6cyvbp9l5llsh8di9931</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Aliana11A</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154500</id>
    <revision>
      <id>662605</id>
      <timestamp>2026-10-11T19:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="mke0u7r8yh2xq5u7s9s7io806toh401" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 19:43, 11 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>mke0u7r8yh2xq5u7s9s7io806toh401</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-54636-01</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154501</id>
    <revision>
      <id>662606</id>
      <timestamp>2026-10-11T19:43:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="mke0u7r8yh2xq5u7s9s7io806toh401" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 19:43, 11 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>mke0u7r8yh2xq5u7s9s7io806toh401</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:AzryelTorres</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154502</id>
    <revision>
      <id>662608</id>
      <timestamp>2026-10-11T20:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="i9yxlywvleu8xh96p0zxnz9b3tn65t7" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 20:43, 11 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>i9yxlywvleu8xh96p0zxnz9b3tn65t7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:VolodimirSvjatoslaviĉ</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154503</id>
    <revision>
      <id>662609</id>
      <timestamp>2026-10-11T20:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="i9yxlywvleu8xh96p0zxnz9b3tn65t7" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 20:43, 11 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>i9yxlywvleu8xh96p0zxnz9b3tn65t7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Country data Esperanto</title>
    <ns>10</ns>
    <id>154504</id>
    <revision>
      <id>662611</id>
      <timestamp>2026-10-11T21:48:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolodimirSvjatoslaviĉ</username>
        <id>49299</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|өлкө желеги/желек&lt;/noinclude&gt;}}} | alias = Эсперанто | flag alias = Flag of Esperanto.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} &lt;noinclude&gt; &lt;/noinclude&gt; }}&lt;noinclude&gt; &lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>662611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="280" sha1="ow1gunakycaxiszqae1byybcn6r1t4z" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|өлкө желеги/желек&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Эсперанто
| flag alias = Flag of Esperanto.svg
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ow1gunakycaxiszqae1byybcn6r1t4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыйив</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154505</id>
    <redirect title="Киев" />
    <revision>
      <id>662619</id>
      <timestamp>2026-10-11T22:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolodimirSvjatoslaviĉ</username>
        <id>49299</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Киев]]» барагына багытталды</comment>
      <origin>662619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="sou10ycibkreidnaiy6viwv06nzy0dd" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Киев]]</text>
      <sha1>sou10ycibkreidnaiy6viwv06nzy0dd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Hector Ossa J.</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154506</id>
    <redirect title="Колдонуучунун баарлашуулары:Flying pencil" />
    <revision>
      <id>662623</id>
      <timestamp>2026-10-12T00:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Robertsky</username>
        <id>42297</id>
      </contributor>
      <comment>Robertsky &quot;[[Колдонуучунун баарлашуулары:Hector Ossa J.]]&quot; барагын &quot;[[Колдонуучунун баарлашуулары:Flying pencil]]&quot; деп кайра атады: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Hector Ossa J.|Hector Ossa J.]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Flying pencil|Flying pencil]]&quot;</comment>
      <origin>662623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="2b7yzizisj9x68ehvcx00dmce0r3285" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Колдонуучунун баарлашуулары:Flying pencil]]</text>
      <sha1>2b7yzizisj9x68ehvcx00dmce0r3285</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-54694-44</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154507</id>
    <revision>
      <id>662630</id>
      <timestamp>2026-10-12T02:44:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="rfovibhmxfujo7dm3xxb2qeo6t6wsqx" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 02:44, 12 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>rfovibhmxfujo7dm3xxb2qeo6t6wsqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Src3453</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154508</id>
    <revision>
      <id>662632</id>
      <timestamp>2026-10-12T03:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="rsd2eon8fdnw3vkilop9tofii5sm61u" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 03:45, 12 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>rsd2eon8fdnw3vkilop9tofii5sm61u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Cholpon Tokbobek$</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154509</id>
    <revision>
      <id>662636</id>
      <timestamp>2026-10-12T04:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="do6jaf7to12jrpsrw0fljq4xuad4yi9" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 04:45, 12 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>do6jaf7to12jrpsrw0fljq4xuad4yi9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-54617-58</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154510</id>
    <revision>
      <id>662651</id>
      <timestamp>2026-10-12T06:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="tpo73d3fb4ovhidrq9at0o5hqcrupd7" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 06:45, 12 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>tpo73d3fb4ovhidrq9at0o5hqcrupd7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Juk 2007</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154511</id>
    <revision>
      <id>662652</id>
      <timestamp>2026-10-12T06:45:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="tpo73d3fb4ovhidrq9at0o5hqcrupd7" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 06:45, 12 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>tpo73d3fb4ovhidrq9at0o5hqcrupd7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Акмарал Абдрашидовна</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154512</id>
    <revision>
      <id>662653</id>
      <timestamp>2026-10-12T06:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="tpo73d3fb4ovhidrq9at0o5hqcrupd7" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 06:45, 12 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>tpo73d3fb4ovhidrq9at0o5hqcrupd7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Маликова жанара</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154513</id>
    <revision>
      <id>662654</id>
      <timestamp>2026-10-12T06:46:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="8q8wmcx4cyz583a4d0y1k62mf370s45" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 06:46, 12 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>8q8wmcx4cyz583a4d0y1k62mf370s45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучу:Gulnur Moloaitieva</title>
    <ns>2</ns>
    <id>154514</id>
    <revision>
      <id>662664</id>
      <timestamp>2026-10-12T07:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnur Moloaitieva</username>
        <id>49308</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎Дейенерис Таргариен (ошондой эле Дейенерис деп да аталат) - Джорджа Мартина 'Песнь льда и огня' китеп сериясындагы жана &quot;Тактылар оюну&quot; телесериалындагы каарман. Ал Таргариен үй-бүлөсүнүн мүчөсү жана Жети Падышалыктын жиндиси падыша Эрис IIнин кызы.  Дейенер...&quot;</comment>
      <origin>662664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4196" sha1="2fkfgk8yj508togwutpjnbf1lh34e0z" xml:space="preserve">Дейенерис Таргариен (ошондой эле Дейенерис деп да аталат) - Джорджа Мартина 'Песнь льда и огня' китеп сериясындагы жана &quot;Тактылар оюну&quot; телесериалындагы каарман. Ал Таргариен үй-бүлөсүнүн мүчөсү жана Жети Падышалыктын жиндиси падыша Эрис IIнин кызы.

Дейенерис Таргариен баяндоодогу негизги каарман, бирок анын бөлүмдөрү башка бөлүмдөрдөн географиялык жактан обочолонгон: китептер боюнча ал чыгыш жерлерин кыдырып, союздаштарды табууга, Жети Падышалыкка кайтып келүүгө жана Темир Тактыны кайтарып алууга аракет кылат. Ал &quot;Каргалар үчүн майрам&quot; романында кездешпейт. Биринчи китептин аягында ал Ажыдаарлардын Энеси болуп калат - үч жумурткадан чыккан ажыдаардын энеси: Дрогон, Рэгал жана Визерион.

'''Мартиндин китептерине негизделген өмүр баяны'''
Дейенерис Таргариен (ошондой эле Дейенерис деп да аталат) - Джордж Р.Р. Мартиндин &quot;Муз жана от ыры&quot; китеп сериясындагы жана &quot;Тактылар оюну&quot; телесериалындагы каарман. Ал Таргариен үй-бүлөсүнүн мүчөсү жана Жети Падышалыктын жиндиси падыша Эрис IIнин кызы.

Дейенерис Таргариен баяндоодогу негизги каарман, бирок анын бөлүмдөрү башка бөлүмдөрдөн географиялык жактан обочолонгон: китептер боюнча ал чыгыш жерлерин кыдырып, союздаштарды табууга, Жети Падышалыкка кайтып келүүгө жана Темир Тактыны кайтарып алууга аракет кылат. Ал &quot;Каргалар үчүн майрам&quot; романында кездешпейт. Биринчи китептин аягында ал Ажыдаарлардын Энеси болуп калат - үч жумурткадан чыккан ажыдаардын энеси: Дрогон, Рэгал жана Визерион.

Мартиндин китептерине негизделген өмүр баяны

Мартиндин китептерине негизделген өмүр баяны
Дейенерис Таргариен (ошондой эле Дейенерис деп да аталат) - Джордж Р.Р. Мартиндин &quot;Муз жана от ыры&quot; китеп сериясындагы жана &quot;Тактылар оюну&quot; телесериалындагы каарман. Ал Таргариен үй-бүлөсүнүн мүчөсү жана Жети Падышалыктын жиндиси падыша Эрис IIнин кызы.

Дейенерис Таргариен баяндоодогу негизги каарман, бирок анын бөлүмдөрү башка бөлүмдөрдөн географиялык жактан обочолонгон: китептер боюнча ал чыгыш жерлерин кыдырып, союздаштарды табууга, Жети Падышалыкка кайтып келүүгө жана Темир Тактыны кайтарып алууга аракет кылат. Ал &quot;Каргалар үчүн майрам&quot; романында кездешпейт. Биринчи китептин аягында ал Ажыдаарлардын Энеси болуп калат - үч жумурткадан чыккан ажыдаардын энеси: Дрогон, Рэгал жана Визерион.

Мартиндин китептерине негизделген өмүр баяны</text>
      <sha1>2fkfgk8yj508togwutpjnbf1lh34e0z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>662665</id>
      <parentid>662664</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T08:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnur Moloaitieva</username>
        <id>49308</id>
      </contributor>
      <origin>662665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18586" sha1="604lsrm9h49684cpnuz753ig8f6ghcl" xml:space="preserve">Дейенерис Таргариен (ошондой эле Дейенерис деп да аталат) - Джорджа Мартина 'Песнь льда и огня' китеп сериясындагы жана &quot;Тактылар оюну&quot; телесериалындагы каарман. Ал Таргариен үй-бүлөсүнүн мүчөсү жана Жети Падышалыктын жиндиси падыша Эрис IIнин кызы.

Дейенерис Таргариен баяндоодогу негизги каарман, бирок анын бөлүмдөрү башка бөлүмдөрдөн географиялык жактан обочолонгон: китептер боюнча ал чыгыш жерлерин кыдырып, союздаштарды табууга, Жети Падышалыкка кайтып келүүгө жана Темир Тактыны кайтарып алууга аракет кылат. Ал &quot;Каргалар үчүн майрам&quot; романында кездешпейт. Биринчи китептин аягында ал Ажыдаарлардын Энеси болуп калат - үч жумурткадан чыккан ажыдаардын энеси: Дрогон, Рэгал жана Визерион.

== Мартиндин китептерине негизделген өмүр баяны ==
Дейенерис Таргариен (ошондой эле Дейенерис деп да аталат) - Джордж Р.Р. Мартиндин &quot;Муз жана от ыры&quot; китеп сериясындагы жана &quot;Тактылар оюну&quot; телесериалындагы каарман. Ал Таргариен үй-бүлөсүнүн мүчөсү жана Жети Падышалыктын жиндиси падыша Эрис IIнин кызы.

Дейенерис Таргариен баяндоодогу негизги каарман, бирок анын бөлүмдөрү башка бөлүмдөрдөн географиялык жактан обочолонгон: китептер боюнча ал чыгыш жерлерин кыдырып, союздаштарды табууга, Жети Падышалыкка кайтып келүүгө жана Темир Тактыны кайтарып алууга аракет кылат. Ал &quot;Каргалар үчүн майрам&quot; романында кездешпейт. Биринчи китептин аягында ал Ажыдаарлардын Энеси болуп калат - үч жумурткадан чыккан ажыдаардын энеси: Дрогон, Рэгал жана Визерион.

Мартиндин китептерине негизделген өмүр баяны

=== &quot;Тактылар оюну&quot; ===
Дейенерис Таргариен - Жети Падышалыктын кулатылган Таргариен падышасы, жинди Эристин кызы. Анын апасы, ханыша Раела төрөт учурунда каза болуп, анын жалгыз тирүү тууганы, бир тууганы Висерис калган. Таргариен үй-бүлөсүнүн сепилинин гарнизону балдарды жеңүүчүнүн ырайымына өткөрүп берүүнү чечкенде, берилген адам балдарды Браавостогу үйүнө жашыруун алып кетүүгө жетишкен. Куткаруучусунун өлүмүнөн кийин, балдар Эркин шаарларды кыдырып, аларды Баратеон династиясына каршы кутумга катышкан Пентостук Иллирио Мопатис алып кеткен. Магистр Халдын Таргариенди калыбына келтирүүгө катышуусу үчүн Дотраки Хал Дрого менен Даенеристин ортосунда нике уюштурган. Тойдо Даенерис Иллириодон үч ажыдаар жумурткасын алып, уятка калган рыцарь Жора Мормонт менен жолугушат.

Халиси болуп, бир тууганынын зулумдугунан кутулгандан кийин, Даенерис жетилип, күчтүү мүнөзгө ээ боло баштаган. Дотракиянын ыйык шаарында көрөгөчтүн кемпирлери анын улуу уул — &quot;дүйнөнү каптай турган айгыр&quot; төрөй турганын жарыялашкан. Бирок, басып алууну баштоого чыдамсыздык менен күткөн Висерис мыйзамга каршы кылычын сууруп чыгып, Дрого келишимдин өз бөлүгүн аткарбаганда, эжесинин курсагындагы баланы кесип салам деп коркуткан. Бул үчүн Дрого Висеристи өлтүргөн (ага эритилген алтын куюп).

Дейнеристин кош бойлуулугу жөнүндөгү кабар Король Роберт Баратеондун сарайына жеткенде, ал акыркы Таргариендерди өлтүрө алган ар бир адамга жер жана титул убада кылган. Ийгиликсиз өлтүрүү аракетинен кийин, Дрого Вестеросту басып алууга ант берген, бирок Лхазарин конушуна кол салуу учурунда жарадар болгон. Дейнерис өзү куткарган сыйкырчы Мирри Маз Дуурдан күйөөсүн айыктырууну суранган, бирок сыйкырчы кан сыйкыры менен гана жардам бере аларын билдирген. Натыйжада, Дрого тирилген, бирок ал акылын жана жашоого болгон кумарын жоготкон, ал эми Дейнерис баласын жоготкон. Дотракилердин көпчүлүгү качып кетишкен. Күйөөсү эч качан мурдагыдай болбой турганын түшүнгөн Дейенерис аны муунтуп өлтүрүп, ажыдаардын жумурткаларын сөөк коюучу жайга коюп, сыйкырчы аялды отко байлоону буйрук кылып, андан кийин өзү отко чыкты. От басылгандан кийин, Дейенерис аман калды, жумурткалардан үч ажыдаар чыкты: Дрогон, Регал жана Визерион.

==== Падышалардын кагылышуусу ====
Дейенерис өзүнүн кичинекей каласарын Кызыл Чөл аркылуу алып өттү. Вес Толорро урандыларында чалгынчы Карт шаарынан ажыдаардын төрөлүшүнүн кереметин көргүсү келген элчилерин алып келди. Алар менен бирге Дейенерис Карт шаарына келип, Вестеросту басып алуу үчүн союздаштарды табууга аракет кылды, бирок эч ким ага жардам бергиси келген жок. Андан кийин ал Өлбөстөр үйүнүн сыйкырчыларына кайрылды, ал жерден ал ажыдаарларынын аркасында гана качып кутула алды.

===== Кылычтардын бороону =====
Джора Мормонттун кеңеши менен Дейенерис Астапорго барып, булгаланбаган евнух жоокерлеринин армиясын сатып алууну чечет. Кул ээлери жоокерлерди бир ажыдаарга алмаштырууга макул болушат, бирок келишим түзүлгөндөн кийин, Дейенерис ажыдаарларды жана булгаланбагандарды мурунку ээлерине өткөрүп, ажыдаарды кайтарып алат. Дейенерис Юнкай менен Миринди ийгиликтүү кармап, ал жердеги кулчулукту жок кылат. Миринин жанында ал Жора Мормонттун көптөн бери Вестероско кабарлап жүргөнүн билип калат жана Миринди басып алуудагы ролуна карабастан, аны сүргүнгө айдайт.

====== Ажыдаарлар менен бий ======
Миринде Дейенерис ханыша болуп бийлик кылат. Көп өтпөй ал шаар тургундарынын жаңы тартибине каршылыгына туш болот. Дрогон бир кызга кол салгандан кийин, ал эки ажыдаарды пирамиданын астына камоого аргасыз болот; Дрогон качып кетүүгө жетишет. Кул ээлери ага каршы коалицияга биригип, Миринди курчоого алышат. Шаарда эпидемия башталат. Тынчтыкка умтулуп, Дейенерис жалданма командир Даарио Нахаристи сезгенине карабастан, урматтуу мириндик кулчу Хиздар зо Лоракка үйлөнүүнү чечет.

Үйлөнүү тоюнан бир күн мурун Квентин Мартелл Дейенеристин сарайына келип, Мартеллдер менен Таргариендердин ортосундагы жашыруун келишимди ачып берет, анда алардын никеси каралган. Дейенерис андан баш тартат. Хиздар менен үйлөнгөндөн кийин жана анын ортомчулугу менен Мирин менен кулчулар коалициясынын ортосунда тынчтык орнотулуп, ал ири масштабдуу оюндар менен белгиленет. Тирион Ланнистер дагы күлкүлүү актёрлордун арасында ойнойт. Кандын ызы-чуусу жана жыты Дрогонду аренага тартат. Башталган жиндиликти токтотууга жана баш ийбеген ажыдаарды башкарууга аракет кылып, Дейенерис ажыдаардын артына чыгып, шаардан чыгып кетет. Дрогон канчалык чарчаса, Дейенерис аны башкарууда ошончолук жакшы боло баштайт, а...

'''Кыштын шамалдары'''

2012-жылы Джордж Р.Р. Мартин Дейенерис Таргариен китептин жок дегенде бир бөлүмүндө башкы каарман болорун айткан.

== Тасманын адаптациясында ==
&quot;Тактылар оюну&quot; телесериалында Дейенерис Таргариендин ролун актриса Эмилия Кларк ойнойт. Алгач бул ролго Тамзин Мерчант тандалып алынган. Ал пилоттук эпизоддо роль жараткан, бирок кийинчерээк белгисиз себептерден улам анын ордуна жаңы актриса Эмилия Кларк келген.[2]

Deadline 2016-жылдын 21-июнунда Эмилия Кларк Питер Динклэйдж, Николай Костер-Вальдау, Лена Хеди жана Кит Харингтон менен бирге акыркы эки сезон боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатканын тастыктады. Ошондой эле актёрлордун жетинчи жана сегизинчи сезондордо ар бир эпизод үчүн айлыгы 500 000 долларга чейин көбөйтүлгөнү кабарланган.[8][9] 2016-жылдын 18-ноябрында алардын айлыгы жетинчи жана сегизинчи сезондордо ар бир эпизод үчүн 1 100 000 долларга чейин көбөйтүлгөн.[10] 2017-жылдын 25-апрелинде алардын айлык акысы жетинчи жана сегизинчи сезондор үчүн 2 000 000 фунт стерлингге же ар бир эпизод үчүн 2 600 000 долларга чейин көтөрүлдү.[11][12]

=== Алтынчы сезон ===
Дейенерис Таргариендин сериалдагы окуясы алтынчы сезондон баштап китептен алдыда болду.[13]

Алтынчы сезондун башында ал Хал Моро менен жолугуп, аны Ваес Дотракка жөнөтүүнү көздөгөн, дал ошондой болгон. Ал Ваес Дотракка келип, ал жерде Дотракиянын башкы дин кызматчысы менен жолуккан. Ал Жора жана Дарио менен жолугуп, алардын куткаруу планын четке каккан. Ал халдардын чатырын өрттөп, баарын өлтүргөн, бирок аман калган. Ал Жора менен жолдорду бөлүп, ага боз түстөгү териден айыгууну буйрук кылган жана Дотракиянын ордосун Миринге алып барган. 6-сезондун 6-эпизодунда ал кыска убакытка Бран Старктын аяндарында пайда болгон. Ал Дрогон менен кайрадан биригип, Жети Падышалыкка жүрүштүн башталышын жарыялаган. Ал жөнүндө Яра 6-сезондун 7-эпизодунда Теон менен болгон сүйлөшүүсүндө айткан, анткени Яра Евронго каршы туруу үчүн Дейенерис менен союз түзүүнү көздөйт. 6-сезондун 8-эпизодунда ал Дрогондогу Миринге кайтып келген. Ал Имп, Миссандеи жана Боз Курт менен жолугушкан. Ал Мирин булуңундагы кул сатуучулардын флотун жок кылып, Теон жана Яра менен жолугушкан. Ал Миринди Дарионун карамагына калтырып, Имп жана Грейжойлор менен Вестеросту басып алуу үчүн жөнөгөн.

==== Жетинчи сезон ====
Жетинчи сезондун башында Дейенерис Драгонстоунга келип, ал жерде жаңы союздаштары менен жолугушуу өткөргөн. Ал Жон Сноу менен жолугушуп, эгер ал ага тизе бүгүп берсе, Өлгөндөр Армиясына каршы күрөшүүдө ага жардам берерин убада кылган. Ал дубалга экспедиция учурунда ага жардамга келген, андан кийин ал ага берилгендик антын берген. Драгонстоунда жүргөндө алар дагы бири-бирине ашык болушкан. Жетинчи сезондун аягында Жон менен Дейенерис сүйүү мамилесин курушат.

===== Сегизинчи сезон =====
Акыркы сезондун башында Дейенерис Винтерфеллге келип, ал жерде биринчи жолу Старк үй-бүлөсү менен жолугушат. Салтанатсыздар, Дотракилер, Түндүк жана Аррин өрөөнүнүн армиясы жана анын ажыдаарлары менен бирге Дейенерис Винтерфеллдин жанында Түнкү Падышага жана анын Өлгөндөр Армиясына каршы салгылашууга кирет. Өлгөндөрдүн армиясын жеңгенден кийин, Дейенерис Серсеяга каршы аскердик өнөктүккө киришет, экинчи ажыдаарын жана Миссандейин жоготот жана чоң жеңишке жетет, бирок андан кийин ачууланып, борбор калааны дээрлик толугу менен өрттөп жиберет. Дейенерис баштаган өрттөн кийин, Жон Сноу ханышасын өпкөндө жүрөгүнө канжар сайып өлтүрөт. Ачууланган Дрогон Темир Тактыны эритип, Дейенеристин сөөгүн алып, белгисиз жакка учуп кетет.

====== Популярдуулук ======
2012-жылы Дейенерис UGOнун &quot;99 эң сексуалдуу ойдон чыгарылган аялдар&quot; тизмесинде 14-орунда турган. Ал сериалдагы эң таң калыштуу каармандардын бири деп аталган.[14]

2013-жылдын аягында Бразилиянын жээгинде жаңы түрдөгү Tritonia khaleesi табылганы тууралуу кабарланган. Ал Мартиндин Дейенерис Таргариен үчүн ойлоп тапкан наамынан улам коюлган. Биолог Фелипе Васконселостун айтымында, моллюск өзүнүн аталышын арткы бетиндеги ак ленталардан алган, бул ачылышчыларга Эмилия Кларктын Дейенерис катары кийген ак чачтарын эске салган.[15]

2016-жылы кумурскалардын эки жаңы түрү (Pheidole drogon жана Pheidole viserion) Дрогон жана Визерион ажыдаарларынын атынан коюлган. g.m</text>
      <sha1>604lsrm9h49684cpnuz753ig8f6ghcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Gulnur Moloaitieva</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154515</id>
    <revision>
      <id>662669</id>
      <timestamp>2026-10-12T08:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="d0s4s7sdinozxtstypvkak3ajdsx3vn" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 08:46, 12 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>d0s4s7sdinozxtstypvkak3ajdsx3vn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-53536-89</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154516</id>
    <revision>
      <id>662672</id>
      <timestamp>2026-10-12T09:46:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="0rdodac7gv1jj73g7teupakx1mg79yt" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 09:46, 12 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>0rdodac7gv1jj73g7teupakx1mg79yt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Clinilaunchresearch</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154517</id>
    <revision>
      <id>662673</id>
      <timestamp>2026-10-12T09:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>662673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="0rdodac7gv1jj73g7teupakx1mg79yt" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 09:46, 12 октябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>0rdodac7gv1jj73g7teupakx1mg79yt</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>