Википедия kywiki https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Атайын Талкуу Колдонуучу Колдонуучунун баарлашуулары Википедия Википедияны талкуулоо Файл Файлды талкуулоо МедиаВики МедиаВикини талкуулоо Калып Калыпты талкуулоо Жардам Жардамды талкуулоо Категория Категорияны талкуулоо Макала долбоору Макала долбоорун талкуулоо TimedText TimedText talk Модуль Модулду талкуулоо Event Event talk 0 18450 663352 488917 2026-10-22T08:50:05Z Artelow 2286 Removed redirect to [[Президенттик башкаруу тутуму]] 663352 wikitext text/x-wiki {{Аткаруу бийлиги}} [[Файл:Forms of government 2021.svg|right|400px|thumb|{{legend|#3355dd|Президенттин режими.}} {{legend|#66bb66|Парламенттик президент дем алуу.}} {{legend|#f0e847|Жарым президенттик система.}} {{legend|#ff9a33|Парламенттик дем алуу.}} {{legend|#e75353|Парламенттик конституциялык монархия (monarx ээси катары белгилүү эмес).}} {{legend|#ee1af9| Карликтилик конституциялык монархия (монарх жердин ээси жана парламент ага илинип турат).}} {{legend|#801a80|Абсолюттук монархиялар.}} {{legend|#aa6f33|Бир тараптуу тутумдар.}} {{legend|#6b8e23|  Менеджмент менен байланышкан конституциялык артыкчылыктар өлчөнөт. (Трансценденттик хриби которулган соң түзүлгөн диктатордук диктаторлор).}} {{legend|#b9b9b9|  Юксарыда тутумдардын бири өлүк.}}]]{{Стиль}}{{Бириктирүүгө|2=Президенттик башкаруу}} '''Президенттик башкаруу тутуму.''' Кээ бир өлкөлөрдө президент аткаруу бийлигинде да маанилүү статустарга ээ болушу мүмкүн. Кээ бир учурларда өлкөдө премьер-министр болбой туруп, президент анын ишин өзү жүргүзүүсү мүмкүн. Бул [[мамлекет]]терде президенттик шайлоо да калк тарабынан өткөрүлөт. Бул типтеги башкаруу системасы «президенттик башкаруу системасы» деп аталат. Мисалы, АКШда премьер-министр болбойт жана президент анын кызматын өзү аткарат. [[Франция]]да да 1958-жылы De Gaulleнин бийликке келиши менен анын калоосу боюнча өлкө бул система аркылуу башкарыла баштаган. Бирок [[Франция]]да президент кеңири стату ==Булактар== Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9 [[Категория:Саясат]] [[Категория:Экономика]] 9krwwfq3xg7m5cbjic1kdnalju92nab 0 24984 663333 663031 2026-10-22T07:54:16Z ~2026-55601-04 49394 /* */ 663333 wikitext text/x-wiki '''«Манасчылар»''' — кыргыздын биринчи фольклор изилдөөчүсү К. Рахматуллиндин эмгеги (Фр., 1942). Кыргыз тил, адабият жана тарых илим изилдөө институту даярдаган Кыргыз тилинде. Китеп «Манасчылардын чыгармачылык эмгеги» деген бөлүм менен башталып, мында манасчыларды эл акындарынын өзгөчө бир түркүмү катары карайт жана аны [[Жапый уулу Тыныбек]], [[Орозбак уулу Сагымбай]], [[Рысменде уулу Акмат]], [[Жаңыбай, Кожек уулу|Жаңыбай Кожек уулу]] өңдүү манасчылардын чыгармачылыгынын үлгүсүндө көрсөтөт. Саташ Манасчылар эч качан «Манасты» жаттоо аркылуу эмес, алар үйрөнүү жолу менен манасчы болуп чыгышат, деген ойду айтат жана бардык манасчыларда сюжет негизинен бир багытта өнүгөрүн белгилейт. Эмгекте манасчылар айткан сюжеттердин айырмачылыктары каралат. Биринчиден, идея жана сюжет жагынан бири-бирине карама-каршы турган вариант жок экенин, бардык варианттардын башкы идеясы кыргыз элинин боштондук үчүн күрөшү экендигин көрсөтөт. Сагымбай Орозбак уулу менен [[Каралаев, Саякбай|Саякбай Каралаев уулунун]] Азизбекги варианттарынын сюжеттериндеги кээ бир айырмачылыктарды салыштырып карайт. Ошондой эле манасчылар арасындагы стилдик жактан айырмачылыктарды эпостогу бир эле эпизодду бир нече манасчылар айткан үзүндүлөрдү келтирип салыштырат да алардын стилдик окшоштуктары жана айырмачылыктары белгиленет. Манасчылардын чыгармачылык ролу боюнча «Манасты» толук айтуучулар жана үзүндүлөрүн гана айтуучулар деп экиге бөлөт. Эмгекте манасчылардын кереметтүү түш көрүү маселесине токтолуп, түш көрүү манасчылардын «Манас» айтып калуусундагы башкы фактор катары карабайт, манасчылардын түш көрүүсүн жокко чыгарбайт, ал «Манас» айтууга болгон ынтызарлыктын натыйжасы деп эсептейт. «Манасты жазып алуу тарыхы» деген бөлүктө өткөн кылымда [[Валиханов, Чокан|Ч. Валиханов]], [[Радлов, Василий Васильевич|В.В. Радловдун]] эпосту кагазга жазып алуу тарыхына кыскача токтолот жана Октябрь революциясынан кийин эпосту жазып алуу ишинин жүрүшү тууралуу маалымат берет. Китепте Кумар уулу Бекмурат, Карбоз уулу Келдибек, Тыныбек Жапый уулу, Өмүр уулу Чоюке, Орозбак уулу Сагымбай, Карала уулу Саякбай, Тоголок Молдо, Рысменде уулу Шапак, Кожек уулу Жаңыбай, Рысменде уулу Акмат өңдүү кыргыз элинин белгилүү М-нын өмүрү, манасчылык өнөрү тууралуу баяндама берилет. == Булактар == *[["Манас" энциклопедиясы]]/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4 [[Категория:Манас эпосу]] qgfoa3g55dupzmrs0ehspm3zdbaycv3 10 37316 663337 569825 2026-10-22T08:19:04Z Artelow 2286 663337 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Карточка |ысым = |класс_денеси = |стиль_денеси = width: 23em; |аталышы = |стиль_аталышы = |үстүндө = <div class="floatright"> <div class="thumb"> <div style="height:5px;"><div style="position: absolute; right:0px;"> [[Файл:Picto infobox cinema.png|130px|alt=|right|link=]] </div></div></div> <div style="position:relative;right:10px;width:260px;"><big> <span class="fn">{{#if: {{{ысымы|}}} | {{{ысымы}}} | {{PAGENAME}} }}</span>{{#if: {{{нукура ысымы|}}}|<br><small style="font-weight: normal;"><i class="nickname">{{{нукура ысымы|}}}</i></small>}}</big></div> </div> |стиль_үстүндө =background:#95BEDB; |класс_үстүндө = fn |үстүндө2 = |стиль_үстүндө2 = |класс_үстүндө2 = nickname |сүрөт = {{#if:{{wikidata|p18|{{{Сүрөт|{{{сүрөт|}}}}}}}}| [[Файл:{{wikidata|p18|{{{Сүрөт|{{{сүрөт|}}}}}}}}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы|}}}|220px}}]]}} |стиль_сүрөт = |сүрөттүн_аталышы = {{{Сүрөттүн баяндамасы|}}}{{{сүрөттүн баяндамасы|}}} |стиль_сүрөт_аталышы= |стиль_башжазуу = |стиль_белги = text-align:right; background:#95BEDB; |стиль_текст = |белги1 = Төрөлгөндөгү ысымы: |текст1 = {{{төрөлгөндөгү ысымы|}}} |класс1 = nickname |белги2 = Туулган датасы: |текст2 = {{Персона/Дата|Туулганы|{{{Туулган датасы|}}}{{{туулган датасы|}}}|{{{Өлгөн датасы|}}}{{{өлгөн датасы|}}}}} |белги3 = Туулган жери: |текст3 = {{{Туулган жери|}}}{{{туулган жери|}}} |белги4 = Өлгөн датасы: |текст4 = {{Персона/Дата|Өлгөнү|{{{Өлгөн датасы|}}}{{{өлгөн датасы|}}}|{{{Туулган датасы|}}}{{{туулган датасы|}}}}} |белги5 = Өлгөн жери: |текст5 = {{{Өлгөн жери|}}}{{{өлгөн жери|}}} |белги6 = Жарандыгы: |текст6 = {{#if:{{{Жарандыгы|}}}{{{жарандыгы|}}}|<span class="country-name">{{{Жарандыгы|}}}{{{жарандыгы|}}}</span>}} |класс6 = adr |белги7 = Кесиби: |текст7 = {{{Кесиби|{{{кесиби}}}}}} |класс7 = note |белги8 = Карьерасы: |текст8 = {{{Активдүү жылдары|}}}{{{активдүү жылдары|}}} |белги9 = Багыты: |текст9 = {{{Багыты|}}}{{{багыты|}}} |белги10 = Сыйлыктары: |текст10 = {{{Сыйлыктары|}}}{{{сыйлыктары|}}} |белги11 = Үй-бүлөсү |текст11 = {{{Үй-бүлөсү|}}} |белги12 = [[Internet Movie Database|IMDb]]: |текст12 = {{#if:{{{imdb_id|}}}|[[IMDbTitle:{{{imdb_id}}}|ID&nbsp;{{{imdb_id}}}]]|{{#if:{{#property:p345}}|[[IMDbTitle:{{Str right|{{#property:p345}}|2}}|ID&nbsp;{{Str right|{{#property:p345}}|2}}]]}}}} |белги13 = [[Аниматор.ру]]: |текст13 = {{#if:{{{anim_id|}}}|[http://www.animator.ru/db/?p=show_person&pid={{{anim_id}}} ID&nbsp;{{{anim_id}}}]}} |белги14 = Кол тамгасы |текст14 = {{#if:{{{кол тамга|}}}|[[Файл:{{{кол тамга}}}|{{#if:{{{кол тамганын өлчөмү|}}}|{{{кол тамганын өлчөмү}}}|150px}}]]|[[Файл:{{wikidata|p109|}}|{{#if:{{{кол тамганын өлчөмү|}}}|{{{кол тамганын өлчөмү}}}|150px}}]]}} |башжазуу15= {{{Сайт|}}}{{{сайт|}}} |башжазуу16 = {{#if: {{{Викиказына|}}} |'''{{Commonslink|{{{Викиказына|}}}|{{{Commons-text|{{{ысымы}}}}}}}} [[Викиказына|Викиказынада]]'''}} }} {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Арип боюнча инсандар]]{{#if:{{{Сүрөт|}}}{{{сүрөт|}}}|{{#ifeq:{{{Сүрөт|}}}{{{сүрөт|}}}|Replace this image male.svg|{{категория макалаларда гана|Уикипедия:Портрети жок кинематографдар макалалары}}|{{#ifeq:{{{Сүрөт|}}}{{{сүрөт|}}}|Replace this image female.svg|{{категория макалаларда гана|Уикипедия:Портрети жок кинематографдар макалалары}}|}}}}|[[Категория:Уикипедия:Портрети жок кинематографдар макалалары]]}}}}</includeonly><noinclude>{{Документация}}</noinclude> 6ru7xuj1bjfvpt0376brvr3oob01evd 663339 663337 2026-10-22T08:20:50Z Artelow 2286 663339 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Карточка |ысым = |класс_денеси = |стиль_денеси = width: 23em; |аталышы = |стиль_аталышы = |үстүндө = <div class="floatright"> <div class="thumb"> <div style="height:5px;"><div style="position: absolute; right:0px;"> [[Файл:Picto infobox cinema.png|130px|alt=|right|link=]] </div></div></div> <div style="position:relative;right:10px;width:260px;"><big> <span class="fn">{{#if: {{{ысымы|}}} | {{{ысымы}}} | {{PAGENAME}} }}</span>{{#if: {{{нукура ысымы|}}}|<br><small style="font-weight: normal;"><i class="nickname">{{{нукура ысымы|}}}</i></small>}}</big></div> </div> |стиль_үстүндө =background:#95BEDB; |стиль_башжазуу =background:#95BEDB; |класс_үстүндө = fn |үстүндө2 = |стиль_үстүндө2 = |класс_үстүндө2 = nickname |сүрөт = {{#if:{{wikidata|p18|{{{Сүрөт|{{{сүрөт|}}}}}}}}| [[Файл:{{wikidata|p18|{{{Сүрөт|{{{сүрөт|}}}}}}}}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы|}}}|220px}}]]}} |стиль_сүрөт = |сүрөттүн_аталышы = {{{Сүрөттүн баяндамасы|}}}{{{сүрөттүн баяндамасы|}}} |стиль_сүрөт_аталышы= |стиль_башжазуу = |стиль_белги = text-align:right; background:#95BEDB; |стиль_текст = |белги1 = Төрөлгөндөгү ысымы: |текст1 = {{{төрөлгөндөгү ысымы|}}} |класс1 = nickname |белги2 = Туулган датасы: |текст2 = {{Персона/Дата|Туулганы|{{{Туулган датасы|}}}{{{туулган датасы|}}}|{{{Өлгөн датасы|}}}{{{өлгөн датасы|}}}}} |белги3 = Туулган жери: |текст3 = {{{Туулган жери|}}}{{{туулган жери|}}} |белги4 = Өлгөн датасы: |текст4 = {{Персона/Дата|Өлгөнү|{{{Өлгөн датасы|}}}{{{өлгөн датасы|}}}|{{{Туулган датасы|}}}{{{туулган датасы|}}}}} |белги5 = Өлгөн жери: |текст5 = {{{Өлгөн жери|}}}{{{өлгөн жери|}}} |белги6 = Жарандыгы: |текст6 = {{#if:{{{Жарандыгы|}}}{{{жарандыгы|}}}|<span class="country-name">{{{Жарандыгы|}}}{{{жарандыгы|}}}</span>}} |класс6 = adr |белги7 = Кесиби: |текст7 = {{{Кесиби|{{{кесиби}}}}}} |класс7 = note |белги8 = Карьерасы: |текст8 = {{{Активдүү жылдары|}}}{{{активдүү жылдары|}}} |белги9 = Багыты: |текст9 = {{{Багыты|}}}{{{багыты|}}} |белги10 = Сыйлыктары: |текст10 = {{{Сыйлыктары|}}}{{{сыйлыктары|}}} |белги11 = Үй-бүлөсү |текст11 = {{{Үй-бүлөсү|}}} |белги12 = [[Internet Movie Database|IMDb]]: |текст12 = {{#if:{{{imdb_id|}}}|[[IMDbTitle:{{{imdb_id}}}|ID&nbsp;{{{imdb_id}}}]]|{{#if:{{#property:p345}}|[[IMDbTitle:{{Str right|{{#property:p345}}|2}}|ID&nbsp;{{Str right|{{#property:p345}}|2}}]]}}}} |белги13 = [[Аниматор.ру]]: |текст13 = {{#if:{{{anim_id|}}}|[http://www.animator.ru/db/?p=show_person&pid={{{anim_id}}} ID&nbsp;{{{anim_id}}}]}} |белги14 = Кол тамгасы |текст14 = {{#if:{{{кол тамга|}}}|[[Файл:{{{кол тамга}}}|{{#if:{{{кол тамганын өлчөмү|}}}|{{{кол тамганын өлчөмү}}}|150px}}]]|[[Файл:{{wikidata|p109|}}|{{#if:{{{кол тамганын өлчөмү|}}}|{{{кол тамганын өлчөмү}}}|150px}}]]}} |башжазуу15= {{{Сайт|}}}{{{сайт|}}} |башжазуу16 = {{#if: {{{Викиказына|}}} |'''{{Commonslink|{{{Викиказына|}}}|{{{Commons-text|{{{ысымы}}}}}}}} [[Викиказына|Викиказынада]]'''}} }} {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Арип боюнча инсандар]]{{#if:{{{Сүрөт|}}}{{{сүрөт|}}}|{{#ifeq:{{{Сүрөт|}}}{{{сүрөт|}}}|Replace this image male.svg|{{категория макалаларда гана|Уикипедия:Портрети жок кинематографдар макалалары}}|{{#ifeq:{{{Сүрөт|}}}{{{сүрөт|}}}|Replace this image female.svg|{{категория макалаларда гана|Уикипедия:Портрети жок кинематографдар макалалары}}|}}}}|[[Категория:Уикипедия:Портрети жок кинематографдар макалалары]]}}}}</includeonly><noinclude>{{Документация}}</noinclude> ixes950itwsxe4iyw1rt8pdobhtgehb 663342 663339 2026-10-22T08:23:13Z Artelow 2286 663342 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Карточка |ысым = |класс_денеси = |стиль_денеси = width: 23em; |аталышы = |стиль_аталышы = |үстүндө = <div class="floatright"> <div class="thumb"> <div style="height:5px;"><div style="position: absolute; right:0px;"> [[Файл:Picto infobox cinema.png|130px|alt=|right|link=]] </div></div></div> <div style="position:relative;right:10px;width:260px;"><big> <span class="fn">{{#if: {{{ысымы|}}} | {{{ысымы}}} | {{PAGENAME}} }}</span>{{#if: {{{нукура ысымы|}}}|<br><small style="font-weight: normal;"><i class="nickname">{{{нукура ысымы|}}}</i></small>}}</big></div> </div> |стиль_үстүндө = background:#95BEDB; |стиль_башжазуу = background:#95BEDB; |класс_үстүндө = fn |үстүндө2 = |стиль_үстүндө2 = |класс_үстүндө2 = nickname |сүрөт = {{#if:{{wikidata|p18|{{{Сүрөт|{{{сүрөт|}}}}}}}}| [[Файл:{{wikidata|p18|{{{Сүрөт|{{{сүрөт|}}}}}}}}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы|}}}|220px}}]]}} |стиль_сүрөт = |сүрөттүн_аталышы = {{{Сүрөттүн баяндамасы|}}}{{{сүрөттүн баяндамасы|}}} |стиль_сүрөт_аталышы= |стиль_башжазуу = |стиль_белги = text-align:right; background:#95BEDB; |стиль_текст = |белги1 = Төрөлгөндөгү ысымы: |текст1 = {{{төрөлгөндөгү ысымы|}}} |класс1 = nickname |белги2 = Туулган датасы: |текст2 = {{Персона/Дата|Туулганы|{{{Туулган датасы|}}}{{{туулган датасы|}}}|{{{Өлгөн датасы|}}}{{{өлгөн датасы|}}}}} |белги3 = Туулган жери: |текст3 = {{{Туулган жери|}}}{{{туулган жери|}}} |белги4 = Өлгөн датасы: |текст4 = {{Персона/Дата|Өлгөнү|{{{Өлгөн датасы|}}}{{{өлгөн датасы|}}}|{{{Туулган датасы|}}}{{{туулган датасы|}}}}} |белги5 = Өлгөн жери: |текст5 = {{{Өлгөн жери|}}}{{{өлгөн жери|}}} |белги6 = Жарандыгы: |текст6 = {{#if:{{{Жарандыгы|}}}{{{жарандыгы|}}}|<span class="country-name">{{{Жарандыгы|}}}{{{жарандыгы|}}}</span>}} |класс6 = adr |белги7 = Кесиби: |текст7 = {{{Кесиби|{{{кесиби}}}}}} |класс7 = note |белги8 = Карьерасы: |текст8 = {{{Активдүү жылдары|}}}{{{активдүү жылдары|}}} |белги9 = Багыты: |текст9 = {{{Багыты|}}}{{{багыты|}}} |белги10 = Сыйлыктары: |текст10 = {{{Сыйлыктары|}}}{{{сыйлыктары|}}} |белги11 = Үй-бүлөсү |текст11 = {{{Үй-бүлөсү|}}} |белги12 = [[Internet Movie Database|IMDb]]: |текст12 = {{#if:{{{imdb_id|}}}|[[IMDbTitle:{{{imdb_id}}}|ID&nbsp;{{{imdb_id}}}]]|{{#if:{{#property:p345}}|[[IMDbTitle:{{Str right|{{#property:p345}}|2}}|ID&nbsp;{{Str right|{{#property:p345}}|2}}]]}}}} |белги13 = [[Аниматор.ру]]: |текст13 = {{#if:{{{anim_id|}}}|[http://www.animator.ru/db/?p=show_person&pid={{{anim_id}}} ID&nbsp;{{{anim_id}}}]}} |белги14 = Кол тамгасы |текст14 = {{#if:{{{кол тамга|}}} | [[Файл:{{{кол тамга}}}|{{#if:{{{кол тамганын өлчөмү|}}}|{{{кол тамганын өлчөмү}}}|150px}}]] | {{#if:{{wikidata|p109|}} | [[Файл:{{wikidata|p109|}}|{{#if:{{{кол тамганын өлчөмү|}}}|{{{кол тамганын өлчөмү}}}|150px}}]] }} }} |башжазуу15= {{{Сайт|}}}{{{сайт|}}} |башжазуу16 = {{#if: {{{Викиказына|}}} |'''{{Commonslink|{{{Викиказына|}}}|{{{Commons-text|{{{ысымы}}}}}}}} [[Викиказына|Викиказынада]]'''}} }} {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Арип боюнча инсандар]]{{#if:{{{Сүрөт|}}}{{{сүрөт|}}}|{{#ifeq:{{{Сүрөт|}}}{{{сүрөт|}}}|Replace this image male.svg|{{категория макалаларда гана|Уикипедия:Портрети жок кинематографдар макалалары}}|{{#ifeq:{{{Сүрөт|}}}{{{сүрөт|}}}|Replace this image female.svg|{{категория макалаларда гана|Уикипедия:Портрети жок кинематографдар макалалары}}|}}}}|[[Категория:Уикипедия:Портрети жок кинематографдар макалалары]]}}}}</includeonly><noinclude>{{Документация}}</noinclude> 6rrguddcp3gtf1y28m7tqfb4huk9xeh 663343 663342 2026-10-22T08:25:07Z Artelow 2286 663343 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Карточка |ысым = |класс_денеси = |стиль_денеси = width: 23em; |аталышы = |стиль_аталышы = |үстүндө = <div class="floatright"> <div class="thumb"> <div style="height:5px;"><div style="position: absolute; right:0px;"> [[Файл:Picto infobox cinema.png|130px|alt=|right|link=]] </div></div></div> <div style="position:relative;right:10px;width:260px;"><big> <span class="fn">{{#if: {{{ысымы|}}} | {{{ысымы}}} | {{PAGENAME}} }}</span>{{#if: {{{нукура ысымы|}}}|<br><small style="font-weight: normal;"><i class="nickname">{{{нукура ысымы|}}}</i></small>}}</big></div> </div> |стиль_үстүндө = background:#95BEDB; |стиль_түбүндө = background:#95BEDB; |класс_үстүндө = fn |үстүндө2 = |стиль_үстүндө2 = |класс_үстүндө2 = nickname |сүрөт = {{#if:{{wikidata|p18|{{{Сүрөт|{{{сүрөт|}}}}}}}}| [[Файл:{{wikidata|p18|{{{Сүрөт|{{{сүрөт|}}}}}}}}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы|}}}|220px}}]]}} |стиль_сүрөт = |сүрөттүн_аталышы = {{{Сүрөттүн баяндамасы|}}}{{{сүрөттүн баяндамасы|}}} |стиль_сүрөт_аталышы= |стиль_башжазуу = |стиль_белги = text-align:right; background:#95BEDB; |стиль_текст = |белги1 = Төрөлгөндөгү ысымы: |текст1 = {{{төрөлгөндөгү ысымы|}}} |класс1 = nickname |белги2 = Туулган датасы: |текст2 = {{Персона/Дата|Туулганы|{{{Туулган датасы|}}}{{{туулган датасы|}}}|{{{Өлгөн датасы|}}}{{{өлгөн датасы|}}}}} |белги3 = Туулган жери: |текст3 = {{{Туулган жери|}}}{{{туулган жери|}}} |белги4 = Өлгөн датасы: |текст4 = {{Персона/Дата|Өлгөнү|{{{Өлгөн датасы|}}}{{{өлгөн датасы|}}}|{{{Туулган датасы|}}}{{{туулган датасы|}}}}} |белги5 = Өлгөн жери: |текст5 = {{{Өлгөн жери|}}}{{{өлгөн жери|}}} |белги6 = Жарандыгы: |текст6 = {{#if:{{{Жарандыгы|}}}{{{жарандыгы|}}}|<span class="country-name">{{{Жарандыгы|}}}{{{жарандыгы|}}}</span>}} |класс6 = adr |белги7 = Кесиби: |текст7 = {{{Кесиби|{{{кесиби}}}}}} |класс7 = note |белги8 = Карьерасы: |текст8 = {{{Активдүү жылдары|}}}{{{активдүү жылдары|}}} |белги9 = Багыты: |текст9 = {{{Багыты|}}}{{{багыты|}}} |белги10 = Сыйлыктары: |текст10 = {{{Сыйлыктары|}}}{{{сыйлыктары|}}} |белги11 = Үй-бүлөсү |текст11 = {{{Үй-бүлөсү|}}} |белги12 = [[Internet Movie Database|IMDb]]: |текст12 = {{#if:{{{imdb_id|}}}|[[IMDbTitle:{{{imdb_id}}}|ID&nbsp;{{{imdb_id}}}]]|{{#if:{{#property:p345}}|[[IMDbTitle:{{Str right|{{#property:p345}}|2}}|ID&nbsp;{{Str right|{{#property:p345}}|2}}]]}}}} |белги13 = [[Аниматор.ру]]: |текст13 = {{#if:{{{anim_id|}}}|[http://www.animator.ru/db/?p=show_person&pid={{{anim_id}}} ID&nbsp;{{{anim_id}}}]}} |белги14 = Кол тамгасы |текст14 = {{#if:{{{кол тамга|}}} | [[Файл:{{{кол тамга}}}|{{#if:{{{кол тамганын өлчөмү|}}}|{{{кол тамганын өлчөмү}}}|150px}}]] | {{#if:{{wikidata|p109|}} | [[Файл:{{wikidata|p109|}}|{{#if:{{{кол тамганын өлчөмү|}}}|{{{кол тамганын өлчөмү}}}|150px}}]] }} }} |башжазуу15 = {{{Сайт|}}}{{{сайт|}}} |түбүндө {{#if: {{{Викиказына|}}} |'''{{Commonslink|{{{Викиказына|}}}|{{{Commons-text|{{{ысымы}}}}}}}} [[Викиказына|Викиказынада]]'''}} }} {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Арип боюнча инсандар]]{{#if:{{{Сүрөт|}}}{{{сүрөт|}}}|{{#ifeq:{{{Сүрөт|}}}{{{сүрөт|}}}|Replace this image male.svg|{{категория макалаларда гана|Уикипедия:Портрети жок кинематографдар макалалары}}|{{#ifeq:{{{Сүрөт|}}}{{{сүрөт|}}}|Replace this image female.svg|{{категория макалаларда гана|Уикипедия:Портрети жок кинематографдар макалалары}}|}}}}|[[Категория:Уикипедия:Портрети жок кинематографдар макалалары]]}}}}</includeonly><noinclude>{{Документация}}</noinclude> bxe66niymoyi6ug8ca9m4erfbb82ecg 663345 663343 2026-10-22T08:26:11Z Artelow 2286 663345 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Карточка |ысым = |класс_денеси = |стиль_денеси = width: 23em; |аталышы = |стиль_аталышы = |үстүндө = <div class="floatright"> <div class="thumb"> <div style="height:5px;"><div style="position: absolute; right:0px;"> [[Файл:Picto infobox cinema.png|130px|alt=|right|link=]] </div></div></div> <div style="position:relative;right:10px;width:260px;"><big> <span class="fn">{{#if: {{{ысымы|}}} | {{{ысымы}}} | {{PAGENAME}} }}</span>{{#if: {{{нукура ысымы|}}}|<br><small style="font-weight: normal;"><i class="nickname">{{{нукура ысымы|}}}</i></small>}}</big></div> </div> |стиль_үстүндө = background:#95BEDB; |стиль_түбүндө = background:#95BEDB; |класс_үстүндө = fn |үстүндө2 = |стиль_үстүндө2 = |класс_үстүндө2 = nickname |сүрөт = {{#if:{{wikidata|p18|{{{Сүрөт|{{{сүрөт|}}}}}}}}| [[Файл:{{wikidata|p18|{{{Сүрөт|{{{сүрөт|}}}}}}}}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы|}}}|220px}}]]}} |стиль_сүрөт = |сүрөттүн_аталышы = {{{Сүрөттүн баяндамасы|}}}{{{сүрөттүн баяндамасы|}}} |стиль_сүрөт_аталышы= |стиль_башжазуу = |стиль_белги = text-align:right; background:#95BEDB; |стиль_текст = |белги1 = Төрөлгөндөгү ысымы: |текст1 = {{{төрөлгөндөгү ысымы|}}} |класс1 = nickname |белги2 = Туулган датасы: |текст2 = {{Персона/Дата|Туулганы|{{{Туулган датасы|}}}{{{туулган датасы|}}}|{{{Өлгөн датасы|}}}{{{өлгөн датасы|}}}}} |белги3 = Туулган жери: |текст3 = {{{Туулган жери|}}}{{{туулган жери|}}} |белги4 = Өлгөн датасы: |текст4 = {{Персона/Дата|Өлгөнү|{{{Өлгөн датасы|}}}{{{өлгөн датасы|}}}|{{{Туулган датасы|}}}{{{туулган датасы|}}}}} |белги5 = Өлгөн жери: |текст5 = {{{Өлгөн жери|}}}{{{өлгөн жери|}}} |белги6 = Жарандыгы: |текст6 = {{#if:{{{Жарандыгы|}}}{{{жарандыгы|}}}|<span class="country-name">{{{Жарандыгы|}}}{{{жарандыгы|}}}</span>}} |класс6 = adr |белги7 = Кесиби: |текст7 = {{{Кесиби|{{{кесиби}}}}}} |класс7 = note |белги8 = Карьерасы: |текст8 = {{{Активдүү жылдары|}}}{{{активдүү жылдары|}}} |белги9 = Багыты: |текст9 = {{{Багыты|}}}{{{багыты|}}} |белги10 = Сыйлыктары: |текст10 = {{{Сыйлыктары|}}}{{{сыйлыктары|}}} |белги11 = Үй-бүлөсү |текст11 = {{{Үй-бүлөсү|}}} |белги12 = [[Internet Movie Database|IMDb]]: |текст12 = {{#if:{{{imdb_id|}}}|[[IMDbTitle:{{{imdb_id}}}|ID&nbsp;{{{imdb_id}}}]]|{{#if:{{#property:p345}}|[[IMDbTitle:{{Str right|{{#property:p345}}|2}}|ID&nbsp;{{Str right|{{#property:p345}}|2}}]]}}}} |белги13 = [[Аниматор.ру]]: |текст13 = {{#if:{{{anim_id|}}}|[http://www.animator.ru/db/?p=show_person&pid={{{anim_id}}} ID&nbsp;{{{anim_id}}}]}} |белги14 = Кол тамгасы |текст14 = {{#if:{{{кол тамга|}}} | [[Файл:{{{кол тамга}}}|{{#if:{{{кол тамганын өлчөмү|}}}|{{{кол тамганын өлчөмү}}}|150px}}]] | {{#if:{{wikidata|p109|}} | [[Файл:{{wikidata|p109|}}|{{#if:{{{кол тамганын өлчөмү|}}}|{{{кол тамганын өлчөмү}}}|150px}}]] }} }} |башжазуу15 = {{{Сайт|}}}{{{сайт|}}} |түбүндө = {{#if: {{{Викиказына|}}} |'''{{Commonslink|{{{Викиказына|}}}|{{{Commons-text|{{{ысымы}}}}}}}} [[Викиказына|Викиказынада]]'''}} }} {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Арип боюнча инсандар]]{{#if:{{{Сүрөт|}}}{{{сүрөт|}}}|{{#ifeq:{{{Сүрөт|}}}{{{сүрөт|}}}|Replace this image male.svg|{{категория макалаларда гана|Уикипедия:Портрети жок кинематографдар макалалары}}|{{#ifeq:{{{Сүрөт|}}}{{{сүрөт|}}}|Replace this image female.svg|{{категория макалаларда гана|Уикипедия:Портрети жок кинематографдар макалалары}}|}}}}|[[Категория:Уикипедия:Портрети жок кинематографдар макалалары]]}}}}</includeonly><noinclude>{{Документация}}</noinclude> rr438qct7ei5tgs33292douqsxlmcn3 663346 663345 2026-10-22T08:26:52Z Artelow 2286 663346 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Карточка |ысым = |класс_денеси = |стиль_денеси = width: 23em; |аталышы = |стиль_аталышы = |үстүндө = <div class="floatright"> <div class="thumb"> <div style="height:5px;"><div style="position: absolute; right:0px;"> [[Файл:Picto infobox cinema.png|130px|alt=|right|link=]] </div></div></div> <div style="position:relative;right:10px;width:260px;"><big> <span class="fn">{{#if: {{{ысымы|}}} | {{{ысымы}}} | {{PAGENAME}} }}</span>{{#if: {{{нукура ысымы|}}}|<br><small style="font-weight: normal;"><i class="nickname">{{{нукура ысымы|}}}</i></small>}}</big></div> </div> |стиль_үстүндө = background:#95BEDB; |стиль_түбүндө = background:#95BEDB; |класс_үстүндө = fn |үстүндө2 = |стиль_үстүндө2 = |класс_үстүндө2 = nickname |сүрөт = {{#if:{{wikidata|p18|{{{Сүрөт|{{{сүрөт|}}}}}}}}| [[Файл:{{wikidata|p18|{{{Сүрөт|{{{сүрөт|}}}}}}}}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы|}}}|280px}}]]}} |стиль_сүрөт = |сүрөттүн_аталышы = {{{Сүрөттүн баяндамасы|}}}{{{сүрөттүн баяндамасы|}}} |стиль_сүрөт_аталышы= |стиль_башжазуу = |стиль_белги = text-align:right; background:#95BEDB; |стиль_текст = |белги1 = Төрөлгөндөгү ысымы: |текст1 = {{{төрөлгөндөгү ысымы|}}} |класс1 = nickname |белги2 = Туулган датасы: |текст2 = {{Персона/Дата|Туулганы|{{{Туулган датасы|}}}{{{туулган датасы|}}}|{{{Өлгөн датасы|}}}{{{өлгөн датасы|}}}}} |белги3 = Туулган жери: |текст3 = {{{Туулган жери|}}}{{{туулган жери|}}} |белги4 = Өлгөн датасы: |текст4 = {{Персона/Дата|Өлгөнү|{{{Өлгөн датасы|}}}{{{өлгөн датасы|}}}|{{{Туулган датасы|}}}{{{туулган датасы|}}}}} |белги5 = Өлгөн жери: |текст5 = {{{Өлгөн жери|}}}{{{өлгөн жери|}}} |белги6 = Жарандыгы: |текст6 = {{#if:{{{Жарандыгы|}}}{{{жарандыгы|}}}|<span class="country-name">{{{Жарандыгы|}}}{{{жарандыгы|}}}</span>}} |класс6 = adr |белги7 = Кесиби: |текст7 = {{{Кесиби|{{{кесиби}}}}}} |класс7 = note |белги8 = Карьерасы: |текст8 = {{{Активдүү жылдары|}}}{{{активдүү жылдары|}}} |белги9 = Багыты: |текст9 = {{{Багыты|}}}{{{багыты|}}} |белги10 = Сыйлыктары: |текст10 = {{{Сыйлыктары|}}}{{{сыйлыктары|}}} |белги11 = Үй-бүлөсү |текст11 = {{{Үй-бүлөсү|}}} |белги12 = [[Internet Movie Database|IMDb]]: |текст12 = {{#if:{{{imdb_id|}}}|[[IMDbTitle:{{{imdb_id}}}|ID&nbsp;{{{imdb_id}}}]]|{{#if:{{#property:p345}}|[[IMDbTitle:{{Str right|{{#property:p345}}|2}}|ID&nbsp;{{Str right|{{#property:p345}}|2}}]]}}}} |белги13 = [[Аниматор.ру]]: |текст13 = {{#if:{{{anim_id|}}}|[http://www.animator.ru/db/?p=show_person&pid={{{anim_id}}} ID&nbsp;{{{anim_id}}}]}} |белги14 = Кол тамгасы |текст14 = {{#if:{{{кол тамга|}}} | [[Файл:{{{кол тамга}}}|{{#if:{{{кол тамганын өлчөмү|}}}|{{{кол тамганын өлчөмү}}}|150px}}]] | {{#if:{{wikidata|p109|}} | [[Файл:{{wikidata|p109|}}|{{#if:{{{кол тамганын өлчөмү|}}}|{{{кол тамганын өлчөмү}}}|150px}}]] }} }} |башжазуу15 = {{{Сайт|}}}{{{сайт|}}} |түбүндө = {{#if: {{{Викиказына|}}} |'''{{Commonslink|{{{Викиказына|}}}|{{{Commons-text|{{{ысымы}}}}}}}} [[Викиказына|Викиказынада]]'''}} }} {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Арип боюнча инсандар]]{{#if:{{{Сүрөт|}}}{{{сүрөт|}}}|{{#ifeq:{{{Сүрөт|}}}{{{сүрөт|}}}|Replace this image male.svg|{{категория макалаларда гана|Уикипедия:Портрети жок кинематографдар макалалары}}|{{#ifeq:{{{Сүрөт|}}}{{{сүрөт|}}}|Replace this image female.svg|{{категория макалаларда гана|Уикипедия:Портрети жок кинематографдар макалалары}}|}}}}|[[Категория:Уикипедия:Портрети жок кинематографдар макалалары]]}}}}</includeonly><noinclude>{{Документация}}</noinclude> e7w7n7a7x848hm5zh8bn0hzqke3nsl0 0 39411 663291 652425 2026-10-21T14:55:22Z Ziv 42227 ([[c:GR|GR]]) [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg]] → [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 663291 wikitext text/x-wiki {{Мамлекет |Этап1 = |Дата1 = |Этап2 = |Дата2 = |Этап3 = |Дата3 = |Этап4 = |Дата4 = |Этап5 = |Дата5 = |Макамы = |Негизделген = |Макамы = |Кыргызча аталышы = Буркина-Фасо |Расмий аталышы = {{lang-ff|𞤄𞤵𞤪𞤳𞤭𞤲𞤢 𞤊𞤢𞤧𞤮}}<br>{{lang-mos|Burkĩna Faso}}<br>{{lang-fr|Burkina Faso}} |Мамлекеттик дини = [[динден тышкары мамлекет]] |Герб = Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg |Желек = Flag of Burkina Faso.svg |Гимн аталышы = Une Seule Nuit (L'Hymne de la victoire) |Аудио = National anthem of Burkina Faso.oga |Урааны = {{lang-fr|Unité, Progrès, Justice}} |Башкаруу формасы = [[президенттик республика]] |Картада = Burkina Faso (orthographic projection).svg | lat_dir = N | lat_deg = 12 | lat_min = 16 | lat_sec = 0 | lon_dir = W | lon_deg = 2 | lon_min = 4 | lon_sec = 0 | region = BF | CoordScale = }} '''Буркина-Фасо''', Буркина Фасо Республикасы (кээде ортосундагы сызыгы жок '''Буркина Фасо''' деп да жазылат; 1984-ж. чейин Жогорку Вольта Республикасы) [[Батыш Африка|Батыш Африкадагы]] мамлекет. Түндүк-батышынан жана түндүгүнөн [[Мали]], Түндүк-чыгышынан [[Нигер]], түштүк-чыгышынан [[Бенин]], түштүгүнөн [[Того]], [[Гана]], түштүк-батышынан Кот-д^, Ивуар мамлекеттери менен чектешет. Аянты 274,1 миң км². Калкы 18,9 млн (2015). Борбору [[Уагадугу]] шаары. Расмий тили [[француз тили]]. Администрациялык-аймактык жактан 45 провинцияга бөлүнөт. Акча бирдиги Батыш Африка валюта союзунун франкы. == Тарыхы == Буркина-Фасонун аймагында алгачкы мамлекеттердин пайда болушу 13–14-кылымдарга таандык. 11-кылымда Түндүк-батыштан моси уруулары көчүп келип, жергиликтүү урууларды багындыруу менен өз мамлекетин негиздешкен. 13–14-кылымдан Уагадугу, Ятенга, Тенкодого жана Фадан-Гурма мамлекеттери өкүм сүргөн. 17-кылымда саясий бытырандылык күч алган. 18-кылымдын башында ислам дини тарай баштаган. 1895-жылы. Буркина-Фасонун аймагына француз аскерлери басып кирип, 1897-жана башка-Ф. Жогорку Вольта деген ат менен француздук Батыш Африканын курамына киргизилген. 1904-жана башка-Ф. Франциянын Жогорку Сенегал-Нигер колониясына кошулган. 1919-ж. Француздук Батыш Африканын курамындагы өзүнчө администрациялык бирдик болуп түзүлгөн, 1932–47-ж. башка француз колонияларынын бир бөлүгү болуп турган. 2-дүйнөлүк согуш жылдарында Буркина-Фасонун аскерлери Франция тарабында фашисттик коалицияга каршы согушкан. 1947-ж. Франциянын «деңиздеги алыскы аймагы» катары статус берилип, азыркы чегарасы белгиленген. 2-дүйнөлүк согуштан кийин Буркина-Фасодо улуттук-боштондук кыймыл күч алган. 1958-жана башка-Ф. Француз Коомдоштугуна мүчө мамлекет статусун (өлкө «автономиялуу республика» аталган) алган, 1960-ж. 5-августта көз карандысыз мамлекет болуп жарыяланган. 1960-ж. жаңы конституциясы кабыл алынып, ага ылайык Буркина-Фасо француз Коомдоштугунан чыккан. 1961-ж. өлкө Африка-Малагаси союзуна (1970-жылдан Жалпы Африка Малагаси-Маврикия уюму) кирген. Өлкөнүн алгачкы президенти М. Ямеого өлкөдөгү саясий партиялардын ишмердүүлүгүнө тыюу салган. Өкмөткө каршы жапырт чыгуулардан кийин, 1966-ж. январда подполковник С. Ламизана мамлекет жана өкмөт башчысы болуп калган. Конституция колдонулбай, саясий партияларга кайрадан тыюу салынган. 1971-жылдын февралынан президенттик посту ээлеген Ламизана 1974-ж. февралда конституцияны жокко чыгарып, парламентти таркатып, жаңы өкмөттү башкарып калган. 1978-ж. жаңы конституция күчүнө кирген. 1979–80-ж. өкмөткө каршы кыймылдардан кийин, 1980-ж. ноябрда полковник Сайе Зербо Ламизананы бийликтен четтетип, Аскердик кеңештин башчысы катары өлкөдөгү жогорку бийликти өз колуна алган. 1982-ж. аскердик төңкөрүштүн жүрүшүндө Зербо бийликтен кетип, майор Уэдраго жетектеген элдик сактап калуу Кеңеши бийликти ээлеген. 1984-ж. 4-августта болуп өткөн кезектеги төңкөрүштөн (Т. Санкара бийликке келген) кийин өлкөнүн аталышы Жогорку Вольта Республикасынан Буркина-Фасо («Адал адамдар эли») деп өзгөртүлдү. 1987-ж. кайрадан төңкөрүш болуп, аны жетектеген Б. Компаоре Буркина-Фасонун жаңы президенти болуп калган. 1991-ж. 11–июнда жаңы конституция кабыл алынган, 1997-ж. ага өзгөртүүлөр киргизилип, анда президентти жаңы мөөнөткө шайлоо укугу берилген. 2005-ж. 13-ноябрдагы шайлоодо Б. Компаоре кайрадан президент болуп шайланган. == Географиясы == Аймагынын басымдуу бөлүгүн плато ээлейт. Деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги. 200–500 м, эң бийик жери Тена-Куру (749 м) тоосу. Климаты субэкватордук; үч мезгилге бөлүнөт: суук, кургак мезгил ноябрдан майга чейин; ысык, кургак марттан майга чейин; ысык, нымдуу мезгил жылдын калган бөлүгү. Жылдык жаан-чачыны 450 ммден 1100 ммге чейин, ал түштүк-батыштан түндүккө жана Түндүк-чыгышка карай азаят. Марттан майга чейин чөлдөн соккон харматан ысык шамалы кургакчылыкты күчөтөт. Айлык орточо температурасы декабрь–январда 24°–26°С, апрель–майда 30°–35°Сге чейин өзгөрөт. Уагадугу шаарынын марттагы орточо температурасы 41°Сге чейин жетет. Аймагынын басымдуу бөлүгү Вольта дарыясынын алабына кирет. Ири дарыялары: Кара (Мухун), Ак (Накамбе) жана Кызыл (Назинон) Вольта. Кара Вольта дарыясында кеме жүрөт, кышында кургап, жайында жайылып агат. Кен байлыктары: акиташ, мрамор, марганец, жез, никель, фосфорит, боксит, цинк, коргошун, күмүш, алтын. Өлкөнүн аймагынын көп бөлүгүндө бийик тоолуу саванна өсөт. Кээ бир жерлеринде акация жана бадалдардан турган токой кездешет. Токой өлкөнүн 9%ин ээлейт. Жалпы аянты 3,14 млн га (2005) болгон коргоого алынган 13 табигый аймагы бар, анын ичинде Каборе-Тамби жана Дубль-Ве улуттук парктары уюштурулган. == Мамлекеттик түзүлүшү == Буркина-Фасо унитардык мамлекет. Азыркы Конституциясы 2-июнда 1991-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы президенттик республика. Мамлекет жана аткаруу бийлигинин башчысы президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы эки палаталуу парламент (Улуттук жыйналыш жана Өкүлдөр палатасы). Саясий партиялары: Демократия жана прогресс Конгресси, Африкалык демократиялык биримдик, Социалисттик партия жана башка. == Административдик-аймактык түзүлүшү == {| class="prettytable" |- | Провинция | Аянты, км2 | Калкы, миң | Администрациялык борбору |- | Базега | 3963 | 242,054 | Комбисири |- | Бале | 4595 | 196,991 | Боромо |- | Бам | 4084 | 239,060 | Конгуси |- | Банва | 5882 | 227,843 | Солензо |- | Бугуриба | 2812 | 83,697 | Диебугу |- | Бульгу | 6692 | 455,306 | Тенкодого |- | Булькиемде | 4269 | 461,158 | Кудугу |- | Ганзургу | 4178 | 289,270 | Зорго |- | Гурма | 11117 | 258,192 | Фадан-Гурма |- | Зиро | 5139 | 119,318 | Сапуи |- | Зондома | 1758 | 139,784 | Гурси |- | Зундвеого | 3604 | 213,112 | Манга |- | Иоба | 3289 | 160,773 | Дано |- | Йага | 6468 | 132,964 | Себба |- | Йатенга | 6990 | 483,491 | Вахигуя |- | Кадиого | 2805 | 1365,958 | Уагадугу |- | Кенедугу | 8137 | 221,733 | Ородара |- | Комонжари | 5048 | 54,885 | Гаери |- | Комоэ | 15277 | 261,738 | Банфора |- | Комииенга | 7029 | 122,781 | Пама |- | Коси | 7324 | 249,923 | Нуна |- | Кульпелого | 2497 | 319,606 | Варгае |- | Курвеого | 1588 | 124,554 | Бусе |- | Куритенга | 2622 | 280,024 | Купела |- | Лебара | 3129 | 105,895 | Синду |- | Лорум | 3592 | 125,645 | Титао |- | Мухун | 6668 | 273,309 | Дедугу |- | Найала | 3919 | 149,002 | Тома |- | Наментенга | 6464 | 270,909 | Бульса |- | Наури | 3754 | 145,749 | По |- | Нумбиель | 2739 | 56,738 | Батие |- | Ньянья | 8468 | 338,041 | Боганде |- | Пасоре | 3867 | 293,432 | Яко |- | Пони | 7365 | 221,200 | Гава |- | Сангие | 5178 | 270,924 | Рео |- | Санматенга | 9281 | 482,013 | Кая |- | Сено | 6863 | 232,425 | Дори |- | Сисили | 7136 | 169,834 | Лео |- | Сум | 12222 | 285,722 | Жибо |- | Суру | 5765 | 217,896 | Туган |- | Тапоа | 14594 | 261,117 | Диапага |- | Тюи | 5639 | 172,778 | Хунде |- | Убритенга | 2778 | 224,640 | Зиниаре |- | Удалан | 9797 | 146,017 | Гором-Гором |- | Уэ | 11568 | 762,415 | Бобо-Диуласо |} == Калкы == Эли негизинен нигер-кардофан (гур жана [[манде тилдери|манде]]) тилинде сүйлөшөт. Калкынын орточо жыштыгы 1 км² жерге 43,4 киши. Өлкөдөгү элдердин жарымы моси тобундагылар. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники 47, аялдарыныкы 49 жашаары Ислам (50% мусулмандар) жана христиан (10% католиктер) диндерин тутат. == Экономикасы == === Айыл чарбасы === Буркина-Фасо агрардык өлкө. ИДПде Айыл чарбасынын үлүшү 39,5%, өнөр жайыныкы 19,3% (2004). ИДини киши башына бөлүштүргөндө 1200 доллардан (АКШ) туура келет. Айыл чарба башкы тармагы мал чарбачылыгы. Пахта, жер жаңгак, май берүүчү пальма, балкамыш, ак жүгөрү өстүрүлөт. Дарыяларынан балык кармалат. Пахта тазалоочу, булгаары-бут кийим, текстиль өнөр жайы бар. Өлкөдө сымап, марганец, алтын, фосфор, никель, мрамор казылып алынат. 2003-ж. 375,6 млн кВт∙с электр энергиясын өндүргөн. Сыртка пахта, жер жаңгак, мал (тирүүлөй) жана мал продукциялары чыгарылат. Сырттан химия жана оор машина куруу өнөр жайына керектүү продукцияларын, транспорт жабдууларын, тазаланган нефть продуктуларын, азык-түлүктөрдү алат. Автомобиль жолунун узундугу 12,5 миң км, темир жолунуку 622 км. Негизги соода шериктештери: Франция, Кот-д’Ивуар, Кытай, Сингапур, Гана, Бангладеш, Того. == Маданияты == Бардык окуу жайлары Негизги жана жогорку билим берүү министрлигине карайт. Азыркы билим берүү системасы француз модели менен түзүлгөн. Уагадугу, Бобо-Диуласо шаарында университет, илимий-изилдөө институттары, Улуттук китепкана, Улуттук музей бар. Телекөрсөтүүсү 1963-жылдан иштейт. Күн сайын чыгуучу мезгилдүү 4 гезит, жума сайын 20 жана ай сайын чыгуучу мезгилдүү басылмалар бар. Адабияты 1930-жылдан француз тилинде өнүгө баштаган. 1960-жылдарда драматургия жанры өнүккөн. 1990-жылдарда социалдык-турмуштук романдар пайда болгон. Байыркы искусство эстеликтери аскадагы сүрөттөр сакталып калган. Архитектурада чоподон салынган чатыры жалпак мечиттер жана чоң пирамида сыяктуу жыгач устундар аркылуу бекитилген мунаралар сакталган ([[Уагадугу]], [[Бобо-Диуласо]]). == Колдонулган адабият == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4 * (en) Rupley, Lawrence; Bangali, Lamissa and Diamitani, Boureima (2013). Historical Dictionary of Burkina Faso. The Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-6770-3. == Тышкы шилтемелер == * http://www.gouvernement.gov.bf/ * https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190906203318/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html |date=2019-09-06 }} <br> {{Африка өлкөлөрү}} [[Категория:Мамлекеттер арип боюнча]] [[Категория:Буркина-Фасо| ]] jr7sg123znzb6bturjt5vzzltdxq6d0 0 47521 663290 566961 2026-10-21T12:18:59Z ~2026-56197-37 49494 /* */ 663290 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Домбура]] == Колдонулган адабияттар == “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1 [[Категория:Музыкалык аспаптар]] 2dym0ux68wko8l1ogfzhb2qpirfdwcb 0 68001 663321 221987 2026-10-21T18:52:01Z Мирамов 49501 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */ 663321 wikitext text/x-wiki '''Северцев Николай Алексеевич''' (1827-1885), орус зоологу, зоогеографы жана саякатчысы. Россиядагы экологиялык жана эволюциялык окуунун негиз салууучуларынын бири. 1857-1879 жж. Орто Азия, анын ичинде кыргыз ждерин изилдеген, Орто Азиянын, Памирдин жаратылышынын комплекст-географиялык мүнөздөмө берген илимпоз. Н.А.Северцев дворяндын үй бүлөсүндө туулган, атасынын имениеси болгон Воронеж губерниясынын Петровское селосунда үй шартында башталгыч билим алган. 1843-ж. Москва университетине келип кирет. Окуп жүргөн мезгилде Д.Карелин деген белгилүү саякатчы менен жакындашып, Орто Азияны изилдөөнү, ал тарапка саякат уюштуруунун негизги максаты катары койот. Орто Азия ал мезгилде “сырдуу аймак”, “көп тилдүү, маданияты бар” өлкө катары эсептелген. Ал учурда Орто Азия Кокон, Хива хандыктары, Бухара эмирликтеринин карамагында эле. 1856-ж. атайын топ түзүлүп, анын жетекчилигине Н.А.Северцевди дайындашкан. 1857-ж. 18-майында топ Санкт-Петербургдан чыгып, ошол учурдагы орус чеби болгон Оренбургга келип токтошот.Ошол жылы Эмбадан чыккан экспедиция Арал деңизин айланып өтүп, Сыр-Дарыянын төмөнкү агымына, андан ары Кызыл-Кумга чыгышкан.Экспедиция геологиялык, ботаникалык жана зоологиялык бай материалдар менен кайтып келген. Н.А.Северцев каракчылык менен шугулданган кокондуктардын колуна түшүп калат. Орус бийликтери кокондуктардан саякатчынын бошотуусун талап кылышат. Туткундан бошогон жана жараатын айыктырган Н.А.Северцев баркас (кайык) менен Сыр-Дарыянын бассейнин изилдөөгө алган. Сыр-Дарыяга уюштурулган экспедиция өз максатына жетип, зор маалыматтар жана материалдар музейлерге тапшырылган эле. Андан кийин Урал аймагына жиберилет. 1863-ж. Орто Азияны басып алуу үчүн жиберилген генерал Черняевдин аскерлерине кошулуп, мүмүнчүлүктөн пайдаланган саякатчы Сыр-Дарыя жана Чүй суусунун ортолугун изилдейт. Кастек ашуусунан Тянь-Шань тоосуна, анын панорамасына байкоо салат. Талас, Чаткал аймактарын кыдырат, Пишпек, Чимкент, Аулие-Атаны изилдеп, маалыматтарын кагаз бетине түшүрөт. 1867-ж. 14-сентябрынан Тянь-Шанга жүрүш уюштуруп, Нарын жана Аксай тараптарда болгон. Н.А.Северцев 40 жоокер, 15 кызматкер жана эки тилмеч менен Карача-Булак ашуусу аркылуу Ысык-Көлгө түшөт, андан ары октябрдын баш чендерине Нарынга чыгып, Ат-Башы (Сыр-Дарыя суу системасы) жана Аксай (Тарим суу системасы) дарыяларынын өрөөңдөрүн, Какшаал-Тоо тоо кыркаларына чейинки жерлерди изилдейт. Ташкентке келип, андан соң эки айдан кийин Санкт-Петербургга Орто Азиядан, анын ичинен Кыргызстандан жыйналган зор илимий маалыматтар менен келет. Москва университети бул илимий маалыматтар жана изденүүлөр үчүн Н.А.Северцевге корготпостон туруп илимдин докторлук даражасын ыйгарган. Европанын илимий чөйрөлөрү саякатчы жана окумуштуунун эмгектери менен тааныш болушкан эле. Ал бир катар илимий билдирүүлөр менен Париж ж.б. шаарлардагы жыйындарга катышкан, макалалары илимий журналдарга жарыяланган. 1877-ж. Н.А.Северцев тарабынан уюштурулган Фергана-Памир экспедициясы Кызыл-Арттан Көк-Сай өрөөнүнө, Алай өрөөнүнө жүрүш жасаган. 1879-ж. экспедиция өз ишин аяктап, Н.А.Северцев [[Памир|Памир тоо]] кыркалары Тянь-Шань тоо системасынан өз алдынча экендигин далилдеген. ИРГО тарабынан сыйлыктарга татыктуу болгон. Н.А.Северцев 1885-ж. 26-январында жол трагедиясынан каза табат. ==Колдонулган адабияттар== *[[Каратаев, Олжобай Кубатбекович|О. Каратаев]]​ Орто Азия чөлкөмүн жана түрк дүйнөсүн изилдеген окумуштуулар. –Бишкек, 2015 [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Саякатчы]] [[Категория:Зоолог]] [[Категория:Зоогеограф]] 6zz9r47b5h4r0vkfr6tk6aupk15aliq 0 83691 663351 544643 2026-10-22T08:50:02Z Artelow 2286 «[[Президенттик республика]]» барагына багытталды 663351 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Президенттик республика]] 9od3tlue7euc24k7j1z6p8kcwuljhfg 0 132947 663315 646652 2026-10-21T16:44:39Z ~2026-56229-75 49496 /* Адам жоготуулары жана келтирилген зыян */ 663315 wikitext text/x-wiki [[Газа|Газа секторунда]] палестиналык калкына каршы [[Израиль|Израилдин]] аскердик акциясы 2023-жылдын 7-октябрдан бери өткөрүлүп келе жатат. == Адам жоготуулары жана келтирилген зыян == Газа секторунда Израилдин согуш аракеттеринин (аба соккулары жана артиллериялык аткылоо) натыйжасында 80 миңден ашуун адам курман болду жана 170 миң адам жаракат алган. Өлгөндөрдүн көбү аялдар жана балдар.<br>Газа секторунун имараттарынын жана курулуштарынын бир бөлүгү урандыга айланды. Ооруканалар талкаланган.<br> Израиль аскерлери Газа секторун блокадада (анын ичинде деңизден) кармап турушат. == Көйгөйлөр == Жарадарларды кабыл алуу үчүн медициналык мекемелер жана дарыгерлер жетишсиз. Ошондой эле качкындарды жайгаштыруу үчүн жылуу жайлар да жетишсиз. Көп жерлерде электр энергиясы жок. Санитардык нормалар бузулган. Азыктардын, ичүүчү суунун жана дары-дармектердин жетишсиздиги байкалууда. Мунун баары жугуштуу оорулардын (КРВИ, [[пневмония]], [[диарея]], [[Суу Чечек|суу чечек]], [[гепатит А]], [[котур|котур]], [[холера]]) жайылышына алып келди. == Гуманитардык жардам == Израилдин тоскоолдуктарынан улам Газадан жабыркагандарга эл аралык гуманитардык жардам чектөө жана кечигүүлөр менен келип жатат. == Башпаанек берүүдөн баш тартуу == Израилдин премьер-министри Нетаньяху качкындарды кабыл алуу үчүн Батыш өлкөлөрүнөн [[Египет]] менен [[Иордания|Иорданияга]] кысым көрсөтүүнү суранды. [[АКШ]]нын кысымына карабастан Египет менен Иордания Газа секторунан качкындарды кабыл алуудан баш тартууда. Себеби Израиль ушундай жол менен араб калкынан толук кутулууну каалайт жана кылмыштарынын изин жашыргысы келет. Ал эми палестиналык качкындар үчүн өз мекенине кайтып келгенге мүмкүнчүлүк жок болот. == Эл аралык реакциясы == Эл аралык коомчулук Израилдин Газа секторундагы согуш аракеттерин тынч палестина элине каршы кылмыш катары баалоодо.<br> [[БУУ]]нун Гаагадагы эл аралык соту Израилди геноцид кылмыштарын алдын алуу жана жазалоо боюнча Конвенцияны бузган аракеттерди токтотууга чакырды. Сот палестиналыктар Израилдин геноцид актыларынан коргонууга укуктуу деп токтом чыгарды жана Израилди геноцид кылмыштарынын алдын алуу жана согуштан кыйраган анклавга маанилүү гуманитардык жардамдын келишине жол берүү үчүн "ага көз каранды болгон бардык чараларды көрүүгө" чакырды. Ошентип, этияттык жана айрым эскертүүлөр менен БУУ, палестиналыктардын үстүнөн '''геноцидди''' тааныган. == Камакка алуу ордери == 2024 жылдын 21 ноябрьда Эл аралык кылмыш соту Израильдин премьер-министри Беньямин Нетаньяхуну, Израильдин коргоо министри Йоав Галантты жана ХАМАС командирлерин (Яхьи Синвар, Мухаммад Дейф, Исмаил Хания) кармоого ордер чыгарды. == Шилтемелер == *https://ria.ru/20240405/gaza-1938015354.html *https://sputnik.kg/Gaza-tilkesi/ *https://news.un.org/ru/story/2021/05/1403232 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240201190554/https://news.un.org/ru/story/2021/05/1403232 |date=2024-02-01 }} *https://www.trt.net.tr/kyrgyz/duino/2024/01/19/buu-2023-zhyl-batysh-shieriada-paliestinalyktar-en-kop-olumgho-duushar-bolghon-zhyl-2090965 *https://www.trt.net.tr/kyrgyz/duino/2024/11/21/el-aralyk-kylmysh-sotu-nietan-iakhu-mienien-galantty-kamakka-aluugha-ordier-bierdi-2212422 [[Категория:Согуштар]] 2dlzk3vrd0iuua2hh5rsdi2wuwvvxn4 2 152441 663354 662385 2026-10-22T08:56:40Z Artelow 2286 663354 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Sidebar with collapsible lists |name = Executive |style = width:20.0em;<!--width no less than 19.0em, please, to avoid unsightly linewraps--> |pretitle = Part of [[:Category:Politics|the Politics series]] on |titlestyle = padding-bottom:0.5em; |title = [[Executive (government)|Executive government]] |contentstyle = padding-top:0.2em; |list1title = [[Head of state]] |list1 = {{flatlist| * [[Monarch]] * [[President (government title)|President]] * [[President of the council of state]] * [[Supreme Leader (disambiguation)|Supreme Leader]] * [[Governor-general]] }} |list2title = [[Government]] |list2 = {{flatlist| * '''[[Head of government]]''' ** [[Chancellor]] ** [[Chief executive (gubernatorial)|Chief executive]] ** [[Chief minister]] ** [[First minister]] ** [[Minister-president]] ** [[Premier]] ** [[Prime minister]] ** [[President of the Council of Ministers]] ** [[President of the government]] }} |list3title = [[Cabinet (government)|Cabinet]] |list3 = {{flatlist| * [[Government formation]] * [[Cabinet collective responsibility|Collective responsibility]] * [[Ministry (collective executive)|Ministry]] * [[Cabinet secretary|Secretary]] }} |list4title = [[Ministry (government department)|Ministry]] |list4 = {{flatlist| * [[Lists of government ministries by country|Lists]] * [[Minister (government)|Minister]] ** [[Minister of State|State]] * [[Minister of the Crown|Crown]] * [[Secretary of state|Secretary]] }} |list5title = Others |list5 = {{flatlist| * [[Commissary]] ** [[Commissioner]] * [[Council of state]] * [[Military junta]] * [[Governor]] * [[Mayor]] * [[Presidency]] }} |list6title = [[Government|Systems]] |list6 = {{flatlist| * [[Monarchy]] ** [[Constitutional monarchy|Constitutional]] * [[Republic]] ** [[Parliamentary republic|Parliamentary]] * [[Directorial system|Directorial]] * [[Parliamentary system|Parliamentary]] ** [[Westminster system|Westminster]] * [[Prime-ministerial system|Prime-ministerial]] ** [[Aut simul stabunt aut simul cadent|''simul simul'']] * [[Semi-presidential system|Semi-presidential]] ** [[Cohabitation (government)|cohabitational]] * [[Semi-parliamentary system|Semi-parliamentary]] ** [[Westminster_system#"Washminster system"|''Washminster'']] * [[Presidential system|Presidential]] ** Congressional }} |list7title = Lists |list7 = {{flatlist| * [[List of national governments|National governments]] * [[List of current heads of state and government|Heads of state and government]] * [[List of legislatures by country|Legislatures]] * [[Lists of office-holders|Office-holders]] }} | below = [[Portal:Politics]] }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> hujb7afcf68ffutobbostg0b6cy6xgc 3 153005 663341 649035 2026-10-22T08:23:04Z Manchiu 45662 Manchiu багыттама калтырбастан "[[Колдонуучунун баарлашуулары:Suxrob1018]]" барагын "[[Колдонуучунун баарлашуулары:Renamed user f45a88afc7360318a6975620b32c7887]]" деп кайра атады: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Suxrob1018|Suxrob1018]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user f45a88afc7360318a6975620b32c7887|Renamed user f45a88afc7360318a6975620b32c7887]]" 649035 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 20:18, 1 июль 2026 (UTC) j0fgr9vae339mq6tffyk6pzf6oii4iq 0 153574 663323 651371 2026-10-22T02:51:58Z Agcl136 45857 663323 wikitext text/x-wiki '''Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу''' (кытайча: {{lang|zh|中吉乌铁路}}; өзбекче: {{lang|uz|Xitoy–Qirgʻiziston–Oʻzbekiston temir yoʻli}}) — [[Кытай]], [[Кыргызстан]] жана [[Өзбекстан]] аймактары аркылуу өтүүчү, курулуп жаткан эл аралык темир жол. Ал Кытайдын [[Синьцзян-Уйгур автоном району]]ндагы [[Кашгар]] шаарынан башталып, [[Торугарт ашуусу]] аркылуу Кыргызстанга кирип, Арпа, Кош-Дөбө, Макмал жана [[Жалал-Абад]] аркылуу Өзбекстандын [[Анжиян]] шаарына жетүүгө тийиш.<ref name="RGI2025">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway construction officially launched |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-construction-officially-launched/68088.article |work=Railway Gazette International |date=7 January 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Долбоор 1990-жылдардан бери талкууланып келген. Үч өлкөнүн ортосунда темир жолду курууну биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга 2024-жылдын 6-июнунда [[Пекин]] шаарында кол коюлган.<ref name="GovAgreement">{{cite web |title=Кыргызстан, Кытай жана Өзбекстандын ортосунда “Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу жөнүндө Макулдашууга кол коюунун расмий аземи болуп өттү |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24279-kyrgyzstan-kytai-zana-ozbekstandyn-ortosunda-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-zonundo-makuldasuuga-kol-koyuunun-rasmii-azemi-bolup-ottu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 27-декабрында Жалал-Абад облусунда долбоорду ишке ашыруунун расмий башталыш аземи өткөрүлүп, 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринде негизги курулуш иштери башталган.<ref name="ChinaDaily2025">{{cite news |title=Work begins on three critical tunnels of China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202504/29/WS6810e628a310a04af22bceab.html |work=China Daily |date=29 April 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Темир жол Кытай менен Борбор Азиянын ортосундагы жаңы кургактык транспорттук багытты түзүү жана Өзбекстандын темир жол тармагы аркылуу андан ары Батыш Азияга жана Европага чыгуу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү максатын көздөйт. Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин эсеби боюнча, Чыгыш Азиядан Түштүк Европага багытталган айрым ташуу маршруттары болжол менен 900 чакырымга кыскарып, жүк жеткирүү убактысы бир жумага чейин азайышы мүмкүн.<ref name="MTD2024">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолу: Пекин шаарында маанилүү Макулдашууга кол коюлду |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Маршруту жана техникалык мүнөздөмөлөрү == Долбоордун азыркы негизги багыты Кашгар — Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад — Анжиян болуп саналат.<ref name="RGI2025" /> Кытайдан чыккан линия Торугарт ашуусу аркылуу Кыргызстанга кирип, Нарын облусунун тоолуу аймактарын кесип өтөт. Андан ары Макмал аркылуу Жалал-Абад облусуна түшүп, Өзбекстандын темир жол тармагына кошулат. Долбоордун жалпы узундугу боюнча ар кайсы этапта жарыяланган маалыматтар айырмаланат. ''Railway Gazette International'' 2025-жылдын январында жалпы узундукту 523 чакырым деп көрсөткөн; анда Кытайдагы бөлүгү 213 чакырым, Кыргызстандагы бөлүгү 260 чакырым жана Өзбекстандагы бөлүгү 50 чакырым деп берилген.<ref name="RGI2025" /> Бирок Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети 2025-жылдын декабрында деталдуу долбоор боюнча Кыргызстандын аймагындагы Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад бөлүгүнүн узундугун 304,94 чакырым деп билдирген.<ref name="GovRoute2025">{{cite web |title=МинКаб Төрагасы Адылбек Касымалиев "Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан" темир жолунун тилкесиндеги туннелдин курулушунун жүрүшү менен таанышты |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25850-minkab-toragasy-adylbek-kasymaliev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolunun-tilkesindegi-tunneldin-kurulusunun-zurusu-menen-taanysty |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошондуктан долбоордун узундугу боюнча коомчулукка жарыяланган сандар документтин датасына жана долбоорлоо баскычына жараша айырмаланат. Кыргызстандагы тилкеде эки башка темир жол изи колдонулат. Торугарттан Макмалга чейинки болжол менен 160 чакырымдык бөлүк Кытайдагыдай 1435 мм стандарттык из менен курулат. Макмалдан Жалал-Абадга чейинки болжол менен 145 чакырымдык бөлүк Кыргызстан менен Өзбекстандын учурдагы темир жол тармактарында колдонулган 1520 мм изге өтөт.<ref name="GovRoute2025" /> Макмалда эки темир жол системасын бириктирүүчү кайра жүктөө станциясы жана логистикалык борбор куруу каралган. Бул жерде жүктөрдү 1435 мм из менен жүргөн поезддерден 1520 мм из менен жүргөн поезддерге өткөрүп жүктөө же башка техникалык ыкмалар менен из айырмачылыгын чечүү пландалууда.<ref name="GovRoute2025" /> Темир жол баштапкы этапта бир жолдуу болуп, поезддер дизелдик тартуу менен жүрүүгө тийиш. Долбоордук максималдуу ылдамдык саатына 120 чакырымды түзөт жана келечекте электрлештирүү мүмкүнчүлүгү каралган. 2025-жылдын башындагы долбоордо Кыргызстандагы тилкеде 20 станция жана жылына 15 миллион тоннага чейинки жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгү көрсөтүлгөн. Жүргүнчү ташууну уюштуруу мүмкүнчүлүгү да каралып жаткандыгы кабарланган.<ref name="RGI2025" /> == Инженердик курулмалар == Кыргызстандагы бөлүк негизинен [[Нарын облусу]] жана [[Жалал-Абад облусу]] аркылуу өтүп, бийик тоолуу жана геологиялык жактан татаал аймактарды кесип өтөт. Ушундан улам долбоордун олуттуу бөлүгүн туннелдер жана көпүрөлөр түзөт. 2025-жылдын декабрында Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети учурдагы долбоордо 29 туннель жана 50 көпүрө каралганын билдирген. Алардын жалпы узундугу болжол менен 120 чакырым болуп, Кыргызстандын аймагындагы темир жолдун 40 пайызга жакынын түзөт.<ref name="Finance2025">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу долбоорун каржылоо үчүн макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25876-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-dolboorun-karzyloo-ucun-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=16 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошол эле жылдын 5-декабрына карата пландалган 29 туннелдин 18инде, 50 көпүрөнүн 17синде жана 602 суу өткөргүч курулманын 28инде курулуш иштери башталган. Курулушка 5000ден ашык адам жана бир нече миң техника тартылган.<ref name="KabarConstruction">{{cite news |title=Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу: 18 туннель жана 17 көпүрөнүн курулушу башталды |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-18-tunnel-zhana-17-kpr-kurula-bashtaldy/ |work=Кабар |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы туннель казуу, жер полотносун даярдоо жана убактылуу инфраструктураны куруу иштери уланган. Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин маалыматы боюнча, темир жолдун курулуш тилкелери үчүн 192,323 чакырым убактылуу жол салынып, 259 чакырым электр линиясы тартылган жана төрт трансформатордук станция орнотулган.<ref name="MTDConstruction2026">{{cite web |title=Кыргызстан – Кытай – Өзбекстан темир жолунда тоннелдерди казуу иштери жүрүүдө |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Тарыхы == Кытайды Кыргызстан аркылуу Өзбекстан менен түз темир жол аркылуу байланыштыруу идеясы 1990-жылдарда пайда болгон. Үч өлкөнүн ортосунда темир жол байланыштарын түзүү боюнча документтер 1990-жылдардын экинчи жарымынан тартып талкуулана баштаган. Кийинки жылдары маршрут, темир жол изинин туурасы, курулуштун наркы жана каржылоо модели боюнча пикир келишпестиктер долбоордун ишке ашуусун кечеңдеткен.<ref name="Diplomat2024">{{cite web |last=Putz |first=Catherine |title=Details and a Lack Thereof: The China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://magazine.thediplomat.com/2024-07/details-and-a-lack-thereof-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway |website=The Diplomat |date=July 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 1990-жылдардын аягынан тартып ар башка маршруттук варианттар изилденген. Алардын бири Кытайдан [[Иркештам]] аркылуу Кыргызстандын түштүгүнө өтүүчү кыскараак багыт болсо, башка вариант Торугарт аркылуу Нарын тарапка өтүп, өлкөнүн ички транспорттук байланышына көбүрөөк кызмат кыла турган маршрутту караган. Көп жылдык талкуудан кийин Торугарт — Арпа — Макмал — Жалал-Абад багыты негизги вариант катары бекитилген.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="RGI2025" /> 2022-жылдын 14-сентябрында [[Шанхай кызматташтык уюму]]нун Самарканддагы саммитинин алкагында Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстан темир жол долбоорунун Кыргызстандагы бөлүгүнүн техникалык-экономикалык негиздемесин иштеп чыгууга байланыштуу келишимге кол койгон. Бул документ долбоорду кайрадан активдүү ишке ашыруу баскычына өткөргөн.<ref name="Eurasianet2022">{{cite news |last=Lillis |first=Joanna |title=China, Kyrgyzstan, Uzbekistan sign landmark railroad deal |url=https://eurasianet.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-sign-landmark-railroad-deal |work=Eurasianet |date=15 September 2022 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2023-жылдын июлуна карата үч тарап техникалык-экономикалык негиздемени биргелешип аяктап, долбоордун техникалык жана экономикалык жактан ишке ашырылышы мүмкүн экенин ырастаган. Ошол жылдын сентябрында тараптар каржылоо модели жана долбоорду башкаруу маселелерин талкуулаган.<ref>{{cite web |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун куруу долбоорун ишке ашыруунун учурдагы абалы |url=https://mtd.gov.kg/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholun-kuruu-dolboorun-ishke-ashyruunun-uchurdagy-abaly/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 6-июнунда Пекинде үч өлкөнүн өкмөттөрү долбоорду биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга кол койгон. Макулдашуу темир жолду каржылоо, куруу, эксплуатациялоо жана тейлөө боюнча кызматташуунун укуктук негизин түзгөн.<ref name="GovAgreement" /><ref name="RGI2024">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway agreement signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-agreement-signed/66739.article |work=Railway Gazette International |date=17 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2024-жылдын 26-июлунда үч өлкөнүн катышуусунда «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жол компаниясы» ЖЧКсы катталган.<ref name="GovCompany">{{cite web |title=МинКаб башчысынын орун басары Бакыт Төрөбаев: Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу бүтүндөй Борбор Азия үчүн ачылыш болуп саналат |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24576-minkab-bascysynyn-orun-basary-bakyt-torobaev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolu-butundoi-borbor-aziya-ucun-acylys-bolup-sanalat |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 20-декабрда Кыргызстандын Министрлер Кабинети менен долбоордук компаниянын ортосунда инвестициялык макулдашууга кол коюлган.<ref>{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу боюнча Инвестициялык макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24825-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-boyunca-investiciyalyk-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=20 December 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 27-декабрда Тош-Кутчу жерлигинде темир жолдун курулушун баштоо аземи өткөрүлгөн. Бул учурда негизги курулуш иштерин 2025-жылы күчөтүү жана темир жолду болжол менен алты жыл ичинде бүтүрүү пландалган.<ref name="RGI2025" /> 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринин курулушу башталган. Бул үч объект негизги линиянын курулушундагы алгачкы ири инженердик иштердин катарына кирген.<ref name="ChinaDaily2025" /> 2025–2026-жылдары курулуш темпи жогорулап, туннелдерде, көпүрөлөрдө, убактылуу жолдордо жана темир жолдун жер полотносунда иштер жүргөн. Кыргызстандын президенти [[Садыр Жапаров]] 2025-жылдын ноябрында темир жолду 2030-жылга карата пайдаланууга берүү максатын билдирген.<ref>{{cite news |title=Садыр Жапаров: Кыргызстан 2030-жылдан баштап темир жол аркылуу дүйнөгө чыгат |url=https://kabar.kg/news/sadyr-zhaparov-kyrgyzstan-2030-zhyldan-bashtap-temir-zhol-arkyluu-djng-chygat/ |work=Кабар |date=21 November 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Долбоордук компания жана каржылоо == Кыргызстандын аймагындагы негизги курулуш иштерин үч өлкө түзгөн «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу компаниясы» ЖЧКсы ишке ашырат. Долбоордук компанияда Кытай тараптын үлүшү 51 пайызды, Кыргызстан менен Өзбекстандын үлүштөрү ар бири 24,5 пайызды түзөт.<ref name="GovCompany" /><ref name="Finance2025" /> 2025-жылдын 16-декабрында долбоордук компания Кытайдын Мамлекеттик өнүктүрүү банкы жана Экспорттук-импорттук банкы кирген банктык синдикат менен насыялык келишимге кол койгон. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин маалыматы боюнча, долбоордун баасы 4,7 миллиард АКШ долларына бааланган.<ref name="Finance2025" /> Каржылоо схемасы боюнча болжол менен 2,3 миллиард доллар Кытайдын банктык синдикаты тарабынан долбоордук компанияга 35 жылдык насыя катары берилет. Калган 2,3 миллиард доллар долбоордук компаниянын капиталы катары үч тарап тарабынан алардын үлүштөрүнө ылайык каржыланат: Кытай 51 пайызын, Кыргызстан жана Өзбекстан ар бири 24,5 пайызын камсыз кылат. Насыя боюнча милдеттенме үч өлкө түзгөн биргелешкен долбоордук компанияга таандык.<ref name="Finance2025" /> Мурда долбоордун наркы боюнча башка сандар да айтылып келген. 2024-жылдын башында айрым расмий жана медиа булактар жалпы наркты 8 миллиард доллардын тегерегинде баалашкан, ал эми андан мурдагы изилдөөлөрдө мындан да жогору баалар кездешкен. Акыркы каржылоо келишиминде колдонулган негизги сумма 4,7 миллиард доллар болгон.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="Finance2025" /> == Экономикалык жана транспорттук мааниси == Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстандын өкмөттөрү темир жолду Борбор Азия аркылуу чыгыш-батыш багытындагы жаңы эл аралык транспорт коридорунун бир бөлүгү катары карашат. Кытайдан келген жүк Өзбекстандын темир жол тармагына киргенден кийин Борбор Азиянын башка өлкөлөрүнө, [[Иран]]га, [[Түркия]]га жана Европа багытына улантылышы мүмкүн.<ref name="GovAgreement" /> Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги темир жол Чыгыш Азиядан Түштүк Европага чейинки айрым маршруттарды болжол менен 900 чакырымга кыскартып, жеткирүү убактысын бир жумага азайтышы мүмкүн деп билдирген.<ref name="MTD2024" /> ''Railway Gazette International'' темир жолдун долбоордук жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгүн жылына 15 миллион тонна деп көрсөткөн.<ref name="RGI2025" /> Кыргызстан үчүн долбоордун өзгөчө мааниси — өлкөнүн Кытай менен түз темир жол байланышына ээ болушу. Азыркы кыргыз темир жол тармагы түндүк жана түштүк бөлүктөргө бөлүнүп, бири-бири менен өлкө ичинде түз байланышкан эмес. Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу жана Макмал тарапка пландалып жаткан башка ички линиялар келечекте өлкөнүн темир жол тармагынын байланыштуулугун жакшыртуу мүмкүнчүлүгүн түзөт.<ref>{{cite news |title=Kyrgyzstan railway construction PPP signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/kyrgyzstan-railway-construction-ppp-signed/68455.article |work=Railway Gazette International |date=9 March 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Темир жол ошондой эле Кытай менен Европа ортосунда Россия аркылуу өтүүчү түндүк транспорт жолдорун толуктоочу альтернативдүү багыт катары каралууда. 2022-жылдан кийин Россия аркылуу транзитке байланышкан геосаясий жана санкциялык тобокелдиктердин өсүшү Борбор Азия аркылуу өтүүчү альтернативдүү маршруттарга болгон кызыгууну арттырган.<ref name="Eurasianet2022" /> Ошол эле учурда темир жолдун коммерциялык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү жүктүн көлөмүнө, Макмалдагы кайра жүктөө чыгымдарына, чек арадагы жол-жоболорго, тарифтерге жана Өзбекстандан батышка карай байланышкан транспорттук коридорлордун мүмкүнчүлүктөрүнө көз каранды болот деп талдоочулар белгилешет.<ref name="Diplomat2026">{{cite web |last=Nicharapova |first=Jildiz |title=Progress on the China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway, Some Challenges Remain |url=https://thediplomat.com/2026/07/progress-on-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-some-challenges-remain/ |website=The Diplomat |date=17 July 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Техникалык жана социалдык маселелер == Долбоордун көп жыл бою кечигишинин негизги себептеринин бири темир жол изинин туурасы боюнча пикир келишпестик болгон. Кытайда 1435 мм стандарттык из колдонулса, Кыргызстан менен Өзбекстандын совет мезгилинен калган темир жол тармактарында 1520 мм из колдонулат. Акыркы долбоордо бул айырмачылык Макмалда чечилип, Кытайдан Макмалга чейинки бөлүк стандарттык, Макмалдан батышка карай бөлүк 1520 мм из менен курулууда.<ref name="GovRoute2025" /><ref name="Diplomat2026" /> Кыргызстандагы маршруттун бийик тоолуу аймактардан өтүшү долбоордун инженердик татаалдыгын жогорулатат. Туннелдер менен көпүрөлөрдүн жалпы узундугу Кыргызстандын тилкесинин болжол менен 40 пайызын түзөт.<ref name="Finance2025" /> Тоолуу геология, жер көчкү коркунучу, суу ресурстары, курулуш жолдору жана айлана-чөйрөгө тийгизилүүчү таасир долбоорду ишке ашырууда көзөмөлдү талап кылган маселелердин катарына кирет.<ref name="Diplomat2026" /> Темир жол үчүн жер тилкелерин бошотуу жана жашоочуларга компенсация төлөө маселеси да көтөрүлгөн. BBC News Кыргыз кызматы 2025-жылы долбоорго байланыштуу Кыргызстандын аймагында эки жүздөн ашык турак жай бузулушу мүмкүн экенин кабарлаган.<ref>{{cite news |title=«Кытай - Кыргызстан - Өзбекстан» темир жолун курууда эки жүздөн ашуун турак-жай бузулат |url=https://www.bbc.com/kyrgyz/articles/cewpj1jl91qo |work=BBC News Кыргыз Кызматы |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы Жалал-Абад облусунда жер тилкелерин алуу жана турак жай ээлерине кенемте төлөө маселелери боюнча өкмөттүк жыйындар өткөрүлгөн.<ref>{{cite news |title="Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан" темир жолу: Кенемте төлөө талкууланып, туннелдин курулушу текшерилди |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-kenemte-tl-talkuulanyp-tunneldin-kurulushu-teksherildi/ |work=Кабар |date=5 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Каржылоо маселеси да долбоордун тарыхында талкуунун маанилүү бөлүгү болгон. Кыргызстандын экономикасынын көлөмүнө салыштырмалуу курулуштун баасы жогору болгондуктан, насыя шарттары жана Кыргызстандын долбоордук компаниядагы каржылык милдеттенмелери коомдук талкууларды жараткан.<ref>{{cite web |title=China–Kyrgyzstan–Uzbekistan Railway Financing Loan Signed |url=https://jamestown.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-financing-loan-signed/ |website=The Jamestown Foundation |date=27 January 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Маршрутту тандоо == Долбоордун тарыхында Кыргызстандын аймагынан өтүүчү бир нече маршрут каралган. Алгачкы талкууларда түштүктөгү Иркештам аркылуу өтүүчү салыштырмалуу түз багыт жана Торугарт аркылуу өлкөнүн ички аймактарына тереңирээк кирген багыт атаандаш варианттар болгон.<ref name="Diplomat2024" /> Кыскараак маршрут Кытай менен Өзбекстандын ортосундагы транзиттик аралыкты азайтууга ылайыктуу болгон, бирок Кыргызстан өз аймагындагы темир жол инфраструктурасынын өнүгүшүн жана өлкөнүн ички аймактарына тийгизе турган экономикалык таасирин да эске алууга аракет кылган. Натыйжада Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад багыты тандалып, 2024-жылдагы өкмөттөр аралык келишимден кийин ушул маршрут боюнча курулуш иштери башталган.<ref name="RGI2025" /><ref name="GovRoute2025" /> Макмал бул схема боюнча өзгөчө маанилүү түйүн болуп саналат. Ал Кытайдан келген 1435 мм темир жол изинин аяктоочу жери жана 1520 мм системага өтүүчү пункт гана эмес, келечекте Кыргызстандын башка ички темир жол долбоорлору менен байланышуу мүмкүнчүлүгү бар транспорттук түйүн катары да каралууда.<ref name="GovRoute2025" /> == Курулуштун учурдагы абалы == 2026-жылдын ортосуна карата долбоор практикалык курулуш баскычында болгон. Негизги туннелдерди казуу, көпүрөлөрдү куруу, жер полотносун даярдоо, курулуш аянттарына электр энергиясын жеткирүү жана убактылуу автомобиль жолдорун салуу иштери жүргүзүлүп жаткан.<ref name="MTDConstruction2026" /> 2026-жылдын июнунда Кыргызстандын Министрлер Кабинети долбоорду ишке ашырууда жер маселелерин, компенсацияларды, инженердик тармактарды көчүрүүнү жана негизги курулуш объекттеринин графигин координациялоону уланткан.<ref>{{cite news |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун курулуш темпи кандай? |url=https://kabar.kg/news/kytay-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zholunun-kurulushunun-tempi-kanday/ |work=Кабар |date=27 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Расмий максат боюнча темир жолду 2030-жылга карата бүтүрүү каралууда, бирок мөөнөт инженердик иштердин жүрүшүнө, каржылоого жана үч өлкөдөгү байланышкан участоктордун даярдыгына жараша өзгөрүшү мүмкүн.<ref name="RGI2025" /> == Талаш-тартыштар жана кыйынчылыктар == == Ошондой эле караңыз == * [[Кыргыз темир жолу]] * [[Шанхай кызматташтык уюму]] == Булактар == {{reflist}} [[Категория:Кыргызстандын темир жолдору]] 2h5h8aj1q4jiqtre7o8nbfq4l454653 663324 663323 2026-10-22T02:52:23Z Agcl136 45857 /* Талаш-тартыштар жана кыйынчылыктар */ 663324 wikitext text/x-wiki '''Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу''' (кытайча: {{lang|zh|中吉乌铁路}}; өзбекче: {{lang|uz|Xitoy–Qirgʻiziston–Oʻzbekiston temir yoʻli}}) — [[Кытай]], [[Кыргызстан]] жана [[Өзбекстан]] аймактары аркылуу өтүүчү, курулуп жаткан эл аралык темир жол. Ал Кытайдын [[Синьцзян-Уйгур автоном району]]ндагы [[Кашгар]] шаарынан башталып, [[Торугарт ашуусу]] аркылуу Кыргызстанга кирип, Арпа, Кош-Дөбө, Макмал жана [[Жалал-Абад]] аркылуу Өзбекстандын [[Анжиян]] шаарына жетүүгө тийиш.<ref name="RGI2025">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway construction officially launched |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-construction-officially-launched/68088.article |work=Railway Gazette International |date=7 January 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Долбоор 1990-жылдардан бери талкууланып келген. Үч өлкөнүн ортосунда темир жолду курууну биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга 2024-жылдын 6-июнунда [[Пекин]] шаарында кол коюлган.<ref name="GovAgreement">{{cite web |title=Кыргызстан, Кытай жана Өзбекстандын ортосунда “Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу жөнүндө Макулдашууга кол коюунун расмий аземи болуп өттү |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24279-kyrgyzstan-kytai-zana-ozbekstandyn-ortosunda-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-zonundo-makuldasuuga-kol-koyuunun-rasmii-azemi-bolup-ottu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 27-декабрында Жалал-Абад облусунда долбоорду ишке ашыруунун расмий башталыш аземи өткөрүлүп, 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринде негизги курулуш иштери башталган.<ref name="ChinaDaily2025">{{cite news |title=Work begins on three critical tunnels of China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202504/29/WS6810e628a310a04af22bceab.html |work=China Daily |date=29 April 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Темир жол Кытай менен Борбор Азиянын ортосундагы жаңы кургактык транспорттук багытты түзүү жана Өзбекстандын темир жол тармагы аркылуу андан ары Батыш Азияга жана Европага чыгуу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү максатын көздөйт. Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин эсеби боюнча, Чыгыш Азиядан Түштүк Европага багытталган айрым ташуу маршруттары болжол менен 900 чакырымга кыскарып, жүк жеткирүү убактысы бир жумага чейин азайышы мүмкүн.<ref name="MTD2024">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолу: Пекин шаарында маанилүү Макулдашууга кол коюлду |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Маршруту жана техникалык мүнөздөмөлөрү == Долбоордун азыркы негизги багыты Кашгар — Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад — Анжиян болуп саналат.<ref name="RGI2025" /> Кытайдан чыккан линия Торугарт ашуусу аркылуу Кыргызстанга кирип, Нарын облусунун тоолуу аймактарын кесип өтөт. Андан ары Макмал аркылуу Жалал-Абад облусуна түшүп, Өзбекстандын темир жол тармагына кошулат. Долбоордун жалпы узундугу боюнча ар кайсы этапта жарыяланган маалыматтар айырмаланат. ''Railway Gazette International'' 2025-жылдын январында жалпы узундукту 523 чакырым деп көрсөткөн; анда Кытайдагы бөлүгү 213 чакырым, Кыргызстандагы бөлүгү 260 чакырым жана Өзбекстандагы бөлүгү 50 чакырым деп берилген.<ref name="RGI2025" /> Бирок Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети 2025-жылдын декабрында деталдуу долбоор боюнча Кыргызстандын аймагындагы Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад бөлүгүнүн узундугун 304,94 чакырым деп билдирген.<ref name="GovRoute2025">{{cite web |title=МинКаб Төрагасы Адылбек Касымалиев "Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан" темир жолунун тилкесиндеги туннелдин курулушунун жүрүшү менен таанышты |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25850-minkab-toragasy-adylbek-kasymaliev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolunun-tilkesindegi-tunneldin-kurulusunun-zurusu-menen-taanysty |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошондуктан долбоордун узундугу боюнча коомчулукка жарыяланган сандар документтин датасына жана долбоорлоо баскычына жараша айырмаланат. Кыргызстандагы тилкеде эки башка темир жол изи колдонулат. Торугарттан Макмалга чейинки болжол менен 160 чакырымдык бөлүк Кытайдагыдай 1435 мм стандарттык из менен курулат. Макмалдан Жалал-Абадга чейинки болжол менен 145 чакырымдык бөлүк Кыргызстан менен Өзбекстандын учурдагы темир жол тармактарында колдонулган 1520 мм изге өтөт.<ref name="GovRoute2025" /> Макмалда эки темир жол системасын бириктирүүчү кайра жүктөө станциясы жана логистикалык борбор куруу каралган. Бул жерде жүктөрдү 1435 мм из менен жүргөн поезддерден 1520 мм из менен жүргөн поезддерге өткөрүп жүктөө же башка техникалык ыкмалар менен из айырмачылыгын чечүү пландалууда.<ref name="GovRoute2025" /> Темир жол баштапкы этапта бир жолдуу болуп, поезддер дизелдик тартуу менен жүрүүгө тийиш. Долбоордук максималдуу ылдамдык саатына 120 чакырымды түзөт жана келечекте электрлештирүү мүмкүнчүлүгү каралган. 2025-жылдын башындагы долбоордо Кыргызстандагы тилкеде 20 станция жана жылына 15 миллион тоннага чейинки жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгү көрсөтүлгөн. Жүргүнчү ташууну уюштуруу мүмкүнчүлүгү да каралып жаткандыгы кабарланган.<ref name="RGI2025" /> == Инженердик курулмалар == Кыргызстандагы бөлүк негизинен [[Нарын облусу]] жана [[Жалал-Абад облусу]] аркылуу өтүп, бийик тоолуу жана геологиялык жактан татаал аймактарды кесип өтөт. Ушундан улам долбоордун олуттуу бөлүгүн туннелдер жана көпүрөлөр түзөт. 2025-жылдын декабрында Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети учурдагы долбоордо 29 туннель жана 50 көпүрө каралганын билдирген. Алардын жалпы узундугу болжол менен 120 чакырым болуп, Кыргызстандын аймагындагы темир жолдун 40 пайызга жакынын түзөт.<ref name="Finance2025">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу долбоорун каржылоо үчүн макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25876-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-dolboorun-karzyloo-ucun-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=16 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошол эле жылдын 5-декабрына карата пландалган 29 туннелдин 18инде, 50 көпүрөнүн 17синде жана 602 суу өткөргүч курулманын 28инде курулуш иштери башталган. Курулушка 5000ден ашык адам жана бир нече миң техника тартылган.<ref name="KabarConstruction">{{cite news |title=Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу: 18 туннель жана 17 көпүрөнүн курулушу башталды |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-18-tunnel-zhana-17-kpr-kurula-bashtaldy/ |work=Кабар |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы туннель казуу, жер полотносун даярдоо жана убактылуу инфраструктураны куруу иштери уланган. Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин маалыматы боюнча, темир жолдун курулуш тилкелери үчүн 192,323 чакырым убактылуу жол салынып, 259 чакырым электр линиясы тартылган жана төрт трансформатордук станция орнотулган.<ref name="MTDConstruction2026">{{cite web |title=Кыргызстан – Кытай – Өзбекстан темир жолунда тоннелдерди казуу иштери жүрүүдө |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Тарыхы == Кытайды Кыргызстан аркылуу Өзбекстан менен түз темир жол аркылуу байланыштыруу идеясы 1990-жылдарда пайда болгон. Үч өлкөнүн ортосунда темир жол байланыштарын түзүү боюнча документтер 1990-жылдардын экинчи жарымынан тартып талкуулана баштаган. Кийинки жылдары маршрут, темир жол изинин туурасы, курулуштун наркы жана каржылоо модели боюнча пикир келишпестиктер долбоордун ишке ашуусун кечеңдеткен.<ref name="Diplomat2024">{{cite web |last=Putz |first=Catherine |title=Details and a Lack Thereof: The China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://magazine.thediplomat.com/2024-07/details-and-a-lack-thereof-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway |website=The Diplomat |date=July 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 1990-жылдардын аягынан тартып ар башка маршруттук варианттар изилденген. Алардын бири Кытайдан [[Иркештам]] аркылуу Кыргызстандын түштүгүнө өтүүчү кыскараак багыт болсо, башка вариант Торугарт аркылуу Нарын тарапка өтүп, өлкөнүн ички транспорттук байланышына көбүрөөк кызмат кыла турган маршрутту караган. Көп жылдык талкуудан кийин Торугарт — Арпа — Макмал — Жалал-Абад багыты негизги вариант катары бекитилген.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="RGI2025" /> 2022-жылдын 14-сентябрында [[Шанхай кызматташтык уюму]]нун Самарканддагы саммитинин алкагында Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстан темир жол долбоорунун Кыргызстандагы бөлүгүнүн техникалык-экономикалык негиздемесин иштеп чыгууга байланыштуу келишимге кол койгон. Бул документ долбоорду кайрадан активдүү ишке ашыруу баскычына өткөргөн.<ref name="Eurasianet2022">{{cite news |last=Lillis |first=Joanna |title=China, Kyrgyzstan, Uzbekistan sign landmark railroad deal |url=https://eurasianet.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-sign-landmark-railroad-deal |work=Eurasianet |date=15 September 2022 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2023-жылдын июлуна карата үч тарап техникалык-экономикалык негиздемени биргелешип аяктап, долбоордун техникалык жана экономикалык жактан ишке ашырылышы мүмкүн экенин ырастаган. Ошол жылдын сентябрында тараптар каржылоо модели жана долбоорду башкаруу маселелерин талкуулаган.<ref>{{cite web |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун куруу долбоорун ишке ашыруунун учурдагы абалы |url=https://mtd.gov.kg/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholun-kuruu-dolboorun-ishke-ashyruunun-uchurdagy-abaly/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 6-июнунда Пекинде үч өлкөнүн өкмөттөрү долбоорду биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга кол койгон. Макулдашуу темир жолду каржылоо, куруу, эксплуатациялоо жана тейлөө боюнча кызматташуунун укуктук негизин түзгөн.<ref name="GovAgreement" /><ref name="RGI2024">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway agreement signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-agreement-signed/66739.article |work=Railway Gazette International |date=17 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2024-жылдын 26-июлунда үч өлкөнүн катышуусунда «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жол компаниясы» ЖЧКсы катталган.<ref name="GovCompany">{{cite web |title=МинКаб башчысынын орун басары Бакыт Төрөбаев: Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу бүтүндөй Борбор Азия үчүн ачылыш болуп саналат |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24576-minkab-bascysynyn-orun-basary-bakyt-torobaev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolu-butundoi-borbor-aziya-ucun-acylys-bolup-sanalat |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 20-декабрда Кыргызстандын Министрлер Кабинети менен долбоордук компаниянын ортосунда инвестициялык макулдашууга кол коюлган.<ref>{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу боюнча Инвестициялык макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24825-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-boyunca-investiciyalyk-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=20 December 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 27-декабрда Тош-Кутчу жерлигинде темир жолдун курулушун баштоо аземи өткөрүлгөн. Бул учурда негизги курулуш иштерин 2025-жылы күчөтүү жана темир жолду болжол менен алты жыл ичинде бүтүрүү пландалган.<ref name="RGI2025" /> 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринин курулушу башталган. Бул үч объект негизги линиянын курулушундагы алгачкы ири инженердик иштердин катарына кирген.<ref name="ChinaDaily2025" /> 2025–2026-жылдары курулуш темпи жогорулап, туннелдерде, көпүрөлөрдө, убактылуу жолдордо жана темир жолдун жер полотносунда иштер жүргөн. Кыргызстандын президенти [[Садыр Жапаров]] 2025-жылдын ноябрында темир жолду 2030-жылга карата пайдаланууга берүү максатын билдирген.<ref>{{cite news |title=Садыр Жапаров: Кыргызстан 2030-жылдан баштап темир жол аркылуу дүйнөгө чыгат |url=https://kabar.kg/news/sadyr-zhaparov-kyrgyzstan-2030-zhyldan-bashtap-temir-zhol-arkyluu-djng-chygat/ |work=Кабар |date=21 November 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Долбоордук компания жана каржылоо == Кыргызстандын аймагындагы негизги курулуш иштерин үч өлкө түзгөн «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу компаниясы» ЖЧКсы ишке ашырат. Долбоордук компанияда Кытай тараптын үлүшү 51 пайызды, Кыргызстан менен Өзбекстандын үлүштөрү ар бири 24,5 пайызды түзөт.<ref name="GovCompany" /><ref name="Finance2025" /> 2025-жылдын 16-декабрында долбоордук компания Кытайдын Мамлекеттик өнүктүрүү банкы жана Экспорттук-импорттук банкы кирген банктык синдикат менен насыялык келишимге кол койгон. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин маалыматы боюнча, долбоордун баасы 4,7 миллиард АКШ долларына бааланган.<ref name="Finance2025" /> Каржылоо схемасы боюнча болжол менен 2,3 миллиард доллар Кытайдын банктык синдикаты тарабынан долбоордук компанияга 35 жылдык насыя катары берилет. Калган 2,3 миллиард доллар долбоордук компаниянын капиталы катары үч тарап тарабынан алардын үлүштөрүнө ылайык каржыланат: Кытай 51 пайызын, Кыргызстан жана Өзбекстан ар бири 24,5 пайызын камсыз кылат. Насыя боюнча милдеттенме үч өлкө түзгөн биргелешкен долбоордук компанияга таандык.<ref name="Finance2025" /> Мурда долбоордун наркы боюнча башка сандар да айтылып келген. 2024-жылдын башында айрым расмий жана медиа булактар жалпы наркты 8 миллиард доллардын тегерегинде баалашкан, ал эми андан мурдагы изилдөөлөрдө мындан да жогору баалар кездешкен. Акыркы каржылоо келишиминде колдонулган негизги сумма 4,7 миллиард доллар болгон.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="Finance2025" /> == Экономикалык жана транспорттук мааниси == Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстандын өкмөттөрү темир жолду Борбор Азия аркылуу чыгыш-батыш багытындагы жаңы эл аралык транспорт коридорунун бир бөлүгү катары карашат. Кытайдан келген жүк Өзбекстандын темир жол тармагына киргенден кийин Борбор Азиянын башка өлкөлөрүнө, [[Иран]]га, [[Түркия]]га жана Европа багытына улантылышы мүмкүн.<ref name="GovAgreement" /> Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги темир жол Чыгыш Азиядан Түштүк Европага чейинки айрым маршруттарды болжол менен 900 чакырымга кыскартып, жеткирүү убактысын бир жумага азайтышы мүмкүн деп билдирген.<ref name="MTD2024" /> ''Railway Gazette International'' темир жолдун долбоордук жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгүн жылына 15 миллион тонна деп көрсөткөн.<ref name="RGI2025" /> Кыргызстан үчүн долбоордун өзгөчө мааниси — өлкөнүн Кытай менен түз темир жол байланышына ээ болушу. Азыркы кыргыз темир жол тармагы түндүк жана түштүк бөлүктөргө бөлүнүп, бири-бири менен өлкө ичинде түз байланышкан эмес. Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу жана Макмал тарапка пландалып жаткан башка ички линиялар келечекте өлкөнүн темир жол тармагынын байланыштуулугун жакшыртуу мүмкүнчүлүгүн түзөт.<ref>{{cite news |title=Kyrgyzstan railway construction PPP signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/kyrgyzstan-railway-construction-ppp-signed/68455.article |work=Railway Gazette International |date=9 March 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Темир жол ошондой эле Кытай менен Европа ортосунда Россия аркылуу өтүүчү түндүк транспорт жолдорун толуктоочу альтернативдүү багыт катары каралууда. 2022-жылдан кийин Россия аркылуу транзитке байланышкан геосаясий жана санкциялык тобокелдиктердин өсүшү Борбор Азия аркылуу өтүүчү альтернативдүү маршруттарга болгон кызыгууну арттырган.<ref name="Eurasianet2022" /> Ошол эле учурда темир жолдун коммерциялык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү жүктүн көлөмүнө, Макмалдагы кайра жүктөө чыгымдарына, чек арадагы жол-жоболорго, тарифтерге жана Өзбекстандан батышка карай байланышкан транспорттук коридорлордун мүмкүнчүлүктөрүнө көз каранды болот деп талдоочулар белгилешет.<ref name="Diplomat2026">{{cite web |last=Nicharapova |first=Jildiz |title=Progress on the China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway, Some Challenges Remain |url=https://thediplomat.com/2026/07/progress-on-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-some-challenges-remain/ |website=The Diplomat |date=17 July 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Техникалык жана социалдык маселелер == Долбоордун көп жыл бою кечигишинин негизги себептеринин бири темир жол изинин туурасы боюнча пикир келишпестик болгон. Кытайда 1435 мм стандарттык из колдонулса, Кыргызстан менен Өзбекстандын совет мезгилинен калган темир жол тармактарында 1520 мм из колдонулат. Акыркы долбоордо бул айырмачылык Макмалда чечилип, Кытайдан Макмалга чейинки бөлүк стандарттык, Макмалдан батышка карай бөлүк 1520 мм из менен курулууда.<ref name="GovRoute2025" /><ref name="Diplomat2026" /> Кыргызстандагы маршруттун бийик тоолуу аймактардан өтүшү долбоордун инженердик татаалдыгын жогорулатат. Туннелдер менен көпүрөлөрдүн жалпы узундугу Кыргызстандын тилкесинин болжол менен 40 пайызын түзөт.<ref name="Finance2025" /> Тоолуу геология, жер көчкү коркунучу, суу ресурстары, курулуш жолдору жана айлана-чөйрөгө тийгизилүүчү таасир долбоорду ишке ашырууда көзөмөлдү талап кылган маселелердин катарына кирет.<ref name="Diplomat2026" /> Темир жол үчүн жер тилкелерин бошотуу жана жашоочуларга компенсация төлөө маселеси да көтөрүлгөн. BBC News Кыргыз кызматы 2025-жылы долбоорго байланыштуу Кыргызстандын аймагында эки жүздөн ашык турак жай бузулушу мүмкүн экенин кабарлаган.<ref>{{cite news |title=«Кытай - Кыргызстан - Өзбекстан» темир жолун курууда эки жүздөн ашуун турак-жай бузулат |url=https://www.bbc.com/kyrgyz/articles/cewpj1jl91qo |work=BBC News Кыргыз Кызматы |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы Жалал-Абад облусунда жер тилкелерин алуу жана турак жай ээлерине кенемте төлөө маселелери боюнча өкмөттүк жыйындар өткөрүлгөн.<ref>{{cite news |title="Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан" темир жолу: Кенемте төлөө талкууланып, туннелдин курулушу текшерилди |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-kenemte-tl-talkuulanyp-tunneldin-kurulushu-teksherildi/ |work=Кабар |date=5 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Каржылоо маселеси да долбоордун тарыхында талкуунун маанилүү бөлүгү болгон. Кыргызстандын экономикасынын көлөмүнө салыштырмалуу курулуштун баасы жогору болгондуктан, насыя шарттары жана Кыргызстандын долбоордук компаниядагы каржылык милдеттенмелери коомдук талкууларды жараткан.<ref>{{cite web |title=China–Kyrgyzstan–Uzbekistan Railway Financing Loan Signed |url=https://jamestown.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-financing-loan-signed/ |website=The Jamestown Foundation |date=27 January 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Маршрутту тандоо == Долбоордун тарыхында Кыргызстандын аймагынан өтүүчү бир нече маршрут каралган. Алгачкы талкууларда түштүктөгү Иркештам аркылуу өтүүчү салыштырмалуу түз багыт жана Торугарт аркылуу өлкөнүн ички аймактарына тереңирээк кирген багыт атаандаш варианттар болгон.<ref name="Diplomat2024" /> Кыскараак маршрут Кытай менен Өзбекстандын ортосундагы транзиттик аралыкты азайтууга ылайыктуу болгон, бирок Кыргызстан өз аймагындагы темир жол инфраструктурасынын өнүгүшүн жана өлкөнүн ички аймактарына тийгизе турган экономикалык таасирин да эске алууга аракет кылган. Натыйжада Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад багыты тандалып, 2024-жылдагы өкмөттөр аралык келишимден кийин ушул маршрут боюнча курулуш иштери башталган.<ref name="RGI2025" /><ref name="GovRoute2025" /> Макмал бул схема боюнча өзгөчө маанилүү түйүн болуп саналат. Ал Кытайдан келген 1435 мм темир жол изинин аяктоочу жери жана 1520 мм системага өтүүчү пункт гана эмес, келечекте Кыргызстандын башка ички темир жол долбоорлору менен байланышуу мүмкүнчүлүгү бар транспорттук түйүн катары да каралууда.<ref name="GovRoute2025" /> == Курулуштун учурдагы абалы == 2026-жылдын ортосуна карата долбоор практикалык курулуш баскычында болгон. Негизги туннелдерди казуу, көпүрөлөрдү куруу, жер полотносун даярдоо, курулуш аянттарына электр энергиясын жеткирүү жана убактылуу автомобиль жолдорун салуу иштери жүргүзүлүп жаткан.<ref name="MTDConstruction2026" /> 2026-жылдын июнунда Кыргызстандын Министрлер Кабинети долбоорду ишке ашырууда жер маселелерин, компенсацияларды, инженердик тармактарды көчүрүүнү жана негизги курулуш объекттеринин графигин координациялоону уланткан.<ref>{{cite news |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун курулуш темпи кандай? |url=https://kabar.kg/news/kytay-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zholunun-kurulushunun-tempi-kanday/ |work=Кабар |date=27 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Расмий максат боюнча темир жолду 2030-жылга карата бүтүрүү каралууда, бирок мөөнөт инженердик иштердин жүрүшүнө, каржылоого жана үч өлкөдөгү байланышкан участоктордун даярдыгына жараша өзгөрүшү мүмкүн.<ref name="RGI2025" /> == Талаш-тартыштар жана кыйынчылыктар == Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу сунушталгандан баштап расмий курулушка чейин дээрлик 30 жыл өттү. == Ошондой эле караңыз == * [[Кыргыз темир жолу]] * [[Шанхай кызматташтык уюму]] == Булактар == {{reflist}} [[Категория:Кыргызстандын темир жолдору]] g6viis1b13q2ss4733xjkqy2v0ly3ss 663325 663324 2026-10-22T02:52:53Z Agcl136 45857 /* Талаш-тартыштар жана кыйынчылыктар */ 663325 wikitext text/x-wiki '''Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу''' (кытайча: {{lang|zh|中吉乌铁路}}; өзбекче: {{lang|uz|Xitoy–Qirgʻiziston–Oʻzbekiston temir yoʻli}}) — [[Кытай]], [[Кыргызстан]] жана [[Өзбекстан]] аймактары аркылуу өтүүчү, курулуп жаткан эл аралык темир жол. Ал Кытайдын [[Синьцзян-Уйгур автоном району]]ндагы [[Кашгар]] шаарынан башталып, [[Торугарт ашуусу]] аркылуу Кыргызстанга кирип, Арпа, Кош-Дөбө, Макмал жана [[Жалал-Абад]] аркылуу Өзбекстандын [[Анжиян]] шаарына жетүүгө тийиш.<ref name="RGI2025">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway construction officially launched |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-construction-officially-launched/68088.article |work=Railway Gazette International |date=7 January 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Долбоор 1990-жылдардан бери талкууланып келген. Үч өлкөнүн ортосунда темир жолду курууну биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга 2024-жылдын 6-июнунда [[Пекин]] шаарында кол коюлган.<ref name="GovAgreement">{{cite web |title=Кыргызстан, Кытай жана Өзбекстандын ортосунда “Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу жөнүндө Макулдашууга кол коюунун расмий аземи болуп өттү |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24279-kyrgyzstan-kytai-zana-ozbekstandyn-ortosunda-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-zonundo-makuldasuuga-kol-koyuunun-rasmii-azemi-bolup-ottu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 27-декабрында Жалал-Абад облусунда долбоорду ишке ашыруунун расмий башталыш аземи өткөрүлүп, 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринде негизги курулуш иштери башталган.<ref name="ChinaDaily2025">{{cite news |title=Work begins on three critical tunnels of China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202504/29/WS6810e628a310a04af22bceab.html |work=China Daily |date=29 April 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Темир жол Кытай менен Борбор Азиянын ортосундагы жаңы кургактык транспорттук багытты түзүү жана Өзбекстандын темир жол тармагы аркылуу андан ары Батыш Азияга жана Европага чыгуу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү максатын көздөйт. Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин эсеби боюнча, Чыгыш Азиядан Түштүк Европага багытталган айрым ташуу маршруттары болжол менен 900 чакырымга кыскарып, жүк жеткирүү убактысы бир жумага чейин азайышы мүмкүн.<ref name="MTD2024">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолу: Пекин шаарында маанилүү Макулдашууга кол коюлду |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Маршруту жана техникалык мүнөздөмөлөрү == Долбоордун азыркы негизги багыты Кашгар — Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад — Анжиян болуп саналат.<ref name="RGI2025" /> Кытайдан чыккан линия Торугарт ашуусу аркылуу Кыргызстанга кирип, Нарын облусунун тоолуу аймактарын кесип өтөт. Андан ары Макмал аркылуу Жалал-Абад облусуна түшүп, Өзбекстандын темир жол тармагына кошулат. Долбоордун жалпы узундугу боюнча ар кайсы этапта жарыяланган маалыматтар айырмаланат. ''Railway Gazette International'' 2025-жылдын январында жалпы узундукту 523 чакырым деп көрсөткөн; анда Кытайдагы бөлүгү 213 чакырым, Кыргызстандагы бөлүгү 260 чакырым жана Өзбекстандагы бөлүгү 50 чакырым деп берилген.<ref name="RGI2025" /> Бирок Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети 2025-жылдын декабрында деталдуу долбоор боюнча Кыргызстандын аймагындагы Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад бөлүгүнүн узундугун 304,94 чакырым деп билдирген.<ref name="GovRoute2025">{{cite web |title=МинКаб Төрагасы Адылбек Касымалиев "Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан" темир жолунун тилкесиндеги туннелдин курулушунун жүрүшү менен таанышты |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25850-minkab-toragasy-adylbek-kasymaliev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolunun-tilkesindegi-tunneldin-kurulusunun-zurusu-menen-taanysty |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошондуктан долбоордун узундугу боюнча коомчулукка жарыяланган сандар документтин датасына жана долбоорлоо баскычына жараша айырмаланат. Кыргызстандагы тилкеде эки башка темир жол изи колдонулат. Торугарттан Макмалга чейинки болжол менен 160 чакырымдык бөлүк Кытайдагыдай 1435 мм стандарттык из менен курулат. Макмалдан Жалал-Абадга чейинки болжол менен 145 чакырымдык бөлүк Кыргызстан менен Өзбекстандын учурдагы темир жол тармактарында колдонулган 1520 мм изге өтөт.<ref name="GovRoute2025" /> Макмалда эки темир жол системасын бириктирүүчү кайра жүктөө станциясы жана логистикалык борбор куруу каралган. Бул жерде жүктөрдү 1435 мм из менен жүргөн поезддерден 1520 мм из менен жүргөн поезддерге өткөрүп жүктөө же башка техникалык ыкмалар менен из айырмачылыгын чечүү пландалууда.<ref name="GovRoute2025" /> Темир жол баштапкы этапта бир жолдуу болуп, поезддер дизелдик тартуу менен жүрүүгө тийиш. Долбоордук максималдуу ылдамдык саатына 120 чакырымды түзөт жана келечекте электрлештирүү мүмкүнчүлүгү каралган. 2025-жылдын башындагы долбоордо Кыргызстандагы тилкеде 20 станция жана жылына 15 миллион тоннага чейинки жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгү көрсөтүлгөн. Жүргүнчү ташууну уюштуруу мүмкүнчүлүгү да каралып жаткандыгы кабарланган.<ref name="RGI2025" /> == Инженердик курулмалар == Кыргызстандагы бөлүк негизинен [[Нарын облусу]] жана [[Жалал-Абад облусу]] аркылуу өтүп, бийик тоолуу жана геологиялык жактан татаал аймактарды кесип өтөт. Ушундан улам долбоордун олуттуу бөлүгүн туннелдер жана көпүрөлөр түзөт. 2025-жылдын декабрында Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети учурдагы долбоордо 29 туннель жана 50 көпүрө каралганын билдирген. Алардын жалпы узундугу болжол менен 120 чакырым болуп, Кыргызстандын аймагындагы темир жолдун 40 пайызга жакынын түзөт.<ref name="Finance2025">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу долбоорун каржылоо үчүн макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25876-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-dolboorun-karzyloo-ucun-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=16 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошол эле жылдын 5-декабрына карата пландалган 29 туннелдин 18инде, 50 көпүрөнүн 17синде жана 602 суу өткөргүч курулманын 28инде курулуш иштери башталган. Курулушка 5000ден ашык адам жана бир нече миң техника тартылган.<ref name="KabarConstruction">{{cite news |title=Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу: 18 туннель жана 17 көпүрөнүн курулушу башталды |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-18-tunnel-zhana-17-kpr-kurula-bashtaldy/ |work=Кабар |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы туннель казуу, жер полотносун даярдоо жана убактылуу инфраструктураны куруу иштери уланган. Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин маалыматы боюнча, темир жолдун курулуш тилкелери үчүн 192,323 чакырым убактылуу жол салынып, 259 чакырым электр линиясы тартылган жана төрт трансформатордук станция орнотулган.<ref name="MTDConstruction2026">{{cite web |title=Кыргызстан – Кытай – Өзбекстан темир жолунда тоннелдерди казуу иштери жүрүүдө |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Тарыхы == Кытайды Кыргызстан аркылуу Өзбекстан менен түз темир жол аркылуу байланыштыруу идеясы 1990-жылдарда пайда болгон. Үч өлкөнүн ортосунда темир жол байланыштарын түзүү боюнча документтер 1990-жылдардын экинчи жарымынан тартып талкуулана баштаган. Кийинки жылдары маршрут, темир жол изинин туурасы, курулуштун наркы жана каржылоо модели боюнча пикир келишпестиктер долбоордун ишке ашуусун кечеңдеткен.<ref name="Diplomat2024">{{cite web |last=Putz |first=Catherine |title=Details and a Lack Thereof: The China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://magazine.thediplomat.com/2024-07/details-and-a-lack-thereof-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway |website=The Diplomat |date=July 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 1990-жылдардын аягынан тартып ар башка маршруттук варианттар изилденген. Алардын бири Кытайдан [[Иркештам]] аркылуу Кыргызстандын түштүгүнө өтүүчү кыскараак багыт болсо, башка вариант Торугарт аркылуу Нарын тарапка өтүп, өлкөнүн ички транспорттук байланышына көбүрөөк кызмат кыла турган маршрутту караган. Көп жылдык талкуудан кийин Торугарт — Арпа — Макмал — Жалал-Абад багыты негизги вариант катары бекитилген.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="RGI2025" /> 2022-жылдын 14-сентябрында [[Шанхай кызматташтык уюму]]нун Самарканддагы саммитинин алкагында Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстан темир жол долбоорунун Кыргызстандагы бөлүгүнүн техникалык-экономикалык негиздемесин иштеп чыгууга байланыштуу келишимге кол койгон. Бул документ долбоорду кайрадан активдүү ишке ашыруу баскычына өткөргөн.<ref name="Eurasianet2022">{{cite news |last=Lillis |first=Joanna |title=China, Kyrgyzstan, Uzbekistan sign landmark railroad deal |url=https://eurasianet.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-sign-landmark-railroad-deal |work=Eurasianet |date=15 September 2022 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2023-жылдын июлуна карата үч тарап техникалык-экономикалык негиздемени биргелешип аяктап, долбоордун техникалык жана экономикалык жактан ишке ашырылышы мүмкүн экенин ырастаган. Ошол жылдын сентябрында тараптар каржылоо модели жана долбоорду башкаруу маселелерин талкуулаган.<ref>{{cite web |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун куруу долбоорун ишке ашыруунун учурдагы абалы |url=https://mtd.gov.kg/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholun-kuruu-dolboorun-ishke-ashyruunun-uchurdagy-abaly/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 6-июнунда Пекинде үч өлкөнүн өкмөттөрү долбоорду биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга кол койгон. Макулдашуу темир жолду каржылоо, куруу, эксплуатациялоо жана тейлөө боюнча кызматташуунун укуктук негизин түзгөн.<ref name="GovAgreement" /><ref name="RGI2024">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway agreement signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-agreement-signed/66739.article |work=Railway Gazette International |date=17 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2024-жылдын 26-июлунда үч өлкөнүн катышуусунда «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жол компаниясы» ЖЧКсы катталган.<ref name="GovCompany">{{cite web |title=МинКаб башчысынын орун басары Бакыт Төрөбаев: Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу бүтүндөй Борбор Азия үчүн ачылыш болуп саналат |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24576-minkab-bascysynyn-orun-basary-bakyt-torobaev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolu-butundoi-borbor-aziya-ucun-acylys-bolup-sanalat |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 20-декабрда Кыргызстандын Министрлер Кабинети менен долбоордук компаниянын ортосунда инвестициялык макулдашууга кол коюлган.<ref>{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу боюнча Инвестициялык макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24825-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-boyunca-investiciyalyk-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=20 December 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 27-декабрда Тош-Кутчу жерлигинде темир жолдун курулушун баштоо аземи өткөрүлгөн. Бул учурда негизги курулуш иштерин 2025-жылы күчөтүү жана темир жолду болжол менен алты жыл ичинде бүтүрүү пландалган.<ref name="RGI2025" /> 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринин курулушу башталган. Бул үч объект негизги линиянын курулушундагы алгачкы ири инженердик иштердин катарына кирген.<ref name="ChinaDaily2025" /> 2025–2026-жылдары курулуш темпи жогорулап, туннелдерде, көпүрөлөрдө, убактылуу жолдордо жана темир жолдун жер полотносунда иштер жүргөн. Кыргызстандын президенти [[Садыр Жапаров]] 2025-жылдын ноябрында темир жолду 2030-жылга карата пайдаланууга берүү максатын билдирген.<ref>{{cite news |title=Садыр Жапаров: Кыргызстан 2030-жылдан баштап темир жол аркылуу дүйнөгө чыгат |url=https://kabar.kg/news/sadyr-zhaparov-kyrgyzstan-2030-zhyldan-bashtap-temir-zhol-arkyluu-djng-chygat/ |work=Кабар |date=21 November 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Долбоордук компания жана каржылоо == Кыргызстандын аймагындагы негизги курулуш иштерин үч өлкө түзгөн «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу компаниясы» ЖЧКсы ишке ашырат. Долбоордук компанияда Кытай тараптын үлүшү 51 пайызды, Кыргызстан менен Өзбекстандын үлүштөрү ар бири 24,5 пайызды түзөт.<ref name="GovCompany" /><ref name="Finance2025" /> 2025-жылдын 16-декабрында долбоордук компания Кытайдын Мамлекеттик өнүктүрүү банкы жана Экспорттук-импорттук банкы кирген банктык синдикат менен насыялык келишимге кол койгон. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин маалыматы боюнча, долбоордун баасы 4,7 миллиард АКШ долларына бааланган.<ref name="Finance2025" /> Каржылоо схемасы боюнча болжол менен 2,3 миллиард доллар Кытайдын банктык синдикаты тарабынан долбоордук компанияга 35 жылдык насыя катары берилет. Калган 2,3 миллиард доллар долбоордук компаниянын капиталы катары үч тарап тарабынан алардын үлүштөрүнө ылайык каржыланат: Кытай 51 пайызын, Кыргызстан жана Өзбекстан ар бири 24,5 пайызын камсыз кылат. Насыя боюнча милдеттенме үч өлкө түзгөн биргелешкен долбоордук компанияга таандык.<ref name="Finance2025" /> Мурда долбоордун наркы боюнча башка сандар да айтылып келген. 2024-жылдын башында айрым расмий жана медиа булактар жалпы наркты 8 миллиард доллардын тегерегинде баалашкан, ал эми андан мурдагы изилдөөлөрдө мындан да жогору баалар кездешкен. Акыркы каржылоо келишиминде колдонулган негизги сумма 4,7 миллиард доллар болгон.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="Finance2025" /> == Экономикалык жана транспорттук мааниси == Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстандын өкмөттөрү темир жолду Борбор Азия аркылуу чыгыш-батыш багытындагы жаңы эл аралык транспорт коридорунун бир бөлүгү катары карашат. Кытайдан келген жүк Өзбекстандын темир жол тармагына киргенден кийин Борбор Азиянын башка өлкөлөрүнө, [[Иран]]га, [[Түркия]]га жана Европа багытына улантылышы мүмкүн.<ref name="GovAgreement" /> Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги темир жол Чыгыш Азиядан Түштүк Европага чейинки айрым маршруттарды болжол менен 900 чакырымга кыскартып, жеткирүү убактысын бир жумага азайтышы мүмкүн деп билдирген.<ref name="MTD2024" /> ''Railway Gazette International'' темир жолдун долбоордук жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгүн жылына 15 миллион тонна деп көрсөткөн.<ref name="RGI2025" /> Кыргызстан үчүн долбоордун өзгөчө мааниси — өлкөнүн Кытай менен түз темир жол байланышына ээ болушу. Азыркы кыргыз темир жол тармагы түндүк жана түштүк бөлүктөргө бөлүнүп, бири-бири менен өлкө ичинде түз байланышкан эмес. Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу жана Макмал тарапка пландалып жаткан башка ички линиялар келечекте өлкөнүн темир жол тармагынын байланыштуулугун жакшыртуу мүмкүнчүлүгүн түзөт.<ref>{{cite news |title=Kyrgyzstan railway construction PPP signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/kyrgyzstan-railway-construction-ppp-signed/68455.article |work=Railway Gazette International |date=9 March 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Темир жол ошондой эле Кытай менен Европа ортосунда Россия аркылуу өтүүчү түндүк транспорт жолдорун толуктоочу альтернативдүү багыт катары каралууда. 2022-жылдан кийин Россия аркылуу транзитке байланышкан геосаясий жана санкциялык тобокелдиктердин өсүшү Борбор Азия аркылуу өтүүчү альтернативдүү маршруттарга болгон кызыгууну арттырган.<ref name="Eurasianet2022" /> Ошол эле учурда темир жолдун коммерциялык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү жүктүн көлөмүнө, Макмалдагы кайра жүктөө чыгымдарына, чек арадагы жол-жоболорго, тарифтерге жана Өзбекстандан батышка карай байланышкан транспорттук коридорлордун мүмкүнчүлүктөрүнө көз каранды болот деп талдоочулар белгилешет.<ref name="Diplomat2026">{{cite web |last=Nicharapova |first=Jildiz |title=Progress on the China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway, Some Challenges Remain |url=https://thediplomat.com/2026/07/progress-on-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-some-challenges-remain/ |website=The Diplomat |date=17 July 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Техникалык жана социалдык маселелер == Долбоордун көп жыл бою кечигишинин негизги себептеринин бири темир жол изинин туурасы боюнча пикир келишпестик болгон. Кытайда 1435 мм стандарттык из колдонулса, Кыргызстан менен Өзбекстандын совет мезгилинен калган темир жол тармактарында 1520 мм из колдонулат. Акыркы долбоордо бул айырмачылык Макмалда чечилип, Кытайдан Макмалга чейинки бөлүк стандарттык, Макмалдан батышка карай бөлүк 1520 мм из менен курулууда.<ref name="GovRoute2025" /><ref name="Diplomat2026" /> Кыргызстандагы маршруттун бийик тоолуу аймактардан өтүшү долбоордун инженердик татаалдыгын жогорулатат. Туннелдер менен көпүрөлөрдүн жалпы узундугу Кыргызстандын тилкесинин болжол менен 40 пайызын түзөт.<ref name="Finance2025" /> Тоолуу геология, жер көчкү коркунучу, суу ресурстары, курулуш жолдору жана айлана-чөйрөгө тийгизилүүчү таасир долбоорду ишке ашырууда көзөмөлдү талап кылган маселелердин катарына кирет.<ref name="Diplomat2026" /> Темир жол үчүн жер тилкелерин бошотуу жана жашоочуларга компенсация төлөө маселеси да көтөрүлгөн. BBC News Кыргыз кызматы 2025-жылы долбоорго байланыштуу Кыргызстандын аймагында эки жүздөн ашык турак жай бузулушу мүмкүн экенин кабарлаган.<ref>{{cite news |title=«Кытай - Кыргызстан - Өзбекстан» темир жолун курууда эки жүздөн ашуун турак-жай бузулат |url=https://www.bbc.com/kyrgyz/articles/cewpj1jl91qo |work=BBC News Кыргыз Кызматы |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы Жалал-Абад облусунда жер тилкелерин алуу жана турак жай ээлерине кенемте төлөө маселелери боюнча өкмөттүк жыйындар өткөрүлгөн.<ref>{{cite news |title="Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан" темир жолу: Кенемте төлөө талкууланып, туннелдин курулушу текшерилди |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-kenemte-tl-talkuulanyp-tunneldin-kurulushu-teksherildi/ |work=Кабар |date=5 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Каржылоо маселеси да долбоордун тарыхында талкуунун маанилүү бөлүгү болгон. Кыргызстандын экономикасынын көлөмүнө салыштырмалуу курулуштун баасы жогору болгондуктан, насыя шарттары жана Кыргызстандын долбоордук компаниядагы каржылык милдеттенмелери коомдук талкууларды жараткан.<ref>{{cite web |title=China–Kyrgyzstan–Uzbekistan Railway Financing Loan Signed |url=https://jamestown.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-financing-loan-signed/ |website=The Jamestown Foundation |date=27 January 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Маршрутту тандоо == Долбоордун тарыхында Кыргызстандын аймагынан өтүүчү бир нече маршрут каралган. Алгачкы талкууларда түштүктөгү Иркештам аркылуу өтүүчү салыштырмалуу түз багыт жана Торугарт аркылуу өлкөнүн ички аймактарына тереңирээк кирген багыт атаандаш варианттар болгон.<ref name="Diplomat2024" /> Кыскараак маршрут Кытай менен Өзбекстандын ортосундагы транзиттик аралыкты азайтууга ылайыктуу болгон, бирок Кыргызстан өз аймагындагы темир жол инфраструктурасынын өнүгүшүн жана өлкөнүн ички аймактарына тийгизе турган экономикалык таасирин да эске алууга аракет кылган. Натыйжада Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад багыты тандалып, 2024-жылдагы өкмөттөр аралык келишимден кийин ушул маршрут боюнча курулуш иштери башталган.<ref name="RGI2025" /><ref name="GovRoute2025" /> Макмал бул схема боюнча өзгөчө маанилүү түйүн болуп саналат. Ал Кытайдан келген 1435 мм темир жол изинин аяктоочу жери жана 1520 мм системага өтүүчү пункт гана эмес, келечекте Кыргызстандын башка ички темир жол долбоорлору менен байланышуу мүмкүнчүлүгү бар транспорттук түйүн катары да каралууда.<ref name="GovRoute2025" /> == Курулуштун учурдагы абалы == 2026-жылдын ортосуна карата долбоор практикалык курулуш баскычында болгон. Негизги туннелдерди казуу, көпүрөлөрдү куруу, жер полотносун даярдоо, курулуш аянттарына электр энергиясын жеткирүү жана убактылуу автомобиль жолдорун салуу иштери жүргүзүлүп жаткан.<ref name="MTDConstruction2026" /> 2026-жылдын июнунда Кыргызстандын Министрлер Кабинети долбоорду ишке ашырууда жер маселелерин, компенсацияларды, инженердик тармактарды көчүрүүнү жана негизги курулуш объекттеринин графигин координациялоону уланткан.<ref>{{cite news |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун курулуш темпи кандай? |url=https://kabar.kg/news/kytay-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zholunun-kurulushunun-tempi-kanday/ |work=Кабар |date=27 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Расмий максат боюнча темир жолду 2030-жылга карата бүтүрүү каралууда, бирок мөөнөт инженердик иштердин жүрүшүнө, каржылоого жана үч өлкөдөгү байланышкан участоктордун даярдыгына жараша өзгөрүшү мүмкүн.<ref name="RGI2025" /> == Талаш-тартыштар жана кыйынчылыктар == Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу сунушталгандан баштап расмий курулушка чейин дээрлик 30 жыл өттү. Алгачкы сүйлөшүүлөрдө жолдун багытын тандоо, рельс аралыгы, курулуш чыгымдары жана каржылоо ыкмалары боюнча талаш-тартыштар болгон. == Ошондой эле караңыз == * [[Кыргыз темир жолу]] * [[Шанхай кызматташтык уюму]] == Булактар == {{reflist}} [[Категория:Кыргызстандын темир жолдору]] brzk5xjmhkws0ljnwdxi0x3pdkc7e6o 663326 663325 2026-10-22T02:53:13Z Agcl136 45857 /* Талаш-тартыштар жана кыйынчылыктар */ 663326 wikitext text/x-wiki '''Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу''' (кытайча: {{lang|zh|中吉乌铁路}}; өзбекче: {{lang|uz|Xitoy–Qirgʻiziston–Oʻzbekiston temir yoʻli}}) — [[Кытай]], [[Кыргызстан]] жана [[Өзбекстан]] аймактары аркылуу өтүүчү, курулуп жаткан эл аралык темир жол. Ал Кытайдын [[Синьцзян-Уйгур автоном району]]ндагы [[Кашгар]] шаарынан башталып, [[Торугарт ашуусу]] аркылуу Кыргызстанга кирип, Арпа, Кош-Дөбө, Макмал жана [[Жалал-Абад]] аркылуу Өзбекстандын [[Анжиян]] шаарына жетүүгө тийиш.<ref name="RGI2025">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway construction officially launched |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-construction-officially-launched/68088.article |work=Railway Gazette International |date=7 January 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Долбоор 1990-жылдардан бери талкууланып келген. Үч өлкөнүн ортосунда темир жолду курууну биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга 2024-жылдын 6-июнунда [[Пекин]] шаарында кол коюлган.<ref name="GovAgreement">{{cite web |title=Кыргызстан, Кытай жана Өзбекстандын ортосунда “Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу жөнүндө Макулдашууга кол коюунун расмий аземи болуп өттү |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24279-kyrgyzstan-kytai-zana-ozbekstandyn-ortosunda-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-zonundo-makuldasuuga-kol-koyuunun-rasmii-azemi-bolup-ottu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 27-декабрында Жалал-Абад облусунда долбоорду ишке ашыруунун расмий башталыш аземи өткөрүлүп, 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринде негизги курулуш иштери башталган.<ref name="ChinaDaily2025">{{cite news |title=Work begins on three critical tunnels of China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202504/29/WS6810e628a310a04af22bceab.html |work=China Daily |date=29 April 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Темир жол Кытай менен Борбор Азиянын ортосундагы жаңы кургактык транспорттук багытты түзүү жана Өзбекстандын темир жол тармагы аркылуу андан ары Батыш Азияга жана Европага чыгуу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү максатын көздөйт. Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин эсеби боюнча, Чыгыш Азиядан Түштүк Европага багытталган айрым ташуу маршруттары болжол менен 900 чакырымга кыскарып, жүк жеткирүү убактысы бир жумага чейин азайышы мүмкүн.<ref name="MTD2024">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолу: Пекин шаарында маанилүү Макулдашууга кол коюлду |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Маршруту жана техникалык мүнөздөмөлөрү == Долбоордун азыркы негизги багыты Кашгар — Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад — Анжиян болуп саналат.<ref name="RGI2025" /> Кытайдан чыккан линия Торугарт ашуусу аркылуу Кыргызстанга кирип, Нарын облусунун тоолуу аймактарын кесип өтөт. Андан ары Макмал аркылуу Жалал-Абад облусуна түшүп, Өзбекстандын темир жол тармагына кошулат. Долбоордун жалпы узундугу боюнча ар кайсы этапта жарыяланган маалыматтар айырмаланат. ''Railway Gazette International'' 2025-жылдын январында жалпы узундукту 523 чакырым деп көрсөткөн; анда Кытайдагы бөлүгү 213 чакырым, Кыргызстандагы бөлүгү 260 чакырым жана Өзбекстандагы бөлүгү 50 чакырым деп берилген.<ref name="RGI2025" /> Бирок Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети 2025-жылдын декабрында деталдуу долбоор боюнча Кыргызстандын аймагындагы Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад бөлүгүнүн узундугун 304,94 чакырым деп билдирген.<ref name="GovRoute2025">{{cite web |title=МинКаб Төрагасы Адылбек Касымалиев "Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан" темир жолунун тилкесиндеги туннелдин курулушунун жүрүшү менен таанышты |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25850-minkab-toragasy-adylbek-kasymaliev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolunun-tilkesindegi-tunneldin-kurulusunun-zurusu-menen-taanysty |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошондуктан долбоордун узундугу боюнча коомчулукка жарыяланган сандар документтин датасына жана долбоорлоо баскычына жараша айырмаланат. Кыргызстандагы тилкеде эки башка темир жол изи колдонулат. Торугарттан Макмалга чейинки болжол менен 160 чакырымдык бөлүк Кытайдагыдай 1435 мм стандарттык из менен курулат. Макмалдан Жалал-Абадга чейинки болжол менен 145 чакырымдык бөлүк Кыргызстан менен Өзбекстандын учурдагы темир жол тармактарында колдонулган 1520 мм изге өтөт.<ref name="GovRoute2025" /> Макмалда эки темир жол системасын бириктирүүчү кайра жүктөө станциясы жана логистикалык борбор куруу каралган. Бул жерде жүктөрдү 1435 мм из менен жүргөн поезддерден 1520 мм из менен жүргөн поезддерге өткөрүп жүктөө же башка техникалык ыкмалар менен из айырмачылыгын чечүү пландалууда.<ref name="GovRoute2025" /> Темир жол баштапкы этапта бир жолдуу болуп, поезддер дизелдик тартуу менен жүрүүгө тийиш. Долбоордук максималдуу ылдамдык саатына 120 чакырымды түзөт жана келечекте электрлештирүү мүмкүнчүлүгү каралган. 2025-жылдын башындагы долбоордо Кыргызстандагы тилкеде 20 станция жана жылына 15 миллион тоннага чейинки жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгү көрсөтүлгөн. Жүргүнчү ташууну уюштуруу мүмкүнчүлүгү да каралып жаткандыгы кабарланган.<ref name="RGI2025" /> == Инженердик курулмалар == Кыргызстандагы бөлүк негизинен [[Нарын облусу]] жана [[Жалал-Абад облусу]] аркылуу өтүп, бийик тоолуу жана геологиялык жактан татаал аймактарды кесип өтөт. Ушундан улам долбоордун олуттуу бөлүгүн туннелдер жана көпүрөлөр түзөт. 2025-жылдын декабрында Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети учурдагы долбоордо 29 туннель жана 50 көпүрө каралганын билдирген. Алардын жалпы узундугу болжол менен 120 чакырым болуп, Кыргызстандын аймагындагы темир жолдун 40 пайызга жакынын түзөт.<ref name="Finance2025">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу долбоорун каржылоо үчүн макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25876-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-dolboorun-karzyloo-ucun-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=16 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошол эле жылдын 5-декабрына карата пландалган 29 туннелдин 18инде, 50 көпүрөнүн 17синде жана 602 суу өткөргүч курулманын 28инде курулуш иштери башталган. Курулушка 5000ден ашык адам жана бир нече миң техника тартылган.<ref name="KabarConstruction">{{cite news |title=Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу: 18 туннель жана 17 көпүрөнүн курулушу башталды |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-18-tunnel-zhana-17-kpr-kurula-bashtaldy/ |work=Кабар |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы туннель казуу, жер полотносун даярдоо жана убактылуу инфраструктураны куруу иштери уланган. Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин маалыматы боюнча, темир жолдун курулуш тилкелери үчүн 192,323 чакырым убактылуу жол салынып, 259 чакырым электр линиясы тартылган жана төрт трансформатордук станция орнотулган.<ref name="MTDConstruction2026">{{cite web |title=Кыргызстан – Кытай – Өзбекстан темир жолунда тоннелдерди казуу иштери жүрүүдө |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Тарыхы == Кытайды Кыргызстан аркылуу Өзбекстан менен түз темир жол аркылуу байланыштыруу идеясы 1990-жылдарда пайда болгон. Үч өлкөнүн ортосунда темир жол байланыштарын түзүү боюнча документтер 1990-жылдардын экинчи жарымынан тартып талкуулана баштаган. Кийинки жылдары маршрут, темир жол изинин туурасы, курулуштун наркы жана каржылоо модели боюнча пикир келишпестиктер долбоордун ишке ашуусун кечеңдеткен.<ref name="Diplomat2024">{{cite web |last=Putz |first=Catherine |title=Details and a Lack Thereof: The China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://magazine.thediplomat.com/2024-07/details-and-a-lack-thereof-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway |website=The Diplomat |date=July 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 1990-жылдардын аягынан тартып ар башка маршруттук варианттар изилденген. Алардын бири Кытайдан [[Иркештам]] аркылуу Кыргызстандын түштүгүнө өтүүчү кыскараак багыт болсо, башка вариант Торугарт аркылуу Нарын тарапка өтүп, өлкөнүн ички транспорттук байланышына көбүрөөк кызмат кыла турган маршрутту караган. Көп жылдык талкуудан кийин Торугарт — Арпа — Макмал — Жалал-Абад багыты негизги вариант катары бекитилген.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="RGI2025" /> 2022-жылдын 14-сентябрында [[Шанхай кызматташтык уюму]]нун Самарканддагы саммитинин алкагында Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстан темир жол долбоорунун Кыргызстандагы бөлүгүнүн техникалык-экономикалык негиздемесин иштеп чыгууга байланыштуу келишимге кол койгон. Бул документ долбоорду кайрадан активдүү ишке ашыруу баскычына өткөргөн.<ref name="Eurasianet2022">{{cite news |last=Lillis |first=Joanna |title=China, Kyrgyzstan, Uzbekistan sign landmark railroad deal |url=https://eurasianet.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-sign-landmark-railroad-deal |work=Eurasianet |date=15 September 2022 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2023-жылдын июлуна карата үч тарап техникалык-экономикалык негиздемени биргелешип аяктап, долбоордун техникалык жана экономикалык жактан ишке ашырылышы мүмкүн экенин ырастаган. Ошол жылдын сентябрында тараптар каржылоо модели жана долбоорду башкаруу маселелерин талкуулаган.<ref>{{cite web |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун куруу долбоорун ишке ашыруунун учурдагы абалы |url=https://mtd.gov.kg/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholun-kuruu-dolboorun-ishke-ashyruunun-uchurdagy-abaly/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 6-июнунда Пекинде үч өлкөнүн өкмөттөрү долбоорду биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга кол койгон. Макулдашуу темир жолду каржылоо, куруу, эксплуатациялоо жана тейлөө боюнча кызматташуунун укуктук негизин түзгөн.<ref name="GovAgreement" /><ref name="RGI2024">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway agreement signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-agreement-signed/66739.article |work=Railway Gazette International |date=17 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2024-жылдын 26-июлунда үч өлкөнүн катышуусунда «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жол компаниясы» ЖЧКсы катталган.<ref name="GovCompany">{{cite web |title=МинКаб башчысынын орун басары Бакыт Төрөбаев: Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу бүтүндөй Борбор Азия үчүн ачылыш болуп саналат |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24576-minkab-bascysynyn-orun-basary-bakyt-torobaev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolu-butundoi-borbor-aziya-ucun-acylys-bolup-sanalat |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 20-декабрда Кыргызстандын Министрлер Кабинети менен долбоордук компаниянын ортосунда инвестициялык макулдашууга кол коюлган.<ref>{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу боюнча Инвестициялык макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24825-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-boyunca-investiciyalyk-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=20 December 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 27-декабрда Тош-Кутчу жерлигинде темир жолдун курулушун баштоо аземи өткөрүлгөн. Бул учурда негизги курулуш иштерин 2025-жылы күчөтүү жана темир жолду болжол менен алты жыл ичинде бүтүрүү пландалган.<ref name="RGI2025" /> 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринин курулушу башталган. Бул үч объект негизги линиянын курулушундагы алгачкы ири инженердик иштердин катарына кирген.<ref name="ChinaDaily2025" /> 2025–2026-жылдары курулуш темпи жогорулап, туннелдерде, көпүрөлөрдө, убактылуу жолдордо жана темир жолдун жер полотносунда иштер жүргөн. Кыргызстандын президенти [[Садыр Жапаров]] 2025-жылдын ноябрында темир жолду 2030-жылга карата пайдаланууга берүү максатын билдирген.<ref>{{cite news |title=Садыр Жапаров: Кыргызстан 2030-жылдан баштап темир жол аркылуу дүйнөгө чыгат |url=https://kabar.kg/news/sadyr-zhaparov-kyrgyzstan-2030-zhyldan-bashtap-temir-zhol-arkyluu-djng-chygat/ |work=Кабар |date=21 November 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Долбоордук компания жана каржылоо == Кыргызстандын аймагындагы негизги курулуш иштерин үч өлкө түзгөн «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу компаниясы» ЖЧКсы ишке ашырат. Долбоордук компанияда Кытай тараптын үлүшү 51 пайызды, Кыргызстан менен Өзбекстандын үлүштөрү ар бири 24,5 пайызды түзөт.<ref name="GovCompany" /><ref name="Finance2025" /> 2025-жылдын 16-декабрында долбоордук компания Кытайдын Мамлекеттик өнүктүрүү банкы жана Экспорттук-импорттук банкы кирген банктык синдикат менен насыялык келишимге кол койгон. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин маалыматы боюнча, долбоордун баасы 4,7 миллиард АКШ долларына бааланган.<ref name="Finance2025" /> Каржылоо схемасы боюнча болжол менен 2,3 миллиард доллар Кытайдын банктык синдикаты тарабынан долбоордук компанияга 35 жылдык насыя катары берилет. Калган 2,3 миллиард доллар долбоордук компаниянын капиталы катары үч тарап тарабынан алардын үлүштөрүнө ылайык каржыланат: Кытай 51 пайызын, Кыргызстан жана Өзбекстан ар бири 24,5 пайызын камсыз кылат. Насыя боюнча милдеттенме үч өлкө түзгөн биргелешкен долбоордук компанияга таандык.<ref name="Finance2025" /> Мурда долбоордун наркы боюнча башка сандар да айтылып келген. 2024-жылдын башында айрым расмий жана медиа булактар жалпы наркты 8 миллиард доллардын тегерегинде баалашкан, ал эми андан мурдагы изилдөөлөрдө мындан да жогору баалар кездешкен. Акыркы каржылоо келишиминде колдонулган негизги сумма 4,7 миллиард доллар болгон.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="Finance2025" /> == Экономикалык жана транспорттук мааниси == Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстандын өкмөттөрү темир жолду Борбор Азия аркылуу чыгыш-батыш багытындагы жаңы эл аралык транспорт коридорунун бир бөлүгү катары карашат. Кытайдан келген жүк Өзбекстандын темир жол тармагына киргенден кийин Борбор Азиянын башка өлкөлөрүнө, [[Иран]]га, [[Түркия]]га жана Европа багытына улантылышы мүмкүн.<ref name="GovAgreement" /> Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги темир жол Чыгыш Азиядан Түштүк Европага чейинки айрым маршруттарды болжол менен 900 чакырымга кыскартып, жеткирүү убактысын бир жумага азайтышы мүмкүн деп билдирген.<ref name="MTD2024" /> ''Railway Gazette International'' темир жолдун долбоордук жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгүн жылына 15 миллион тонна деп көрсөткөн.<ref name="RGI2025" /> Кыргызстан үчүн долбоордун өзгөчө мааниси — өлкөнүн Кытай менен түз темир жол байланышына ээ болушу. Азыркы кыргыз темир жол тармагы түндүк жана түштүк бөлүктөргө бөлүнүп, бири-бири менен өлкө ичинде түз байланышкан эмес. Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу жана Макмал тарапка пландалып жаткан башка ички линиялар келечекте өлкөнүн темир жол тармагынын байланыштуулугун жакшыртуу мүмкүнчүлүгүн түзөт.<ref>{{cite news |title=Kyrgyzstan railway construction PPP signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/kyrgyzstan-railway-construction-ppp-signed/68455.article |work=Railway Gazette International |date=9 March 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Темир жол ошондой эле Кытай менен Европа ортосунда Россия аркылуу өтүүчү түндүк транспорт жолдорун толуктоочу альтернативдүү багыт катары каралууда. 2022-жылдан кийин Россия аркылуу транзитке байланышкан геосаясий жана санкциялык тобокелдиктердин өсүшү Борбор Азия аркылуу өтүүчү альтернативдүү маршруттарга болгон кызыгууну арттырган.<ref name="Eurasianet2022" /> Ошол эле учурда темир жолдун коммерциялык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү жүктүн көлөмүнө, Макмалдагы кайра жүктөө чыгымдарына, чек арадагы жол-жоболорго, тарифтерге жана Өзбекстандан батышка карай байланышкан транспорттук коридорлордун мүмкүнчүлүктөрүнө көз каранды болот деп талдоочулар белгилешет.<ref name="Diplomat2026">{{cite web |last=Nicharapova |first=Jildiz |title=Progress on the China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway, Some Challenges Remain |url=https://thediplomat.com/2026/07/progress-on-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-some-challenges-remain/ |website=The Diplomat |date=17 July 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Техникалык жана социалдык маселелер == Долбоордун көп жыл бою кечигишинин негизги себептеринин бири темир жол изинин туурасы боюнча пикир келишпестик болгон. Кытайда 1435 мм стандарттык из колдонулса, Кыргызстан менен Өзбекстандын совет мезгилинен калган темир жол тармактарында 1520 мм из колдонулат. Акыркы долбоордо бул айырмачылык Макмалда чечилип, Кытайдан Макмалга чейинки бөлүк стандарттык, Макмалдан батышка карай бөлүк 1520 мм из менен курулууда.<ref name="GovRoute2025" /><ref name="Diplomat2026" /> Кыргызстандагы маршруттун бийик тоолуу аймактардан өтүшү долбоордун инженердик татаалдыгын жогорулатат. Туннелдер менен көпүрөлөрдүн жалпы узундугу Кыргызстандын тилкесинин болжол менен 40 пайызын түзөт.<ref name="Finance2025" /> Тоолуу геология, жер көчкү коркунучу, суу ресурстары, курулуш жолдору жана айлана-чөйрөгө тийгизилүүчү таасир долбоорду ишке ашырууда көзөмөлдү талап кылган маселелердин катарына кирет.<ref name="Diplomat2026" /> Темир жол үчүн жер тилкелерин бошотуу жана жашоочуларга компенсация төлөө маселеси да көтөрүлгөн. BBC News Кыргыз кызматы 2025-жылы долбоорго байланыштуу Кыргызстандын аймагында эки жүздөн ашык турак жай бузулушу мүмкүн экенин кабарлаган.<ref>{{cite news |title=«Кытай - Кыргызстан - Өзбекстан» темир жолун курууда эки жүздөн ашуун турак-жай бузулат |url=https://www.bbc.com/kyrgyz/articles/cewpj1jl91qo |work=BBC News Кыргыз Кызматы |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы Жалал-Абад облусунда жер тилкелерин алуу жана турак жай ээлерине кенемте төлөө маселелери боюнча өкмөттүк жыйындар өткөрүлгөн.<ref>{{cite news |title="Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан" темир жолу: Кенемте төлөө талкууланып, туннелдин курулушу текшерилди |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-kenemte-tl-talkuulanyp-tunneldin-kurulushu-teksherildi/ |work=Кабар |date=5 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Каржылоо маселеси да долбоордун тарыхында талкуунун маанилүү бөлүгү болгон. Кыргызстандын экономикасынын көлөмүнө салыштырмалуу курулуштун баасы жогору болгондуктан, насыя шарттары жана Кыргызстандын долбоордук компаниядагы каржылык милдеттенмелери коомдук талкууларды жараткан.<ref>{{cite web |title=China–Kyrgyzstan–Uzbekistan Railway Financing Loan Signed |url=https://jamestown.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-financing-loan-signed/ |website=The Jamestown Foundation |date=27 January 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Маршрутту тандоо == Долбоордун тарыхында Кыргызстандын аймагынан өтүүчү бир нече маршрут каралган. Алгачкы талкууларда түштүктөгү Иркештам аркылуу өтүүчү салыштырмалуу түз багыт жана Торугарт аркылуу өлкөнүн ички аймактарына тереңирээк кирген багыт атаандаш варианттар болгон.<ref name="Diplomat2024" /> Кыскараак маршрут Кытай менен Өзбекстандын ортосундагы транзиттик аралыкты азайтууга ылайыктуу болгон, бирок Кыргызстан өз аймагындагы темир жол инфраструктурасынын өнүгүшүн жана өлкөнүн ички аймактарына тийгизе турган экономикалык таасирин да эске алууга аракет кылган. Натыйжада Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад багыты тандалып, 2024-жылдагы өкмөттөр аралык келишимден кийин ушул маршрут боюнча курулуш иштери башталган.<ref name="RGI2025" /><ref name="GovRoute2025" /> Макмал бул схема боюнча өзгөчө маанилүү түйүн болуп саналат. Ал Кытайдан келген 1435 мм темир жол изинин аяктоочу жери жана 1520 мм системага өтүүчү пункт гана эмес, келечекте Кыргызстандын башка ички темир жол долбоорлору менен байланышуу мүмкүнчүлүгү бар транспорттук түйүн катары да каралууда.<ref name="GovRoute2025" /> == Курулуштун учурдагы абалы == 2026-жылдын ортосуна карата долбоор практикалык курулуш баскычында болгон. Негизги туннелдерди казуу, көпүрөлөрдү куруу, жер полотносун даярдоо, курулуш аянттарына электр энергиясын жеткирүү жана убактылуу автомобиль жолдорун салуу иштери жүргүзүлүп жаткан.<ref name="MTDConstruction2026" /> 2026-жылдын июнунда Кыргызстандын Министрлер Кабинети долбоорду ишке ашырууда жер маселелерин, компенсацияларды, инженердик тармактарды көчүрүүнү жана негизги курулуш объекттеринин графигин координациялоону уланткан.<ref>{{cite news |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун курулуш темпи кандай? |url=https://kabar.kg/news/kytay-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zholunun-kurulushunun-tempi-kanday/ |work=Кабар |date=27 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Расмий максат боюнча темир жолду 2030-жылга карата бүтүрүү каралууда, бирок мөөнөт инженердик иштердин жүрүшүнө, каржылоого жана үч өлкөдөгү байланышкан участоктордун даярдыгына жараша өзгөрүшү мүмкүн.<ref name="RGI2025" /> == Талаш-тартыштар жана кыйынчылыктар == Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу сунушталгандан баштап расмий курулушка чейин дээрлик 30 жыл өттү. Алгачкы сүйлөшүүлөрдө жолдун багытын тандоо, рельс аралыгы, курулуш чыгымдары жана каржылоо ыкмалары боюнча талаш-тартыштар болгон. Кытай 1435 миллиметрдик стандарт рельс аралыгын колдонот, ал эми Советтер Союзунун мурунку темир жол системасына кирген Кыргызстан менен Өзбекстан негизинен 1520 == Ошондой эле караңыз == * [[Кыргыз темир жолу]] * [[Шанхай кызматташтык уюму]] == Булактар == {{reflist}} [[Категория:Кыргызстандын темир жолдору]] pkl1ruizxakqujtmhrztl2uybze1exb 663327 663326 2026-10-22T02:53:39Z Agcl136 45857 /* Талаш-тартыштар жана кыйынчылыктар */ 663327 wikitext text/x-wiki '''Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу''' (кытайча: {{lang|zh|中吉乌铁路}}; өзбекче: {{lang|uz|Xitoy–Qirgʻiziston–Oʻzbekiston temir yoʻli}}) — [[Кытай]], [[Кыргызстан]] жана [[Өзбекстан]] аймактары аркылуу өтүүчү, курулуп жаткан эл аралык темир жол. Ал Кытайдын [[Синьцзян-Уйгур автоном району]]ндагы [[Кашгар]] шаарынан башталып, [[Торугарт ашуусу]] аркылуу Кыргызстанга кирип, Арпа, Кош-Дөбө, Макмал жана [[Жалал-Абад]] аркылуу Өзбекстандын [[Анжиян]] шаарына жетүүгө тийиш.<ref name="RGI2025">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway construction officially launched |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-construction-officially-launched/68088.article |work=Railway Gazette International |date=7 January 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Долбоор 1990-жылдардан бери талкууланып келген. Үч өлкөнүн ортосунда темир жолду курууну биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга 2024-жылдын 6-июнунда [[Пекин]] шаарында кол коюлган.<ref name="GovAgreement">{{cite web |title=Кыргызстан, Кытай жана Өзбекстандын ортосунда “Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу жөнүндө Макулдашууга кол коюунун расмий аземи болуп өттү |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24279-kyrgyzstan-kytai-zana-ozbekstandyn-ortosunda-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-zonundo-makuldasuuga-kol-koyuunun-rasmii-azemi-bolup-ottu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 27-декабрында Жалал-Абад облусунда долбоорду ишке ашыруунун расмий башталыш аземи өткөрүлүп, 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринде негизги курулуш иштери башталган.<ref name="ChinaDaily2025">{{cite news |title=Work begins on three critical tunnels of China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202504/29/WS6810e628a310a04af22bceab.html |work=China Daily |date=29 April 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Темир жол Кытай менен Борбор Азиянын ортосундагы жаңы кургактык транспорттук багытты түзүү жана Өзбекстандын темир жол тармагы аркылуу андан ары Батыш Азияга жана Европага чыгуу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү максатын көздөйт. Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин эсеби боюнча, Чыгыш Азиядан Түштүк Европага багытталган айрым ташуу маршруттары болжол менен 900 чакырымга кыскарып, жүк жеткирүү убактысы бир жумага чейин азайышы мүмкүн.<ref name="MTD2024">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолу: Пекин шаарында маанилүү Макулдашууга кол коюлду |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Маршруту жана техникалык мүнөздөмөлөрү == Долбоордун азыркы негизги багыты Кашгар — Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад — Анжиян болуп саналат.<ref name="RGI2025" /> Кытайдан чыккан линия Торугарт ашуусу аркылуу Кыргызстанга кирип, Нарын облусунун тоолуу аймактарын кесип өтөт. Андан ары Макмал аркылуу Жалал-Абад облусуна түшүп, Өзбекстандын темир жол тармагына кошулат. Долбоордун жалпы узундугу боюнча ар кайсы этапта жарыяланган маалыматтар айырмаланат. ''Railway Gazette International'' 2025-жылдын январында жалпы узундукту 523 чакырым деп көрсөткөн; анда Кытайдагы бөлүгү 213 чакырым, Кыргызстандагы бөлүгү 260 чакырым жана Өзбекстандагы бөлүгү 50 чакырым деп берилген.<ref name="RGI2025" /> Бирок Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети 2025-жылдын декабрында деталдуу долбоор боюнча Кыргызстандын аймагындагы Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад бөлүгүнүн узундугун 304,94 чакырым деп билдирген.<ref name="GovRoute2025">{{cite web |title=МинКаб Төрагасы Адылбек Касымалиев "Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан" темир жолунун тилкесиндеги туннелдин курулушунун жүрүшү менен таанышты |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25850-minkab-toragasy-adylbek-kasymaliev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolunun-tilkesindegi-tunneldin-kurulusunun-zurusu-menen-taanysty |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошондуктан долбоордун узундугу боюнча коомчулукка жарыяланган сандар документтин датасына жана долбоорлоо баскычына жараша айырмаланат. Кыргызстандагы тилкеде эки башка темир жол изи колдонулат. Торугарттан Макмалга чейинки болжол менен 160 чакырымдык бөлүк Кытайдагыдай 1435 мм стандарттык из менен курулат. Макмалдан Жалал-Абадга чейинки болжол менен 145 чакырымдык бөлүк Кыргызстан менен Өзбекстандын учурдагы темир жол тармактарында колдонулган 1520 мм изге өтөт.<ref name="GovRoute2025" /> Макмалда эки темир жол системасын бириктирүүчү кайра жүктөө станциясы жана логистикалык борбор куруу каралган. Бул жерде жүктөрдү 1435 мм из менен жүргөн поезддерден 1520 мм из менен жүргөн поезддерге өткөрүп жүктөө же башка техникалык ыкмалар менен из айырмачылыгын чечүү пландалууда.<ref name="GovRoute2025" /> Темир жол баштапкы этапта бир жолдуу болуп, поезддер дизелдик тартуу менен жүрүүгө тийиш. Долбоордук максималдуу ылдамдык саатына 120 чакырымды түзөт жана келечекте электрлештирүү мүмкүнчүлүгү каралган. 2025-жылдын башындагы долбоордо Кыргызстандагы тилкеде 20 станция жана жылына 15 миллион тоннага чейинки жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгү көрсөтүлгөн. Жүргүнчү ташууну уюштуруу мүмкүнчүлүгү да каралып жаткандыгы кабарланган.<ref name="RGI2025" /> == Инженердик курулмалар == Кыргызстандагы бөлүк негизинен [[Нарын облусу]] жана [[Жалал-Абад облусу]] аркылуу өтүп, бийик тоолуу жана геологиялык жактан татаал аймактарды кесип өтөт. Ушундан улам долбоордун олуттуу бөлүгүн туннелдер жана көпүрөлөр түзөт. 2025-жылдын декабрында Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети учурдагы долбоордо 29 туннель жана 50 көпүрө каралганын билдирген. Алардын жалпы узундугу болжол менен 120 чакырым болуп, Кыргызстандын аймагындагы темир жолдун 40 пайызга жакынын түзөт.<ref name="Finance2025">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу долбоорун каржылоо үчүн макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25876-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-dolboorun-karzyloo-ucun-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=16 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошол эле жылдын 5-декабрына карата пландалган 29 туннелдин 18инде, 50 көпүрөнүн 17синде жана 602 суу өткөргүч курулманын 28инде курулуш иштери башталган. Курулушка 5000ден ашык адам жана бир нече миң техника тартылган.<ref name="KabarConstruction">{{cite news |title=Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу: 18 туннель жана 17 көпүрөнүн курулушу башталды |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-18-tunnel-zhana-17-kpr-kurula-bashtaldy/ |work=Кабар |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы туннель казуу, жер полотносун даярдоо жана убактылуу инфраструктураны куруу иштери уланган. Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин маалыматы боюнча, темир жолдун курулуш тилкелери үчүн 192,323 чакырым убактылуу жол салынып, 259 чакырым электр линиясы тартылган жана төрт трансформатордук станция орнотулган.<ref name="MTDConstruction2026">{{cite web |title=Кыргызстан – Кытай – Өзбекстан темир жолунда тоннелдерди казуу иштери жүрүүдө |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Тарыхы == Кытайды Кыргызстан аркылуу Өзбекстан менен түз темир жол аркылуу байланыштыруу идеясы 1990-жылдарда пайда болгон. Үч өлкөнүн ортосунда темир жол байланыштарын түзүү боюнча документтер 1990-жылдардын экинчи жарымынан тартып талкуулана баштаган. Кийинки жылдары маршрут, темир жол изинин туурасы, курулуштун наркы жана каржылоо модели боюнча пикир келишпестиктер долбоордун ишке ашуусун кечеңдеткен.<ref name="Diplomat2024">{{cite web |last=Putz |first=Catherine |title=Details and a Lack Thereof: The China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://magazine.thediplomat.com/2024-07/details-and-a-lack-thereof-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway |website=The Diplomat |date=July 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 1990-жылдардын аягынан тартып ар башка маршруттук варианттар изилденген. Алардын бири Кытайдан [[Иркештам]] аркылуу Кыргызстандын түштүгүнө өтүүчү кыскараак багыт болсо, башка вариант Торугарт аркылуу Нарын тарапка өтүп, өлкөнүн ички транспорттук байланышына көбүрөөк кызмат кыла турган маршрутту караган. Көп жылдык талкуудан кийин Торугарт — Арпа — Макмал — Жалал-Абад багыты негизги вариант катары бекитилген.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="RGI2025" /> 2022-жылдын 14-сентябрында [[Шанхай кызматташтык уюму]]нун Самарканддагы саммитинин алкагында Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстан темир жол долбоорунун Кыргызстандагы бөлүгүнүн техникалык-экономикалык негиздемесин иштеп чыгууга байланыштуу келишимге кол койгон. Бул документ долбоорду кайрадан активдүү ишке ашыруу баскычына өткөргөн.<ref name="Eurasianet2022">{{cite news |last=Lillis |first=Joanna |title=China, Kyrgyzstan, Uzbekistan sign landmark railroad deal |url=https://eurasianet.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-sign-landmark-railroad-deal |work=Eurasianet |date=15 September 2022 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2023-жылдын июлуна карата үч тарап техникалык-экономикалык негиздемени биргелешип аяктап, долбоордун техникалык жана экономикалык жактан ишке ашырылышы мүмкүн экенин ырастаган. Ошол жылдын сентябрында тараптар каржылоо модели жана долбоорду башкаруу маселелерин талкуулаган.<ref>{{cite web |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун куруу долбоорун ишке ашыруунун учурдагы абалы |url=https://mtd.gov.kg/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholun-kuruu-dolboorun-ishke-ashyruunun-uchurdagy-abaly/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 6-июнунда Пекинде үч өлкөнүн өкмөттөрү долбоорду биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга кол койгон. Макулдашуу темир жолду каржылоо, куруу, эксплуатациялоо жана тейлөө боюнча кызматташуунун укуктук негизин түзгөн.<ref name="GovAgreement" /><ref name="RGI2024">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway agreement signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-agreement-signed/66739.article |work=Railway Gazette International |date=17 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2024-жылдын 26-июлунда үч өлкөнүн катышуусунда «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жол компаниясы» ЖЧКсы катталган.<ref name="GovCompany">{{cite web |title=МинКаб башчысынын орун басары Бакыт Төрөбаев: Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу бүтүндөй Борбор Азия үчүн ачылыш болуп саналат |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24576-minkab-bascysynyn-orun-basary-bakyt-torobaev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolu-butundoi-borbor-aziya-ucun-acylys-bolup-sanalat |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 20-декабрда Кыргызстандын Министрлер Кабинети менен долбоордук компаниянын ортосунда инвестициялык макулдашууга кол коюлган.<ref>{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу боюнча Инвестициялык макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24825-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-boyunca-investiciyalyk-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=20 December 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 27-декабрда Тош-Кутчу жерлигинде темир жолдун курулушун баштоо аземи өткөрүлгөн. Бул учурда негизги курулуш иштерин 2025-жылы күчөтүү жана темир жолду болжол менен алты жыл ичинде бүтүрүү пландалган.<ref name="RGI2025" /> 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринин курулушу башталган. Бул үч объект негизги линиянын курулушундагы алгачкы ири инженердик иштердин катарына кирген.<ref name="ChinaDaily2025" /> 2025–2026-жылдары курулуш темпи жогорулап, туннелдерде, көпүрөлөрдө, убактылуу жолдордо жана темир жолдун жер полотносунда иштер жүргөн. Кыргызстандын президенти [[Садыр Жапаров]] 2025-жылдын ноябрында темир жолду 2030-жылга карата пайдаланууга берүү максатын билдирген.<ref>{{cite news |title=Садыр Жапаров: Кыргызстан 2030-жылдан баштап темир жол аркылуу дүйнөгө чыгат |url=https://kabar.kg/news/sadyr-zhaparov-kyrgyzstan-2030-zhyldan-bashtap-temir-zhol-arkyluu-djng-chygat/ |work=Кабар |date=21 November 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Долбоордук компания жана каржылоо == Кыргызстандын аймагындагы негизги курулуш иштерин үч өлкө түзгөн «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу компаниясы» ЖЧКсы ишке ашырат. Долбоордук компанияда Кытай тараптын үлүшү 51 пайызды, Кыргызстан менен Өзбекстандын үлүштөрү ар бири 24,5 пайызды түзөт.<ref name="GovCompany" /><ref name="Finance2025" /> 2025-жылдын 16-декабрында долбоордук компания Кытайдын Мамлекеттик өнүктүрүү банкы жана Экспорттук-импорттук банкы кирген банктык синдикат менен насыялык келишимге кол койгон. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин маалыматы боюнча, долбоордун баасы 4,7 миллиард АКШ долларына бааланган.<ref name="Finance2025" /> Каржылоо схемасы боюнча болжол менен 2,3 миллиард доллар Кытайдын банктык синдикаты тарабынан долбоордук компанияга 35 жылдык насыя катары берилет. Калган 2,3 миллиард доллар долбоордук компаниянын капиталы катары үч тарап тарабынан алардын үлүштөрүнө ылайык каржыланат: Кытай 51 пайызын, Кыргызстан жана Өзбекстан ар бири 24,5 пайызын камсыз кылат. Насыя боюнча милдеттенме үч өлкө түзгөн биргелешкен долбоордук компанияга таандык.<ref name="Finance2025" /> Мурда долбоордун наркы боюнча башка сандар да айтылып келген. 2024-жылдын башында айрым расмий жана медиа булактар жалпы наркты 8 миллиард доллардын тегерегинде баалашкан, ал эми андан мурдагы изилдөөлөрдө мындан да жогору баалар кездешкен. Акыркы каржылоо келишиминде колдонулган негизги сумма 4,7 миллиард доллар болгон.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="Finance2025" /> == Экономикалык жана транспорттук мааниси == Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстандын өкмөттөрү темир жолду Борбор Азия аркылуу чыгыш-батыш багытындагы жаңы эл аралык транспорт коридорунун бир бөлүгү катары карашат. Кытайдан келген жүк Өзбекстандын темир жол тармагына киргенден кийин Борбор Азиянын башка өлкөлөрүнө, [[Иран]]га, [[Түркия]]га жана Европа багытына улантылышы мүмкүн.<ref name="GovAgreement" /> Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги темир жол Чыгыш Азиядан Түштүк Европага чейинки айрым маршруттарды болжол менен 900 чакырымга кыскартып, жеткирүү убактысын бир жумага азайтышы мүмкүн деп билдирген.<ref name="MTD2024" /> ''Railway Gazette International'' темир жолдун долбоордук жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгүн жылына 15 миллион тонна деп көрсөткөн.<ref name="RGI2025" /> Кыргызстан үчүн долбоордун өзгөчө мааниси — өлкөнүн Кытай менен түз темир жол байланышына ээ болушу. Азыркы кыргыз темир жол тармагы түндүк жана түштүк бөлүктөргө бөлүнүп, бири-бири менен өлкө ичинде түз байланышкан эмес. Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу жана Макмал тарапка пландалып жаткан башка ички линиялар келечекте өлкөнүн темир жол тармагынын байланыштуулугун жакшыртуу мүмкүнчүлүгүн түзөт.<ref>{{cite news |title=Kyrgyzstan railway construction PPP signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/kyrgyzstan-railway-construction-ppp-signed/68455.article |work=Railway Gazette International |date=9 March 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Темир жол ошондой эле Кытай менен Европа ортосунда Россия аркылуу өтүүчү түндүк транспорт жолдорун толуктоочу альтернативдүү багыт катары каралууда. 2022-жылдан кийин Россия аркылуу транзитке байланышкан геосаясий жана санкциялык тобокелдиктердин өсүшү Борбор Азия аркылуу өтүүчү альтернативдүү маршруттарга болгон кызыгууну арттырган.<ref name="Eurasianet2022" /> Ошол эле учурда темир жолдун коммерциялык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү жүктүн көлөмүнө, Макмалдагы кайра жүктөө чыгымдарына, чек арадагы жол-жоболорго, тарифтерге жана Өзбекстандан батышка карай байланышкан транспорттук коридорлордун мүмкүнчүлүктөрүнө көз каранды болот деп талдоочулар белгилешет.<ref name="Diplomat2026">{{cite web |last=Nicharapova |first=Jildiz |title=Progress on the China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway, Some Challenges Remain |url=https://thediplomat.com/2026/07/progress-on-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-some-challenges-remain/ |website=The Diplomat |date=17 July 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Техникалык жана социалдык маселелер == Долбоордун көп жыл бою кечигишинин негизги себептеринин бири темир жол изинин туурасы боюнча пикир келишпестик болгон. Кытайда 1435 мм стандарттык из колдонулса, Кыргызстан менен Өзбекстандын совет мезгилинен калган темир жол тармактарында 1520 мм из колдонулат. Акыркы долбоордо бул айырмачылык Макмалда чечилип, Кытайдан Макмалга чейинки бөлүк стандарттык, Макмалдан батышка карай бөлүк 1520 мм из менен курулууда.<ref name="GovRoute2025" /><ref name="Diplomat2026" /> Кыргызстандагы маршруттун бийик тоолуу аймактардан өтүшү долбоордун инженердик татаалдыгын жогорулатат. Туннелдер менен көпүрөлөрдүн жалпы узундугу Кыргызстандын тилкесинин болжол менен 40 пайызын түзөт.<ref name="Finance2025" /> Тоолуу геология, жер көчкү коркунучу, суу ресурстары, курулуш жолдору жана айлана-чөйрөгө тийгизилүүчү таасир долбоорду ишке ашырууда көзөмөлдү талап кылган маселелердин катарына кирет.<ref name="Diplomat2026" /> Темир жол үчүн жер тилкелерин бошотуу жана жашоочуларга компенсация төлөө маселеси да көтөрүлгөн. BBC News Кыргыз кызматы 2025-жылы долбоорго байланыштуу Кыргызстандын аймагында эки жүздөн ашык турак жай бузулушу мүмкүн экенин кабарлаган.<ref>{{cite news |title=«Кытай - Кыргызстан - Өзбекстан» темир жолун курууда эки жүздөн ашуун турак-жай бузулат |url=https://www.bbc.com/kyrgyz/articles/cewpj1jl91qo |work=BBC News Кыргыз Кызматы |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы Жалал-Абад облусунда жер тилкелерин алуу жана турак жай ээлерине кенемте төлөө маселелери боюнча өкмөттүк жыйындар өткөрүлгөн.<ref>{{cite news |title="Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан" темир жолу: Кенемте төлөө талкууланып, туннелдин курулушу текшерилди |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-kenemte-tl-talkuulanyp-tunneldin-kurulushu-teksherildi/ |work=Кабар |date=5 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Каржылоо маселеси да долбоордун тарыхында талкуунун маанилүү бөлүгү болгон. Кыргызстандын экономикасынын көлөмүнө салыштырмалуу курулуштун баасы жогору болгондуктан, насыя шарттары жана Кыргызстандын долбоордук компаниядагы каржылык милдеттенмелери коомдук талкууларды жараткан.<ref>{{cite web |title=China–Kyrgyzstan–Uzbekistan Railway Financing Loan Signed |url=https://jamestown.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-financing-loan-signed/ |website=The Jamestown Foundation |date=27 January 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Маршрутту тандоо == Долбоордун тарыхында Кыргызстандын аймагынан өтүүчү бир нече маршрут каралган. Алгачкы талкууларда түштүктөгү Иркештам аркылуу өтүүчү салыштырмалуу түз багыт жана Торугарт аркылуу өлкөнүн ички аймактарына тереңирээк кирген багыт атаандаш варианттар болгон.<ref name="Diplomat2024" /> Кыскараак маршрут Кытай менен Өзбекстандын ортосундагы транзиттик аралыкты азайтууга ылайыктуу болгон, бирок Кыргызстан өз аймагындагы темир жол инфраструктурасынын өнүгүшүн жана өлкөнүн ички аймактарына тийгизе турган экономикалык таасирин да эске алууга аракет кылган. Натыйжада Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад багыты тандалып, 2024-жылдагы өкмөттөр аралык келишимден кийин ушул маршрут боюнча курулуш иштери башталган.<ref name="RGI2025" /><ref name="GovRoute2025" /> Макмал бул схема боюнча өзгөчө маанилүү түйүн болуп саналат. Ал Кытайдан келген 1435 мм темир жол изинин аяктоочу жери жана 1520 мм системага өтүүчү пункт гана эмес, келечекте Кыргызстандын башка ички темир жол долбоорлору менен байланышуу мүмкүнчүлүгү бар транспорттук түйүн катары да каралууда.<ref name="GovRoute2025" /> == Курулуштун учурдагы абалы == 2026-жылдын ортосуна карата долбоор практикалык курулуш баскычында болгон. Негизги туннелдерди казуу, көпүрөлөрдү куруу, жер полотносун даярдоо, курулуш аянттарына электр энергиясын жеткирүү жана убактылуу автомобиль жолдорун салуу иштери жүргүзүлүп жаткан.<ref name="MTDConstruction2026" /> 2026-жылдын июнунда Кыргызстандын Министрлер Кабинети долбоорду ишке ашырууда жер маселелерин, компенсацияларды, инженердик тармактарды көчүрүүнү жана негизги курулуш объекттеринин графигин координациялоону уланткан.<ref>{{cite news |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун курулуш темпи кандай? |url=https://kabar.kg/news/kytay-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zholunun-kurulushunun-tempi-kanday/ |work=Кабар |date=27 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Расмий максат боюнча темир жолду 2030-жылга карата бүтүрүү каралууда, бирок мөөнөт инженердик иштердин жүрүшүнө, каржылоого жана үч өлкөдөгү байланышкан участоктордун даярдыгына жараша өзгөрүшү мүмкүн.<ref name="RGI2025" /> == Талаш-тартыштар жана кыйынчылыктар == Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу сунушталгандан баштап расмий курулушка чейин дээрлик 30 жыл өттү. Алгачкы сүйлөшүүлөрдө жолдун багытын тандоо, рельс аралыгы, курулуш чыгымдары жана каржылоо ыкмалары боюнча талаш-тартыштар болгон. Кытай 1435 миллиметрдик стандарт рельс аралыгын колдонот, ал эми Советтер Союзунун мурунку темир жол системасына кирген Кыргызстан менен Өзбекстан негизинен 1520 миллиметрдик кенен рельс аралыгын колдонушат. == Ошондой эле караңыз == * [[Кыргыз темир жолу]] * [[Шанхай кызматташтык уюму]] == Булактар == {{reflist}} [[Категория:Кыргызстандын темир жолдору]] 83a1u2k4jth03qeu72cbxpesqgui0m1 663328 663327 2026-10-22T02:53:54Z Agcl136 45857 /* Талаш-тартыштар жана кыйынчылыктар */ 663328 wikitext text/x-wiki '''Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу''' (кытайча: {{lang|zh|中吉乌铁路}}; өзбекче: {{lang|uz|Xitoy–Qirgʻiziston–Oʻzbekiston temir yoʻli}}) — [[Кытай]], [[Кыргызстан]] жана [[Өзбекстан]] аймактары аркылуу өтүүчү, курулуп жаткан эл аралык темир жол. Ал Кытайдын [[Синьцзян-Уйгур автоном району]]ндагы [[Кашгар]] шаарынан башталып, [[Торугарт ашуусу]] аркылуу Кыргызстанга кирип, Арпа, Кош-Дөбө, Макмал жана [[Жалал-Абад]] аркылуу Өзбекстандын [[Анжиян]] шаарына жетүүгө тийиш.<ref name="RGI2025">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway construction officially launched |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-construction-officially-launched/68088.article |work=Railway Gazette International |date=7 January 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Долбоор 1990-жылдардан бери талкууланып келген. Үч өлкөнүн ортосунда темир жолду курууну биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга 2024-жылдын 6-июнунда [[Пекин]] шаарында кол коюлган.<ref name="GovAgreement">{{cite web |title=Кыргызстан, Кытай жана Өзбекстандын ортосунда “Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу жөнүндө Макулдашууга кол коюунун расмий аземи болуп өттү |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24279-kyrgyzstan-kytai-zana-ozbekstandyn-ortosunda-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-zonundo-makuldasuuga-kol-koyuunun-rasmii-azemi-bolup-ottu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 27-декабрында Жалал-Абад облусунда долбоорду ишке ашыруунун расмий башталыш аземи өткөрүлүп, 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринде негизги курулуш иштери башталган.<ref name="ChinaDaily2025">{{cite news |title=Work begins on three critical tunnels of China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202504/29/WS6810e628a310a04af22bceab.html |work=China Daily |date=29 April 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Темир жол Кытай менен Борбор Азиянын ортосундагы жаңы кургактык транспорттук багытты түзүү жана Өзбекстандын темир жол тармагы аркылуу андан ары Батыш Азияга жана Европага чыгуу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү максатын көздөйт. Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин эсеби боюнча, Чыгыш Азиядан Түштүк Европага багытталган айрым ташуу маршруттары болжол менен 900 чакырымга кыскарып, жүк жеткирүү убактысы бир жумага чейин азайышы мүмкүн.<ref name="MTD2024">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолу: Пекин шаарында маанилүү Макулдашууга кол коюлду |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Маршруту жана техникалык мүнөздөмөлөрү == Долбоордун азыркы негизги багыты Кашгар — Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад — Анжиян болуп саналат.<ref name="RGI2025" /> Кытайдан чыккан линия Торугарт ашуусу аркылуу Кыргызстанга кирип, Нарын облусунун тоолуу аймактарын кесип өтөт. Андан ары Макмал аркылуу Жалал-Абад облусуна түшүп, Өзбекстандын темир жол тармагына кошулат. Долбоордун жалпы узундугу боюнча ар кайсы этапта жарыяланган маалыматтар айырмаланат. ''Railway Gazette International'' 2025-жылдын январында жалпы узундукту 523 чакырым деп көрсөткөн; анда Кытайдагы бөлүгү 213 чакырым, Кыргызстандагы бөлүгү 260 чакырым жана Өзбекстандагы бөлүгү 50 чакырым деп берилген.<ref name="RGI2025" /> Бирок Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети 2025-жылдын декабрында деталдуу долбоор боюнча Кыргызстандын аймагындагы Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад бөлүгүнүн узундугун 304,94 чакырым деп билдирген.<ref name="GovRoute2025">{{cite web |title=МинКаб Төрагасы Адылбек Касымалиев "Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан" темир жолунун тилкесиндеги туннелдин курулушунун жүрүшү менен таанышты |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25850-minkab-toragasy-adylbek-kasymaliev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolunun-tilkesindegi-tunneldin-kurulusunun-zurusu-menen-taanysty |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошондуктан долбоордун узундугу боюнча коомчулукка жарыяланган сандар документтин датасына жана долбоорлоо баскычына жараша айырмаланат. Кыргызстандагы тилкеде эки башка темир жол изи колдонулат. Торугарттан Макмалга чейинки болжол менен 160 чакырымдык бөлүк Кытайдагыдай 1435 мм стандарттык из менен курулат. Макмалдан Жалал-Абадга чейинки болжол менен 145 чакырымдык бөлүк Кыргызстан менен Өзбекстандын учурдагы темир жол тармактарында колдонулган 1520 мм изге өтөт.<ref name="GovRoute2025" /> Макмалда эки темир жол системасын бириктирүүчү кайра жүктөө станциясы жана логистикалык борбор куруу каралган. Бул жерде жүктөрдү 1435 мм из менен жүргөн поезддерден 1520 мм из менен жүргөн поезддерге өткөрүп жүктөө же башка техникалык ыкмалар менен из айырмачылыгын чечүү пландалууда.<ref name="GovRoute2025" /> Темир жол баштапкы этапта бир жолдуу болуп, поезддер дизелдик тартуу менен жүрүүгө тийиш. Долбоордук максималдуу ылдамдык саатына 120 чакырымды түзөт жана келечекте электрлештирүү мүмкүнчүлүгү каралган. 2025-жылдын башындагы долбоордо Кыргызстандагы тилкеде 20 станция жана жылына 15 миллион тоннага чейинки жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгү көрсөтүлгөн. Жүргүнчү ташууну уюштуруу мүмкүнчүлүгү да каралып жаткандыгы кабарланган.<ref name="RGI2025" /> == Инженердик курулмалар == Кыргызстандагы бөлүк негизинен [[Нарын облусу]] жана [[Жалал-Абад облусу]] аркылуу өтүп, бийик тоолуу жана геологиялык жактан татаал аймактарды кесип өтөт. Ушундан улам долбоордун олуттуу бөлүгүн туннелдер жана көпүрөлөр түзөт. 2025-жылдын декабрында Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети учурдагы долбоордо 29 туннель жана 50 көпүрө каралганын билдирген. Алардын жалпы узундугу болжол менен 120 чакырым болуп, Кыргызстандын аймагындагы темир жолдун 40 пайызга жакынын түзөт.<ref name="Finance2025">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу долбоорун каржылоо үчүн макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25876-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-dolboorun-karzyloo-ucun-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=16 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошол эле жылдын 5-декабрына карата пландалган 29 туннелдин 18инде, 50 көпүрөнүн 17синде жана 602 суу өткөргүч курулманын 28инде курулуш иштери башталган. Курулушка 5000ден ашык адам жана бир нече миң техника тартылган.<ref name="KabarConstruction">{{cite news |title=Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу: 18 туннель жана 17 көпүрөнүн курулушу башталды |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-18-tunnel-zhana-17-kpr-kurula-bashtaldy/ |work=Кабар |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы туннель казуу, жер полотносун даярдоо жана убактылуу инфраструктураны куруу иштери уланган. Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин маалыматы боюнча, темир жолдун курулуш тилкелери үчүн 192,323 чакырым убактылуу жол салынып, 259 чакырым электр линиясы тартылган жана төрт трансформатордук станция орнотулган.<ref name="MTDConstruction2026">{{cite web |title=Кыргызстан – Кытай – Өзбекстан темир жолунда тоннелдерди казуу иштери жүрүүдө |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Тарыхы == Кытайды Кыргызстан аркылуу Өзбекстан менен түз темир жол аркылуу байланыштыруу идеясы 1990-жылдарда пайда болгон. Үч өлкөнүн ортосунда темир жол байланыштарын түзүү боюнча документтер 1990-жылдардын экинчи жарымынан тартып талкуулана баштаган. Кийинки жылдары маршрут, темир жол изинин туурасы, курулуштун наркы жана каржылоо модели боюнча пикир келишпестиктер долбоордун ишке ашуусун кечеңдеткен.<ref name="Diplomat2024">{{cite web |last=Putz |first=Catherine |title=Details and a Lack Thereof: The China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://magazine.thediplomat.com/2024-07/details-and-a-lack-thereof-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway |website=The Diplomat |date=July 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 1990-жылдардын аягынан тартып ар башка маршруттук варианттар изилденген. Алардын бири Кытайдан [[Иркештам]] аркылуу Кыргызстандын түштүгүнө өтүүчү кыскараак багыт болсо, башка вариант Торугарт аркылуу Нарын тарапка өтүп, өлкөнүн ички транспорттук байланышына көбүрөөк кызмат кыла турган маршрутту караган. Көп жылдык талкуудан кийин Торугарт — Арпа — Макмал — Жалал-Абад багыты негизги вариант катары бекитилген.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="RGI2025" /> 2022-жылдын 14-сентябрында [[Шанхай кызматташтык уюму]]нун Самарканддагы саммитинин алкагында Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстан темир жол долбоорунун Кыргызстандагы бөлүгүнүн техникалык-экономикалык негиздемесин иштеп чыгууга байланыштуу келишимге кол койгон. Бул документ долбоорду кайрадан активдүү ишке ашыруу баскычына өткөргөн.<ref name="Eurasianet2022">{{cite news |last=Lillis |first=Joanna |title=China, Kyrgyzstan, Uzbekistan sign landmark railroad deal |url=https://eurasianet.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-sign-landmark-railroad-deal |work=Eurasianet |date=15 September 2022 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2023-жылдын июлуна карата үч тарап техникалык-экономикалык негиздемени биргелешип аяктап, долбоордун техникалык жана экономикалык жактан ишке ашырылышы мүмкүн экенин ырастаган. Ошол жылдын сентябрында тараптар каржылоо модели жана долбоорду башкаруу маселелерин талкуулаган.<ref>{{cite web |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун куруу долбоорун ишке ашыруунун учурдагы абалы |url=https://mtd.gov.kg/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholun-kuruu-dolboorun-ishke-ashyruunun-uchurdagy-abaly/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 6-июнунда Пекинде үч өлкөнүн өкмөттөрү долбоорду биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга кол койгон. Макулдашуу темир жолду каржылоо, куруу, эксплуатациялоо жана тейлөө боюнча кызматташуунун укуктук негизин түзгөн.<ref name="GovAgreement" /><ref name="RGI2024">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway agreement signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-agreement-signed/66739.article |work=Railway Gazette International |date=17 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2024-жылдын 26-июлунда үч өлкөнүн катышуусунда «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жол компаниясы» ЖЧКсы катталган.<ref name="GovCompany">{{cite web |title=МинКаб башчысынын орун басары Бакыт Төрөбаев: Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу бүтүндөй Борбор Азия үчүн ачылыш болуп саналат |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24576-minkab-bascysynyn-orun-basary-bakyt-torobaev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolu-butundoi-borbor-aziya-ucun-acylys-bolup-sanalat |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 20-декабрда Кыргызстандын Министрлер Кабинети менен долбоордук компаниянын ортосунда инвестициялык макулдашууга кол коюлган.<ref>{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу боюнча Инвестициялык макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24825-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-boyunca-investiciyalyk-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=20 December 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 27-декабрда Тош-Кутчу жерлигинде темир жолдун курулушун баштоо аземи өткөрүлгөн. Бул учурда негизги курулуш иштерин 2025-жылы күчөтүү жана темир жолду болжол менен алты жыл ичинде бүтүрүү пландалган.<ref name="RGI2025" /> 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринин курулушу башталган. Бул үч объект негизги линиянын курулушундагы алгачкы ири инженердик иштердин катарына кирген.<ref name="ChinaDaily2025" /> 2025–2026-жылдары курулуш темпи жогорулап, туннелдерде, көпүрөлөрдө, убактылуу жолдордо жана темир жолдун жер полотносунда иштер жүргөн. Кыргызстандын президенти [[Садыр Жапаров]] 2025-жылдын ноябрында темир жолду 2030-жылга карата пайдаланууга берүү максатын билдирген.<ref>{{cite news |title=Садыр Жапаров: Кыргызстан 2030-жылдан баштап темир жол аркылуу дүйнөгө чыгат |url=https://kabar.kg/news/sadyr-zhaparov-kyrgyzstan-2030-zhyldan-bashtap-temir-zhol-arkyluu-djng-chygat/ |work=Кабар |date=21 November 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Долбоордук компания жана каржылоо == Кыргызстандын аймагындагы негизги курулуш иштерин үч өлкө түзгөн «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу компаниясы» ЖЧКсы ишке ашырат. Долбоордук компанияда Кытай тараптын үлүшү 51 пайызды, Кыргызстан менен Өзбекстандын үлүштөрү ар бири 24,5 пайызды түзөт.<ref name="GovCompany" /><ref name="Finance2025" /> 2025-жылдын 16-декабрында долбоордук компания Кытайдын Мамлекеттик өнүктүрүү банкы жана Экспорттук-импорттук банкы кирген банктык синдикат менен насыялык келишимге кол койгон. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин маалыматы боюнча, долбоордун баасы 4,7 миллиард АКШ долларына бааланган.<ref name="Finance2025" /> Каржылоо схемасы боюнча болжол менен 2,3 миллиард доллар Кытайдын банктык синдикаты тарабынан долбоордук компанияга 35 жылдык насыя катары берилет. Калган 2,3 миллиард доллар долбоордук компаниянын капиталы катары үч тарап тарабынан алардын үлүштөрүнө ылайык каржыланат: Кытай 51 пайызын, Кыргызстан жана Өзбекстан ар бири 24,5 пайызын камсыз кылат. Насыя боюнча милдеттенме үч өлкө түзгөн биргелешкен долбоордук компанияга таандык.<ref name="Finance2025" /> Мурда долбоордун наркы боюнча башка сандар да айтылып келген. 2024-жылдын башында айрым расмий жана медиа булактар жалпы наркты 8 миллиард доллардын тегерегинде баалашкан, ал эми андан мурдагы изилдөөлөрдө мындан да жогору баалар кездешкен. Акыркы каржылоо келишиминде колдонулган негизги сумма 4,7 миллиард доллар болгон.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="Finance2025" /> == Экономикалык жана транспорттук мааниси == Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстандын өкмөттөрү темир жолду Борбор Азия аркылуу чыгыш-батыш багытындагы жаңы эл аралык транспорт коридорунун бир бөлүгү катары карашат. Кытайдан келген жүк Өзбекстандын темир жол тармагына киргенден кийин Борбор Азиянын башка өлкөлөрүнө, [[Иран]]га, [[Түркия]]га жана Европа багытына улантылышы мүмкүн.<ref name="GovAgreement" /> Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги темир жол Чыгыш Азиядан Түштүк Европага чейинки айрым маршруттарды болжол менен 900 чакырымга кыскартып, жеткирүү убактысын бир жумага азайтышы мүмкүн деп билдирген.<ref name="MTD2024" /> ''Railway Gazette International'' темир жолдун долбоордук жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгүн жылына 15 миллион тонна деп көрсөткөн.<ref name="RGI2025" /> Кыргызстан үчүн долбоордун өзгөчө мааниси — өлкөнүн Кытай менен түз темир жол байланышына ээ болушу. Азыркы кыргыз темир жол тармагы түндүк жана түштүк бөлүктөргө бөлүнүп, бири-бири менен өлкө ичинде түз байланышкан эмес. Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу жана Макмал тарапка пландалып жаткан башка ички линиялар келечекте өлкөнүн темир жол тармагынын байланыштуулугун жакшыртуу мүмкүнчүлүгүн түзөт.<ref>{{cite news |title=Kyrgyzstan railway construction PPP signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/kyrgyzstan-railway-construction-ppp-signed/68455.article |work=Railway Gazette International |date=9 March 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Темир жол ошондой эле Кытай менен Европа ортосунда Россия аркылуу өтүүчү түндүк транспорт жолдорун толуктоочу альтернативдүү багыт катары каралууда. 2022-жылдан кийин Россия аркылуу транзитке байланышкан геосаясий жана санкциялык тобокелдиктердин өсүшү Борбор Азия аркылуу өтүүчү альтернативдүү маршруттарга болгон кызыгууну арттырган.<ref name="Eurasianet2022" /> Ошол эле учурда темир жолдун коммерциялык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү жүктүн көлөмүнө, Макмалдагы кайра жүктөө чыгымдарына, чек арадагы жол-жоболорго, тарифтерге жана Өзбекстандан батышка карай байланышкан транспорттук коридорлордун мүмкүнчүлүктөрүнө көз каранды болот деп талдоочулар белгилешет.<ref name="Diplomat2026">{{cite web |last=Nicharapova |first=Jildiz |title=Progress on the China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway, Some Challenges Remain |url=https://thediplomat.com/2026/07/progress-on-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-some-challenges-remain/ |website=The Diplomat |date=17 July 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Техникалык жана социалдык маселелер == Долбоордун көп жыл бою кечигишинин негизги себептеринин бири темир жол изинин туурасы боюнча пикир келишпестик болгон. Кытайда 1435 мм стандарттык из колдонулса, Кыргызстан менен Өзбекстандын совет мезгилинен калган темир жол тармактарында 1520 мм из колдонулат. Акыркы долбоордо бул айырмачылык Макмалда чечилип, Кытайдан Макмалга чейинки бөлүк стандарттык, Макмалдан батышка карай бөлүк 1520 мм из менен курулууда.<ref name="GovRoute2025" /><ref name="Diplomat2026" /> Кыргызстандагы маршруттун бийик тоолуу аймактардан өтүшү долбоордун инженердик татаалдыгын жогорулатат. Туннелдер менен көпүрөлөрдүн жалпы узундугу Кыргызстандын тилкесинин болжол менен 40 пайызын түзөт.<ref name="Finance2025" /> Тоолуу геология, жер көчкү коркунучу, суу ресурстары, курулуш жолдору жана айлана-чөйрөгө тийгизилүүчү таасир долбоорду ишке ашырууда көзөмөлдү талап кылган маселелердин катарына кирет.<ref name="Diplomat2026" /> Темир жол үчүн жер тилкелерин бошотуу жана жашоочуларга компенсация төлөө маселеси да көтөрүлгөн. BBC News Кыргыз кызматы 2025-жылы долбоорго байланыштуу Кыргызстандын аймагында эки жүздөн ашык турак жай бузулушу мүмкүн экенин кабарлаган.<ref>{{cite news |title=«Кытай - Кыргызстан - Өзбекстан» темир жолун курууда эки жүздөн ашуун турак-жай бузулат |url=https://www.bbc.com/kyrgyz/articles/cewpj1jl91qo |work=BBC News Кыргыз Кызматы |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы Жалал-Абад облусунда жер тилкелерин алуу жана турак жай ээлерине кенемте төлөө маселелери боюнча өкмөттүк жыйындар өткөрүлгөн.<ref>{{cite news |title="Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан" темир жолу: Кенемте төлөө талкууланып, туннелдин курулушу текшерилди |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-kenemte-tl-talkuulanyp-tunneldin-kurulushu-teksherildi/ |work=Кабар |date=5 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Каржылоо маселеси да долбоордун тарыхында талкуунун маанилүү бөлүгү болгон. Кыргызстандын экономикасынын көлөмүнө салыштырмалуу курулуштун баасы жогору болгондуктан, насыя шарттары жана Кыргызстандын долбоордук компаниядагы каржылык милдеттенмелери коомдук талкууларды жараткан.<ref>{{cite web |title=China–Kyrgyzstan–Uzbekistan Railway Financing Loan Signed |url=https://jamestown.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-financing-loan-signed/ |website=The Jamestown Foundation |date=27 January 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Маршрутту тандоо == Долбоордун тарыхында Кыргызстандын аймагынан өтүүчү бир нече маршрут каралган. Алгачкы талкууларда түштүктөгү Иркештам аркылуу өтүүчү салыштырмалуу түз багыт жана Торугарт аркылуу өлкөнүн ички аймактарына тереңирээк кирген багыт атаандаш варианттар болгон.<ref name="Diplomat2024" /> Кыскараак маршрут Кытай менен Өзбекстандын ортосундагы транзиттик аралыкты азайтууга ылайыктуу болгон, бирок Кыргызстан өз аймагындагы темир жол инфраструктурасынын өнүгүшүн жана өлкөнүн ички аймактарына тийгизе турган экономикалык таасирин да эске алууга аракет кылган. Натыйжада Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад багыты тандалып, 2024-жылдагы өкмөттөр аралык келишимден кийин ушул маршрут боюнча курулуш иштери башталган.<ref name="RGI2025" /><ref name="GovRoute2025" /> Макмал бул схема боюнча өзгөчө маанилүү түйүн болуп саналат. Ал Кытайдан келген 1435 мм темир жол изинин аяктоочу жери жана 1520 мм системага өтүүчү пункт гана эмес, келечекте Кыргызстандын башка ички темир жол долбоорлору менен байланышуу мүмкүнчүлүгү бар транспорттук түйүн катары да каралууда.<ref name="GovRoute2025" /> == Курулуштун учурдагы абалы == 2026-жылдын ортосуна карата долбоор практикалык курулуш баскычында болгон. Негизги туннелдерди казуу, көпүрөлөрдү куруу, жер полотносун даярдоо, курулуш аянттарына электр энергиясын жеткирүү жана убактылуу автомобиль жолдорун салуу иштери жүргүзүлүп жаткан.<ref name="MTDConstruction2026" /> 2026-жылдын июнунда Кыргызстандын Министрлер Кабинети долбоорду ишке ашырууда жер маселелерин, компенсацияларды, инженердик тармактарды көчүрүүнү жана негизги курулуш объекттеринин графигин координациялоону уланткан.<ref>{{cite news |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун курулуш темпи кандай? |url=https://kabar.kg/news/kytay-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zholunun-kurulushunun-tempi-kanday/ |work=Кабар |date=27 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Расмий максат боюнча темир жолду 2030-жылга карата бүтүрүү каралууда, бирок мөөнөт инженердик иштердин жүрүшүнө, каржылоого жана үч өлкөдөгү байланышкан участоктордун даярдыгына жараша өзгөрүшү мүмкүн.<ref name="RGI2025" /> == Талаш-тартыштар жана кыйынчылыктар == Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу сунушталгандан баштап расмий курулушка чейин дээрлик 30 жыл өттү. Алгачкы сүйлөшүүлөрдө жолдун багытын тандоо, рельс аралыгы, курулуш чыгымдары жана каржылоо ыкмалары боюнча талаш-тартыштар болгон. Кытай 1435 миллиметрдик стандарт рельс аралыгын колдонот, ал эми Советтер Союзунун мурунку темир жол системасына кирген Кыргызстан менен Өзбекстан негизинен 1520 миллиметрдик кенен рельс аралыгын колдонушат. Эки темир жол системасынын ортосунда вагон алмаштыруу маселеси узак убакыт бою техникалык чечимдердин маанилүү маселеси болуп келген. == Ошондой эле караңыз == * [[Кыргыз темир жолу]] * [[Шанхай кызматташтык уюму]] == Булактар == {{reflist}} [[Категория:Кыргызстандын темир жолдору]] 4g0g0k8vmgyeuhxbwxz9bvqn8q12e4x 663329 663328 2026-10-22T02:56:20Z Agcl136 45857 /* Талаш-тартыштар жана кыйынчылыктар */ 663329 wikitext text/x-wiki '''Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу''' (кытайча: {{lang|zh|中吉乌铁路}}; өзбекче: {{lang|uz|Xitoy–Qirgʻiziston–Oʻzbekiston temir yoʻli}}) — [[Кытай]], [[Кыргызстан]] жана [[Өзбекстан]] аймактары аркылуу өтүүчү, курулуп жаткан эл аралык темир жол. Ал Кытайдын [[Синьцзян-Уйгур автоном району]]ндагы [[Кашгар]] шаарынан башталып, [[Торугарт ашуусу]] аркылуу Кыргызстанга кирип, Арпа, Кош-Дөбө, Макмал жана [[Жалал-Абад]] аркылуу Өзбекстандын [[Анжиян]] шаарына жетүүгө тийиш.<ref name="RGI2025">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway construction officially launched |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-construction-officially-launched/68088.article |work=Railway Gazette International |date=7 January 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Долбоор 1990-жылдардан бери талкууланып келген. Үч өлкөнүн ортосунда темир жолду курууну биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга 2024-жылдын 6-июнунда [[Пекин]] шаарында кол коюлган.<ref name="GovAgreement">{{cite web |title=Кыргызстан, Кытай жана Өзбекстандын ортосунда “Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу жөнүндө Макулдашууга кол коюунун расмий аземи болуп өттү |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24279-kyrgyzstan-kytai-zana-ozbekstandyn-ortosunda-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-zonundo-makuldasuuga-kol-koyuunun-rasmii-azemi-bolup-ottu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 27-декабрында Жалал-Абад облусунда долбоорду ишке ашыруунун расмий башталыш аземи өткөрүлүп, 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринде негизги курулуш иштери башталган.<ref name="ChinaDaily2025">{{cite news |title=Work begins on three critical tunnels of China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202504/29/WS6810e628a310a04af22bceab.html |work=China Daily |date=29 April 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Темир жол Кытай менен Борбор Азиянын ортосундагы жаңы кургактык транспорттук багытты түзүү жана Өзбекстандын темир жол тармагы аркылуу андан ары Батыш Азияга жана Европага чыгуу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү максатын көздөйт. Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин эсеби боюнча, Чыгыш Азиядан Түштүк Европага багытталган айрым ташуу маршруттары болжол менен 900 чакырымга кыскарып, жүк жеткирүү убактысы бир жумага чейин азайышы мүмкүн.<ref name="MTD2024">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолу: Пекин шаарында маанилүү Макулдашууга кол коюлду |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Маршруту жана техникалык мүнөздөмөлөрү == Долбоордун азыркы негизги багыты Кашгар — Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад — Анжиян болуп саналат.<ref name="RGI2025" /> Кытайдан чыккан линия Торугарт ашуусу аркылуу Кыргызстанга кирип, Нарын облусунун тоолуу аймактарын кесип өтөт. Андан ары Макмал аркылуу Жалал-Абад облусуна түшүп, Өзбекстандын темир жол тармагына кошулат. Долбоордун жалпы узундугу боюнча ар кайсы этапта жарыяланган маалыматтар айырмаланат. ''Railway Gazette International'' 2025-жылдын январында жалпы узундукту 523 чакырым деп көрсөткөн; анда Кытайдагы бөлүгү 213 чакырым, Кыргызстандагы бөлүгү 260 чакырым жана Өзбекстандагы бөлүгү 50 чакырым деп берилген.<ref name="RGI2025" /> Бирок Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети 2025-жылдын декабрында деталдуу долбоор боюнча Кыргызстандын аймагындагы Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад бөлүгүнүн узундугун 304,94 чакырым деп билдирген.<ref name="GovRoute2025">{{cite web |title=МинКаб Төрагасы Адылбек Касымалиев "Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан" темир жолунун тилкесиндеги туннелдин курулушунун жүрүшү менен таанышты |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25850-minkab-toragasy-adylbek-kasymaliev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolunun-tilkesindegi-tunneldin-kurulusunun-zurusu-menen-taanysty |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошондуктан долбоордун узундугу боюнча коомчулукка жарыяланган сандар документтин датасына жана долбоорлоо баскычына жараша айырмаланат. Кыргызстандагы тилкеде эки башка темир жол изи колдонулат. Торугарттан Макмалга чейинки болжол менен 160 чакырымдык бөлүк Кытайдагыдай 1435 мм стандарттык из менен курулат. Макмалдан Жалал-Абадга чейинки болжол менен 145 чакырымдык бөлүк Кыргызстан менен Өзбекстандын учурдагы темир жол тармактарында колдонулган 1520 мм изге өтөт.<ref name="GovRoute2025" /> Макмалда эки темир жол системасын бириктирүүчү кайра жүктөө станциясы жана логистикалык борбор куруу каралган. Бул жерде жүктөрдү 1435 мм из менен жүргөн поезддерден 1520 мм из менен жүргөн поезддерге өткөрүп жүктөө же башка техникалык ыкмалар менен из айырмачылыгын чечүү пландалууда.<ref name="GovRoute2025" /> Темир жол баштапкы этапта бир жолдуу болуп, поезддер дизелдик тартуу менен жүрүүгө тийиш. Долбоордук максималдуу ылдамдык саатына 120 чакырымды түзөт жана келечекте электрлештирүү мүмкүнчүлүгү каралган. 2025-жылдын башындагы долбоордо Кыргызстандагы тилкеде 20 станция жана жылына 15 миллион тоннага чейинки жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгү көрсөтүлгөн. Жүргүнчү ташууну уюштуруу мүмкүнчүлүгү да каралып жаткандыгы кабарланган.<ref name="RGI2025" /> == Инженердик курулмалар == Кыргызстандагы бөлүк негизинен [[Нарын облусу]] жана [[Жалал-Абад облусу]] аркылуу өтүп, бийик тоолуу жана геологиялык жактан татаал аймактарды кесип өтөт. Ушундан улам долбоордун олуттуу бөлүгүн туннелдер жана көпүрөлөр түзөт. 2025-жылдын декабрында Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети учурдагы долбоордо 29 туннель жана 50 көпүрө каралганын билдирген. Алардын жалпы узундугу болжол менен 120 чакырым болуп, Кыргызстандын аймагындагы темир жолдун 40 пайызга жакынын түзөт.<ref name="Finance2025">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу долбоорун каржылоо үчүн макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25876-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-dolboorun-karzyloo-ucun-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=16 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошол эле жылдын 5-декабрына карата пландалган 29 туннелдин 18инде, 50 көпүрөнүн 17синде жана 602 суу өткөргүч курулманын 28инде курулуш иштери башталган. Курулушка 5000ден ашык адам жана бир нече миң техника тартылган.<ref name="KabarConstruction">{{cite news |title=Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу: 18 туннель жана 17 көпүрөнүн курулушу башталды |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-18-tunnel-zhana-17-kpr-kurula-bashtaldy/ |work=Кабар |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы туннель казуу, жер полотносун даярдоо жана убактылуу инфраструктураны куруу иштери уланган. Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин маалыматы боюнча, темир жолдун курулуш тилкелери үчүн 192,323 чакырым убактылуу жол салынып, 259 чакырым электр линиясы тартылган жана төрт трансформатордук станция орнотулган.<ref name="MTDConstruction2026">{{cite web |title=Кыргызстан – Кытай – Өзбекстан темир жолунда тоннелдерди казуу иштери жүрүүдө |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Тарыхы == Кытайды Кыргызстан аркылуу Өзбекстан менен түз темир жол аркылуу байланыштыруу идеясы 1990-жылдарда пайда болгон. Үч өлкөнүн ортосунда темир жол байланыштарын түзүү боюнча документтер 1990-жылдардын экинчи жарымынан тартып талкуулана баштаган. Кийинки жылдары маршрут, темир жол изинин туурасы, курулуштун наркы жана каржылоо модели боюнча пикир келишпестиктер долбоордун ишке ашуусун кечеңдеткен.<ref name="Diplomat2024">{{cite web |last=Putz |first=Catherine |title=Details and a Lack Thereof: The China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://magazine.thediplomat.com/2024-07/details-and-a-lack-thereof-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway |website=The Diplomat |date=July 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 1990-жылдардын аягынан тартып ар башка маршруттук варианттар изилденген. Алардын бири Кытайдан [[Иркештам]] аркылуу Кыргызстандын түштүгүнө өтүүчү кыскараак багыт болсо, башка вариант Торугарт аркылуу Нарын тарапка өтүп, өлкөнүн ички транспорттук байланышына көбүрөөк кызмат кыла турган маршрутту караган. Көп жылдык талкуудан кийин Торугарт — Арпа — Макмал — Жалал-Абад багыты негизги вариант катары бекитилген.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="RGI2025" /> 2022-жылдын 14-сентябрында [[Шанхай кызматташтык уюму]]нун Самарканддагы саммитинин алкагында Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстан темир жол долбоорунун Кыргызстандагы бөлүгүнүн техникалык-экономикалык негиздемесин иштеп чыгууга байланыштуу келишимге кол койгон. Бул документ долбоорду кайрадан активдүү ишке ашыруу баскычына өткөргөн.<ref name="Eurasianet2022">{{cite news |last=Lillis |first=Joanna |title=China, Kyrgyzstan, Uzbekistan sign landmark railroad deal |url=https://eurasianet.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-sign-landmark-railroad-deal |work=Eurasianet |date=15 September 2022 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2023-жылдын июлуна карата үч тарап техникалык-экономикалык негиздемени биргелешип аяктап, долбоордун техникалык жана экономикалык жактан ишке ашырылышы мүмкүн экенин ырастаган. Ошол жылдын сентябрында тараптар каржылоо модели жана долбоорду башкаруу маселелерин талкуулаган.<ref>{{cite web |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун куруу долбоорун ишке ашыруунун учурдагы абалы |url=https://mtd.gov.kg/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholun-kuruu-dolboorun-ishke-ashyruunun-uchurdagy-abaly/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 6-июнунда Пекинде үч өлкөнүн өкмөттөрү долбоорду биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга кол койгон. Макулдашуу темир жолду каржылоо, куруу, эксплуатациялоо жана тейлөө боюнча кызматташуунун укуктук негизин түзгөн.<ref name="GovAgreement" /><ref name="RGI2024">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway agreement signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-agreement-signed/66739.article |work=Railway Gazette International |date=17 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2024-жылдын 26-июлунда үч өлкөнүн катышуусунда «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жол компаниясы» ЖЧКсы катталган.<ref name="GovCompany">{{cite web |title=МинКаб башчысынын орун басары Бакыт Төрөбаев: Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу бүтүндөй Борбор Азия үчүн ачылыш болуп саналат |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24576-minkab-bascysynyn-orun-basary-bakyt-torobaev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolu-butundoi-borbor-aziya-ucun-acylys-bolup-sanalat |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 20-декабрда Кыргызстандын Министрлер Кабинети менен долбоордук компаниянын ортосунда инвестициялык макулдашууга кол коюлган.<ref>{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу боюнча Инвестициялык макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24825-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-boyunca-investiciyalyk-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=20 December 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 27-декабрда Тош-Кутчу жерлигинде темир жолдун курулушун баштоо аземи өткөрүлгөн. Бул учурда негизги курулуш иштерин 2025-жылы күчөтүү жана темир жолду болжол менен алты жыл ичинде бүтүрүү пландалган.<ref name="RGI2025" /> 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринин курулушу башталган. Бул үч объект негизги линиянын курулушундагы алгачкы ири инженердик иштердин катарына кирген.<ref name="ChinaDaily2025" /> 2025–2026-жылдары курулуш темпи жогорулап, туннелдерде, көпүрөлөрдө, убактылуу жолдордо жана темир жолдун жер полотносунда иштер жүргөн. Кыргызстандын президенти [[Садыр Жапаров]] 2025-жылдын ноябрында темир жолду 2030-жылга карата пайдаланууга берүү максатын билдирген.<ref>{{cite news |title=Садыр Жапаров: Кыргызстан 2030-жылдан баштап темир жол аркылуу дүйнөгө чыгат |url=https://kabar.kg/news/sadyr-zhaparov-kyrgyzstan-2030-zhyldan-bashtap-temir-zhol-arkyluu-djng-chygat/ |work=Кабар |date=21 November 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Долбоордук компания жана каржылоо == Кыргызстандын аймагындагы негизги курулуш иштерин үч өлкө түзгөн «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу компаниясы» ЖЧКсы ишке ашырат. Долбоордук компанияда Кытай тараптын үлүшү 51 пайызды, Кыргызстан менен Өзбекстандын үлүштөрү ар бири 24,5 пайызды түзөт.<ref name="GovCompany" /><ref name="Finance2025" /> 2025-жылдын 16-декабрында долбоордук компания Кытайдын Мамлекеттик өнүктүрүү банкы жана Экспорттук-импорттук банкы кирген банктык синдикат менен насыялык келишимге кол койгон. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин маалыматы боюнча, долбоордун баасы 4,7 миллиард АКШ долларына бааланган.<ref name="Finance2025" /> Каржылоо схемасы боюнча болжол менен 2,3 миллиард доллар Кытайдын банктык синдикаты тарабынан долбоордук компанияга 35 жылдык насыя катары берилет. Калган 2,3 миллиард доллар долбоордук компаниянын капиталы катары үч тарап тарабынан алардын үлүштөрүнө ылайык каржыланат: Кытай 51 пайызын, Кыргызстан жана Өзбекстан ар бири 24,5 пайызын камсыз кылат. Насыя боюнча милдеттенме үч өлкө түзгөн биргелешкен долбоордук компанияга таандык.<ref name="Finance2025" /> Мурда долбоордун наркы боюнча башка сандар да айтылып келген. 2024-жылдын башында айрым расмий жана медиа булактар жалпы наркты 8 миллиард доллардын тегерегинде баалашкан, ал эми андан мурдагы изилдөөлөрдө мындан да жогору баалар кездешкен. Акыркы каржылоо келишиминде колдонулган негизги сумма 4,7 миллиард доллар болгон.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="Finance2025" /> == Экономикалык жана транспорттук мааниси == Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстандын өкмөттөрү темир жолду Борбор Азия аркылуу чыгыш-батыш багытындагы жаңы эл аралык транспорт коридорунун бир бөлүгү катары карашат. Кытайдан келген жүк Өзбекстандын темир жол тармагына киргенден кийин Борбор Азиянын башка өлкөлөрүнө, [[Иран]]га, [[Түркия]]га жана Европа багытына улантылышы мүмкүн.<ref name="GovAgreement" /> Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги темир жол Чыгыш Азиядан Түштүк Европага чейинки айрым маршруттарды болжол менен 900 чакырымга кыскартып, жеткирүү убактысын бир жумага азайтышы мүмкүн деп билдирген.<ref name="MTD2024" /> ''Railway Gazette International'' темир жолдун долбоордук жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгүн жылына 15 миллион тонна деп көрсөткөн.<ref name="RGI2025" /> Кыргызстан үчүн долбоордун өзгөчө мааниси — өлкөнүн Кытай менен түз темир жол байланышына ээ болушу. Азыркы кыргыз темир жол тармагы түндүк жана түштүк бөлүктөргө бөлүнүп, бири-бири менен өлкө ичинде түз байланышкан эмес. Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу жана Макмал тарапка пландалып жаткан башка ички линиялар келечекте өлкөнүн темир жол тармагынын байланыштуулугун жакшыртуу мүмкүнчүлүгүн түзөт.<ref>{{cite news |title=Kyrgyzstan railway construction PPP signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/kyrgyzstan-railway-construction-ppp-signed/68455.article |work=Railway Gazette International |date=9 March 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Темир жол ошондой эле Кытай менен Европа ортосунда Россия аркылуу өтүүчү түндүк транспорт жолдорун толуктоочу альтернативдүү багыт катары каралууда. 2022-жылдан кийин Россия аркылуу транзитке байланышкан геосаясий жана санкциялык тобокелдиктердин өсүшү Борбор Азия аркылуу өтүүчү альтернативдүү маршруттарга болгон кызыгууну арттырган.<ref name="Eurasianet2022" /> Ошол эле учурда темир жолдун коммерциялык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү жүктүн көлөмүнө, Макмалдагы кайра жүктөө чыгымдарына, чек арадагы жол-жоболорго, тарифтерге жана Өзбекстандан батышка карай байланышкан транспорттук коридорлордун мүмкүнчүлүктөрүнө көз каранды болот деп талдоочулар белгилешет.<ref name="Diplomat2026">{{cite web |last=Nicharapova |first=Jildiz |title=Progress on the China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway, Some Challenges Remain |url=https://thediplomat.com/2026/07/progress-on-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-some-challenges-remain/ |website=The Diplomat |date=17 July 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Техникалык жана социалдык маселелер == Долбоордун көп жыл бою кечигишинин негизги себептеринин бири темир жол изинин туурасы боюнча пикир келишпестик болгон. Кытайда 1435 мм стандарттык из колдонулса, Кыргызстан менен Өзбекстандын совет мезгилинен калган темир жол тармактарында 1520 мм из колдонулат. Акыркы долбоордо бул айырмачылык Макмалда чечилип, Кытайдан Макмалга чейинки бөлүк стандарттык, Макмалдан батышка карай бөлүк 1520 мм из менен курулууда.<ref name="GovRoute2025" /><ref name="Diplomat2026" /> Кыргызстандагы маршруттун бийик тоолуу аймактардан өтүшү долбоордун инженердик татаалдыгын жогорулатат. Туннелдер менен көпүрөлөрдүн жалпы узундугу Кыргызстандын тилкесинин болжол менен 40 пайызын түзөт.<ref name="Finance2025" /> Тоолуу геология, жер көчкү коркунучу, суу ресурстары, курулуш жолдору жана айлана-чөйрөгө тийгизилүүчү таасир долбоорду ишке ашырууда көзөмөлдү талап кылган маселелердин катарына кирет.<ref name="Diplomat2026" /> Темир жол үчүн жер тилкелерин бошотуу жана жашоочуларга компенсация төлөө маселеси да көтөрүлгөн. BBC News Кыргыз кызматы 2025-жылы долбоорго байланыштуу Кыргызстандын аймагында эки жүздөн ашык турак жай бузулушу мүмкүн экенин кабарлаган.<ref>{{cite news |title=«Кытай - Кыргызстан - Өзбекстан» темир жолун курууда эки жүздөн ашуун турак-жай бузулат |url=https://www.bbc.com/kyrgyz/articles/cewpj1jl91qo |work=BBC News Кыргыз Кызматы |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы Жалал-Абад облусунда жер тилкелерин алуу жана турак жай ээлерине кенемте төлөө маселелери боюнча өкмөттүк жыйындар өткөрүлгөн.<ref>{{cite news |title="Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан" темир жолу: Кенемте төлөө талкууланып, туннелдин курулушу текшерилди |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-kenemte-tl-talkuulanyp-tunneldin-kurulushu-teksherildi/ |work=Кабар |date=5 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Каржылоо маселеси да долбоордун тарыхында талкуунун маанилүү бөлүгү болгон. Кыргызстандын экономикасынын көлөмүнө салыштырмалуу курулуштун баасы жогору болгондуктан, насыя шарттары жана Кыргызстандын долбоордук компаниядагы каржылык милдеттенмелери коомдук талкууларды жараткан.<ref>{{cite web |title=China–Kyrgyzstan–Uzbekistan Railway Financing Loan Signed |url=https://jamestown.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-financing-loan-signed/ |website=The Jamestown Foundation |date=27 January 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Маршрутту тандоо == Долбоордун тарыхында Кыргызстандын аймагынан өтүүчү бир нече маршрут каралган. Алгачкы талкууларда түштүктөгү Иркештам аркылуу өтүүчү салыштырмалуу түз багыт жана Торугарт аркылуу өлкөнүн ички аймактарына тереңирээк кирген багыт атаандаш варианттар болгон.<ref name="Diplomat2024" /> Кыскараак маршрут Кытай менен Өзбекстандын ортосундагы транзиттик аралыкты азайтууга ылайыктуу болгон, бирок Кыргызстан өз аймагындагы темир жол инфраструктурасынын өнүгүшүн жана өлкөнүн ички аймактарына тийгизе турган экономикалык таасирин да эске алууга аракет кылган. Натыйжада Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад багыты тандалып, 2024-жылдагы өкмөттөр аралык келишимден кийин ушул маршрут боюнча курулуш иштери башталган.<ref name="RGI2025" /><ref name="GovRoute2025" /> Макмал бул схема боюнча өзгөчө маанилүү түйүн болуп саналат. Ал Кытайдан келген 1435 мм темир жол изинин аяктоочу жери жана 1520 мм системага өтүүчү пункт гана эмес, келечекте Кыргызстандын башка ички темир жол долбоорлору менен байланышуу мүмкүнчүлүгү бар транспорттук түйүн катары да каралууда.<ref name="GovRoute2025" /> == Курулуштун учурдагы абалы == 2026-жылдын ортосуна карата долбоор практикалык курулуш баскычында болгон. Негизги туннелдерди казуу, көпүрөлөрдү куруу, жер полотносун даярдоо, курулуш аянттарына электр энергиясын жеткирүү жана убактылуу автомобиль жолдорун салуу иштери жүргүзүлүп жаткан.<ref name="MTDConstruction2026" /> 2026-жылдын июнунда Кыргызстандын Министрлер Кабинети долбоорду ишке ашырууда жер маселелерин, компенсацияларды, инженердик тармактарды көчүрүүнү жана негизги курулуш объекттеринин графигин координациялоону уланткан.<ref>{{cite news |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун курулуш темпи кандай? |url=https://kabar.kg/news/kytay-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zholunun-kurulushunun-tempi-kanday/ |work=Кабар |date=27 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Расмий максат боюнча темир жолду 2030-жылга карата бүтүрүү каралууда, бирок мөөнөт инженердик иштердин жүрүшүнө, каржылоого жана үч өлкөдөгү байланышкан участоктордун даярдыгына жараша өзгөрүшү мүмкүн.<ref name="RGI2025" /> == Талаш-тартыштар жана кыйынчылыктар == Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу сунушталгандан баштап расмий курулушка чейин дээрлик 30 жыл өттү. Алгачкы сүйлөшүүлөрдө жолдун багытын тандоо, рельс аралыгы, курулуш чыгымдары жана каржылоо ыкмалары боюнча талаш-тартыштар болгон. Кытай 1435 миллиметрдик стандарт рельс аралыгын колдонот, ал эми Советтер Союзунун мурунку темир жол системасына кирген Кыргызстан менен Өзбекстан негизинен 1520 миллиметрдик кенен рельс аралыгын колдонушат. Эки темир жол системасынын ортосунда вагон алмаштыруу маселеси узак убакыт бою техникалык чечимдердин маанилүү маселеси болуп келген.<ref>https://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/13837-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-chinas-strategic-expansion-in-russias-backyard.html</ref> == Ошондой эле караңыз == * [[Кыргыз темир жолу]] * [[Шанхай кызматташтык уюму]] == Булактар == {{reflist}} [[Категория:Кыргызстандын темир жолдору]] 9xl4h8tcytggr3kozmw5vdamjaw1llz 663330 663329 2026-10-22T02:56:47Z Agcl136 45857 /* Талаш-тартыштар жана кыйынчылыктар */ 663330 wikitext text/x-wiki '''Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу''' (кытайча: {{lang|zh|中吉乌铁路}}; өзбекче: {{lang|uz|Xitoy–Qirgʻiziston–Oʻzbekiston temir yoʻli}}) — [[Кытай]], [[Кыргызстан]] жана [[Өзбекстан]] аймактары аркылуу өтүүчү, курулуп жаткан эл аралык темир жол. Ал Кытайдын [[Синьцзян-Уйгур автоном району]]ндагы [[Кашгар]] шаарынан башталып, [[Торугарт ашуусу]] аркылуу Кыргызстанга кирип, Арпа, Кош-Дөбө, Макмал жана [[Жалал-Абад]] аркылуу Өзбекстандын [[Анжиян]] шаарына жетүүгө тийиш.<ref name="RGI2025">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway construction officially launched |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-construction-officially-launched/68088.article |work=Railway Gazette International |date=7 January 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Долбоор 1990-жылдардан бери талкууланып келген. Үч өлкөнүн ортосунда темир жолду курууну биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга 2024-жылдын 6-июнунда [[Пекин]] шаарында кол коюлган.<ref name="GovAgreement">{{cite web |title=Кыргызстан, Кытай жана Өзбекстандын ортосунда “Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу жөнүндө Макулдашууга кол коюунун расмий аземи болуп өттү |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24279-kyrgyzstan-kytai-zana-ozbekstandyn-ortosunda-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-zonundo-makuldasuuga-kol-koyuunun-rasmii-azemi-bolup-ottu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 27-декабрында Жалал-Абад облусунда долбоорду ишке ашыруунун расмий башталыш аземи өткөрүлүп, 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринде негизги курулуш иштери башталган.<ref name="ChinaDaily2025">{{cite news |title=Work begins on three critical tunnels of China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202504/29/WS6810e628a310a04af22bceab.html |work=China Daily |date=29 April 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Темир жол Кытай менен Борбор Азиянын ортосундагы жаңы кургактык транспорттук багытты түзүү жана Өзбекстандын темир жол тармагы аркылуу андан ары Батыш Азияга жана Европага чыгуу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү максатын көздөйт. Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин эсеби боюнча, Чыгыш Азиядан Түштүк Европага багытталган айрым ташуу маршруттары болжол менен 900 чакырымга кыскарып, жүк жеткирүү убактысы бир жумага чейин азайышы мүмкүн.<ref name="MTD2024">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолу: Пекин шаарында маанилүү Макулдашууга кол коюлду |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Маршруту жана техникалык мүнөздөмөлөрү == Долбоордун азыркы негизги багыты Кашгар — Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад — Анжиян болуп саналат.<ref name="RGI2025" /> Кытайдан чыккан линия Торугарт ашуусу аркылуу Кыргызстанга кирип, Нарын облусунун тоолуу аймактарын кесип өтөт. Андан ары Макмал аркылуу Жалал-Абад облусуна түшүп, Өзбекстандын темир жол тармагына кошулат. Долбоордун жалпы узундугу боюнча ар кайсы этапта жарыяланган маалыматтар айырмаланат. ''Railway Gazette International'' 2025-жылдын январында жалпы узундукту 523 чакырым деп көрсөткөн; анда Кытайдагы бөлүгү 213 чакырым, Кыргызстандагы бөлүгү 260 чакырым жана Өзбекстандагы бөлүгү 50 чакырым деп берилген.<ref name="RGI2025" /> Бирок Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети 2025-жылдын декабрында деталдуу долбоор боюнча Кыргызстандын аймагындагы Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад бөлүгүнүн узундугун 304,94 чакырым деп билдирген.<ref name="GovRoute2025">{{cite web |title=МинКаб Төрагасы Адылбек Касымалиев "Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан" темир жолунун тилкесиндеги туннелдин курулушунун жүрүшү менен таанышты |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25850-minkab-toragasy-adylbek-kasymaliev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolunun-tilkesindegi-tunneldin-kurulusunun-zurusu-menen-taanysty |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошондуктан долбоордун узундугу боюнча коомчулукка жарыяланган сандар документтин датасына жана долбоорлоо баскычына жараша айырмаланат. Кыргызстандагы тилкеде эки башка темир жол изи колдонулат. Торугарттан Макмалга чейинки болжол менен 160 чакырымдык бөлүк Кытайдагыдай 1435 мм стандарттык из менен курулат. Макмалдан Жалал-Абадга чейинки болжол менен 145 чакырымдык бөлүк Кыргызстан менен Өзбекстандын учурдагы темир жол тармактарында колдонулган 1520 мм изге өтөт.<ref name="GovRoute2025" /> Макмалда эки темир жол системасын бириктирүүчү кайра жүктөө станциясы жана логистикалык борбор куруу каралган. Бул жерде жүктөрдү 1435 мм из менен жүргөн поезддерден 1520 мм из менен жүргөн поезддерге өткөрүп жүктөө же башка техникалык ыкмалар менен из айырмачылыгын чечүү пландалууда.<ref name="GovRoute2025" /> Темир жол баштапкы этапта бир жолдуу болуп, поезддер дизелдик тартуу менен жүрүүгө тийиш. Долбоордук максималдуу ылдамдык саатына 120 чакырымды түзөт жана келечекте электрлештирүү мүмкүнчүлүгү каралган. 2025-жылдын башындагы долбоордо Кыргызстандагы тилкеде 20 станция жана жылына 15 миллион тоннага чейинки жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгү көрсөтүлгөн. Жүргүнчү ташууну уюштуруу мүмкүнчүлүгү да каралып жаткандыгы кабарланган.<ref name="RGI2025" /> == Инженердик курулмалар == Кыргызстандагы бөлүк негизинен [[Нарын облусу]] жана [[Жалал-Абад облусу]] аркылуу өтүп, бийик тоолуу жана геологиялык жактан татаал аймактарды кесип өтөт. Ушундан улам долбоордун олуттуу бөлүгүн туннелдер жана көпүрөлөр түзөт. 2025-жылдын декабрында Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети учурдагы долбоордо 29 туннель жана 50 көпүрө каралганын билдирген. Алардын жалпы узундугу болжол менен 120 чакырым болуп, Кыргызстандын аймагындагы темир жолдун 40 пайызга жакынын түзөт.<ref name="Finance2025">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу долбоорун каржылоо үчүн макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25876-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-dolboorun-karzyloo-ucun-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=16 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошол эле жылдын 5-декабрына карата пландалган 29 туннелдин 18инде, 50 көпүрөнүн 17синде жана 602 суу өткөргүч курулманын 28инде курулуш иштери башталган. Курулушка 5000ден ашык адам жана бир нече миң техника тартылган.<ref name="KabarConstruction">{{cite news |title=Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу: 18 туннель жана 17 көпүрөнүн курулушу башталды |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-18-tunnel-zhana-17-kpr-kurula-bashtaldy/ |work=Кабар |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы туннель казуу, жер полотносун даярдоо жана убактылуу инфраструктураны куруу иштери уланган. Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин маалыматы боюнча, темир жолдун курулуш тилкелери үчүн 192,323 чакырым убактылуу жол салынып, 259 чакырым электр линиясы тартылган жана төрт трансформатордук станция орнотулган.<ref name="MTDConstruction2026">{{cite web |title=Кыргызстан – Кытай – Өзбекстан темир жолунда тоннелдерди казуу иштери жүрүүдө |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Тарыхы == Кытайды Кыргызстан аркылуу Өзбекстан менен түз темир жол аркылуу байланыштыруу идеясы 1990-жылдарда пайда болгон. Үч өлкөнүн ортосунда темир жол байланыштарын түзүү боюнча документтер 1990-жылдардын экинчи жарымынан тартып талкуулана баштаган. Кийинки жылдары маршрут, темир жол изинин туурасы, курулуштун наркы жана каржылоо модели боюнча пикир келишпестиктер долбоордун ишке ашуусун кечеңдеткен.<ref name="Diplomat2024">{{cite web |last=Putz |first=Catherine |title=Details and a Lack Thereof: The China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://magazine.thediplomat.com/2024-07/details-and-a-lack-thereof-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway |website=The Diplomat |date=July 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 1990-жылдардын аягынан тартып ар башка маршруттук варианттар изилденген. Алардын бири Кытайдан [[Иркештам]] аркылуу Кыргызстандын түштүгүнө өтүүчү кыскараак багыт болсо, башка вариант Торугарт аркылуу Нарын тарапка өтүп, өлкөнүн ички транспорттук байланышына көбүрөөк кызмат кыла турган маршрутту караган. Көп жылдык талкуудан кийин Торугарт — Арпа — Макмал — Жалал-Абад багыты негизги вариант катары бекитилген.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="RGI2025" /> 2022-жылдын 14-сентябрында [[Шанхай кызматташтык уюму]]нун Самарканддагы саммитинин алкагында Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстан темир жол долбоорунун Кыргызстандагы бөлүгүнүн техникалык-экономикалык негиздемесин иштеп чыгууга байланыштуу келишимге кол койгон. Бул документ долбоорду кайрадан активдүү ишке ашыруу баскычына өткөргөн.<ref name="Eurasianet2022">{{cite news |last=Lillis |first=Joanna |title=China, Kyrgyzstan, Uzbekistan sign landmark railroad deal |url=https://eurasianet.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-sign-landmark-railroad-deal |work=Eurasianet |date=15 September 2022 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2023-жылдын июлуна карата үч тарап техникалык-экономикалык негиздемени биргелешип аяктап, долбоордун техникалык жана экономикалык жактан ишке ашырылышы мүмкүн экенин ырастаган. Ошол жылдын сентябрында тараптар каржылоо модели жана долбоорду башкаруу маселелерин талкуулаган.<ref>{{cite web |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун куруу долбоорун ишке ашыруунун учурдагы абалы |url=https://mtd.gov.kg/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholun-kuruu-dolboorun-ishke-ashyruunun-uchurdagy-abaly/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 6-июнунда Пекинде үч өлкөнүн өкмөттөрү долбоорду биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга кол койгон. Макулдашуу темир жолду каржылоо, куруу, эксплуатациялоо жана тейлөө боюнча кызматташуунун укуктук негизин түзгөн.<ref name="GovAgreement" /><ref name="RGI2024">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway agreement signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-agreement-signed/66739.article |work=Railway Gazette International |date=17 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2024-жылдын 26-июлунда үч өлкөнүн катышуусунда «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жол компаниясы» ЖЧКсы катталган.<ref name="GovCompany">{{cite web |title=МинКаб башчысынын орун басары Бакыт Төрөбаев: Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу бүтүндөй Борбор Азия үчүн ачылыш болуп саналат |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24576-minkab-bascysynyn-orun-basary-bakyt-torobaev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolu-butundoi-borbor-aziya-ucun-acylys-bolup-sanalat |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 20-декабрда Кыргызстандын Министрлер Кабинети менен долбоордук компаниянын ортосунда инвестициялык макулдашууга кол коюлган.<ref>{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу боюнча Инвестициялык макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24825-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-boyunca-investiciyalyk-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=20 December 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 27-декабрда Тош-Кутчу жерлигинде темир жолдун курулушун баштоо аземи өткөрүлгөн. Бул учурда негизги курулуш иштерин 2025-жылы күчөтүү жана темир жолду болжол менен алты жыл ичинде бүтүрүү пландалган.<ref name="RGI2025" /> 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринин курулушу башталган. Бул үч объект негизги линиянын курулушундагы алгачкы ири инженердик иштердин катарына кирген.<ref name="ChinaDaily2025" /> 2025–2026-жылдары курулуш темпи жогорулап, туннелдерде, көпүрөлөрдө, убактылуу жолдордо жана темир жолдун жер полотносунда иштер жүргөн. Кыргызстандын президенти [[Садыр Жапаров]] 2025-жылдын ноябрында темир жолду 2030-жылга карата пайдаланууга берүү максатын билдирген.<ref>{{cite news |title=Садыр Жапаров: Кыргызстан 2030-жылдан баштап темир жол аркылуу дүйнөгө чыгат |url=https://kabar.kg/news/sadyr-zhaparov-kyrgyzstan-2030-zhyldan-bashtap-temir-zhol-arkyluu-djng-chygat/ |work=Кабар |date=21 November 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Долбоордук компания жана каржылоо == Кыргызстандын аймагындагы негизги курулуш иштерин үч өлкө түзгөн «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу компаниясы» ЖЧКсы ишке ашырат. Долбоордук компанияда Кытай тараптын үлүшү 51 пайызды, Кыргызстан менен Өзбекстандын үлүштөрү ар бири 24,5 пайызды түзөт.<ref name="GovCompany" /><ref name="Finance2025" /> 2025-жылдын 16-декабрында долбоордук компания Кытайдын Мамлекеттик өнүктүрүү банкы жана Экспорттук-импорттук банкы кирген банктык синдикат менен насыялык келишимге кол койгон. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин маалыматы боюнча, долбоордун баасы 4,7 миллиард АКШ долларына бааланган.<ref name="Finance2025" /> Каржылоо схемасы боюнча болжол менен 2,3 миллиард доллар Кытайдын банктык синдикаты тарабынан долбоордук компанияга 35 жылдык насыя катары берилет. Калган 2,3 миллиард доллар долбоордук компаниянын капиталы катары үч тарап тарабынан алардын үлүштөрүнө ылайык каржыланат: Кытай 51 пайызын, Кыргызстан жана Өзбекстан ар бири 24,5 пайызын камсыз кылат. Насыя боюнча милдеттенме үч өлкө түзгөн биргелешкен долбоордук компанияга таандык.<ref name="Finance2025" /> Мурда долбоордун наркы боюнча башка сандар да айтылып келген. 2024-жылдын башында айрым расмий жана медиа булактар жалпы наркты 8 миллиард доллардын тегерегинде баалашкан, ал эми андан мурдагы изилдөөлөрдө мындан да жогору баалар кездешкен. Акыркы каржылоо келишиминде колдонулган негизги сумма 4,7 миллиард доллар болгон.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="Finance2025" /> == Экономикалык жана транспорттук мааниси == Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстандын өкмөттөрү темир жолду Борбор Азия аркылуу чыгыш-батыш багытындагы жаңы эл аралык транспорт коридорунун бир бөлүгү катары карашат. Кытайдан келген жүк Өзбекстандын темир жол тармагына киргенден кийин Борбор Азиянын башка өлкөлөрүнө, [[Иран]]га, [[Түркия]]га жана Европа багытына улантылышы мүмкүн.<ref name="GovAgreement" /> Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги темир жол Чыгыш Азиядан Түштүк Европага чейинки айрым маршруттарды болжол менен 900 чакырымга кыскартып, жеткирүү убактысын бир жумага азайтышы мүмкүн деп билдирген.<ref name="MTD2024" /> ''Railway Gazette International'' темир жолдун долбоордук жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгүн жылына 15 миллион тонна деп көрсөткөн.<ref name="RGI2025" /> Кыргызстан үчүн долбоордун өзгөчө мааниси — өлкөнүн Кытай менен түз темир жол байланышына ээ болушу. Азыркы кыргыз темир жол тармагы түндүк жана түштүк бөлүктөргө бөлүнүп, бири-бири менен өлкө ичинде түз байланышкан эмес. Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу жана Макмал тарапка пландалып жаткан башка ички линиялар келечекте өлкөнүн темир жол тармагынын байланыштуулугун жакшыртуу мүмкүнчүлүгүн түзөт.<ref>{{cite news |title=Kyrgyzstan railway construction PPP signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/kyrgyzstan-railway-construction-ppp-signed/68455.article |work=Railway Gazette International |date=9 March 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Темир жол ошондой эле Кытай менен Европа ортосунда Россия аркылуу өтүүчү түндүк транспорт жолдорун толуктоочу альтернативдүү багыт катары каралууда. 2022-жылдан кийин Россия аркылуу транзитке байланышкан геосаясий жана санкциялык тобокелдиктердин өсүшү Борбор Азия аркылуу өтүүчү альтернативдүү маршруттарга болгон кызыгууну арттырган.<ref name="Eurasianet2022" /> Ошол эле учурда темир жолдун коммерциялык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү жүктүн көлөмүнө, Макмалдагы кайра жүктөө чыгымдарына, чек арадагы жол-жоболорго, тарифтерге жана Өзбекстандан батышка карай байланышкан транспорттук коридорлордун мүмкүнчүлүктөрүнө көз каранды болот деп талдоочулар белгилешет.<ref name="Diplomat2026">{{cite web |last=Nicharapova |first=Jildiz |title=Progress on the China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway, Some Challenges Remain |url=https://thediplomat.com/2026/07/progress-on-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-some-challenges-remain/ |website=The Diplomat |date=17 July 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Техникалык жана социалдык маселелер == Долбоордун көп жыл бою кечигишинин негизги себептеринин бири темир жол изинин туурасы боюнча пикир келишпестик болгон. Кытайда 1435 мм стандарттык из колдонулса, Кыргызстан менен Өзбекстандын совет мезгилинен калган темир жол тармактарында 1520 мм из колдонулат. Акыркы долбоордо бул айырмачылык Макмалда чечилип, Кытайдан Макмалга чейинки бөлүк стандарттык, Макмалдан батышка карай бөлүк 1520 мм из менен курулууда.<ref name="GovRoute2025" /><ref name="Diplomat2026" /> Кыргызстандагы маршруттун бийик тоолуу аймактардан өтүшү долбоордун инженердик татаалдыгын жогорулатат. Туннелдер менен көпүрөлөрдүн жалпы узундугу Кыргызстандын тилкесинин болжол менен 40 пайызын түзөт.<ref name="Finance2025" /> Тоолуу геология, жер көчкү коркунучу, суу ресурстары, курулуш жолдору жана айлана-чөйрөгө тийгизилүүчү таасир долбоорду ишке ашырууда көзөмөлдү талап кылган маселелердин катарына кирет.<ref name="Diplomat2026" /> Темир жол үчүн жер тилкелерин бошотуу жана жашоочуларга компенсация төлөө маселеси да көтөрүлгөн. BBC News Кыргыз кызматы 2025-жылы долбоорго байланыштуу Кыргызстандын аймагында эки жүздөн ашык турак жай бузулушу мүмкүн экенин кабарлаган.<ref>{{cite news |title=«Кытай - Кыргызстан - Өзбекстан» темир жолун курууда эки жүздөн ашуун турак-жай бузулат |url=https://www.bbc.com/kyrgyz/articles/cewpj1jl91qo |work=BBC News Кыргыз Кызматы |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы Жалал-Абад облусунда жер тилкелерин алуу жана турак жай ээлерине кенемте төлөө маселелери боюнча өкмөттүк жыйындар өткөрүлгөн.<ref>{{cite news |title="Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан" темир жолу: Кенемте төлөө талкууланып, туннелдин курулушу текшерилди |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-kenemte-tl-talkuulanyp-tunneldin-kurulushu-teksherildi/ |work=Кабар |date=5 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Каржылоо маселеси да долбоордун тарыхында талкуунун маанилүү бөлүгү болгон. Кыргызстандын экономикасынын көлөмүнө салыштырмалуу курулуштун баасы жогору болгондуктан, насыя шарттары жана Кыргызстандын долбоордук компаниядагы каржылык милдеттенмелери коомдук талкууларды жараткан.<ref>{{cite web |title=China–Kyrgyzstan–Uzbekistan Railway Financing Loan Signed |url=https://jamestown.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-financing-loan-signed/ |website=The Jamestown Foundation |date=27 January 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Маршрутту тандоо == Долбоордун тарыхында Кыргызстандын аймагынан өтүүчү бир нече маршрут каралган. Алгачкы талкууларда түштүктөгү Иркештам аркылуу өтүүчү салыштырмалуу түз багыт жана Торугарт аркылуу өлкөнүн ички аймактарына тереңирээк кирген багыт атаандаш варианттар болгон.<ref name="Diplomat2024" /> Кыскараак маршрут Кытай менен Өзбекстандын ортосундагы транзиттик аралыкты азайтууга ылайыктуу болгон, бирок Кыргызстан өз аймагындагы темир жол инфраструктурасынын өнүгүшүн жана өлкөнүн ички аймактарына тийгизе турган экономикалык таасирин да эске алууга аракет кылган. Натыйжада Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад багыты тандалып, 2024-жылдагы өкмөттөр аралык келишимден кийин ушул маршрут боюнча курулуш иштери башталган.<ref name="RGI2025" /><ref name="GovRoute2025" /> Макмал бул схема боюнча өзгөчө маанилүү түйүн болуп саналат. Ал Кытайдан келген 1435 мм темир жол изинин аяктоочу жери жана 1520 мм системага өтүүчү пункт гана эмес, келечекте Кыргызстандын башка ички темир жол долбоорлору менен байланышуу мүмкүнчүлүгү бар транспорттук түйүн катары да каралууда.<ref name="GovRoute2025" /> == Курулуштун учурдагы абалы == 2026-жылдын ортосуна карата долбоор практикалык курулуш баскычында болгон. Негизги туннелдерди казуу, көпүрөлөрдү куруу, жер полотносун даярдоо, курулуш аянттарына электр энергиясын жеткирүү жана убактылуу автомобиль жолдорун салуу иштери жүргүзүлүп жаткан.<ref name="MTDConstruction2026" /> 2026-жылдын июнунда Кыргызстандын Министрлер Кабинети долбоорду ишке ашырууда жер маселелерин, компенсацияларды, инженердик тармактарды көчүрүүнү жана негизги курулуш объекттеринин графигин координациялоону уланткан.<ref>{{cite news |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун курулуш темпи кандай? |url=https://kabar.kg/news/kytay-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zholunun-kurulushunun-tempi-kanday/ |work=Кабар |date=27 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Расмий максат боюнча темир жолду 2030-жылга карата бүтүрүү каралууда, бирок мөөнөт инженердик иштердин жүрүшүнө, каржылоого жана үч өлкөдөгү байланышкан участоктордун даярдыгына жараша өзгөрүшү мүмкүн.<ref name="RGI2025" /> == Талаш-тартыштар жана кыйынчылыктар == Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу сунушталгандан баштап расмий курулушка чейин дээрлик 30 жыл өттү. Алгачкы сүйлөшүүлөрдө жолдун багытын тандоо, рельс аралыгы, курулуш чыгымдары жана каржылоо ыкмалары боюнча талаш-тартыштар болгон. Кытай 1435 миллиметрдик стандарт рельс аралыгын колдонот, ал эми Советтер Союзунун мурунку темир жол системасына кирген Кыргызстан менен Өзбекстан негизинен 1520 миллиметрдик кенен рельс аралыгын колдонушат. Эки темир жол системасынын ортосунда вагон алмаштыруу маселеси узак убакыт бою техникалык чечимдердин маанилүү маселеси болуп келген.<ref>https://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/13837-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-chinas-strategic-expansion-in-russias-backyard.html</ref> Акырында Макмалда рельс аралыгын алмаштыруучу сегменттик чечим кабыл алынды. == Ошондой эле караңыз == * [[Кыргыз темир жолу]] * [[Шанхай кызматташтык уюму]] == Булактар == {{reflist}} [[Категория:Кыргызстандын темир жолдору]] hhb71ca29mqqi18xtffjp5fj10l354x 663331 663330 2026-10-22T02:57:11Z Agcl136 45857 /* Талаш-тартыштар жана кыйынчылыктар */ 663331 wikitext text/x-wiki '''Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу''' (кытайча: {{lang|zh|中吉乌铁路}}; өзбекче: {{lang|uz|Xitoy–Qirgʻiziston–Oʻzbekiston temir yoʻli}}) — [[Кытай]], [[Кыргызстан]] жана [[Өзбекстан]] аймактары аркылуу өтүүчү, курулуп жаткан эл аралык темир жол. Ал Кытайдын [[Синьцзян-Уйгур автоном району]]ндагы [[Кашгар]] шаарынан башталып, [[Торугарт ашуусу]] аркылуу Кыргызстанга кирип, Арпа, Кош-Дөбө, Макмал жана [[Жалал-Абад]] аркылуу Өзбекстандын [[Анжиян]] шаарына жетүүгө тийиш.<ref name="RGI2025">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway construction officially launched |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-construction-officially-launched/68088.article |work=Railway Gazette International |date=7 January 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Долбоор 1990-жылдардан бери талкууланып келген. Үч өлкөнүн ортосунда темир жолду курууну биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга 2024-жылдын 6-июнунда [[Пекин]] шаарында кол коюлган.<ref name="GovAgreement">{{cite web |title=Кыргызстан, Кытай жана Өзбекстандын ортосунда “Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу жөнүндө Макулдашууга кол коюунун расмий аземи болуп өттү |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24279-kyrgyzstan-kytai-zana-ozbekstandyn-ortosunda-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-zonundo-makuldasuuga-kol-koyuunun-rasmii-azemi-bolup-ottu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 27-декабрында Жалал-Абад облусунда долбоорду ишке ашыруунун расмий башталыш аземи өткөрүлүп, 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринде негизги курулуш иштери башталган.<ref name="ChinaDaily2025">{{cite news |title=Work begins on three critical tunnels of China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202504/29/WS6810e628a310a04af22bceab.html |work=China Daily |date=29 April 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Темир жол Кытай менен Борбор Азиянын ортосундагы жаңы кургактык транспорттук багытты түзүү жана Өзбекстандын темир жол тармагы аркылуу андан ары Батыш Азияга жана Европага чыгуу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү максатын көздөйт. Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин эсеби боюнча, Чыгыш Азиядан Түштүк Европага багытталган айрым ташуу маршруттары болжол менен 900 чакырымга кыскарып, жүк жеткирүү убактысы бир жумага чейин азайышы мүмкүн.<ref name="MTD2024">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолу: Пекин шаарында маанилүү Макулдашууга кол коюлду |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Маршруту жана техникалык мүнөздөмөлөрү == Долбоордун азыркы негизги багыты Кашгар — Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад — Анжиян болуп саналат.<ref name="RGI2025" /> Кытайдан чыккан линия Торугарт ашуусу аркылуу Кыргызстанга кирип, Нарын облусунун тоолуу аймактарын кесип өтөт. Андан ары Макмал аркылуу Жалал-Абад облусуна түшүп, Өзбекстандын темир жол тармагына кошулат. Долбоордун жалпы узундугу боюнча ар кайсы этапта жарыяланган маалыматтар айырмаланат. ''Railway Gazette International'' 2025-жылдын январында жалпы узундукту 523 чакырым деп көрсөткөн; анда Кытайдагы бөлүгү 213 чакырым, Кыргызстандагы бөлүгү 260 чакырым жана Өзбекстандагы бөлүгү 50 чакырым деп берилген.<ref name="RGI2025" /> Бирок Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети 2025-жылдын декабрында деталдуу долбоор боюнча Кыргызстандын аймагындагы Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад бөлүгүнүн узундугун 304,94 чакырым деп билдирген.<ref name="GovRoute2025">{{cite web |title=МинКаб Төрагасы Адылбек Касымалиев "Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан" темир жолунун тилкесиндеги туннелдин курулушунун жүрүшү менен таанышты |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25850-minkab-toragasy-adylbek-kasymaliev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolunun-tilkesindegi-tunneldin-kurulusunun-zurusu-menen-taanysty |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошондуктан долбоордун узундугу боюнча коомчулукка жарыяланган сандар документтин датасына жана долбоорлоо баскычына жараша айырмаланат. Кыргызстандагы тилкеде эки башка темир жол изи колдонулат. Торугарттан Макмалга чейинки болжол менен 160 чакырымдык бөлүк Кытайдагыдай 1435 мм стандарттык из менен курулат. Макмалдан Жалал-Абадга чейинки болжол менен 145 чакырымдык бөлүк Кыргызстан менен Өзбекстандын учурдагы темир жол тармактарында колдонулган 1520 мм изге өтөт.<ref name="GovRoute2025" /> Макмалда эки темир жол системасын бириктирүүчү кайра жүктөө станциясы жана логистикалык борбор куруу каралган. Бул жерде жүктөрдү 1435 мм из менен жүргөн поезддерден 1520 мм из менен жүргөн поезддерге өткөрүп жүктөө же башка техникалык ыкмалар менен из айырмачылыгын чечүү пландалууда.<ref name="GovRoute2025" /> Темир жол баштапкы этапта бир жолдуу болуп, поезддер дизелдик тартуу менен жүрүүгө тийиш. Долбоордук максималдуу ылдамдык саатына 120 чакырымды түзөт жана келечекте электрлештирүү мүмкүнчүлүгү каралган. 2025-жылдын башындагы долбоордо Кыргызстандагы тилкеде 20 станция жана жылына 15 миллион тоннага чейинки жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгү көрсөтүлгөн. Жүргүнчү ташууну уюштуруу мүмкүнчүлүгү да каралып жаткандыгы кабарланган.<ref name="RGI2025" /> == Инженердик курулмалар == Кыргызстандагы бөлүк негизинен [[Нарын облусу]] жана [[Жалал-Абад облусу]] аркылуу өтүп, бийик тоолуу жана геологиялык жактан татаал аймактарды кесип өтөт. Ушундан улам долбоордун олуттуу бөлүгүн туннелдер жана көпүрөлөр түзөт. 2025-жылдын декабрында Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети учурдагы долбоордо 29 туннель жана 50 көпүрө каралганын билдирген. Алардын жалпы узундугу болжол менен 120 чакырым болуп, Кыргызстандын аймагындагы темир жолдун 40 пайызга жакынын түзөт.<ref name="Finance2025">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу долбоорун каржылоо үчүн макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25876-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-dolboorun-karzyloo-ucun-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=16 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошол эле жылдын 5-декабрына карата пландалган 29 туннелдин 18инде, 50 көпүрөнүн 17синде жана 602 суу өткөргүч курулманын 28инде курулуш иштери башталган. Курулушка 5000ден ашык адам жана бир нече миң техника тартылган.<ref name="KabarConstruction">{{cite news |title=Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу: 18 туннель жана 17 көпүрөнүн курулушу башталды |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-18-tunnel-zhana-17-kpr-kurula-bashtaldy/ |work=Кабар |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы туннель казуу, жер полотносун даярдоо жана убактылуу инфраструктураны куруу иштери уланган. Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин маалыматы боюнча, темир жолдун курулуш тилкелери үчүн 192,323 чакырым убактылуу жол салынып, 259 чакырым электр линиясы тартылган жана төрт трансформатордук станция орнотулган.<ref name="MTDConstruction2026">{{cite web |title=Кыргызстан – Кытай – Өзбекстан темир жолунда тоннелдерди казуу иштери жүрүүдө |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Тарыхы == Кытайды Кыргызстан аркылуу Өзбекстан менен түз темир жол аркылуу байланыштыруу идеясы 1990-жылдарда пайда болгон. Үч өлкөнүн ортосунда темир жол байланыштарын түзүү боюнча документтер 1990-жылдардын экинчи жарымынан тартып талкуулана баштаган. Кийинки жылдары маршрут, темир жол изинин туурасы, курулуштун наркы жана каржылоо модели боюнча пикир келишпестиктер долбоордун ишке ашуусун кечеңдеткен.<ref name="Diplomat2024">{{cite web |last=Putz |first=Catherine |title=Details and a Lack Thereof: The China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://magazine.thediplomat.com/2024-07/details-and-a-lack-thereof-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway |website=The Diplomat |date=July 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 1990-жылдардын аягынан тартып ар башка маршруттук варианттар изилденген. Алардын бири Кытайдан [[Иркештам]] аркылуу Кыргызстандын түштүгүнө өтүүчү кыскараак багыт болсо, башка вариант Торугарт аркылуу Нарын тарапка өтүп, өлкөнүн ички транспорттук байланышына көбүрөөк кызмат кыла турган маршрутту караган. Көп жылдык талкуудан кийин Торугарт — Арпа — Макмал — Жалал-Абад багыты негизги вариант катары бекитилген.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="RGI2025" /> 2022-жылдын 14-сентябрында [[Шанхай кызматташтык уюму]]нун Самарканддагы саммитинин алкагында Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстан темир жол долбоорунун Кыргызстандагы бөлүгүнүн техникалык-экономикалык негиздемесин иштеп чыгууга байланыштуу келишимге кол койгон. Бул документ долбоорду кайрадан активдүү ишке ашыруу баскычына өткөргөн.<ref name="Eurasianet2022">{{cite news |last=Lillis |first=Joanna |title=China, Kyrgyzstan, Uzbekistan sign landmark railroad deal |url=https://eurasianet.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-sign-landmark-railroad-deal |work=Eurasianet |date=15 September 2022 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2023-жылдын июлуна карата үч тарап техникалык-экономикалык негиздемени биргелешип аяктап, долбоордун техникалык жана экономикалык жактан ишке ашырылышы мүмкүн экенин ырастаган. Ошол жылдын сентябрында тараптар каржылоо модели жана долбоорду башкаруу маселелерин талкуулаган.<ref>{{cite web |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун куруу долбоорун ишке ашыруунун учурдагы абалы |url=https://mtd.gov.kg/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholun-kuruu-dolboorun-ishke-ashyruunun-uchurdagy-abaly/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 6-июнунда Пекинде үч өлкөнүн өкмөттөрү долбоорду биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга кол койгон. Макулдашуу темир жолду каржылоо, куруу, эксплуатациялоо жана тейлөө боюнча кызматташуунун укуктук негизин түзгөн.<ref name="GovAgreement" /><ref name="RGI2024">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway agreement signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-agreement-signed/66739.article |work=Railway Gazette International |date=17 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2024-жылдын 26-июлунда үч өлкөнүн катышуусунда «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жол компаниясы» ЖЧКсы катталган.<ref name="GovCompany">{{cite web |title=МинКаб башчысынын орун басары Бакыт Төрөбаев: Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу бүтүндөй Борбор Азия үчүн ачылыш болуп саналат |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24576-minkab-bascysynyn-orun-basary-bakyt-torobaev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolu-butundoi-borbor-aziya-ucun-acylys-bolup-sanalat |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 20-декабрда Кыргызстандын Министрлер Кабинети менен долбоордук компаниянын ортосунда инвестициялык макулдашууга кол коюлган.<ref>{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу боюнча Инвестициялык макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24825-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-boyunca-investiciyalyk-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=20 December 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 27-декабрда Тош-Кутчу жерлигинде темир жолдун курулушун баштоо аземи өткөрүлгөн. Бул учурда негизги курулуш иштерин 2025-жылы күчөтүү жана темир жолду болжол менен алты жыл ичинде бүтүрүү пландалган.<ref name="RGI2025" /> 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринин курулушу башталган. Бул үч объект негизги линиянын курулушундагы алгачкы ири инженердик иштердин катарына кирген.<ref name="ChinaDaily2025" /> 2025–2026-жылдары курулуш темпи жогорулап, туннелдерде, көпүрөлөрдө, убактылуу жолдордо жана темир жолдун жер полотносунда иштер жүргөн. Кыргызстандын президенти [[Садыр Жапаров]] 2025-жылдын ноябрында темир жолду 2030-жылга карата пайдаланууга берүү максатын билдирген.<ref>{{cite news |title=Садыр Жапаров: Кыргызстан 2030-жылдан баштап темир жол аркылуу дүйнөгө чыгат |url=https://kabar.kg/news/sadyr-zhaparov-kyrgyzstan-2030-zhyldan-bashtap-temir-zhol-arkyluu-djng-chygat/ |work=Кабар |date=21 November 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Долбоордук компания жана каржылоо == Кыргызстандын аймагындагы негизги курулуш иштерин үч өлкө түзгөн «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу компаниясы» ЖЧКсы ишке ашырат. Долбоордук компанияда Кытай тараптын үлүшү 51 пайызды, Кыргызстан менен Өзбекстандын үлүштөрү ар бири 24,5 пайызды түзөт.<ref name="GovCompany" /><ref name="Finance2025" /> 2025-жылдын 16-декабрында долбоордук компания Кытайдын Мамлекеттик өнүктүрүү банкы жана Экспорттук-импорттук банкы кирген банктык синдикат менен насыялык келишимге кол койгон. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин маалыматы боюнча, долбоордун баасы 4,7 миллиард АКШ долларына бааланган.<ref name="Finance2025" /> Каржылоо схемасы боюнча болжол менен 2,3 миллиард доллар Кытайдын банктык синдикаты тарабынан долбоордук компанияга 35 жылдык насыя катары берилет. Калган 2,3 миллиард доллар долбоордук компаниянын капиталы катары үч тарап тарабынан алардын үлүштөрүнө ылайык каржыланат: Кытай 51 пайызын, Кыргызстан жана Өзбекстан ар бири 24,5 пайызын камсыз кылат. Насыя боюнча милдеттенме үч өлкө түзгөн биргелешкен долбоордук компанияга таандык.<ref name="Finance2025" /> Мурда долбоордун наркы боюнча башка сандар да айтылып келген. 2024-жылдын башында айрым расмий жана медиа булактар жалпы наркты 8 миллиард доллардын тегерегинде баалашкан, ал эми андан мурдагы изилдөөлөрдө мындан да жогору баалар кездешкен. Акыркы каржылоо келишиминде колдонулган негизги сумма 4,7 миллиард доллар болгон.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="Finance2025" /> == Экономикалык жана транспорттук мааниси == Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстандын өкмөттөрү темир жолду Борбор Азия аркылуу чыгыш-батыш багытындагы жаңы эл аралык транспорт коридорунун бир бөлүгү катары карашат. Кытайдан келген жүк Өзбекстандын темир жол тармагына киргенден кийин Борбор Азиянын башка өлкөлөрүнө, [[Иран]]га, [[Түркия]]га жана Европа багытына улантылышы мүмкүн.<ref name="GovAgreement" /> Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги темир жол Чыгыш Азиядан Түштүк Европага чейинки айрым маршруттарды болжол менен 900 чакырымга кыскартып, жеткирүү убактысын бир жумага азайтышы мүмкүн деп билдирген.<ref name="MTD2024" /> ''Railway Gazette International'' темир жолдун долбоордук жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгүн жылына 15 миллион тонна деп көрсөткөн.<ref name="RGI2025" /> Кыргызстан үчүн долбоордун өзгөчө мааниси — өлкөнүн Кытай менен түз темир жол байланышына ээ болушу. Азыркы кыргыз темир жол тармагы түндүк жана түштүк бөлүктөргө бөлүнүп, бири-бири менен өлкө ичинде түз байланышкан эмес. Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу жана Макмал тарапка пландалып жаткан башка ички линиялар келечекте өлкөнүн темир жол тармагынын байланыштуулугун жакшыртуу мүмкүнчүлүгүн түзөт.<ref>{{cite news |title=Kyrgyzstan railway construction PPP signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/kyrgyzstan-railway-construction-ppp-signed/68455.article |work=Railway Gazette International |date=9 March 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Темир жол ошондой эле Кытай менен Европа ортосунда Россия аркылуу өтүүчү түндүк транспорт жолдорун толуктоочу альтернативдүү багыт катары каралууда. 2022-жылдан кийин Россия аркылуу транзитке байланышкан геосаясий жана санкциялык тобокелдиктердин өсүшү Борбор Азия аркылуу өтүүчү альтернативдүү маршруттарга болгон кызыгууну арттырган.<ref name="Eurasianet2022" /> Ошол эле учурда темир жолдун коммерциялык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү жүктүн көлөмүнө, Макмалдагы кайра жүктөө чыгымдарына, чек арадагы жол-жоболорго, тарифтерге жана Өзбекстандан батышка карай байланышкан транспорттук коридорлордун мүмкүнчүлүктөрүнө көз каранды болот деп талдоочулар белгилешет.<ref name="Diplomat2026">{{cite web |last=Nicharapova |first=Jildiz |title=Progress on the China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway, Some Challenges Remain |url=https://thediplomat.com/2026/07/progress-on-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-some-challenges-remain/ |website=The Diplomat |date=17 July 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Техникалык жана социалдык маселелер == Долбоордун көп жыл бою кечигишинин негизги себептеринин бири темир жол изинин туурасы боюнча пикир келишпестик болгон. Кытайда 1435 мм стандарттык из колдонулса, Кыргызстан менен Өзбекстандын совет мезгилинен калган темир жол тармактарында 1520 мм из колдонулат. Акыркы долбоордо бул айырмачылык Макмалда чечилип, Кытайдан Макмалга чейинки бөлүк стандарттык, Макмалдан батышка карай бөлүк 1520 мм из менен курулууда.<ref name="GovRoute2025" /><ref name="Diplomat2026" /> Кыргызстандагы маршруттун бийик тоолуу аймактардан өтүшү долбоордун инженердик татаалдыгын жогорулатат. Туннелдер менен көпүрөлөрдүн жалпы узундугу Кыргызстандын тилкесинин болжол менен 40 пайызын түзөт.<ref name="Finance2025" /> Тоолуу геология, жер көчкү коркунучу, суу ресурстары, курулуш жолдору жана айлана-чөйрөгө тийгизилүүчү таасир долбоорду ишке ашырууда көзөмөлдү талап кылган маселелердин катарына кирет.<ref name="Diplomat2026" /> Темир жол үчүн жер тилкелерин бошотуу жана жашоочуларга компенсация төлөө маселеси да көтөрүлгөн. BBC News Кыргыз кызматы 2025-жылы долбоорго байланыштуу Кыргызстандын аймагында эки жүздөн ашык турак жай бузулушу мүмкүн экенин кабарлаган.<ref>{{cite news |title=«Кытай - Кыргызстан - Өзбекстан» темир жолун курууда эки жүздөн ашуун турак-жай бузулат |url=https://www.bbc.com/kyrgyz/articles/cewpj1jl91qo |work=BBC News Кыргыз Кызматы |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы Жалал-Абад облусунда жер тилкелерин алуу жана турак жай ээлерине кенемте төлөө маселелери боюнча өкмөттүк жыйындар өткөрүлгөн.<ref>{{cite news |title="Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан" темир жолу: Кенемте төлөө талкууланып, туннелдин курулушу текшерилди |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-kenemte-tl-talkuulanyp-tunneldin-kurulushu-teksherildi/ |work=Кабар |date=5 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Каржылоо маселеси да долбоордун тарыхында талкуунун маанилүү бөлүгү болгон. Кыргызстандын экономикасынын көлөмүнө салыштырмалуу курулуштун баасы жогору болгондуктан, насыя шарттары жана Кыргызстандын долбоордук компаниядагы каржылык милдеттенмелери коомдук талкууларды жараткан.<ref>{{cite web |title=China–Kyrgyzstan–Uzbekistan Railway Financing Loan Signed |url=https://jamestown.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-financing-loan-signed/ |website=The Jamestown Foundation |date=27 January 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Маршрутту тандоо == Долбоордун тарыхында Кыргызстандын аймагынан өтүүчү бир нече маршрут каралган. Алгачкы талкууларда түштүктөгү Иркештам аркылуу өтүүчү салыштырмалуу түз багыт жана Торугарт аркылуу өлкөнүн ички аймактарына тереңирээк кирген багыт атаандаш варианттар болгон.<ref name="Diplomat2024" /> Кыскараак маршрут Кытай менен Өзбекстандын ортосундагы транзиттик аралыкты азайтууга ылайыктуу болгон, бирок Кыргызстан өз аймагындагы темир жол инфраструктурасынын өнүгүшүн жана өлкөнүн ички аймактарына тийгизе турган экономикалык таасирин да эске алууга аракет кылган. Натыйжада Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад багыты тандалып, 2024-жылдагы өкмөттөр аралык келишимден кийин ушул маршрут боюнча курулуш иштери башталган.<ref name="RGI2025" /><ref name="GovRoute2025" /> Макмал бул схема боюнча өзгөчө маанилүү түйүн болуп саналат. Ал Кытайдан келген 1435 мм темир жол изинин аяктоочу жери жана 1520 мм системага өтүүчү пункт гана эмес, келечекте Кыргызстандын башка ички темир жол долбоорлору менен байланышуу мүмкүнчүлүгү бар транспорттук түйүн катары да каралууда.<ref name="GovRoute2025" /> == Курулуштун учурдагы абалы == 2026-жылдын ортосуна карата долбоор практикалык курулуш баскычында болгон. Негизги туннелдерди казуу, көпүрөлөрдү куруу, жер полотносун даярдоо, курулуш аянттарына электр энергиясын жеткирүү жана убактылуу автомобиль жолдорун салуу иштери жүргүзүлүп жаткан.<ref name="MTDConstruction2026" /> 2026-жылдын июнунда Кыргызстандын Министрлер Кабинети долбоорду ишке ашырууда жер маселелерин, компенсацияларды, инженердик тармактарды көчүрүүнү жана негизги курулуш объекттеринин графигин координациялоону уланткан.<ref>{{cite news |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун курулуш темпи кандай? |url=https://kabar.kg/news/kytay-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zholunun-kurulushunun-tempi-kanday/ |work=Кабар |date=27 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Расмий максат боюнча темир жолду 2030-жылга карата бүтүрүү каралууда, бирок мөөнөт инженердик иштердин жүрүшүнө, каржылоого жана үч өлкөдөгү байланышкан участоктордун даярдыгына жараша өзгөрүшү мүмкүн.<ref name="RGI2025" /> == Талаш-тартыштар жана кыйынчылыктар == Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу сунушталгандан баштап расмий курулушка чейин дээрлик 30 жыл өттү. Алгачкы сүйлөшүүлөрдө жолдун багытын тандоо, рельс аралыгы, курулуш чыгымдары жана каржылоо ыкмалары боюнча талаш-тартыштар болгон. Кытай 1435 миллиметрдик стандарт рельс аралыгын колдонот, ал эми Советтер Союзунун мурунку темир жол системасына кирген Кыргызстан менен Өзбекстан негизинен 1520 миллиметрдик кенен рельс аралыгын колдонушат. Эки темир жол системасынын ортосунда вагон алмаштыруу маселеси узак убакыт бою техникалык чечимдердин маанилүү маселеси болуп келген.<ref>https://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/13837-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-chinas-strategic-expansion-in-russias-backyard.html</ref> Акырында Макмалда рельс аралыгын алмаштыруучу сегменттик чечим кабыл алынды. Бул чечим стандарт рельс аралыгындагы темир жолду Кыргызстандын аймагынын тереңине киргизүүгө мүмкүндүк берди, ал эми Макмалдын батыш жагы республиканын жана Өзбекстандын бар болгон 1520 миллиметрдик темир жол тармагы менен туташтырылды. == Ошондой эле караңыз == * [[Кыргыз темир жолу]] * [[Шанхай кызматташтык уюму]] == Булактар == {{reflist}} [[Категория:Кыргызстандын темир жолдору]] 2z0a24ecpn0skq4etv66xx5j7qwqisr 663332 663331 2026-10-22T02:57:42Z Agcl136 45857 /* Талаш-тартыштар жана кыйынчылыктар */ 663332 wikitext text/x-wiki '''Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу''' (кытайча: {{lang|zh|中吉乌铁路}}; өзбекче: {{lang|uz|Xitoy–Qirgʻiziston–Oʻzbekiston temir yoʻli}}) — [[Кытай]], [[Кыргызстан]] жана [[Өзбекстан]] аймактары аркылуу өтүүчү, курулуп жаткан эл аралык темир жол. Ал Кытайдын [[Синьцзян-Уйгур автоном району]]ндагы [[Кашгар]] шаарынан башталып, [[Торугарт ашуусу]] аркылуу Кыргызстанга кирип, Арпа, Кош-Дөбө, Макмал жана [[Жалал-Абад]] аркылуу Өзбекстандын [[Анжиян]] шаарына жетүүгө тийиш.<ref name="RGI2025">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway construction officially launched |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-construction-officially-launched/68088.article |work=Railway Gazette International |date=7 January 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Долбоор 1990-жылдардан бери талкууланып келген. Үч өлкөнүн ортосунда темир жолду курууну биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга 2024-жылдын 6-июнунда [[Пекин]] шаарында кол коюлган.<ref name="GovAgreement">{{cite web |title=Кыргызстан, Кытай жана Өзбекстандын ортосунда “Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу жөнүндө Макулдашууга кол коюунун расмий аземи болуп өттү |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24279-kyrgyzstan-kytai-zana-ozbekstandyn-ortosunda-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-zonundo-makuldasuuga-kol-koyuunun-rasmii-azemi-bolup-ottu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 27-декабрында Жалал-Абад облусунда долбоорду ишке ашыруунун расмий башталыш аземи өткөрүлүп, 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринде негизги курулуш иштери башталган.<ref name="ChinaDaily2025">{{cite news |title=Work begins on three critical tunnels of China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202504/29/WS6810e628a310a04af22bceab.html |work=China Daily |date=29 April 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> Темир жол Кытай менен Борбор Азиянын ортосундагы жаңы кургактык транспорттук багытты түзүү жана Өзбекстандын темир жол тармагы аркылуу андан ары Батыш Азияга жана Европага чыгуу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү максатын көздөйт. Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин эсеби боюнча, Чыгыш Азиядан Түштүк Европага багытталган айрым ташуу маршруттары болжол менен 900 чакырымга кыскарып, жүк жеткирүү убактысы бир жумага чейин азайышы мүмкүн.<ref name="MTD2024">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолу: Пекин шаарында маанилүү Макулдашууга кол коюлду |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |date=6 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Маршруту жана техникалык мүнөздөмөлөрү == Долбоордун азыркы негизги багыты Кашгар — Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад — Анжиян болуп саналат.<ref name="RGI2025" /> Кытайдан чыккан линия Торугарт ашуусу аркылуу Кыргызстанга кирип, Нарын облусунун тоолуу аймактарын кесип өтөт. Андан ары Макмал аркылуу Жалал-Абад облусуна түшүп, Өзбекстандын темир жол тармагына кошулат. Долбоордун жалпы узундугу боюнча ар кайсы этапта жарыяланган маалыматтар айырмаланат. ''Railway Gazette International'' 2025-жылдын январында жалпы узундукту 523 чакырым деп көрсөткөн; анда Кытайдагы бөлүгү 213 чакырым, Кыргызстандагы бөлүгү 260 чакырым жана Өзбекстандагы бөлүгү 50 чакырым деп берилген.<ref name="RGI2025" /> Бирок Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети 2025-жылдын декабрында деталдуу долбоор боюнча Кыргызстандын аймагындагы Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад бөлүгүнүн узундугун 304,94 чакырым деп билдирген.<ref name="GovRoute2025">{{cite web |title=МинКаб Төрагасы Адылбек Касымалиев "Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан" темир жолунун тилкесиндеги туннелдин курулушунун жүрүшү менен таанышты |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25850-minkab-toragasy-adylbek-kasymaliev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolunun-tilkesindegi-tunneldin-kurulusunun-zurusu-menen-taanysty |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошондуктан долбоордун узундугу боюнча коомчулукка жарыяланган сандар документтин датасына жана долбоорлоо баскычына жараша айырмаланат. Кыргызстандагы тилкеде эки башка темир жол изи колдонулат. Торугарттан Макмалга чейинки болжол менен 160 чакырымдык бөлүк Кытайдагыдай 1435 мм стандарттык из менен курулат. Макмалдан Жалал-Абадга чейинки болжол менен 145 чакырымдык бөлүк Кыргызстан менен Өзбекстандын учурдагы темир жол тармактарында колдонулган 1520 мм изге өтөт.<ref name="GovRoute2025" /> Макмалда эки темир жол системасын бириктирүүчү кайра жүктөө станциясы жана логистикалык борбор куруу каралган. Бул жерде жүктөрдү 1435 мм из менен жүргөн поезддерден 1520 мм из менен жүргөн поезддерге өткөрүп жүктөө же башка техникалык ыкмалар менен из айырмачылыгын чечүү пландалууда.<ref name="GovRoute2025" /> Темир жол баштапкы этапта бир жолдуу болуп, поезддер дизелдик тартуу менен жүрүүгө тийиш. Долбоордук максималдуу ылдамдык саатына 120 чакырымды түзөт жана келечекте электрлештирүү мүмкүнчүлүгү каралган. 2025-жылдын башындагы долбоордо Кыргызстандагы тилкеде 20 станция жана жылына 15 миллион тоннага чейинки жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгү көрсөтүлгөн. Жүргүнчү ташууну уюштуруу мүмкүнчүлүгү да каралып жаткандыгы кабарланган.<ref name="RGI2025" /> == Инженердик курулмалар == Кыргызстандагы бөлүк негизинен [[Нарын облусу]] жана [[Жалал-Абад облусу]] аркылуу өтүп, бийик тоолуу жана геологиялык жактан татаал аймактарды кесип өтөт. Ушундан улам долбоордун олуттуу бөлүгүн туннелдер жана көпүрөлөр түзөт. 2025-жылдын декабрында Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети учурдагы долбоордо 29 туннель жана 50 көпүрө каралганын билдирген. Алардын жалпы узундугу болжол менен 120 чакырым болуп, Кыргызстандын аймагындагы темир жолдун 40 пайызга жакынын түзөт.<ref name="Finance2025">{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу долбоорун каржылоо үчүн макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25876-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-dolboorun-karzyloo-ucun-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=16 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Ошол эле жылдын 5-декабрына карата пландалган 29 туннелдин 18инде, 50 көпүрөнүн 17синде жана 602 суу өткөргүч курулманын 28инде курулуш иштери башталган. Курулушка 5000ден ашык адам жана бир нече миң техника тартылган.<ref name="KabarConstruction">{{cite news |title=Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу: 18 туннель жана 17 көпүрөнүн курулушу башталды |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-18-tunnel-zhana-17-kpr-kurula-bashtaldy/ |work=Кабар |date=5 December 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы туннель казуу, жер полотносун даярдоо жана убактылуу инфраструктураны куруу иштери уланган. Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин маалыматы боюнча, темир жолдун курулуш тилкелери үчүн 192,323 чакырым убактылуу жол салынып, 259 чакырым электр линиясы тартылган жана төрт трансформатордук станция орнотулган.<ref name="MTDConstruction2026">{{cite web |title=Кыргызстан – Кытай – Өзбекстан темир жолунда тоннелдерди казуу иштери жүрүүдө |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Тарыхы == Кытайды Кыргызстан аркылуу Өзбекстан менен түз темир жол аркылуу байланыштыруу идеясы 1990-жылдарда пайда болгон. Үч өлкөнүн ортосунда темир жол байланыштарын түзүү боюнча документтер 1990-жылдардын экинчи жарымынан тартып талкуулана баштаган. Кийинки жылдары маршрут, темир жол изинин туурасы, курулуштун наркы жана каржылоо модели боюнча пикир келишпестиктер долбоордун ишке ашуусун кечеңдеткен.<ref name="Diplomat2024">{{cite web |last=Putz |first=Catherine |title=Details and a Lack Thereof: The China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway |url=https://magazine.thediplomat.com/2024-07/details-and-a-lack-thereof-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway |website=The Diplomat |date=July 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 1990-жылдардын аягынан тартып ар башка маршруттук варианттар изилденген. Алардын бири Кытайдан [[Иркештам]] аркылуу Кыргызстандын түштүгүнө өтүүчү кыскараак багыт болсо, башка вариант Торугарт аркылуу Нарын тарапка өтүп, өлкөнүн ички транспорттук байланышына көбүрөөк кызмат кыла турган маршрутту караган. Көп жылдык талкуудан кийин Торугарт — Арпа — Макмал — Жалал-Абад багыты негизги вариант катары бекитилген.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="RGI2025" /> 2022-жылдын 14-сентябрында [[Шанхай кызматташтык уюму]]нун Самарканддагы саммитинин алкагында Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстан темир жол долбоорунун Кыргызстандагы бөлүгүнүн техникалык-экономикалык негиздемесин иштеп чыгууга байланыштуу келишимге кол койгон. Бул документ долбоорду кайрадан активдүү ишке ашыруу баскычына өткөргөн.<ref name="Eurasianet2022">{{cite news |last=Lillis |first=Joanna |title=China, Kyrgyzstan, Uzbekistan sign landmark railroad deal |url=https://eurasianet.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-sign-landmark-railroad-deal |work=Eurasianet |date=15 September 2022 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2023-жылдын июлуна карата үч тарап техникалык-экономикалык негиздемени биргелешип аяктап, долбоордун техникалык жана экономикалык жактан ишке ашырылышы мүмкүн экенин ырастаган. Ошол жылдын сентябрында тараптар каржылоо модели жана долбоорду башкаруу маселелерин талкуулаган.<ref>{{cite web |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун куруу долбоорун ишке ашыруунун учурдагы абалы |url=https://mtd.gov.kg/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholun-kuruu-dolboorun-ishke-ashyruunun-uchurdagy-abaly/ |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2024-жылдын 6-июнунда Пекинде үч өлкөнүн өкмөттөрү долбоорду биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга кол койгон. Макулдашуу темир жолду каржылоо, куруу, эксплуатациялоо жана тейлөө боюнча кызматташуунун укуктук негизин түзгөн.<ref name="GovAgreement" /><ref name="RGI2024">{{cite news |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway agreement signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-agreement-signed/66739.article |work=Railway Gazette International |date=17 June 2024 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> 2024-жылдын 26-июлунда үч өлкөнүн катышуусунда «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жол компаниясы» ЖЧКсы катталган.<ref name="GovCompany">{{cite web |title=МинКаб башчысынын орун басары Бакыт Төрөбаев: Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу бүтүндөй Борбор Азия үчүн ачылыш болуп саналат |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24576-minkab-bascysynyn-orun-basary-bakyt-torobaev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolu-butundoi-borbor-aziya-ucun-acylys-bolup-sanalat |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 20-декабрда Кыргызстандын Министрлер Кабинети менен долбоордук компаниянын ортосунда инвестициялык макулдашууга кол коюлган.<ref>{{cite web |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу боюнча Инвестициялык макулдашууга кол коюлду |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24825-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-boyunca-investiciyalyk-makuldasuuga-kol-koyuldu |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети |date=20 December 2024 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 27-декабрда Тош-Кутчу жерлигинде темир жолдун курулушун баштоо аземи өткөрүлгөн. Бул учурда негизги курулуш иштерин 2025-жылы күчөтүү жана темир жолду болжол менен алты жыл ичинде бүтүрүү пландалган.<ref name="RGI2025" /> 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринин курулушу башталган. Бул үч объект негизги линиянын курулушундагы алгачкы ири инженердик иштердин катарына кирген.<ref name="ChinaDaily2025" /> 2025–2026-жылдары курулуш темпи жогорулап, туннелдерде, көпүрөлөрдө, убактылуу жолдордо жана темир жолдун жер полотносунда иштер жүргөн. Кыргызстандын президенти [[Садыр Жапаров]] 2025-жылдын ноябрында темир жолду 2030-жылга карата пайдаланууга берүү максатын билдирген.<ref>{{cite news |title=Садыр Жапаров: Кыргызстан 2030-жылдан баштап темир жол аркылуу дүйнөгө чыгат |url=https://kabar.kg/news/sadyr-zhaparov-kyrgyzstan-2030-zhyldan-bashtap-temir-zhol-arkyluu-djng-chygat/ |work=Кабар |date=21 November 2025 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> == Долбоордук компания жана каржылоо == Кыргызстандын аймагындагы негизги курулуш иштерин үч өлкө түзгөн «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу компаниясы» ЖЧКсы ишке ашырат. Долбоордук компанияда Кытай тараптын үлүшү 51 пайызды, Кыргызстан менен Өзбекстандын үлүштөрү ар бири 24,5 пайызды түзөт.<ref name="GovCompany" /><ref name="Finance2025" /> 2025-жылдын 16-декабрында долбоордук компания Кытайдын Мамлекеттик өнүктүрүү банкы жана Экспорттук-импорттук банкы кирген банктык синдикат менен насыялык келишимге кол койгон. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин маалыматы боюнча, долбоордун баасы 4,7 миллиард АКШ долларына бааланган.<ref name="Finance2025" /> Каржылоо схемасы боюнча болжол менен 2,3 миллиард доллар Кытайдын банктык синдикаты тарабынан долбоордук компанияга 35 жылдык насыя катары берилет. Калган 2,3 миллиард доллар долбоордук компаниянын капиталы катары үч тарап тарабынан алардын үлүштөрүнө ылайык каржыланат: Кытай 51 пайызын, Кыргызстан жана Өзбекстан ар бири 24,5 пайызын камсыз кылат. Насыя боюнча милдеттенме үч өлкө түзгөн биргелешкен долбоордук компанияга таандык.<ref name="Finance2025" /> Мурда долбоордун наркы боюнча башка сандар да айтылып келген. 2024-жылдын башында айрым расмий жана медиа булактар жалпы наркты 8 миллиард доллардын тегерегинде баалашкан, ал эми андан мурдагы изилдөөлөрдө мындан да жогору баалар кездешкен. Акыркы каржылоо келишиминде колдонулган негизги сумма 4,7 миллиард доллар болгон.<ref name="Diplomat2024" /><ref name="Finance2025" /> == Экономикалык жана транспорттук мааниси == Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстандын өкмөттөрү темир жолду Борбор Азия аркылуу чыгыш-батыш багытындагы жаңы эл аралык транспорт коридорунун бир бөлүгү катары карашат. Кытайдан келген жүк Өзбекстандын темир жол тармагына киргенден кийин Борбор Азиянын башка өлкөлөрүнө, [[Иран]]га, [[Түркия]]га жана Европа багытына улантылышы мүмкүн.<ref name="GovAgreement" /> Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги темир жол Чыгыш Азиядан Түштүк Европага чейинки айрым маршруттарды болжол менен 900 чакырымга кыскартып, жеткирүү убактысын бир жумага азайтышы мүмкүн деп билдирген.<ref name="MTD2024" /> ''Railway Gazette International'' темир жолдун долбоордук жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгүн жылына 15 миллион тонна деп көрсөткөн.<ref name="RGI2025" /> Кыргызстан үчүн долбоордун өзгөчө мааниси — өлкөнүн Кытай менен түз темир жол байланышына ээ болушу. Азыркы кыргыз темир жол тармагы түндүк жана түштүк бөлүктөргө бөлүнүп, бири-бири менен өлкө ичинде түз байланышкан эмес. Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу жана Макмал тарапка пландалып жаткан башка ички линиялар келечекте өлкөнүн темир жол тармагынын байланыштуулугун жакшыртуу мүмкүнчүлүгүн түзөт.<ref>{{cite news |title=Kyrgyzstan railway construction PPP signed |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/kyrgyzstan-railway-construction-ppp-signed/68455.article |work=Railway Gazette International |date=9 March 2025 |access-date=12 August 2026 |language=en }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Темир жол ошондой эле Кытай менен Европа ортосунда Россия аркылуу өтүүчү түндүк транспорт жолдорун толуктоочу альтернативдүү багыт катары каралууда. 2022-жылдан кийин Россия аркылуу транзитке байланышкан геосаясий жана санкциялык тобокелдиктердин өсүшү Борбор Азия аркылуу өтүүчү альтернативдүү маршруттарга болгон кызыгууну арттырган.<ref name="Eurasianet2022" /> Ошол эле учурда темир жолдун коммерциялык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү жүктүн көлөмүнө, Макмалдагы кайра жүктөө чыгымдарына, чек арадагы жол-жоболорго, тарифтерге жана Өзбекстандан батышка карай байланышкан транспорттук коридорлордун мүмкүнчүлүктөрүнө көз каранды болот деп талдоочулар белгилешет.<ref name="Diplomat2026">{{cite web |last=Nicharapova |first=Jildiz |title=Progress on the China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway, Some Challenges Remain |url=https://thediplomat.com/2026/07/progress-on-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-some-challenges-remain/ |website=The Diplomat |date=17 July 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Техникалык жана социалдык маселелер == Долбоордун көп жыл бою кечигишинин негизги себептеринин бири темир жол изинин туурасы боюнча пикир келишпестик болгон. Кытайда 1435 мм стандарттык из колдонулса, Кыргызстан менен Өзбекстандын совет мезгилинен калган темир жол тармактарында 1520 мм из колдонулат. Акыркы долбоордо бул айырмачылык Макмалда чечилип, Кытайдан Макмалга чейинки бөлүк стандарттык, Макмалдан батышка карай бөлүк 1520 мм из менен курулууда.<ref name="GovRoute2025" /><ref name="Diplomat2026" /> Кыргызстандагы маршруттун бийик тоолуу аймактардан өтүшү долбоордун инженердик татаалдыгын жогорулатат. Туннелдер менен көпүрөлөрдүн жалпы узундугу Кыргызстандын тилкесинин болжол менен 40 пайызын түзөт.<ref name="Finance2025" /> Тоолуу геология, жер көчкү коркунучу, суу ресурстары, курулуш жолдору жана айлана-чөйрөгө тийгизилүүчү таасир долбоорду ишке ашырууда көзөмөлдү талап кылган маселелердин катарына кирет.<ref name="Diplomat2026" /> Темир жол үчүн жер тилкелерин бошотуу жана жашоочуларга компенсация төлөө маселеси да көтөрүлгөн. BBC News Кыргыз кызматы 2025-жылы долбоорго байланыштуу Кыргызстандын аймагында эки жүздөн ашык турак жай бузулушу мүмкүн экенин кабарлаган.<ref>{{cite news |title=«Кытай - Кыргызстан - Өзбекстан» темир жолун курууда эки жүздөн ашуун турак-жай бузулат |url=https://www.bbc.com/kyrgyz/articles/cewpj1jl91qo |work=BBC News Кыргыз Кызматы |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> 2026-жылы Жалал-Абад облусунда жер тилкелерин алуу жана турак жай ээлерине кенемте төлөө маселелери боюнча өкмөттүк жыйындар өткөрүлгөн.<ref>{{cite news |title="Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан" темир жолу: Кенемте төлөө талкууланып, туннелдин курулушу текшерилди |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-kenemte-tl-talkuulanyp-tunneldin-kurulushu-teksherildi/ |work=Кабар |date=5 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Каржылоо маселеси да долбоордун тарыхында талкуунун маанилүү бөлүгү болгон. Кыргызстандын экономикасынын көлөмүнө салыштырмалуу курулуштун баасы жогору болгондуктан, насыя шарттары жана Кыргызстандын долбоордук компаниядагы каржылык милдеттенмелери коомдук талкууларды жараткан.<ref>{{cite web |title=China–Kyrgyzstan–Uzbekistan Railway Financing Loan Signed |url=https://jamestown.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-financing-loan-signed/ |website=The Jamestown Foundation |date=27 January 2026 |access-date=12 August 2026 |language=en }}</ref> == Маршрутту тандоо == Долбоордун тарыхында Кыргызстандын аймагынан өтүүчү бир нече маршрут каралган. Алгачкы талкууларда түштүктөгү Иркештам аркылуу өтүүчү салыштырмалуу түз багыт жана Торугарт аркылуу өлкөнүн ички аймактарына тереңирээк кирген багыт атаандаш варианттар болгон.<ref name="Diplomat2024" /> Кыскараак маршрут Кытай менен Өзбекстандын ортосундагы транзиттик аралыкты азайтууга ылайыктуу болгон, бирок Кыргызстан өз аймагындагы темир жол инфраструктурасынын өнүгүшүн жана өлкөнүн ички аймактарына тийгизе турган экономикалык таасирин да эске алууга аракет кылган. Натыйжада Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад багыты тандалып, 2024-жылдагы өкмөттөр аралык келишимден кийин ушул маршрут боюнча курулуш иштери башталган.<ref name="RGI2025" /><ref name="GovRoute2025" /> Макмал бул схема боюнча өзгөчө маанилүү түйүн болуп саналат. Ал Кытайдан келген 1435 мм темир жол изинин аяктоочу жери жана 1520 мм системага өтүүчү пункт гана эмес, келечекте Кыргызстандын башка ички темир жол долбоорлору менен байланышуу мүмкүнчүлүгү бар транспорттук түйүн катары да каралууда.<ref name="GovRoute2025" /> == Курулуштун учурдагы абалы == 2026-жылдын ортосуна карата долбоор практикалык курулуш баскычында болгон. Негизги туннелдерди казуу, көпүрөлөрдү куруу, жер полотносун даярдоо, курулуш аянттарына электр энергиясын жеткирүү жана убактылуу автомобиль жолдорун салуу иштери жүргүзүлүп жаткан.<ref name="MTDConstruction2026" /> 2026-жылдын июнунда Кыргызстандын Министрлер Кабинети долбоорду ишке ашырууда жер маселелерин, компенсацияларды, инженердик тармактарды көчүрүүнү жана негизги курулуш объекттеринин графигин координациялоону уланткан.<ref>{{cite news |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун курулуш темпи кандай? |url=https://kabar.kg/news/kytay-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zholunun-kurulushunun-tempi-kanday/ |work=Кабар |date=27 June 2026 |access-date=12 August 2026 |language=ky }}</ref> Расмий максат боюнча темир жолду 2030-жылга карата бүтүрүү каралууда, бирок мөөнөт инженердик иштердин жүрүшүнө, каржылоого жана үч өлкөдөгү байланышкан участоктордун даярдыгына жараша өзгөрүшү мүмкүн.<ref name="RGI2025" /> == Талаш-тартыштар жана кыйынчылыктар == Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу сунушталгандан баштап расмий курулушка чейин дээрлик 30 жыл өттү. Алгачкы сүйлөшүүлөрдө жолдун багытын тандоо, рельс аралыгы, курулуш чыгымдары жана каржылоо ыкмалары боюнча талаш-тартыштар болгон. Кытай 1435 миллиметрдик стандарт рельс аралыгын колдонот, ал эми Советтер Союзунун мурунку темир жол системасына кирген Кыргызстан менен Өзбекстан негизинен 1520 миллиметрдик кенен рельс аралыгын колдонушат. Эки темир жол системасынын ортосунда вагон алмаштыруу маселеси узак убакыт бою техникалык чечимдердин маанилүү маселеси болуп келген.<ref>https://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/13837-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-chinas-strategic-expansion-in-russias-backyard.html</ref> Акырында Макмалда рельс аралыгын алмаштыруучу сегменттик чечим кабыл алынды. Бул чечим стандарт рельс аралыгындагы темир жолду Кыргызстандын аймагынын тереңине киргизүүгө мүмкүндүк берди, ал эми Макмалдын батыш жагы республиканын жана Өзбекстандын бар болгон 1520 миллиметрдик темир жол тармагы менен туташтырылды.<ref>https://www.gov.kg/ru/post/s/25850-minkab-toragasy-adylbek-kasymaliev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolunun-tilkesindegi-tunneldin-kurulusunun-zurusu-menen-taanysty</ref> == Ошондой эле караңыз == * [[Кыргыз темир жолу]] * [[Шанхай кызматташтык уюму]] == Булактар == {{reflist}} [[Категория:Кыргызстандын темир жолдору]] gdvbstr8ee0v5f7zbcrftatyyz62m2o 0 154051 663353 652617 2026-10-22T08:53:32Z Artelow 2286 663353 wikitext text/x-wiki {{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 08:53, 15 сентябрь 2026 (UTC)}} {{Аткаруу бийлиги}} '''Мамлекеттик башкаруу формасы''' — жогорку мамлекеттик бийлик органдарынын тутумун, аларды түзүү тартибин, иш мөөнөтүн, ыйгарым укуктарын, ошондой эле алардын өз ара жана эл менен болгон мамилесин аныктаган мамлекеттик түзүлүштүн негизги элементи. Түшүнүктү эки багытта кароого болот: * '''Тар мааниде''' — жогорку мамлекеттик бийликти уюштуруу ыкмасы жана жогорку башкаруу органдарынын түзүмү. * '''Кенен мааниде''' — мамлекеттеги бардык органдардын өз ара аракеттенүү системасы. Башкаруу формасы төмөнкүлөрдү көрсөтөт: * Жогорку бийлик органдары кантип түзүлөт жана алардын түзүмү кандай; * Мамлекеттик органдардын ортосундагы өз ара байланыш кайсы принциптерге таянат; * Эл менен жогорку мамлекеттик бийликтин ортосундагы мамиле кантип курулат; * Бийлик органдары жарандардын укуктары менен эркиндиктерин канчалык деңгээлде камсыз кыла алат. 573w3uhpt36dywqr01s4b0yftqdmta9 0 154704 663298 663190 2026-10-21T15:10:51Z Artelow 2286 Artelow "[[Дженнер, Кайли]]" барагын "[[Кайли Женнер]]" деп кайра атады: Кыргыз тилинде бир адамдын фамилиясы, аты жана атасынын аты үтүр менен ажыратылбайт. Орус тилинде Дж аркылуу белгиленип жүргөн ысымдар, кыргыз тилиндеги Ж аркылуу гана жазылат. 663190 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kylie Jenner2 (cropped).png|thumb|Дженнер,Кайли]] '''Кайли Кристен Дженнер''' (англ. Kylie Kristen Jenner; 1997-жылдын 10-августунда туулган, Лос-Анджелес, АКШ) — америкалык ишкер айым жана медиа инсаны, Kylie Cosmetics косметикалык брендинин негиздөөчүсү.[1]<ref>'''Кайли Кристен Дженнер''' (англ. ''Kylie Kristen Jenner''; 1997-жылдын 10-августунда туулган) — америкалык ишкер айым жана медиа инсаны. Ал ''Keeping Up with the Kardashians'' реалити-шоусуна катышып таанылган жана Kylie Cosmetics косметикалык брендин негиздеген.<ref name="VogueBusiness">{{cite web|title=The Business of Kylie Jenner|url=https://www.vogue.com/article/the-business-of-kylie-jenner|website=Vogue|date=4 November 2024|language=en}}</ref> == Өмүр баяны == 2007-жылы Дженнер үй-бүлөсүнүн жашоосу тууралуу баяндаган ''Keeping Up with the Kardashians'' реалити-шоусуна катыша баштаган. Бул шоу анын коомчулукка кеңири таанылышына өбөлгө түзгөн.<ref name="VogueBusiness" /> == Ишкердик ишмердүүлүгү == 2015-жылы Дженнер Kylie Cosmetics косметикалык брендин негиздеген. Бренд алгач эринге арналган косметикалык каражаттарды чыгарган, кийин анын ассортименти кеңейген.<ref name="Coty">{{cite web|title=Coty and Kylie Jenner Announce Strategic Partnership to Expand Beauty Brands Globally|url=https://www.coty.com/news/coty-and-kylie-jenner-announce-strategic-partnership-to-expand-beauty-brands|website=Coty|date=18 November 2019|language=en}}</ref> 2019-жылы Coty компаниясы Kylie Cosmetics бизнесинин 51 пайыздык үлүшүн 600 миллион АКШ долларына сатып алуу боюнча келишим түзгөн.<ref name="Coty" /> == Шилтемелер == * [https://www.vogue.com/article/the-business-of-kylie-jenner Vogue — Кайли Дженнердин ишкердик ишмердүүлүгү] * [https://www.coty.com/news/coty-and-kylie-jenner-announce-strategic-partnership-to-expand-beauty-brands Coty — расмий билдирүү] == Колдонулган адабияттар == <references /></ref> [2]<nowiki></ref></nowiki> == Өмүр баяны == 2007-жылы Дженнер үй-бүлөсүнүн жашоосу тууралуу баяндаган ''Keeping Up with the Kardashians'' реалити-шоусуна катыша баштаган. Бул программа анын кеңири аудиторияга таанылышына өбөлгө түзгөн.[3]<nowiki></ref></nowiki><ref><ref>{{cite web|title=How Kylie Jenner Won At Fashion, Family And Dating On The DL|url=https://www.vogue.co.uk/article/kylie-jenner-british-vogue-interview|website=British Vogue|date=13 August 2024|language=en}}</ref></ref> == Ишкердик ишмердүүлүгү == 2015-жылы Дженнер Kylie Cosmetics косметикалык брендин негиздеген. 2019-жылы Coty компаниясы анын косметикалык бизнесинин 51 пайыздык үлүшүн сатып алган.[4]<nowiki></ref></nowiki><ref><ref>{{cite web|title=Kylie Jenner Reveals Her First-Ever Fragrance Was Inspired By...|url=https://www.vogue.com/article/kylie-jenner-cosmic-interview|website=Vogue|language=en}}</ref></ref> == Шилтемелер == * Vogue — Кайли Дженнердин бизнеси тууралуу * Coty — расмий билдирүү image (image) # <nowiki><ref>The Business of Kylie Jenner (англ.) (4 November 2024).</nowiki> # Coty and Kylie Jenner Announce Strategic Partnership to Expand Beauty Brands Globally (англ.) (18 November 2019). # <nowiki><ref>How Kylie Jenner Won At Fashion, Family And Dating On The DL (англ.) (13 August 2024).</nowiki> # <nowiki><ref>Kylie Jenner Reveals Her First-Ever Fragrance Was Inspired By... (англ.).</nowiki> psqozwigbr70r5w9c3fst5wcm8avdlh 0 154724 663307 663248 2026-10-21T15:16:43Z Artelow 2286 663307 wikitext text/x-wiki {{delete|[[Ада Лавлейс]] барагы бар. Бул барак дубликат}} '''Августа Ада Кинг (кыз кезиндеги фамилиясы Байрон), Лавлейс графинясы''' ([[Англис тили|англ]]. ''Augusta Ada King, Countess of Lovelace''; Ада Лавлейс деген ат менен белгилүү; '''1815-жылдын 10-декабрында''' [[Лондон|Лондондо]] төрөлүп, '''1852-жылдын 27-ноябрында''' [[Марилебон]], [[Лондон|Лондондо]] каза болгон) — англиялык [[математик]] жана дүйнөдөгү алгачкы программисттердин бири. Ал Чарльз [[Чарлз Бэббиж|Чарльз Бэббидж]] тарабынан иштелип чыккан эсептөөчү [[Вычислительная машина|эсептөөчү машина]] долбоорун сүрөттөп жазганы менен белгилүү. Дүйнөдөгү биринчи программаны түзгөн (бул машина үчүн). «[[Цикл]]» жана «[[Рабочая ячейка|жумушчу уяча]]» деген терминдерди колдонууга киргизген. Ал тарыхтагы биринчи [[программист]] болуп эсептелет. 5yrmwitl5aqko1j14w6ajq9a7l4y37t 0 154725 663292 663288 2026-10-21T15:02:37Z Artelow 2286 Artelow "[[Байрон, Анна Изабелла]]" барагын "[[Байрон Анна Изабелла]]" деп кайра атады: Кыргыз тилинде бир адамдын фамилиясы, аты жана атасынын аты үтүр менен ажыратылбайт 663288 wikitext text/x-wiki [[Файл:Annabella Byron (1792-1860).jpg|thumb|Аннабелла Байрон]] '''Энн Изабелла Ноэль Байрон, Уэнворттун 11-баронессасы жана Байрон баронессасы''' ([[Англис тили|англ.]] Isabella Noel Byron, 11th Baroness Wentworth and Baroness Byron; 1792-жылдын 17-майы — 1860-жылдын 16-майы), Аннабелла деген ат менен да белгилүү — англиялык билим берүү тармагындагы реформатор. Ал Улуу Британияда дене жазасына тыюу салынган алгачкы мектепти негиздеген жана кулчулукту жоюу үчүн активдүү күрөшкөн. Ал аристократтардын үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Ал сэр Ральф Милбенктин, 6-баронеттин жана анын жубайы Жудит Ноэлдин жалгыз кызы болгон. Жудит Ноэль виконт Уэнтворт Томас Ноэлдин эжеси болгон. 1815-жылы ал акын [[Джордж Байрон|Жорж Байронго]] турмушка чыккан, бирок алардын никеси көпкө созулган эмес. Лорд Байрондун ичкиликке берилиши жана башка аялдар менен болгон мамилелеринен улам, алардын никеси 1816-жылдын башында эле бузулган. Андан кийин лорд Байрон Англияны биротоло таштап кеткен. Ал эми Аннабелла өмүрүнүн калган бөлүгүн көпчүлүктүн көңүлүнөн алыс өткөрүп, кайра турмушка чыккан эмес. Лорд Байрон менен Аннабелланын жалгыз кызы Ада белгилүү математик жана программалоонун негиздөөчүлөрүнүн бири болгон.<ref>Joan Pierson, ‘Noel, Anne Isabella, suo jure Baroness Wentworth, and Lady Byron (1792—1860)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004</ref> kgtkj7393r39qfw3vckm2s996rnwlik 663300 663292 2026-10-21T15:12:41Z Artelow 2286 663300 wikitext text/x-wiki [[Файл:Annabella Byron (1792-1860).jpg|thumb|Аннабелла Байрон]] '''Энн Изабелла Ноэль Байрон, Уэнворттун 11-баронессасы жана Байрон баронессасы''' ([[Англис тили|англ.]] Isabella Noel Byron, 11th Baroness Wentworth and Baroness Byron; 1792-жылдын 17-майы — 1860-жылдын 16-майы), Аннабелла деген ат менен да белгилүү — англиялык билим берүү тармагындагы реформатор. Ал Улуу Британияда дене жазасына тыюу салынган алгачкы мектепти негиздеген жана кулчулукту жоюу үчүн активдүү күрөшкөн. Ал аристократтардын үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Ал сэр Ральф Милбенктин, 6-баронеттин жана анын жубайы Жудит Ноэлдин жалгыз кызы болгон. Жудит Ноэль виконт Уэнтворт Томас Ноэлдин эжеси болгон. 1815-жылы ал акын [[Джордж Байрон|Жорж Байронго]] турмушка чыккан, бирок алардын никеси көпкө созулган эмес. Лорд Байрондун ичкиликке берилиши жана башка аялдар менен болгон мамилелеринен улам, алардын никеси 1816-жылдын башында эле бузулган. Андан кийин лорд Байрон Англияны биротоло таштап кеткен. Ал эми Аннабелла өмүрүнүн калган бөлүгүн көпчүлүктүн көңүлүнөн алыс өткөрүп, кайра турмушка чыккан эмес. Лорд Байрон менен Аннабелланын жалгыз кызы Ада белгилүү математик жана программалоонун негиздөөчүлөрүнүн бири болгон.<ref>Joan Pierson, ‘Noel, Anne Isabella, suo jure Baroness Wentworth, and Lady Byron (1792—1860)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004</ref> == Булактар == {{Булактар|2}} tl0ckeqve6gjx14vapz3k2plgepct6u 0 154737 663297 663265 2026-10-21T15:09:08Z Artelow 2286 663297 wikitext text/x-wiki [[Файл:Demi Moore - The Ithaca Journal (1982).png|thumb|Деми Мур]] Деми Джин Мур (англ. Demi Gene Moore; [dəˈmiː dʒiːn ˈmɔːr], кыз кезинде Гайнс (англ. Guynes; 1962-жылдын 11-ноябрында туулган, Розуэлл, Нью-Мексико) — 1980-жылдары дүйнөлүк атак-даңкка жеткен америкалык актриса. 1995-жылга чейин ал дүйнөдөгү эң көп акы төлөнгөн актриса болуп калган[6], ал эми кино өнөрүнө кошкон салымы «Алтын глобус» жана АКШ киноактерлор гилдиясынын сыйлыктары, ошондой эле «Оскар», BAFTA жана «Эмми» сыйлыктарына көрсөтүүлөр менен белгиленген. 2025-жылы Time журналы аны дүйнөнүн эң таасирдүү 100 адамынын тизмесине кошкон.<ref>«Demi is the name I was born with!»&nbsp;</ref> Мур индустрияда модель катары жолун баштаган, ал эми 1981-жылы "Главный госпиталь" телесериалында дебют жасаган. 1983-жылы сериалдан кеткенден кийин, ал "Банда сорванцов" (англ. Brat Pack) тобунун курамында 1980-жылдардын культтук тасмаларында: "Во всём виноват Рио" (1984), "Огни святого Эльма" (1985) жана "Что случилось прошлой ночью" (1986) тартылып, көңүл бурдурган. Чыныгы ийгилик "Привидение" (1990) романтикалык драмасындагы ролунан кийин келген. Андан кийинки эмгектери – "Несколько хороших парней" (1992), "Непристойное предложение" (1993) жана "Разоблачение" (1994) – анын кино жылдызы катары статусун бекемдеген. 1996-жылы ал "Стриптиз" тасмасындагы башкы ролу үчүн актриса үчүн эч качан болбогон 12,5 миллион доллар гонорар алган. Бирок, "Алая буква" (1995), "Присяжная" (1996) жана "Солдат Джейн" (1997) сыяктуу бир катар ийгиликсиз тасмалардан кийин актрисанын карьерасы жайлаган.<ref>Demi Moore: The 100 Most Influential People of 2025&#x20;<small>(англ.)</small>.&#x20;''TIME''</ref> == Булактар == {{Булактар|2}} bm93g7gpluzvsesmaaujyzkczoobbwx 0 154738 663294 663266 2026-10-21T15:06:14Z Artelow 2286 663294 wikitext text/x-wiki {{delete|Мааниси жок, аталышы туура эмес}} Ханде Эрчел 1993-жылы 26-ноябрда Түркиянын Балыкесир облусунун Бандырма шаарында төрөлгөн. Ал соода тармагында иштеген Кай Эрчел менен үй кожойкеси Айлин Эрчелдин (1971-жылдын 25-октябры – 2019-жылдын 10-январы) экинчи кызы болгон. Анын эжеси Гамзе Эрчел Йылдырым (1991-жылдын 18-январында туулган) белгилүү инфлюенсер. Эрчел Мимар Синан атындагы көркөм өнөр университетинин салттуу түрк искусствосу факультетин аяктаган. 2012-жылы Эрчел Бакуда өткөн "Дүйнөнүн цивилизациясы сулуусу" сынагына катышып, экинчи орунду ээлеген. 2018-2020-жылдары түрк ырчысы Мурат Далкылыч менен сүйлөшкөн. 2021-жылы "Эшигимди как" сериалындагы өнөктөшү, актёр Керем Бюрсин менен болгон мамилесин тастыктаган. 2022-жылдын январь айында түгөйлөр ажырашканын жарыялашкан. 2022-жылдын декабрынан бери ишкер Хакан Сабанджи менен сүйлөшүп жүрөт. 2025-жылдын январь айында Барыш Ардуч менен бирге Москвага барып, "Муну шамалга калтыр" фильмин көрсөткөн. kafphrm3q61a63nzz2rm6a75u2jsn5u 0 154739 663303 663267 2026-10-21T15:13:57Z Artelow 2286 663303 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hande Erçel.jpg|thumb]] Ханде Эрчел 1993-жылы 26-ноябрда Түркиянын Балыкесир облусунун Бандырма шаарында төрөлгөн. Ал соода тармагында иштеген Кай Эрчел менен үй кожойкеси Айлин Эрчелдин (1971-жылдын 25-октябры — 2019-жылдын 10-январы) экинчи кызы болгон. Анын эжеси Гамзе Эрчел Йылдырым (1991-жылдын 18-январында туулган) белгилүү инфлюенсер. Эрчел Мимар Синан атындагы көркөм өнөр университетинин салттуу түрк искусствосу факультетин аяктаган. 2012-жылы Эрчел Бакуда өткөн "Дүйнөнүн цивилизациясы сулуусу" сынагына катышып, экинчи орунду ээлеген. 2018-2020-жылдары түрк ырчысы Мурат Далкылыч менен сүйлөшкөн. 2021-жылы "Эшигимди как" сериалындагы өнөктөшү, актёр Керем Бюрсин менен болгон мамилесин тастыктаган. 2022-жылдын январь айында жубайлар ажырашканын жарыялашкан. 2022-жылдын декабрынан бери ишкер Хакан Сабанджи менен сүйлөшүп жүрөт. 2025-жылдын январь айында Барыш Ардуч менен Москвага барып, "Муну шамалга калтыр" тасмасын тартуулаган.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://turkishseries.ru/hande-erchel-biografiya-lichnaya-zhizn.html|title=Ханде Эрчел: биография, личная жизнь|accessdate=2020-10-13|archive-date=2020-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018072021/https://turkishseries.ru/hande-erchel-biografiya-lichnaya-zhizn.html|url-status=live}}</ref> == Булактар == {{Булактар|2}} o8bmw90tcgtjpxhh8vve68q3lgs0ey8 0 154740 663295 663271 2026-10-21T15:06:55Z Artelow 2286 Artelow "[[Дженна Мари Ортега]]" барагын "[[Женна Мари Ортега]]" деп кайра атады: Орус тилинде Дж аркылуу белгиленип жүргөн ысымдар, кыргыз тилиндеги Ж аркылуу гана жазылат. 663271 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jenna Ortega 2020 2.jpg|thumb]] Женна Мари Ортега (англ. [[Jenna Marie Ortega]], 27-сентябрь 2002-жылы туулган, Палм-Дезерт, Калифорния, [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]]) — америкалык актриса. Ал бала кезинен эле карьерасын баштаган. Алгачкы таанылуусун The CW каналындагы "Девственница Джейн" сериалында жаш Джейндин ролу аркылуу алган. 2016-2018-жылдары [[Дисней, Дисни Уолт|Disney Channel]] каналындагы "Жизнь Харли" сериалында башкы ролду ойногон Харли Диас, бул ролу үчүн актриса Imagen Award сыйлыгына татыган. "Ты" сериалынын экинчи сезонунда Элли Элвисти ойногон жана "День „да“" үй-бүлөлүк комедиясында тартылган. Өспүрүмдөр драмасы "Последствия" тасмасында орто мектеп окуучусунун ролу үчүн сынчылардын жогорку баасын алган. 2022-жылы Netflixтин "Уэнздей" комедиялык-коркунучтуу сериалында Уэнздей Аддамстын ролун ойногон, бул ролу үчүн актриса "Алтын глобус", "Эмми" жана Америка киноактерлор гилдиясынын сыйлыктарына көрсөтүлгөн. Ал "Крик", "X" жана "Крик 6" слэшерлеринде жана "Битлджус Битлджус" фэнтези тасмасында ойногон. Көптөгөн басылмалар Ортеганы "Z муунунун кыйкырык ханышасы" деп аташкан. Актриса 2023-жылы The Hollywood Reporter журналынын Power 100 тизмесине, ал эми 2024-жылы Forbes журналынын Forbes 30 Under 30 тизмесине кирген. Актрисалык ишмердүүлүгүнөн тышкары, Ортега ар кандай кайрымдуулук долбоорлорун колдоп, бир нече бренддердин элчиси болуп иштеген. '''Биография''' Жанна Мари Ортега 2002-жылы 27-сентябрда АКШнын Калифорния штатындагы Палм-Дезерт шаарында төрөлгөн. Алты баланын ичинен төртүнчүсү болгон. Жаннанын атасы, теги боюнча мексикалык, Калифорниянын округдук прокуратурасында шериф болуп иштеген, ал эми апасы, теги боюнча мексикалык жана пуэрторикалык, тез жардам бөлүмүндө медайым болгон. Ортеганын апасынын тарабынан чоң энеси Мексиканын Синалоа штатынан АКШга мыйзамсыз иммиграциялаган, ал эми апасынын тарабынан чоң атасы Пуэрто-Рикодон болгон. Ортега Ла-Квинта курорттук шаарчасында чоңойгон. Бала кезинде ал экстраверт болгон. Жаннанын актриса болуу каалоосу алты жашында пайда болгон. Ал үч жыл бою апасынан актриса болууга уруксат сурап жалбарган, бирок ал кызын футбол жана мектеп сыяктуу иштер менен алаксытууга аракет кылган. Жанна актриса болуу идеясын таштап, футбол менен алектенсе болмок. Кийинчерээк апасы ага монологдор китебин сатып берген жана тогуз жаштагы Жанна монолог айткан видеону Facebookка жайгаштырган. Кастинг-директор видеону көрүп, Ортега агентство менен келишим түзгөн. '''Ролдор''' • 2012-жыл (9 жаш): Кесиптик карьерасынын башталышы. Ал "Роб" ситкомунун ("The Baby Bug" эпизоду) жана "C.S.I.: Нью-Йорк" сериалынын ("Unspoken" эпизоду) эпизоддук ролдору менен телевидениеде дебют жасаган. • 2013-жыл: Marvel супербаатырдык блокбастери "Темир адам 3" тасмасында вице-президенттин кызынын кичинекей ролун ойногон. • 2014–2019-жылдар: Атактуу "Девственница Джейн" драмалык сериалында башкы каармандын жаш версиясынын ролун аткарган (30 эпизоддо тартылган). • 2016–2018-жылдар: Disney Channel ситкому "Харлинин жашоосунда" (Stuck in the Middle) биринчи башкы ролун (Харли Диас) ойногон. 2018-жылы бул ролу үчүн "ТВдагы эң мыкты жаш актер" номинациясында престиждүү Латын Америкалык Imagen Award сыйлыгын алган. • 2019-жыл: Netflixтин "Сен" триллеринин экинчи сезонунун негизги актердук курамына Элли Элвистин ролунда кошулган. • 2021-жыл: Мектепдеги ок атуулардын кесепеттери тууралуу өспүрүмдөр драмасы "Кесепеттери" (The Fallout) тасмасында роль жараткан. Тасма сынчылардын жогорку баасын алган (IMDb рейтинги: 7.0). • 2022-жыл: Ири ийгилик жылы. Дженна "Крик" франшизасын (Тара Карпентердин ролу) кайра жандандырып, "Х" слэшеринде ойногон. 2022-жылдын ноябрь айында "Уэнздей" сериалы чыккан, ал биринчи жумада 341,2 миллион көрүү саатын топтоп, Netflix платформасынын рекордун жаңырткан. Бул ролу үчүн Ортега "Эмми", "Алтын глобус" жана АКШ киноактерлор гилдиясынын (SAG) сыйлыктарына көрсөтүлгөн. • 2023-жыл: "Крик 6" франшизасында ролун кайталап, "Чоң олжо" драмасында ойногон. Jenna Ortega (англ.). TV Guide. Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 24 августа 2023 года. Ella Sangster. Everything You Need to Know About Wednesday's Jenna Ortega (англ.). Harper’s Bazaar (8 декабря 2022). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 20 марта 2023 года. Sarah Bahr. Jenna Ortega Knows What Wednesday Addams Wants (англ.). The New York Times (23 ноября 2022). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 23 августа 2023 года. Hunter Harris. Jenna Ortega Is Watching You (англ.). Elle (7 марта 2023). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 23 августа 2023 года. Rex Leonowicz. Jane the Virgin's Jenna Ortega Fights Anti-Immigration Rhetoric (англ.). Teen Vogue (15 августа 2016). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 29 августа 2016 года. Fiona Ward. Jenna Ortega Is Going to Be Everywhere in 2023 – Here's Everything You Need to Know About the Wednesday Star (англ.). Glamour (13 декабря 2022). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 8 октября 2023 года. Lulu Garcia-Navarro. Childhood Stardom Is Rough. Jenna Ortega Is Still Recovering. (англ.). The New York Times (24 августа 2024). Дата обращения: 29 августа 2024. Архивировано 25 августа 2024 года. Mirtle Peña-Calderon. Jenna Ortega Is Creating Space for Everyone, Not Just Latinos (исп.). People en Español (21 ноября 2022). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 25 августа 2023 года. Jenna Ortega & Scream 6 Cast Test How Well They Know Each Other (англ.). Vanity Fair (17 марта 2023). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 8 июня 2023 года. Jessica Pullar. Everything You Need to Know About Jenna Ortega, the Unapologetic Star of Wednesday (англ.). Elle Australia (28 ноября 2022). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 8 октября 2023 года. Lacey Rose. 'I'm Not Just Here to Smile': Jenna Ortega, Elle Fanning and the THR Comedy Actress Roundtable (англ.). The Hollywood Reporter (6 июня 2023). Дата обращения: 12 сентября 2023. Архивировано 12 сентября 2023 года. Lauren McCarthy. Jenna Ortega on Scream, Spoilers, and Playing Wednesday Addams (англ.). Nylon (12 января 2022). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 3 февраля 2023 года. Matthew Carey. The Fallout Star Jenna Ortega on the Horror of School Shootings: 'It Could Happen Anywhere, at Any Time' (англ.). Deadline Hollywood (21 июня 2022). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 25 августа 2023 года. Xochitl Pena. Could La Quinta Tween Be the Next Miley Cyrus, Selena Gomez? (англ.). The Desert Sun (12 февраля 2016). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 25 августа 2023 года. Xochitl Pena. La Quinta's Jenna Ortega on Being a Disney Star and Her Show Stuck in the Middle, Now Ending After 3 Seasons (англ.). The Desert Sun (17 июля 2018). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 7 сентября 2023 года. Benjamin Hathaway. 10 Movies and TV Shows You Might Have Forgotten Jenna Ortega Was In (англ.). MovieWeb (25 июня 2023). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 5 сентября 2023 года. Shazmeen Navrange. Was Jenna Ortega in Iron Man 3? (англ.). MovieWeb (23 августа 2023). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 5 сентября 2023 года. Declan Gallagher. The 10 Best Jenna Ortega Movies and TV Shows, Ranked (англ.). Entertainment Weekly (10 мая 2023). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 23 июня 2023 года. Tony Sims. The Little Rascals Save the Day DVD Giveaway (англ.). GeekDad (1 апреля 2014). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 6 сентября 2023 года. Natalie Jarvey. Netflix Orders Richie Rich Series from AwesomenessTV (англ.). The Hollywood Reporter (29 октября 2014). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 3 августа 2020 года. Justin Lowe. After Words: Film Review (англ.). The Hollywood Reporter (21 августа 2016). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 17 апреля 2016 года. Esteban Villaseñor. Jenna Ortega: La actriz de Merlina Addams, sus películas y carrera (исп.). Vogue México y Latinoamérica (23 ноября 2022). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 6 сентября 2023 года. Gary Goldstein. Review: After Words Says Little About a Woman's Reawakening (англ.). Los Angeles Times (21 августа 2015). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 6 сентября 2023 года. Randy Cordova. Review: A Librarian Gets Her Groove Back in After Words (англ.). The Arizona Republic (20 августа 2015). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 30 июня 2022 года. Nellie Andreeva. Stuck in the Middle to End After 3 Seasons on Disney Channel, Star Jenna Ortega Joins ABC Pilot Man of the House (англ.). Deadline Hollywood (30 марта 2018). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 3 апреля 2018 года. Elizabeth Wagmeister. Disney Channel Orders Latino Family Sitcom Toplined by Jane the Virgin Star (англ.). Variety (4 сентября 2015). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 14 марта 2016 года. Emily Ashby. Stuck in the Middle (англ.). Common Sense Media. Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 23 августа 2023 года. 2016 Imagen Awards Winners, Honorees & Nominees (англ.). Imagen Foundation. Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 2 августа 2020 года. Dino-Ray Ramos. Imagen Awards: One Day at a Time, Coco Among Honorees – Full Winners List (англ.). Deadline Hollywood (26 августа 2018). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 26 августа 2018 года. Nate Nickolai. 2019 Imagen Awards Nominations: Jennifer Lopez, Antonio Banderas and More (англ.). Variety (15 июля 2019). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 2 мая 2022 года. Elena and the Secret of Avalor TV Special Premieres November 20 (англ.). Animation World Network (13 октября 2016). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 9 мая 2023 года. Patrick Hipes. Chris Parnell, Jenna Ortega & More Join Disney Junior's Elena Of Avalor (англ.). Deadline Hollywood (13 января 2016). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 7 сентября 2023 года. Dave McNary. David Arquette, Jenna Ortega to Star in Elephant Drama Saving Flora (англ.). Variety (4 августа 2017). Дата обращения: 18 октября 2023. Архивировано 25 сентября 2019 года. Rebecca Ford. Jane the Virgin Actress Jenna Ortega to Star in Saving Flora (англ.). The Hollywood Reporter (3 августа 2017). Дата обращения: 18 октября 2023. Архивировано 23 октября 2020 года. Denise Petski. You: James Scully & Jenna Ortega Cast in Series' Second Season on Netflix (англ.). Deadline Hollywood (31 января 2019). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 1 февраля 2019 года. Erik Pedersen. You Season 2 Premiere Date Set as Penn Badgley Stalker Drama Moves to Netflix (англ.). Deadline Hollywood (11 ноября 2019). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 11 ноября 2019 года. Sam Warner. Wednesday's Jenna Ortega Was 'Devastated' to Miss You Season 4 (англ.). Digital Spy (28 февраля 2023). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 24 марта 2023 года. Mia Galuppo. Jane the Virgin Actress Jenna Ortega Joins The Babysitter Sequel (Exclusive) (англ.). The Hollywood Reporter (18 октября 2019). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 3 августа 2020 года. Sara M. Moniuszko. Critics Slam The Babysitter: Killer Queen as 'Uninspired' and 'Embarrassing' (англ.). USA Today (11 сентября 2020). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 22 марта 2023 года. Tom Reimann. First Trailer for Netflix's Jurassic World Animated Series Finds Plucky Kids Getting Terrorized by Dinosaurs (англ.). Collider (28 июля 2020). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 28 июля 2020 года. Jenna Ortega. It's All Love: Reflections for Your Heart & Soul. — Random House Children's Books, 2021. — 240 с. — ISBN 978-0-593-17456-2. 5be4lxptug6mmc41mvlpqlxgidlnwx2 663302 663295 2026-10-21T15:13:44Z Artelow 2286 663302 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jenna Ortega 2020 2.jpg|thumb]] Женна Мари Ортега (англ. [[Jenna Marie Ortega]], 27-сентябрь 2002-жылы туулган, Палм-Дезерт, Калифорния, [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]]) — америкалык актриса. Ал бала кезинен эле карьерасын баштаган. Алгачкы таанылуусун The CW каналындагы "Девственница Джейн" сериалында жаш Джейндин ролу аркылуу алган. 2016-2018-жылдары [[Дисней, Дисни Уолт|Disney Channel]] каналындагы "Жизнь Харли" сериалында башкы ролду ойногон Харли Диас, бул ролу үчүн актриса Imagen Award сыйлыгына татыган. "Ты" сериалынын экинчи сезонунда Элли Элвисти ойногон жана "День „да“" үй-бүлөлүк комедиясында тартылган. Өспүрүмдөр драмасы "Последствия" тасмасында орто мектеп окуучусунун ролу үчүн сынчылардын жогорку баасын алган. 2022-жылы Netflixтин "Уэнздей" комедиялык-коркунучтуу сериалында Уэнздей Аддамстын ролун ойногон, бул ролу үчүн актриса "Алтын глобус", "Эмми" жана Америка киноактерлор гилдиясынын сыйлыктарына көрсөтүлгөн. Ал "Крик", "X" жана "Крик 6" слэшерлеринде жана "Битлджус Битлджус" фэнтези тасмасында ойногон. Көптөгөн басылмалар Ортеганы "Z муунунун кыйкырык ханышасы" деп аташкан. Актриса 2023-жылы The Hollywood Reporter журналынын Power 100 тизмесине, ал эми 2024-жылы Forbes журналынын Forbes 30 Under 30 тизмесине кирген. Актрисалык ишмердүүлүгүнөн тышкары, Ортега ар кандай кайрымдуулук долбоорлорун колдоп, бир нече бренддердин элчиси болуп иштеген. '''Биография''' Жанна Мари Ортега 2002-жылы 27-сентябрда АКШнын Калифорния штатындагы Палм-Дезерт шаарында төрөлгөн. Алты баланын ичинен төртүнчүсү болгон. Жаннанын атасы, теги боюнча мексикалык, Калифорниянын округдук прокуратурасында шериф болуп иштеген, ал эми апасы, теги боюнча мексикалык жана пуэрторикалык, тез жардам бөлүмүндө медайым болгон. Ортеганын апасынын тарабынан чоң энеси Мексиканын Синалоа штатынан АКШга мыйзамсыз иммиграциялаган, ал эми апасынын тарабынан чоң атасы Пуэрто-Рикодон болгон. Ортега Ла-Квинта курорттук шаарчасында чоңойгон. Бала кезинде ал экстраверт болгон. Жаннанын актриса болуу каалоосу алты жашында пайда болгон. Ал үч жыл бою апасынан актриса болууга уруксат сурап жалбарган, бирок ал кызын футбол жана мектеп сыяктуу иштер менен алаксытууга аракет кылган. Жанна актриса болуу идеясын таштап, футбол менен алектенсе болмок. Кийинчерээк апасы ага монологдор китебин сатып берген жана тогуз жаштагы Жанна монолог айткан видеону Facebookка жайгаштырган. Кастинг-директор видеону көрүп, Ортега агентство менен келишим түзгөн. '''Ролдор''' • 2012-жыл (9 жаш): Кесиптик карьерасынын башталышы. Ал "Роб" ситкомунун ("The Baby Bug" эпизоду) жана "C.S.I.: Нью-Йорк" сериалынын ("Unspoken" эпизоду) эпизоддук ролдору менен телевидениеде дебют жасаган. • 2013-жыл: Marvel супербаатырдык блокбастери "Темир адам 3" тасмасында вице-президенттин кызынын кичинекей ролун ойногон. • 2014–2019-жылдар: Атактуу "Девственница Джейн" драмалык сериалында башкы каармандын жаш версиясынын ролун аткарган (30 эпизоддо тартылган). • 2016–2018-жылдар: Disney Channel ситкому "Харлинин жашоосунда" (Stuck in the Middle) биринчи башкы ролун (Харли Диас) ойногон. 2018-жылы бул ролу үчүн "ТВдагы эң мыкты жаш актер" номинациясында престиждүү Латын Америкалык Imagen Award сыйлыгын алган. • 2019-жыл: Netflixтин "Сен" триллеринин экинчи сезонунун негизги актердук курамына Элли Элвистин ролунда кошулган. • 2021-жыл: Мектепдеги ок атуулардын кесепеттери тууралуу өспүрүмдөр драмасы "Кесепеттери" (The Fallout) тасмасында роль жараткан. Тасма сынчылардын жогорку баасын алган (IMDb рейтинги: 7.0). • 2022-жыл: Ири ийгилик жылы. Дженна "Крик" франшизасын (Тара Карпентердин ролу) кайра жандандырып, "Х" слэшеринде ойногон. 2022-жылдын ноябрь айында "Уэнздей" сериалы чыккан, ал биринчи жумада 341,2 миллион көрүү саатын топтоп, Netflix платформасынын рекордун жаңырткан. Бул ролу үчүн Ортега "Эмми", "Алтын глобус" жана АКШ киноактерлор гилдиясынын (SAG) сыйлыктарына көрсөтүлгөн. • 2023-жыл: "Крик 6" франшизасында ролун кайталап, "Чоң олжо" драмасында ойногон. Jenna Ortega (англ.). TV Guide. Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 24 августа 2023 года. Ella Sangster. Everything You Need to Know About Wednesday's Jenna Ortega (англ.). Harper’s Bazaar (8 декабря 2022). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 20 марта 2023 года. Sarah Bahr. Jenna Ortega Knows What Wednesday Addams Wants (англ.). The New York Times (23 ноября 2022). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 23 августа 2023 года. Hunter Harris. Jenna Ortega Is Watching You (англ.). Elle (7 марта 2023). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 23 августа 2023 года. Rex Leonowicz. Jane the Virgin's Jenna Ortega Fights Anti-Immigration Rhetoric (англ.). Teen Vogue (15 августа 2016). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 29 августа 2016 года. Fiona Ward. Jenna Ortega Is Going to Be Everywhere in 2023 – Here's Everything You Need to Know About the Wednesday Star (англ.). Glamour (13 декабря 2022). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 8 октября 2023 года. Lulu Garcia-Navarro. Childhood Stardom Is Rough. Jenna Ortega Is Still Recovering. (англ.). The New York Times (24 августа 2024). Дата обращения: 29 августа 2024. Архивировано 25 августа 2024 года. Mirtle Peña-Calderon. Jenna Ortega Is Creating Space for Everyone, Not Just Latinos (исп.). People en Español (21 ноября 2022). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 25 августа 2023 года. Jenna Ortega & Scream 6 Cast Test How Well They Know Each Other (англ.). Vanity Fair (17 марта 2023). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 8 июня 2023 года. Jessica Pullar. Everything You Need to Know About Jenna Ortega, the Unapologetic Star of Wednesday (англ.). Elle Australia (28 ноября 2022). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 8 октября 2023 года. Lacey Rose. 'I'm Not Just Here to Smile': Jenna Ortega, Elle Fanning and the THR Comedy Actress Roundtable (англ.). The Hollywood Reporter (6 июня 2023). Дата обращения: 12 сентября 2023. Архивировано 12 сентября 2023 года. Lauren McCarthy. Jenna Ortega on Scream, Spoilers, and Playing Wednesday Addams (англ.). Nylon (12 января 2022). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 3 февраля 2023 года. Matthew Carey. The Fallout Star Jenna Ortega on the Horror of School Shootings: 'It Could Happen Anywhere, at Any Time' (англ.). Deadline Hollywood (21 июня 2022). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 25 августа 2023 года. Xochitl Pena. Could La Quinta Tween Be the Next Miley Cyrus, Selena Gomez? (англ.). The Desert Sun (12 февраля 2016). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 25 августа 2023 года. Xochitl Pena. La Quinta's Jenna Ortega on Being a Disney Star and Her Show Stuck in the Middle, Now Ending After 3 Seasons (англ.). The Desert Sun (17 июля 2018). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 7 сентября 2023 года. Benjamin Hathaway. 10 Movies and TV Shows You Might Have Forgotten Jenna Ortega Was In (англ.). MovieWeb (25 июня 2023). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 5 сентября 2023 года. Shazmeen Navrange. Was Jenna Ortega in Iron Man 3? (англ.). MovieWeb (23 августа 2023). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 5 сентября 2023 года. Declan Gallagher. The 10 Best Jenna Ortega Movies and TV Shows, Ranked (англ.). Entertainment Weekly (10 мая 2023). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 23 июня 2023 года. Tony Sims. The Little Rascals Save the Day DVD Giveaway (англ.). GeekDad (1 апреля 2014). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 6 сентября 2023 года. Natalie Jarvey. Netflix Orders Richie Rich Series from AwesomenessTV (англ.). The Hollywood Reporter (29 октября 2014). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 3 августа 2020 года. Justin Lowe. After Words: Film Review (англ.). The Hollywood Reporter (21 августа 2016). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 17 апреля 2016 года. Esteban Villaseñor. Jenna Ortega: La actriz de Merlina Addams, sus películas y carrera (исп.). Vogue México y Latinoamérica (23 ноября 2022). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 6 сентября 2023 года. Gary Goldstein. Review: After Words Says Little About a Woman's Reawakening (англ.). Los Angeles Times (21 августа 2015). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 6 сентября 2023 года. Randy Cordova. Review: A Librarian Gets Her Groove Back in After Words (англ.). The Arizona Republic (20 августа 2015). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 30 июня 2022 года. Nellie Andreeva. Stuck in the Middle to End After 3 Seasons on Disney Channel, Star Jenna Ortega Joins ABC Pilot Man of the House (англ.). Deadline Hollywood (30 марта 2018). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 3 апреля 2018 года. Elizabeth Wagmeister. Disney Channel Orders Latino Family Sitcom Toplined by Jane the Virgin Star (англ.). Variety (4 сентября 2015). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 14 марта 2016 года. Emily Ashby. Stuck in the Middle (англ.). Common Sense Media. Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 23 августа 2023 года. 2016 Imagen Awards Winners, Honorees & Nominees (англ.). Imagen Foundation. Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 2 августа 2020 года. Dino-Ray Ramos. Imagen Awards: One Day at a Time, Coco Among Honorees – Full Winners List (англ.). Deadline Hollywood (26 августа 2018). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 26 августа 2018 года. Nate Nickolai. 2019 Imagen Awards Nominations: Jennifer Lopez, Antonio Banderas and More (англ.). Variety (15 июля 2019). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 2 мая 2022 года. Elena and the Secret of Avalor TV Special Premieres November 20 (англ.). Animation World Network (13 октября 2016). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 9 мая 2023 года. Patrick Hipes. Chris Parnell, Jenna Ortega & More Join Disney Junior's Elena Of Avalor (англ.). Deadline Hollywood (13 января 2016). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 7 сентября 2023 года. Dave McNary. David Arquette, Jenna Ortega to Star in Elephant Drama Saving Flora (англ.). Variety (4 августа 2017). Дата обращения: 18 октября 2023. Архивировано 25 сентября 2019 года. Rebecca Ford. Jane the Virgin Actress Jenna Ortega to Star in Saving Flora (англ.). The Hollywood Reporter (3 августа 2017). Дата обращения: 18 октября 2023. Архивировано 23 октября 2020 года. Denise Petski. You: James Scully & Jenna Ortega Cast in Series' Second Season on Netflix (англ.). Deadline Hollywood (31 января 2019). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 1 февраля 2019 года. Erik Pedersen. You Season 2 Premiere Date Set as Penn Badgley Stalker Drama Moves to Netflix (англ.). Deadline Hollywood (11 ноября 2019). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 11 ноября 2019 года. Sam Warner. Wednesday's Jenna Ortega Was 'Devastated' to Miss You Season 4 (англ.). Digital Spy (28 февраля 2023). Дата обращения: 17 октября 2023. Архивировано 24 марта 2023 года. Mia Galuppo. Jane the Virgin Actress Jenna Ortega Joins The Babysitter Sequel (Exclusive) (англ.). The Hollywood Reporter (18 октября 2019). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 3 августа 2020 года. Sara M. Moniuszko. Critics Slam The Babysitter: Killer Queen as 'Uninspired' and 'Embarrassing' (англ.). USA Today (11 сентября 2020). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 22 марта 2023 года. Tom Reimann. First Trailer for Netflix's Jurassic World Animated Series Finds Plucky Kids Getting Terrorized by Dinosaurs (англ.). Collider (28 июля 2020). Дата обращения: 29 июня 2024. Архивировано 28 июля 2020 года. Jenna Ortega. It's All Love: Reflections for Your Heart & Soul. — Random House Children's Books, 2021. — 240 с. — ISBN 978-0-593-17456-2. == Булактар == {{Булактар|2}} 29dv0rmuecdwgkotgygepu7lx0sl4ig 0 154741 663301 663269 2026-10-21T15:13:35Z Artelow 2286 663301 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>Александра "Саша" Вячеславовна Игнатова (орусча: Александра Вячеславовна Игнатова; туулгандагы аты Трусова [Трусова];[nb 1] 2004-жылдын 23-июнунда туулган) — орус көркөм муз тебүүчүсү, учурда Жеке нейтралдуу спортчу катары мелдешке чыгат. Ал 2022-жылкы Олимпиаданын күмүш медалынын ээси, 2021-жылкы Дүйнө чемпионатынын коло медалынын ээси, Европа чемпионатынын күмүш[1] (2022) жана коло (2020) медалынын ээси, 2019-жылкы Гран-при финалынын коло медалынын ээси, 2019-жылкы Skate Canada мелдешинин чемпиону, 2019-жылкы Rostelecom Cup мелдешинин чемпиону, 2019-жылкы CS Ondrej Nepela Memorial мелдешинин чемпиону, 2021-жылкы U.S. Classic мелдешинин чемпиону жана 2021-жылкы Skate America мелдешинин чемпиону. Өлкө ичинде ал 2022-жылкы Россиянын улуттук чемпиону, 2019-жылкы күмүш медалынын ээси, 2020- жана 2021-жылкы коло медалдарынын ээси. Жаш өспүрүмдөр арасында ал эки жолку Жаш дүйнө чемпиону (2018 жана 2019), 2018-жылкы Жаш Гран-при финалынын чемпиону, 2019-жылкы Жаш Гран-при финалынын күмүш медалынын ээси, Жаш Гран-при сериясынын төрт жолку чемпиону жана эки жолку Россиянын жаш улуттук чемпиону. <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>  Трусова аялдардын фигуралык муз тебүү боюнча техникалык революциясын жетектегени жана аялдардын фигуралык муз тебүүсүнүн жаңы жүзү болгону менен белгилүү <ref>{{Cite web|url=https://www.japantimes.co.jp/sports/2020/03/19/figure-skating/alexandra-trusova-leads-quad-revolution-debut-senior-season/|title=Alexandra Trusova leads quad revolution in debut senior season|date=19 Mar 2020}}</ref> ал төрт бурчтуу Лутц, төрт бурчтуу флип жана төрт манжалуу илмек менен секирүүлөрдү жасаган биринчи аял муз тебүүчү болгон; экинчиси төрт бурчтуу сальчоу жасаган ( Мики Андодон кийин); жана эркин муз тебүүдө эки жана үч ратификацияланган төрт бурчтуу марафонду жасаган биринчи спортчу болгон, бул 2018-жылкы өспүрүмдөр арасындагы дүйнө чемпионатында жана 2019-жылкы Непела кубогунда тиешелүүлүгүнө жараша жасалган. <ref>{{Cite web|url=http://www.kraso.sk/wp-content/uploads/sutaze/2019_2020/20190920_mon/CSSVK19_Ladies_FS_Scores.pdf|title=2019 CS Ondrej Nepela Memorial - Ladies FS - protocols|date=20 September 2019}}</ref> Ал ошондой эле Кышкы Олимпиада оюндарында төрттүк секирүүнү жасаган биринчи аял жана 2022-жылкы Кышкы Олимпиада оюндарында эркин муз тебүүдө төрт жана бештик секирүүнү жасаган биринчи аял. Учурда ал [[Гиннестин рекорддор китеби|Гиннесстин төрт рекордуна]] ээ, бул анын 2019-жылдагы ISU Гран-при финалында төрт жолу секирип түшүргөнү үчүн төртүнчүсү. <ref>{{Cite web|url=https://www.olympicchannel.com/en/stories/news/detail/alexandra-trusova-guinness-world-records/|title=Alexandra Trusova recognised by Guinness Book of World Records again}}</ref> Анын 2018-жылкы өспүрүмдөр арасындагы дүйнө чемпионатында эркин муз тебүүдө алган техникалык 92,35 упайынын жыйынтыгы 2017–18-жылдардагы сезондун аягында GOE (аткаруу даражасы) системасы өзгөртүлгөнгө чейин өспүрүмдөр жана улуулар деңгээлиндеги аялдардын жеке муз тебүүсүндөгү эң жогорку көрсөткүч болгон. == Булактар == {{Булактар|2}} hlf61o2gqlgtqfb9p9y4fjvc5li7n5b 0 154742 663304 663272 2026-10-21T15:14:14Z Artelow 2286 663304 wikitext text/x-wiki [[Файл:Blake Lively Cannes 2016 2 (cropped).jpg|thumb|Blake Lively]]   '''Блейк Эллендер Браун''' (1987-жылы 25-августта туулган), кесипкөй катары '''Блейк Лайвли''' деген ат менен белгилүү, '''{{Комментарий|Lively was born with the surname '''Brown''', but uses her family's stage name, which came from her mother's name.<ref>{{cite web|first=Erin|last=Crabtree|url=https://www.usmagazine.com/food/news/blake-lively-names-drink-brand-after-daughter-with-ryan-reynolds/|title=Blake Lively Names Her New Drink Brand After Late Father — and Ryan Reynolds Reacts|work=Us Weekly|date=September 23, 2021|access-date=November 18, 2021|archive-date=November 18, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118044215/https://www.usmagazine.com/food/news/blake-lively-names-drink-brand-after-daughter-with-ryan-reynolds/|url-status=live}}</ref>}}''' - америкалык актриса жана ишкер. Актер Эрни Лайвлинин кызы, ал өзүнүн кесиптик дебютун анын ''"Кум адам'' " (1998) режиссёрдук долбоорунда жасаган. Ал ''"Саякат шымынын эже-сиңдилиги"'' (2005) жана анын 2008-жылдагы уландысында чоң роль жараткан. Лайвли CW өспүрүмдөргө арналган ''"Ушакчы кыз'' " (2007–2012) аттуу драмалык телесериалында Серена ван дер Вудсендин ролун аткарып, жылдыз болгон. Бул мезгилде ал ''"Нью-Йорк", "Мен сени сүйөм"'' (2008) жана ''"Пиппа Линин жеке жашоосу"'' (2009) романтикалык комедияларында, ошондой эле ''"Шаар"'' (2010) жана ''"Жапайылар"'' (2012) триллерлеринде экинчи пландагы ролдорду ойногон. Ал "Адалиндин доору" (2015) романтикалык фантастикасында, "Тереңдиктер" (2016) тасмасында, "Кафе коому" (2016) комедиясында жана "Жөнөкөй сураныч" (2018) комедиялык триллеринде, ошондой эле анын 2025-жылы чыккан уландысында роль жараткан. Ал Тейлор Свифттин "Мен сени ойлоп жатам деп ойлойм" (2021) музыкалык клибин тасмага тартып, карьерасын кеңейткен. Лайвли "Биз менен аяктайт" (2024) романтикалык драмасында продюсерлик кылып, башкы ролду ойногон. Блейк Эллендер Браун 1987-жылы 25-августта <ref>{{Cite news|title=Famous birthdays for Aug. 25: Rachael Ray, Tim Burton|url=https://www.upi.com/Entertainment_News/2018/08/25/Famous-birthdays-for-Aug-25-Rachael-Ray-Tim-Burton/9301535160361/}}</ref> Калифорния штатынын [[Лос-Анжелес]] шаарындагы Тарзана районунда туулган. <ref>{{Cite news|url=http://ca.eonline.com/news/346615/blake-lively-and-ryan-reynolds-secretly-married-not-once-but-twice|title=Blake Lively and Ryan Reynolds: Marriage Certificate Shows They Wed Days After Secret Ceremony}}</ref> Анын апасы Элейн Лайвли (кыз кезиндеги аты МакАлпин) таланттарды издөөчү болуп иштеген, ал эми атасы Эрни Лайвли (кыз кезиндеги аты Браун) актёр жана режиссёр болгон. <ref name="biographycom">{{Cite web|url=http://www.biography.com/people/blake-lively-23034|title=Blake Lively : Biography|work=[[Biography (TV program)|Biography]]}}</ref> Лайвли чоң энесинин бир тууганынын атынан коюлган. <ref name="radiofree">{{Cite web|title=RadioFree.com Interviews: Blake Lively, Accepted|url=http://www.radiofree.com/profiles/blake_lively/interview01.shtml}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=hSk3AAAAMAAJ&q=%22Ernest+Wilson+%22Ernie%22+Brown,+Jr.,+b.+29+Jan+1947,+Baltimore,+Md.%22|title=McAlpin(e) genealogies, 1730–1990: Alexander McAlpin of South Carolina and ... – Doris McAlpin Russell}}</ref> Анын Эрик аттуу агасы жана апасынын мурунку никесинен Лори, Робин жана Джейсон аттуу үч бир тууганы бар. Анын ата-энеси жана бир туугандары көңүл ачуу тармагында иштешкен. <ref>{{Cite web|url=http://www.glamourmagazine.co.uk/celebrity/celebrity-galleries/2010/05/27/celebrity-siblings#!image-number=83|title=Celebrity siblings|work=[[Glamour (magazine)|Glamour]]}}</ref> <ref name="Blake Lively">{{Cite web|url=http://www.wmagazine.com/celebrities/2008/12/blake_lively?currentPage=1|title=Blake Lively's After School Activities (pg. 1)|work=[[W (magazine)|W]]}}</ref> Lively бала кезинде ата-энеси аны багуучуларга таштап кетпей, өздөрү окуткан актёрдук чеберчилик сабактарына кошо алышчу. Кийинчерээк ал ата-энесинин сабак берип жатканын көрүү ага "көнүгүүлөрдү" үйрөнүүгө жана чоңойгон сайын жана өзү бул тармакта иштей баштаганда өзүнө болгон ишенимин арттырууга жардам бергенин айткан. <ref name="Blake Lively" /> <ref name="marieclaire09">{{Cite web|url=http://www.marieclaire.com/celebrity-lifestyle/celebrities/interviews/blake-lively-interview|title=Blake Lively Grows Up|work=[[Marie Claire]]}}</ref> Ал профессионалдык дебютун 10 жашында жасап, 1998-жылы атасы тарткан ''"Сэндман"'' тасмасында роль жараткан. Лайвли өзүнүн ролун "кичинекей рол" деп сүрөттөйт. Ал башында актёрлукка кызыккан эмес жана Стэнфорд университетине баргысы келген <ref name="radiofree" /> . Ал 2005-жылы Бербанк орто мектебин бүтүргөн, <ref>{{Cite web|author=Lilith Hardie Lupica|url=https://vogue.com.au/miss-vogue/blake-livelys-yearbook-photos-have-been-released-and-yes-she-was-very-popular/news-story/846b8458e00b96d711eb17a7993445d1|title=Blake Lively's yearbook photos have been released and yes, she was very popular|publisher=[[Vogue (magazine)|Vogue]]|date=March 21, 2018}}</ref> ал жерде чирлидер, чемпионат хорунун мүчөсү жана класстын президенти болгон. Анын улуу агасы таланттар боюнча агентинен жай айларында аны бир нече кастингдерге жөнөтүүнү суранган <ref name="biographycom" /> . Кийинчерээк, Лайвли " ''Кыдыруучу шымдын эже-сиңдилиги"'' (2005) тасмасында Бриджиттин ролун аткарып, орто мектептин орто жана акыркы курстарынын ортосундагы эпизоддорду тасмага тарткан. <ref name="Blake Lively2">{{Cite web|url=http://www.wmagazine.com/celebrities/2008/12/blake_lively?currentPage=2|title=Blake Lively's After School Activities (pg 2)|author=Wood|date=December 2008}}</ref> == Карьера == === 2005–2006: Карьерасынын башталышы === ''"Саякаттоочу шымдардын эже-сиңдиси"'' 2005-жылы чыгарылган. Лайвлинин аткаруусу ага "Choice Movie Breakout" тасмасы үчүн Teen Choice Award сыйлыгына көрсөтүлдү&nbsp;– Аял". <ref name="choicebreakout">{{Cite web|url=http://www.fox.com/tca2005/nominees.htm|title=The Teen Choice Awards}}</ref> 2006-жылы Лайвли Жастин Лонг менен биргеликте ''"Кабыл алынган'' " тасмасында башкы ролду ойногон жана ал ''"Саймон айтат" деген'' коркунучтуу тасмада экинчи пландагы ролдорду ойногон. ''"Акцепт'' " сынчылар тарабынан жакшы кабыл алынган эмес, бирок Лайвлинин аткаруусу жакшы кабыл алынган, ошондуктан ал ''Hollywood Life'' тарабынан "Жеңилдик сыйлыгын" алган. <ref>{{Cite web|work=Zimbio|title=Hollywood Life Magazine's 6th Annual Breakthrough Awards|url=http://www.zimbio.com/photos/Blake+Lively/Hollywood+Life+Magazine+6th+Annual+Breakthrough/g_M1cNmMxs4}}</ref> Лайвли ''"Элвис жана Анабелл"'' (2007) тасмасында сулуулук сынагында жеңишке жетүүнү үмүттөнгөн булимик кыз Анабеллдин ролун ойногон. <ref>{{Cite web|title=A Guide to Blake Lively's Movies, from 'Green Lantern' and 'Hick' to 'It Ends with Us'|url=https://people.com/blake-lively-biggest-movies-8691163|work=[[People (magazine)|People]]}}</ref> Ал бул ролго өзүн толук кандуу алып кирүү жөнүндө боюнун "олуттуу салмактан арылганын" айткан. Ал тамак-аш "№" экенин айтты.&nbsp;"Жашоомдогу бир сүйүүм", бул процессти ага кыйындатты. <ref name="Blake Lively4">{{Cite web|url=http://www.wmagazine.com/celebrities/2008/12/blake_lively?currentPage=4|title=Blake Lively's After School Activities (Page 4)|work=W}}</ref> === 2007–2012: ''Ушакчы кыз'' === "Lively" The CW телеканалынын "Gossip Girl" сериалына тартылган, ал Сесили фон Зигесардын "Gossip Girl" романдар сериясына негизделген жана 2007-жылдын сентябрында жарык көргөн.[1] Бир жылга кечиктирилген колледжге барууну пландап жаткан Lively бул ролдон баш тартып, студент болууну көздөгөн, бирок сериал тартылып жатканда жарым күндүк окууга бара аларын айтышкан (кийинчерээк ал: "Бул баарына кеңеш: алар айтканда, 'Биз убада беребиз, бирок жазуу жүзүндө бере албайбыз', аларды жазуу жүзүндө бере албагандыгынын себеби бар" деп айткан). Колледждеги окуусун бир жылга жылдырып койгон Лайвли бул ролдон баш тартып, студент болууну көздөгөн, бирок ага сериалды тартуу учурунда колледжде жарым-жартылай окуй алары айтылган (кийинчерээк ал: "Бул баарына кеңеш: алар: "Биз убада беребиз, бирок муну жазуу жүзүндө көрсөтө албайбыз" дешсе, анда алар муну жазуу жүзүндө көрсөтө албай турганынын себеби бар" деп айткан). Ал өспүрүмдөр драмасында Серена ван дер Вудсендин ролун 2012-жылы сериал аяктаганга чейин ойногон. <ref name="elvis">{{Cite news|title=Showbiz people briefs|date=April 12, 2006}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Bibel|first=Sara|title='Gossip Girl' Two Hour Series Finale Will Air Monday, December 17 on the CW|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/10/31/gossip-girl-two-hour-series-finale-will-air-monday-december-17-on-the-cw/155669|work=[[TV by the Numbers]]|publisher=[[Zap2it]]|date=October 31, 2013}}</ref> Анын биринчи журнал мукабасы ''CosmoGirl'' журналынын 2007-жылдын ноябрь айындагы саны болгон, анда ал мектептеги убактысы жана ''Gossip Girl'' журналына чейинки карьерасы жөнүндө сөз кылган . 2008-жылы Лайвли ''"Саякат шымынын эже-сиңдилиги 2"'' тасмасынын уландысында Бриджиттин ролун кайталап аткарган. Биринчи тасма сыяктуу эле, Лайвлинин аткаруусу сынчылар тарабынан оң кабыл алынган. <ref>{{Cite web|url=http://www.screeninglog.com/journal/2008/8/8/review-the-sisterhood-of-the-traveling-pants-2.html|title=Review: "The Sisterhood of the Traveling Pants 2"|date=August 8, 2008|first=Franck|last=Tabouring|work=Screening Blogs}}</ref> 2008-жылдын ноябрь айына карата тасма 44 доллардан ашык киреше тапкан&nbsp;кассада миллион доллар. <ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=travelingpants2.htm|title=The Sisterhood of the Traveling Pants 2|work=Box Office Mojo}}</ref> 2009-жылы ал 2006-жылы тартылган ''"Париж, мен'' ''сени сүйөм" тасмасынын уландысы болгон "Нью-Йорк, мен сени'' сүйөм" романтикалык комедиясында Габриэль ДиМарконун ролун ойногон. Сынчылардын оң пикирине карабастан, тасма кассада ийгиликсиз болгон. <ref name="nyilyplot">{{Cite web|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1624006/story.jhtml|title='New York, I Love You': Out-Of-Towners|last=Loder|first=Kurt|date=October 16, 2009|publisher=MTV}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.screeninglog.com/journal/2009/10/16/movie-review-new-york-i-love-you.html|work=Screening Blogs|date=October 12, 2009|title=Movie Review: 'New York, I Love You'|first=Franck|last=Tabouring}}</ref> == Булактар == {{Булактар|2}} [[Категория:Туулгандар 1987-жылы]] oy8zwk2967c5r98w64g9tlh7juq9ezl 0 154743 663305 663281 2026-10-21T15:14:28Z Artelow 2286 663305 wikitext text/x-wiki Александра Вячеславовна Игнатова (2024-жылы турмушка чыкканга чейин — Трусова; 2004-жылы 23-июнда, Рязань, Россияда төрөлгөн) — жеке коньки тебүү боюнча орусиялык көркөм муз тебүүчү. XXIV кышкы Олимпиада оюндарынын күмүш медалынын ээси (2022). Дүйнө чемпионатынын коло медалынын ээси (2021). Европа чемпионатынын күмүш (2022) жана коло (2020) медалынын ээси. Гран-при финалынын коло медалынын ээси (2019). Россиянын чемпиону (2022), Россия чемпионатынын күмүш (2019) жана эки жолку коло (2020, 2021) медалынын ээси. Өспүрүмдөр арасында дүйнөнүн эки жолку чемпиону (2018, 2019) тарыхта экинчи орунда. Өспүрүмдөр Гран-принин финалынын жеңүүчүсү (2017) жана күмүш медалынын ээси (2018)➤.<ref>Трусова, Александра.&nbsp;''sports.ru''.&nbsp;Дата обращения: 18 июля 2022.&nbsp;Архивировано18 июля 2022 года.</ref> # Трусова, Александра.&nbsp;''sports.ru''.&nbsp;Дата обращения: 18 июля 2022.&nbsp;Архивировано18 июля 2022 года. # {{Cite web|title=Она вошла в историю. Кто такая Александра Трусова?|lang=ru|website=[[Sportbox.ru]]|url=https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Figurnoe_katanie/spbnews_NI832555_Ona_voshla_v_istoriju_Kto_takaja_Aleksandra_Trusova|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311202206/https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Figurnoe_katanie/spbnews_NI832555_Ona_voshla_v_istoriju_Kto_takaja_Aleksandra_Trusova|archive-date=2018-03-11|access-date=2018-03-11|url-status=live}} #{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/sport/524217-aleksandra-trusova-forbes-a-znau-skol-ko-zarabatyvau-i-skol-ko-mne-nuzno|title=Александра Трусова — Forbes: «Я знаю, сколько зарабатываю и сколько мне нужно»|lang=ru|author=Сергей Погребняк, Дарья Сулейманова|website=forbes.ru|date=2024-11-01|publisher=|access-date=2026-10-10}}[[Файл:Alexandra Trusova in 2023.jpg|thumb]] == Булактар == {{Булактар|2}} lm0ldjlllx2giqlevctklkbailmpi4n 0 154744 663306 663275 2026-10-21T15:15:10Z Artelow 2286 663306 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alina Zagitova, Team Tutberidze Show.png|thumb]] Алина Ильназ кызы Загитова (тат. Алинә Илназ кызы Заһитова; 2002-жылдын 18-майында Ижевск шаарында төрөлгөн) — Россиянын көркөм муз тебүүчүсү, жеке мелдешке чыккан. Россиянын тарыхында биринчи, дүйнө тарыхында Ким Ён Адан кийинки жалгыз муз тебүүчү, көркөм муз тебүү боюнча бардык негизги эл аралык наамдарга ээ болгон. 2018-жылкы Олимпиаданын жеке мелдешинин чемпиону, дүйнө (2019) жана Европа (2018) чемпиону, Гран-принин финалынын жеңүүчүсү (2017), Россиянын чемпиону (2018), 2018-жылкы Олимпиаданын командалык мелдешинин күмүш байге ээси, Европа чемпионатынын (2019), Гран-принин финалынын (2018) жана 2017-жылкы Россия чемпионатынын күмүш медалчысы. 2017-жылкы дүйнө чемпиону (юниорлор арасында)[3], 2016/2017 сезонунун юниорлор арасындагы Гран-при финалынын жеңүүчүсү жана 2017-жылкы Россиянын чемпиону (юниорлор арасында). <ref>http://www.isuresults.com/bios/isufs00101053.htm</ref> # [[Biography (англ.). International Skating Union.|Biography&nbsp;<small>(англ.)</small>.&#x20;International Skating Union.]] # [[Чемпионат мира среди юниоров по фигурному катанию. Тайбей (Китайский Тайбэй/Тайвань)]] # {{Cite news|title=Загитова о голосовании по поправкам в Конституцию: «Моя страна дала мне все возможности! Отдельная благодарность Путину за поддержку и перспективу»|lang=ru|url=https://www.sports.ru/figure-skating/1086525057.html|website=Sports.ru|date=2020-06-30|access-date=2023-08-04|archive-date=2023-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230804151810/https://www.sports.ru/figure-skating/1086525057.html}} == Булактар == {{Булактар|2}} lo9oiiy91f5t4jkwvcm0qg97yusism0 0 154745 663308 663278 2026-10-21T15:16:58Z Artelow 2286 663308 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alysa Liu finishing her short program at the 2022 World Championships.jpg|thumb|Алиса Лю]] Алиса Лю (англ. Alysa Liu, 2005-жылдын 8-августунда туулган, Кловис, Калифорния) - америкалык фигурист. Олимпиада чемпиону (2026-жылдагы Олимпиада оюндарынын командалык жана жеке турниринде), дүйнө чемпиону (2025), дүйнө чемпионатынын коло байге ээси (2022), Гран-при Финалынын жеңүүчүсү (2025), өспүрүмдөр арасындагы дүйнө чемпионатынын бронза байге ээлери (2020), өспөрлөр арасындагы Гран-При финалынын күмүш байгеси (2019), АКШнын эки жолку чемпиону (2019, 2020). Ал 13 жашында АКШнын чоңдор арасындагы чемпионатынын тарыхындагы эң жаш жеңүүчүсү болгон.<ref>Alysa Liu becomes first American woman to land quad.&#x20;olympicchannel.</ref> == Булактар == {{Булактар|2}} gv1npnhpa8cuig5vqaf2k8wf7umw81c 0 154746 663309 663286 2026-10-21T15:17:05Z Artelow 2286 663309 wikitext text/x-wiki [[Файл:Papesse Jeanne BnF Français 599 fol. 88.jpg|thumb|Папесса Ионна]] Иоанн Папесса (лат. Ioanna Papissa, англ. Pope Joan) - легендарлуу инсан, Иоанн VIII деген ат менен Лев IV (855-жылы өлгөн) менен Бенедикт III (858-жылы өлгөн) ортосундагы эки жарым жыл бою папалык тактыны ээлеген аял (чынында 855-858-жылдары папа Бенедикте III болгон). Учурда кабыл алынган Рим папаларынын тизмесинде Иоанн VIII деген ысым бир аз кийин - 872 - 882 - жылдары башкарган чыныгы папага таандык.<ref>Ле Гофф Жак. Герои и чудеса Средних веков. М., 2012. с. 168</ref> Мартин Опавскийдин "Папалар жана императорлордун хроникасында" (1270-жылдар), андан кийин Луккалык Птолемейдин "Жаңы чиркөө тарыхында" (1317-жыл) айткан легендасына ылайык, Иоанна (Джоанна) англиялык миссионердин кызы болгон жана Улуу Карл өлгөн күнү Майнц же Ингельхаймда, башкача айтканда, 814-жылы туулган. Он эки жашында ал Фульдадагы кечилдер монастырынын кечилдеринин бирине кошулуп, эркек кийимин кийип, аны менен бирге Афонго зыярат кылган. Узакка созулган саякаттарынан кийин, окууга жана жазууга үйрөнгөндөн кийин, ал Римде жашап, адегенде куриянын нотариусу, андан кийин кардинал жана акыры Рим папасы болгон, бирок процессиялардын биринде бала төрөп, андан кийин каза болгон, же процессиянын диний сезимдерин таарынткан катышуучулары тарабынан өлтүрүлгөн.<ref>Католическая энциклопедия. — Т. II. — М., 2005. — Ст. 405.</ref> == Булактар == {{Булактар|2}} fatp2l9f9r1qavtliwxxjtlhdh2g7a6 663314 663309 2026-10-21T15:19:49Z Artelow 2286 663314 wikitext text/x-wiki [[Файл:Papesse Jeanne BnF Français 599 fol. 88.jpg|thumb|Папесса Ионна]] '''Иоанн Папесса '''({{lang-la|Ioanna Papissa}}, {{lang-en|Pope Joan}}) — легендарлуу инсан, Иоанн VIII деген ат менен Лев IV (855-жылы өлгөн) менен Бенедикт III (858-жылы өлгөн) ортосундагы эки жарым жыл бою папалык тактыны ээлеген аял (чынында 855-858-жылдары папа Бенедикте III болгон). Учурда кабыл алынган Рим папаларынын тизмесинде Иоанн VIII деген ысым бир аз кийин - 872 - 882 - жылдары башкарган чыныгы папага таандык.<ref>Ле Гофф Жак. Герои и чудеса Средних веков. М., 2012. с. 168</ref> Мартин Опавскийдин "Папалар жана императорлордун хроникасында" (1270-жылдар), андан кийин Луккалык Птолемейдин "Жаңы чиркөө тарыхында" (1317-жыл) айткан легендасына ылайык, Иоанна (Джоанна) англиялык миссионердин кызы болгон жана Улуу Карл өлгөн күнү Майнц же Ингельхаймда, башкача айтканда, 814-жылы туулган. Он эки жашында ал Фульдадагы кечилдер монастырынын кечилдеринин бирине кошулуп, эркек кийимин кийип, аны менен бирге Афонго зыярат кылган. Узакка созулган саякаттарынан кийин, окууга жана жазууга үйрөнгөндөн кийин, ал Римде жашап, адегенде куриянын нотариусу, андан кийин кардинал жана акыры Рим папасы болгон, бирок процессиялардын биринде бала төрөп, андан кийин каза болгон, же процессиянын диний сезимдерин таарынткан катышуучулары тарабынан өлтүрүлгөн.<ref>Католическая энциклопедия. — Т. II. — М., 2005. — Ст. 405.</ref> == Булактар == {{Булактар|2}} gfh4csp8gkhet0k176trqupu0oa07pw 0 154747 663310 663284 2026-10-21T15:17:24Z Artelow 2286 663310 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jayne Mansfield (Kiss Them For Me) - Color.jpg|thumb]] Вера Джейн Мэнсфилд (англ. Vera Jayne Mansfield, кыздык аты Палмер (англ. Palmer); 1933-жылдын 19-апрели, Брин-Мар, Пенсильвания - 1967-жылдын 29-июну, Слайделл, Луизиана) - америкалык киноактриса, Бродвейде да, Голливудда да ийгиликке жеткен. Мэнсфилд бир нече жолу Playboy журналынын бетине чыгып, Мэрилин Монро менен бирге 1950-жылдардагы секс-символдордун бири болгон. Вера Джейн Палмер Пенсильвания штатындагы Брин-Маре шаарында төрөлгөн. Ал англис жана немис тектүү Герберт Уильям Палмердин жана англис жана корнуолл тектүү Вера Джеффри (туулган Палмер) Палмернин жалгыз баласы болгон. Ал чоң атасы Томастан 90 000 доллардан ашуун (2021-жылы 845 000 доллар) жана чоң энеси Беатрис Мэри Палмерден 1958-жылы 36 000 доллардан ашык (2021-жылдагы 338 000 доллар) мураска алган.<ref>{{cite book|last1=Commire|first1=Anne|author-link=Anne Commire|last2=Klezmer|first2=Deborah|title=Women in World History: A Biographical Encyclopedia|volume=10|publisher=Yorkin|year=2001|isbn=9780787640699|pages=[https://archive.org/details/womeninworldhist10comm/page/185 185–186]|url=https://archive.org/details/womeninworldhist10comm/page/185}} </ref> == Булактар == {{Булактар|2}} 3nmj8xhcwb3e8jh59bl3knvh7gbdzkz 663311 663310 2026-10-21T15:17:58Z Artelow 2286 Artelow "[[Джейн Мэнсфилд]]" барагын "[[Жейн Мэнсфилд]]" деп кайра атады: Орус тилинде Дж аркылуу белгиленип жүргөн ысымдар, кыргыз тилиндеги Ж аркылуу гана жазылат 663310 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jayne Mansfield (Kiss Them For Me) - Color.jpg|thumb]] Вера Джейн Мэнсфилд (англ. Vera Jayne Mansfield, кыздык аты Палмер (англ. Palmer); 1933-жылдын 19-апрели, Брин-Мар, Пенсильвания - 1967-жылдын 29-июну, Слайделл, Луизиана) - америкалык киноактриса, Бродвейде да, Голливудда да ийгиликке жеткен. Мэнсфилд бир нече жолу Playboy журналынын бетине чыгып, Мэрилин Монро менен бирге 1950-жылдардагы секс-символдордун бири болгон. Вера Джейн Палмер Пенсильвания штатындагы Брин-Маре шаарында төрөлгөн. Ал англис жана немис тектүү Герберт Уильям Палмердин жана англис жана корнуолл тектүү Вера Джеффри (туулган Палмер) Палмернин жалгыз баласы болгон. Ал чоң атасы Томастан 90 000 доллардан ашуун (2021-жылы 845 000 доллар) жана чоң энеси Беатрис Мэри Палмерден 1958-жылы 36 000 доллардан ашык (2021-жылдагы 338 000 доллар) мураска алган.<ref>{{cite book|last1=Commire|first1=Anne|author-link=Anne Commire|last2=Klezmer|first2=Deborah|title=Women in World History: A Biographical Encyclopedia|volume=10|publisher=Yorkin|year=2001|isbn=9780787640699|pages=[https://archive.org/details/womeninworldhist10comm/page/185 185–186]|url=https://archive.org/details/womeninworldhist10comm/page/185}} </ref> == Булактар == {{Булактар|2}} 3nmj8xhcwb3e8jh59bl3knvh7gbdzkz 663338 663311 2026-10-22T08:19:15Z Artelow 2286 663338 wikitext text/x-wiki {{Кинематографчы |ысымы = Жейн Мэнсфилд |нукура ысымы = {{lang-en|Vera Jayne Mansfield}} |сүрөт = Jayne Mansfield (Kiss Them For Me) - Color.jpg |туурасы = 280px |сүрөттүн баяндамасы = |төрөлгөндөгү ысымы = Палмер ({{lang-en|Palmer}}) |туулган датасы = 19.4.1933 |өлгөн датасы = 29.6.1967 |туулган жери = Брин-Мар, Монтгомери, [[Пенсильвания]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]] |өлгөн жери = Слайделл, Сент-Таммани, [[Луизиана]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]] |кесиби = актриса |жарандыгы = {{Өлкө желеги|АКШ}} |активдүү жылдары = 1954—1967 |багыты = кантри |киностудия = |сыйлыктары = |imdb_id = |сайт = jaynemansfield.com }} '''Вера Жейн Мэнсфилд''' ({{lang-en|Vera Jayne Mansfield}}, төрөлгөндөгү аты '''Палмер''' ({{lang-en|Palmer}}) 1933-жылдын 19-апрели, Брин-Мар, [[Пенсильвания]] — 1967-жылдын 29-июну, Слайделл, [[Луизиана]]) — америкалык киноактриса, Бродвейде да, Голливудда да ийгиликке жеткен. Мэнсфилд бир нече жолу Playboy журналынын бетине чыгып, Мэрилин Монро менен бирге 1950-жылдардагы секс-символдордун бири болгон. Вера Джейн Палмер Пенсильвания штатындагы Брин-Маре шаарында төрөлгөн. Ал англис жана немис тектүү Герберт Уильям Палмердин жана англис жана корнуолл тектүү Вера Джеффри (туулган Палмер) Палмернин жалгыз баласы болгон. Ал чоң атасы Томастан 90 000 доллардан ашуун (2021-жылы 845 000 доллар) жана чоң энеси Беатрис Мэри Палмерден 1958-жылы 36 000 доллардан ашык (2021-жылдагы 338 000 доллар) мураска алган.<ref>{{cite book|last1=Commire|first1=Anne|author-link=Anne Commire|last2=Klezmer|first2=Deborah|title=Women in World History: A Biographical Encyclopedia|volume=10|publisher=Yorkin|year=2001|isbn=9780787640699|pages=[https://archive.org/details/womeninworldhist10comm/page/185 185–186]|url=https://archive.org/details/womeninworldhist10comm/page/185}} </ref> == Булактар == {{Булактар|2}} 0zcma1s7mfu0f4ek850bfvsnaeee7ie 663340 663338 2026-10-22T08:20:53Z Artelow 2286 663340 wikitext text/x-wiki {{Кинематографчы |ысымы = Жейн Мэнсфилд |нукура ысымы = {{lang-en|Vera Jayne Mansfield}} |сүрөт = Jayne Mansfield (Kiss Them For Me) - Color.jpg |туурасы = 280px |сүрөттүн баяндамасы = |төрөлгөндөгү ысымы = Палмер ({{lang-en|Palmer}}) |туулган датасы = 19.4.1933 |өлгөн датасы = 29.6.1967 |туулган жери = Брин-Мар, Монтгомери, [[Пенсильвания]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]] |өлгөн жери = Слайделл, Сент-Таммани, [[Луизиана]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]] |кесиби = актриса |жарандыгы = {{Өлкө желеги|АКШ}} |активдүү жылдары = 1954—1967 |багыты = кантри |киностудия = |сыйлыктары = |imdb_id = |сайт = jaynemansfield.com |Викиказына=Jayne Mansfield}} '''Вера Жейн Мэнсфилд''' ({{lang-en|Vera Jayne Mansfield}}, төрөлгөндөгү аты '''Палмер''' ({{lang-en|Palmer}}) 1933-жылдын 19-апрели, Брин-Мар, [[Пенсильвания]] — 1967-жылдын 29-июну, Слайделл, [[Луизиана]]) — америкалык киноактриса, Бродвейде да, Голливудда да ийгиликке жеткен. Мэнсфилд бир нече жолу Playboy журналынын бетине чыгып, Мэрилин Монро менен бирге 1950-жылдардагы секс-символдордун бири болгон. Вера Джейн Палмер Пенсильвания штатындагы Брин-Маре шаарында төрөлгөн. Ал англис жана немис тектүү Герберт Уильям Палмердин жана англис жана корнуолл тектүү Вера Джеффри (туулган Палмер) Палмернин жалгыз баласы болгон. Ал чоң атасы Томастан 90 000 доллардан ашуун (2021-жылы 845 000 доллар) жана чоң энеси Беатрис Мэри Палмерден 1958-жылы 36 000 доллардан ашык (2021-жылдагы 338 000 доллар) мураска алган.<ref>{{cite book|last1=Commire|first1=Anne|author-link=Anne Commire|last2=Klezmer|first2=Deborah|title=Women in World History: A Biographical Encyclopedia|volume=10|publisher=Yorkin|year=2001|isbn=9780787640699|pages=[https://archive.org/details/womeninworldhist10comm/page/185 185–186]|url=https://archive.org/details/womeninworldhist10comm/page/185}} </ref> == Булактар == {{Булактар|2}} fufbb7tc4czbcrq3h2jk8nn8xmz6yy1 663344 663340 2026-10-22T08:25:19Z Artelow 2286 Калып кошулду 663344 wikitext text/x-wiki {{Кинематографчы |ысымы = Жейн Мэнсфилд |нукура ысымы = {{lang-en|Vera Jayne Mansfield}} |сүрөт = Jayne Mansfield (Kiss Them For Me) - Color.jpg |туурасы = 280px |сүрөттүн баяндамасы = |төрөлгөндөгү ысымы = Палмер ({{lang-en|Palmer}}) |туулган датасы = 19.4.1933 |өлгөн датасы = 29.6.1967 |туулган жери = Брин-Мар, Монтгомери, [[Пенсильвания]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]] |өлгөн жери = Слайделл, Сент-Таммани, [[Луизиана]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]] |кесиби = актриса |жарандыгы = {{Өлкө желеги|АКШ}} |активдүү жылдары = 1954—1967 |багыты = кантри |киностудия = |сыйлыктары = |imdb_id = |сайт = jaynemansfield.com |Викиказына = Jayne Mansfield }} '''Вера Жейн Мэнсфилд''' ({{lang-en|Vera Jayne Mansfield}}, төрөлгөндөгү аты '''Палмер''' ({{lang-en|Palmer}}) 1933-жылдын 19-апрели, Брин-Мар, [[Пенсильвания]] — 1967-жылдын 29-июну, Слайделл, [[Луизиана]]) — америкалык киноактриса, Бродвейде да, Голливудда да ийгиликке жеткен. Мэнсфилд бир нече жолу Playboy журналынын бетине чыгып, Мэрилин Монро менен бирге 1950-жылдардагы секс-символдордун бири болгон. Вера Джейн Палмер Пенсильвания штатындагы Брин-Маре шаарында төрөлгөн. Ал англис жана немис тектүү Герберт Уильям Палмердин жана англис жана корнуолл тектүү Вера Джеффри (туулган Палмер) Палмернин жалгыз баласы болгон. Ал чоң атасы Томастан 90 000 доллардан ашуун (2021-жылы 845 000 доллар) жана чоң энеси Беатрис Мэри Палмерден 1958-жылы 36 000 доллардан ашык (2021-жылдагы 338 000 доллар) мураска алган.<ref>{{cite book|last1=Commire|first1=Anne|author-link=Anne Commire|last2=Klezmer|first2=Deborah|title=Women in World History: A Biographical Encyclopedia|volume=10|publisher=Yorkin|year=2001|isbn=9780787640699|pages=[https://archive.org/details/womeninworldhist10comm/page/185 185–186]|url=https://archive.org/details/womeninworldhist10comm/page/185}} </ref> == Булактар == {{Булактар|2}} 4ref52w9kuz5x6fj8rz856g7y8v0ofw 663347 663344 2026-10-22T08:27:20Z Artelow 2286 663347 wikitext text/x-wiki {{Кинематографчы |ысымы = Жейн Мэнсфилд |нукура ысымы = {{lang-en|Vera Jayne Mansfield}} |сүрөт = Jayne Mansfield (Kiss Them For Me) - Color.jpg |туурасы = 280px |сүрөттүн баяндамасы = |төрөлгөндөгү ысымы = Палмер ({{lang-en|Palmer}}) |туулган датасы = 19.4.1933 |өлгөн датасы = 29.6.1967 |туулган жери = Брин-Мар, Монтгомери, [[Пенсильвания]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]] |өлгөн жери = Слайделл, Сент-Таммани, [[Луизиана]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]] |кесиби = актриса |жарандыгы = {{Өлкө желеги|АКШ}} |активдүү жылдары = 1954—1967 |багыты = кантри |киностудия = |сыйлыктары = |imdb_id = |сайт = https://www.jaynemansfield.com/ |Викиказына = Jayne Mansfield }} '''Вера Жейн Мэнсфилд''' ({{lang-en|Vera Jayne Mansfield}}, төрөлгөндөгү аты '''Палмер''' ({{lang-en|Palmer}}) 1933-жылдын 19-апрели, Брин-Мар, [[Пенсильвания]] — 1967-жылдын 29-июну, Слайделл, [[Луизиана]]) — америкалык киноактриса, Бродвейде да, Голливудда да ийгиликке жеткен. Мэнсфилд бир нече жолу Playboy журналынын бетине чыгып, Мэрилин Монро менен бирге 1950-жылдардагы секс-символдордун бири болгон. Вера Джейн Палмер Пенсильвания штатындагы Брин-Маре шаарында төрөлгөн. Ал англис жана немис тектүү Герберт Уильям Палмердин жана англис жана корнуолл тектүү Вера Джеффри (туулган Палмер) Палмернин жалгыз баласы болгон. Ал чоң атасы Томастан 90 000 доллардан ашуун (2021-жылы 845 000 доллар) жана чоң энеси Беатрис Мэри Палмерден 1958-жылы 36 000 доллардан ашык (2021-жылдагы 338 000 доллар) мураска алган.<ref>{{cite book|last1=Commire|first1=Anne|author-link=Anne Commire|last2=Klezmer|first2=Deborah|title=Women in World History: A Biographical Encyclopedia|volume=10|publisher=Yorkin|year=2001|isbn=9780787640699|pages=[https://archive.org/details/womeninworldhist10comm/page/185 185–186]|url=https://archive.org/details/womeninworldhist10comm/page/185}} </ref> == Булактар == {{Булактар|2}} 8noqvm58wnvl80pcfvbw6h82n2pen30 0 154748 663313 663285 2026-10-21T15:18:35Z Artelow 2286 663313 wikitext text/x-wiki Сауда бинт Зама аль-Кураши (араб. سودة بنت زمعة ; белгисиз, [[Меке|Мекке]] - белгисиз, [[Медина]]) - Мухаммад пайгамбардын экинчи аялы, ыймандуулардын энеси деген наамды алып жүрөт. == Өмүр баяны == Пайгамбар [[Мухаммед пайгамбар|Мухаммед]] Саудага 53 жашында, [[Хадижа бинт Хувайлид|Хадижа]] каза болгондон кийин жана Мединага көчкөндөн кийин үйлөнгөн. Ал алгачкы мусулмандардын бири ас-Сахран ибн Амрдын жесири болгон[2]. Анын атасы курайш уруусунан болгон. Сауда бинт Зама Эфиопияга биринчи көчүп барган аял болгон. Анын биринчи күйөөсү анын аталаш иниси Сакран ибн Амр болгон, ал Меккедеги көп кудайларга сыйынгандардын куугунтугуна кабылган[2]. Меккеге кайтып келгенден кийин Сакран каза болгон. Сауда менен Сакрандын бир уулу болгон, ал 637-жылы Жалула салгылашуусунда шейит кеткен. Пайгамбар Мухаммед Саудага шавваль айында, пайгамбарчылыгынын онунчу жылында, Хадижа каза болгондон бир нече күн өткөндөн кийин үйлөнгөн. Ал Мухаммедден улуу болгон[3]. Сауда такыба жана ыймандуу аял болгон. Пайгамбар Мухаммед каза болгондон кийин, Сауда белекке акча алган, аны кайрымдуулукка жумшаган. Ал Мединада халифа Умардын башкаруусунун аягында каза болгон. == Колдонулган адабияттар == # Али-заде А. А. Сауда бинт Зама // Исламский энциклопедиялык сөздүгү — М.: Ансар, 2007. # Али-заде, 2007. # Encyclopaedia of Islam, 1960—2005. == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * Сауда бин Зама muslima.lv 16 декабря 2009. * Сауда бинт Зама // Пайгамбардын аялдары, ''ДУМ Ставропольского края''. renk5zxnl5gqh68p1gdzsws2o00kku1 0 154749 663289 2026-10-21T12:12:07Z ~2026-56315-83 49493 Жаңы барак: "‎[[Файл:Dombra1.jpg|thumb|250px]] '''Домбура''' ({{lang-kk|домбыра}}) – [[казак|казактардын ]] эки кылдуу музыкалык чертме аспабы. Тулкусу өрүктөн, карагайдан чабылат. Доошу жапыз, коңур жана назик, квартага, квинтага, октавага толгонот. Домбурада чертилген чыгармалар күй деп ат..." 663289 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dombra1.jpg|thumb|250px]] '''Домбура''' ({{lang-kk|домбыра}}) – [[казак|казактардын ]] эки кылдуу музыкалык чертме аспабы. Тулкусу өрүктөн, карагайдан чабылат. Доошу жапыз, коңур жана назик, квартага, квинтага, октавага толгонот. Домбурада чертилген чыгармалар күй деп аталат. Аспаптын коштоосунда обон, ыр, дастандар аткарылат. Домбуранын Чыгыш Казакстанга тараганы моюну жоонураак жана кыскараак келип, 7–8 беренелүү, Батыш Казакстанга тараганы, тескерисинче, мойну ичке келип, 14–17 беренелүү. 1934-ж. Домбра өркүндөтүлүп, оркестрлик түрлөрү жасалган (домбура-секунда, домбура-альт жана башка). Алар Курмангазы атындагы Казак эл аспаптар оркестринин өзөгүн түзөт. == Колдонулган адабияттар == “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1 [[Категория:Музыкалык аспаптар]] 5id6m6xogk3xjdwe0jorzpqt3xbl8n6 0 154750 663293 2026-10-21T15:02:37Z Artelow 2286 Artelow "[[Байрон, Анна Изабелла]]" барагын "[[Байрон Анна Изабелла]]" деп кайра атады: Кыргыз тилинде бир адамдын фамилиясы, аты жана атасынын аты үтүр менен ажыратылбайт 663293 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Байрон Анна Изабелла]] tj3wzgyol1lpu9p3kb3bz9lollvdf9i 0 154751 663296 2026-10-21T15:06:55Z Artelow 2286 Artelow "[[Дженна Мари Ортега]]" барагын "[[Женна Мари Ортега]]" деп кайра атады: Орус тилинде Дж аркылуу белгиленип жүргөн ысымдар, кыргыз тилиндеги Ж аркылуу гана жазылат. 663296 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Женна Мари Ортега]] chmecse1p0k7ot0v6eu08v0w1vvqj4i 0 154752 663299 2026-10-21T15:10:51Z Artelow 2286 Artelow "[[Дженнер, Кайли]]" барагын "[[Кайли Женнер]]" деп кайра атады: Кыргыз тилинде бир адамдын фамилиясы, аты жана атасынын аты үтүр менен ажыратылбайт. Орус тилинде Дж аркылуу белгиленип жүргөн ысымдар, кыргыз тилиндеги Ж аркылуу гана жазылат. 663299 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Кайли Женнер]] 2p4ojttdxbng1xuxtagzl96lbhfiyn6 0 154753 663312 2026-10-21T15:17:58Z Artelow 2286 Artelow "[[Джейн Мэнсфилд]]" барагын "[[Жейн Мэнсфилд]]" деп кайра атады: Орус тилинде Дж аркылуу белгиленип жүргөн ысымдар, кыргыз тилиндеги Ж аркылуу гана жазылат 663312 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жейн Мэнсфилд]] 49s4ic9a1enoiuwjsyw1w578dadvmdq 0 154754 663316 2026-10-21T17:45:06Z ~2026-56395-24 49498 Жаңы барак: "‎Грета Тинтин Элеонора Эрнман Тунберг (швед. Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg МФА: [ˈɡrêːta ˈtʉ̂ːnbærj]о файле; род. 3 января 2003, Стокгольм, [[Швеция]]) — шведская экологическая активистка, получившая международную известность и признание за продвижение мнения о неизбежном эк..." 663316 wikitext text/x-wiki Грета Тинтин Элеонора Эрнман Тунберг (швед. Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg МФА: [ˈɡrêːta ˈtʉ̂ːnbærj]о файле; род. 3 января 2003, Стокгольм, [[Швеция]]) — шведская экологическая активистка, получившая международную известность и признание за продвижение мнения о неизбежном экзистенциальном кризисе для человечества в результате изменения климата. Известна прямолинейной манерой общения и резкой критикой политических деятелей за их неспособность, по её мнению, предпринять достаточные действия для решения экологических проблем. В августе 2018 года, когда ей было 15 лет, Тунберг начала протестовать возле шведского парламента с плакатом «Школьная забастовка за климат» (швед. Skolstrejk för klimatet), призывая к незамедлительным действиям по борьбе с экологическими проблемами. Её действия нашли отклик по всему миру, породив массовые мероприятия, известные как «Пятницы ради будущего». В том же году Тунберг выступила на конференции [[БУУнун желеги|ООН]] по изменению климата. В 2019 году были проведены акции протеста в разных городах с участием более чем миллиона человек. Её фраза «Как вы смеете!» (англ. How dare you!), произнесённая на саммите ООН по изменению климата в 2019 году, была широко освещена в прессе и интернете. Быстрый рост известности и возросшее влияние шведской активистки на мировой арене было описано газетой [[The Guardian]] как «эффект Греты». За свою деятельность Тунберг получила множество наград и почестей, в 2019 году попала в список 100 самых влиятельных людей мира по версии журнала Time, а также этим же изданием была признана «Человеком года». Она попадала в список 100 самых влиятельных женщин мира по версии Forbes и два раза была номинирована на Нобелевскую премию мира: в 2019 и 2020 году. 2003-жылдын 3-январында Стокгольм шаарында опера ырчысы Малена Эрнман менен актёр Сванте Тунбергдин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Анын аталаш атасы Олаф Тунберг актёр жана режиссёр болгон. Гретанын айтымында, ал климаттын өзгөрүшү жөнүндө биринчи жолу 8 жашында уккан, бирок эч ким бул боюнча эч нерсе жасабаганына таң калган. 11 жашында Тунберг депрессияга кабылып, тамактанбай, сүйлөбөй калган. Анда Аспергер синдрому (аутизм спектринин бузулушунун жеңил түрү), обсессивдүү-компульсивдүү бузулуу жана селективдүү мутизм аныкталган. Грета Аспергер синдромун өзү үчүн "белек" деп эсептейт, ал дүйнөнү "абдан кара-ак" түстө көрүүсүн шарттайт. Гретанын ата-энеси бул синдромду анын принципиалдуулугу жана кескин мүнөзү менен байланыштырышат. Гретанын атасы анын мектепти сагынганы жакпаса да, анын пикирин сыйлаарын жана бактылуу болушун каалаарын айткан. Эки жыл бою Тунберг ата-энесин жаратылышка жана айлана-чөйрөгө тийгизген таасирин азайтуу үчүн жашоо образын өзгөртүүгө көндүргөн, акыры үй-бүлө вегандык принциптерин карманып, аба транспортун колдонуудан баш тарткан. Гретанын айтымында, ата-энеси айлана-чөйрөгө келтирилген зыян тууралуу маалыматка ишенбей калганда, ал аларга өзүнүн келечегин уурдап жатканын айткан. Учуудан баш тартуу апасынын опера ырчысы карьерасынан баш тартуусуна себеп болгон бир фактор болгон. Грета Тунбергдин үй-бүлөсү менен болгон мамилеси 2018-жылы жарык көргөн "Жүрөктөн чыккан сахналар" китебинде баяндалат. db6kp7ejeyx9im0m3h4lcgc6j497jtn 663317 663316 2026-10-21T17:46:22Z ~2026-56395-24 49498 663317 wikitext text/x-wiki [[Файл:Greta Thunberg in Stockholm (cropped5).jpg|thumb]] Грета Тинтин Элеонора Эрнман Тунберг (швед. Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg МФА: [ˈɡrêːta ˈtʉ̂ːnbærj]о файле; род. 3 января 2003, Стокгольм, [[Швеция]]) — шведская экологическая активистка, получившая международную известность и признание за продвижение мнения о неизбежном экзистенциальном кризисе для человечества в результате изменения климата. Известна прямолинейной манерой общения и резкой критикой политических деятелей за их неспособность, по её мнению, предпринять достаточные действия для решения экологических проблем. В августе 2018 года, когда ей было 15 лет, Тунберг начала протестовать возле шведского парламента с плакатом «Школьная забастовка за климат» (швед. Skolstrejk för klimatet), призывая к незамедлительным действиям по борьбе с экологическими проблемами. Её действия нашли отклик по всему миру, породив массовые мероприятия, известные как «Пятницы ради будущего». В том же году Тунберг выступила на конференции [[БУУнун желеги|ООН]] по изменению климата. В 2019 году были проведены акции протеста в разных городах с участием более чем миллиона человек. Её фраза «Как вы смеете!» (англ. How dare you!), произнесённая на саммите ООН по изменению климата в 2019 году, была широко освещена в прессе и интернете. Быстрый рост известности и возросшее влияние шведской активистки на мировой арене было описано газетой [[The Guardian]] как «эффект Греты». За свою деятельность Тунберг получила множество наград и почестей, в 2019 году попала в список 100 самых влиятельных людей мира по версии журнала Time, а также этим же изданием была признана «Человеком года». Она попадала в список 100 самых влиятельных женщин мира по версии Forbes и два раза была номинирована на Нобелевскую премию мира: в 2019 и 2020 году.G.M 2003-жылдын 3-январында Стокгольм шаарында опера ырчысы Малена Эрнман менен актёр Сванте Тунбергдин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Анын аталаш атасы Олаф Тунберг актёр жана режиссёр болгон. Гретанын айтымында, ал климаттын өзгөрүшү жөнүндө биринчи жолу 8 жашында уккан, бирок эч ким бул боюнча эч нерсе жасабаганына таң калган. 11 жашында Тунберг депрессияга кабылып, тамактанбай, сүйлөбөй калган. Анда Аспергер синдрому (аутизм спектринин бузулушунун жеңил түрү), обсессивдүү-компульсивдүү бузулуу жана селективдүү мутизм аныкталган. Грета Аспергер синдромун өзү үчүн "белек" деп эсептейт, ал дүйнөнү "абдан кара-ак" түстө көрүүсүн шарттайт. Гретанын ата-энеси бул синдромду анын принципиалдуулугу жана кескин мүнөзү менен байланыштырышат. Гретанын атасы анын мектепти сагынганы жакпаса да, анын пикирин сыйлаарын жана бактылуу болушун каалаарын айткан. Эки жыл бою Тунберг ата-энесин жаратылышка жана айлана-чөйрөгө тийгизген таасирин азайтуу үчүн жашоо образын өзгөртүүгө көндүргөн, акыры үй-бүлө вегандык принциптерин карманып, аба транспортун колдонуудан баш тарткан. Гретанын айтымында, ата-энеси айлана-чөйрөгө келтирилген зыян тууралуу маалыматка ишенбей калганда, ал аларга өзүнүн келечегин уурдап жатканын айткан. Учуудан баш тартуу апасынын опера ырчысы карьерасынан баш тартуусуна себеп болгон бир фактор болгон. Грета Тунбергдин үй-бүлөсү менен болгон мамилеси 2018-жылы жарык көргөн "Жүрөктөн чыккан сахналар" китебинде баяндалат. n8sletlq3vlx8t87abxsdew3yzx8y3c 663336 663317 2026-10-22T08:07:30Z Artelow 2286 663336 wikitext text/x-wiki {{delete|[[Грета Тунберг]] барагы бар жана бул барак коштонду нуска (дубликат)}} [[Файл:Greta Thunberg in Stockholm (cropped5).jpg|thumb]] Грета Тинтин Элеонора Эрнман Тунберг (швед. Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg МФА: [ˈɡrêːta ˈtʉ̂ːnbærj]о файле; род. 3 января 2003, Стокгольм, [[Швеция]]) — шведская экологическая активистка, получившая международную известность и признание за продвижение мнения о неизбежном экзистенциальном кризисе для человечества в результате изменения климата. Известна прямолинейной манерой общения и резкой критикой политических деятелей за их неспособность, по её мнению, предпринять достаточные действия для решения экологических проблем. В августе 2018 года, когда ей было 15 лет, Тунберг начала протестовать возле шведского парламента с плакатом «Школьная забастовка за климат» (швед. Skolstrejk för klimatet), призывая к незамедлительным действиям по борьбе с экологическими проблемами. Её действия нашли отклик по всему миру, породив массовые мероприятия, известные как «Пятницы ради будущего». В том же году Тунберг выступила на конференции [[БУУнун желеги|ООН]] по изменению климата. В 2019 году были проведены акции протеста в разных городах с участием более чем миллиона человек. Её фраза «Как вы смеете!» (англ. How dare you!), произнесённая на саммите ООН по изменению климата в 2019 году, была широко освещена в прессе и интернете. Быстрый рост известности и возросшее влияние шведской активистки на мировой арене было описано газетой [[The Guardian]] как «эффект Греты». За свою деятельность Тунберг получила множество наград и почестей, в 2019 году попала в список 100 самых влиятельных людей мира по версии журнала Time, а также этим же изданием была признана «Человеком года». Она попадала в список 100 самых влиятельных женщин мира по версии Forbes и два раза была номинирована на Нобелевскую премию мира: в 2019 и 2020 году.G.M 2003-жылдын 3-январында Стокгольм шаарында опера ырчысы Малена Эрнман менен актёр Сванте Тунбергдин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Анын аталаш атасы Олаф Тунберг актёр жана режиссёр болгон. Гретанын айтымында, ал климаттын өзгөрүшү жөнүндө биринчи жолу 8 жашында уккан, бирок эч ким бул боюнча эч нерсе жасабаганына таң калган. 11 жашында Тунберг депрессияга кабылып, тамактанбай, сүйлөбөй калган. Анда Аспергер синдрому (аутизм спектринин бузулушунун жеңил түрү), обсессивдүү-компульсивдүү бузулуу жана селективдүү мутизм аныкталган. Грета Аспергер синдромун өзү үчүн "белек" деп эсептейт, ал дүйнөнү "абдан кара-ак" түстө көрүүсүн шарттайт. Гретанын ата-энеси бул синдромду анын принципиалдуулугу жана кескин мүнөзү менен байланыштырышат. Гретанын атасы анын мектепти сагынганы жакпаса да, анын пикирин сыйлаарын жана бактылуу болушун каалаарын айткан. Эки жыл бою Тунберг ата-энесин жаратылышка жана айлана-чөйрөгө тийгизген таасирин азайтуу үчүн жашоо образын өзгөртүүгө көндүргөн, акыры үй-бүлө вегандык принциптерин карманып, аба транспортун колдонуудан баш тарткан. Гретанын айтымында, ата-энеси айлана-чөйрөгө келтирилген зыян тууралуу маалыматка ишенбей калганда, ал аларга өзүнүн келечегин уурдап жатканын айткан. Учуудан баш тартуу апасынын опера ырчысы карьерасынан баш тартуусуна себеп болгон бир фактор болгон. Грета Тунбергдин үй-бүлөсү менен болгон мамилеси 2018-жылы жарык көргөн "Жүрөктөн чыккан сахналар" китебинде баяндалат. axkzotgscj4uog506jcej9jchn0jmm2 0 154755 663318 2026-10-21T18:00:01Z ~2026-56395-24 49498 Жаңы барак: "‎[[Файл:Greta Thunberg (48882848248).jpg|thumb]] '''Грета Тинтин Элеонора Эрнман Тунберг''' (швед). Тим: файл жөнүндө [Екатеринбург]; уруу. 3 — январь, 2003-жыл, Стокгольм, [[Швеция]]) - климаттын өзгөрүшүнүн натыйжасында адамзат үчүн сөзсүз экзистенциалдык кризис жөнүндө пикирди жайы..." 663318 wikitext text/x-wiki [[Файл:Greta Thunberg (48882848248).jpg|thumb]] '''Грета Тинтин Элеонора Эрнман Тунберг''' (швед). Тим: файл жөнүндө [Екатеринбург]; уруу. 3 — январь, 2003-жыл, Стокгольм, [[Швеция]]) - климаттын өзгөрүшүнүн натыйжасында адамзат үчүн сөзсүз экзистенциалдык кризис жөнүндө пикирди жайылтканы үчүн эл аралык атак-даңкка ээ болгон швед экологиялык активисти. Саясий ишмерлердин экологиялык көйгөйлөрдү чечүү үчүн жетиштүү иш-аракеттерди жасай албагандыгы үчүн алардын ачык-айкын баарлашуусу жана кескин сын-пикирлери менен белгилүү. 2018-жылдын августунда, 15 жашында Тунберг [[Швеция]] парламентинин жанында "климат үчүн мектеп иш таштоосу" (швед. .), Экологиялык көйгөйлөр менен күрөшүү үчүн тез арада чара көрүүгө чакыруу. Анын иш-аракеттери дүйнө жүзү боюнча резонанс жаратып, "келечек үчүн жума күндөрү"деп аталган массалык иш-чараларды жаратты. Ошол эле жылы Тунберг БУУнун климаттын өзгөрүшү боюнча конференциясында сөз сүйлөдү. 2019-жылы ар кайсы шаарларда миллиондон ашык адам катышкан нааразычылык акциялары болгон. Анын " кантип батынасың!"(Кыргызча. How dare you!2019-жылы [[БУУнун климаттын өзгөрүшү боюнча саммитинде айтылган]]) басма сөздө жана Интернетте кеңири жарыяланды. Атак-даңктын тез өсүшү жана швед активистинин дүйнөлүк аренада таасиринин күчөшү "Грета эффекти"деп мүнөздөлгөн. Өзүнүн ишмердиги үчүн Тунберг көптөгөн сыйлыктарга жана сый-урматтарга ээ болуп, 2019-жылы Дүйнөнүн эң таасирдүү 100 адамынын тизмесине кирген. Ал серед боюнча дүйнөдөгү эң күчтүү 100 аялдын тизмесине кирип, [[Нобель сыйлыгы|Нобель Тынчтык]] сыйлыгына эки жолу көрсөтүлгөн: 2019 жана 2020-жылдары. 2003-жылдын 3-январында Стокгольм шаарында опера ырчысы Малена Эрнман менен актёр Сванте Тунбергдин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Анын аталаш атасы Олаф Тунберг актёр жана режиссёр болгон. Гретанын айтымында, ал климаттын өзгөрүшү жөнүндө биринчи жолу 8 жашында уккан, бирок эч ким бул боюнча эч нерсе жасабаганына таң калган. 11 жашында Тунберг депрессияга кабылып, тамактанбай, сүйлөбөй калган. Анда Аспергер синдрому (аутизм спектринин бузулушунун жеңил түрү), обсессивдүү-компульсивдүү бузулуу жана селективдүү мутизм аныкталган. Грета Аспергер синдромун өзү үчүн "белек" деп эсептейт, ал дүйнөнү "абдан кара-ак" түстө көрүүсүн шарттайт. Гретанын ата-энеси бул синдромду анын принципиалдуулугу жана кескин мүнөзү менен байланыштырышат. Гретанын атасы анын мектепти сагынганы жакпаса да, анын пикирин сыйлаарын жана бактылуу болушун каалаарын айткан. Эки жыл бою Тунберг ата-энесин жаратылышка жана айлана-чөйрөгө тийгизген таасирин азайтуу үчүн жашоо образын өзгөртүүгө көндүргөн, акыры үй-бүлө вегандык принциптерин карманып, аба транспортун колдонуудан баш тарткан. Гретанын айтымында, ата-энеси айлана-чөйрөгө келтирилген зыян тууралуу маалыматка ишенбей калганда, ал аларга өзүнүн келечегин уурдап жатканын айткан. Учуудан баш тартуу апасынын опера ырчысы карьерасынан баш тартуусуна себеп болгон бир фактор болгон. Грета Тунбергдин үй-бүлөсү менен болгон мамилеси 2018-жылы жарык көргөн "Жүрөктөн чыккан сахналар" китебинде баяндалат. am1t2045b7biio91ig6q49y151aop5c 663319 663318 2026-10-21T18:00:24Z ~2026-56395-24 49498 663319 wikitext text/x-wiki [[Файл:Greta Thunberg (48882848248).jpg|thumb]] '''Грета Тинтин Элеонора Эрнман Тунберг''' (швед). Тим: файл жөнүндө [Екатеринбург]; уруу. 3 — январь, 2003-жыл, Стокгольм, [[Швеция]]) - климаттын өзгөрүшүнүн натыйжасында адамзат үчүн сөзсүз экзистенциалдык кризис жөнүндө пикирди жайылтканы үчүн эл аралык атак-даңкка ээ болгон швед экологиялык активисти. Саясий ишмерлердин экологиялык көйгөйлөрдү чечүү үчүн жетиштүү иш-аракеттерди жасай албагандыгы үчүн алардын ачык-айкын баарлашуусу жана кескин сын-пикирлери менен белгилүү. 2018-жылдын августунда, 15 жашында Тунберг [[Швеция]] парламентинин жанында "климат үчүн мектеп иш таштоосу" (швед. .), Экологиялык көйгөйлөр менен күрөшүү үчүн тез арада чара көрүүгө чакыруу. Анын иш-аракеттери дүйнө жүзү боюнча резонанс жаратып, "келечек үчүн жума күндөрү"деп аталган массалык иш-чараларды жаратты. Ошол эле жылы Тунберг БУУнун климаттын өзгөрүшү боюнча конференциясында сөз сүйлөдү. 2019-жылы ар кайсы шаарларда миллиондон ашык адам катышкан нааразычылык акциялары болгон. Анын " кантип батынасың!"(Кыргызча. How dare you!2019-жылы [[БУУнун климаттын өзгөрүшү боюнча саммитинде айтылган]]) басма сөздө жана Интернетте кеңири жарыяланды. Атак-даңктын тез өсүшү жана швед активистинин дүйнөлүк аренада таасиринин күчөшү "Грета эффекти"деп мүнөздөлгөн. Өзүнүн ишмердиги үчүн Тунберг көптөгөн сыйлыктарга жана сый-урматтарга ээ болуп, 2019-жылы Дүйнөнүн эң таасирдүү 100 адамынын тизмесине кирген. Ал серед боюнча дүйнөдөгү эң күчтүү 100 аялдын тизмесине кирип, [[Нобель сыйлыгы|Нобель Тынчтык]] сыйлыгына эки жолу көрсөтүлгөн: 2019 жана 2020-жылдары. Г 2003-жылдын 3-январында Стокгольм шаарында опера ырчысы Малена Эрнман менен актёр Сванте Тунбергдин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Анын аталаш атасы Олаф Тунберг актёр жана режиссёр болгон. Гретанын айтымында, ал климаттын өзгөрүшү жөнүндө биринчи жолу 8 жашында уккан, бирок эч ким бул боюнча эч нерсе жасабаганына таң калган. 11 жашында Тунберг депрессияга кабылып, тамактанбай, сүйлөбөй калган. Анда Аспергер синдрому (аутизм спектринин бузулушунун жеңил түрү), обсессивдүү-компульсивдүү бузулуу жана селективдүү мутизм аныкталган. Грета Аспергер синдромун өзү үчүн "белек" деп эсептейт, ал дүйнөнү "абдан кара-ак" түстө көрүүсүн шарттайт. Гретанын ата-энеси бул синдромду анын принципиалдуулугу жана кескин мүнөзү менен байланыштырышат. Гретанын атасы анын мектепти сагынганы жакпаса да, анын пикирин сыйлаарын жана бактылуу болушун каалаарын айткан. Эки жыл бою Тунберг ата-энесин жаратылышка жана айлана-чөйрөгө тийгизген таасирин азайтуу үчүн жашоо образын өзгөртүүгө көндүргөн, акыры үй-бүлө вегандык принциптерин карманып, аба транспортун колдонуудан баш тарткан. Гретанын айтымында, ата-энеси айлана-чөйрөгө келтирилген зыян тууралуу маалыматка ишенбей калганда, ал аларга өзүнүн келечегин уурдап жатканын айткан. Учуудан баш тартуу апасынын опера ырчысы карьерасынан баш тартуусуна себеп болгон бир фактор болгон. Грета Тунбергдин үй-бүлөсү менен болгон мамилеси 2018-жылы жарык көргөн "Жүрөктөн чыккан сахналар" китебинде баяндалат. jt24q5lkbl9adl2k8vl7j9klt4tynmw 663334 663319 2026-10-22T08:05:58Z Artelow 2286 Artelow "[[Тунберг, Грета]]" барагын "[[Грета Тунберг]]" деп кайра атады: Кыргыз тилинде бир адамдын фамилиясы, аты жана атасынын аты үтүр менен ажыратылбайт 663319 wikitext text/x-wiki [[Файл:Greta Thunberg (48882848248).jpg|thumb]] '''Грета Тинтин Элеонора Эрнман Тунберг''' (швед). Тим: файл жөнүндө [Екатеринбург]; уруу. 3 — январь, 2003-жыл, Стокгольм, [[Швеция]]) - климаттын өзгөрүшүнүн натыйжасында адамзат үчүн сөзсүз экзистенциалдык кризис жөнүндө пикирди жайылтканы үчүн эл аралык атак-даңкка ээ болгон швед экологиялык активисти. Саясий ишмерлердин экологиялык көйгөйлөрдү чечүү үчүн жетиштүү иш-аракеттерди жасай албагандыгы үчүн алардын ачык-айкын баарлашуусу жана кескин сын-пикирлери менен белгилүү. 2018-жылдын августунда, 15 жашында Тунберг [[Швеция]] парламентинин жанында "климат үчүн мектеп иш таштоосу" (швед. .), Экологиялык көйгөйлөр менен күрөшүү үчүн тез арада чара көрүүгө чакыруу. Анын иш-аракеттери дүйнө жүзү боюнча резонанс жаратып, "келечек үчүн жума күндөрү"деп аталган массалык иш-чараларды жаратты. Ошол эле жылы Тунберг БУУнун климаттын өзгөрүшү боюнча конференциясында сөз сүйлөдү. 2019-жылы ар кайсы шаарларда миллиондон ашык адам катышкан нааразычылык акциялары болгон. Анын " кантип батынасың!"(Кыргызча. How dare you!2019-жылы [[БУУнун климаттын өзгөрүшү боюнча саммитинде айтылган]]) басма сөздө жана Интернетте кеңири жарыяланды. Атак-даңктын тез өсүшү жана швед активистинин дүйнөлүк аренада таасиринин күчөшү "Грета эффекти"деп мүнөздөлгөн. Өзүнүн ишмердиги үчүн Тунберг көптөгөн сыйлыктарга жана сый-урматтарга ээ болуп, 2019-жылы Дүйнөнүн эң таасирдүү 100 адамынын тизмесине кирген. Ал серед боюнча дүйнөдөгү эң күчтүү 100 аялдын тизмесине кирип, [[Нобель сыйлыгы|Нобель Тынчтык]] сыйлыгына эки жолу көрсөтүлгөн: 2019 жана 2020-жылдары. Г 2003-жылдын 3-январында Стокгольм шаарында опера ырчысы Малена Эрнман менен актёр Сванте Тунбергдин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Анын аталаш атасы Олаф Тунберг актёр жана режиссёр болгон. Гретанын айтымында, ал климаттын өзгөрүшү жөнүндө биринчи жолу 8 жашында уккан, бирок эч ким бул боюнча эч нерсе жасабаганына таң калган. 11 жашында Тунберг депрессияга кабылып, тамактанбай, сүйлөбөй калган. Анда Аспергер синдрому (аутизм спектринин бузулушунун жеңил түрү), обсессивдүү-компульсивдүү бузулуу жана селективдүү мутизм аныкталган. Грета Аспергер синдромун өзү үчүн "белек" деп эсептейт, ал дүйнөнү "абдан кара-ак" түстө көрүүсүн шарттайт. Гретанын ата-энеси бул синдромду анын принципиалдуулугу жана кескин мүнөзү менен байланыштырышат. Гретанын атасы анын мектепти сагынганы жакпаса да, анын пикирин сыйлаарын жана бактылуу болушун каалаарын айткан. Эки жыл бою Тунберг ата-энесин жаратылышка жана айлана-чөйрөгө тийгизген таасирин азайтуу үчүн жашоо образын өзгөртүүгө көндүргөн, акыры үй-бүлө вегандык принциптерин карманып, аба транспортун колдонуудан баш тарткан. Гретанын айтымында, ата-энеси айлана-чөйрөгө келтирилген зыян тууралуу маалыматка ишенбей калганда, ал аларга өзүнүн келечегин уурдап жатканын айткан. Учуудан баш тартуу апасынын опера ырчысы карьерасынан баш тартуусуна себеп болгон бир фактор болгон. Грета Тунбергдин үй-бүлөсү менен болгон мамилеси 2018-жылы жарык көргөн "Жүрөктөн чыккан сахналар" китебинде баяндалат. jt24q5lkbl9adl2k8vl7j9klt4tynmw 663350 663334 2026-10-22T08:41:54Z Artelow 2286 Калып кошулду 663350 wikitext text/x-wiki {{Каталар}} {{Персона |ысымы = Грета Тунберг |нукура ысымы = {{lang-sv|Greta Thunberg}} |сүрөт = Greta Thunberg in May 2026 (cropped 3x4).jpg |туурасы = 280px |сүрөткө баяндама = |түшүндүрмө = |төрөлгөндөгү аты = Грета Тинтин Элеонора Эрнман Тунберг |ишмердүүлүк тармагы = |туулган датасы = 3.1.2003 |өлгөн датасы = |туулган жери = Стокгольм, [[Швеция]] |жарандыгы = {{Өлкө желеги|Швеция}} |букаралык = |өлгөн жери = |атасы = Сванте Тунберг |апасы = Малена Эрнман |күйөөсү = |жубайы = |балдары = |сыйлыктары = |сайт = |ар кандай = |кол тамга = |кол тамганын өлчөмү = |уикиказына = Greta Thunberg }} [[Файл:Greta Thunberg (48882848248).jpg|thumb]] '''Грета Тинтин Элеонора Эрнман Тунберг''' ({{lang-sv|Greta Thunberg}}). Тим: файл жөнүндө [Екатеринбург]; уруу. 3 — январь, 2003-жыл, Стокгольм, [[Швеция]]) - климаттын өзгөрүшүнүн натыйжасында адамзат үчүн сөзсүз экзистенциалдык кризис жөнүндө пикирди жайылтканы үчүн эл аралык атак-даңкка ээ болгон швед экологиялык активисти. Саясий ишмерлердин экологиялык көйгөйлөрдү чечүү үчүн жетиштүү иш-аракеттерди жасай албагандыгы үчүн алардын ачык-айкын баарлашуусу жана кескин сын-пикирлери менен белгилүү. 2018-жылдын августунда, 15 жашында Тунберг [[Швеция]] парламентинин жанында "климат үчүн мектеп иш таштоосу" (швед. .), Экологиялык көйгөйлөр менен күрөшүү үчүн тез арада чара көрүүгө чакыруу. Анын иш-аракеттери дүйнө жүзү боюнча резонанс жаратып, "келечек үчүн жума күндөрү"деп аталган массалык иш-чараларды жаратты. Ошол эле жылы Тунберг БУУнун климаттын өзгөрүшү боюнча конференциясында сөз сүйлөдү. 2019-жылы ар кайсы шаарларда миллиондон ашык адам катышкан нааразычылык акциялары болгон. Анын " кантип батынасың!"(Кыргызча. How dare you!2019-жылы [[БУУнун климаттын өзгөрүшү боюнча саммитинде айтылган]]) басма сөздө жана Интернетте кеңири жарыяланды. Атак-даңктын тез өсүшү жана швед активистинин дүйнөлүк аренада таасиринин күчөшү "Грета эффекти"деп мүнөздөлгөн. Өзүнүн ишмердиги үчүн Тунберг көптөгөн сыйлыктарга жана сый-урматтарга ээ болуп, 2019-жылы Дүйнөнүн эң таасирдүү 100 адамынын тизмесине кирген. Ал серед боюнча дүйнөдөгү эң күчтүү 100 аялдын тизмесине кирип, [[Нобель сыйлыгы|Нобель Тынчтык]] сыйлыгына эки жолу көрсөтүлгөн: 2019 жана 2020-жылдары. Г 2003-жылдын 3-январында Стокгольм шаарында опера ырчысы Малена Эрнман менен актёр Сванте Тунбергдин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Анын аталаш атасы Олаф Тунберг актёр жана режиссёр болгон. Гретанын айтымында, ал климаттын өзгөрүшү жөнүндө биринчи жолу 8 жашында уккан, бирок эч ким бул боюнча эч нерсе жасабаганына таң калган. 11 жашында Тунберг депрессияга кабылып, тамактанбай, сүйлөбөй калган. Анда Аспергер синдрому (аутизм спектринин бузулушунун жеңил түрү), обсессивдүү-компульсивдүү бузулуу жана селективдүү мутизм аныкталган. Грета Аспергер синдромун өзү үчүн "белек" деп эсептейт, ал дүйнөнү "абдан кара-ак" түстө көрүүсүн шарттайт. Гретанын ата-энеси бул синдромду анын принципиалдуулугу жана кескин мүнөзү менен байланыштырышат. Гретанын атасы анын мектепти сагынганы жакпаса да, анын пикирин сыйлаарын жана бактылуу болушун каалаарын айткан. Эки жыл бою Тунберг ата-энесин жаратылышка жана айлана-чөйрөгө тийгизген таасирин азайтуу үчүн жашоо образын өзгөртүүгө көндүргөн, акыры үй-бүлө вегандык принциптерин карманып, аба транспортун колдонуудан баш тарткан. Гретанын айтымында, ата-энеси айлана-чөйрөгө келтирилген зыян тууралуу маалыматка ишенбей калганда, ал аларга өзүнүн келечегин уурдап жатканын айткан. Учуудан баш тартуу апасынын опера ырчысы карьерасынан баш тартуусуна себеп болгон бир фактор болгон. Грета Тунбергдин үй-бүлөсү менен болгон мамилеси 2018-жылы жарык көргөн "Жүрөктөн чыккан сахналар" китебинде баяндалат. euas4b51catrdiwi49gbyybadg9kg5x 0 154756 663320 2026-10-21T18:44:57Z ~2026-56380-33 49500 Мирамов урусуу 663320 wikitext text/x-wiki мирамовдар кайсыл уруу ttf4hws9ki5j8cnqs1cur4on3xck1cf 0 154757 663322 2026-10-22T02:31:55Z ~2026-56201-70 49505 Жаңы барак: "‎[[Файл:Mileva Maric.jpg|thumb|Милева Марич]] Милева Марич (серб. Милева Марић; 19 декабрь 1875, Тител, Австро-Венгрия - 4 август 1948, Цюрих, Швейцария) - серб математиги жана физиги, жогорку билим алуу укугуна ээ болгон биринчи аялдардын бири. 1903-1919-жылдары Альберт Эйнштейнге т..." 663322 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mileva Maric.jpg|thumb|Милева Марич]] Милева Марич (серб. Милева Марић; 19 декабрь 1875, Тител, Австро-Венгрия - 4 август 1948, Цюрих, Швейцария) - серб математиги жана физиги, жогорку билим алуу укугуна ээ болгон биринчи аялдардын бири. 1903-1919-жылдары Альберт Эйнштейнге турмушка чыккан. 1896-жылы ал Цюрих политехникумуна (азыркы Швейцариянын жогорку техникалык мектеби) тапшырып, бул окуу жайга кабыл алынган бешинчи аял жана курстагы жалгыз аял болуп калган.<ref>Mileva Marić-Einstein&#x20;<small>(англ.)</small>.&#x20;''Encyclopaedia Britannica''</ref> mbftgh7ji86cbvn5yhdpib1yyj4ujw7 663348 663322 2026-10-22T08:28:21Z Artelow 2286 663348 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mileva Maric.jpg|thumb|Милева Марич]] Милева Марич (серб. Милева Марић; 19 декабрь 1875, Тител, Австро-Венгрия - 4 август 1948, Цюрих, Швейцария) - серб математиги жана физиги, жогорку билим алуу укугуна ээ болгон биринчи аялдардын бири. 1903-1919-жылдары Альберт Эйнштейнге турмушка чыккан. 1896-жылы ал Цюрих политехникумуна (азыркы Швейцариянын жогорку техникалык мектеби) тапшырып, бул окуу жайга кабыл алынган бешинчи аял жана курстагы жалгыз аял болуп калган.<ref>Mileva Marić-Einstein&#x20;<small>(англ.)</small>.&#x20;''Encyclopaedia Britannica''</ref> == Булактар == {{Булактар|2}} hdjku9u86n9zk9dm0aemecap52d9jgc 663349 663348 2026-10-22T08:37:29Z Artelow 2286 Калып кошулду 663349 wikitext text/x-wiki {{Персона |ысымы = Милева Марич |нукура ысымы = {{lang-sr|Милева Марић}} |сүрөт = Mileva Maric.jpg |туурасы = 280px |сүрөткө баяндама = 1896-жыл |түшүндүрмө = |төрөлгөндөгү аты = |ишмердүүлүк тармагы = мугалим, физик, математик |туулган датасы = 19.12.1875 |өлгөн датасы = 4.8.1948 |туулган жери = [[Сербия]], Тител |өлгөн жери = [[Швейцария]], Цүрих |жарандыгы = |букаралык = |атасы = Милош Марич |апасы = Мария Ружич-Марич |күйөөсү = Альберт Эйнштейн (1903 — 1919) |жубайы = |балдары = Лизерль Марич, Ганс Альберт Эйнштейн, Эдуард Эйнштейн |сыйлыктары = |сайт = |ар кандай = |кол тамга = |кол тамганын өлчөмү = |уикиказына = Mileva Marić }}Милева Марич ({{lang-sr|Милева Марић}}, 19-декабрь 1875, Тител, [[Австрия-Венгрия падышалыгы|Австрия-Венгрия]] — 4-август 1948, Цюрих, [[Швейцария]]) — серб математиги жана физиги, жогорку билим алуу укугуна ээ болгон биринчи аялдардын бири. 1903-1919-жылдары Альберт Эйнштейнге турмушка чыккан. 1896-жылы ал Цюрих политехникумуна (азыркы Швейцариянын жогорку техникалык мектеби) тапшырып, бул окуу жайга кабыл алынган бешинчи аял жана курстагы жалгыз аял болуп калган.<ref>Mileva Marić-Einstein&#x20;<small>(англ.)</small>.&#x20;''Encyclopaedia Britannica''</ref> == Булактар == {{Булактар|2}} 5l6vkbui5ihiy3v29ox5y3uc3tfir9n 0 154758 663335 2026-10-22T08:05:58Z Artelow 2286 Artelow "[[Тунберг, Грета]]" барагын "[[Грета Тунберг]]" деп кайра атады: Кыргыз тилинде бир адамдын фамилиясы, аты жана атасынын аты үтүр менен ажыратылбайт 663335 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Грета Тунберг]] 7hm8xrwf0s1n82pdnwuo7wqb9864vvc