Glossarium Italice/Tempus et diem ascribere

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="la">
  <siteinfo>
    <sitename>Vicilibri</sitename>
    <dbname>lawikibooks</dbname>
    <base>https://la.wikibooks.org/wiki/Pagina_prima</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Specialis</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Disputatio</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Usor</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Disputatio Usoris</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vicilibri</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Disputatio Vicilibrorum</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fasciculus</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Disputatio Fasciculi</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Disputatio MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Formula</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Disputatio Formulae</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Auxilium</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Disputatio Auxilii</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Disputatio Categoriae</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulus</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Disputatio Moduli</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Glossarium Italice/Tempus et diem ascribere</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2198</id>
    <revision>
      <id>10732</id>
      <parentid>10717</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T22:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <comment>Abrogans recensionem [[Special:Diff/10717|10717]] ab usore [[Special:Contributions/~2026-33668-05|~2026-33668-05]] ([[User talk:~2026-33668-05|Disputatio]])</comment>
      <origin>10732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1283" sha1="fj6w95tgocejtgi8hz0ibho9z5yru9m" xml:space="preserve">:'''Quota hora est?''' = Che ora è?  
:'''h7 min13, hora septima minuta tertia decima''' = 7:13, Sette e tredici  
:'''h3 min15, hora tertia et quadrante''' = 3:15, Tre e un quarto   
:'''h11 min30, hora undecima et dimidia''' = 11:30, Undici e mezza      
:'''h1 min45, hora prima et dodrante''' = 1:45, l'una meno un quarto  

:'''Dies''' = Giorno, dì
:'''Septimana''' = Settimana
:'''Mensis''' = Mese
:'''Annus''' = Anno 

:'''Dies Lunae''' = Lunedì   
:'''Dies Martis''' = Martedì   
:'''Dies Mercurii''' = Mercoledì   
:'''Dies Iovis''' = Giovedì
:'''Dies Veneris''' = Venerdì   
:'''Dies Saturni, Sabbatum''' = Sabato   
:'''Dies Solis, Dies Dominica''' = Domenica  

:'''Ianuarius''' = Gennaio
:'''Februarius''' = Febbraio  
:'''Martius''' = Marzo
:'''Aprilis''' = Aprile   
:'''Maius''' = Maggio   
:'''Iunius''' = Giugno  
:'''Quinctilis, (Iulius)''' = Luglio   
:'''Sextilis, (Augustus)''' = Agosto   
:'''September''' = Settembre
:'''October''' = Ottobre 
:'''November''' = Novembre   
:'''December''' = Dicembre  

:'''Ver''' = Primavera 
:'''Aestas''' = Estate   
:'''Autumnus''' = Autunno   
:'''Hiems''' = Inverno

:'''Hodie''' = Oggi   
:'''Heri''' = Ieri  
:'''Cras''' = Domani

:'''Dies natalis''' = Compleanno

[[Categoria:{{BASEPAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]</text>
      <sha1>fj6w95tgocejtgi8hz0ibho9z5yru9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lexicon philosophicum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3607</id>
    <revision>
      <id>10734</id>
      <parentid>10724</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T04:30:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <origin>10734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8858" sha1="a2sbockj3lq5xeaeqgag5bdfwfrjyzg" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;max-width:58em;margin:0 auto;padding:1.4em 1.6em;font-family:-apple-system,'Segoe UI',Roboto,Helvetica,Arial,sans-serif;color:var(--color-base,#202122);background:var(--background-color-neutral-subtle,#faf8f2);border:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-family:Georgia,'Times New Roman',serif;font-size:2.25em;line-height:1.05;color:#a86a3d;letter-spacing:0.02em;&quot;&gt;Lexicon philosophicum&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-style:italic;font-size:1.05em;color:var(--color-subtle,#54595d);margin-top:0.3em;&quot;&gt;Vocabula philosophica Latina, additis Graecorum nominibus&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;height:3px;background:#c08552;margin:0.85em 0 0 0;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0.9em 0 1.3em 0;font-family:Georgia,serif;font-size:1.05em;color:var(--color-subtle,#54595d);&quot;&gt;[[#A|A]] · [[#B|B]] · [[#C|C]] · [[#E|E]] · [[#F|F]] · [[#H|H]] · [[#O|O]] · [[#P|P]] · [[#Q|Q]] · [[#R|R]] · [[#V|V]]&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;A&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;A&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Abductio|Abductio]]&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Anima|Anima]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;ψυχή&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Animus|Animus]]&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Appetitus|Appetitus]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;ὁρμή&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Assensio|Assensio]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;συγκατάθεσις&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;B&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;B&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Bonum|Bonum]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;ἀγαθόν&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;C&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;C&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Causa|Causa]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;αἰτία&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Comprehensio|Comprehensio]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;κατάληψις&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;E&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;E&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Essentia|Essentia]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;οὐσία&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;F&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;F&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Fatum|Fatum]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;εἱμαρμένη&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Finis|Finis]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;τέλος&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;H&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;H&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Honestum|Honestum]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;καλόν&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;O&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;O&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Officium|Officium]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;καθῆκον&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;P&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;P&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Perturbatio|Perturbatio]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;πάθος&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Praeposita|Praeposita]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;προηγμένα&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Probabile|Probabile]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;πιθανόν&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Providentia|Providentia]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;πρόνοια&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;Q&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;Q&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Qualitas|Qualitas]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;ποιότης&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;R&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;R&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Ratio|Ratio]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;λόγος&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;V&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;V&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 0.4em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Virtus|Virtus]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;ἀρετή&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Visum|Visum]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;φαντασία&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Voluptas|Voluptas]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;ἡδονή&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:1.3em;padding-top:0.6em;border-top:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);font-family:Georgia,serif;font-style:italic;font-size:0.9em;color:var(--color-subtle,#54595d);&quot;&gt;XXII vocabula&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
[[Categoria:Lexicon philosophicum|*]]
[[fr:Dictionnaire de philosophie]]</text>
      <sha1>a2sbockj3lq5xeaeqgag5bdfwfrjyzg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10735</id>
      <parentid>10734</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T09:59:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <origin>10735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8998" sha1="hvexaid654cf83psl3epqqy0flq6qwi" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;max-width:58em;margin:0 auto;padding:1.4em 1.6em;font-family:-apple-system,'Segoe UI',Roboto,Helvetica,Arial,sans-serif;color:var(--color-base,#202122);background:var(--background-color-neutral-subtle,#faf8f2);border:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-family:Georgia,'Times New Roman',serif;font-size:2.25em;line-height:1.05;color:#a86a3d;letter-spacing:0.02em;&quot;&gt;Lexicon philosophicum&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-style:italic;font-size:1.05em;color:var(--color-subtle,#54595d);margin-top:0.3em;&quot;&gt;Vocabula philosophica Latina, additis Graecorum nominibus&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;height:3px;background:#c08552;margin:0.85em 0 0 0;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0.9em 0 1.3em 0;font-family:Georgia,serif;font-size:1.05em;color:var(--color-subtle,#54595d);&quot;&gt;[[#A|A]] · [[#B|B]] · [[#C|C]] · [[#E|E]] · [[#F|F]] · [[#H|H]] · [[#O|O]] · [[#P|P]] · [[#Q|Q]] · [[#R|R]] · [[#V|V]]&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;A&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;A&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Abductio|Abductio]]&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Abstractio|Abstractio]]&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Anima|Anima]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;ψυχή&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Animus|Animus]]&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Appetitus|Appetitus]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;ὁρμή&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Assensio|Assensio]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;συγκατάθεσις&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;B&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;B&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Bonum|Bonum]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;ἀγαθόν&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;C&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;C&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Causa|Causa]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;αἰτία&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Comprehensio|Comprehensio]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;κατάληψις&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;E&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;E&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Essentia|Essentia]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;οὐσία&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;F&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;F&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Fatum|Fatum]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;εἱμαρμένη&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Finis|Finis]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;τέλος&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;H&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;H&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Honestum|Honestum]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;καλόν&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;O&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;O&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Officium|Officium]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;καθῆκον&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;P&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;P&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Perturbatio|Perturbatio]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;πάθος&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Praeposita|Praeposita]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;προηγμένα&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Probabile|Probabile]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;πιθανόν&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Providentia|Providentia]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;πρόνοια&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;Q&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;Q&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Qualitas|Qualitas]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;ποιότης&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;R&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;R&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 1.1em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Ratio|Ratio]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;λόγος&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;V&quot; style=&quot;font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;&quot;&gt;V&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 0 0.4em 0;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Virtus|Virtus]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;ἀρετή&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Visum|Visum]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;φαντασία&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;&quot;&gt;[[Lexicon philosophicum/Voluptas|Voluptas]] &lt;span style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;&quot;&gt;ἡδονή&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:1.3em;padding-top:0.6em;border-top:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);font-family:Georgia,serif;font-style:italic;font-size:0.9em;color:var(--color-subtle,#54595d);&quot;&gt;XXII vocabula&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
[[Categoria:Lexicon philosophicum|*]]
[[fr:Dictionnaire de philosophie]]</text>
      <sha1>hvexaid654cf83psl3epqqy0flq6qwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lexicon philosophicum/Abductio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3609</id>
    <revision>
      <id>10731</id>
      <parentid>10730</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T16:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <origin>10731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3927" sha1="ggq5hq5jy0ptpakxc7h7x77a9urz6qj" xml:space="preserve">'''Abductio''' est genus ratiocinandi cuius notionem philosophus Americanus atque logicae peritus Carolus Sanders Peirce (1839-1914) in logicam recentiorem induxit atque diligenter explicavit. In operibus huius viri, qui pragmatismum condidit, hoc ratiocinationis genus magni momenti est ad methodum inventionis scientificae intellegendam.&lt;ref&gt;Charles Sanders Peirce, « The Fixation of Belief », ''Popular Science Monthly'', vol. 12, Nov. 1877, p. 1-15.&lt;/ref&gt;

Ambiguitas quaedam crebro occurrens statim tollenda est. Peirce abductionem existimat esse viam qua novae coniecturae oriuntur, cum aliquid mirum occurrit; philosophi autem recentiores hoc verbum, vel etiam locutionem « ratiocinatio ad optimam explicationem » (Anglice ''inference to the best explanation'', IBE), saepe adhibent ut significent rationem qua coniectura probabilissima eligitur aut confirmatur. Quamquam haec duo inter se cohaerent, non plane eadem sunt: prius illud vim novas coniecturas fingendi extollit, posterius autem regulas spectat quibus inter doctrinas optima eligitur.

== Definitio et natura ==

Abductio illam viam significat qua mens, aliquo facto nondum explicato oblato, coniecturam fingit quae id explicare possit. Peirce eam tali forma describit:&lt;ref&gt;Charles Sanders Peirce, ''Collected Papers'', vol. 5, Cambridge (Massachusetts), Harvard University Press, 1934, § 5.189.&lt;/ref&gt;

&lt;blockquote&gt;Factum mirum ''B'' animadvertitur; sed si ''A'' verum esset, ''B'' inde sequeretur; ergo causa est cur suspicemur ''A'' verum esse.&lt;/blockquote&gt;

Hoc ratiocinandi genus ab effectu observato ad causam, quae esse possit, ascendit. Aliter ac sensus, qui res praesentes percipit, abductio aliquid infert diversum ab eo quod observatur, saepe rem quae oculis ipsis cerni non potest.&lt;ref&gt;Stathis Psillos, « Peirce on Abduction », in Dov M. Gabbay et John Woods (ed.), ''Handbook of the History of Logic'', vol. 10 : ''Inductive Logic'', Amsterdam, Elsevier, 2011, p. 119-152.&lt;/ref&gt; Hoc agit medicus, cum ex signis morbum dignoscit, vel is qui scelus investigat, cum ex variis indiciis colligit quomodo factum sit.

== Origines antiquae: quid Aristoteli debeatur ==

Quamquam Peirce abductioni et nomen recens et vim logicam dedit, eam tamen non ex nihilo creavit. Ipse enim eam cum illa ''apagoge'' (ἀπαγωγή) coniunxit, quam Aristoteles in ''Analyticis Prioribus'' (libro II, capite 25) descripsit.&lt;ref&gt;Peirce ipse annis 1891-1892 haec scribit : « There are in science three fundamentally different kinds of reasoning, Deduction (called by Aristotle συναγωγή or συλλογισμός), Induction (Aristotle's ἐπαγωγή), and Reduction (Aristotle's ἀπαγωγή), but misunderstood because of corrupt text, and as misunderstood usually translated abduction. » (''Collected Papers'', vol. 1, § 1.65). De hac re fusius agit in libello « The Logic of Drawing History from Ancient Documents » (1901), vol. 7, § 7.163-7.253, ubi contendit textum Aristotelis ab Apellicone corruptum esse. Vide etiam William Paul Haas, « C.S. Peirce's Abduction from the Prior Analytics », ''Community Scholar Publications'', Providence College, 1996.&lt;/ref&gt; Apud Aristotelem hoc ratiocinandi genus tunc adhibetur, cum coniunctio inter terminum medium et terminum maiorem certa est, ea vero quae est inter terminum minorem et terminum medium tantum probabilis. Quamquam interpretatio Aristotelis, quam Peirce protulit, a nonnullis historiae logicae peritis in dubium vocatur, haec tamen cognatio abductionem in longam ratiocinandi traditionem inserit, inter ea scilicet ratiocinandi genera quae non ad necessariam deductionem pertinent.&lt;ref&gt;De discrimine inter sensum Aristotelicum et Peirceanum vide Christian Plantin, « Abduction », in ''Dictionnaire de l'argumentation'', Lugduni, ENS Éditions, 2021.&lt;/ref&gt;

== Notae ==

&lt;references /&gt;

[[Categoria:Lexicon philosophicum|Abductio]]
[[fr:Dictionnaire de philosophie/Abduction]]</text>
      <sha1>ggq5hq5jy0ptpakxc7h7x77a9urz6qj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10733</id>
      <parentid>10731</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T22:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <origin>10733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11803" sha1="46loane6y18x6f4khieav3jqro8l0q7" xml:space="preserve">'''Abductio''' est genus ratiocinandi cuius notionem philosophus Americanus atque logicae peritus Carolus Sanders Peirce (1839-1914) in logicam recentiorem induxit atque diligenter explicavit. In operibus huius viri, qui pragmatismum condidit, hoc ratiocinationis genus magni momenti est ad methodum inventionis scientificae intellegendam.&lt;ref&gt;Charles Sanders Peirce, « The Fixation of Belief », ''Popular Science Monthly'', vol. 12, Nov. 1877, p. 1-15.&lt;/ref&gt;

Ambiguitas quaedam crebro occurrens statim tollenda est. Peirce abductionem existimat esse viam qua novae coniecturae oriuntur, cum aliquid mirum occurrit; philosophi autem recentiores hoc verbum, vel etiam locutionem « ratiocinatio ad optimam explicationem » (Anglice ''inference to the best explanation'', IBE), saepe adhibent ut significent rationem qua coniectura probabilissima eligitur aut confirmatur. Quamquam haec duo inter se cohaerent, non plane eadem sunt: prius illud vim novas coniecturas fingendi extollit, posterius autem regulas spectat quibus inter doctrinas optima eligitur.

== Definitio et natura ==

Abductio illam viam significat qua mens, aliquo facto nondum explicato oblato, coniecturam fingit quae id explicare possit. Peirce eam tali forma describit:&lt;ref&gt;Charles Sanders Peirce, ''Collected Papers'', vol. 5, Cambridge (Massachusetts), Harvard University Press, 1934, § 5.189.&lt;/ref&gt;

&lt;blockquote&gt;Factum mirum ''B'' animadvertitur; sed si ''A'' verum esset, ''B'' inde sequeretur; ergo causa est cur suspicemur ''A'' verum esse.&lt;/blockquote&gt;

Hoc ratiocinandi genus ab effectu observato ad causam, quae esse possit, ascendit. Aliter ac sensus, qui res praesentes percipit, abductio aliquid infert diversum ab eo quod observatur, saepe rem quae oculis ipsis cerni non potest.&lt;ref&gt;Stathis Psillos, « Peirce on Abduction », in Dov M. Gabbay et John Woods (ed.), ''Handbook of the History of Logic'', vol. 10 : ''Inductive Logic'', Amsterdam, Elsevier, 2011, p. 119-152.&lt;/ref&gt; Hoc agit medicus, cum ex signis morbum dignoscit, vel is qui scelus investigat, cum ex variis indiciis colligit quomodo factum sit.

== Origines antiquae: quid Aristoteli debeatur ==

Quamquam Peirce abductioni et nomen recens et vim logicam dedit, eam tamen non ex nihilo creavit. Ipse enim eam cum illa ''apagoge'' (ἀπαγωγή) coniunxit, quam Aristoteles in ''Analyticis Prioribus'' (libro II, capite 25) descripsit.&lt;ref&gt;Peirce ipse annis 1891-1892 haec scribit : « There are in science three fundamentally different kinds of reasoning, Deduction (called by Aristotle συναγωγή or συλλογισμός), Induction (Aristotle's ἐπαγωγή), and Reduction (Aristotle's ἀπαγωγή), but misunderstood because of corrupt text, and as misunderstood usually translated abduction. » (''Collected Papers'', vol. 1, § 1.65). De hac re fusius agit in libello « The Logic of Drawing History from Ancient Documents » (1901), vol. 7, § 7.163-7.253, ubi contendit textum Aristotelis ab Apellicone corruptum esse. Vide etiam William Paul Haas, « C.S. Peirce's Abduction from the Prior Analytics », ''Community Scholar Publications'', Providence College, 1996.&lt;/ref&gt; Apud Aristotelem hoc ratiocinandi genus tunc adhibetur, cum coniunctio inter terminum medium et terminum maiorem certa est, ea vero quae est inter terminum minorem et terminum medium tantum probabilis. Quamquam interpretatio Aristotelis, quam Peirce protulit, a nonnullis historiae logicae peritis in dubium vocatur, haec tamen cognatio abductionem in longam ratiocinandi traditionem inserit, inter ea scilicet ratiocinandi genera quae non ad necessariam deductionem pertinent.&lt;ref&gt;De discrimine inter sensum Aristotelicum et Peirceanum vide Christian Plantin, « Abduction », in ''Dictionnaire de l'argumentation'', Lugduni, ENS Éditions, 2021.&lt;/ref&gt;
== Forma logica et ratiocinationum discrimina ==

Ut quid abductioni proprium sit recte intellegatur, eam cum duobus aliis ratiocinandi generibus, antiquitus traditis, comparare oportet.

* Deductio regulam generalem ad aliquem casum adhibet, ut exitum certum efficiat. Nihil novi affert, quod non iam in iis quae ante posita sunt insit.
* Inductio a multis rebus singularibus in unum collectis proficiscitur, ut regulam generalem constituere conetur. Generalia infert, non autem causam rei reddit.

Abductio autem ab exitu miro proficiscitur regulamque quaerit quae eum explicare possit. Exemplum de fabis, quo Peirce libenter utebatur, haec discrimina illustrat.&lt;ref&gt;Charles Sanders Peirce, ''Collected Papers'', vol. 2, Cambridge (Massachusetts), Harvard University Press, 1932, § 2.623.&lt;/ref&gt; Finge aliquot sacculos fabis plenos.

# Deductio: Scio hunc sacculum nonnisi fabas albas continere (Regula). Manipulum fabarum ex eo extraho (Casus). Ergo hae fabae albae sunt (Exitus).
# Inductio: Manipulum fabarum ex hoc sacculo extraho: albae sunt. Alterum manipulum extraho: albae quoque sunt (Casus et Exitus). Ergo omnes huius sacculi fabae albae sunt (Regula verisimilis).
# Abductio: Fabas albas in mensa positas reperio (Exitus). Scio autem hunc sacculum fabas albas continere (Regula). Ergo coniecto has fabas ex hoc sacculo venisse (Casus per coniecturam captus).

== Vis abductionis in cognitione ==

Abductio tres habet praecipuas proprietates, quae locum eius in doctrina cognoscendi definiunt.

Primum, abductio creatrix atque ampliativa est. Aliter ac deductio, aliquid novi adicit. Peirce eo usque progreditur ut dicat eam esse solam ratiocinationem quae novam notionem inducat.&lt;ref&gt;Charles Sanders Peirce, ''Collected Papers'', vol. 5, § 5.171.&lt;/ref&gt; Sine ea, scientia nihil aliud esset quam res digerere et consecutiones computare, neque umquam doctrinas quae res explicarent gigneret.

Deinde, falli potest. Conclusio eius numquam certa est, sed tantum verisimilis. Si ad severam logicae formam spectes, abductio vitiosa est: nam in eo errore versatur qui « consequentis affirmatio » appellatur (« Si P, tum Q; atqui Q; ergo P »). Quod in deductione vitium est, hic fit utile quoddam inveniendi instrumentum, dummodo memineris coniecturam adhuc esse experiundam.

Tertio, inquisitionem regit. Non sibi sola sufficit, sed primus est gradus in quodam investigationis circuitu. Abductio coniecturam suggerit; deductio ostendit quid, si ea coniectura vera sit, observari debeat; denique inductio probat num ea re ipsa eveniant.&lt;ref&gt;K. T. Fann, ''Peirce's Theory of Abduction'', Hagae Comitum, Martinus Nijhoff, 1970, p. 9-10.&lt;/ref&gt;

== Abductio in pragmatismo ==

Apud Peirce abductio a maxima pragmatica seiungi non potest, qua sententiae alicuius significatio cum iis nectitur quae ex ea ad agendum sequi possunt.&lt;ref&gt;Charles Sanders Peirce, « How to Make Our Ideas Clear », ''Popular Science Monthly'', vol. 12, Ian. 1878.&lt;/ref&gt; Cum aliquid mirum consuetudinem nostram agendi cogitandive perrumpit, abductio explicationem profert cuius hoc primum munus est, ut ad experientiae cursum redire possimus.

Peirce hanc facultatem etiam ad naturam refert, eam « instinctum rationalem » appellans.&lt;ref&gt;Charles Sanders Peirce, ''Collected Papers'', vol. 6, Cambridge (Massachusetts), Harvard University Press, 1935, § 6.530.&lt;/ref&gt; Miratur enim quod mens humana, quamquam coniecturae possibiles infinitae sunt, tam saepe rectam explicationem paucis conatibus divinet. Hanc vim cum illo « lumine naturali » (Italice ''lume naturale'') confert, de quo [[Galilaeus Galilaei|Galilaeus]] locutus est; hac comparatione significat cognationem quandam esse inter mentem humanam et mundi leges.&lt;ref&gt;Jaime Nubiola, « Il Lume Naturale: Abduction and God », ''Semiotiche'', vol. 1, nr. 2, 2004, p. 91-102.&lt;/ref&gt;

== Disceptationes recentes et quae secuta sunt ==

Quamquam logica Peirceana diu paucis nota fuit, abductionis notio inde a saeculi vicesimi parte posteriore magno studio iterum tractari coepta est, interdum non sine sensus mutatione.

=== Ratiocinatio ad optimam explicationem (IBE) ===

In quaestione utrum doctrinae scientificae res ipsas attingant (quod « realismus scientificus » vocatur), abductio saepe cum illa « ratiocinatione ad optimam explicationem » aequatur. Auctores quidam, ut Gilbert Harman, ita censent: si doctrina aliqua ea quae apparent melius explicat quam doctrinae adversae, idque propter simplicitatem, congruentiam, vim unificandi, iure eam veram esse credimus.&lt;ref&gt;Gilbert Harman, « The Inference to the Best Explanation », ''The Philosophical Review'', vol. 74, nr. 1, 1965, p. 88-95.&lt;/ref&gt; Hoc est praecipuum realismi scientifici argumentum: mirum enim foret, si optimae nostrae doctrinae tam bene rebus convenirent, cum tamen falsae essent.

Sed alii, ut Bas van Fraassen, contra opponunt « optimam » explicationem, quae praesto sit, fortasse non esse nisi optimam ex grege malo (Anglice ''the best of a bad lot'').&lt;ref&gt;Bas van Fraassen, ''Laws and Symmetry'', Oxford, Clarendon Press, 1989, p. 142-143.&lt;/ref&gt; Nihil enim spondet veritatem inter eas coniecturas inveniri quas finximus. Hic igitur ab abductione Peirceana (id est ab inventione) discedimus et ad regulas comprobandi accedimus.

=== Intellegentia artificialis et ratio Bayesiana ===

Abductio etiam in disciplina [[Intellegentia artificialis|intellegentiae artificialis]] gravis notio facta est, praesertim ad eas ratiocinationes describendas quae « non-monotonae » vocantur, id est tales in quibus, novis rebus additis, conclusiones priores tolli possunt, aliter atque in logica deductiva fit.&lt;ref&gt;Antonis C. Kakas, Robert A. Kowalski et Francesca Toni, « Abductive Logic Programming », ''Journal of Logic and Computation'', vol. 2, nr. 6, 1992, p. 719-770.&lt;/ref&gt; Haec facultas systematibus necessaria est quibus morbi dignoscuntur aut res insolitae deprehenduntur. Talia systemata, praesertim in morbis dignoscendis, ratiocinatione abductiva nituntur, in qua coniectura primo accepta postea, novis rebus animadversis, mutari potest.

Denique nonnulli nostrae aetatis qui de [[Cognitio|cognitione]] disputant abductionem cum ratione Bayesiana (doctrina mathematica quae [[Probabilitas|probabilitatem]] alicuius causae ex novis eventibus computat) coniungere conantur. Quaeritur enim utrum vis explicandi, quae in coniectura inest, probabilitatem eius augere debeat, an abductio nihil aliud sit quam imago quaedam minus accurata illius severioris rationis Bayesianae.&lt;ref&gt;De his disputationibus vide Igor Douven, « Abduction », ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2021, sectiones 3-4.&lt;/ref&gt;

== Notae ==

&lt;references /&gt;

== Bibliographia ==

=== Fontes praecipui ===
* Charles Hartshorne et Paul Weiss (ed.), ''Collected Papers of Charles Sanders Peirce'', vol. 1-6, Cambridge (Massachusetts), Harvard University Press, 1931-1935.
* Charles S. Peirce, ''Écrits sur le signe'', collegit et commentatus est Gérard Deledalle, Lutetiae, Seuil, 1978.
* Charles S. Peirce, ''Pragmatisme et pragmaticisme'', verterunt C. Tiercelin et P. Thibaud, Lutetiae, Cerf, 2002.

=== Studia et commentarii ===
* Jean-Marie Chevalier, ''Peirce ou l'invention de l'épistémologie'', Lutetiae, Vrin, 2022.
* K. T. Fann, ''Peirce's Theory of Abduction'', Hagae Comitum, Martinus Nijhoff, 1970.
* Stathis Psillos, « Peirce on Abduction », in ''Handbook of the History of Logic'', vol. 10, Amsterdam, Elsevier, 2011.
* Claudine Tiercelin, ''C. S. Peirce et le pragmatisme'', Lutetiae, PUF, 1993.
* William Paul Haas, « C.S. Peirce's Abduction from the Prior Analytics », ''Community Scholar Publications'', Providence College, 1996.

=== De disputationibus recentibus ===
* Peter Lipton, ''Inference to the Best Explanation'', Londinii, Routledge, 2004.
* Umberto Eco et Thomas Sebeok (ed.), ''The Sign of Three: Dupin, Holmes, Peirce'', Bloomington, Indiana University Press, 1983.

[[Categoria:Lexicon philosophicum|Abductio]]
[[fr:Dictionnaire de philosophie/Abduction]]</text>
      <sha1>46loane6y18x6f4khieav3jqro8l0q7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10753</id>
      <parentid>10733</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T11:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <origin>10753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11940" sha1="a9vwtauh747ou7z94hyei7sxhbf7ns1" xml:space="preserve">'''Abductio''' est genus ratiocinandi cuius notionem philosophus Americanus atque logicae peritus Carolus Sanders Peirce (1839-1914) in logicam recentiorem induxit atque diligenter explicavit. In operibus huius viri, qui pragmatismum condidit, hoc ratiocinationis genus magni momenti est ad methodum inventionis scientificae intellegendam.&lt;ref&gt;Charles Sanders Peirce, « The Fixation of Belief », ''Popular Science Monthly'', vol. 12, Nov. 1877, p. 1-15.&lt;/ref&gt;

Ambiguitas quaedam crebro occurrens statim tollenda est. Peirce abductionem existimat esse viam qua novae coniecturae oriuntur, cum aliquid mirum occurrit; philosophi autem recentiores hoc verbum, vel etiam locutionem « ratiocinatio ad optimam explicationem » (Anglice ''inference to the best explanation'', IBE), saepe adhibent ut significent rationem qua coniectura probabilissima eligitur aut confirmatur. Quamquam haec duo inter se cohaerent, non plane eadem sunt: prius illud vim novas coniecturas fingendi extollit, posterius autem regulas spectat quibus inter doctrinas optima eligitur.

== Definitio et natura ==

Abductio illam viam significat qua mens, aliquo facto nondum explicato oblato, coniecturam fingit quae id explicare possit. Peirce eam tali forma describit:&lt;ref&gt;Charles Sanders Peirce, ''Collected Papers'', vol. 5, Cambridge (Massachusetts), Harvard University Press, 1934, § 5.189.&lt;/ref&gt;

&lt;blockquote&gt;Factum mirum ''B'' animadvertitur; sed si ''A'' verum esset, ''B'' inde sequeretur; ergo causa est cur suspicemur ''A'' verum esse.&lt;/blockquote&gt;

Hoc ratiocinandi genus ab effectu observato ad causam, quae esse possit, ascendit. Aliter ac sensus, qui res praesentes percipit, abductio aliquid infert diversum ab eo quod observatur, saepe rem quae oculis ipsis cerni non potest.&lt;ref&gt;Stathis Psillos, « Peirce on Abduction », in Dov M. Gabbay et John Woods (ed.), ''Handbook of the History of Logic'', vol. 10 : ''Inductive Logic'', Amsterdam, Elsevier, 2011, p. 119-152.&lt;/ref&gt; Hoc agit medicus, cum ex signis morbum dignoscit, vel is qui scelus investigat, cum ex variis indiciis colligit quomodo factum sit.

== Origines antiquae: quid Aristoteli debeatur ==

Quamquam Peirce abductioni et nomen recens et vim logicam dedit, eam tamen non ex nihilo creavit. Ipse enim eam cum illa ''apagoge'' (ἀπαγωγή) coniunxit, quam Aristoteles in ''Analyticis Prioribus'' (libro II, capite 25) descripsit.&lt;ref&gt;Peirce ipse annis 1891-1892 haec scribit : « There are in science three fundamentally different kinds of reasoning, Deduction (called by Aristotle συναγωγή or συλλογισμός), Induction (Aristotle's ἐπαγωγή), and Reduction (Aristotle's ἀπαγωγή), but misunderstood because of corrupt text, and as misunderstood usually translated abduction. » (''Collected Papers'', vol. 1, § 1.65). De hac re fusius agit in libello « The Logic of Drawing History from Ancient Documents » (1901), vol. 7, § 7.163-7.253, ubi contendit textum Aristotelis ab Apellicone corruptum esse. Vide etiam William Paul Haas, « C.S. Peirce's Abduction from the Prior Analytics », ''Community Scholar Publications'', Providence College, 1996.&lt;/ref&gt; Apud Aristotelem hoc ratiocinandi genus tunc adhibetur, cum coniunctio inter terminum medium et terminum maiorem certa est, ea vero quae est inter terminum minorem et terminum medium tantum probabilis. Quamquam interpretatio Aristotelis, quam Peirce protulit, a nonnullis historiae logicae peritis in dubium vocatur, haec tamen cognatio abductionem in longam ratiocinandi traditionem inserit, inter ea scilicet ratiocinandi genera quae non ad necessariam deductionem pertinent.&lt;ref&gt;De discrimine inter sensum Aristotelicum et Peirceanum vide Christian Plantin, « Abduction », in ''Dictionnaire de l'argumentation'', Lugduni, ENS Éditions, 2021.&lt;/ref&gt;
== Forma logica et ratiocinationum discrimina ==

Ut quid abductioni proprium sit recte intellegatur, eam cum duobus aliis ratiocinandi generibus, antiquitus traditis, comparare oportet.

* Deductio regulam generalem ad aliquem casum adhibet, ut exitum certum efficiat. Nihil novi affert, quod non iam in iis quae ante posita sunt insit.
* Inductio a multis rebus singularibus in unum collectis proficiscitur, ut regulam generalem constituere conetur. Generalia infert, non autem causam rei reddit.

Abductio autem ab exitu miro proficiscitur regulamque quaerit quae eum explicare possit. Exemplum de fabis, quo Peirce libenter utebatur, haec discrimina illustrat.&lt;ref&gt;Charles Sanders Peirce, ''Collected Papers'', vol. 2, Cambridge (Massachusetts), Harvard University Press, 1932, § 2.623.&lt;/ref&gt; Finge aliquot sacculos fabis plenos.

# Deductio: Scio hunc sacculum nonnisi fabas albas continere (Regula). Manipulum fabarum ex eo extraho (Casus). Ergo hae fabae albae sunt (Exitus).
# Inductio: Manipulum fabarum ex hoc sacculo extraho: albae sunt. Alterum manipulum extraho: albae quoque sunt (Casus et Exitus). Ergo omnes huius sacculi fabae albae sunt (Regula verisimilis).
# Abductio: Fabas albas in mensa positas reperio (Exitus). Scio autem hunc sacculum fabas albas continere (Regula). Ergo coniecto has fabas ex hoc sacculo venisse (Casus per coniecturam captus).

== Vis abductionis in cognitione ==

Abductio tres habet praecipuas proprietates, quae locum eius in doctrina cognoscendi definiunt.

Primum, abductio creatrix atque ampliativa est. Aliter ac deductio, aliquid novi adicit. Peirce eo usque progreditur ut dicat eam esse solam ratiocinationem quae novam notionem inducat.&lt;ref&gt;Charles Sanders Peirce, ''Collected Papers'', vol. 5, § 5.171.&lt;/ref&gt; Sine ea, scientia nihil aliud esset quam res digerere et consecutiones computare, neque umquam doctrinas quae res explicarent gigneret.

Deinde, falli potest. Conclusio eius numquam certa est, sed tantum verisimilis. Si ad severam logicae formam spectes, abductio vitiosa est: nam in eo errore versatur qui « consequentis affirmatio » appellatur (« Si P, tum Q; atqui Q; ergo P »). Quod in deductione vitium est, hic fit utile quoddam inveniendi instrumentum, dummodo memineris coniecturam adhuc esse experiundam.

Tertio, inquisitionem regit. Non sibi sola sufficit, sed primus est gradus in quodam investigationis circuitu. Abductio coniecturam suggerit; deductio ostendit quid, si ea coniectura vera sit, observari debeat; denique inductio probat num ea re ipsa eveniant.&lt;ref&gt;K. T. Fann, ''Peirce's Theory of Abduction'', Hagae Comitum, Martinus Nijhoff, 1970, p. 9-10.&lt;/ref&gt;

== Abductio in pragmatismo ==

Apud Peirce abductio a maxima pragmatica seiungi non potest, qua sententiae alicuius significatio cum iis nectitur quae ex ea ad agendum sequi possunt.&lt;ref&gt;Charles Sanders Peirce, « How to Make Our Ideas Clear », ''Popular Science Monthly'', vol. 12, Ian. 1878.&lt;/ref&gt; Cum aliquid mirum consuetudinem nostram agendi cogitandive perrumpit, abductio explicationem profert cuius hoc primum munus est, ut ad experientiae cursum redire possimus.

Peirce hanc facultatem etiam ad naturam refert, eam « instinctum rationalem » appellans.&lt;ref&gt;Charles Sanders Peirce, ''Collected Papers'', vol. 6, Cambridge (Massachusetts), Harvard University Press, 1935, § 6.530.&lt;/ref&gt; Miratur enim quod mens humana, quamquam coniecturae possibiles infinitae sunt, tam saepe rectam explicationem paucis conatibus divinet. Hanc vim cum illo « lumine naturali » (Italice ''lume naturale'') confert, de quo [[Galilaeus Galilaei|Galilaeus]] locutus est; hac comparatione significat cognationem quandam esse inter mentem humanam et mundi leges.&lt;ref&gt;Jaime Nubiola, « Il Lume Naturale: Abduction and God », ''Semiotiche'', vol. 1, nr. 2, 2004, p. 91-102.&lt;/ref&gt;

== Disceptationes recentes et quae secuta sunt ==

Quamquam logica Peirceana diu paucis nota fuit, abductionis notio inde a saeculi vicesimi parte posteriore magno studio iterum tractari coepta est, interdum non sine sensus mutatione.

=== Ratiocinatio ad optimam explicationem (IBE) ===

In quaestione utrum doctrinae scientificae res ipsas attingant (quod « realismus scientificus » vocatur), abductio saepe cum illa « ratiocinatione ad optimam explicationem » aequatur. Auctores quidam, ut Gilbert Harman, ita censent: si doctrina aliqua ea quae apparent melius explicat quam doctrinae adversae, idque propter simplicitatem, congruentiam, vim unificandi, iure eam veram esse credimus.&lt;ref&gt;Gilbert Harman, « The Inference to the Best Explanation », ''The Philosophical Review'', vol. 74, nr. 1, 1965, p. 88-95.&lt;/ref&gt; Hoc est praecipuum realismi scientifici argumentum: mirum enim foret, si optimae nostrae doctrinae tam bene rebus convenirent, cum tamen falsae essent.

Sed alii, ut Bas van Fraassen, contra opponunt « optimam » explicationem, quae praesto sit, fortasse non esse nisi optimam ex grege malo (Anglice ''the best of a bad lot'').&lt;ref&gt;Bas van Fraassen, ''Laws and Symmetry'', Oxford, Clarendon Press, 1989, p. 142-143.&lt;/ref&gt; Nihil enim spondet veritatem inter eas coniecturas inveniri quas finximus. Hic igitur ab abductione Peirceana (id est ab inventione) discedimus et ad regulas comprobandi accedimus.

=== Intellegentia artificialis et ratio Bayesiana ===

Abductio etiam in disciplina [[Intellegentia artificialis|intellegentiae artificialis]] gravis notio facta est, praesertim ad eas ratiocinationes describendas quae « non-monotonae » vocantur, id est tales in quibus, novis rebus additis, conclusiones priores tolli possunt, aliter atque in logica deductiva fit.&lt;ref&gt;Antonis C. Kakas, Robert A. Kowalski et Francesca Toni, « Abductive Logic Programming », ''Journal of Logic and Computation'', vol. 2, nr. 6, 1992, p. 719-770.&lt;/ref&gt; Haec facultas systematibus necessaria est quibus morbi dignoscuntur aut res insolitae deprehenduntur. Talia systemata, praesertim in morbis dignoscendis, ratiocinatione abductiva nituntur, in qua coniectura primo accepta postea, novis rebus animadversis, mutari potest.

Denique nonnulli nostrae aetatis qui de [[Cognitio|cognitione]] disputant abductionem cum ratione Bayesiana (doctrina mathematica quae [[Probabilitas|probabilitatem]] alicuius causae ex novis eventibus computat) coniungere conantur. Quaeritur enim utrum vis explicandi, quae in coniectura inest, probabilitatem eius augere debeat, an abductio nihil aliud sit quam imago quaedam minus accurata illius severioris rationis Bayesianae.&lt;ref&gt;De his disputationibus vide Igor Douven, « Abduction », ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2021, sectiones 3-4.&lt;/ref&gt;

== Notae ==

&lt;references /&gt;

== Bibliographia ==

=== Fontes praecipui ===
* Charles Hartshorne et Paul Weiss (ed.), ''Collected Papers of Charles Sanders Peirce'', vol. 1-6, Cambridge (Massachusetts), Harvard University Press, 1931-1935.
* Charles S. Peirce, ''Écrits sur le signe'', collegit et commentatus est Gérard Deledalle, Lutetiae, Seuil, 1978.
* Charles S. Peirce, ''Pragmatisme et pragmaticisme'', verterunt C. Tiercelin et P. Thibaud, Lutetiae, Cerf, 2002.

=== Studia et commentarii ===
* Jean-Marie Chevalier, ''Peirce ou l'invention de l'épistémologie'', Lutetiae, Vrin, 2022.
* K. T. Fann, ''Peirce's Theory of Abduction'', Hagae Comitum, Martinus Nijhoff, 1970.
* Stathis Psillos, « Peirce on Abduction », in ''Handbook of the History of Logic'', vol. 10, Amsterdam, Elsevier, 2011.
* Claudine Tiercelin, ''C. S. Peirce et le pragmatisme'', Lutetiae, PUF, 1993.
* William Paul Haas, « C.S. Peirce's Abduction from the Prior Analytics », ''Community Scholar Publications'', Providence College, 1996.

=== De disputationibus recentibus ===
* Peter Lipton, ''Inference to the Best Explanation'', Londinii, Routledge, 2004.
* Umberto Eco et Thomas Sebeok (ed.), ''The Sign of Three: Dupin, Holmes, Peirce'', Bloomington, Indiana University Press, 1983.

[[Categoria:Lexicon philosophicum|Abductio]]
[[fr:Dictionnaire de philosophie/Abduction]]
{{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=etroite}}
{{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}}</text>
      <sha1>a9vwtauh747ou7z94hyei7sxhbf7ns1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lexicon philosophicum/Abstractio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3610</id>
    <revision>
      <id>10736</id>
      <timestamp>2026-06-09T09:59:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '== Definitio et quaestiones generales ==  Abstractio simul et actionem animi et eius effectum significat. Est enim opus quo mens quasdam unius rei vel plurium rerum proprietates secernit, ceteris omissis; estque insuper ipsa notio communis quae hoc modo paritur. Haec notio in omni doctrina de cognitione iam ab antiquis temporibus principem locum obtinet, quoniam maximam quaestionem movet de eo quomodo res singulae cum Lexicon philosophicum/Universale|universa...'</comment>
      <origin>10736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4261" sha1="salxofskj5bvt2jb4yvgrud8pexdks2" xml:space="preserve">== Definitio et quaestiones generales ==

Abstractio simul et actionem animi et eius effectum significat. Est enim opus quo mens quasdam unius rei vel plurium rerum proprietates secernit, ceteris omissis; estque insuper ipsa notio communis quae hoc modo paritur. Haec notio in omni doctrina de cognitione iam ab antiquis temporibus principem locum obtinet, quoniam maximam quaestionem movet de eo quomodo res singulae cum [[Lexicon philosophicum/Universale|universalibus]] cohaereant, et quomodo ea quae sensibus percipiuntur cum cogitatione, quae notionibus utitur, coniungantur.&lt;ref&gt;Armstrong, David M., ''Universals. An Opinionated Introduction'', Boulder, Westview Press, 1989, p. 1-15.&lt;/ref&gt;

Vocabulum ipsum ex verbo Latino ''abstrahere'' (« detrahere », « separare ») ductum est, quod Graecum illud ''aphairesis'' reddit. Quae origo rei naturam aperit: agitur enim de aliquo ex maiore copia eximendo, ut ex iis quae dantur quaedam tantum seligantur.&lt;ref&gt;Klima, Gyula, &quot;The Medieval Problem of Universals&quot;, ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2008 (versio interretialis).&lt;/ref&gt; Sic abstractio velut via quaedam apparet qua res ad formas simpliciores revocantur: quasdam enim proprietates de industria seponit ut id capiatur quod pluribus rebus aut rerum statibus commune est.

Haec abstrahendi facultas inter ea numeratur quae hominis cognitionem maxime distinguunt. Per eam enim notiones communes ex singulis experientiis formamus, res in genera digerimus, leges naturae enuntiamus atque rationes mathematicas excolimus.&lt;ref&gt;Martínez, Sergio F. et Huang, Xiang, &quot;Epistemic Groundings of Abstraction and Their Cognitive Dimension&quot;, ''Philosophy of Science'', vol. 78, nr. 3, 2011, p. 490-511.&lt;/ref&gt; Sine ea omnis cogitatio rebus singularibus et praesentibus astricta esset, neque ad illas rerum rationes et constantias intellegendas surgere posset quibus res ipsa ordinatur.

Attamen abstractio difficultates philosophicas magnas affert. Quomodo enim id quod commune est esse potest, cum solae res [[Lexicon philosophicum/Individuum|singulae]] veram et solidam naturam habere videantur? Utrum notiones abstractae alicui rei in mundo respondeant, an mentis tantum opera sint? Utrum abstrahendi ratio nos a [[Lexicon philosophicum/Veritas|veritate]] abducat, dum concreti divitias amittimus, an potius ad eam adducat, dum id quod praecipuum est apprehendimus?

Antequam ad historiam notionis veniamus, plures abstractionis sensus distinguere oportet, qui, quamvis inter se cohaereant, ad diversas quaestiones pertinent neque sine errore confundi possunt. Primum abstractio significat opus quoddam animi quo, ex singulis experientiis, communes plurium rerum imagines elicimus: hunc sensum maxime tractant et [[Lexicon philosophicum/Empirismus|empirici]], a Lockio usque ad Humium, et qui hodie de cognitione humana scribunt. Deinde ad quaestionem de ipsa rerum natura pertinet, scilicet quid sint universalia (genera, species, proprietates) et latius « res abstractae » (numeri, multitudines, enuntiata), quarum status inter eos disputatur qui res ipsas esse contendunt, eos qui eas solas notiones esse putant, eosque qui sola nomina esse censent. Tertio condicionem quandam priorem cognitionis significare potest: apud Kantium formae purae non a sensibus abstrahuntur, sed ipsas res sensibiles [[Lexicon philosophicum/A priori|a priori]] ordinant; apud Husserl essentiae intuitus liberam quandam per imaginationem variationem poscit, quae ad Lockianam notarum omissionem non redigitur. Quarto, ut Marx ostendet, abstractio velut forma quaedam socialis intellegi potest, certo tempore orta et ex ipsis commerciis nata, antequam ulla philosophorum cogitatio accedat.&lt;ref&gt;De hac significationum distributione vide Rosen, Gideon, &quot;Abstract Objects&quot;, ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2020 (versio interretialis); Horsten, Leon et Leitgeb, Hannes, &quot;How Abstraction Works&quot;, ''Philosophia Mathematica'', vol. 17, nr. 3, 2009, p. 334-358.&lt;/ref&gt; Hi quattuor sensus diversis viis tractantur (per animi doctrinam, per rerum naturae scientiam, per philosophiam priorem, per rerum socialium reprehensionem); quos confundere idem est ac res prorsus diversas pro una habere. Quae sequuntur eo spectant ut eos inter se coniungant neque tamen permisceant.</text>
      <sha1>salxofskj5bvt2jb4yvgrud8pexdks2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10745</id>
      <parentid>10736</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <origin>10745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4380" sha1="6jkd3nh6q11r4t2aki7hrerrrkf38o1" xml:space="preserve">== Definitio et quaestiones generales ==
{{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.6em|taille titre=115%|italique=non}}
Abstractio simul et actionem animi et eius effectum significat. Est enim opus quo mens quasdam unius rei vel plurium rerum proprietates secernit, ceteris omissis; estque insuper ipsa notio communis quae hoc modo paritur. Haec notio in omni doctrina de cognitione iam ab antiquis temporibus principem locum obtinet, quoniam maximam quaestionem movet de eo quomodo res singulae cum [[Lexicon philosophicum/Universale|universalibus]] cohaereant, et quomodo ea quae sensibus percipiuntur cum cogitatione, quae notionibus utitur, coniungantur.&lt;ref&gt;Armstrong, David M., ''Universals. An Opinionated Introduction'', Boulder, Westview Press, 1989, p. 1-15.&lt;/ref&gt;
{{#invoke:Mise en page|confortable}}
Vocabulum ipsum ex verbo Latino ''abstrahere'' (« detrahere », « separare ») ductum est, quod Graecum illud ''aphairesis'' reddit. Quae origo rei naturam aperit: agitur enim de aliquo ex maiore copia eximendo, ut ex iis quae dantur quaedam tantum seligantur.&lt;ref&gt;Klima, Gyula, &quot;The Medieval Problem of Universals&quot;, ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2008 (versio interretialis).&lt;/ref&gt; Sic abstractio velut via quaedam apparet qua res ad formas simpliciores revocantur: quasdam enim proprietates de industria seponit ut id capiatur quod pluribus rebus aut rerum statibus commune est.

Haec abstrahendi facultas inter ea numeratur quae hominis cognitionem maxime distinguunt. Per eam enim notiones communes ex singulis experientiis formamus, res in genera digerimus, leges naturae enuntiamus atque rationes mathematicas excolimus.&lt;ref&gt;Martínez, Sergio F. et Huang, Xiang, &quot;Epistemic Groundings of Abstraction and Their Cognitive Dimension&quot;, ''Philosophy of Science'', vol. 78, nr. 3, 2011, p. 490-511.&lt;/ref&gt; Sine ea omnis cogitatio rebus singularibus et praesentibus astricta esset, neque ad illas rerum rationes et constantias intellegendas surgere posset quibus res ipsa ordinatur.

Attamen abstractio difficultates philosophicas magnas affert. Quomodo enim id quod commune est esse potest, cum solae res [[Lexicon philosophicum/Individuum|singulae]] veram et solidam naturam habere videantur? Utrum notiones abstractae alicui rei in mundo respondeant, an mentis tantum opera sint? Utrum abstrahendi ratio nos a [[Lexicon philosophicum/Veritas|veritate]] abducat, dum concreti divitias amittimus, an potius ad eam adducat, dum id quod praecipuum est apprehendimus?

Antequam ad historiam notionis veniamus, plures abstractionis sensus distinguere oportet, qui, quamvis inter se cohaereant, ad diversas quaestiones pertinent neque sine errore confundi possunt. Primum abstractio significat opus quoddam animi quo, ex singulis experientiis, communes plurium rerum imagines elicimus: hunc sensum maxime tractant et [[Lexicon philosophicum/Empirismus|empirici]], a Lockio usque ad Humium, et qui hodie de cognitione humana scribunt. Deinde ad quaestionem de ipsa rerum natura pertinet, scilicet quid sint universalia (genera, species, proprietates) et latius « res abstractae » (numeri, multitudines, enuntiata), quarum status inter eos disputatur qui res ipsas esse contendunt, eos qui eas solas notiones esse putant, eosque qui sola nomina esse censent. Tertio condicionem quandam priorem cognitionis significare potest: apud Kantium formae purae non a sensibus abstrahuntur, sed ipsas res sensibiles [[Lexicon philosophicum/A priori|a priori]] ordinant; apud Husserl essentiae intuitus liberam quandam per imaginationem variationem poscit, quae ad Lockianam notarum omissionem non redigitur. Quarto, ut Marx ostendet, abstractio velut forma quaedam socialis intellegi potest, certo tempore orta et ex ipsis commerciis nata, antequam ulla philosophorum cogitatio accedat.&lt;ref&gt;De hac significationum distributione vide Rosen, Gideon, &quot;Abstract Objects&quot;, ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2020 (versio interretialis); Horsten, Leon et Leitgeb, Hannes, &quot;How Abstraction Works&quot;, ''Philosophia Mathematica'', vol. 17, nr. 3, 2009, p. 334-358.&lt;/ref&gt; Hi quattuor sensus diversis viis tractantur (per animi doctrinam, per rerum naturae scientiam, per philosophiam priorem, per rerum socialium reprehensionem); quos confundere idem est ac res prorsus diversas pro una habere. Quae sequuntur eo spectant ut eos inter se coniungant neque tamen permisceant.</text>
      <sha1>6jkd3nh6q11r4t2aki7hrerrrkf38o1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10746</id>
      <parentid>10745</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <origin>10746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4397" sha1="5j683a5u5kgovsk2v83242nnx7hpknp" xml:space="preserve">== Definitio et quaestiones generales ==
{{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.6em|taille titre=115%|italique=non}}
Abstractio simul et actionem animi et eius effectum significat. Est enim opus quo mens quasdam unius rei vel plurium rerum proprietates secernit, ceteris omissis; estque insuper ipsa notio communis quae hoc modo paritur. Haec notio in omni doctrina de cognitione iam ab antiquis temporibus principem locum obtinet, quoniam maximam quaestionem movet de eo quomodo res singulae cum [[Lexicon philosophicum/Universale|universalibus]] cohaereant, et quomodo ea quae sensibus percipiuntur cum cogitatione, quae notionibus utitur, coniungantur.&lt;ref&gt;Armstrong, David M., ''Universals. An Opinionated Introduction'', Boulder, Westview Press, 1989, p. 1-15.&lt;/ref&gt;
{{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=étroite}}
Vocabulum ipsum ex verbo Latino ''abstrahere'' (« detrahere », « separare ») ductum est, quod Graecum illud ''aphairesis'' reddit. Quae origo rei naturam aperit: agitur enim de aliquo ex maiore copia eximendo, ut ex iis quae dantur quaedam tantum seligantur.&lt;ref&gt;Klima, Gyula, &quot;The Medieval Problem of Universals&quot;, ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2008 (versio interretialis).&lt;/ref&gt; Sic abstractio velut via quaedam apparet qua res ad formas simpliciores revocantur: quasdam enim proprietates de industria seponit ut id capiatur quod pluribus rebus aut rerum statibus commune est.

Haec abstrahendi facultas inter ea numeratur quae hominis cognitionem maxime distinguunt. Per eam enim notiones communes ex singulis experientiis formamus, res in genera digerimus, leges naturae enuntiamus atque rationes mathematicas excolimus.&lt;ref&gt;Martínez, Sergio F. et Huang, Xiang, &quot;Epistemic Groundings of Abstraction and Their Cognitive Dimension&quot;, ''Philosophy of Science'', vol. 78, nr. 3, 2011, p. 490-511.&lt;/ref&gt; Sine ea omnis cogitatio rebus singularibus et praesentibus astricta esset, neque ad illas rerum rationes et constantias intellegendas surgere posset quibus res ipsa ordinatur.

Attamen abstractio difficultates philosophicas magnas affert. Quomodo enim id quod commune est esse potest, cum solae res [[Lexicon philosophicum/Individuum|singulae]] veram et solidam naturam habere videantur? Utrum notiones abstractae alicui rei in mundo respondeant, an mentis tantum opera sint? Utrum abstrahendi ratio nos a [[Lexicon philosophicum/Veritas|veritate]] abducat, dum concreti divitias amittimus, an potius ad eam adducat, dum id quod praecipuum est apprehendimus?

Antequam ad historiam notionis veniamus, plures abstractionis sensus distinguere oportet, qui, quamvis inter se cohaereant, ad diversas quaestiones pertinent neque sine errore confundi possunt. Primum abstractio significat opus quoddam animi quo, ex singulis experientiis, communes plurium rerum imagines elicimus: hunc sensum maxime tractant et [[Lexicon philosophicum/Empirismus|empirici]], a Lockio usque ad Humium, et qui hodie de cognitione humana scribunt. Deinde ad quaestionem de ipsa rerum natura pertinet, scilicet quid sint universalia (genera, species, proprietates) et latius « res abstractae » (numeri, multitudines, enuntiata), quarum status inter eos disputatur qui res ipsas esse contendunt, eos qui eas solas notiones esse putant, eosque qui sola nomina esse censent. Tertio condicionem quandam priorem cognitionis significare potest: apud Kantium formae purae non a sensibus abstrahuntur, sed ipsas res sensibiles [[Lexicon philosophicum/A priori|a priori]] ordinant; apud Husserl essentiae intuitus liberam quandam per imaginationem variationem poscit, quae ad Lockianam notarum omissionem non redigitur. Quarto, ut Marx ostendet, abstractio velut forma quaedam socialis intellegi potest, certo tempore orta et ex ipsis commerciis nata, antequam ulla philosophorum cogitatio accedat.&lt;ref&gt;De hac significationum distributione vide Rosen, Gideon, &quot;Abstract Objects&quot;, ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2020 (versio interretialis); Horsten, Leon et Leitgeb, Hannes, &quot;How Abstraction Works&quot;, ''Philosophia Mathematica'', vol. 17, nr. 3, 2009, p. 334-358.&lt;/ref&gt; Hi quattuor sensus diversis viis tractantur (per animi doctrinam, per rerum naturae scientiam, per philosophiam priorem, per rerum socialium reprehensionem); quos confundere idem est ac res prorsus diversas pro una habere. Quae sequuntur eo spectant ut eos inter se coniungant neque tamen permisceant.</text>
      <sha1>5j683a5u5kgovsk2v83242nnx7hpknp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10747</id>
      <parentid>10746</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T11:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <origin>10747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4382" sha1="s0tjrdmmtfgwjntg5jxsnahpn978ele" xml:space="preserve">== Definitio et quaestiones generales ==

Abstractio simul et actionem animi et eius effectum significat. Est enim opus quo mens quasdam unius rei vel plurium rerum proprietates secernit, ceteris omissis; estque insuper ipsa notio communis quae hoc modo paritur. Haec notio in omni doctrina de cognitione iam ab antiquis temporibus principem locum obtinet, quoniam maximam quaestionem movet de eo quomodo res singulae cum [[Lexicon philosophicum/Universale|universalibus]] cohaereant, et quomodo ea quae sensibus percipiuntur cum cogitatione, quae notionibus utitur, coniungantur.&lt;ref&gt;Armstrong, David M., ''Universals. An Opinionated Introduction'', Boulder, Westview Press, 1989, p. 1-15.&lt;/ref&gt;

Vocabulum ipsum ex verbo Latino ''abstrahere'' (« detrahere », « separare ») ductum est, quod Graecum illud ''aphairesis'' reddit. Quae origo rei naturam aperit: agitur enim de aliquo ex maiore copia eximendo, ut ex iis quae dantur quaedam tantum seligantur.&lt;ref&gt;Klima, Gyula, &quot;The Medieval Problem of Universals&quot;, ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2008 (versio interretialis).&lt;/ref&gt; Sic abstractio velut via quaedam apparet qua res ad formas simpliciores revocantur: quasdam enim proprietates de industria seponit ut id capiatur quod pluribus rebus aut rerum statibus commune est.

Haec abstrahendi facultas inter ea numeratur quae hominis cognitionem maxime distinguunt. Per eam enim notiones communes ex singulis experientiis formamus, res in genera digerimus, leges naturae enuntiamus atque rationes mathematicas excolimus.&lt;ref&gt;Martínez, Sergio F. et Huang, Xiang, &quot;Epistemic Groundings of Abstraction and Their Cognitive Dimension&quot;, ''Philosophy of Science'', vol. 78, nr. 3, 2011, p. 490-511.&lt;/ref&gt; Sine ea omnis cogitatio rebus singularibus et praesentibus astricta esset, neque ad illas rerum rationes et constantias intellegendas surgere posset quibus res ipsa ordinatur.

Attamen abstractio difficultates philosophicas magnas affert. Quomodo enim id quod commune est esse potest, cum solae res [[Lexicon philosophicum/Individuum|singulae]] veram et solidam naturam habere videantur? Utrum notiones abstractae alicui rei in mundo respondeant, an mentis tantum opera sint? Utrum abstrahendi ratio nos a [[Lexicon philosophicum/Veritas|veritate]] abducat, dum concreti divitias amittimus, an potius ad eam adducat, dum id quod praecipuum est apprehendimus?

Antequam ad historiam notionis veniamus, plures abstractionis sensus distinguere oportet, qui, quamvis inter se cohaereant, ad diversas quaestiones pertinent neque sine errore confundi possunt. Primum abstractio significat opus quoddam animi quo, ex singulis experientiis, communes plurium rerum imagines elicimus: hunc sensum maxime tractant et [[Lexicon philosophicum/Empirismus|empirici]], a Lockio usque ad Humium, et qui hodie de cognitione humana scribunt. Deinde ad quaestionem de ipsa rerum natura pertinet, scilicet quid sint universalia (genera, species, proprietates) et latius « res abstractae » (numeri, multitudines, enuntiata), quarum status inter eos disputatur qui res ipsas esse contendunt, eos qui eas solas notiones esse putant, eosque qui sola nomina esse censent. Tertio condicionem quandam priorem cognitionis significare potest: apud Kantium formae purae non a sensibus abstrahuntur, sed ipsas res sensibiles [[Lexicon philosophicum/A priori|a priori]] ordinant; apud Husserl essentiae intuitus liberam quandam per imaginationem variationem poscit, quae ad Lockianam notarum omissionem non redigitur. Quarto, ut Marx ostendet, abstractio velut forma quaedam socialis intellegi potest, certo tempore orta et ex ipsis commerciis nata, antequam ulla philosophorum cogitatio accedat.&lt;ref&gt;De hac significationum distributione vide Rosen, Gideon, &quot;Abstract Objects&quot;, ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2020 (versio interretialis); Horsten, Leon et Leitgeb, Hannes, &quot;How Abstraction Works&quot;, ''Philosophia Mathematica'', vol. 17, nr. 3, 2009, p. 334-358.&lt;/ref&gt; Hi quattuor sensus diversis viis tractantur (per animi doctrinam, per rerum naturae scientiam, per philosophiam priorem, per rerum socialium reprehensionem); quos confundere idem est ac res prorsus diversas pro una habere. Quae sequuntur eo spectant ut eos inter se coniungant neque tamen permisceant.
{{#invoke:Mise en page|confortable}}
{{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}}</text>
      <sha1>s0tjrdmmtfgwjntg5jxsnahpn978ele</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10751</id>
      <parentid>10747</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T11:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <origin>10751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4398" sha1="9oyftzw6d2l2ssucn37k6l6jeabwcwi" xml:space="preserve">== Definitio et quaestiones generales ==

Abstractio simul et actionem animi et eius effectum significat. Est enim opus quo mens quasdam unius rei vel plurium rerum proprietates secernit, ceteris omissis; estque insuper ipsa notio communis quae hoc modo paritur. Haec notio in omni doctrina de cognitione iam ab antiquis temporibus principem locum obtinet, quoniam maximam quaestionem movet de eo quomodo res singulae cum [[Lexicon philosophicum/Universale|universalibus]] cohaereant, et quomodo ea quae sensibus percipiuntur cum cogitatione, quae notionibus utitur, coniungantur.&lt;ref&gt;Armstrong, David M., ''Universals. An Opinionated Introduction'', Boulder, Westview Press, 1989, p. 1-15.&lt;/ref&gt;

Vocabulum ipsum ex verbo Latino ''abstrahere'' (« detrahere », « separare ») ductum est, quod Graecum illud ''aphairesis'' reddit. Quae origo rei naturam aperit: agitur enim de aliquo ex maiore copia eximendo, ut ex iis quae dantur quaedam tantum seligantur.&lt;ref&gt;Klima, Gyula, &quot;The Medieval Problem of Universals&quot;, ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2008 (versio interretialis).&lt;/ref&gt; Sic abstractio velut via quaedam apparet qua res ad formas simpliciores revocantur: quasdam enim proprietates de industria seponit ut id capiatur quod pluribus rebus aut rerum statibus commune est.

Haec abstrahendi facultas inter ea numeratur quae hominis cognitionem maxime distinguunt. Per eam enim notiones communes ex singulis experientiis formamus, res in genera digerimus, leges naturae enuntiamus atque rationes mathematicas excolimus.&lt;ref&gt;Martínez, Sergio F. et Huang, Xiang, &quot;Epistemic Groundings of Abstraction and Their Cognitive Dimension&quot;, ''Philosophy of Science'', vol. 78, nr. 3, 2011, p. 490-511.&lt;/ref&gt; Sine ea omnis cogitatio rebus singularibus et praesentibus astricta esset, neque ad illas rerum rationes et constantias intellegendas surgere posset quibus res ipsa ordinatur.

Attamen abstractio difficultates philosophicas magnas affert. Quomodo enim id quod commune est esse potest, cum solae res [[Lexicon philosophicum/Individuum|singulae]] veram et solidam naturam habere videantur? Utrum notiones abstractae alicui rei in mundo respondeant, an mentis tantum opera sint? Utrum abstrahendi ratio nos a [[Lexicon philosophicum/Veritas|veritate]] abducat, dum concreti divitias amittimus, an potius ad eam adducat, dum id quod praecipuum est apprehendimus?

Antequam ad historiam notionis veniamus, plures abstractionis sensus distinguere oportet, qui, quamvis inter se cohaereant, ad diversas quaestiones pertinent neque sine errore confundi possunt. Primum abstractio significat opus quoddam animi quo, ex singulis experientiis, communes plurium rerum imagines elicimus: hunc sensum maxime tractant et [[Lexicon philosophicum/Empirismus|empirici]], a Lockio usque ad Humium, et qui hodie de cognitione humana scribunt. Deinde ad quaestionem de ipsa rerum natura pertinet, scilicet quid sint universalia (genera, species, proprietates) et latius « res abstractae » (numeri, multitudines, enuntiata), quarum status inter eos disputatur qui res ipsas esse contendunt, eos qui eas solas notiones esse putant, eosque qui sola nomina esse censent. Tertio condicionem quandam priorem cognitionis significare potest: apud Kantium formae purae non a sensibus abstrahuntur, sed ipsas res sensibiles [[Lexicon philosophicum/A priori|a priori]] ordinant; apud Husserl essentiae intuitus liberam quandam per imaginationem variationem poscit, quae ad Lockianam notarum omissionem non redigitur. Quarto, ut Marx ostendet, abstractio velut forma quaedam socialis intellegi potest, certo tempore orta et ex ipsis commerciis nata, antequam ulla philosophorum cogitatio accedat.&lt;ref&gt;De hac significationum distributione vide Rosen, Gideon, &quot;Abstract Objects&quot;, ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2020 (versio interretialis); Horsten, Leon et Leitgeb, Hannes, &quot;How Abstraction Works&quot;, ''Philosophia Mathematica'', vol. 17, nr. 3, 2009, p. 334-358.&lt;/ref&gt; Hi quattuor sensus diversis viis tractantur (per animi doctrinam, per rerum naturae scientiam, per philosophiam priorem, per rerum socialium reprehensionem); quos confundere idem est ac res prorsus diversas pro una habere. Quae sequuntur eo spectant ut eos inter se coniungant neque tamen permisceant.
{{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=etroite}}
{{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}}</text>
      <sha1>9oyftzw6d2l2ssucn37k6l6jeabwcwi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10752</id>
      <parentid>10751</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T11:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <origin>10752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7142" sha1="rhsgvgny3pgzwvvbt1ykli45jenx9io" xml:space="preserve">== Definitio et quaestiones generales ==

Abstractio simul et actionem animi et eius effectum significat. Est enim opus quo mens quasdam unius rei vel plurium rerum proprietates secernit, ceteris omissis; estque insuper ipsa notio communis quae hoc modo paritur. Haec notio in omni doctrina de cognitione iam ab antiquis temporibus principem locum obtinet, quoniam maximam quaestionem movet de eo quomodo res singulae cum [[Lexicon philosophicum/Universale|universalibus]] cohaereant, et quomodo ea quae sensibus percipiuntur cum cogitatione, quae notionibus utitur, coniungantur.&lt;ref&gt;Armstrong, David M., ''Universals. An Opinionated Introduction'', Boulder, Westview Press, 1989, p. 1-15.&lt;/ref&gt;

Vocabulum ipsum ex verbo Latino ''abstrahere'' (« detrahere », « separare ») ductum est, quod Graecum illud ''aphairesis'' reddit. Quae origo rei naturam aperit: agitur enim de aliquo ex maiore copia eximendo, ut ex iis quae dantur quaedam tantum seligantur.&lt;ref&gt;Klima, Gyula, &quot;The Medieval Problem of Universals&quot;, ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2008 (versio interretialis).&lt;/ref&gt; Sic abstractio velut via quaedam apparet qua res ad formas simpliciores revocantur: quasdam enim proprietates de industria seponit ut id capiatur quod pluribus rebus aut rerum statibus commune est.

Haec abstrahendi facultas inter ea numeratur quae hominis cognitionem maxime distinguunt. Per eam enim notiones communes ex singulis experientiis formamus, res in genera digerimus, leges naturae enuntiamus atque rationes mathematicas excolimus.&lt;ref&gt;Martínez, Sergio F. et Huang, Xiang, &quot;Epistemic Groundings of Abstraction and Their Cognitive Dimension&quot;, ''Philosophy of Science'', vol. 78, nr. 3, 2011, p. 490-511.&lt;/ref&gt; Sine ea omnis cogitatio rebus singularibus et praesentibus astricta esset, neque ad illas rerum rationes et constantias intellegendas surgere posset quibus res ipsa ordinatur.

Attamen abstractio difficultates philosophicas magnas affert. Quomodo enim id quod commune est esse potest, cum solae res [[Lexicon philosophicum/Individuum|singulae]] veram et solidam naturam habere videantur? Utrum notiones abstractae alicui rei in mundo respondeant, an mentis tantum opera sint? Utrum abstrahendi ratio nos a [[Lexicon philosophicum/Veritas|veritate]] abducat, dum concreti divitias amittimus, an potius ad eam adducat, dum id quod praecipuum est apprehendimus?

Antequam ad historiam notionis veniamus, plures abstractionis sensus distinguere oportet, qui, quamvis inter se cohaereant, ad diversas quaestiones pertinent neque sine errore confundi possunt. Primum abstractio significat opus quoddam animi quo, ex singulis experientiis, communes plurium rerum imagines elicimus: hunc sensum maxime tractant et [[Lexicon philosophicum/Empirismus|empirici]], a Lockio usque ad Humium, et qui hodie de cognitione humana scribunt. Deinde ad quaestionem de ipsa rerum natura pertinet, scilicet quid sint universalia (genera, species, proprietates) et latius « res abstractae » (numeri, multitudines, enuntiata), quarum status inter eos disputatur qui res ipsas esse contendunt, eos qui eas solas notiones esse putant, eosque qui sola nomina esse censent. Tertio condicionem quandam priorem cognitionis significare potest: apud Kantium formae purae non a sensibus abstrahuntur, sed ipsas res sensibiles [[Lexicon philosophicum/A priori|a priori]] ordinant; apud Husserl essentiae intuitus liberam quandam per imaginationem variationem poscit, quae ad Lockianam notarum omissionem non redigitur. Quarto, ut Marx ostendet, abstractio velut forma quaedam socialis intellegi potest, certo tempore orta et ex ipsis commerciis nata, antequam ulla philosophorum cogitatio accedat.&lt;ref&gt;De hac significationum distributione vide Rosen, Gideon, &quot;Abstract Objects&quot;, ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2020 (versio interretialis); Horsten, Leon et Leitgeb, Hannes, &quot;How Abstraction Works&quot;, ''Philosophia Mathematica'', vol. 17, nr. 3, 2009, p. 334-358.&lt;/ref&gt; Hi quattuor sensus diversis viis tractantur (per animi doctrinam, per rerum naturae scientiam, per philosophiam priorem, per rerum socialium reprehensionem); quos confundere idem est ac res prorsus diversas pro una habere. Quae sequuntur eo spectant ut eos inter se coniungant neque tamen permisceant.

== Historia philosophica notionis ==

=== Antiquitas: Plato et Aristoteles ===

De abstractione cogitari coeptum est apud Graecos, qui primi quaestionem de universalibus diligenter pertractaverunt. Plato (428-348 a.C.n.) doctrinam de [[Lexicon philosophicum/Idea|ideis]] (sive formis) excogitavit ut explicaret quomodo scientia firma et universalis esse possit, cum mundus sensibilis perpetuo mutetur.&lt;ref&gt;Platon, ''République'', lib. VI-VII, vers. Gall. G. Leroux, Paris, Flammarion, 2002.&lt;/ref&gt; Ideae Platonicae sunt res aeternae et immutabiles, quae a mundo sensibili seiunctae in mundo quodam intellegibili exsistunt. Idea pulchri, exempli gratia, etiam sine rebus pulchris singularibus exsistit earumque exemplar est: quia enim huius ideae participes sunt, res sensibiles pulchrae dici possunt.

In hac sententia abstractio non est mentis opus sed recordatio: cognoscere est meminisse formarum quas [[Lexicon philosophicum/Anima|anima]] ante lapsum in corpus contemplata est.&lt;ref&gt;Platon, ''Phédon'', 72e-76e, vers. Gall. M. Dixsaut, Paris, Flammarion, 1991, p. 221-235.&lt;/ref&gt; Cognoscendi opus in eo positum est ut a sensibilibus ad intellegibilia, a singulari mutabili ad universale aeternum surgamus. Quae ascensio, in illa speluncae imagine praecipue descripta, ipse philosophiae motus est.

Aristoteles (384-322 a.C.n.), Platonis discipulus, illam inter mundum sensibilem et mundum formarum seiunctionem reicit.&lt;ref&gt;Aristote, ''Métaphysique'', lib. I, 9, 990b-991b, vers. Gall. M.-P. Duminil et A. Jaulin, Paris, Flammarion, 2008, p. 83-87.&lt;/ref&gt; Eius enim sententia universalia non separatim a rebus singulis exsistunt, sed ''in'' ipsis rebus singulis velut earum forma. Forma equi non seorsum in mundo intellegibili est, sed in equis singulis tantum actu praesens. Haec doctrina, quae rem omnem ex materia et forma compositam esse docet (a Graecis ''hylè'', materia, et ''morphè'', forma), affirmat nullam substantiam sine utraque in re ipsa exsistere.

Apud Aristotelem abstractio fit verum mentis opus: intellectus enim agens formam intellegibilem ex iis quae sensus ministrant elicit.&lt;ref&gt;Aristote, ''De l'âme'', III, 4-5, 429a-430a, vers. Gall. R. Bodéüs, Paris, Flammarion, 1993, p. 217-222.&lt;/ref&gt; Quod opus universale non fingit, sed ex singulari, ubi inest, educit. Abstractio Aristotelica per gradus procedit, dum condiciones materiales paulatim removentur: formam geometricam rei capere possumus, colore, asperitate, pondere omissis, ut sola spatii figura retineatur.

Quae inter Platonem et Aristotelem dissensio quaestionem aperit quae totam philosophiae historiam pervadet: utrum universalia ante res (''ante res''), an in rebus (''in rebus''), an post res tantum, velut mentis opera (''post res''), exsistant?


{{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=etroite}}
{{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}}</text>
      <sha1>rhsgvgny3pgzwvvbt1ykli45jenx9io</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Modulus:Sous-Page</title>
    <ns>828</ns>
    <id>3611</id>
    <revision>
      <id>10737</id>
      <timestamp>2026-06-09T10:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '-------------------------------------------------------------------------------- -- Module:Titre -- -- Met en forme le titre affiché (h1) des sous-pages via DISPLAYTITLE : -- tous les segments avant le dernier en petit, atténué et en italique, -- chaque barre oblique aérée et discrète, le nom de la sous-page -- légèrement agrandi. -- -- Le texte du titre n'est jamais modifié (contrainte $wgRestrictDisplayTitle), -- seule la typographie change. -- -- Us...'</comment>
      <origin>10737</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="3183" sha1="7go5oqgx49s7z2cce88k7ode7rg2tbf" xml:space="preserve">--------------------------------------------------------------------------------
-- Module:Titre
--
-- Met en forme le titre affiché (h1) des sous-pages via DISPLAYTITLE :
-- tous les segments avant le dernier en petit, atténué et en italique,
-- chaque barre oblique aérée et discrète, le nom de la sous-page
-- légèrement agrandi.
--
-- Le texte du titre n'est jamais modifié (contrainte $wgRestrictDisplayTitle),
-- seule la typographie change.
--
-- Usage :
--   {{#invoke:Titre|sousPage}}
--
-- Paramètres facultatifs :
--   |taille préfixe=  taille des segments intermédiaires (défaut : 0.55em)
--   |taille titre=    taille de la sous-page finale       (défaut : 1.06em)
--   |italique=non     désactive l'italique de la sous-page finale
--------------------------------------------------------------------------------

local p = {}

local TAILLE_PREFIXE_DEFAUT = '0.55em'
local TAILLE_TITRE_DEFAUT   = '1.06em'

-- N'accepte que des tailles de la forme « 0.85em » ou « 85% »,
-- afin de ne jamais injecter de CSS arbitraire dans le titre.
local function tailleValide(valeur, defaut)
	if type(valeur) ~= 'string' then
		return defaut
	end
	valeur = mw.text.trim(valeur)
	if string.match(valeur, '^%d+%.?%d*em$') or string.match(valeur, '^%d+%.?%d*%%$') then
		return valeur
	end
	return defaut
end

local function estNon(valeur)
	if type(valeur) ~= 'string' then
		return false
	end
	valeur = mw.ustring.lower(mw.text.trim(valeur))
	return valeur == 'non' or valeur == 'no' or valeur == '0' or valeur == 'false'
end

function p.sousPage(frame)
	local args = frame.args
	local parent = frame:getParent()
	if parent then
		local fusion = {}
		for cle, valeur in pairs(parent.args) do
			fusion[cle] = valeur
		end
		for cle, valeur in pairs(args) do
			fusion[cle] = valeur
		end
		args = fusion
	end

	local titre = mw.title.getCurrentTitle()
	local complet = titre.prefixedText
	local feuille = titre.subpageText
	if complet == feuille then
		return ''  -- pas de sous-page, titre laissé tel quel
	end

	local taillePrefixe = tailleValide(args['taille préfixe'], TAILLE_PREFIXE_DEFAUT)
	local tailleTitre = tailleValide(args['taille titre'], TAILLE_TITRE_DEFAUT)
	local styleFeuille = 'font-size:' .. tailleTitre
	if not estNon(args['italique']) then
		styleFeuille = styleFeuille .. '; font-style:italic'
	end

	-- Découpe du titre complet sur les barres obliques : tous les segments
	-- intermédiaires sont stylés à l'identique, le dernier reçoit son propre style.
	local segments = mw.text.split(complet, '/', true)
	local n = #segments

	local stylePrefixe = 'font-size:' .. taillePrefixe .. '; opacity:0.5; font-style:italic'
	local separateur = '&lt;span style=&quot;font-size:' .. taillePrefixe
		.. '; opacity:0.35; padding:0 0.3em&quot;&gt;/&lt;/span&gt;'

	local morceaux = {}
	for i = 1, n - 1 do
		morceaux[#morceaux + 1] = '&lt;span style=&quot;' .. stylePrefixe .. '&quot;&gt;'
			.. mw.text.encode(segments[i]) .. '&lt;/span&gt;'
	end
	local affiche = table.concat(morceaux, separateur)
		.. separateur
		.. '&lt;span style=&quot;' .. styleFeuille .. '&quot;&gt;' .. mw.text.encode(segments[n]) .. '&lt;/span&gt;'

	frame:callParserFunction('DISPLAYTITLE', affiche, 'noerror')
	return ''
end

return p</text>
      <sha1>7go5oqgx49s7z2cce88k7ode7rg2tbf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Modulus:Mise en page</title>
    <ns>828</ns>
    <id>3612</id>
    <revision>
      <id>10738</id>
      <timestamp>2026-06-09T10:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '-------------------------------------------------------------------------------- -- Module:Mise en page -- -- Applique une mise en page de lecture confortable à la zone de contenu -- (.mw-parser-output) via TemplateStyles : largeur réduite, justification, -- retrait de première ligne des paragraphes. -- -- Le style proprement dit vit dans des sous-pages CSS (modèle sanitized-css), -- composées à la demande ; le module se contente d'inclure les bons fragme...'</comment>
      <origin>10738</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="2802" sha1="jzsxnk1woo7hxspmaphtanpxdr2iahu" xml:space="preserve">--------------------------------------------------------------------------------
-- Module:Mise en page
--
-- Applique une mise en page de lecture confortable à la zone de contenu
-- (.mw-parser-output) via TemplateStyles : largeur réduite, justification,
-- retrait de première ligne des paragraphes.
--
-- Le style proprement dit vit dans des sous-pages CSS (modèle sanitized-css),
-- composées à la demande ; le module se contente d'inclure les bons fragments.
-- C'est l'unique voie possible, le CSS de TemplateStyles étant statique.
--
-- Sous-pages CSS attendues (préfixe ajustable par BASE) :
--   Modèle:Mise en page/largeur-etroite.css   (max-width 30em)
--   Modèle:Mise en page/largeur-normale.css   (max-width 36em)
--   Modèle:Mise en page/largeur-large.css     (max-width 42em)
--   Modèle:Mise en page/justifier.css
--   Modèle:Mise en page/retrait.css
--
-- Usage :
--   {{#invoke:Mise en page|confortable}}
--   {{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=large|retrait=non}}
--
-- Paramètres facultatifs :
--   |largeur=    étroite | normale | large   (défaut : normale)
--   |justifier=  non pour désactiver         (défaut : oui)
--   |retrait=    non pour désactiver          (défaut : oui)
--------------------------------------------------------------------------------

local p = {}

-- Préfixe des sous-pages CSS. À adapter si elles sont rangées ailleurs.
local BASE = 'Modèle:Mise en page/'

local FICHIERS_LARGEUR = {
	['etroite'] = 'largeur-etroite.css',
	['étroite'] = 'largeur-etroite.css',
	['normale'] = 'largeur-normale.css',
	['large']   = 'largeur-large.css',
}

local function estNon(valeur)
	if type(valeur) ~= 'string' then
		return false
	end
	valeur = mw.ustring.lower(mw.text.trim(valeur))
	return valeur == 'non' or valeur == 'no' or valeur == '0' or valeur == 'false'
end

local function lireArgs(frame)
	local args = {}
	local parent = frame:getParent()
	if parent then
		for cle, valeur in pairs(parent.args) do
			args[cle] = valeur
		end
	end
	for cle, valeur in pairs(frame.args) do
		args[cle] = valeur
	end
	return args
end

local function inclure(frame, fichier)
	return frame:extensionTag{
		name = 'templatestyles',
		content = '',
		args = { src = BASE .. fichier },
	}
end

function p.confortable(frame)
	local args = lireArgs(frame)
	local sorties = {}

	local largeur = args.largeur and mw.ustring.lower(mw.text.trim(args.largeur)) or 'normale'
	local fichierLargeur = FICHIERS_LARGEUR[largeur] or FICHIERS_LARGEUR['normale']
	sorties[#sorties + 1] = inclure(frame, fichierLargeur)

	if not estNon(args.justifier) then
		sorties[#sorties + 1] = inclure(frame, 'justifier.css')
	end
	if not estNon(args.retrait) then
		sorties[#sorties + 1] = inclure(frame, 'retrait.css')
	end

	return table.concat(sorties)
end

return p</text>
      <sha1>jzsxnk1woo7hxspmaphtanpxdr2iahu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10744</id>
      <parentid>10738</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <origin>10744</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="2794" sha1="sv9i8u4sik3biasquwredvx3benvjlq" xml:space="preserve">--------------------------------------------------------------------------------
-- Module:Mise en page
--
-- Applique une mise en page de lecture confortable à la zone de contenu
-- (.mw-parser-output) via TemplateStyles : largeur réduite, justification,
-- retrait de première ligne des paragraphes.
--
-- Le style proprement dit vit dans des sous-pages CSS (modèle sanitized-css),
-- composées à la demande ; le module se contente d'inclure les bons fragments.
-- C'est l'unique voie possible, le CSS de TemplateStyles étant statique.
--
-- Sous-pages CSS attendues (préfixe ajustable par BASE) :
--   Modèle:Mise en page/largeur-etroite.css   (max-width 30em)
--   Modèle:Mise en page/largeur-normale.css   (max-width 36em)
--   Modèle:Mise en page/largeur-large.css     (max-width 42em)
--   Modèle:Mise en page/justifier.css
--   Modèle:Mise en page/retrait.css
--
-- Usage :
--   {{#invoke:Mise en page|confortable}}
--   {{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=large|retrait=non}}
--
-- Paramètres facultatifs :
--   |largeur=    étroite | normale | large   (défaut : normale)
--   |justifier=  non pour désactiver         (défaut : oui)
--   |retrait=    non pour désactiver          (défaut : oui)
--------------------------------------------------------------------------------

local p = {}

-- Préfixe des sous-pages CSS. À adapter si elles sont rangées ailleurs.
local BASE = 'Mise en page/'

local FICHIERS_LARGEUR = {
	['etroite'] = 'largeur-etroite.css',
	['étroite'] = 'largeur-etroite.css',
	['normale'] = 'largeur-normale.css',
	['large']   = 'largeur-large.css',
}

local function estNon(valeur)
	if type(valeur) ~= 'string' then
		return false
	end
	valeur = mw.ustring.lower(mw.text.trim(valeur))
	return valeur == 'non' or valeur == 'no' or valeur == '0' or valeur == 'false'
end

local function lireArgs(frame)
	local args = {}
	local parent = frame:getParent()
	if parent then
		for cle, valeur in pairs(parent.args) do
			args[cle] = valeur
		end
	end
	for cle, valeur in pairs(frame.args) do
		args[cle] = valeur
	end
	return args
end

local function inclure(frame, fichier)
	return frame:extensionTag{
		name = 'templatestyles',
		content = '',
		args = { src = BASE .. fichier },
	}
end

function p.confortable(frame)
	local args = lireArgs(frame)
	local sorties = {}

	local largeur = args.largeur and mw.ustring.lower(mw.text.trim(args.largeur)) or 'normale'
	local fichierLargeur = FICHIERS_LARGEUR[largeur] or FICHIERS_LARGEUR['normale']
	sorties[#sorties + 1] = inclure(frame, fichierLargeur)

	if not estNon(args.justifier) then
		sorties[#sorties + 1] = inclure(frame, 'justifier.css')
	end
	if not estNon(args.retrait) then
		sorties[#sorties + 1] = inclure(frame, 'retrait.css')
	end

	return table.concat(sorties)
end

return p</text>
      <sha1>sv9i8u4sik3biasquwredvx3benvjlq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Formula:Mise en page/largeur-etroite.css</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3613</id>
    <revision>
      <id>10739</id>
      <timestamp>2026-06-09T10:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '/* Largeur de lecture étroite. Le sélecteur « body » est transformé par    TemplateStyles pour cibler la racine .mw-parser-output elle-même. */ body { 	max-width: 30em; 	margin-left: auto; 	margin-right: auto; }'</comment>
      <origin>10739</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="217" sha1="fy1698k7k6sugef4rahhrpv7prfyrso" xml:space="preserve">/* Largeur de lecture étroite. Le sélecteur « body » est transformé par
   TemplateStyles pour cibler la racine .mw-parser-output elle-même. */
body {
	max-width: 30em;
	margin-left: auto;
	margin-right: auto;
}</text>
      <sha1>fy1698k7k6sugef4rahhrpv7prfyrso</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10750</id>
      <parentid>10739</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T11:09:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <origin>10750</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="373" sha1="9r67ficwt43al2s7xywlaxcnffoqdpz" xml:space="preserve">/* Largeur de lecture (30 em). TemplateStyles ne peut pas styler le conteneur
   .mw-parser-output lui-meme (verifie sur le code du sanitizer) ; on contraint
   donc la largeur des blocs de contenu, qui forment alors une colonne centree. */
p, h1, h2, h3, h4, h5, h6,
ul, ol, dl,
blockquote, pre, table, figure {
	max-width: 30em;
	margin-left: auto;
	margin-right: auto;
}</text>
      <sha1>9r67ficwt43al2s7xywlaxcnffoqdpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Formula:Mise en page/largeur-normale.css</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3614</id>
    <revision>
      <id>10740</id>
      <timestamp>2026-06-09T10:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '/* Largeur de lecture normale (« body » cible .mw-parser-output). */ body { 	max-width: 36em; 	margin-left: auto; 	margin-right: auto; }'</comment>
      <origin>10740</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="138" sha1="kwhm10ep1qq6b72aj8jn4jdx2h9do9f" xml:space="preserve">/* Largeur de lecture normale (« body » cible .mw-parser-output). */
body {
	max-width: 36em;
	margin-left: auto;
	margin-right: auto;
}</text>
      <sha1>kwhm10ep1qq6b72aj8jn4jdx2h9do9f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10748</id>
      <parentid>10740</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T11:08:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <origin>10748</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="373" sha1="m1u9u3qquzu0tr7f6kbu1wjdeh47tlp" xml:space="preserve">/* Largeur de lecture (36 em). TemplateStyles ne peut pas styler le conteneur
   .mw-parser-output lui-meme (verifie sur le code du sanitizer) ; on contraint
   donc la largeur des blocs de contenu, qui forment alors une colonne centree. */
p, h1, h2, h3, h4, h5, h6,
ul, ol, dl,
blockquote, pre, table, figure {
	max-width: 36em;
	margin-left: auto;
	margin-right: auto;
}</text>
      <sha1>m1u9u3qquzu0tr7f6kbu1wjdeh47tlp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Formula:Mise en page/largeur-large.css</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3615</id>
    <revision>
      <id>10741</id>
      <timestamp>2026-06-09T10:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '/* Largeur de lecture large (« body » cible .mw-parser-output). */ body { 	max-width: 42em; 	margin-left: auto; 	margin-right: auto; }'</comment>
      <origin>10741</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="136" sha1="21w7c8oaydegtlwwmlpd019azscsg0o" xml:space="preserve">/* Largeur de lecture large (« body » cible .mw-parser-output). */
body {
	max-width: 42em;
	margin-left: auto;
	margin-right: auto;
}</text>
      <sha1>21w7c8oaydegtlwwmlpd019azscsg0o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10749</id>
      <parentid>10741</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T11:09:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <origin>10749</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="373" sha1="eiyp82ki41prfkkwqmpstumoofvo1bs" xml:space="preserve">/* Largeur de lecture (42 em). TemplateStyles ne peut pas styler le conteneur
   .mw-parser-output lui-meme (verifie sur le code du sanitizer) ; on contraint
   donc la largeur des blocs de contenu, qui forment alors une colonne centree. */
p, h1, h2, h3, h4, h5, h6,
ul, ol, dl,
blockquote, pre, table, figure {
	max-width: 42em;
	margin-left: auto;
	margin-right: auto;
}</text>
      <sha1>eiyp82ki41prfkkwqmpstumoofvo1bs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Formula:Mise en page/justifier.css</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3616</id>
    <revision>
      <id>10742</id>
      <timestamp>2026-06-09T10:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '/* Justification du texte courant, césure activée pour limiter les lézardes. */ p { 	text-align: justify; 	hyphens: auto; }'</comment>
      <origin>10742</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="126" sha1="j4be9w7slhiow16a9y49hkx9i8ec4m2" xml:space="preserve">/* Justification du texte courant, césure activée pour limiter les lézardes. */
p {
	text-align: justify;
	hyphens: auto;
}</text>
      <sha1>j4be9w7slhiow16a9y49hkx9i8ec4m2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Formula:Mise en page/retrait.css</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3617</id>
    <revision>
      <id>10743</id>
      <timestamp>2026-06-09T10:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PandaMystique</username>
        <id>2967</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '/* Retrait de première ligne, sauf pour le premier paragraphe d'une section    ou un paragraphe suivant immédiatement un bloc (titre, liste, tableau...). */ p { 	text-indent: 1.5em; } h1 + p, h2 + p, h3 + p, h4 + p, h5 + p, h6 + p, ul + p, ol + p, dl + p, blockquote + p, table + p, figure + p, div + p { 	text-indent: 0; }'</comment>
      <origin>10743</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="325" sha1="5ap6kx9qeelc95capg6zxh18d6iwaxh" xml:space="preserve">/* Retrait de première ligne, sauf pour le premier paragraphe d'une section
   ou un paragraphe suivant immédiatement un bloc (titre, liste, tableau...). */
p {
	text-indent: 1.5em;
}
h1 + p, h2 + p, h3 + p, h4 + p, h5 + p, h6 + p,
ul + p, ol + p, dl + p, blockquote + p,
table + p, figure + p, div + p {
	text-indent: 0;
}</text>
      <sha1>5ap6kx9qeelc95capg6zxh18d6iwaxh</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>