Wikisource lawikisource https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Media Specialis Disputatio Usor Disputatio Usoris Vicifons Disputatio Vicifontis Fasciculus Disputatio Fasciculi MediaWiki Disputatio MediaWiki Formula Disputatio Formulae Auxilium Disputatio Auxilii Categoria Disputatio Categoriae Scriptor Disputatio Scriptoris Pagina Disputatio Paginae Liber Disputatio Libri TimedText TimedText talk Modulus Disputatio Moduli Event Event talk 0 1321 266259 138579 2026-05-15T15:48:32Z Saumache 27923 266259 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |OperaeTitulus=Academicorum Priorum |OperaeWikiPagina=Academica Priora |SubTitulus=[[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|Opera philosophica]], liber secundus |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |Annus= 45 a.Ch.n |Genera=Philosophia }} __NOTOC__ {|align="center" id="toc" |-align="center" | [[#I.|I]]&nbsp;'''·''' [[#II.|II]]&nbsp;'''·''' [[#III.|III]]&nbsp;'''·''' [[#IV.|IV]]&nbsp;'''·''' [[#V.|V]]&nbsp;'''·''' [[#VI.|VI]]&nbsp;'''·''' [[#VII.|VII]]&nbsp;'''·''' [[#VIII.|VIII]]&nbsp;'''·''' [[#IX.|IX]]&nbsp;'''·''' [[#X.|X]]&nbsp;'''·''' [[#XI.|XI]]&nbsp;'''·''' [[#XII.|XII]]&nbsp;'''·''' [[#XIII.|XIII]]&nbsp;'''·''' [[#XIV.|XIV]]&nbsp;'''·''' [[#XV.|XV]]&nbsp;'''·''' [[#XVI.|XVI]]&nbsp;'''·''' [[#XVII.|XVII]]&nbsp;'''·''' [[#XVIII.|XVIII]]&nbsp;'''·''' [[#XIX.|XIX]]&nbsp;'''·''' [[#XX.|XX]]&nbsp;'''·''' [[#XXI.|XXI]]&nbsp;'''·''' [[#XXII.|XXII]]&nbsp;'''·''' [[#XXIII.|XXIII]]&nbsp;'''·''' [[#XXIV.|XXIV]]&nbsp;'''·''' [[#XXV.|XXV]]&nbsp;'''·''' [[#XXVI.|XXVI]]&nbsp;'''·''' [[#XXVII.|XXVII]]&nbsp;'''·''' [[#XXVIII.|XXVIII]]&nbsp;'''·''' [[#XXIX.|XXIX]]&nbsp;'''·''' [[#XXX.|XXX]]&nbsp;'''·''' [[#XXXI.|XXXI]]&nbsp;'''·''' [[#XXXII.|XXXII]]&nbsp;'''·''' [[#XXXIII.|XXXIII]]&nbsp;'''·''' [[#XXXIV.|XXXIV]]&nbsp;'''·''' [[#XXXV.|XXXV]]&nbsp;'''·''' [[#XXXVI.|XXXVI]]&nbsp;'''·''' [[#XXXVII.|XXXVII]]&nbsp;'''·''' [[#XXXVIII.|XXXVIII]]&nbsp;'''·''' [[#XXXIX.|XXXIX]]&nbsp;'''·''' [[#XL.|XL]]&nbsp;'''·''' [[#XLI.|XLI]]&nbsp;'''·''' [[#XLII.|XLII]]&nbsp;'''·''' [[#XLIII.|XLIII]]&nbsp;'''·''' [[#XLIV.|XLIV]]&nbsp;'''·''' [[#XLV.|XLV]]&nbsp;'''·''' [[#XLVI.|XLVI]]&nbsp;'''·''' [[#XLVII.|XLVII]]&nbsp;'''·''' [[#XLVIII.|XLVIII]] |} ---- === I. === {{pn|1}}Magnum ingenium L. Luculli magnumque optimarum artium studium, tum omnis liberalis et digna homine nobili ab eo percepta doctrina, quibus temporibus florere in foro maxime potuit, caruit omnino rebus urbanis. Vt enim admodum adulescens cum fratre ari pietate et industria praedito paternas inimicitias magna cum gloria est persecutus, in Asiam quaestor profectus, ibi permultos annos admirabili quadam laude prouinciae praefuit; deinde absens factus aedilis, continuo praetor — licebat enim celerius legis praemio — post in Africam, inde ad consulatum, quem ita gessit ut diligentiam admirarentur omnes, ingenium agnoscerent. Post ad Mithridaticum bellum missus a senatu non modo opinionem uicit omnium, quae de uirtute eius erat, sed etiam gloriam superiorum. {{pn|2}}Idque eo fuit mirabilius, quod ab eo laus imperatoria non admodum exspectabatur, qui adulescentiam in forensi opera, quaesturae diuturnum tempus Murena bellum in Ponto gerente in Asia pace consumpserat. Sed incredibilis quaedam ingeni magnitudo non desiderauit indocilem usus disciplinam. Itaque cum totum iter et nauigationem consumpsisset partim in percontando a peritis, partim in rebus gestis legendis, in Asiam factus imperator uenit, cum esset Roma profectus rei militaris rudis. Habuit enim diuinam quandam memoriam rerum, uerborum maiorem Hortensius, sed quo plus in negotiis gerendis res quam uerba prosunt, hoc erat memoria illa praestantior, quam fuisse in Themistocle, quem facile Graeciae principem ponimus, singularem ferunt, qui quidem etiam pollicenti cuidam se artem ei memoriae, quae tum primum proferebatur, traditurum respondisse dicitur obliuisci se malle discere; credo, quod haerebant in memoria quaecumque audierat et uiderat. Tali ingenio praeditus Lucullus adiunxerat etiam illam, quam Themistocles spreuerat, disciplinam. Itaque ut litteris consignamus quae monumentis mandare uolumus, sic ille in animo res insculptas habebat. {{pn|3}}Tantus ergo imperator in omni genere belli fuit, proeliis, oppugnationibus, naualibus pugnis totiusque belli instrumento et apparatu, ut ille rex post Alexandrum maximus hunc a se maiorem ducem cognitum quam quemquam eorum, quos legisset, fateretur. In eodem tanta prudentia fuit in constituendis temperandisque ciuitatibus, tanta aequitas, ut hodie stet Asia Luculli institutis seruandis et quasi uestigiis persequendis. Sed etsi magna cum utilitate rei publicae, tamen diutius quam uellem tanta uis uirtutis atque ingeni peregrinata afuit ab oculis et fori et curiae. Quin etiam, cum uictor a Mithridatico bello reuertisset, inimicorum calumnia triennio tardius quam debuerat triumpauit. Nos enim consules introduximus paene in urbem currum clarissimi uiri, cuius mihi consilium et auctoritas quid tum in maximis rebus profuisset dicerem, nisi de me ipso dicendum esset, quod hoc tempore non est necesse. Ita priuabo illum potius debito testimonio quam id cum mea laude communicem. ---- === II. === {{pn|4}}Sed quae populari gloria decorari in Lucullo debuerunt, ea fere sunt et Graecis litteris celebrata et Latinis. Nos autem illa externa cum multis, haec interiora cum paucis ex ipso saepe cognouimus. Maiore enim studio Lucullus cum omni litterarum generi tum philosophiae deditus fuit quam qui illum ignorabant arbitrabantur, nec uero ineunte aetate solum, sed et pro quaestore aliquot annos et in ipso bello, in quo ita magna rei militaris esse occupatio solet, ut non multum imperatori sub ipsis pellibus oti relinquatur. Cum autem e philosophis ingenio scientiaque putaretur Antiochus, Philonis auditor, excellere, eum secum et quaestor habuit et post aliquot annos imperator, quique esset ea memoria, quam ante dixi, ea saepe audiendo facile cognouit, quae uel semel audita meminisse potuisset. Delectabatur autem mirifice lectione librorum, de quibus audiebat. {{pn|5}}Ac uereor interdum ne talium personarum cum amplificare uelim, minuam etiam gloriam. Sunt enim multi qui omnino Graecas non ament litteras, plures qui philosophiam, reliqui, etiam si haec non improbent, tamen earum rerum disputationem principibus ciuitatis non ita decoram putant. Ego autem, cum Graecas litteras M. Catonem in senectute didicisse acceperim, P. autem Africani historiae loquantur in legatione illa nobili, quam ante censuram obiit, Panaetium unum omnino comitem fuisse, nec litterarum Graecarum nec philosophiae iam ullum auctorem requiro. {{pn|6}}Restat ut eis respondeam, qui sermonibus eius modi nolint personas tam grauis illigari. Quasi uero clarorum uirorum aut tacitos congressus esse oporteat aut ludicros sermones aut rerum colloquia leuiorum! Etenim, si quodam in libro uere est a nobis philosophia laudata, profecto eius tractatio optimo atque amplissimo quoque dignissima est, nec quicquam aliud uidendum est nobis, quos populus Romanus hoc in gradu collocauit, nisi ne quid priuatis astudiis de opera publica detrahamus. Quod si, cum fungi munere debebamus, non modo operam nostram numquam a populari coetu remouimus, sed ne litteram quidem ullam fecimus nisi forensem, quis reprendet nostrum otium, qui in eo non modo nosmet ipsos hebescere et languere nolumus, sed etiam ut plurimis prosimus enitimur? Gloriam uero non modo non minui, sed etiam augeri arbitramur eorum, quorum ad popularis illustrisque laudes has etiam minus notas minusque peruolgatas adiungimus. {{pn|7}}Sunt etiam qui negent in eis, qui in nostris libris disputent, fuisse earum rerum, de quibus disputatur, scientiam: qui mihi uidentur non solum uiuis, sed etiam mortuis inuidere. ---- === III. === Restat unum genus reprehensorum, quibus Academiae ratio non probatur. Quod grauius ferremus, si quisquam ullam disciplinam philosophiae probaret praeter eam, quam ipse sequeretur. Nos autem, quoniam contra omnis dicere quae uidentur solemus, non possumus quin alii a nobis dissentiant recusare: quamquam nostra quidem caussa facilis est, qui uerum inuenire sine ulla contentione uolumus, idque summa cura studioque conquirimus. Etsi enim omnia cognitio multis est obstructa difficultatibus eaque est et in ipsis rebus obscuritas et in iudiciis nostris infirmitas, ut non sine caussa antiquissimi et doctissimi inuenire se posse quod cuperent diffisi sint, tamen nec illi defecerunt neque nos studium exquirendi defetigati relinquemus, neque nostrae disputationes quicquam aliud agunt nisi ut in utramque partem dicendo eliciant et tamquam exprimant aliquid, quod aut uerum sit aut ad id quam porxime accedat. {{pn|8}}Nec inter nos et eos, qui se scire arbitrantur, quicquam interest, nisi quod illi non dubitant quin ea uera sint, quae defendunt, nos probabilia multa habemus, quae sequi facile, adfirmare uix possumus. Hoc autem liberiores et solutiores sumus, quod integra nobis est iudicandi potestas, nec ut omnia, quae praescripta a quibusdam et quasi imperata sint, defendamus necessitate ulla cogimur. Nam ceteri primum ante tenentur adstricti quam quid esset optimum iudicare potuerunt: deinde infirmissimo tempore aetatis aut obsecuti amico cuidam aut una alicuius, quem primum audierunt, oratione capti de rebus incognitis iudicant et, ad quamcumque sunt disciplinam quasi tempestate delati, ad eam tamquam ad saxum adhaerescunt. {{pn|9}}Nam quod dicunt omnino se credere ei, quem iudicent fuisse sapientem, probarem, si id ipsum rudes et indocti iudicare potuissent — statuere enim qui sit sapiens uel maxime uidetur esse sapientis — sed ut potuerint, potuerunt omnibus rebus auditis, cognitis etiam reliquorum sententiis. Iudicauerunt autem re semel audita atque ad unius se auctoritatem contulerunt. Sed nescio quo modo plerique errare malunt eamque sententiam, quam adamauerunt, pugnacissime defendere quam sine pertinacia quid constantissime dicatur exquirere. Quibus de rebus et alias saepe nobis multa quaesita et disputata sunt et quondam in Hortensi uilla, quae est ad Baulos, cum eo Catulus et Lucullus nosque ipsi postridie uenissemus, quam apud Catulum fuissemus. Quo quidem etiam maturius uenimus, quod erat constitutum, si uentus esset, Lucullo in Neapolitanum, mihi in Pompeianum nauigare. Cum igitur pauca in xysto locuti essemus, tum eodem in spatio consedimus. ---- === IV. === {{pn|10}}Hic Catulus “etsi heri” inquit, “id quod quaerebatur paene explicatum est, ut tota fere quaestio tractata uideatur, tamen exspecto ea, quae te pollicitus es, Luculle, ab Antiocho audita dicturum”. “Equidem”, inquit Hortensius, “feci plus quam uellem: totam enim rem Lucullo integram seruatam oportuit. Et tamen fortasse seruata est: a me enim ea, quae in promptu erant, dicta sunt, a Lucullo autem reconditiora desidero”. Tum ille “non sane”, inquit, “Hortensi, conturbat me exspectatio tua, etsi nihil est eis, qui placere uolunt, tam aduersarium, sed quia non laboro quam ualde ea quae dico probaturus sim, eo minus contrubor. Dicam enim nec mea nec ea, in quibus, si non fuerint, non uinci me malim quam uincere. Sed mehercule, ut quidem nunc se caussa habet, etsi heterno sermone labefactata est, mihi tamen uidetur esse uerissima. Agam igitur, sicut Antiochus agebat: nota enim mihi res est. Nam et uacuo animo illum audiebam et magno studio, eadem de re etiam saepius, ut etiam maiorem exspectationem mei faciam quam modo fecit Hortensius”. {{pn|11}}Cum ita esset exorsus, ad audiendum animos ereximus. At ille, “cum Alexandriae pro quaestore” inquit “essem, fuit Antiochus mecum et erat iam antea Alexandriae familiaris Antiochi Heraclitus Tyrius, qui et Clitomachum multos annos et Philonem audierat, homo sane in ista philosophia, quae nunc prope dimissa reuocatur, probatus et nobilis, cum quo Antiochum saepe disputantem audiebam, sed utrumque leniter. Et quidem isti libri duo Philonis, de quibus heri dictum a Catulo est, tum erant adlati Alexandriam tumque primum in Antiochi manus uenerant: et homo natura lenissimus — nihil enim poterat fieri illo mitius — stomachari tamen coepit. Mirabar: nec enim umquam ante uideram. At ille, Heracliti memoriam implorans, quaerere ex eo uiderenturne illa Philonis aut ea num uel e Philone uel ex ullo Academico audiuisset aliquando? Negabat. Philonis tamen scriptum agnoscebat; nec id quidem dubitari poterat; nam aderant mei familiares, docti homines, P. et C. Selii et Tetrilius Rogus, qui se illa audiuisse Romae de Philone et ab eo ipso illos duos libros dicerent descripsisse. {{pn|12}}Tum et illa dixit Antiochus, quae heri Catulus commemorauit a patre suo dicta Philoni, et alia plura, nec se tenuit quin contra suum doctorem librum etiam ederet, qui Sosus inscribitur. Tum igitur et cum Heraclitum studiose audirem contra Antiochum disserentem et item Antiochum contra Academicos, dedi Antiocho operam diligentius, ut caussam ex eo totam cognoscerem. Itaque compluris dies adhibito Heraclito doctisque compluribus et in eis Antiochi fratre Aristo, et praeterea Aristone et Dione, quibus ille secundum fratrem plurimum tribuebat, multum temporis in ista una disputatione consumpsimus. Sed ea pars, quae contra Philonem erat, praetermittenda est; minus enim acer est aduersarius is, qui ista, quae sunt heri defensa, negat Academicos omnino dicere; etsi enim mentitur, tamen est aduersarius lenior. Ad Arcesilan Carneadenque ueniamus”. ---- === V. === {{pn|13}}Quae cum dixisset, sic rursus exorsus est: “primum mihi uidemini — me autem nomine appellabat — cum ueteres physicos nominatis, facere idem, quod seditiosi ciues solent, cum aliquos ex antiquis claros uiros proferunt, quos dicant fuisse popularis, ut eorum ipsi similes esse uideantur. Repetunt enim a P. Valerio, qui exactis regibus primo anno consul fuit, commemorant reliquos, qui leges popularis de prouocationibus tulerint, cum consules essent; tum ad hos notiores, C. Flaminium, qui legem agrariam aliquot annis ante secundum Punicum bellum tribunus plebis tulerit inuito senatu et postea bis consul factus sit, L. Cassium, Q. Pompeium; illi quidem etiam P. Africanum referre in eundem numerum solent. Duos uero sapientissimos et clarissimos fratres, P. Crassum et P. Scaeuolam, aiunt Ti. Graccho auctores legum fuisse, alterum quidem, ut uidemus, palam, alterum, ut suspicantur, obscurius. Addunt etiam C. Marium; et de hoc quidem nihil mentiuntur. Horum nominibus tot uirorum atque tantorum expositis eorum se institutum sequi dicunt. {{pn|14}}Similiter uos, cum perturbare, ut illi rem publicam, sic uos philosophiam bene iam constitutam uelitis, Empedoclen, Anaxagoran, Democritum, Parmeniden, Xenophanen, Platonem etiam et Socraten profertis. Sed neque Saturninus, ut nostrum inimicum potissimum nominem, simile quicquam habuit ueterum illorum nec Arcesilae calumnia conferenda est cum Democriti uerecundia. Et tamen isti physici raro admodum, cum haerent aliquo loco, exclamant quasi mente incitati, Empedocles quidem, ut interdum mihi furere uideatur, abstrusa esse omnia, nihil nos sentire, nihil cernere, nihil omnino quale sit posse reperire; maiorem autem partem, mihi quidem omnes, isti uidentur nimis etiam quaedam adfirmare plusque profiteri se scire quam sciant. {{pn|15}}Quod si illi tum in nouis rebus quasi modo nascentes haesitauerunt, nihilne tot saeculis, summis ingeniis, maximis studiis explicatum putamus? Nonne, cum iam philosophorum disciplinae grauissimae constitissent, tum exortus est ut in optima re publica Ti. Gracchus qui otium perturbaret, sic Arcesilas qui constitutam philosophiam euerteret et in eorum auctoritate delitisceret, qui negauissent quicquam sciri aut percipi posse? Quorum e numero tollendus est et Plato et Socrates, alter, quia reliquit perfectissimam disciplinam, Peripateticos et Academicos, nominibus differentis, re congruentis, a quibus Stoici ipsi uerbis magis quam sententiis dissenserunt; Socrates autem de se ipse detrahens in disutatione plus tribuebat eis, quos uolebat refellere. Ita, cum aliud diceret atque sentiret, libenter uti solitus est ea dissimulatione, quam Graeci @ei)rwnei/an uocant; quam ait etiam in Africano fuisse Fannius, idque propterea uitiosum in illo non putandum, quod idem fuierit in Socrate. ---- === VI. === {{pn|16}}Sed fuerint illa uetera, si uoltis, incognita. Nihilne est igitur actum, quod inuestigata sunt, postea quam Arcesilas Zenoni, ut putatur, obtrectans nihil noui reperienti, sed emendanti superiores immutatione uerborum, dum huius definitiones labefactare uolt, conatus est clarissimis rebus tenebras obducere? Cuius primo non admodum probata ratio, quamquam floruit cum acumine ingeni tum admirabili quodam lepore dicendi, proxime a Lacyde solo retenta est, post autem confecta a Carneade, qui est quartus ab Arcesila; audiuit enim Hegesinum, qui Euandrum audierat, Lacydi discipulum, cum Arcesilae Lacydes fuisset. Sed ipse Carneades diu tenuit, nam nonaginta uixit annos, et qui illum audierant admodum floruerunt, e quibus industriae plurimum in Clitomacho fuit — declarat multitudo librorum — ingeni non minus in Aeschine, in Charmada eloquentiae, in Melanthio Rhodio suauitatis. Bene autem nosse Carneaden Stratoniceus Metrodorus putabatur. {{pn|17}}Iam Clitomacho Philo uester operam multos annos dedit; Philone autem uiuo patrocinium Academiae non defuit. Sed, quod nos facere nunc ingredimur, ut contra Academicos disseramus, id quidam e philosophis et ei quidem non mediocres faciendum omnino non putabant, nec uero esse ullam rationem disputare cum eis qui nihil probarent, Antipatrumque Stoicum, qui multus in eo fuisset, reprehendebant, nec definiri aiebant necesse esse quid esset cognitio aut perceptio aut, si uerbum e uerbo uolumus, comprehensio, quam @kata/lhyin illi uocant, eosque qui persuadere uellent esse aliquid quod comprehendi et percipi posset, inscienter facere dicebant, propterea quod nihil esset clarius @e)nargei/aj, ut Graeci: perspicuitatem aut euidentiam nos, si placet, nominemus fabricemurque, si opus erit, uerba, ne hic sibi — me appellabat iocans — hoc licere putet soli: sed tamen orationem nullam putabant illustriorem ipsa euidentia reperiri posse nec ea, quae tam clara essent, definienda censebant. Alii autem negabant se pro hac euidentia quicquam priores fuisse dicturos, sed ad ea, quae contra dicerentur, dici oportere putabant, ne qui fallerentur. {{pn|18}}Plerique tamen et definitiones ipsarum etiam euidentium rerum non improbant et rem idoneam de qua quaeratur, et homines dignos, quibuscum disseratur, putant. Philo autem, dum noua quaedam commouet quod ea sustinere uix poterat, quae contra Academicorum pertinaciam dicebantur, et aperte mentitur, ut est reprehensus a patre Catulo, et, ut docuit Antiochus, in id ipsum se induit, quod timebat. Cum enim ita negaret quicquam esse quod comprehendi posset — id enim uolumus esse @a)kata/lhpton — si illud esset, sicut Zeno definiret, tale uisum — iam enim hoc pro @fantasi/aj uerbum satis hesterno sermone triuimus — uisum igitur impressum effictumque ex eo, unde esset, quale esse non posset, ex eo, unde non esset, id nos a Zenone definitum rectissime dicimus: qui enim potest quicquam comprehendi, ut plane confidas perceptum id cognitumque esse, quod est tale, quale uel falsum esset possit? Hoc cum infirmat tollitque Philo, iudicium tollit incogniti et cogniti, ex quo efficitur nihil posse comprehendi; ita imprudens eo, quo minime uolt, reuoluitur. Qua re omnis oratio contra Academiam suscipitur a nobis, ut retineamus eam definitionem, quam Philo uoluit euertere; quam nisi obtinemus, percipi nihil posse concedimus. ---- === VII. === {{pn|19}}Ordiamur igitur a sensibus, quorum ita clara iudicia et certa sunt, ut, si optio naturae nostrae detur, et ab ea deus aliqui requirat contentane sit suis integris incorruptisque sensibus an postulet melius aliquid, non uideam quid quaerat amplius. Nec uero hoc loco exspectandum est, dum de remo inflexo aut de collo columbae respondeam; non enim is sum, qui quidquid uidetur tale dicam esse quale uideatur. Epicurus hoc uiderit et alia multa. Meo autem iudicio ita est maxima in sensibus ueritas, si et sani sunt ac ualentes et omnia remouentur, quae obstant et impediunt. Itaque et lumen mutari saepe uolumus et situs earum rerum, quas intuemur, et interualla aut contrahimus aut diducimus, multaque facimus usque eo, dum adspectus ipse fidem faciat sui iudici. Quod idem fit in uocibus, in odore, in sapore, ut nemo sit nostrum qui in sensibus sui cuiusque generis iudicium requirat acrius. {{pn|20}}Adhibita uero exercitatione et arte, ut oculi pictura teneantur, aures cantibus, quis est quin cernat quanta uis sit in sensibus? Quam multa uident pictores in umbris et in eminentia, quae nos non uidemus! Quam multa, quae nos fugiunt in cantu, exaudiunt in eo genere exercitati, qui primo inflatu tibicinis Antiopam esse aiunt aut Andromacham, cum id nos ne suspicemur quidem! Nihil necesse est de gustatu et odoratu loqui, in quibus intellegentia, etsi uitiosa, est quaedam tamen. Quid de tactu, et eo quidem, quem philosophi interiorem uocant, aut doloris aut uoluptatis, in quo Cyrenaici solo putant ueri esse iudicium, quia sentiatur? Postestne igitur quisquam dicere inter eum, qui doleat, et inter eum, qui in uoluptate sit, nihil interesse, aut, ita qui sentiet non apertissime insaniat? {{pn|21}}Atqui qualia sunt haec, quae sensibus percipi dicimus, talia secuntur ea, quae non sensibus ipsis percipi dicuntur, sed quodam modo sensibus, ut haec: “illud est album, hoc dulce, canorum illud, hoc bene olens, hoc asperum”. Animo iam haec tenemus comprehensa, non sensibus. “Ille” deinceps “ecus est, ille canis”. Cetera series deinde sequitur, maiora nectens, ut haec, quae quasi expletam rerum comprehensionem amplectuntur: “si homo est, animal est mortale, rationis particeps”, quo e genere nobis notitiae rerum imprimuntur, sine quibus nec intellegi quicquam nec quaeri disputariue potest. {{pn|22}}Quod si essent falsae notitiae — @e)nnoi/as^ enim notitias appellare tu uidebare — si igitur essent hae falsae aut eius modi uisis impressae, qualia uisa a falsis discerni non possent, quo tandem eis modo uteremur? Quo modo autem quid cuique rei consentaneum esset, quid repugnaret uideremus? Memoriae quidem certe, quae non modo philosophiam, sed omnis uitae usus omnisque artis una maxime continet, nihil omnino loci relinquitur. Quae potest enim esse memoria falsorum, aut quid quisquam memeinit, quod non animo comprehendit et tenet? Ars uero quae potest esse nisi quae non ex una aut duabus, sed ex multis animi perceptionibus constat? Quam si subtraxeris, qui distingues artificem ab inscio? Non enim fortuito hunc artificem dicemus esse, illum negabimus, sed cum alterum percepta et comprehensa tenere uidemus, alterum non item. Cumque artium aliud eius modi genus sit, ut tantum modo animo rem cernat, aliud, ut moliatur aliquid et faciat, quo modo aut geometres cernere ea potest, quae aut nulla sunt aut internosci a falsis non possunt, aut is, qui fidibus utitur, explere numeros et conficere uersus? Quod idem in similibus quoque artibus continget, quarum omne opus est in faciendo atque agendo. quid enim est quod arte effici possit, nisi is, qui artem tractabit, multa perceperit? ---- === VIII. === {{pn|23}}Maxime uero uirtutum cognitio confirmat percipi et comprehendi multa posse. In quibus solis inesse etiam scientiam dicimus, quam nos non comprehensionem modo rerum, sed eam stabilem quoque et immutabilem esse censemus, itemque sapientiam, artem uiuendi, quae ipsa ex sese habeat constantiam. Ea autem constantia si nihil habeat percepti et cogniti, quaero unde nata sit aut quo modo? Quaero etiam, ille uir honus, qui statuit omnem cruciatum perferre, intolerabili dolore lacerari potius quam aut officium prodat aut fidem, cur has sibi tam grauis leges imposuerit, cum quam ob rem ita oporteret nihil haberet comprehensi percepti cogniti constituti? Nullo igitur modo fieri potest ut quisquam tanti aestimet aequitatem et fidem, ut eius conseruandae causa nullum supplicium recuset, nisi eis rebus adsensus sit, quae falsae esse non possint. {{pn|24}}Ipsa uero sapientia, si se ignorabit sapientia sit necne, quo modo primum obtinebit nomen sapientiae? Deinde quo modo suscipere aliquam rem aut agere fidenter audebit, cum certi nihil erit quod sequatur? Cum uero dubitabit quid sit extremum et ultimum bonorum, ignorans quo omnia referantur, qui poterit esse sapientia? Atque etiam illud perspicuom est, constitui necesse esse initium, quod sapientia, cum quid agere incipiat, sequatur, idque initium esse naturae accommodatum. Nam aliter appetitio — eam enim uolumus esse @o(rmh/n — qua ad agendum impellimur, et id appetimus, quod est uisusm, moueri non potest. {{pn|25}}Illud autem, quod mouet, prius oportet uideri eique credi, quod fieri non potest, si id, quod uisum erit, discerni non poterit a falso. Quo modo autem moueri animus ad appetendum potest, si id, quod uidetur, non percipitur accommodatumne naturae sit an alienum? Itemque, si quid offici sui sit non occurrit animo, nihil umquam omnino aget, ad nullam rem umquam impelletur, numquam mouebitur. Quod si aliquid aliquando acturus est, necesse est id ei uerum, quod occurrit, uideri. {{pn|26}}Quid quod, si ista uera sunt, ratio omnis tollitur, quasi quaedam lux lumenque uitae? tamenne in ista prauitate perstabitis? Nam quaerendi initium ratio attulit, quae perfecit uirtutem, cum esset ipsa ratio confirmata quaerendo. Quaestio autem est appetitio cognitionis quaestionisque finis inuentio. At nemo inuenit falsa, nec ea, quae incerta permanent, inuenta esse possunt, sed, cum ea, quae quasi inuoluta fuerunt, aperta sunt, tum inuenta dicuntur. Sic et initium quaerendi et exitus percipiendi et comprehendendi tenetur. Itaque argumenti conclusio, quae est Graece @a)po/deicis^, ita definitur: “ratio, quae ex rebus perceptis ad id, quod non percipiebatur, adducit”. ---- === IX. === {{pn|27}}Quod si omnia uisa eius modi essent, qualia isti dicunt, ut ea uel falsa esse possent, neque ea posset ulla notio discernere, quo modo quemquam aut conclusisse aliquid aut inuenisse diceremus aut quae esset conclusi argumenti fides? Ipsa autem philosophia, quae rationibus progredi debet, quem habebit exitum? Sapientiae uero quid futurum est? Quae neque de se ipsa dubitare debet neque de suis decretis, quae philosophi uocant @do/gmata, quorum nullum sine scelere prodi poterit. Cum enim decretum proditur, lex ueri rectique proditur, quo et uitio et amicitiarum proditiones et rerum publicarum nasci solent. Non potest igitur dubitari quin decretum nullum falsum possit esse sapientis neque satis sit non esse falsum, sed etiam stabile fixum ratum esse debeat, quod mouere nulla ratio queat. Talia autem neque esse neque uideri possunt eorum ratione, qui illa uisa, e quibus omnia decreta sunt nata, negant quicquam a falsis interesse. {{pn|28}}Ex hoc illud est natum quod postulabat Hortensius, ut id ipsum saltem perceptum a sapiente diceretis, nihil posse percipi. Sed Antipatro hoc idem postulanti, cum diceret ei, qui adfirmaret nihil posse percipi, unum tamen illud dicere percipi posse consentaneum esse, ut alia non possent, Carneades acutius resistebat. Nam tantum abesse dicebat, ut id consentaneum esset, ut maxime etiam repugnaret. Qui enim negaret quicquam esse quod perciperetur, eum nihil excipere; ita necesse esse, ne id ipsum quidem, quod exceptum non esset, comprehendi et percipi ullo modo posse. {{pn|29}}Antiochus ad istum locum pressius uidebatur accedere. Quoniam enim id haberet Academici decretum — sentitis enim iam hoc me @do/gma dicere — nihil posse percipi, non debere eos in suo decreto, sicut in ceteris rebus, fluctuare, praesertim cum in eo summa consisteret; hanc enim esse regulam totius philosophiae, constitutionem ueri falsi, cogniti incogniti; quam rationem quoniam susciperent docereque uellent quae uisa accipi oporteret, quae repudiari, certe hoc ipsum, ex quo omne ueri falsique iudicium esset, percipere eos debuisse; etenim duo esse haec maxima in philosophia, iudicium ueri et finem bonorum, nec sapientem posse esse, qui aut cognoscendi esse initium ignoret aut extremum expetendi, ut aut unde proficiscatur aut quo perueniendum sit nesciat; haec autem habere dubia nec eis ita confidere, ut moueri non possint, abhorrere a sapientia plurimum. Hoc igitur modo potius erat ab his postulandum, ut hoc unum saltem, percipi nihil posse, perceptum esse dicerent. Sed de inconstantia totius illorum sententiae, si ulla sententia cuiusquam esse potest nihil approbantis, sit, ut opinor, dictum satis. ---- === X. === {{pn|30}}Sequitur disputatio copiosa illa quidem, sed paulo abstrusior — habet enim aliquantum a physicis — ut uerear ne maiorem largiar ei, qui contra dicturus est, libertatem et licentiam. Nam quid eum facturum putem de abditis rebus et obscuris, qui lucem eripere conetur? Sed disputari poterat subtiliter, quanto quasi artificio natura fabricata esset primum animal omne, deinde hominem maxime, quae uis esset in sensibus, quem ad modum primum uisa nos pellerent, deinde appetitio ab his pulsa sequeretur, tum ut sensus ad res percipiendas intenderemus. Mens enim ipsa, quae sensuum fons est atque etiam ipse sensus est, naturalem uim habet, quam intendit ad ea, quibus mouetur. Itaque alia uisa sic adripit, ut eis statim utatur, alia quasi recondit, e quibus memoria oritur. Cetera autem similitudinibus construit, ex quibus efficiuntur notitiae rerum, quas Graeci tum @e)nnoi/as^, tum @prolh/yeis^ uocant. Eo cum accessit ratio argumentique conclusio rerumque innumerabilium multitudo, tum et perceptio eorum omnium apparet et eadem ratio perfecta his gradibus ad sapientiam peruenit. {{pn|31}}Ad rerum igitur scientiam uitaeque constantiam aptissima cum sit mens hominis, amplectitur maxime cognitionem, et istam @kata/lhyin, quam, ut dixi, uerbum e uerbo exprimentes comprehensionem dicemus, cum ipsam per se amat — nihil est enim ei ueritatis luce dulcius — tum etiam propter usum. Quocirca et sensibus utitur et artis efficit quasi sensus alteros, et usque eo philosophiam ipsam corroborat, ut uirtutem efficiat, et qua re una uita omnis apta sit. Ergo ei, qui negant quicquam posse comprehendi, haec ipsa eripiunt uel instrumenta uel ornamenta uitae uel potius etiam totam uitam euertunt funditus ipsumque animal orbant animo, ut difficile sit de termeritate eorum, perinde ut causam postulat, dicere. {{pn|32}}Nec uero satis constituere possum quod sit eorum consilium aut quid uelint. Interdum enim cum adhibemus ad eos orationem eius modi: “si ea, quae disputentur, uera sint, tum omnia fore incerta”, respondent: “quid ergo istud ad nos? Num nostra culpa est? Naturam accusa, quae in profundo ueritatem, ut ait Democritus, penitus abstruserit”. Alii autem elegantius, qui etiam queruntur, quod eos insimulemus omnia incerta dicere, quantumque intersit inter incertum et id, quod percipi non possit, docere conantur eaque distinguere. Cum his igitur agamus, qui haec distingunt, illos, qui omnia sic incerta dicunt, ut stellarum numerus par an impar sit, quasi desperatos aliquos relinquamus. Volunt enim — et hoc quidem uel maxime uos animaduertebam moueri — probabile aliquid esse et quasi ueri simile, eaque se uti regula et in agenda uita et in quaerendo ac disserendo. ---- === XI. === {{pn|33}}Quae ista regula est ueri et falsi, si notionem ueri et falsi, propterea quod ea non possunt internosci, nullam habemus? Nam si habemus, interesse oportet ut inter rectum et prauom, sic inter uerum et falsum. Si nihil interest, nulla regula est nec potest is, cui est uisio ueri falsique communis, ullum habere iudicium aut ullam omnino ueritatis notam. Nam cum dicunt hoc se unum tollere, ut quicquam possit ita uideri, ut non eodem modo falsum etiam possit uideri, cetera autem concedere, faciunt pueriliter. Quo enim omnia iudicantur sublato reliqua se negant tollere: ut si quis, quem oculis priuauerit, dicat ea, quae cerni possent, se ei non ademisse. Vt enim illa oculis modo agnoscuntur, sic reliqua uisis, sed propria ueri, non communi ueri et falsi nota. Quam ob rem, siue tu probabilem uisionem siue probabilem et quae non impediatur, ut Carneades uolebat, siue aliud quid proferes quod sequare, ad uisum illud, de quo agimus, tibi erit reuertendum. {{pn|34}}In eo autem, si erit communitas cum falso, nullum erit iudicium, quia proprium in communi signo notari non potest. Sin autem commune nihil erit, habeo quod uolo; id enim quaero, quod ita mihi uideatur uerum, ut non possit item falsum uideri. Simili in errore uersantur, cum conuicio ueritatis coacti perspicua a perceptis uolunt distinguere et conantur ostendere esse aliquid perspicui, uerum illud quidem impressum in animo atque mente, neque tamen id percipi atque comprendi posse. Quo enim modo perspicue dixeris album esse aliquid, cum possit accidere ut id, quod nigrum sit, album esse uideatur, aut quo modo ista aut perspicua dicemus aut impressa subtiliter, cum sit incertum uere inaniterne moueatur? Ita neque color neque corpus nec ueritas nec argumentum nec sensus neque perspicuom ullum relinquitur. {{pn|35}}Ex hoc illud eis usu uenire solet, ut, quidquid dixerint, a quibusdam interrogentur: “ergo istuc quidem percipis?” Sed qui ita interrogant, ab eis irridentur; non enim urguent, ut coarguant neminem ulla de re posse contendere nec adseuerare sine aliqua eius rei, quam sibi quisque placere dicit, certa et propria nota. Qud est igitur istuc uestrum probabile? Nam si, quod cuique occurrit et primo quasi adspectu probabile uidetur, id confimatur, quid eo leuius? {{pn|36}}Sin ex circumspectione aliqua et accurata consideratione, quod uisum sit, id se dicent sequi, tamen exitum non habebunt, primum quia eis uisis, inter quae nihil interest, aequaliter omnibus abrogatur fides, deinde, cum dicant posse accidere sapienti ut, cum omnia fecerit diligentissimeque circumspexerit, exsistat aliquid quod et ueri simile uideatur et absit longissime a uero, ne si magnam partem quidem, ut solent dicere, ad uerum ipsum aut quam proxime accedant, confidere sibi poterunt. Vt enim confidant, notum eis esse debebit insigne ueri, quo obscurato et oppresso quod tandem uerum sibi uidebuntur attingere? Quid autem tam absurde dici potest quam cum ita locuntur: “est hoc quidem illius rei signum aut argumentum et ea re id sequor, sed fieri potest ut id, quod significatur, aut falsum sit aut nihil sit omnino”. Sed de perceptione hactenus. Si quis enim ea, quae dicta sunt, labefactare uolet, facile etiam absentibus nobis ueritas se ipsa defendet. ---- === XII. === {{pn|37}}His satis cognitis, quae iam explicata sunt, nunc de adsensione atque approbatione, quam Graeci @sugkata/qesin uocant, pauca dicemus, non quo non latus locus sit, sed paulo ante iacta sunt fundamenta. Nam cum uim, quae esset in sensibus, explicabamus, simul illud aperiebatur, comprehendi multa et percipi sensibus, quod fieri sine adsensione non potest. Deinde cum inter inanimum et animal hoc maxime intersit, quod animal agit aliquid — nihil enim agens ne cogitari quidem potest quale sit — aut ei sensus adimendus est aut ea, quae est in nostra potestate sita, reddenda adsensio. {{pn|38}}At uero animus quodam modo eripitur eis, quos neque sentire neque adsentiri uolunt. Vt enim necesse est lancem in libra ponderibus impositis deprimi, sic animum perspicuis cedere; nam quo modo non potest anima ullum non appetere id, quod accommodatum ad naturam appareat — Graeci id @oi)kei=on appellant — sic non ptest obiectam rem perspicuam non approbare. Quamquam, si illa, de quibus disputatum est, uera sunt nihil attinet de adsensione omnino loqui; qui enim quid percipit, adsentitur statim. Sed haec etiam secuntur, nec memoriam sine adsensione posse constare nec notitias rerum anec artis, idque, quod maximum est, ut sit aliquid in nostra potestate, in eo, qui rei nulli adsentietur, non erit. {{pn|39}}Vbi igitur uirtus, si nihil situm est in ipsis nobis? Maxime autem absurdum uitia in ipsorum esse potestate neque peccare quemquam nisi adsensione, hoc idem in uirtute non esse, cuius omnis constantia et firmitas ex eis rebus constat, quibus adsensa est et quas approbauit, omninoque ante uideri aliquid quam agamus necesse est, eique, quod uisum sit, adsentiatur. Qua re qui aut uisum aut adsensum tollit, is omnem actionem tollit e uita. ---- === XIII. === {{pn|40}}Nunc ea uideamus, quae contra ab his disputari solent. Sed prius potestis totius eorum rationis quasi fundamenta cognoscere. Componunt igitur primum artem quandam de eis, quae uisa dicimus, eorumque et uim et genera definiunt, in his, quale sit id, quod percipi et comprehendi possit, totidem uerbis quot Stoici. Deinde illa exponunt duo, quae quasi contineant omnem hanc quaestionem: quae ita uideantur, ut etiam alia eodem modo uideri possint nec in eis quicquam intersit, non posse eorum alia percipi, alia non percipi: nihil interesse autem, non modo si omni ex parte eiusdem modi sint, sed etiam si discerni non possint. Quibus positis unius argumenti conclusione tota ab his caussa comprehenditur. Composita autem ea conclusio sic est: “eorum, quae uidentur, alia uera sunt, alia falsa, et quod falsum est, id percipi non potest: quod autem uerum uisum est id omne tale est, ut eiusdem modi falsum etiam possit uideri”. Et “quae uisa sint eius modi, ut in eis nihil intersit, non posse accidere ut eorum alia percipi possint, alia non possint. {{pn|41}}nullum igitur est uisum quod percipi possit”. Quae autem sumunt, ut concludant id quod uolunt, ex his duo sibi putant concedi: neque enim quisquam repugnat. Ea sunt haec: “quae uisa falsa sint, ea percipi non posse”, et alterum: “inter quae uisa nihil intersit, ex eis non posse alia talia esse, ut percipi possint, alia ut non possint”: reliqua uero multa et uaria oratione defendunt, quae sunt item duo, unum: “quae uideantur, eorum alia uera esse, alia falsa”, alterum: “omne uisum, quod sit a uero, tale esse, quale etiam a falso possit esse”. {{pn|42}}Haec duo proposita non praeteruolant, sed ita dilatant, ut non mediocrem curam adhibeant et diligentiam; diuidunt enim in partis et eas quidem magnas: primum in sensus, deinde in ea, quae ducuntur a sensibus et ab omni consuetudine, quam obscurari uolunt. Tum perueniunt ad eam partem, ut ne ratione quidem et coniectura ulla res percipi possit. Haec autem uniuersa concidunt etiam minutius. Vt enim de sensibus hesterno sermone uidistis, item faciunt de reliquis, in singulisque rebus, quas in minima dispertiunt, uolunt efficere eis omnibus, quae uisa sint, ueris adiuncta esse falsa, quae a ueris nihil differant: ea cum talia sint, non posse comprehendi. ---- === XIV. === {{pn|43}}Hanc ego subtilitatem philosophia quidem dignissmam iudico, sed ab eorum caussa, qui ita disserunt, remotissimam. Definitiones enim et partitiones et horum luminibus utens oratio, tum similitudines dissimilitudinesque et earum tenuis et acuta distinctio fidentium est hominum illa uera et firma et certa esse quae tutentur, non eorum qui clament nihilo magis uera illa esse quam falsa. Quid enim agant si, cum aliquid definierint, roget eos quispiam, num illa definitio possit in aliam rem transferri quamlubet? Si posse dixerint, quid dicere habeant cur illa uera definitio sit? Si negauerint, fatendum sit, quoniam uel illa uera definitio transferri non possit in falsum, quod ea definitione explicetur, id percipi posse, quod minime illi uolunt. Eadem dici poterunt in omnibus partibus. {{pn|44}}Si enim dicent ea, de quibus disserent, se dilucide perspicere nec ulla communione uisorum impediri, comprehendere ea se fatebuntur. Sin autem negabunt uera uisa a falsis posse distingui, qui poterunt longius progredi? Occurretur enim, sicut occursum est. Nam concludi argumentum non potest nisi eis quae ad concludendum sumpta erunt ita probatis, ut falsa eiusdem modi nulla possint esse. Ergo si rebus comprehensis et perceptis nisa et progressa ratio hoc efficiet, nihil posse comprehendi, quid potest reperiri quod ipsum sibi repugnet magis? Cumque ipsa natura accuratae orationis hoc profiteatur, se aliquid patefacturam quod non appareat et, quo id facilius adsequatur, adhibituram et sensus et ea quae perspicua sint, qualis est istorum oratio, qui omnia non tam esse quam uideri uolunt? Maxime autem conuincuntur, cum haec duo pro congruentibus sumunt tam uehementer repugnantia: primum esse quaedam falsa uisa, quod cum uolunt, declarant quaedam esse uera: deinde ibidem, inter falsa uisa et uera nihil interesse. At primum sumpseras, tamquam interesset: ita priori posterius, posteriori superius non iungitur. {{pn|45}}Sed progrediamur longius et ita agamus ut nihil nobis adsentati esse uideamur, quaeque ab eis dicuntur, sic persequamur ut nihil in praeteritis relinquamus. Primum igitur perspicuitas illa quam diximus, satis magnam habet uim ut ipsa per sese ea quae sint, nobis ita ut sint indicet. Sed tamen, ut maneamus in perspicuis firmius et constantius, maiore quadam opus est uel arte uel diligentia, ne ab eis quae clara sint ipsa per sese, quasi praestigiis quibusdam et captionibus depellamur. Nam qui uoluit subuenire erroribus Epicurus eis qui uidentur conturbare ueri cognitionem, dixitque sapientis esse opinionem a perspicuitate seiungere, nihil profecit: ipsius enim opinionis errorem nullo modo sustulit. ---- === XV. === {{pn|46}}Quam ob rem cum duae caussae perspicuis et euidentibus rebus aduersentur, auxilia totidem sunt contra comparanda. Aduersatur enim primum, quod parum defigunt animos et intendunt in ea quae perspicua sunt, ut quanta luce ea circumfusa sint possint agnoscre; alterum est, quod fallacibus et captiosis interrogationibus circumscripti atque decepti quidam, cum eas dissoluere non possunt, desciscunt a ueritate. Oportet igitur et ea, quae pro perspicuitate responderi possunt, in promptu habere, de quibus iam diximus, et esse armatos, ut occurrere possimus interrogationibus eorum captionesque discutere: quod deinceps facere constitui. {{pn|47}}Exponam igitur generatim argumenta eorum, quoniam ipsi etiam illi solent non confuse loqui. Primum conantur ostendere multa posse uideri esse, quae omnino nulla sint, cum animi inaniter moueantur eodem modo rebus eis, quae nullae sint ut eis, quae sint. Nam cum dicatis, inquiunt, uisa quaedam mitti a deo, uelut ea quae in somnis uideantur quaeque oraclis auspiciis extis declarentur — haec enim aiunt probari Stoicis, quos contra disputant — quaerunt quonam modo, falsa uisa quae sint, ea deus efficere possit probabilia: quae autem plane proxime ad uerum accedant, efficere non possit, aut, si ea quoque possit, cur illa non possit, quae perdifficiliter, internoscantur tamen? Et, si haec, cur non inter quae nihil sit omnino? {{pn|48}}Deinde, cum mens moueatur ipsa per sese, ut et ea declarant, quae cogitatione depingimus, et ea quae uel dormientibus uel furiosis uidentur non numquam, ueri simile est sic etiam mentem moueri, ut non modo non internoscat uera uisa illa sint anne falsa, sed ut in eis nihil intersit omnino: ut si qui tremerent et exalbescerent uel ipsi per se motu mentis aliquo uel obiecta terribili re extrinsecus, nihil ut esset, qui distingueretur tremor ille et pallor, neque ut quicquam intresset inter intestinum et oblatum. Postremo si nulla uisa sunt probabilia quae falsa sint, alia ratio est. Sin autem sunt, cur non etiam quae non facile internoscantur? Cur non ut plane nihil intersit, praesertim cum ipsi dicatis sapientem in furore sustinere se ab omni adsensu, quia nulla in uisis distinctio appareat? ---- === XVI. === {{pn|49}}Ad has omnis uisiones inanis Antiochus quidem et permulta dicebat et erat de hac una re unius diei disputatio. Mihi autem non idem faciendum puto, sed ipsa capita dicenda. Et primum quidem hoc reprehendendum, quod captiosissimo genere interrogationis utuntur, quod genus minime in philosophia probari solet, cum aliquid minutatim et gradatim additur aut demitur. Soritas hoc uocant, quia aceruom efficiunt uno addito grano. Vitiosum sane et captiosum genus! Sic enim adscenditis: si tale uisum obiectum est a deo dormienti ut probabile sit, cur non etiam ut ualde ueri simile, cur deinde non ut difficiliter a uero internoscatur, deinde ut ne internoscatur quidem, postremo ut nihil inter hoc et illud intersit? Huc si perueneris me tibi primum quidque concedente, meum uitium fuerit, sin ipse tua sponte processeris, tuum. {{pn|50}}Quis enim tibi dederit aut omnia deum posse aut ita facturum esse si possit? Quo modo autem sumis ut, si quid cui simile esse possit, sequatur ut etiam difficiliter internosci possit, deinde ut ne internosci quidem, postremo ut eadem sint? Vt, si lupi canibus similes, eosdem dices ad extremum. Et quidem honestis similia sunt quaedam non honesta et bonis non bona et artificiosis minime artificiosa: quid dubitamus igitur adfirmare nihil inter haec interesse? Ne repugnantia quidem uidemus? Nihil est enim quod de suo genere in aliud genus transferri possit. At si efficeretur ut inter uisa differentium generum nihil interesset, reperirentur quae et in suo genere essent et in alieno. {{pn|51}}Quod fieri qui potest? Omnium deinde inanium uisorum una depulsio est, siue illa cogitatione informantur, quod fieri solere concedimus, siue in quete siue per uinum siue per insaniam. Nam ab omnibus eius modi uisis perspicuitatem, quam mordicus tenere debemus, abesse dicemus. Quis enim, cum sibi fingit aliquid et cogitatione depingit, non simul ac se ipse commouit atque ad se reuocauit, sentit quid intersit inter perspicua et inania? Eadem ratio est somiuorum. Num censes Ennium, cum in hortis cum Ser. Galba uicino suo ambulauisset, dixisse: “uisus sum mihi cum Galba ambulare”? At, cum somniauit, ita narrauit: “uisus Homerus adesse poeta”. Idemque in Epicarmo: “nam uidebar somniare med ego esse mortuom”. Itaque, simul ut experrecti sumus, uisa illa contemnimus neque ita habemus, ut ea, quae in foro gessimus. ---- === XVII. === {{pn|52}}At enim dum uidentur, eadem est in somnis species eorumque, quae uigilantes uidemus! Primum interest: sed id omittamus. Illud enim dicimus, non eandem esse uim neque integritatem dormientium et uigilantium nec mente nec sensu. Ne uinulenti quidem quae faciunt, eadem approbatione faciunt qua sobrii: dubitant, haesitant, reuocant se interdum eisque quae uidentur, imbecillius adsentiuntur, cumque edormiuerunt, illa uisa quam leuia fuerint intellegunt. Quod idem contingit insanis, ut et incipientes furere sentiant et dicant aliquid, quod non sit, id uideri sibi, et, cum relaxentur, sentiant atque illa dicant Alcmaeonis: “sed mihi ne utiquam cor consentiti cum oculorum adspectu” ... {{pn|53}}At enim ipse sapiens sustinet se in furore, ne approbet falsa pro ueris. Et alias quidem saepe, si aut in sensibus ipsius est aliqua forte grauitas aut tarditas aut obscuriora sunt quae uidentur aut a perspiciendo temporis breuitate excluditur. Quamquam totum hoc, sapientem aliquando sustinere adsensionem, contra uos est; si enim inter uisa nihil interesset, aut semper sustineret aut numquam. Sed ex hoc genere toto perspici potest leuitas orationis eorum, qui omnia cupiunt confundere. Quaerimus grauitatis constantiae, firmitatis sapientiae iudicium: utimur exemplis somniantium furiosorum ebriosorum. Illud attendimus in hoc omni genere quam inconstanter loquamur? Non enim proferremus uino aut somno oppressos aut mente captos tam absurde, ut tum diceremus interesse inter uigilantium uisa et sobriorum et sanorum et eorum qui essent aliter adfecti, tum nihil interesse. {{pn|54}}Ne hoc quidem cernunt, omnia se reddere incerta, quod nolunt? Ea dico incerta, quae @a)/dhla Graeci. Si enim res se ita habeant, ut nihil intersit utrum ita cui uideatur ut insano, an sano, cui possit exploratum esse de sua sanitate? Quod uelle efficere non mediociris insaniae est. Similitudines uero aut geminorum aut signorum anulis impressorum pueriliter consectantur. Quis enim nostrum similitudines negat esse, cum eae plurimis in rebus appareant? Sed, si satis est ad tollendam cognitionem similia esse multa multorum, cur eo non estis contenti, praesertim concedentibus nobis, et cur id potius contenditis, quod rerum natura non patitur, ut non suo quidque genere sit tale, quale est, nec sit in duobus aut pluribus nulla re differens ulla communitas? Vt si sint et oua ouorum et apes apium simillimae: quid pugnas igitur, aut quid tibi uis in geminis? Conceditur enim similis esse, quo contentus esse potueras; tu autem uis eosdem plane esse, non similis, quod fieri nullo modo potest. {{pn|55}}Dein confugis ad physicos, eos qui maxime in Academia irridentur, a quibus ne tu quidem iam te abstinebis, et ais Democritum dicere innumerabilis esse mundos et quidem sic quosdam inter sese non solum similis, sed undique perfecte et absolute ita paris, ut inter eos nihil prorsus intersit [et eos quidem innumerabilis] itemque homines. Deinde postulas ut, si mundus ita sit par alteri mundo ut inter eos ne minimum quidem intersit, concedatur tibi ut in hoc quoque nostro mundo aliquid alicui sic sit par ut nihil differat, nihil intersit. Cur enim, inquies, ex illis indiuiduis, unde omnia Democritus gigni adfirmat, in reliquis mundis et in eis quidem innumerabilibus innumerabiles Q. Lutatii Catuli non modo possint esse, sed etiam sint, in hoc tanto mundo Catulus alter non possit effici? ---- === XVIII. === {{pn|56}}Primum quidem me ad Democritum uocas, cui non adsentior potiusque refello propter id, quod dilucide docetur a politioribus physicis, singularum rerum singulas proprietates esse. Fac enim antiquos illos Seruilios, qui gemini fuerunt, tam similis quam diciuntur, num censes etiam eosdem fuisse? Non cognoscebantur foris, at domi; non ab alienis, at a suis. An non uidemus hoc usu uenire ut, quos numquam putassemus a nobis internosci posse, eos consuetudine adhibita tam facile internosceremus, uti ne minimum quidem similes uiderentur? {{pn|57}}Hic, pugnes licet, non repugnabo: quin etiam concedam illum ipsum sapientem de quo omnis hic sermo est, cum ei res similes occurrant quas non habeat dinotatas, retenturum adsensum nec umquam ulli uiso adsensurum, nisi quod tale fuerit, quale falsum esse non possit. Sed et ad ceteras res habet quandam artem, qua uera a falsis possit distinguere, et ad similitudines istas usus adhibendus est. Vt mater geminos internoscit consuetudine oculorum, sic tu internosces, si adsueueris. Videsne ut in prouerbio sit ouorum inter se similitudo? Tamen hoc accepimus, Deli fuisse compluris saluis rebus illis, qui gallinas alere permultas quaestus caussa solerent: ei cum ouom inspexerant, quae id gallina peperisset dicere solebant. {{pn|58}}Neque id est contra nos, nam nobis satis est oua illa non internoscere: nihil enim magis adsentiri par est hoc illud esse, quasi inter illa omnino nihil interesset; habeo enim regulam, ut talia uisa uera iudicem, qualia falsa esse non possint; ab hac mihi non licet transuersum, ut aiunt, digitum discedere, ne confundam omnia. Veri enim et falsi non modo cognitio, sed etiam natura tolletur, si nihil erit quod intersit, ut etiam illud absurdum sit, quod interdum soletis dicere, cum uisa in animos imprimantur, non uos id dicere, inter ipsas impressiones nihil interesse, sed inter species et quasdam formas eorum. Quasi uero non specie uisa iudicentur, quae fidem nullam habebunt sublat ueri et falsi nota. {{pn|59}}Illud uero perabsurdum, quod dicitis, probabilia uos sequi, si re nulla impediamini. Primum qui potestis non impediri, cum a ueris falsa non distent, deinde quod iudicium est ueri, cum sit commune falsi? Ex his illa necessario nata est @e)poxh/, id est adsensionis retentio, in qua melius sibi constitit Arcesilas, si uera sunt quae de Carneade non nulli existimant. Si enim percipi nihil potest, quod utrique uisum est, tollendus adsensus est. Quid enim est tam futile quam quicquam aprobare non cognitum? Carneaden autem etiam heri audiebamus solitum esse eo delabi interdum ut diceret opinaturum, id est peccaturum esse sapientem. Mihi porro non tam certum est esse aliquid quod comprehendi possit, de quo iam nimium etiam diu disputo, quam sapientem nihil opinari, id est, numquam adsentiri rei uel falsae uel incognitae. {{pn|60}}Restat illud, quod dicunt ueri inueniendi caussa contra omnia dici oportere et pro omnibus. Volo igitur uidere quid inuenerint. Non solemus, inquit, ostendere. Quae sunt tandem ista mysteria, aut cur celatis, quasi turpe aliquid, sententiam uestram? Vt qui audient, inquit, ratione potius quam auctoritate ducantur. Quid si utroque? Num peius est? Vnum tamen illud non celant, nihil esse quod percipi possit. An in eo auctoritas nihil obest? Mihi quidem uidetur uel plurimum. quis enim ista tam aperte perspicueque et peruersa et falsa secutus esset, nisi tanta in Arcesila, multo etiam maior in Carneade et copia rerum et dicendi uis fuisset? ---- === XIX. === {{pn|61}}Haec Antiochus fere et Alexandriae tum et multis annis post, multo etiam adseuerantius, in Syria cum esset mecum, paulo ante quam est mortuos. Sed iam confirmata caussa te, hominem amicissimum — me autem appellabat — et aliquot annis minorem natu, non dubitabo monere. Tune, cum tantis laudibus philosophiam extuleris Hortensiumque nostrum dissentientem commoueris, eam philosophiam sequere quae confundit uera cum falsis, spoliat nos iudicio, priuat approbatione, comnibus orbat sensibus? Et Cimmeriis quidem, quibus adspectum solis siue deus aliquis siue natura ademerat siue eius loci quem incolebant situs, ignes tamen aderant, quorum illis uti lumine licebat, isti autem, quos tu probas,tantis offusis tenebris ne scintillam quidem ullam nobis ad dispiciendum reliquerunt; quos si sequamur, eis uinculis simus adstricti, ut nos commouere nequeamus. {{pn|62}}Sublata enim adsensione omnem et motum animorum et actionem rerum sustulerunt, quod non modo recte fieri, sed omnino fieri non potest. Prouide etiam ne uni tibi istam sententiam minime liceat defendere. An tu, cum res occultissimas aperueris in lucemque protuleris iuratusque dixeris ea te comperisse, quod mihi quoque licebat, qui ex te illa cognoueram, negabis esse rem ullam quae cognosci comprehendi percipi possit? Vide, quaeso, etiam atque etiam ne illarum, quoque rerum pulcherrimarum a te ipso minuatur auctoritas”. Quae cum dixisset ille, finem fecit. {{pn|63}}Hortensius autem uehementer admirans, quod quidem perpetuo Lucullo loquente fecerat, ut etiam manus saepe tolleret, nec mirum, nam numquam arbitror contra Academiam dictum esse subtilius, me quoque, iocansne an ita sentiens — non enim satis intellegebam — coepit hortari ut sententia desisterem. Tum mihi Catulus “si te” inquit, “Luculli oratio flexit, quae est habita memoriter accurate copiose, taceo neque te quo minus, si tibi ita uideatur, sententiam mutes deterrendum puto. Illud uero non censuerim, ut eius auctoritate moueare. Tantum enim te non modo monuit, inquit adridens, ut caueres ne quis improbus tribunus plebis, quorum uides quanta copia semper futura sit, adriperet te et in contione quaereret qui tibi constares, cum idem negares quicquam certi posse reperiri, idem te comperisse dixisses? Hoc, quaeso, caue ne te terreat. De caussa autem ipsa malim quidem te ab hoc dissentire; sin cesseris, non magno opere mirabor. Memini enim Antiochum ipsum, cum annos multos alia sensisset, simul ac uisum sit, sententia destitisse”. Haec cum dixisset Catulus, me omnes intueri. ---- === XX. === {{pn|64}}Tum ego non minus commotus quam soleo in caussis maioribus, huius modi quadam oratione sum exorsus. “Me, Catule, oratio Luculli de ipsa re ita mouit, ut docti hominis et copiosi et prati et nihil praetereuntis eorum, quae pro illa caussa dici possent, non tamen ut ei respondere posse diffiderem. Auctoritas autem tanta plane me mouebat, nisi tu opposuisses non minorem tuam. Adgrediar igitur, si pauca ante quasi de fama mea dixero. {{pn|65}}Ego enim si aut ostentatine aliqua adductus aut studio certandi ad hanc potissimum philosophiam me applicaui, non modo stultitiam meam, sed etiam mores et naturam condemnandam puto. Nam, si in minimis rebus pertinacia reprehenditur, calumnia etiam coercetur, ego de omni statu consilioque totius uitae aut certare cum aliis pugnaciter aut frustrari cum alios tum etiam me ipsum uelim? Itaque, nisi ineptum putarem in tali disputatione id facere quod, cum de re publica disceptatur, fieri interdum solet, iurarem per Iouem deosque penates me et ardere studio ueri reperiendi et ea sentire quae dicerem. {{pn|66}}Qui enim possum non cupere uerum inuenire, cum gaudeam, si simile ueri quid inuenerim? Sed, ut hoc pulcherrimum esse iudico, uera uidere, sic pro ueris probare falsa turpissumum est. Nec tamen ego is sum qui nihil umqua falsi approbem, qui numquam adsentiar, qui nihil opiner, sed quaerimus de sapiente. Ego uero ipse et magnus quidem sum opinator — non enim sum sapiens — et meas cogitationes sic dirigo, non ad illam paruolam Cynosuram, “qua fidunt duce nocturna Phoenices in alto”, ut ait Aratus, eoque directius gubernant, quod eam tenent, “quae cursu interiore, breui conuertitur orbe”, sed Helicen et clarissimos Septemtriones, id est, rationes has latiore specie, non ad tenue elimatas. Eo fit ut errem et uager latius. Sed non de me, ut dixi, sed de sapiente quaeritur. Visa enim ista cum acriter mentem sensumue pepulerunt, accipio eisque interdum etiam adsentior, nec percipio tamen; nihil enim arbitror posse percipi. Non sum sapiens; itaque uisis cedo nec possum resistere. Sapientis autem hanc censet Arcesilas uim esse maximam, Zenoni adsentiens, cauere ne capiatur, ne fallatur uidere; nihil est enim ab ea cogitatione quam habemus de grauitate sapientis, errore leuitate temeritate diiunctius. Quid igitur loquar de firmitate sapientis? Quem quidem nihil opinari tu quoque, Luculle, concedis. Quod quoniam a te probatur — ut praepostere tecum agam, nox referam me ad ordinem — haec primum conclusio quam habeat uim considera. ---- === XXI. === {{pn|67}}Si ulli rei sapiens adsentietur umquam, aliquando etiam opinabitur: numquam autem opinabitur: nulli igitur rei adsentietur. Hanc conclusionem Arcesilas probabat: confirmabat enim et primum et secundum. Carneades non numquam secundum illud dabat, adsentiri aliquando. Ita sequebatur etiam opinari, quod tu non uis et recte, ut mihi uideris. Sed illud primum, sapientem, si adsensurus esset, etiam opinaturum, falsum esse et Stoici dicunt et eorum adstipulator Antiochus: posse enim eum falsa a ueris et quae non possint percipi ab eis quae possint, distinguere. {{pn|68}}Nobis autem primum, etiam si quid percipi possit, tamen ipsa consuetudo adsentiendi periculosa esse uidetur et lubrica. Quam ob rem cum tam uitiosum esse constet adsentiri quicquam aut falsum aut incognitum, sustinenda est potius omnis adsensio, ne praecipitet, si temere processerit. Ita enim finitima sunt falsa ueris, eaque quae percipi non possunt, eis quae possunt — si modo ea sunt quaedam: iam enim uidebimus — ut tam in praecipitem locum non debeat se sapiens committere. Sin autem omnino nihil esse quod percipi possit a me sumpsero et, quod tu mihi das, accepero, sapientem nihil opinari, effectum illud erit, sapientem adsensus omnis cohibiturum, ut uidendum tibi sit idne malis an aliquid opinaturum esse sapientem. Neutrum, inquies, illorum. Nitamur igitur nihil posse percipi: etenim de eo omnis est controuersia. ---- === XXII. === {{pn|69}}Sed prius pauca cum Antiocho, qui haec ipsa, quae a me defenduntur, et didicit apud Philonem tam diu ut constaret diutius didicisse neminem, et scripsit de his rebus acutissime, et idem haec non acrius accusauit in senectute quam antea defensitauerat. Quamuis igitur fuerit acutus, ut fuit, tamen inconstantia leuatur auctoritas. Quis enim iste dies illuxerit quaero, qui illi ostenderit eam quam multos annos esse negitauisset, ueri et falsi notam. Excogitauit aliquid? Eadem dicit quae Stoici. Poenituit illa sensisse? Cur non se transtulit ad alios et maxime ad Stoicos? Eorum enim erat propria ista dissensio. Quid? Eum Mnesarchi poenitebat? Quid? Dardani? Qui erant Athenis tum principes Stoicorum. Numquam a Philone discessit, nisi postea quam ipse coepit qui se audirent habere. {{pn|70}}Vnde autem subito uetus Academia reuocata est? Nominis dignitatem uidetur, cum a re ipsa descisceret, retinere uoluisse, quod erant qui illum gloriae caussa facere dicerent, sperare etiam fore ut ei qui se sequerentur, Antiochii uocarentur. Mihi autem magis uidetur non potuisse sustinere concursum omnium philosophorum. Etenim de cetris sunt inter illos non nulla communia: haec Academicorum est una sententia quam reliquorum philosophorum nemo probet. Itaque cessit, et ut ei, qui sub Nouis solem non ferunt, item ille, cum aestuaret, ueterum, ut Maenianorum, sic Academicorum umbram secutus est. {{pn|71}}Quoque solebat uti argumento tum, cum ei placebat nihil posse percipi, cum quaereret, Dionysius ille Heracliotes utrum comprehendisset certa illa nota, qua adsentiri dicitis oportere, illudne quod multos annos tenuisset Zenonique magistro credidisset, honestum quod esset, id bonum solum esse, an quod postea defensitauisset, honesti inane nomen esse, uoluptatem esse summum bonum: qui ex illius commutata sententia docere uellet nihil ita signari in animis nostris a uero posse, quod non eodem modo possit a falso, is curauit quod argumentum ex Dionysio ipse sumpsisset, ex eo ceteri sumerent. Sed cum hoc alio loco plura, nunc ad ea, quae a te, Luculle, dicta sunt. ---- === XXIII. === {{pn|72}}Et primum quod initio dixisti uideamus quale sit, similiter a nobis de antiquis philosophis commemorari atque seditiosi solerent claros uiros, sed tamen popularis aliquos nominare. Illi cum res non bonas tractent, similes bonorum uideri uolunt. Nos autem dicimus ea nobis uideri, quae uosmet ipsi nobilissimis philosops placuisse conceditis. Anaxagoras niuem nigram dixit esse. Ferres me, si ego idem dicerem? Tu, ne si dubitarem quidem. At quis est? Num hic sophistes? Sic enim appellabantur ei, qui ostentationis aut quaestus caussa philosophabantur. Maxuma fuit et grauitatis et ingeni gloria. {{pn|73}}Quid loquar de Democrito? Quem cum eo conferre possumus non modo ingeni magnitudine, sed etiam animi, qui ita sit ausus ordiri, “haec loquor de uniuersis”? Nihil excipit de quo non profiteatur. Quid enim esse potest extra uniuersa? Quis hunc philosophum non anteponit Cleanthi Chrysippo reliquis inferioris aetatis? Qui mihi cum illo collati quintae classis uidentur. Atque is non hoc dicit, quod nos, qui ueri esse aliquid non negamus, percipi posse negamus; ille uerum plane negat esse: sensusque idem non obscuros dicit, sed tenebricosos, sic enim appellat eos. Is, qui hunc maxume est admiratus, Chius Metrodorus initio libri, qui est de natura: “nege”, inquit, “scire nos sciamusne aliquid an nihil sciamus, ne id ipsum quidem, nescire aut scire, scire nos, nec omnino sitne aliquid an nihil sit”. {{pn|74}}Furere tibi Empedocles uidetur, at mihi dignissimum rebus eis, de quibus loquitur, sonum fundere. Num ergo is excaecat nos aut orbat sensibus, si parum magnam uim censet in eis esse ad ea, quae sub eos subiecta sunt, iudicanda? Parmenides, Xenophanes, minus bonis quamquam uersibus, sed tamen illi uersibus increpant eorum adrogantiam quasi irati, qui, cum sciri nihil possit, audeant se scire dicere. Et ab eis aiebas remouendum Socraten et Platonem. Cur? An de ullis certius possum dicere? Vixisse cum eis equidem uideor: ita multi sermones perscripti sunt, e quibus dubitari non possit quin Socrati nihil sit uisum sciri posse. Excepit unum tantum, “scire se nihil se scire”, nihil amplius. Quid dicam de Platone? Qui certe tam multis libris haec persecutus non esset, nisi probauisset. Ironiam enim alterius, perpetuam praesertim, nulla fuit ratio persequi. ---- === XXIV. === {{pn|75}}Videorne tibi, non ut Saturninus, nominare modo illustris homines, sed imitari numquam nisi clarum, nisi nobilem? Atqui habebam molestos uobis, sed minutos, Stilponem Diodorum Alexinum, quorum sunt contorta et aculeata quaedam @sofi/smata: sic enim appellantur fallaces conclusiunculae. Sed quid eos colligam, cum habeam Chrysippum, qui fulcire putatur porticum Stoicorum? Quam multa ille contra sensus, quam multa contra omnia, quae in consuetudine probantur! At dissoluit idem. Mihi quidem non uidetur, sed dissoluerit sane. Certe tam multa non collegisset, quae nos fallerent probabilitate magna, nisi uideret eis resisti non facile posse. {{pn|76}}Quid Cyrenaici tibi uidentur, minime contempti philosophi? Qui negant esse quicquam quod percipi possit extrinsecus: ea se sola percipere, quae tactu intimo sentiant, ut dolorem, ut uoluptatem; neque se quo quid colore aut quo sono sit scire, sed tantum sentire adfici se quodam modo. Satis multa de auctoribus. Quamquam ex me quaesieras nonne putarem post illos ueteres tot saeculis inueniri uerum potuisse tot ingeniis tantisque studiis quarentibus. Quid inuentum sit paulo post uidero, te ipso quidem iudice. Arcesilan uero non obtrectandi caussa cum Zenone pugnauisse, sed uerum inuenire sic intellegitur. {{pn|77}}Nemo umquam superiorum non modo expresserat, sed ne dixerat quidem posse hominem nihil opinari, nec solum posse, sed ita necesse esse sapienti. Visa est Arcesilae cum uera sententia tum honesta et digna sapiente. Quaesiuit de Zenone fortasse quid futurum esset, si nec percipere quicquam posset sapiens nec opinari sapientis esset. Ille, credo, nihil opinaturum, quoniam esset, quod percipi posset. Quid ergo id esset? Visum, credo. Quale igitur uisum? Tum illum ita definisse, ex eo, quod esset, sicut esset, impressum et signatum et effictum. Post requisitum etiamne, si eiusdem modi esset uisum uerum, quale uel falsum. Hic Zenonem uidisse acute nullum esse uisum quod percipi posset, si id tale esset ab eo, quod est, ut eiusdem modi ab eo, quod non est, posset esse. Recte consensit Arcesilas ad definitionem additum: neque enim falsum percipi posse neque uerum, si esset tale, quale uel falsum. Incubuit autem in eas disputationes, ut doceret nullum tale esse uisum a uero, ut non eiusdem modi etiam a falso possit esse. {{pn|78}}Haec est una contentio quae adhuc permanserit. Nam illud, nulli rei adsensurum esse sapientem, nihil ad hanc controuersiam pertinebat. Licebat enim nihil percipere et tamen opinari, quod a Carneade dicitur probatum: equidem Clitomacho plus quam Philoni aut Metrodoro credens, hoc magis ab eo disputatum quam probatum puto. Sed id omittamus. Illud certe opinatione et perceptione sublata sequitur, omnium adsensionum retentio, ut, si ostendero nihil posse percipi, tu concedas numquam adsensurum esse. ---- === XXV. === {{pn|79}}Quid ergo est quod percipi possit, si ne sensus quidem uera nuntiant? Quos tu, Luculle, communi loco defendis: quod ne id facere posses, idcirco heri non necessario loco contra sensus tam multa dixeram. Tu autem te negas infracto remo neque columbae collo commoueri. Primum cur? Nam et in remo sentio non esse id quod uideatur, et in columba pluris uideri colores nec esse plus uno. Deinde nihilne praeterea diximus? Manent illa omnia, iacet ista caussa: ueracis suos esse sensus dicit. Igitur semper auctorem habes, et eum qui magno suo periculo caussam agat! Eo enim rem demittit Epicurus, si unus sensus semel in uita mentitus sit, nulli umquam esse credendum. {{pn|80}}Hoc est uerum esse, confidere suis testibus et in prauitate insistere! Itaque Timagoras Epicureus negat sibi umquam, cum oculum torsisset, duas ex lucerna flammulas esse uisas; opinionis enim esse mendacium, non oculorum. Quasi quaeratur quid sit, non quid uideatur. Sit hic quidem maiorum similis: tu uero, qui uisa sensibus alia uera dicas esse, alia falsa, qui ea distinguis? Desine, quaeso, communibus locis: domi nobis ista nascuntur. Si, inquis, deus te interroget: “sanis modo et integris sensibus, num amplius quid desideras?” quid respondeas? Vtinam quidem roget! Audiret quam nobiscum male ageret. Vt enim uera uideamus, quam longe uidemus? Ego Catuli Cumanum ex hoc loco cerno et e regione uideo, Pompeianum non cerno, neque quicquam interiectum est quod obstet, sed intendi acies longius non potest. O praeclarum prospectum! Puteolos uidemus: at familiarem nostrum C. Auianium, fortasse in porticu Neptuni ambulantem, non uidemus. {{pn|81}}At ille nescio qui, qui in scholis nominari solet, mille et octingenta stadia quod abesset uidebat: quaedam uolucres longius. Re onderem igitur auda er isti uestro deo me plane his oculis non esse contentum. Dicet me acrius uidere quam illos piscis fortasse qui neque uidentur a nobis et nunc quidem sub oculis sunt neque ipsi nos suspicere possunt. Ergo ut illis aqua, sic nobis aer crassus offunditur. At amplius non desideramus. Quid? Talpam num desiderare lumen putas? Neque tam quererer cum deo, quod parum onge quam quod falsum uiderem. Videsne nauem illam? Stare nobis uidetur, at eis, qui in naui sunt, moueri haec uilla. Quaere rationem cur ita uideatur; quam ut maxime inueneris, quod haud scio an non possis, non tu uerum testem habere, sed eum non sine caussa falsum testimonium dicere ostenderis. ---- === XXVI. === {{pn|82}}Quid ego de naui? Vidi enim a te remum contemni. Maiora fortasse quaeris. Quid potest esse sole maius? Quem mathematici amplius duodeuiginti partibus confirmant maiorem esse quam terram. Quantulus nobis uidetur! Mihi quidem quasi pedalis. Epicurus autem posse putat etiam minorem esse eum quam uideatur, sed non multo: ne maiorem quidem multo putat esse uel tantum esse, quantus uideatur, ut oculi aut nihil mentiantur aut non multum. Vbi igitur illud est semel? Sed ab hoc credulo, qui numquam sensus mentiri putat, discedamus: qui ne nunc quidem, cum ille sol, qui tanta incitatione fertur, ut celeritas eius quanta sit ne cogitari quidem possit, tamen nobis stare uideatur. {{pn|83}}Sed, ut minuam controuersiam, uidete, quaeso, quam in paruo lis sit. Quattuor sunt capita, quae concludant nihil esse quod nosci percipi comprehendi possit, de quo haec tota quaestio est. E quibus primum est esse aliquod uisum falsum, secundum non posse id percipi, tertium, inter quae uisa nihil intersit, fieri non posse ut eorum alia percipi possint, alia non possint, quartum nullum esse uisum uerum a sensu profectum, cui non appositum sit uisum aliud, quod ab eo nihil intersit quodque percipi non possit. Horum quattuor capitum secundum et tertium omnes concedunt. Primum Epicurus non dat; uos, quibuscum res est, id quoque conceditis. Omnis pugna de quarto est. {{pn|84}}Qui igitur P. Seruilium Geminum uidebat, si Quintum se uidere putabat, incidebat in eius modi uisum quod percipi non posset, quia nulla nota uerum distinguebatur a falso; qua distinctione sublata quam haberet in C. Cotta, qui bis cum Gemino consul fuit, agnoscendo eius modi notam, quae falsa esse non posset? Negas atantam similitudinem in rerum natura esse. Pugnas omnino, sed cum aduersario facili. Ne sit sane: uideri certe potest; fallet igitur sensum, et si una fefellerit similitudo, dubia omnia reddiderit. Sublato enim iudicio illo, quo oportet agnosci, etiam si ipse erit, quem uideris, qui tibi uidebitur, tamen non ea nota iudicabis, qua dicis oportere, ut non possit esse eiusdem modi falsa. {{pn|85}}Quando igitur potest tibi P. Germinus Quintus uideri, quid habes explorati cur non possit tibi Cotta uideri qui non sit, quoniam aliquid uidetur esse, quod non est? Omnia dicis sui generis esse, nihil esse idem, quod sit aliud. Stoicum est istud quidem nec admodum credibile, nullum esse pilum omnibus rebus talem, qualis sit pilus alius, nullum granum. Haec refelli possunt, sed pugnare nolo. Ad id enim, quod agitur, nihil interest omnibusne partibus uisa res nihil differat an internosci non possit, etiam si differat. Sed, si hominum similitudo tanta esse non potest, ne signorum quidem? Dic mihi, Lysippus eodem aere, eadem temperatione, eodem caelo atque ceteris omnibus, centum Alexandros eiusdem modi facere non posset? Qua igitur notione discerneres? {{pn|86}}Quid? si in eiusdem modi cera centum sigilla hoc anulo impressero, ecquae poterit in agnoscendo esse distinctio? An tibi erit quaerendus anularius aliqui, quoniam gallinarium inuenisti Deliacum illum, qui oua cognosceret? ---- === XXVII. === Sed adhibes artem aduocatam etiam sensibus. Pictor uidet quae nos non uidemus et, simul inflauit tibicen, a perito carmen agnoscitur. Quid? Hoc nonne uidetur contra te ualere, si sine magnis artificiis, ad quae pauci accedunt, nostri quidem generis admodum, nec uidere nec audire possimus? Iam illa praeclara, quanto artificio esset sensus nostros mentemque et totam constructionem hominis fabricata natura. {{pn|87}}Cur non extimescam opinandi temeritatem? Etiamne hoc adfirmare potes, Luculle, esse aliquam uim, cum prudentia et consilio scilicet, quae finxerit uel, ut tuo uerbo utar, quae fabricata sit hominem? Qualis ista fabrica est? ubi adhibita? quando? cur? quo modo? Tractantur ista ingeniose; disputantur etiam eleganter; denique uideantur sane, ne adfirmentur modo. Sed de physicis mox et quidem ob eam caussam, ne tu, qui id me facturum paulo ante dixeris, uideare mentitus. Sed ut ad ea, quae clariora sunt, ueniam, res iam uniuersas profundam, de quibus uolumina impleta sunt non a nostris solum, sed etiam a Chrysippo, de quo queri solent Stoici, dum studiose omnia conquisierit contra sensus et perspicuitatem contraque omnem consuetudinem contraque rationem, ipsum sibi respondentem inferiorem fuisse, itaque ab eo armatum esse Carneaden. {{pn|88}}Ea sunt eius modi, quae a te diligentissime tractata sunt. Dormientium et uinulentorum et furiosorum uisa imbecilliora esse dicebas quam uigilantium siccorum sanorum. Quo modo? Quia, cum experrectus esset Ennius, non diceret se uidisse Homerum, sed uisum esse, Alcmaeo autem “sed mihi ne utiquam cor consentit......”. Similia de uinulentis. Quasi quisquam neget et qui experrectus sit, eum somnia reri et cuius furor consederit, putare non fuisse ea uera, quae essent sibi uisa in furore. Sed non id agitur: tum, cum uidebantur, quo modo uiderentur, id quaeritur. Nisi uero Ennium non putamus ita totum illud audiuisse “O pietas animi...”, si modo id somniauit, ut si uigilans audiret. Experrectus enim potuit illa uisa putare, ut erant, somnia: dormienti uero aeque ac uigilanti probabantur. Quid? Iliona somno illo “mater, te appello...” nonne ita credit filium locutum, ut experrecta etiam crederet? Vnde enim illa “age adsta: mane, audi: iterandum eadem istaec mihi”? Num uidetur minorem habere uisis quam uigilantes fidem? ---- === XXVIII. === {{pn|89}}Quid loquar de insanis? Qualis tandem fuit adfinis tuus, Catule, Tuditanus? Quisquam sanissimus tam certa putat quae uidet quam is putabat quae uidebantur? Quid ille, qui “uideo, uideo te. Viue, Vlixe, dum licet”? Nonne etiam bis exclamauit se uidere, cum omnino non uideret? Quid? Apud Euripiden Hercules, cum, ut Eurysthei filios, ita suos configebat sagittis, cum uxorem interemebat, cum conabatur etiam patrem, non perinde mouebatur falsis, ut ueris moueretur? Quid? Ipse Alcmaeo tuus, qui negat “cor sibi cum oculis consentire”, nonne ibidem incitato furore “unde haec flamma oritur”? et illa deinceps “incedunt, incedunt: adsunt, adsunt, me expetunt”: Quid cum uirginis fidem implorat? “Fer mi auxilium, pestem abige a me, flammiferam hanc uim, quae me excruciat! caerulea incinctae angui incedunt, circumstant cum ardentibus taedis”. Num dubitas quin sibi haec uidere uideatur? Itemque cetera: “intendit crinitus Apollo arcum auratum, luna innixus: Diana facem iacit a laeua”. {{pn|90}}Qui magis haec crederet, si essent, quam credebat, quia uidebantur? Apparet enim iam “cor cum oculis consentire”. Omnia autem haec proferuntur, ut illud efficiatur, quo certius nihil potest esse, inter uisa uera et falsa ad animi adsensus nihil interesse. Vos autem nihil agitis, cum illa falsa uel furiosorum uel somniantium recordatione ipsorum refellitis. Non enim id quaeritur, qualis recordatio fieri soleat eorum, qui experrecti sint, aut eorum, qui furere destiterint, sed qualis uisio fuerit aut furentium aut somniantium tum cum mouebantur. Sed abeo a sensibus. {{pn|91}}Quid est quod ratione percipi possit? Dialecticam inuentam esse dicitis, ueri et falsi quasi disceptatricem et iudicem. Cuius ueri et falsi, et in qua re? In geometriane quid sit uerum aut falsum dialecticus iudicabit an in litteris an in musicis? At ea non nouit. In philosophia igitur. Sol quantus sit quid ad illum? Quod sit summum bonum quid habet ut queat iudicare? Quid igitur iudicabit? Quae coniunctio, quae diiunctio uera sit, quid ambigue dictum sit, quid sequatur quamque rem, quid repugnet. Si haec et horum similia iudicat, de se ipsa iudicat; plus autem pollicebatur. Nam haec quidem iudicare ad ceteras res, quae sunt in philosophia multae atque magnae, non est satis. {{pn|92}}Sed quoniam tantum in ea arte ponitis, uidete ne contra uos tota nata sit, quae primo progressu festiue tradit elementa loquendi et ambiguorum intellegentiam concludendique rationem, tum paucis additis uenit ad soritas, lubricum sane et periculosum locum, quod tu modo dicebas esse uitiosum interrogandi genus. ---- === XXIX. === Quid ergo? Istius uiti num nostra culpa est? Rerum natura nullam nobis dedit cognitionem finium, ut ulla in re statuere possimus quatenus. Nec hoc in aceruo tritici solum, unde nomen est, sed nulla omnino in re minutatis interrogati, diues pauper, clarus obscurus sit, multa pauca, magna parua, longa breuia, lata angusta, quanto aut addito aut dempto certum respondeamus non habemus. {{pn|93}}At uitiosi sunt soritae. Frangite igitur eos, si potestis, ne molesti sint; erunt enim, nisi cauetis. Cautum est, inquit; placet enim Chrysippo, cum gradatim interrogetur, uerbi caussa, tria pauca sint anne multa, aliquanto prius quam ad multa perueniat quescere, id est, quod ab his dicitur, @h(suxa/zein. Per me uel stertas licet, inquit Carneades, non modo quiescas. Sed quid proficit? Sequitur eim qui te ex somno excitet et eodem modo interroget. Quo in numero conticuisti, si ad eum numerum unum addidero, multane erunt? Progrediere rursus, quoad uidebitur. Quid plura? Hoc enim fateris, neque ultimum te paucorum neque primum multorum respondere posse; cuius generis error ita manat, ut non uideam quo non possit accedere. {{pn|94}}Nihil me laedit, inquit: ego enim, ut agitator callidus, prius quam ad finem ueniam, equos sustinebo, eoque magis, si locus is, quo ferentur equi, praeceps erit. Sic me, inquit, ante sustineo nec diutius captiose interroganti respondeo. Si habes quod liqueat neque respondes, superbe; si non habes, ne tu quidem percipis. Si, quia obscura, concedo; sed negas te usque ad obscura progredi; illustribus igitur rebus insistis. Si id tantum modo, uttaceas, nihil adsequeris. Quid enim ad illum qui te captare uolt, utrum tacentem irretiat te an loquentem? Sin autem usque ad nouem, uerbi gratia, sine dubitatione respondes pauca esse, in decimo insistis, etiam a certis et illustrioribus cohibes adsensum. Hoc idem me in obscuris facere non sinis. Nihil igitur te contra soritas ars ista adiuuat, quae nec augentis nec minuentis quid aut primum sit aut postremum docet. {{pn|95}}Quid quod eadem illa ars, quasi Penelope telam retexens, tollit ad extremum superiora? Vtrum ea uestra an nostra culpa est? Nempe fundamentum dialecticae est, quidquid enuntietur — id autem appellant @a)ci/wma, quod est quasi effatum — aut uerum esse aut falsum. Quid igitur? Haec uera an falsa sunt? Si te mentiri dicis idque uerum dicis, mentiris an uerum dicis? Haec scilicet inexplicabilia esse dicitis, quod est odiosius quam illa, quae nos non comprehensa et non percepta dicimus. ---- === XXX. === Sed hoc omitto, illud quaero; is ista explicari non possunt, nec eorum ullum iudicium inuenitur, ut respondere possitis uerane an falsa sint, ubi est illa definitio, “effatum esse id, quod aut uerum aut falsum sit”? Rebus sumptis adiungam ex his sequendas esse alias, alias improbandas, quae sint in genere contario. {{pn|96}}Quo modo igitur hoc conclusum esse iudicas? “Si dicis nunc lucere et uerum dicis, lucet; dicis autem nunc lucere et uerum dicis: lucet igitur”. Probatis certe genus et rectissime conclusum dicitis; itaque in docendo eum primum concludendi modum traditis. Aut quidquid igitur eodem modo concluditur probabitis aut ars ista nulla est. Vide ergo hanc conclusionem probaturusne sis: “si dicis te mentiri uerumque dicis, mentiris; dicis autem te mentiri uerumque dicis, mentiris igitur”. Qui potes hanc non probare, cum probaueris eiusdem generis superiorem? Haec Chrysippia sunt, ne ab ipso quidem disoluta. Quid enim faceret huic conclusioni? “Si lucet, lucet; lucet autem: lucet igitur”. Cederet scilicet. Ipsa enim ratio conexi, cum concesseris superius, cogit inferius concedere. Quid ergo haec ab illa conclusione differt? “Si mentiris, mentiris: mentiris autem: mentiris igitur”. Hoc negas te posse nec approbare nec improbare. Qui igitur magis illud? Si ars, si ratio, si uia, si uis denique conclusionis ualet, eadem est in utroque. {{pn|97}}Sed hoc extremum eorum est: postulant ut excipiantur haec inexplicabilia. Tribunum aliquem censeo adeant: a me istam exceptionem numquam impetrabunt. Etenim cum ab Epicuro, qui totam dialecticam et contemnit et irridet, non impetrent ut uerum esse concedat quod ita effabimur, “aut uiuet cras Hermarchus aut non uiuet”, cum dialectici sic statuant, omne, quod ita diiunctum sit, quasi “aut etiam aut non”, non modo uerum esse, sed etiam necessarium, uide quam sit cautus is, quem isti tardum putant. Si enim, inquit, alterutrum concessero necessarium esse, necesse erit cras Hermarchum aut uiuere aut non uiuere; nulla autem est in natura rerum talis necessitas. Cum hoc igitur dialectici pugnent, id est, Antiochus et Stoici; totam enim euertit dialecticam. Nam si e contrariis diiunctio, contraria autem ea dico, cum alterum aiat, alterum neget, si talis diiunctio falsa potest esse, nulla uera est. {{pn|98}}Mecum uero quid habent litium, qui ipsorum disciplinam sequor? Cum aliquid huius modi inciderat, sic ludere Carneades solebat: “si recte conclusi, teneo, sin uitiose, minam Diogenes mihi reddet”. Ab eo enim Stoico dialecticam didicerat; haec autem merces erat dialecticorum. Sequor igitur eas uias quas didici ab Antiocho, nec reperio quo modo iudicem “si lucet, lucet”, uerum esse ob eam caussam, quod ita didici, omne quod ipsum ex se conexum sit, uerum esse, non iudicem “si mentiris, mentiris” eodem modo esse conexum. Aut igitur hoc et illud aut, nisi hoc, ne illud quidem iudicabo. ---- === XXXI. === Sed, ut omnis istos aculeos et totum tortuosum genus disputandi relinquamus ostendamusque qui simus, iam explicata tota Carneadi sententia Antiochi ista corruent uniuersa. Nec uero quicquam ita dicam, ut quisquam id fingi suspicetur: a Clitomacho sumam, qui usque ad senectutem cum Carneade fuit, homo et acutus, ut Poenus, et ualde studiosus ac diligens; et quattuor eius libri sunt de sustinendis adsensionibus. Haec autem, quae iam dicam, sunt sumpta de primo. {{pn|99}}Duo placet esse Carneadi genera uisorum, in uno hanc diuisionem: “alia uisa esse quae percipi possint, alia quae non possint”, in altero autem: “alia uisa esse probabilia; alia non probabilia”. Itaque, quae contra sensus contraque perspicuitatem dicantur, ea pertinere ad superiorem diuisionem; contra posteriorem nihil dici oportere; qua re ita placere: tale uisum nullum esse, ut perceptio consequeretur, ut autem probatio, multa. Etenim contra naturam esset probabile nihil esse, et sequitur omnis uitae ea, quam tu, Luculle, commemorabas, euersio. Itaque et sensibus probanda multa sunt, teneatur modo illud, non inesse in eis quicquam tale, quale non etiam falsum nihil ab eo differens esse possit. Sic quidquid acciderit specie probabile, si nihil se offeret quod sit probabiitati illi contrarium, utetur eo sapiens ac sic omnis ratio uitae gubernabitur. Etenim is quoque, qui a uobis sapiens inducitur, multa sequitur probabilia non comprehensa neque percepta neque adsensa, sed similia ueri; quae nisi probet, omnis uita tollatur. {{pn|100}}Quid enim? Conscendens nauem sapiens num comprehensum animo habet atque perceptum se ex sententia nauigaturum? Qui potest? Sed si iam ex hoc loco proficiscatur Puteolos stadia triginta, probo nauigio, bnono gubernatore, hac tranquillitate, probabile uideatur se illuc uenturum esse saluom. Huius modi igitur uisis consilia capiet et agendi et non agendi, faciliorque erit ut albam esse niuem probet, quam erat Anaxagoras, qui id non modo ita esse negabat, sed sibi, quia sciret aquam nigram esse, unde illa concreta esset, albam ipsam esse ne uideri quidem. {{pn|101}}Et quaecumque res eum sic attinget, ut sit uisum illud probabile neque ulla re impeditum, mouebitur. Non enim est e saxo sculptus aut e robore dolatus; habet corpus, habet animum, mouetur mente, mouetur sensibus, ut ei multa uera uideantur, neque tamen habere insignem illam et propriam percipiendi notam; eoque sapientem non adsentiri, quia possit eiusdem modi exsistere falsum aliquod, cuius modi hoc uerum. Neque nos contra sensus aliter dicimus ac Stoici, qui multa falsa esse dicunt, longeque aliter se habere ac sensibus uideantur. ---- === XXXII. === Hoc autem si ita sit, ut unum modo sensibus falsum uideatur, praesto est qui neget rem ullam percipi posse sensibus. Ita nobis tacentibus ex uno Epicuri capite, altero uestro perceptio et comprehensio tollitur. Quod est caput Epicuri? “Si ullum sensus uisum falsum est, nihil percipi potest”. Quod uestrum? “Sunt falsa sensus uisa”. Quid sequitur? Vt taceam, conclusio ipsa loquitur: “nihil posse percipi”. Non conceo, inquit, Epicuro. Certa igitur cum illo, qui a te totus diuersus est: noli mecum, qui hoc quidem certe, falsi esse aliquid in sensibus, tibi adsentior. {{pn|102}}Quamquam nihil mihi tam mirum uidetur quam ista dici, ab Antiocho quidem maxime, cui erant ea, quae paulo ante dixi, notissima. Licet enim hoc quiuis arbitratu suo reprehendat, quod negemus rem ullam percipi posse, certe leuior reprehensio est: quod tamen dicimus esse quaedam probabilia, non uidetur hoc satis esse uobis. Ne sit: illa certe debemus effugere, quae a te uel maxime agitata sunt: “nihil igitur cernis? nihil audis? nihil tibi est perspicuom?” Explicaui paulo ante Clitomacho auctore quo modo ista Carneades diceret. Accipe quem ad modum eadem dicantur a Clitomacho in eo libro, quem ad C. Lucilium scripsit poetam, cum scripsisset isdem de rebus ad L. Censorinum, eum qui consul cum M. Manilio fuit. Scripsit igitur his fere uerbis — sunt enim mihi nota, proterea quod earum ipsarum rerum, de quibus agimus, prima institutio et quasi disciplina illo libro continetur — sed scriptum est ita: {{pn|103}}“Academicis placere esse rerum eius modi dissimilitudines, ut aliae probabiles uideantur, aliae contra: id autem non esse satis cur alia posse percipi dicas, alia non posse, propterea quod multa falsa probabilia sint, nihil autem falsi perceptum et cognitum possit esse”. Itaque ait uehementer errare eos, qui dicant ab Academia sensus eripi, a quibus numquam dictum sit aut colorem aut saporem aut sonum nullum esse, illud sit disputatum, non inesse in his propriam, quae nusquam alibi esset, ueri et certi notam. {{pn|104}}Quae cum exposuisset, adiungit dupliciter dici adsensus sustinere sapientem: uno modo, cum hoc intellegatur, omnino eum rei nulli adsentiri: altero, cum se a respondendo, ut aut approbet quid aut improbet, sustineat, ut neque neget aliquid neque aiat. Id cum ita sit, alterum placere, ut numquam adsentiatur, alterum tenere, ut sequens probabilitatem, ubicumque haec aut occurrat aut deficiat, aut “etiam” aut “non” respondere possit. Etenim cum placeat eum qui de omnibus rebus contineat se ab adsentiendo, moueri tamen et agere aliquid, relinqui eius modi uisa, quibus ad actionem excitemur: item ea quae interrogati in utramque partem respondere possimus, sequientes tantum modo, quod ita uisum sit, dum sine adsensu; neque tamen omnia eius modi uisa approbari, sed ea quae nulla reimpedirentur. {{pn|105}}Haec si uobis non probamus, sint falsa sane, inuidiosa certe non sunt. Non enim lucem eripimus, sed ea quae uos percipi comprehendique, eadem nos, si modo probabilia sint, uideri dicimus. ---- === XXXIII. === Sic igitur inducto et constituo probabili, et eo quidem expedito soluto libero, nulla re implicato, uides profecto, Luculle, iacere iam illud tuum perspicuitatis patrocinium. Isdem enim hic sapiens, de quo loquor, oculis quibus iste uester caelum terrammare intuebitur, isdem sensibus reliqua, quae sub quemque sensum cadunt, sentiet. Mare illud, quod nunc Fauonio nascente purpureum uidetur, idem Huic nostro uidebitur, nec tamen adsentietur, quia nobismet ipsis modo caeruleum uidebatur, mane rauom, quodque nunc, qua a sole collucet, albescit et uibrat dissimileque est proximo et continenti, ut, etiam si possis rationem reddere cur id eueniat, tamen non possis id uerum esse, quod uidebatur oculis, defendere. {{pn|106}}Vnde memoria, si nihil percipimus? Sic enim quaerebas. Quid? Meminisse uisa nisi comprehensa non possumus? Quid? Polyaenus, qui magnus mathematicus fuisse dicitur, is postea quam Epicuro adsentiens totam geometriam falsam esse credidit, num illa etiam, quae sciebat, oblitus est? Atqui, falsum quod est, id percipi non potest, ut uobismet ipsis placet. Si igitur memoria perceptarum comprehensarumque rerum est, omnia, quae quisque meminit, habet ea comprehensa atque percepta. Falsi autem comprehendi nihil potest, et omnia meminit Siron Epicuri dogmata; uera igitur illa sunt nunc omnia. Hoc per me licet: sed tibi aut concedendum est ita esse, quod minime uis, aut memoriam mihi remittas oportet et fateare esse ei locum, etiam si comprehensio perceptioque nulla sit. {{pn|107}}Quid fiet artibus? Quibus? Eisne, quae ipsae fatentur coniectura se plus uti quam scientia, an eis, quae tantum id, quod uidetur, secuntur nec habent istam artem uestram, qua uera et falsa diiudicent? Sed illa sunt lumina duo, quae maxime caussam istam continent. Primum enim negatis fieri posse ut quisquam nulli rei adsentiatur; et id quidem perspicuom esse. Cum Panaetius, princeps prope meo quidem iudicio Stoicorum, ea de re dubitare se dicat, quam omnes praeter eum Stoici certissimam putant, uera esse haruspicum responsa, auspicia oracula, somnia uaticinationes, seque ab adsensu sustineat, quod is potest facere uel de eis rebus, quas illi, a quibus ipse didicit, certas habuerint, cur id sapiens de reliquis rebus facere non possit? An est aliquid, quod positum uel improbare uel approbare possit, dubitare non possit? An tu in soritis poteris hoc, cum uoles: ille in reliquis rebus non poterit eodem modo insistere, praesertim cum possit sine adsensione ipsam ueri similitudinem non impeditam sequi? {{pn|108}}Alterum est, quod negatis actionem ullius rei posse in eo esse, qui nullam rem adsensu suo comprobet. Primum enim uideri oportet, in quo est etiam adsensus. Dicunt enim Stoici sensus ipsos adsensus esse, quos quoniam appetitio consequatur, actionem sequi; tolli autem omnia, si uisa tollantur. ---- === XXXIV. === Hac de re utramque partem et dicta sunt et scripta multa, sed breui res potest tota confici. Ego enim etsi maximam actionem puto repugnare uisis, obsistere opinionibus, adsensus lubricos sustinere, credoque Clitomacho ita scribenti, Herculi quendam laborem exanclatum a Carneade quod, ut feram et immanem beluam, sic ex animis nostris adsensionem, id est opinationem et temeritatem extraxisset, tamen, ut ea pars defensionis relinquatur, quid impediet actionem eius, qui probabilia sequitur, nulla re impediente? {{pn|109}}Hoc, inquit, ipsum impediet, quod statuet ne id quidem quod probet posse percipi. Iam istuc te quoque impediet in nauigando, in conserendo, in uxore ducenda, in liberis procreandis plurimisque in rebus, in quibus nihil sequere praeter probabile. Et tamen illud usitatum et saepe repudiatum refers, non ut Antipater, sed, ut ais, “pressius”. Nam Antipatrum reprehensum, quod diceret consentaneum esse ei qui adfirmaret nihil posse comprehendi, id ipsum saltem dicere posse comprehendi, quod ipsi Antiocho pingue uidebatur et sibi ipsum contrarium. Non enim potest conuenienter dici nihil comprehendi posse, si quicquam comprehendi posse dicatur. Illo modo potius putat urguendum fuisse Carneaden: cum sapientis nullum decretum esse possit nisi comprehensum perceptum cognitum, ut hoc ipsum quidem decretum, sapientis esse nihil posse percipi, fateretur esse perceptum. Proinde quasi nullum sapiens aliud decretum habeat et sine decretis uitam agere possit! {{pn|110}}Sed ut illa habet probabilia non percepta, sic hoc ipsum, nihil posse percipi; nam si in hoc haberet cognitionis notam, eadem uteretur in ceteris. Quam quoniam non habet, utitur probabilibus; itaque non metuit ne confundere omnia uideatur et incerta reddere. Non enim quem ad modum, si quaesitum ex eo sit stellarum numerus par an impar sit, item, si de officio multisque aliis de rebus, in quibus uersatus exercitatusque sit, nescire se dicat. In incertis enim nihil probabile est, in quibus autem est, in eis non deerit sapienti nec quid faciat nec quid respondeat. {{pn|111}}Ne illam quidem praetermisisti, Luculle, reprehensionem Antiochi — nec mirum, in primis enim est nobilis — qua solebat dicere Antiochus Philonem maxime perturbatum. Cum enim sumeretur unum, esse quaedam falsa uisa, alterum nihil ea differre a ueris, non attendere superius illud ea re a se esse concessum, quod uideretur esse quaedam in uisis differentia, eam tolli altero, quo neget uisa a falsis uera differre; nihil tam repugnare. Id ita esset, si nos uerum omnino tolleremus. Non facimus; nam tam uera quam falsa cernimus. Sed probandi species est; percipiendi signum nullum habemus. ---- === XXXV. === {{pn|112}}Ac mihi uideor nimis etiam nunc agere ieiune. Cum sit enim campus in quo exsultare possit oratio, cur eam tantas in angustias et in Stoicorum dumeta compellimus? Si enim mihi cum Peripatetico res esset, qui id percipi posse diceret, “quod impressum esset e uero”, neque adhiberet illam magnam accessionem, “quo modo imprimi non posset a falso”, cum simplici homine simpliciter aerem nec magno opere contenderem atque etiam si, cum ego nihil dicerem posse comprehendi, diceret ille sapientem interdum opinari, non repugnarem, praesertim ne Carneade quidem huic loco ualde repugnante: nunc quid facere possum? {{pn|113}}Quaero enim quid sit quod comprehendi possit. respondet mihi non Aristoteles aut Theophrastus, ne Xenocrates quidem aut Polemo, sed qui minor est: “tale uerum quale falsum esse non possit”. Nihil eius modi inuenio. Itaque incognito nimirum adsentiar, id est, opinabor. Hoc mihi et Peripatetici et uetus Academia concedit: uos negatis, Antiochus in primis, qui me ualde mouet, uel quod amaui hominem, sicut ille me, uel quod ita iudico, politissimum et acutissimum omnium nostrae memoriae philosophorum. A quo primum quaero quo tandem modo sit eius Academiae, cuius esse se profiteatur? Vt omittam alia, haec duo, de quibus agitur, quis umquam dixit aut ueteris Academiae aut Peripateticorum, uel id solum percipi posse, quod esset uerum tale, quale falsum esse non posset, uel sapientem nihil opinari? Certe nemo. Horum neutrum ante Zenonem magno opere defensum est. ego tamen utrumque uerum puto, nec dico temporis caussa, sed ita plane probo. ---- === XXXVI. === {{pn|114}}Illud ferre non possum. Tu cum me incognito adsentiri uetes idque turpissumum esse dicas et plenissumum temeritatis, tantum tibi adroges, ut exponas disciplinam sapientiae, naturam rerum omnium euoluas, mores fingas, finis bonorum malorumque constituas, officia descirbas, quam uitam ingrediar definias, idemque etiam disputandi et intellegendi iudicium dicas te et artificium traditurum? Perficies ut ego ista innumerabilia complectens nusquam labar, nihil opiner? Quae tandem ea est disciplina, ad quam me deducas, si ab hac abstraxeris? Vereor ne subadroganter facias, si dixeris tuam; atqui ita dicas necesse est. {{pn|115}}Neque uero tu solus, sed ad suam quisque rapiet. Age, restitero Peripateticis, qui sibi cum oratoribus cognationem esse, qui claros uiros a se instructos dicant rem publicam saepe rexisse, sustinuero Epicurios, tot meos familiaris, tam bonos, tam inter se amantis uiros, Diodoto quid faciam Stoico, quem a puero audiui, qui mecum uiuit tot annos, qui habitat apud me, quem et admiror et diligo, qui ista Antiochia contemit? Nostra, inquies, sola uera sunt. Certe sola, si uera; plura enim uera discrepantia esse non possunt. Vtrum igitur nos impudentes, qui labi nolumus, an illi adrogantes, qui sibi persuaserint scire se solos omnia? Non me quidem, inquit, sed sapientem dico scire. Optime: nempe ista scire, quae sunt in tua disciplina. Hoc primum quale est, a non sapiente explicari sapientiam? Sed discedamus a nobismet ipsis, de sapiente loquamur, de quo, ut saepe iam dixi, omnis haec quaestio est. {{pn|116}}In tris igitur partis et a plerisque et a uobismet ipsis distributa sapientia est. Primum ergo, si placet, quae de natura rerum sint quaesita uideamus: at illud ante. Estne quisquam tanto inflatus errore, ut sibi se illa scire persuaserit? Non quaero rationes eas, quae ex coniectura pendent, quae disputationibus huc et illuc trahuntur, nullam adhibent persuadendi necesitatem. Geometrae prouideant, qui se profitentur non persuadere, sed cogere, et qui omnia uobis, quae describunt, probant. Non quaero ex his illa initia mathematicorum, quibus non concessis digitum progredi non possunt; punctum esse quod magnitudinem nullam habeat: extremitatem et quasi libramentum in quo nulla omnino crassitudo sit: liniamentum sine ulla latitudine. Haec cum uera esse concessero, si adigam ius iurandum sapientem, nec prius quam Archimedes eo inspectante rationes omnis descripserit eas, quibus efficitur multis partibus solem maiorem esse quam terram, iuraturum putas? Si fecerit, solem ipsum, quem deum censet esse, contempserit. {{pn|117}}Quod si geometricis rationibus non est crediturus, quae uim adferunt in docendo, uos ipsi ut dicitis, ne ille longe aberit ut argumentis credat philosophorum, aut, si est crediturus, quorum postissimum? Omnia enim physicorum licet explicare; sed longum est: quaero tamen quem sequatur. Finge aliquem nunc fieri sapientem, nondum esse, quam potissimum sententiam eliget aut discipliaam? Etsi quamcumque eliget, insipiens eliget. Sed sit ingenio diuino, quem unum e physicis potissimum probabit? Nec plus uno poterit. Non persequor quaestiones infinitas: tantum de principiis rerum, e quibus omnia constant, uideamus quem probet; est enim inter magnos homines summa dissensio. ---- === XXXVII. === {{pn|118}}Princeps Thales, unus e septem, cui sex reliquos concessisse primas ferunt, ex aqua dixit constare omnia. At hoc Anaximandro, populari et sodali suo, non persuasit; is enim infinitatem naturae dixit esse, e qua omnia gignerentur. Post eius auditor Anaximenes infinitum aera, sed ea quae ex eo orirentur, definita; gigni autem terram aquam ignem, tum ex his omnia. Anaxagoras materiam infinitam, sed ex ea particulas, similis inter se, minutas, eas primum confusas, postea in ordinem adductas a mente diuina. Xenophanes, paulo etiam antiquior, unum esse omnia neque id esse mutabile et id esse deum neque natum umquam et sempiternum, conglobata figura: Parmenides ignem, qui moueat terram, quae ab eo formetur: Leucippus plenum et inane: Democritus huic in hoc similis, uberior in ceteris: Empedocles haec peruolgata et nota quattuor: Heraclitus ignem: Melissus hoc, quod esset infinitum et immutabile, et fuisse semper et fore. Plato ex materia in se omnia recipiente mundum factum esse censet a deo sempiternum. Pythagorii ex numeris et mathematicorum initiis proficisci uolunt omnia. Ex his eliget uester sapiens unum aliquem, credo, quem sequatur: ceteri tot uiri et tanti repudiati ab eo condemnatique discedent. {{pn|119}}Quamcumque uero sententiam probauerit, eam sic animo comprehensam habebit, ut ea quae sensibus, nec magis approbabit nunc lucere, quam, quoniam Stoicus est, hunc mundum esse sapientem, habere mentem, quae et se et ipsum fabricata sit et omnia moderetur moueat regat. Erit ei persuasum etiam solem lunam, stellas omnis, terram mare deos esse, quod quaedam animalis intellegentia per omnia ea permanet et transeat, fore tamen aliquando ut omnis hic mundus ardore deflagret. ---- === XXXVIII. === Sint ista uera — uides enim iam me fateri aliquid esse ueri — comprehendi ea tamen et percipi nego. Cum enim tuus iste Stoicus sapiens syllabatim tibi ista dixerit, ueniet flumen orationis aureum fundens Aristoteles, qui illum desipere dicat: neque enim ortum esse umquam mundum, quod nulla fuerit nouo consilio inito tam praeclari operis inceptio, et ita esse eum undique aptum, ut nulla uis tantos queat motus mutationemque moliri, nulla senectus diuturnitate temporum exsistere, ut hic ornatus umquam dilapsus occidat. Tibi hoc repudiare, illud autem superius sicut caput et famam tuam defendere necesse erit, cum mihi ne ut dubitem quidem relinquatur. {{pn|120}}Vt omittam leuitatem tenere adsentientium, quanti lebertas ipsa aestimanda est non mihi necesse esse quod tibi est? Quaero cur deus, omnia nostra caussa cum faceret (sic enim uoltis) tantam uim natricum uiperarumque fecerit, cur mortifera tam multa ac perniciosa terra marique disperserit? Negatis haec tam polite tamque subtiliter effici potuisse sine diuina aliqua sollertia; cuius quidem uos maiestatem deducitis usque ad apium formicarumque perfectionem, ut etiam inter deos Myrmecides aliquis minutorum opusculorum fabricator fuisse uideatur. {{pn|121}}Negas sine deo posse quicquam. Ecce tibi e transuerso Lampsacenus Strato, qui det isti deo immunitatem magni quidem muneris: et cum sacerdotes deorum uacationem habeant, quanto est aequius habere ipsos deos! Negat opera deorum se uti ad fabricandum mundum. Quaecumque sint, docet omnia effecta esse natura nec ut ille qui ex asperis et leuibus et hamatis uncinatisque corporibus concreta haec esse dicat interiecto inani. Somnia censet haec esse Democriti non docentis, sed optantis. Ipse autem singulas mundi partis persequens, quidquid aut sit aut fiat, naturalibus fieri aut factum esse docet ponderibus et motibus. Ne ille et deum opere magno liberat et me timore. Quis enim potest, cum existimet curari se a deo, non et dies t noctes diuinum numen horrere et, si quid aduersi acciderit (quod cui non accidit?) extimescere ne id iure euenerit? N c Stratoni tamen adsentior nec uero tibi; modo hoc, odo illud probabilius uidetur. ---- === XXXIX. === {{pn|122}}Latent ista omnia, Luculle, crassis occultata et circumfusa tenebris, ut nulla acies humani ingeni tanta sit quae penetrare in caelum, terram intrare possit: corpora nostra non nouimus, qui sint situs partium, quam uim quaeque pars habeat ignoramus. Itaque medici ipsi, quorum intererat ea nosse, aperuerunt ut uiderentur; nec eo tamen aiunt empirici notiora esse illa, quia possit fieri ut patefacta et detecta mutentur. Sed ecquid nos eodem modo rerum naturas persecare aperire diuidere possumus, ut uideamus terra penitusne defixa sit et quasi radicibus suis haereat an media pendeat? {{pn|123}}Habitari ait Xenophanes in luna eamque esse terram multarum urbium et montium. Portenta uidentur, sed tamen neque ille, qui dixit, iurare posset ita se rem habere, neque ego non ita. Vos etiam dicitis esse e regione nobis, e contraria parte terrae, qui aduersis uestigiis stent contra nostra uestigia, quos antipodas uocatis: cur mihi magis suscensetis, qui ista non aspernor, quam eis qui, cum audiunt, desipere uos arbitrantur? Hicetas Syracosius, ut ait Theophrastus, caelum solem lunam stellas, supera denique omnia stare censet neque praeter terram rem ullam in mundo moueri, quae cum circum axem se summa celeritatee conuertat et torqueat, eadem effici omnia, quae si stante terra caelum moueretur. Atque hoc etiam Platonem in Timaeo dicere quidam arbitrantur, sed paulo obscurius. Quid tu, Epicure? Loquere. Putas solem esse tantulum? Ego ne bis quidem tantum! Et uos ab illo irridemini et ipsi illum uicissim eluditis. Liber igitur a tali irrisione Socrates, liber Aristo Chisus, qui nihil istorum sciri putat posse. {{pn|124}}Sed redeo ad animum et corpus. Satisne tandem ea nota sunt nobis, quae neruorum natura sit, quae uenarum? Tenemusne quid sit animus, ubi sit, denique sitne an, ut Dicaearcho uisum est, ne sit quidem ullus? Si est, trisne partis habeat, ut Platoni placuit, rationis irae cupiditatis, an simplex unusque sit; si simplex, utrum sit ignis an anima an sanguis an, ut Xenocrates, numerus nullo corpore, quod intellegi quale sit uix potest; et, quidquid est, mortale sit an aeternum? Nam utramque in partem multa dicuntur. Horum aliquid uestro sapienti certum uidetur, nostro ne quid maxime quidem probabile sit occurrit: ita sunt in plerisque contrariam rationum paria momenta. ---- === XL. === {{pn|125}}Sin agis uerecundius et me accusas, non quod tuis rationibus non adsentiar, sed quod nullis, uincam animum cuique adsentiar deligam ... quem potissimum? quem? Democritum: semper enim, ut scitis, studiosus nobilitatis fui. Vrguebor iam omnium uestrum conuicio. Tune aut inane quicquam putes esse, cum ita completa et conferta sint omnia, ut et quidquid mouebitur corporeum cedat et qua quidque cesserit aliud ilico subsequatur? Aut atomos ullas, e quibus quidquid efficiatur, illarum sit dissimillimum? Aut sine aliqua mente rem ullam effici posse praeclaram? Et cum in uno mundo ornatus hic tam sit mirabilis, innumerabilis supra infra, dextra sinistra, ante post, alios dissimilis, alios eiusdem modi mundos esse? Et, ut nos nunc simus ad Baulos Puteolosque uideamus, sic innumerabilis paribus in locis eisdem esse nominibus honoribus, rebus gestis, ingeniis formis aetatibus, eisdem de rebus disputantis? Et, si nunc aut si etiam dormientes aliquid animo uidere uideamur, imagines extrinsecus in animos nostros per corpus irrumpere? Tu uero ista ne asciueris neue fueris commenticiis rebus adsensus. Nihil sentire est melius quam tam praua sentire. {{pn|126}}Non ergo id agitur, ut aliquid adsensu meo comprobem; quae tu, uide ne impudenter etiam postules, non solum adroganter, praesertim cum ista tua mihi ne probabilia quidem uideantur. Nec enim diuinationem, quam probatis, ullam esse arbitror, fatumque illud esse, quo omnia contineri dicitis, contemno. Ne exaedificatum quidem hunc mundum diuino consilio existimo, atque haud scio an ita sit. ---- === XLI. === Sed cur rapior in inuidiam? Licetne per uos nescire quod nescio? An Stoicis ipsis inter se disceptare, cum his non licebit? Zenoni et reliquis fere Stoicis aether uidetur summus deus, mente praeditus, qua omnia regantur. Cleanthes, qui quasi maiorum est gentium Stoicus, Zenonis auditor, solem dominari et rerum potiri putat. Ita cogimur dissensione sapientium dominum nostrum ignorare, quippe qui nesciamus soli an aetheri seruiamus. Solis autem magnitudinem (ipse enim hic radiatus me intueri uidetur admonens ut crebro faciam mentionem sui) uos ergo huius magnitudinem quasi decempeda permensi refertis: ego huic me quasi malis architectis mensurae uestrae nego credere. Dubium est igitur uter nostrum sit, leuiter ut dicam, uerecundior? {{pn|127}}Nec tamen istas quaestiones physicorum exterminandas puto. Est enim animorum ingeniorumque naturale quoddam quasi pabulum consideratio contemplatioque naturae. Erigimur, elatiores fieri uidemur, humana despicimus, cogitantesque supera atque caelestia haec nostra ut exigua et minima contemniamus. Indagatio ipsa rerum cum maximarum tum etiam occultissimarum habet oblectationem. Si uero aliquid occurrit quod ueri simile uideatur, humanissima completur animus uoluptate. {{pn|128}}Quaeret igitur haec et uester sapiens et hic noster, sed uester ut adsentiatur credat adfirmet, noster ut uereatur temere opinari praeclareque agi secum putet, si in eius modi rebus ueri simile quod sit inuenerit. Veniamus nunc ad bonorum malorumque notionem: at paulum ante dicendum est. Non mihi uidentur considerare, cum [physicis] ista ualde adfirmant, earum etiam rerum auctoritatem, si quae illustriores uideantur, amittere. Non enim magis adsentiuntur neque approbant lucere nunc, quam, cum cornix cecinerit, tum aliquid eam aut iubere aut uetare, nec magis adfirmabaunt signum illud, si erunt mensi, sex pedum esse quam solem, quem metiri non possunt, plus quam duodeuiginti partibus maiorem esse quam terram. Ex quo ila conclusio nascitur: si sol quantus sit percipi non potest, qui ceteras res eodem modo quo magnitudinem solis approbat, is eas res non percipit. magnitudo autem solis percipi non potest. Qui igitur id approbat quasi percipiat, nullam rem percipit. Responderint posse percipi quantus sol sit. Non repugnabo, dum modo eodem pacto cetera percipi comprehendique dicant. Nec enim possunt dicere aliud alio magis minusue comprehendi, quoniam omnium rerum una est definito comprehendendi. ---- === XLII. === {{pn|129}}Sed quod coeperam: quid habemus in rebus bonis et malis explorati? Nempe fines constituendi sunt ad quos et bonorum et malorum summa referatur: qua de re est igitur inter summos uiros maior dissensio? Omitto illa, quae relicta iam uidentur, ut Erillum, qui in cognitione et scientia summum bonum ponit; qui cum Zenonis auditor esset, uides quantum ab eo dissenserit et quam non multum a Platone. Megaricorum fuit nobilis disciplina, cuius, ut scriptum uideo, princeps Xenophanes, quem modo nominaui, deinde eum secuti Parmenides et Zeno, itaque ab his Eleatici philosophi nominabantur. Post Euclides, Socrati discipulus, Megareus, a quo idem illi Megarici dicti, qui id bonum solum esse dicebant, quod eset unum et simile et idem semper. Hi quoque multa a Platone. A Menedemo autem, quod is ex Eretria fuit, Eretriaci appellati, quorum omne bonum in mente positum et mentis acie, qua uerum cerneretur. Elii similia, sed, opinor, explicata uberius et ornatius. {{pn|130}}Hos si contemnimus et iam abiectos putamus, illos certe minus despicere debemus, Aristonem, qui cum Zenonis fuisset auditor, re probauit ea quae ille uerbis, nihil esse bonum nisi uirtutem, nec malum nisi quod uirtuti esset contrarium; in mediis ea momenta, quae Zeno uoluit, nulla esse censuit. Huic summum bonum est in his rebus neutram in partem moueri, quae ἀδιαφορία ab ipso dicitur. Pyrrho autem ea ne sentire quidem sapientem, quae ἀπάθεια nominatur. Has igitur tot sententias ut omittamus, haec nunc uideamus quae diu multumque defensa sunt. {{pn|131}}Alii uoluptatem finem esse uoluerunt, quorum princeps Aristippus, qui Socraten audierat, unde Cyrenaici. Post Epicurus, cuius est disciplina nunc notior, neque tamen cum Cyrenaicis de ipsa uoluptate consentiens. Voluptatem autem et honestatem finem esse Callipho censuit; uacare omni molestia hieronymus; hoc idem cum honestate Diodorus; ambo hi Peripatetici. Honeste autem uiuere fruentem rebus eis, quas primas homini natura conciliet, et uetus Academia censuit, ut indicant scripta Polemonis, quem Antiochus probat maxime, et Aristoteles eiusque amici huc proxime uidentur accedere. Introducebat etiam Carneades, non quo probaret, sed ut opponeret Stoicis, summum bonum esse frui rebus eis, quas primas natura conciliauisset. Honeste autem uiuere, quod ducatur a conciliatione naturae, Zeno statuit finem esse bonorum, qui inuentor et princeps Stoicorum fuit. ---- === XLIII. === {{pn|132}}Iam illud perspicuom est, omnibus eis finibus bonorum, quos exposui, malorum finis esse contrarios. Ad uos nunc refero quem sequar, modo ne quis illud tam ineruditum absurdumque respondeat, “quemlibet, modo aliquem”. Nihil potest dici inconsideratius. Cupio sequi Stoicos. Licetne — omitto per Aristotelen, meo iudicio in philosophia prope singularem — per ipsum Antiochum? qui appellabatur Academicus, erat quidem si perpauca mutauisset, germanissimus Stoicus. Erit igitur res iam in discrimine; nam aut Stoicus constituatur sapiens aut ueteris Academinae. Vtrumque non potest; est enim inter eos non de terminis, sed de tota possessione contentio. Nam omnis ratio uitae definitione summi boni continetur, de qua qui dissident, de omni uitae ratione dissident. Non potest igitur uterque sapiens esse, quoniam tanto opere dissentiunt, sed alter. Si Polemonius, peccat Stoicus, rei falsae adsentiens — namque idem nihil esse dicitis a sapiente tam alienum — sin uera sunt Zenonis, eadem in ueteres Academicos et Peripateticos dicenda. {{pn|133}}Hic igitur neutri adsentietur? Sin, inquam, uter est prudentior? Quid? Cum ipse Antiochus dissentit quibusdam in rebus ab his, quos amat, Stoicis, nonne iudicat non posse illa probanda esse sapienti? Placet Stoicis omnia peccata esse paria; at hoc Antiocho uehementissime displicet. Liceat tandem mihi considerare utram sententiam sequar. Praecide, inquit: statue aliquando quidlibet. Quid quod quae dicuntur et acuta mihi uidentur in utramque partem et paria? Nonne caueam ne scelus faciam? Scelus enim dicebas esse, Luculle, dogma prodere. Contineo igitur me, ne incognito adsentiar, quod mihi tecum est dogma commune. {{pn|134}}Ecce multo maior etiam dissensio. Zeno in una uirtute positam beatam uitam putat. Quid Antiochus? Etiam, inquit, beatam, sed non beatissimam. Deus ille, qui nihil censuit deesse uirtuti, homuncio hic, qui multa putat prater uirtutem homini partim cara esse, partim etiam necessaria. Sed ille uereor ne uirtuti plus tribuat quam natura patiatur, praesertim Theophrasto multa diserte copioseque dicente. Et hic metuo ne uix sibi constet, qui cum dicat esse quaedam et corporis et fortunae mala, tamen eum, qui in his omnibus sit, beatum fore censeat, si sapiens sit. Distrahor: tum hoc mihi probabilius, tum illud uidetur, et tamen, nisi alterutrum sit, uirtutemb iacere plane puto. Verum in his discrepant. ---- === XLIV. === {{pn|135}}Quid? Illa, in quibus consentiunt num pro ueris probare possumsu? Sapientis animum numquam nec cupiditate moueri nec laetitia efferri. Age, haec probabilia sane sint: num etiam illa, numquam timere, numquam dolere? Sapiensne non timeat, ne patria deleatur, non doleat, si deleta sit? Durum, sed Zenoni necessarium, cum praeter honestum nihil est in bonis, tibi uero, Antioche, minime, cui praeter honestatem multa bona, praeter turpitudinem multa mala uidentur, quae et uenientia metuat sapiens necesse est et uenisse doleat. Sed quaero quando ista fuerint ab Academia uetere decreta, ut animum sapientis commoueri et conturbari negarent? Mediocritates illi probabant et in omni permotione naturalem uolebant esse quendam modum. Legimus omnes Crantoris ueteris Academici de luctu; est enim non magnus, uerum aureolus et, ut Tuberoni Panaetius praecipit, ad uerbum ediscendus libellus. Atque illi quidem etiam utiliter a natura dicebant permotiones istas animis nostris datas, metum cauendi causa, misericordiam aegritudinemque clementiae; ipsam iracundiam fortitudinis quasi cotem esse dicebant, recte secusne alias uiderimus. {{pn|136}}Atrocitas quidem ista tua quo modo in ueterem Academiam irruperit nescio: illa uero ferre non possum, non quo mihi displiceant (sunt enim Socratica pleraque mirabilia Stoicorum, quae @para/doca nominantur) sed ubi Xenocrates, ubi Aristoteles ista tetigit? Hos enim fquasi eosdem esse uoltis. Illi umquam dicerent sapientis solos reges, solos diuites, solos formosos, omnia, quae ubique essent, sapientis esse? Neminem consulem praetorem imperatorem, nescio an ne quinqueuirum quidem quemquam nisi sapientem? Postremo, solum ciuem, solum liberum, insipientis omnis peregrinos exsules seruos furiosos? Denique scripta Lycurgi, Solonis, duodecim tabulas nostras non esse leges, ne urbis quidem aut ciuitatis, nisi quae essent sapientium? {{pn|137}}Haec tibi, Luculle, si es adsensus Antiocho, familiari tuo, tam sunt defendenda quam moenia, mihi autem bono modo, tantum quantum uidebitur. ---- === XLV. === Legi apud Clitomachum, cum Carneades et Stoicus Diogenes ad senatum in Capitolio starent, A. Albinum, qui tum Pl. Scipione et M. Marcello consulibus praetor esset, eum, qui cum auo tuo, Luculle, consul fuit, doctum sane homine, ut indicat ipsius historia scripta Graece, iocantem dixisse Carneadi: “ego tibi, Carneade, praetor esse non uideor [quia sapiens non sum] nec haec urbs nec in ea ciuitas”. Tum ille:” huic Stoico non uideris”. Aristoteles aut Xenocrates, quos Antiochus sequi uolebat, non dubitauisset quin et praetor ille esset et Roma urbs et eam ciuitas incoleret. Sed ille noster est plane, ut supra dixi, Stoicus, perpauca balbutiens. {{pn|138}}Vos autem mihi uerenti ne labar ad opinionem et aliquid asciscam et comprobem incognitum, quod minime uoltis, quid consili datis? Testatur saepe Chrysippus tris solas esse sententias, quae defendi possint, de finibus bonorum: circumcidit et amputat multitudinem; aut enim honestatem esse finem aut uoluptatem aut utrumque; nam qui summum bonum dicant id esse, si uacemus omni molestia, eos inuidiosum nomen uoluptatis fugere, sed in uicinitate uersari, quod facere eos etiam, qui illud idem cum honestate coniungerent, nec multo secus eos, qui ad honestatem prima naturae commoda adiungerent: ita tris relinquit sententias, quas putet probabiliter posse defindi. {{pn|139}}Sit sane ita — quamquam a Polemonis et Peripateticorum et Antiochi finibus non facile diuellor, nec quicquam habeo adhuc probabilius — uerum tamen uideo quam suauiter uoluptas sensibus nostris blandiatur. Labor eo ut adsentiarEpicuro aut Aristippo. Reuocat uirtus uel potius reprehendit manu: pecudum illos motus esse dicit, hominem iungit deo. Possum esse medius, ut, quoniam Aristippus, quasi animum nullum habeamus, corpus solum tuetur, Zeno, quasi corporis simus expertes, animum solum complectitur, ut Calliphontem sequar, cuius quidem sententiam Carneades ita studiose defensitabat, ut eam probare etiam uideretur (quamquam Clitomachus adfirmabat numquam se intellegere potuisse quid Carneadi probaretur) sed, si istum finem uelim sequi, nonne ipsa ueritas et grauis et recta ratio mihi obueresetur? Tune, cum honestas in uoluptate contemnenda consistat, honestatem cum uoluptate tamquam hominem cum belua copulabis? ---- === XLVI. === {{pn|140}}Vnum igitur par quod depugnet relicum est, uoluptas cum honestate. De quo Chrysippo fuit, quantum ego sentio, non magna contentio. Alteram si sequare, multa ruunt et maxime communitas cum hominum genere, caritas amicitia iustitiia, reliquae uirtutes, quarum esse nulla potest, nisi erit gratuita. Nam quae uoluptate quasi mercede aliqua ad officium impellitur, ea non est uirtus, sed fallax imitatio simulatioque uirtutis. Audi contra illos qui nomen honestatis a se ne intellegi quidem dicant, nisi forte, quod gloriosum sit in uolgus, id honestum uelimus dicere: fontem omnium bonorum in corpore esse, hanc normam, hanc regulam, hanc praescriptionem esse naturae, a qua qui aberrauisset, eum numquam quid in uita sequeretur habiturum. {{pn|141}}Nihil igitur me putatis, haec et alia innumerabilia cum audiam, moueri? Tam moueor quam tu, Luculle, neque me minus hominem quam te putaueris. Tantum interest, quod tu, cum es commotus, adquiescis adsentiris approbas, uerum illud certum comprehensum perceptum ratum firmum fixum uis esse, deque eo nulla ratione neque pelli neque moueri potes: ego nihil eius modi esse arbitror, cui si adsensus sim, non adsentiar saepe falso, quoniam uera a falsis nullo discrimine separantur, praesertim cum iudicia ista dialecticae nulla sint. {{pn|142}}Venio enim iam ad tertiam partem philosophiae. Aliud iudicium Protagorae est, qui putet id cuique uerum esse, quod cuique uideatur: aliud Cyrenaicorum, qui praeter permotiones intimas nihil putant esse iudici: aliud Epicuri, qui omne iudicium in sensibus et in rerum notitiis et in uoluptate constituit. Plato autem omne iudicium ueritatis ueritatemque ipsam abductam ab opinionibus et a sensibus cogitationis ipsius et mentis esse uoluit. Num quid horum probat noster Antiochus? {{pn|143}}Ille uero ne maiorum quidem suorum. Vbi enim aut Xenocraten sequitur, cuius libri sunt de ratione loquendi multi et multum probati, aut ipsum Aristotelen, quo profecto nihil est acutius, nihil politius? A Chrysippo pedem nusquam. ---- === XLVII. === Quid ergo Academici appellamur? An abutimur gloria nominis? Aut cur cogimur eos sequi, qui inter se dissident? in hoc ipso, quod in elementis dialectici docent, quo modo iudicare oporteat uerum falsumne sit, si quid ita conexum est, ut hoc, “si dies est, lucet”, quanta contentio est! Aliter Diodoro, aliter Philoni, Chrysippo aliter placet. Quid? Cum Cleanthe doctore suo quam multis rebus Chrysippus dissidet! Quid? Duo uel principes dialecticorum, Antipater et Archidemus, opiniosissimi homines, nonne multis in rebus dissentiunt? {{pn|144}}Quid me igitur, Luculle, in inuidiam et tamquam in contionem uocas, et quidem, ut seditiosi tribuni solent, occludi tabernas iubes? Quo enim spectat illud, cum artificia tolli quereris a nobis, nisi ut opifices concitentur? Qui si undique omnes conuenerint, facile contra uos incitabuntur. Expromam primum illa inuidiosa, quod eos omnis, qui in contione stabunt, exsules seruos insanos esse dicatis: dein ad illa ueniam, quae iam non ad multitudinem, sed ad uosmet ipsos, qui adestis, pertinent. Negat enim uos Zeno, negat Antiochus scire quicquam. “Quo modo”? inquies, “nos enim defindimus etiam insipientem multa comprehendere”. {{pn|145}}At scire negatis quemquam rem ullam si sapientem; et hoc quidem Zeno gestu conficiebat. Nam cum extensis digitis aduersam manum ostenderat, “uisum”, inquiebat, “huius modi est”. Deinde, cum paulum digitos contraxerat, “adsensus huius modi”. Tum cum plane compresserat pugnumque fecerat, comprehensionem illam esse dicebat: qua ex similitudine etiam nomen ei rei, quod ante non fuerat, @kata/lhyin imposuit. Cum autem laeuam manum admouerat et illum pugnum arte uehementerque compresserat, scientiam talem esse dicebat, cuius compotem nisi sapientem esse neminem. Sed qui sapiens sit aut fuerit ne ipsi quidem solent dicere. Ita tu nunc, Catule, lucere nescis nec tu, Hortensi, in tua uilla nos esse. {{pn|146}}Num minus haec inuidiose dicuntur? Nec tamen nimis eleganter: illa subtilius. Sed quo modo tu, si nihil comprehendi posset, artificia concidere dicebas neque mihi dabas id, quod probabile esset, satis magnam uim habere ad artis, sic ego nunc tibi refero artem sine scientia esse non posse. An pateretur hoc Zeuxis aut Phidias aut Polyclitus, nihil se scire, cum in eis esset tanta sollertia? Quod si eos docuisset aliquis quam uim habere diceretur scientia, desinerent irasci: ne nobis quidem suscenserent, cum didicissent id tollere nos, quod nusquam esset, quod autem satis esset ipsis relinquere. Quam rationem maiorum etiam comprobat diligentia, qui primum iurare “ex sui animi sententia” quemque uoluerunt, deinde ita teneri “si sciens falleret”, quod inscientia multa uersaretur in uita, tum, qui testimonium diceret, ut “arbitrari” se diceret etiam quod ipse uidisset, quaeque iurati iudices cognouissent, ea non ut esse facta, sed ut “uideri” pronuntiarentur. ---- === XLVIII. === {{pn|147}}Verum, quoniam non solum nauta significat, sed etiam Favonius ipse insusurrat nauigandi nobis, Luculle, tempus esse et quoniam satis multa dixi, est mihi perorandum. Posthac tamen, cum haec quaeremus, potius de dissensionibus tantis summorum uirorum disseramus, de obscuritate naturae deque errore tot philosophorum, qui de bonis contrariisque rebus tanto opere discrepant, ut, cum plus uno uerum esse non possit, iacere necesse sit tot tam nobilis disciplinas, quam de oculorum sensuumque reliquorum mendaciis et de sorite aut pseudomeno, quas plagas ipsi contra se Stoici texuerunt”. {{pn|148}}Tum Lucullus “non moleste”, inquit, “fero nos haec contulisse. Saepius enim congredientes nos, et maxime in Tusculanis nostris, si quae uidebuntur, requiremus”. “Optime”, inquam, “sed quid Catulus sentit, quid Hortensius?” Tum Catulus, “Egone?” inquit; “ad patris reuoluor sententiam, quam quidem ille Carneadiam esse dicebat, ut percipi nihil putem posse, adsensurum autem non percepto, id est, opinaturum sapientem existimem, sed ita ut intellegat se opinari sciatque nihil esse quod comprehendi et percipi possit: qua re @e)poxh\n illam omnium rerum comprobans, illi alteri sententiae, nihil esse quod percipi possit, uehementer adsentior”. “Habeo”, inquam, “sententiam tuam nec eam admodum aspernor. Sed tibi quid tandem uidetur, Hortensi”? Tum ille redens “Tollendum”. “Teneo te”, inquam, “nam ista Academiae est propria sententia”. Ita sermone confecto Catulus remansit: nos ad nauiculas nostras descendimus. {{finis}} [[fr:Premiers Académiques]] hgx6u647ff0sp3ws5966ecbccazvyrx 0 1387 266354 247424 2026-05-16T08:03:52Z Saumache 27923 266354 wikitext text/x-wiki < [[Marcus Tullius Cicero]]<br> < [[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)]] {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= De re publica |OperaeWikiPagina= |Annus= 55 a.C.n. |SubTitulus= [[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|Opera philosophica]] |Genera=philosophia, res politicae }} <div class=text> ===Index=== *[[De re publica/Liber Primus|Liber I]] *[[De re publica/Liber Secundus|Liber II]] *[[De re publica/Liber Tertius|Liber III]] *[[De re publica/Liber Quartus|Liber IV]] *[[De re publica/Liber Quintus|Liber V]] *[[De re publica/Liber Sextus|Liber VI]] r840d4js2yovwqs1ki958fkw56yju6y 266387 266354 2026-05-16T08:42:57Z Saumache 27923 /* Index */ 266387 wikitext text/x-wiki < [[Marcus Tullius Cicero]]<br> < [[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)]] {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= De re publica |OperaeWikiPagina= |Annus= 55 a.C.n. |SubTitulus= [[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|Opera philosophica]] |Genera=philosophia, res politicae }} <div class=text> ===Index=== *[[De re publica/Liber I|Liber I]] *[[De re publica/Liber II|Liber II]] *[[De re publica/Liber III|Liber III]] *[[De re publica/Liber IV|Liber IV]] *[[De re publica/Liber V|Liber V]] *[[De re publica/Liber VI|Liber VI]] qpfzoe6w2639hpb26rqg48bb6fwcw1u 0 1388 266388 126688 2026-05-16T08:43:44Z Saumache 27923 /* Index */ 266388 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |OperaeTitulus=De Finibvs Bonorvm et Malorvm |OperaeWikiPagina=De finibus bonorum et malorum |SubTitulus=[[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|Opera philosophica]] |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |Annus= 45 a.Ch.n. |Genera=Philosophia }} <div class=text> === Index === * [[De finibus bonorum et malorum/Liber I|Liber I]] * [[De finibus bonorum et malorum/Liber II|Liber II]] * [[De finibus bonorum et malorum/Liber III|Liber III]] * [[De finibus bonorum et malorum/Liber IV|Liber IV]] * [[De finibus bonorum et malorum/Liber V|Liber V]] </div>{{finis}} [[ru:О пределах блага и зла (Цицерон)]] 1ggj4mfcqjvos97h915710791xiktm9 266396 266388 2026-05-16T08:58:45Z Saumache 27923 266396 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |OperaeTitulus=De finibus bonorum et malorum |OperaeWikiPagina=De finibus bonorum et malorum |SubTitulus=[[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|Opera philosophica]] |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |Annus= 45 a.Ch.n. |Genera=Philosophia }} <div class=text> === Index === * [[De finibus bonorum et malorum/Liber I|Liber I]] * [[De finibus bonorum et malorum/Liber II|Liber II]] * [[De finibus bonorum et malorum/Liber III|Liber III]] * [[De finibus bonorum et malorum/Liber IV|Liber IV]] * [[De finibus bonorum et malorum/Liber V|Liber V]] </div>{{finis}} [[ru:О пределах блага и зла (Цицерон)]] 7boro5vatph7zlqkvsgufgqc5gnxf1r 0 1411 266397 137491 2026-05-16T09:06:40Z Saumache 27923 266397 wikitext text/x-wiki < [[Marcus Tullius Cicero]]<br> < [[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)]] {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= Paradoxa Stoicorum |OperaeWikiPagina= |Annus= 46 a.Ch.n. |SubTitulus= [[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|Opera philosophica]] |Genera=Philosophia }} <div class=text> ==PROOEMIUM== {{pn|1}}Animadverti, Brute, saepe Catonem, avunculum tuum, cum in senatu sententiam diceret, locos graves ex philosophia tractare abhorrentes ab hoc usu forensi et publico, sed dicendo consequi tamen, ut illa etiam populo probabilia viderentur. {{pn|2}}Quod eo maius est illi quam aut tibi aut nobis, quia nos ea philosophia plus utimur, quae peperit dicendi copiam, et in qua dicuntur ea, quae non multum discrepent ab opinione populari, Cato autem, perfectus mea sententia Stoicus, et ea sentit, quae non sane probantur in volgus, et in ea est haeresi, quae nullum sequitur florem orationis neque dilatat argumentum, minutis interrogatiunculis quasi punctis, quod proposuit, efficit. {{pn|3}}Sed nihil est tam incredibile, quod non dicendo fiat probabile, nihil tam horridum, tam incultum, quod non splendescat oratione et tamquam excolatur. Quod cum ita putarem, feci etiam audacius quam ille ipse, de quo loquor. Cato enim dumtaxat de magnitudine animi, de continentia, de morte, de omni laude virtutis, de dis inmortalibus, de caritate patriae Stoice solet oratoriis ornamentis adhibitis dicere, ego tibi illa ipsa, quae vix in gymnasiis et in otio Stoici probant, ludens conieci in communes locos. {{pn|4}}Quae quia sunt admirabilia contraque opinionem omnium [ab ipsis etiam parãdoja appellantur], temptare volui possentne proferri in lucem [id est in forum], et ita dici, ut probarentur, an alia quaedam esset erudita, alia popularis oratio, eoque hos locos scripsi libentius, quod mihi ista parãdoja quae appellant maxime videntur esse Socratica longeque verissima. {{pn|5}}Accipies igitur hoc parvum opusculum lucubratum his iam contractioribus noctibus, quoniam illud maiorum vigiliarum munus in tuo nomine apparuit, et degustabis genus exercitationum earum, quibus uti consuevi, cum ea, quae dicuntur in scholis yetik«w, ad nostrum hoc oratorium transfero dicendi genus. Hoc tamen opus in acceptum ut referas, nihil postulo; non enim est tale, ut in arce poni possit quasi illa Minerva Phidiae, sed tamen ut ex eadem officina exisse appareat. ==I.== {{graeca|''Ὅτι μόνον ἀγαθὸν, τὸ καλόν''}}. {{pn|6}}Vereor, ne cui vestrum ex Socraticorum hominum disputationibus, non ex meo sensu deprompta haec videatur oratio, dicam, quod sentio, tamen, et dicam brevius, quam res tanta dici potest. Numquam hercule ego neque pecunias istorum neque tecta magnifica neque opes neque imperia neque eas, quibus maxume astricti sunt, voluptates in bonis rebus aut expetendis esse duxi, quippe cum viderem rebus his circumfluentis ea tamen desiderare maxime, quibus abundarent. Neque enim umquam expletur nec satiatur cupiditatis sitis, neque solum ea qui habent libidine augendi cruciantur, sed etiam amittendi metu. {{pn|7}}In quo equidem continentissimorum hominum, maiorum nostrorum, saepe requiro prudentiam, qui haec inbecilla et commutabilia [pecuniae membra] verbo bona putaverunt appellanda, cum re ac factis longe aliter iudicavissent. Potestne bonum cuiquam malo esse, aut potest quisquam in abundantia bonorum ipse esse non bonus? Atqui ista omnia talia videmus, ut et inprobi habeant et absint probis. {{pn|8}}Quam ob rem licet inrideat, si qui vult, plus apud me tamen vera ratio valebit quam vulgi opinio; neque ego umquam bona perdidisse dicam, si quis pecus aut supellectilem amiserit, nec non saepe laudabo sapientem illum, Biantem, ut opinor, qui numeratur in septem; cuius quom patriam Prienam cepisset hostis ceterique ita fugerent, ut multa de suis rebus asportarent, cum esset admonitus a quodam, ut idem ipse faceret, 'Ego vero', inquit, 'facio; nam omnia mecum porto mea.' {{pn|9}}Ille haec ludibria fortunae ne sua quidem putavit, quae nos appellamus etiam bona. Quid est igitur, quaeret aliquis, bonum? Si, quod recte fit et honeste et cum virtute, id bene fieri vere dicitur, quod rectum et honestum et cum virtute est, id solum opinor bonum. {{pn|10}}Sed haec videri possunt odiosiora, cum lentius disputantur; vita atque factis inlustrata sunt summorum virorum haec, quae verbis subtilius, quam satis est, disputari videntur. Quaero enim a vobis, num ullam cogitationem habuisse videantur ii, qui hanc rem publicam tam praeclare fundatam nobis reliquerunt, aut argenti ad avaritiam aut amoenitatum ad delectationem aut supellectilis ad delicias aut epularum ad voluptates. {{pn|11}}Ponite ante oculos unum quemque veterum. Voltis a Romulo? voltis post liberam civitatem ab iis ipsis, qui liberaverunt? Quibus tandem gradibus Romulus escendit in caelum? iisne, quae isti bona appellant, an rebus gestis atque virtutibus? Quid? a Numa Pompilio minusne gratas dis inmortalibus capudines ac fictiles urnulas fuisse quam felicatas Saliorum pateras arbitramur? Omitto reliquos; sunt enim omnes pares inter se praeter Superbum. {{pn|12}}Brutum si qui roget, quid egerit in patria liberanda, si quis item reliquos eiusdem consilii socios, quid spectaverint, quid secuti sint, num quis existat, cui voluptas, cui divitiae, cui denique praeter officium fortis et magni viri quicquam aliud propositum fuisse videatur? Quae res ad necem Porsennae C. Mucium inpulit sine ulla spe salutis suae? quae vis Coclitem contra omnes hostium copias tenuit in ponte solum? quae patrem Decium, quae filium devota vita inmisit in armatas hostium copias? quid continentia C. Fabrici, quid tenuitas victus M'. Curi sequebatur? quid? duo propugnacula belli Punici, Cn. et P. Scipiones, qui Carthaginiensium adventum corporibus suis intercludendum putaverunt, quid? Africanus maior, <quid? minor,> quid? inter horum aetates interiectus Cato, quid? innumerabiles alii (nam domesticis exemplis abundamus) cogitassene quicquam in vita sibi esse expetendum, nisi quod laudabile esset et praeclarum, videntur? {{pn|13}}Veniant igitur isti inrisores huius orationis ac sententiae et iam vel ipsi iudicent, utrum se horum alicuius, qui marmoreis tectis ebore et auro fulgentibus, qui signis, qui tabulis, qui caelato auro et argento, qui Corinthiis operibus abundant, an C. Fabrici, qui nihil habuit eorum, nihil habere voluit, similes malint. {{pn|14}}Atque haec quidem, quae modo huc, modo illuc transferuntur, facile adduci solent ut in bonis rebus esse negent, illud arte tenent accurateque defendunt, voluptatem esse summum bonum; quae quidem mihi vox pecudum videtur esse, non hominum. Tu, cum tibi sive deus sive mater, ut ita dicam, rerum omnium natura dederit animum, quo nihil est praestantius neque divinius, sic te ipse abicies atque prosternes, ut nihil inter te atque inter quadripedem aliquam putes interesse? Quicquam bonum est, quod non eum, qui id possidet, meliorem facit? {{pn|15}}Ut enim est quisque maxime boni particeps, ita est laudabilis maxime; neque est ullum bonum, de quo non is, qui id habeat, honeste possit gloriari. Quid autem est horum in voluptate? melioremne efficit aut laudabiliorem virum? an quisquam in potiendis voluptatibus gloriando se et praedicatione ecfert? Atqui si voluptas, quae plurimorum patrociniis defenditur, in rebus bonis habenda non est, eaque quo est maior, eo magis mentem ex sua sede et statu demovet, profecto nihil est aliud bene et beate vivere nisi honeste et recte vivere. ==II.== {{graeca|''Ὅτι αὐταρκὴς ἡ ἀρετὴ πρὸς εὐδαιμονίαν''}}. {{pn|16}}Nec vero ego M. Regulum aerumnosum nec infelicem nec miserum umquam putavi. Non enim magnitudo animi cruciabatur eius a Poenis, non gravitas, non fides, non constantia, non ulla virtus, non denique animus ipse, qui tot virtutum praesidio tantoque comitatu, cum corpus eius caperetur, capi certe ipse non potuit. C. vero Marium vidimus, qui mihi secundis rebus unus ex fortunatis hominibus, adversis unus ex summis viris videbatur, quo beatius esse mortali nihil potest. {{pn|17}}Nescis, insane, nescis, quantas vires virtus habeat; nomen tantum virtutis usurpas, quid ipsa valeat, ignoras. Nemo potest non beatissimus esse, qui est totus aptus ex sese, quique in se uno sua ponit omnia. Cui spes omnis et ratio et cogitatio pendet ex fortuna, huic nihil potest esse certi, nihil, quod exploratum habeat permansurum sibi unum diem. Eum tu hominem terreto, si quem eris nanctus, istis mortis aut exilii minis. Mihi vero quicquid acciderit in tam ingrata civitate, ne recusanti quidem evenerit, non modo [non] repugnanti. Quid enim ego laboravi aut quid egi, aut in quo evigilarunt curae et cogitationes meae, siquidem nihil peperi tale, nihil consecutus sum, ut eo statu essem, quem neque fortunae temeritas neque inimicorum labefactaret iniuria? {{pn|18}}Mortemne mihi minitaris, ut omnino ab hominibus, an exilium, ut ab inprobis demigrandum sit? Mors terribilis iis, quorum cum vita omnia extinguuntur, non iis, quorum laus emori non potest, exilium autem illis, quibus quasi circumscriptus est habitandi locus, non iis, qui omnem orbem terrarum unam urbem esse ducunt. Te miseriae, te aerumnae premunt omnes, qui te beatum, qui te florentem putas, <te> tuae lubidines torquent, tu dies noctesque cruciaris, cui nec sat est, quod est, et id ipsum ne non diuturnum sit futurum, times, te conscientiae stimulant maleficiorum tuorum, te metus exanimant iudiciorum atque legum, quocumque adspexisti, ut furiae sic tuae tibi occurrunt iniuriae, quae te suspirare libere non sinunt. {{pn|19}}Quam ob rem, ut inprobo et stulto et inerti nemini bene esse potest, sic bonus vir et sapiens et fortis miser esse nemo potest. Nec vero, quoius virtus moresque laudandi sunt, eius non laudanda vita est, neque porro fugienda vita est, quae laudanda est; esset autem fugienda, si esset misera. Quam ob rem, quicquid est laudabile, idem et beatum et florens et expetendum videri decet. ==III.== {{graeca|''Ὅτι ἴσα τὰ ἁμαρτήματα, καὶ τὰ κατορθώματα''}}. {{pn|20}}Parva, inquit, est res. At magna culpa; nec enim peccata rerum eventis, sed vitiis hominum metienda sunt. In quo peccatur, id potest aliud alio maius esse aut minus, ipsum quidem illud peccare, quoquo verteris, unum est. Auri navem evertat gubernator an paleae, in re aliquantum, in gubernatoris inscitia nihil interest. Lapsa est lubido in muliere ignota, dolor ad pauciores pertinet, quam si petulans fuisset in aliqua generosa ac nobili virgine; peccavit vero nihilo minus, siquidem est peccare tamquam transire lineas; quod cum feceris, culpa commissa est; quam longe progrediare, cum semel transieris, ad augendam transeundi culpam nihil pertinet. Peccare certe licet nemini. Quod autem non licet, id hoc uno tenetur, si arguitur non licere. Id si nec maius nec minus umquam fieri potest, quoniam in eo est peccatum, si non licuit, quod semper unum et idem est, quae ex eo peccata nascantur, aequalia sint oportet. {{pn|21}}Quodsi virtutes sunt pares inter se, paria esse etiam vitia necesse est. Atqui pares esse virtutes, nec bono viro meliorem nec temperante temperantiorem nec forti fortiorem nec sapiente sapientiorem posse fieri facillume potest perspici. An virum bonum dices, qui depositum nullo teste, cum lucrari inpune posset auri pondo decem, reddiderit, si idem in decem milibus pondo auri non idem fecerit? aut temperantem, qui se in aliqua libidine continuerit, in aliqua effuderit? {{pn|22}}Una virtus est consentiens cum ratione et perpetua constantia; nihil huc addi potest, quo magis virtus sit, nihil demi, ut virtutis nomen relinquatur. Etenim si bene facta recte facta sunt et nihil recto rectius, certe ne bono quidem melius quicquam inveniri potest. Sequitur igitur, ut etiam vitia sint paria, siquidem pravitates animi recte vitia dicuntur. Atqui, quoniam pares virtutes sunt, recte facta, quando a virtutibus proficiscuntur, paria esse debent, itemque peccata, quoniam ex vitiis manant, sint aequalia necesse est. {{pn|23}}'A philosophis', inquit, 'ista sumis.' Metuebam, ne 'a lenonibus' diceres. 'Socrates disputabat isto modo.' Bene hercule narras; nam istum doctum et sapientem virum fuisse memoriae traditum est. Sed tamen quaero ex te, quoniam verbis inter nos contendimus, non pugnis: utrum nobis est quaerendum, quid baioli atque operarii an quid homines doctissimi senserint? praesertim cum hac sententia non modo verior, sed ne utilior quidem hominum vitae reperiri ulla possit. Quae vis est enim, quae magis arceat homines ab improbitate omni, quam si senserint nullum in delictis esse discrimen? aeque peccare se, si privatis ac si magistratibus manus adferant? quamcumque in domum stuprum intulerint, eandem esse labem lubidinis? {{pn|24}}'Nihilne igitur interest' (nam hoc dicet aliquis), 'patrem quis necet anne servum?' Nuda ista si ponas, iudicari, qualia sint, non facile possint. Patrem vita privare si per se scelus est, Saguntini, qui parentes suos liberos emori quam servos vivere maluerunt, parricidae fuerunt. Ergo et parenti non numquam adimi vita sine scelere potest et servo saepe sine iniuria non potest. Causa igitur haec, non natura distinguit; quae quoniam utro accessit, id fit propensius, si utroque adiuncta est, paria fiant necesse est. {{pn|25}}Illud tamen interest, quod in servo necando, si id fit iniuria, semel peccatur, in patris vita violanda multa peccantur; violatur is, qui procreavit, is, qui aluit, is, qui erudivit, is, qui in sede ac domo atque in re publica conlocavit; multitudine peccatorum praestat eoque poena maiore dignus est. Sed nos in vita, non quae cuique peccato poena sit, sed quantum cuique liceat, spectare debemus; quicquid non oportet, scelus esse, quicquid non licet, nefas putare debemus. Etiamne in minimis rebus? Etiam, siquidem rerum modum figere non possumus, animorum modum tenere possumus. {{pn|26}}Histrio si paulum se movit extra numerum, aut si versus pronuntiatus est syllaba una brevior aut longior, exsibilatur, exploditur; in vita tu, quae omni gestu moderatior, omni versu aptior esse debet, in syllaba te peccasse dices? Poetam non audio in nugis; in vitae societate audiam civem digitis peccata dimetientem sua? Si vis, sane sint breviora, leviora qui possunt videri? cum, quicquid peccetur, perturbatione peccetur rationis atque ordinis, perturbata autem semel ratione et ordine nihil possit addi, quo magis peccari posse videatur. ==IV.== {{graeca|''Ὅτι πᾶς ἄφρων μαίνεται''}}. {{pn|27}}Ego vero te non stultum, ut saepe, non inprobum, ut semper, sed dementem . . . . . . . . rebus ad victum necessariis esse invictus potest. Sapientis animus magnitudine consilii, tolerantia rerum humanarum, contemptione fortunae, virtutibus denique omnibus ut moenibus saeptus vincetur et expugnabitur, qui ne civitate quidem pelli potest? Quae est enim civitas? omnisne conventus etiam ferorum et immanium? omnisne etiam fugitivorum ac latronum congregata unum in locum multitudo? Certe negabis. Non igitur erat illa tum civitas, cum leges in ea nihil valebant, cum iudicia iacebant, cum mos patrius occiderat, cum ferro pulsis magistratibus senatus nomen in re publica non erat; praedonum ille concursus et te duce latrocinium in foro constitutum et reliquiae coniurationis a Catilinae furiis ad tuum scelus furoremque conversae, non civitas erat. {{pn|28}}Itaque pulsus ego civitate non sum, quae nulla erat, accersitus in civitatem sum, cum esset in re publica consul, qui tum nullus fuerat, esset senatus, qui tum occiderat, esset consensus populi liber, esset iuris et aequitatis, quae vincla sunt civitatis, repetita memoria. Ac vide, quam ista tui latrocinii tela contempserim. Iactam et inmissam a te nefariam in me iniuriam semper duxi, pervenisse ad me numquam putavi, nisi forte, cum parietes disturbabas aut cum tectis sceleratas faces inferebas, meorum aliquid ruere aut deflagrare arbitrabare. {{pn|29}}Nihil neque meum est neque quoiusquam, quod auferri, quod eripi, quod amitti potest. Si mihi eripuisses divinam animi mei conscientiam meis curis, vigiliis, consiliis stare te invitissimo rem publicam, si huius aeterni beneficii inmortalem memoriam delevisses, multo etiam magis, si illam mentem, unde haec consilia manarunt, mihi eripuisses, tum ego accepisse me confiterer iniuriam. Sed si haec nec fecisti nec facere potuisti, reditum mihi gloriosum iniuria tua dedit, non exitum calamitosum. Ergo ego semper civis, et tum maxime, cum meam salutem senatus exteris nationibus <ut> civis optumi commendabat, tu ne nunc quidem, nisi forte idem hostis esse et civis potest. An tu civem ab hoste natura ac loco, non animo factisque distinguis? {{pn|30}}Caedem in foro fecisti, armatis latronibus templa tenuisti, privatorum domos, aedes sacras incendisti. Cur hostis Spartacus, si tu civis? Potes autem esse tu civis, propter quem aliquando civitas non fuit? et me tuo nomine appellas, cum omnes meo discessu exulasse rem publicam putent? Numquamne, homo amentissime, te circumspicies, numquam, nec quid facias, considerabis, nec quid loquare? Nescis exilium scelerum esse poenam, meum illud iter ob praeclarissimas res a me gestas esse susceptum? {{pn|31}}Omnes scelerati atque impii, quorum tu te ducem esse profiteris, quos leges exilio adfici volunt, exules sunt, etiamsi solum non mutarunt. An, cum omnes te leges exulem esse iubeant . . . . ~appellet inimicus, qui cum telo fuerit? Ante senatum tua sica deprehensa est. Qui hominem occiderit? Plurimos occidisti. Qui incendium fecerit? Aedis Nympharum manu tua deflagravit. Qui templa occupaverit? In foro castra posuisti. {{pn|32}}Sed quid ego communes leges profero, quibus omnibus es exul? Familiarissimus tuus de te privilegium tulit, ut, si in opertum Bonae Deae accessisses, exulares. At te id fecisse etiam gloriari soles. Quo modo igitur tot legibus eiectus in exilium nomen exulis non perhorrescis? 'Romae sum', inquit. Et quidem in operto fuisti. Non igitur, ubi quisque erit, eius loci ius tenebit, si ibi eum legibus esse non oportebit. ==V.== {{graeca|''Ὅτι μόνος ὁ σοφὸς ἐλεύθεπος, καὶ πᾶς ἄφρων δοῦλος''}}. {{pn|33}}Laudetur vero hic imperator aut etiam appelletur aut hoc nomine dignus putetur! Quo modo aut cui tandem hic libero imperabit, qui non potest cupiditatibus suis imperare? Refrenet primum libidines, spernat voluptates, iracundiam teneat, coerceat avaritiam, ceteras animi labes repellat, tum incipiat aliis imperare, cum ipse improbissimis dominis, dedecori ac turpitudini, parere desierit; dum quidem his oboediet, non modo imperator, sed liber habendus omnino non erit. Praeclare enim est hoc usurpatum a doctissimis (quorum ego auctoritate non uterer, si mihi apud aliquos agrestes haec habenda esset oratio; cum vero apud prudentissimos loquar, quibus haec inaudita non sint, cur ego simulem me, si quid in his studiis operae posuerim, perdidisse?) dictum est igitur ab eruditissimis viris nisi sapientem liberum esse neminem. {{pn|34}}Quid est enim libertas? Potestas vivendi, ut velis. Quis igitur vivit, ut volt, nisi qui recte vivit? qui gaudet officio, cui vivendi via considerata atque provisa est, qui ne legibus quidem propter metum paret, sed eas sequitur et colit, quia id salutare esse maxime iudicat, qui nihil dicit, nihil facit, nihil cogitat denique nisi libenter ac libere, cuius omnia consilia resque omnes, quas gerit, ab ipso proficiscuntur eodemque referuntur, nec est ulla res, quae plus apud eum polleat quam ipsius voluntas atque iudicium; cui quidem etiam, quae vim habere maximam dicitur, Fortuna ipsa cedit, si, ut sapiens poeta dixit, 'suis ea cuique fingitur moribus.' Soli igitur hoc contingit sapienti, ut nihil faciat invitus, nihil dolens, nihil coactus. {{pn|35}}Quod etsi ita esse pluribus verbis disserendum est, illud tamen et breve et confitendum est, nisi qui ita sit adfectus, esse liberum neminem. Igitur omnes improbi servi. Nec hoc tam re est quam dictu inopinatum atque mirabile. Non enim ita dicunt eos esse servos, ut mancipia, quae sunt dominorum facta nexo aut aliquo iure civili, sed, si servitus sit, sicut est, oboedientia fracti animi et abiecti et arbitrio carentis suo, quis neget omnes leves, omnes cupidos, omnes denique improbos esse servos? {{pn|36}}An ille mihi liber, cui mulier imperat, cui leges imponit, praescribit, iubet, vetat, quod videtur? qui nihil imperanti negare potest, nihil recusare audet? Poscit, dandum est; vocat, veniendum est; eicit, abeundum; minatur, extimescendum. Ego vero istum non modo servum, sed nequissimum servum, etiamsi in amplissima familia natus sit, appellandum puto. Atque in pari stultitia sunt, quos signa, quos tabulae, quos caelatum argentum, quos Corinthia opera, quos aedificia magnifica nimio opere delectant. 'At sumus', inquit, 'principes civitatis.' Vos vero ne conservorum quidem vestrorum principes estis. {{pn|37}}Sed ut in magna familia sunt alii lautiores, ut sibi videntur, servi, sed tamen servi, ut atrienses, at qui tractant ista, qui tergent, qui ungunt, qui verrunt, qui spargunt, non honestissimum locum servitutis tenent, sic in civitate, qui se istarum rerum cupiditatibus dediderunt, ipsius servitutis locum paene infimum obtinent. 'Magna', inquit, 'bella gessi, magnis imperiis et provinciis praefui.' Gere igitur animum laude dignum. Aetionis tabula te stupidum detinet aut signum aliquod Polycleti. Mitto, unde sustuleris, quo modo habeas; intuentem te, admirantem, clamores tollentem cum video, servum esse ineptiarum omnium iudico. {{pn|38}}'Nonne igitur sunt illa festiva?' Sunt (nam nos quoque oculos eruditos habemus); sed, obsecro te, ita venusta habeantur ista, non ut vincla virorum sint, sed ut oblectamenta puerorum. Quid enim censes? si L. Mummius aliquem istorum videret matellionem Corinthium cupidissime tractantem, cum ipse totam Corinthum contempsisset, utrum illum civem excellentem an atriensem diligentem putaret? Revivescat M'. Curius aut eorum aliquis, quorum in villa ac domo nihil splendidum, nihil ornatum fuit praeter ipsos, et videat aliquem summis populi beneficiis usum barbatulos mullos exceptantem de piscina et pertractantem et murenarum copia gloriantem, nonne hunc hominem ita servum iudicet, ut ne in familia quidem dignum maiore aliquo negotio putet? {{pn|39}}An eorum servitus dubia est, qui cupiditate peculii nullam condicionem recusant durissimae servitutis? Hereditatis spes quid iniquitatis in serviendo non suscipit? quem nutum locupletis orbi senis non observat? loquitur ad voluntatem; quicquid denunciatum est, facit, adsectatur, adsidet, muneratur. Quid horum est liberi? quid denique servi non inertis? {{pn|40}}Quid? iam illa cupiditas, quae videtur esse liberalior, honoris, imperii, provinciarum, quam dura est domina, quam imperiosa, quam vehemens! Cethego, homini non probatissimo, servire coegit eos, qui sibi esse amplissimi videbantur, munera mittere, noctu venire domum ad eum, precari, denique supplicare. Quae servitus est, si haec libertas existimari potest? Quid? cum cupiditatis dominatus excessit et alius est dominus exortus ex conscientia peccatorum, timor, quam est illa misera, quam dura servitus! Adulescentibus paulo loquacioribus est serviendum, omnes, qui aliquid scire videntur, tamquam domini timentur. Iudex vero quantum habet dominatum! quo timore nocentes adficit! An non est omnis metus servitus? {{pn|41}}Quid valet igitur illa eloquentissimi viri, L. Crassi, copiosa magis quam sapiens oratio: 'Eripite nos ex servitute'? Quae est ista servitus tam claro homini tamque nobili? Omnis animi debilitati et humilis et fracti timiditas servitus est. 'Nolite sinere nos cuiquam servire.' In libertatem vindicari volt? Minime; quid enim adiungit? 'Nisi vobis universis.' Dominum mutare, non liber esse volt. 'Quibus et possumus et debemus.' Nos vero, siquidem animo excelso et alto et virtutibus exaggerato sumus, nec debemus nec possumus; tu posse te dicito, quoniam quidem potes, debere ne dixeris, quoniam nihil quisquam debet, nisi quod est turpe non reddere. Sed haec hactenus. Ille videat, quo modo imperator esse possit, cum eum ne liberum quidem esse ratio et veritas ipsa convincat. ==VI.== {{graeca|''Ὅτι μόνος ὁ σοφὸς πλούσιος''}}. {{pn|42}}Quae est ista in commemoranda pecunia tua tam insolens ostentatio? solusne tu dives? pro di immortales! egone me audisse aliquid et didicisse non gaudeam? Solusne dives? Quid, si ne dives quidem? quid, si pauper etiam? Quem enim intellegimus divitem aut hoc verbum in quo homine ponimus? Opinor in eo, quoi tanta possessio sit, ut ad liberaliter vivendum facile contentus sit, qui nihil quaerat, nihil appetat, nihil optet amplius. {{pn|43}}Animus oportet tuus se iudicet divitem, non hominum sermo neque possessiones tuae. Nihil sibi deesse putat, nihil curat amplius, satiatus est aut contentus etiam pecunia; concedo, dives est. Sin autem propter aviditatem pecuniae nullum quaestum turpem putas, cum isti ordini ne honestus quidem possit esse ullus, si cotidie fraudas, decipis, poscis, pacisceris, aufers, eripis, si socios spolias, aerarium expilas, si testamenta amicorum <ne> expectas quidem atque ipse supponis, haec utrum abundantis an egentis signa sunt? {{pn|44}}Animus hominis dives, non arca, <quae> appellari solet. Quamvis illa sit plena, dum te inanem videbo, divitem non putabo. Etenim ex eo, quantum cuique satis est, metiuntur homines divitiarum modum. Filiam quis habet, pecunia est opus; duas, maiore; pluris, maiore etiam; si, ut aiunt ~Danaum quinquaginta sint filiae, tot dotes magnam quaerunt pecuniam. Quantum enim cuique opus est, ad id accommodatur, ut ante dixi, divitiarum modus. Qui igitur non filias plures, sed innumerabiles cupiditates habet, quae brevi tempore maximas copias exhaurire possint, hunc quo modo ego appellabo divitem, cum ipse egere se sentiat? {{pn|45}}Multi ex te audierunt, cum diceres neminem esse divitem, nisi qui exercitum alere posset suis fructibus, quod populus Romanus tantis vectigalibus iam pridem vix potest. Ergo hoc proposito numquam eris dives ante, quam tibi ex tuis possessionibus tantum reficietur, ut eo tueri sex legiones et magna equitum ac peditum auxilia possis. Iam fateris igitur non esse te divitem, cui tantum desit, ut expleas id, quod exoptas. Itaque istam paupertatem vel potius egestatem ac mendicitatem tuam numquam obscure tulisti. {{pn|46}}Nam ut iis, qui honeste rem quaerunt mercaturis faciendis, operis dandis, publicis sumendis, intellegimus opus esse quaesito, sic, qui videt domi tuae pariter accusatorum atque indicum consociatos greges, qui nocentes et pecuniosos reos eodem te actore corruptelam iudicii molientes, qui tuas mercedum pactiones in patrociniis, ~intercidas pecuniarum in coitionibus candidatorum, dimissiones libertorum ad defaenerandas diripiendasque provincias, qui expulsiones vicinorum, qui latrocinia in agris, qui cum servis, cum libertis, cum clientibus societates, qui possessiones vacuas, qui proscriptiones locupletium, qui caedes municipiorum, qui illam Sullani temporis messem recordetur, qui testamenta subiecta, tot qui sublatos homines, qui denique omnia venalia, edictum decretum, alienam suam sententiam, forum domum, vocem silentium: quis hunc non putet confiteri sibi quaesito opus esse? Cui quaesito autem opus sit, quis umquam hunc vere dixerit divitem? {{pn|47}}Etenim divitiarum est fructus in copia, copiam autem declarat satietas rerum atque abundantia; quam tu quoniam numquam adsequere, numquam omnino es dives futurus. Meam autem quoniam pecuniam contemnis, et recte (est enim ad volgi opinionem mediocris, ad tuam nulla, ad meam modica), de me silebo, de re loquar. {{pn|48}}Si censenda nobis sit atque aestimanda res, utrum tandem pluris aestimemus pecuniam Pyrrhi, quam Fabricio dabat, an continentiam Fabrici, qui illam pecuniam repudiabat? utrum aurum Samnitum an responsum M'. Curi? hereditatem L. Pauli an liberalitatem Africani, qui eius hereditatis Q. Maximo fratri partem suam concessit? Haec profecto, quae sunt summarum virtutum pluris aestimanda sunt quam illa, quae sunt pecuniae. Quis igitur, siquidem, ut quisque, quod plurimi sit, possideat, ita divitissimus habendus sit, dubitet, quin in virtute divitiae sint? quoniam nulla possessio, nulla vis auri et argenti pluris quam virtus aestimanda est. {{pn|49}}O di immortales! non intellegunt homines, quam magnum vectigal sit parsimonia. Venio enim iam ad sumptuosos, relinquo istum quaestuosum. Capit ille ex suis praediis sescena sestertia, ego centena ex meis; illi aurata tecta in villis et sola marmorea facienti et signa, tabulas, supellectilem et vestem infinite concupiscenti non modo ad sumptum ille est fructus, sed etiam ad faenus exiguus. Ex meo tenui vectigali detractis sumptibus cupiditatis aliquid etiam redundabit. Uter igitur est divitior, cui deest an cui superat? qui eget an qui abundat? cuius possessio quo est maior, eo plus requirit ad se tuendam, an quae suis se viribus sustinet? {{pn|50}}Sed quid ego de me loquor, qui morum ac temporum vitio aliquantum etiam ipse fortasse in huius saeculi errore verser? M'. Manilius patrum nostrorum memoria, ne semper Curios et Luscinos loquamur, pauper tandem fuit? habuit enim aediculas in Carinis et fundum in Labicano; nos igitur divitiores, qui plura habemus? Utinam quidem! sed non aestimatione census, verum victu atque cultu terminatur pecuniae modus. {{pn|51}}Non esse cupidum pecunia est, non esse emacem vectigal est; contentum vero suis rebus esse maximae sunt certissimaeque divitiae. Etenim si isti callidi rerum aestimatores prata et areas quasdam magno aestimant, quod ei generi possessionum minime quasi noceri potest, quanti est aestimanda virtus, quae nec eripi nec subripi potest neque naufragio neque incendio amittitur nec tempestatum nec temporum perturbatione mutatur! qua praediti qui sunt, soli sunt divites; {{pn|52}}soli enim possident res et fructuosas et sempiternas solique, quod est proprium divitiarum, contenti sunt rebus suis, satis esse putant, quod est, nihil adpetunt, nulla re egent, nihil sibi deesse sentiunt, nihil requirunt; inprobi autem et avari, quoniam incertas atque in casu positas possessiones habent et plus semper adpetunt, nec eorum quisquam adhuc inventus est, quoi, quod haberet, esset satis, non modo non copiosi ac divites, sed etiam inopes ac pauperes existimandi sunt. 41h857g3t6j4k6uat6okydxi8orsa0c 0 1431 266215 266131 2026-05-15T14:45:35Z Saumache 27923 /* Liber VII */ 266215 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Quintus Ennius |OperaeTitulus= Annales |OperaeWikiPagina= Annalium fragmenta |Annus= Saeculum II a.Ch.n. |SubTitulus= fragmenta |Genera= Carmina epica |Editio= 1874, Oxford; [[:en:Author:John Wordsworth|John Wordsworth]], apud ''Fragments and Specimens of Early Latin'', pp 299-307. |Fons= [https://www.google.com/books/edition/Fragments_and_Specimens_of_Early_Latin/pFwtAQAAMAAJ?gbpv=1&pg=PA299 Google Books]. Numeri ex E. H. Warmington (Loeb Classical Library) [https://archive.org/details/remainsofoldlati01warmuoft/page/3/mode/1up?view=theater editione anni 1935] sunt. }} == Liber I == <poem> ::{{font-size|90%|[Ilia Aeneae filia sororem adloquitur.]}} Excita cum tremulis anus attulit artubus lumen,{{Versus|32}} Talia commemorat lacrimans, exterrita somno: ‘Eurudica prognata pater quam noster amavit, Vires vitaque corpus meum nunc deserit omne.{{Versus|35}} Nam me visus homo pulcher per amoena salicta Et ripas raptare locosque novos: ita sola Postilla germana soror, errare videbar Tardaque vestigare et quaerere te, neque posse Corde capessere: semita nulla pedem stabilibat.{{Versus|40}} Exin compellare pater me voce videtur His verbis: “o gnata, tibi sunt ante ferendae Aerumnae, post ex fluvio fortuna resistet.” Haec ecfatus pater, germana, repente recessit Nec sese dedit in conspectum corde cupitus,{{Versus|45}} Quamquam multa manus ad caeli caerula templa Tendebam lacrumans et blanda voce vocabam. Vix aegro cum corde meo me somnus reliquit.’{{Versus|48}} ::{{font-size|90%|[Romulo auspicia data.]}} Curantes magna cum cura cumcupientes{{Versus|80}} Regni dant operam simul auspicio augurioque. .&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;. [Hinc] Remus auspicio se devovet atque secundam Solus avem servat. at Romulus pulcher in alto Quaerit Aventino, servat genus altivolantum.{{Versus|85}} Certabant urbem Romam Remoramne vocarent. Omnibus cura viris uter esset induperator. Expectant vel uti, consul cum mittere signum Volt, omnes avidi spectant ad carceris oras, Quam mox emittat pictis e faucibus currus:{{Versus|90}} Sic expectabat populus atque ora tenebat Rebus, utri magni victoria sit data regni. Interea sol albus recessit in infera noctis. Exin candida se radiis dedit icta foras lux. Et simul ex alto longe pulcherruma praepes{{Versus|95}} Laeva volavit avis: simul aureus exoritur sol. Cedunt de caelo ter quattor corpora sancta Avium, praepetibus sese pulchrisque locis dant. Conspicit inde sibi data Romulus esse priora, Auspicio regni stabilita scamna locumque.{{Versus|100}} ::{{font-size|90%|[Romuli nenia.]}} Pectora diu tenet desiderium, simul inter{{Versus|117}} Sese sic memorant, ‘o Romule, Romule die, Qualem te patriae custodem di genuerunt!{{Versus|119}} O pater o genitor o sanguen dis oriundum, Tu produxisti nos intra luminis oras.{{Versus|121}} Romulus in caelo cum dis genitalibus aevum{{Versus|114}} Degit.{{Versus|115}} </poem> ==Liber II: Regna Numae Pompilii, Tulli Hostilii, Anci Marcii== <poem> ::{{font-size|90%|[Populo Romulus maeretur.]}} {{gap|15em}}simul inter{{r|117}} sese sic memorant: ‘O Romule Romule die qualem te patriae custodem di genuerunt! O pater o genitor o sanguen dis oriundum!{{r|120}} ‘Tu produxisti nos intra luminis oras.<ref>[[De re publica/Liber Primus#64|de re publica 1.64]]</ref>{{r|121}} <!--Cp. Lactant., Div. Inst., I, 15, 30 : {{wl|Q356433|Priscianus}}, [[Institutiones grammaticae/Liber VI#66|institutiones<br>grammaticae 6.66]]--> 'Et simul effugit speres ita funditus nostras . . .<ref>Festus, 492, 6 : ' Speres ' antiqui pluraliter dicebant, ut E' lib. II—</ref>{{r|122}} <!--11' it- trib. lib. II Prise, lib. I Colonna sec. vetws exemplar Prise. vocabvla pectora tenet desiderium fortasse Ennio tribuenda. diu cd. m. 1 dia m. 2 dura Steinacker fida Krarup--> ::{{font-size|90%|[Successoris quaestio ad Romulum.]}} Et qui se sperat Romae regnare Quadratae?<ref>Festus, 346, 5</ref>{{r|123}} ::{{font-size|90%|[Regnum Pompilii. Colloquium Numae cum Egeria.]}} Olli respondit suavis sonus Egeriai,<ref>Varro, L.L., VII, 42</ref>{{r|124}} <!--* olli ' valet dictum ' illi ' ab ' olla ' et ' olio.' Cp. Serv., ad Aen., XI, 236.--> ::{{font-size|90%|[Sacra quae Numa instituit.]}} Mensas constituit idemque ancilia;{{r|125}} libaque fictores Argeos et tutulatos.<ref>Varro, L.L., VII, 4</ref>{{r|126}} <!--Liba quod libandi causa fiunt : fictores dicti a fingendis libis, Argei ab Argis . . . tutulati dicti hi qui in sacris in capitibus habere solent ut metam.--> ::{{font-size|90%|[Sed corpus eius avibus devoratur.]}} Vulturus in silvis miserum mandebat homonem.{{r|141}} Heu! Quam crudeli condebat membra sepulchre!<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#15|institutiones grammaticae 6.15]]</ref>{{r|142}} <!--Cp. Charis., ap. O.L., I, 147, 15 K : Serv., ad Aen., VI, 595. Schol. Bamb., ad Stat., Theb., Ill, 508.--> ::{{font-size|90%|[Destructio Albae Longae Tullo duce.]}} At tuba terribili sonitu taratantara dixit.<ref>[[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber II#313|Servius, In Vergilii Aeneidem commentarii 2.313]]</ref><ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VIII#103|Institutiones grammaticae 8.103]]</ref>{{r|143}} <!--Cp. Serv., ad Aen., IX, 501 : 'At tuba terribilem sonitum.' Servius ad 486: 'At domus interior' : de Albano excidio<br>translatus est locus.--> </poem> == Liber VI == <poem> (''fragmenta quae exstant omnia'') ::{{font-size|90%|[Bellum cum Pyrrho Epiri rege.]}} Quis potis ingentis oras evolvere belli?{{Versus|173}} Tum cum corde suo divum pater atque hominum rex{{Versus|207}} Effatur.{{Versus|208}} ::{{font-size|90%|[Postumius apud Tarentinos.]}} ::::.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;. Contra carinantes verba atque obscena profatus.{{Versus|12}} ::{{font-size|90%|[Tarentini Pyrrhum arcessunt.]}} Navus repertus homo Graio patre Graius homo rex,{{Versus|178}} Nomine Burrus uti memorant a stirpe supremo.{{Versus|172}} Intus in occulto mussabant …{{Versus|179}} ::{{font-size|90%|[Oraculum Apollinis Pyrrho datum.]}} Aio te Aeacida Romanos vincere posse.{{Versus|174}} ::::stolidum genus Aeacidarum Bellipotentes sunt magis quam sapientipotentes.{{Versus|176}} ::{{font-size|90%|[Proletarii armantur.]}} Proletarius publicitus scuteisque feroque{{Versus|526}} Ornatur ferro, muros urbemque forumque Excubiis curant.{{Versus|528}} Balantum pecudes quatit: omnes arma requirunt.{{Versus|180}} ::{{font-size|90%|[Arbores ad rogos faciendos caeduntur.]}} Incedunt arbusta per alta, securibus caedunt,{{Versus|181}} Percellunt magnas quercus, exciditur ilex, Fraxinus frangitur atque abies consternitur alta.{{Versus|183}} Pinus proceras pervortunt: omne sonabat Arbustum fremitu silvai frondosai.{{Versus|185}} ::{{font-size|90%|[Epigramma Pyrrhi in templo Tarentini Iovis.]}} Qui antehae invicti fuerunt, pater optime Olympi,{{Versus|21}} Hos et ego in pugna vici victusque sum ab isdem.{{Versus|22}} ::{{font-size|90%|[Pyrrhi de captivis reddendis praeclara sententia.]}} Nec mi aurum posco nec mi pretium dederitis:{{Versus|186}} Non cauponantes bellum sed belligerantes, Ferro non auro vitam cernamus utrique.{{Versus|188}} Vosne velit an me regnare, era quidve ferat Fors Virtute experiamur. Et hoc simul accipe dictum:{{Versus|190}} Quorum virtutei belli fortuna pepercit, Eorundem libertati me parcere certumust. Dono ducite, doque volentibus cum magnis Dis.{{Versus|193}} ::{{font-size|90%|[Sententia ab Appio dicta.]}} Quo vobis mentes rectae quae stare solebant{{Versus|194}} Antehac, dementes sese flexere viai? Sed quid ego hic animo lamentor?{{Versus|196}} ::{{font-size|90%|[Cineas redit re infecta.]}} Orator sine pace redit regique refert rem.{{Versus|197}} ::{{font-size|90%|[Cineas rem Pyrrho refert.]}} … ast animo superant atque asp''era p''rima{{Versus|198}} Volnera belli despernunt.{{Versus|199}} … decretum est fossari corpora telis.{{Versus|510}} Dum quidem unus homo Romanus toga superescit.{{Versus|486}} ::{{font-size|90%|[Decius nepos apud Asculum se devovet.]}} … divi hoc audite parumper,{{Versus|200}} Ut pro Romano populo prognariter armis Certando prudens animam de corpore mitto.{{Versus|202}} ::{{font-size|90%|[De rebus ad Beneventum gestis.]}} Lumen … scitus agaso{{Versus|203}} Vertitur interea caelum cum ingentibus signis.{{Versus|205}} Ut primum tenebris abiectis indalbabat.{{Versus|206}} ::{{font-size|90%|[Laus M’. Curii.]}} Quem nemo ferro potuit superare nec auro.{{Versus|209}} </poem> == Liber VII == <poem> ::{{font-size|90%|[Gemini Servilii amicus describitur.]}} Haece locutus vocat quocum bene saepe libenter{{Versus|210}} Mensam sermonesque suos rerumque suarum Comiter impartit, magnam cum lassus diei Partem fuisset de summis rebus regundis Consilio iudu foro lato sanctoque senatu: Cui res audacter magnas parvasque iocumque{{Versus|215}} Eloqueretur, et cuncta malaque et bona dictu Evomeret, si qui vellet, tutoque locaret. Quocum multa volup ''ac'' gaudia clamque palamque. Ingenium cui nulla malum sententia suadet Ut faceret facinus, levis, haut malus, doctus, fidelis,{{Versus|220}} Suavis homo, facundus, suo contentus, beatus, Scitus, secunda loquens in tempore, commodus verbum Paucum, multa tenens antiqua sepulta, vestutas Qu''em'' facit et mores veteresque novosque tenentem, Multorum veterum leges divumque hominumque;{{Versus|225}} Prudenter qui dicta loquive tacereve possit: Hunc inter pugnas compellat Servilius sic:—{{Versus|227}} <!--Festus, 340, 24 : ' Quianam ' pro quare ... — — --> quianam dictis nostris sententia flexa est?{{r|228}} <!--Cp. Paul., ex F., 341, 9.--> <!--Festus, 476, 17 : ' Sas.' . . . Eiusdem lib. VII fatendum est earn significari cum ait —--> nec quisquam sophiam sapientia quae perhibetur{{r|229}} in somnis vidit prius quam sam discere coepit.{{r|230}} <!--Cp. Paul., ex F., 477, 4.--> ::{{font-size|90%|[Ennii de Naevio sententia.]}} &emsp;&emsp;&emsp;&emsp;&emsp;&emsp;scripsere alii rem{{Versus|231}} Versibus quos olim Faunei vatesque canebant; Cum neque Musarum scopulos quisquam superarat{{Versus|233}} Nec dicti studiosus erat,{{Versus|234}} ::::::::::ante hunc Nos ausi reserare …{{Versus|235}} Sulphureas posuit spiramina Naris ad undas.<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#31|Institutiones grammaticae 6.31]]</ref>{{r|255}} </poem> ==Liber VIII: Bellum Punicum secundum usque ad Scipionis abitum Africam== <poem> ::{{font-size|90%|[Initium belli.]}} {{gap|8em}}postquam Discordia taetra{{Versus|258}} Belli ferratos postes portasque refregit.<ref>[[Sermones (Horatius)/Liber I/Sermo IV#60|Sermones (Horatius) 1.4.60-61]]</ref>{{Versus|259}} <!--PorphjTio ad loc. Est sensus : Si dissolvas versus vel meos vel Lucilii, non invenies eadem membra quae sunt in Ennianis versibus, qui magno scilicet spiritu et verbis altioribus compositi sunt, velut hi sunt ' Postquam e.q.s. Cp. Verg., Aen., VII, 622 : Belli ferratos rupit Saturnia postes. Serv., ad 622 ; Aero, ad Hor., Lc.--> corpore tartarino prognata paluda virago,{{r|260}} cui par imber et ignis spiritus et gravis terra.{{r|261}}<ref>Probus, ad Verg., EcL, VI, 31</ref> <!--Cp. Varr., L.L., VII, 37; Test., 546, 2.--> {{gap|8em}}<proeliis{{gap|4em}}promulgatis> Pellitur e medio sapientia, vi geritur res,{{Versus|263}} Spernitur orator bonus, horridus miles amatur. Haut doctis dictis certantes sed maledictis{{Versus|265}} Miscent inter sese inimicitiam agitantes. Non ex iure manu consertum sed magis ferro Rem repetunt, regnumque petunt, vadunt solida vi.<ref>[[Noctes Atticae/Liber XX#X.IV|Noctes Atticae 20.10.4]]</ref>{{Versus|268}} {{gap|10em}}Poenos Didone oriundos<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#18|Institutiones grammaticae 6.18]]</ref>{{r|269}} </poem> == Liber IX == <poem> ::{{font-size|90%|[De consulatu Cethegi et Tuditani, v. c. 548.]}} Additur orator Cornelius saviloquenti{{Versus|300}} Ore Cethegus Marcus Tuditano conlega Marci filius{{Versus|302}} … is dictust ollis popularibus olim, Qui tum vivebant homines atque aevum agitabant, Flos delibatus populi suadaeque medulla.{{Versus|305}} ::{{font-size|90%|[Fabii Cunctatoris elogium.]}} Unus homo nobis cunctando restituit rem.{{Versus|360}} Non enim rumores ponebat ante salutem. Ergo postque magisque viri nunc gloria claret.{{Versus|362}} ::{{font-size|90%|[De Hannibale.]}} … mortalem summum fortuna repente{{Versus|313}} Reddidit, ''e'' summo regno ut famul infimus esset.{{Versus|314}} </poem> == Liber X == <poem> ::{{font-size|90%|[Bellum Macedonicum.]}} Insece Musa manu Romanorum induperator{{Versus|322}} Quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.{{Versus|323}} Egregie cordatus homo catus Aelius Sextus.{{Versus|326}} ::{{font-size|90%|[Charopi Epirotae pastor T. Quinctium adloquitur.]}} Sollicitari te Tite sic noctesque diesque{{Versus|331}} &emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;* O Tite si quid ego adiuero curamve levasso,{{Versus|327}} Quae nunc te coquit et versat in pectore fixa, Ecquid erit praemi?{{Versus|329}} &emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;* Ille vir haud magna cum re, set plenus fidei.{{Versus|330}} ::{{font-size|90%|[T. Quinctius ante pugnam ad Cynoscephalas.]}} Aspectabat virtutem legionis ''suai'',{{Versus|333}} ''Ex''pectans si mussaret quae denique pausa Pugnandi fieret aut duri ''finis'' laboris.{{Versus|335}} </poem> == Liber XI == <poem> Quae neque Dardaniis campis potuere perire,{{Versus|349}} Nec cum capta capi, nec cum combusta cremari.{{Versus|350}} </poem> ==Liber XII== <poem> Unus homo nobis cunctando restituit rem.{{r|360}} Noenum rumores ponebat ante salutem; ergo postque magisque viri nunc gloria claret.{{r|362}} Omnes mortales victores, cordibus imis{{r|363}} laetantes, vino curatos, somnus repente in campo passim mollissimus perculit acris.{{r|365}} </poem> ==Liber XIV== <poem> Verrunt extemplo placide mare marmore flavo;{{r|372}} caeruleum spumat sale conferta rate pulsum.<ref>[[Noctes Atticae/Liber II#XXVI.21|Noctes Atticae 2.26.21]]</ref>{{r|373}} Caeruleum spumat sale conferta rate pulsum{{r|372}} per mare<ref>[[Institutiones Grammaticae/Liber V#45|Institutiones Grammaticae 5.45]]</ref>{{r|373}} Litora lata sonunt{{r|377}} ‘Nunc est ille dies quom gloria maxima sese{{r|378}} nobis ostendat, si vivimus sive morimur.’<ref>[[Institutiones grammaticae]]</ref>{{r|378}} </poem> ==Liber XVI== <poem> Quippe vetusta virum non est satis bella moveri?{{r|390}} post aetate pigret subferre laborem.{{r|391}} Aestatem autumnus sequitur, post acer hiems it.{{r|395}} </poem> == Liber XVII == <poem> ::{{font-size|90%|[Festus, 510, 28: 'Specus' feminino genere ... Ennius—}} Tum cava sub monte late specus intus patebat.{{r|427}} ::<span style="font-size:90%">[{{wl|Q356433|Prisciani}} [[Institutiones grammaticae/Liber VI#6|institutiones gramaticae VI, 6]]]</span style> ... dux ipse vias{{r|428}} ::{{font-size|90%|[Res gestae {{Minor|A.V.C.}} 572, 573.]}} Concurrunt vel uti venti cum spiritus austri{{Versus|430}} Imbricitor aquiloque suo cum flamine contra Indu mari magno fluctus extollere certant.{{Versus|432}} ::{{font-size|90%|[Macrobius, S., VI, 1, 21. [[Aeneis/Liber XI#745|Aeneis 11.745]]. Ennius in XVII—}} Tollitur in caelum clamor exortus utrimque.{{r|433}} ::{{font-size|90%|[Servius (auctus), ad Georg., IV, 188]}} ‘Noenu decet mussare bonos qui facta labore{{r|434}} nixi militiae perperere.{{r|435}} ::{{font-size|90%|[Nonius, 134, 19]}} {{gap|12em}}neque corpora firma{{r|436}} longiscunt quicquam. ::{{font-size|90%|idem—}} quom soles eadem facient longiscere longe.{{r|438}} </poem> == Liber XVIII == <poem> ::{{font-size|90%|[Pugna C. Aelii tribuni; cf. Liv. xli. 4.]}} Undique conveniunt vel ut imber tela tribuno:{{Versus|409}} Configunt parmam, tinnit astilibus umbo Aerato sonitu galeae: sed nec pote quisquam Undique nitendo corpus discerpere ferro.{{Versus|412}} Semper ''o''bundantes hastas frangitque quatitque: Totum sudor habet corpus multumque laborat, Nec respirandi fit copia: praepete ferro Histri tela manu iacientes sollicitabant.{{Versus|416}} ::{{font-size|90%|[De se ipso.]}} Nos sumus Romani qui fuimus ante Rudini.{{Versus|10}} Sicut fortis equus, spatio qui saepe supremo{{Versus|388}} Vicit Olimpia, nunc senio confectus quiescit.{{Versus|389}} </poem> ==Incertae Sedis Fragmenta.== <poem> Moribus antiquis res stat Romana virisque.{{Versus|467}} Septingenti sunt paulo plus aut minus anni Augusto augurio postquam inclita condita Roma est.{{Versus|469}} Et tum sic ut equus, qui de praesepibus fartus{{Versus|517}} Vincla suis magnis animis abrupit, et inde Fert sese campi per caerula laetaque prata{{Versus|519}} Celso pectore, saepe iubam quassat simul altam, Spiritus ex anima calida spumas agit albas.{{Versus|521}} Interea fugit albus iubar Hyperionis cursum<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber V#44|Institutiones grammaticae 5.44]]</ref>{{r|559}} Perque fabam repunt et mollia crura reponunt.{{Versus|563}} </poem> 9aan52fj42sdgukxxi6mhq3yz6uw0nm 0 2494 266385 126694 2026-05-16T08:42:22Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De finibus bonorum et malorum/Liber Quintus]] ad [[De finibus bonorum et malorum/Liber V]] praeter redirectionem 126694 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |OperaeTitulus=De Finibvs Bonorvm et Malorvm |OperaeWikiPagina=De finibus bonorum et malorum |SubTitulus=[[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|Opera philosophica]], Liber Secundus |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |Annus= 45 a.Ch.n. }} ---- <div align="center">'''I.'''</div> [1] Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. frater et T.Pomponius Luciusque Cicero, frater noster cognatione patruelis, amore germanus, constituimus inter nos ut ambulationem postmeridianam conficeremus in Academia, maxime quod is locus ab omni turba id temporis vacuus esset. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. [2] Tum Piso: Naturane nobis hoc, inquìt, datum dicam an errore quodam, ut, cum ea loca vídeamus, in quibus memoria dignos viros acceperimus multum esse versatos, magis moveamur, quam si quando eorum ipsorum aut facta audiamus aut scriptum aliquod legamus? Velut ego nunc moveor. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Equidem etiam curiam nostram - Hostiliam dico, non hanc novam, quae minor mihi esse videtur, posteaquam est maior - solebam intuens Scipionem, Catonem, Laelium, nostrum vero in primis avum cogitare; tanta vis admonitionis inest in locis; ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. [3] Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. nam me ipsum huc modo venientem convertebat ad sese Coloneus ille locus, cuius incola Sophocles ob oculos versabatur, quem scis quam admirer quemque eo delecter. Me quidem ad altiorem memoriam Oedipodis huc venientis et illo mollissimo carmine quaenam essent ipsa haec loca requirentis species quaedam commovit, inaniter scilicet, sed commovit tamen. Tum Pomponius: At ego, quem vos ut deditum Epicuro insectari soletis, sum multum equidem cum Phaedro, quem unice diligo, ut scitis, in Epicuri hortis, quos modo praeteribamus, sed veteris proverbii admonitu vivorum memini, nec tamen Epicuri licet oblivisci, si cupiam, cuius imaginem non modo in tabulis nostri familiares, sed etiam in poculis et in anulis habent. ---- <div align="center">'''II.'''</div> [4] Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor - est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. [5] Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? inquit. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Suo enim quisque studio maxime ducitur. Et ille, cum erubuisset: Noli, inquit, ex me quaerere, qui in Phalericum etiam descenderim, quo in loco ad fluctum alunt declamare solitum Demosthenem, ut fremitum assuesceret voce vincere. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. [6] Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Tum ille amicissime, ut solebat: Nos vero, inquìt, omnes omnia ad huius adolescentiam conferamus, in primisque ut aliquid suorum studiorum philosophiae quoque impertiat, vel ut te imitetur, quem amat, vel ut illud ipsum, quod studet, facere possit ornatius. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. equidem, sed audistine modo de Carneade? Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. ---- <div align="center">'''III.'''</div> [7] Tum Piso: Etsi hoc, inquit, fortasse non poterit sic abire, cum hic assit - me autem dicebat -, tamen audebo te ab hac Academia nova ad veterem illam vocare, in qua, ut dicere Antiochum audiebas, non ii soli numerantur, qui Academici vocantur, Speusippus, Xenocrates, Polemo, Crantor ceterique, sed etiam Peripatetici veteres, quorum princeps Aristoteles, quem excepto Platone haud scio an recte dixerim principem philosophorum. Ad eos igitur converte te, quaeso. ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. [8] Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Censemus autem facillime te id explanare posse, quod et Staseam Neapolitanum multos annos habueris apud te et complures iam menses Athenis haec ipsa te ex Antiocho videamus exquirere. Et ille ridens: Age, age, inquit, - satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti - exponamus adolescenti,. Si quae forte - possumus. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. ---- <div align="center">'''IV.'''</div> [9] Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; quin etiam, cum de rerum initiis omnique mundo locuti essent, ut multa non modo probabili argumentatione, sed etiam necessaria mathematicorum ratione concluderent, maximam materiam ex rebus per se investigatis ad rerum occultarum cognitionem attulerunt. [10] Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Disserendique ab isdem non dialectice solum, sed etiam oratorie praecepta sunt tradita, ab Aristoteleque principe de singulis rebus in utramque partem dicendi exercitatio est instituta, ut non contra omnia semper, sicut Arcesilas, diceret, et tamen ut in omnibus rebus, quicquid ex utraque parte dici posset, expromeret. [11] Cum autem tertia pars bene vivendo praecepta quaereret, ea quoque est ab isdem non solum ad privatae vitae rationem, sed etiam ad rerum publicarum rectionem relata. Omnium fere civitatum non Graeciae solum, sed etiam barbariae ab Aristotele mores, instituta, disciplinas, a Theophrasto leges etiam cognovimus. Cumque uterque eorum docuisset qualem in re publica principem [esse] conveniret, pluribus praeterea conscripsisset qui esset optimus rei publicae status, hoc amplius Theophrastus: quae essent in re publica rerum inclinationes et momenta temporum, quibus esset moderandum, utcumque res postularet. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. ---- <div align="center">'''V.'''</div> [12] De summo autem bono, quia duo genera librorum sunt, unum populariter scriptum, quod ecoterikon appellabant, alterum limatius, quod in commentariis reliquerunt, non semper idem dicere videntur, nec in summa tamen ipsa aut varietas est ulla apud hos quidem, quos nominavi, aut inter ipsos dissensio. sed cum beata vita quaeratur idque sit unum, quod philosophia spectare et sequi debeat, sitne ea tota sita in potestate sapientis an possit aut labefactari aut eripi rebus adversis, in eo non numquam variari inter eos et dubitari videtur. quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Quare teneamus Aristotelem et eius filium Nicomachum, cuius accurate scripti de moribus libri dicuntur illi quidem esse Aristoteli, sed non video, cur non potuerit patri similis esse filius. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. [13] Simus igitur contenti his. namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; in quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. [14] Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. ---- <div align="center">'''VI.'''</div> [15] Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Nam ceteris in rebus síve praetermissum sive ignoratum est quippiam, non plus incommodi est, quam quanti quaeque earum rerum est, in quibus neglectum est aliquíd. summum autem bonum si ignoretur, vivendi rationem ignorari necesse est, ex quo tantus error consequitur, ut quem in portum se recipiant scire non possint. Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur; [16] ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam. [17] Constitit autem fere inter omnes id, in quo prudentia versaretur et quod assequi vellet, aptum et accommodatum naturae esse oportere et tale, ut ipsum per se invitaret et alliceret appetitum animi, quem horme Graeci vocant. Quid autem sit, quod ita moveat itaque a natura in primo ortu appetatur, non constat deque eo est inter philosophos, cum summum bonum exquiritur, omnis dissensio. Totius enim quaestionis eius, quae habetur de finibus bonorum et malorum, cum quaeritur, in his quid sít extremum et ultimum, fons reperiendus est, in quo sint prima invitamenta naturae; quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. ---- <div align="center">'''VII.'''</div> Voluptatis alii primum appetitum putant et primam depulsionem doloris. Vacuitatem doloris alii censent primum ascitam et primum declinatum dolorem. [18] Ab iis alii, quae prima secundum naturam nominant, proficiscuntur, in quibus numerant incolumitatem conservationemque omnium partium, valitudinem, sensus integros, doloris vacuitatem, viris, pulchritudinem, cetera generis eiusdem, quorum similia sunt prima in animis quasi virtutum igniculi et semina. Ex his tribus cum unum aliquid sit, quo primum natura moveatur vel ad appetendum vel ad repellendum, nec quicquam omnino praeter haec tria possit esse, necesse est omnino offícium aut fugiendi aut sequendi ad eorum aliquid referri, ut illa prudente, quam artem vitae esse diximus, in earum trium rerum aliqua versetur, a qua totius vitae, ducat exordium. [19] Ex eo autem, quod statuerit esse, quo primum natura moveatur, existet recti etiam ratio atque honesti, quae cum uno aliquo ex tribus illis congruere possit, ut aut id honestum is sit, facere omnia [aut] voluptatis causa, etiam si eam non consequare, aut non dolendi, etiam si id assequi nequeas, aut eorum, quae secundum naturam sunt, adipiscendi, etiam si nihil consequare. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda. [20] Expositis iam igitur sex de summo bono sententìis trium proximarum hi principes: voluptatis Aristippus, non dolendi Hieronymus, fruendi rebus iis, quas primas secundum naturam esse diximus, Carneades non ille quidem auctor, sed defensor disserendi causa fuit. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Nam voluptatis causa facere omnia, cum, etiamsi nihil consequamur, tamen ipsum illud consilium ita faciendi per se expetendum et honestum et solum bonum sit, nemo dixit. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. at vero facere omnia, ut adipiscamur, quae secundum naturam sint, etiam si ea non assequamur, id esse et honestum et solum per se expetendum et solum bonum Stoici dicunt. ---- <div align="center">'''VIII.'''</div> [21] Sex igitur hae sunt simplices de summo bonorum malorumque sententiae, duae sine patrono, quattuor defensae. Iunctae autem et duplices expositiones summi boni tres omnino fuerunt, nec vero plures, si penitus rerum naturam videas, esse potuerunt. Nam aut voluptas adiungi potest ad honestatem, ut Calliphonti Dinomachoque placuit, aut doloris vacuitas, ut Diodoro, aut prima naturae, ut antiquis, quos eosdem Academicos et Perìpateticos nominavimus. sed quoniam non possunt omnia simul dici, haec in praesentia nota esse debebunt, voluptatem semovendam esse, quando ad maiora quaedam, ut iam apparebit, nati sumus. de vacuitate doloris eadem fere dici solent, quae de voluptate. [Quando igitur et de voluptate cum Torquato et de honestate, in qua una omne bonum poneretur, cum Catone est disputatum, primum, quae contra voluptatem dicta sunt, eadem fere cadunt contra vacuitatem doloris.] [22] Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Ad eas enim res referre, quae agas, quarum una, si quis malo careat, in summo eum bono dicat esse, altera versetur in levissima parte naturae, obscurantis est omnem splendorem honestatis, ne dicam inquinantis. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Hos contra singulos dici est melius. sed nunc, quod agimus; de illis, cum volemus. [23] Democriti autem securitas, quae est animi tamquam tranquillitas, quam appellant eukumian , eo separanda fuit ab hac disputatione, quia [ista animi tranquillitas] ea ipsa est beata vita; quaerimus autem, non quae sit, sed unde sit. Iam explosae eiectaeque sententiae Pyrrhonis, Aristonis, Erilli quod in hunc orbem, quem circum scripsimus, incidere non possunt, adhibendae omnino non fuerunt. Nam cum omnis haec quaestio de finibus et quasi de extremis bonorum et maiorum ab eo proficiscatur, quod diximus naturae esse aptum et accommodatum, quodque ipsum per se primum appetatur, hoc totum et ii tollunt, qui in rebus iis, in quibus nihil [quod non] aut honestum aut turpe sit, negant esse ullam causam, cur aliud alii anteponatur, nec inter eas res quicquam omnino putant interesse, et Erillus, si ita sensit, nihil esse bonum praeter scientiam, omnem consilii capiendi causam inventionemque officii sustulit. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. ---- <div align="center">'''IX.'''</div> [24] Omne animal se ipsum diligit ac, simul et ortum est, id agit, se ut conservet, quod hic ei primus ad omnem vitam tuendam appetitus a natura datur, se ut conservet atque ita sit affectum. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Hanc initio institutionem confusam habet et incertam, ut tantum modo se tueatur, qualecumque sit, sed nec quid sit nec quid possit nec quid ipsius natura sit intellegit. Cum autem processit paulum et quatenus quicquid se attingat ad seque pertineat perspicere coepit, tum sensim incipit progredi seseque agnoscere et intellegere quam ob causam habeat eum, quem diximus, animi appetitum coeptatque et ea, quae naturae sentit apta, appetere et propulsare contraria. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. [25] Quoniam autem sua cuiusque animantìs natura est, necesse est finem quoque omnium hunc esse, ut natura expleatur - nihil enim prohibet quaedam esse et inter se animalibus reliquis et cum bestiis homini communia, quoniam omnium est natura communis -, sed extrema illa et summa, quae quaerimus, inter animalium genera distincta et dispertita sint et sua cuique propria et ad id apta, quod cuiusque natura desideret. [26] Quare cum dicimus omnibus animalibus extremum esse secundum naturam vivere, non ita accipiendum est, quasi dicamus unum esse omnium extremum, sed ut omnium artium recte dici potest commune esse, ut in aliqua scientia versentur, scientiam autem suam cuiusque artis esse, sic commune animalium omnium secundum naturam vivere, sed naturas esse diversas, ut aliud equo sit e natura, aliud bovi, aliud homini. et tamen in omnibus est summa communis, et quidem non solum in animalibus, sed etiam in rebus omnibus iis, quas natura alit, auget, tuetur. In quibus videmus ea, quae gignuntur e terra, multa quodam modo efficere ipsa sibi per se, quae ad vivendum crescendumque valeant, ut [in] suo genere perveniant ad extremum; ut iam liceat una comprehensione omnia complecti non dubitantemque dicere omnem naturam esse servatricem sui idque habere propositum quasi finem et extremum, se ut custodiat quam in optimo sui generis statu; ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente. [27] Haec igitur nobis explicanda sunt, sed si enodatius, vos ignoscetis. Huius enim aetati [et huic] nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Ita prorsus, inquam; etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. ---- <div align="center">'''X.'''</div> Exposita igitur, inquit, terminatione rerum expetendarum cur ista se res ita habeat, ut dixi, deinceps demonstrandum est. quam ob rem ordiamur ab eo, quod primum posui, quod idem reapse primum est, ut intellegamus omne animal se ipsum dirigere. Quod quamquam dubitationem non habet - est enim in fixum in ipsa natura comprehenditur[que] suis cuiusque sensibus sic, ut, contra si quis dicere velit, non audiatur -, tamen, ne quid praetermittamus, rationes quoque, cur hoc ita sit, afferendas puto. [28] Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Res enim concurrent contrariae. Nam cum appetitus ille animi aliquid ad se trahere coeperit consulto, quod sibi obsit, quia - sit sibi inimicus, cum id sua causa faciet, et oderit se et simul diliget, quod fieri non potest. Necesseque est, si quis sibi ipsi inimicus est, eum quae bona sunt mala putare, bona contra quae mala, et quae appetenda fugere, quae fugienda appetere, quae sine dubio vitae est eversio. Neque enim, si non nulli reperiuntur, qui aut laqueos aut alia exitia quaerant aut ut ille apud Terentium, qui 'decrevit tantisper se minus iniuriae suo nato facere', ut ait ipse, 'dum fiat miser', inimicus ipse sibi putandus est. [29] Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur. itaque dicunt nec dubitant: 'mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac'. Et qui ipsi sibi bellum indixissent, cruciari dies, noctes torqueri vellent, nec vero sese ipsi accusarent ob eam causam, quod se male suis rebus consuluisse dicerent. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. quare, quotienscumque dicetur male quis de se mereri sibique esse inimicus atque hostis, vitam denique fugere, intellegatur aliquam subesse eius modi causam, ut ex eo ipso intellegi possit sibi quemque esse carum. [30] Nec vero id satis est, neminem esse, qui ipse se oderit, sed illud quoque intellegendum est, neminem esse, qui,quo modo se habeat, nihil sua censeat inte resse. tolletur enim appetitus animi, si, ut in lis rebus, inter quas nihil interest, neutram in partem propensiores sumus, item in nobismet ipsis quem ad modum affecti simus nihil nostra arbitrabimur interesse. ---- <div align="center">'''XI.'''</div> Atque etiam illud si qui dicere velit, perabsurdum sit, ita diligi a sese quemque, ut ea via diligendi ad aliam rem quampiam referatur, non ad eum ipsum, qui sese diligat. Hoc cum in amicitiis, cum in officiis, cum in virtutibus dicitur, quomodocumque dicitura intellegi tamen, quid dicatur potest, in nobìsmet autem ipsis [ne] intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. [31] Quamquam quid est, quod magis perspicuum sit, [quam] non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non 'refugiat timido sanguen átque exalbescát metu'? Etsi hoc quidem est in vitio, dissolutionem naturae tam valde perhorrescere - quod item est reprehendendum in dolore -, sed quia fere sic afficiuntur omnes, satis argomenti est ab interitu naturam abhorrere; idque quo magis quidam ita faciunt, ut iure etiam reprehendantur, hoc magis intellegendum est haec ipsa nimia in quibusdam futura non fuisse, nisi quaedam essent modica natura. Nec vero dico eorum metum mortis, qui, quia privari se vitae bonis arbitrentur, aut quia quasdam post mortem formidines extimescant, aut si metuant, ne cum dolore moriantur, idcirco mortem fugiant; in parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. quin etiam 'ferae', inquit Pacuvius, 'quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia', iniecto terrore mortis 'horrescunt'. [32] Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur? Maxime autem in hoc quidem genere vis est perspicua naturae, cum et mendicitatem multi perpetiantur, ut vivant, et angantur adpropinquatione mortis confecti homines senectute et ea perferant, quae Philoctetam videmus in fabulis. qui cum cruciaretur non ferendis doloribus, propagabat tamen vitam aucupio, 'sagittarum configebat tardus celeres, stans volantis', ut apud Accium est, pennarumque contextu corpori tegumenta faciebat. [33] De hominum genere aut omnino de animalium loquor, cum arborum et stirpium eadem paene natura sit sive enim, ut doctissimis viris visum est, maior aliqua causa atque divinior hanc vim ingenuit, sive hoc ita fit fortuito, videmus ea, quae terra gignit, corticibus et radicibus valida servari, quod contingit animalibus sensuum distrìbutione et quadam compactione membrorum. Qua quidem de re quamquam assentior iis, qui haec omnia regi natura putant, quae si natura neglegat, ipsa esse non possit, tamen concedo, ut, qui de hoc dissentiunt, existiment, quod velint, ac vel hoc intellegant, si quando naturam hominis dicam, hominem dicere me; nihil enim hoc differt. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. iure igitur gravissimi philosophi initium summi boni a natura petiverunt et illum appetitum rerum ad naturam accommodatarum ingeneratum putaverunt omnibus, quia continentur ea commendatione naturae, qua se ipsi diligunt. ---- <div align="center">'''XII.'''</div> [34] Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Id est enim, de quo quaerimus. atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Deinde id quoque videmus, et ita figuratum corpus, ut excellat aliis, animumque ita constitutum, ut et sensibus instructus sit et habeat praestantiam mentis, cui tota bominis natura pareat, in qua sit mirabilis quaedam vis rationis et cognitionis et scientiae virtutumque omnium. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Itaque ab his ordiamur. [35] Corporis igitur nostri partes totaque figura et forma et statura quam apta ad naturam sit, apparet, neque est dubium, quin frons, oculi, aures et reliquae partes quales propriae sint hominis intellegatur. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; id enim natura desiderat. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; in quibus si peccetur distortione et depravatione quadam aut motu statuve deformi, ut si aut manibus ingrediatur quis aut non ante, sed retro, fugere plane se ipse et hominem ex homine exuena naturam odisse videatur. Quam ob rem etiam sessiones quaedam et flexi fractique motus, quales protervorum hominum aut mollium esse solent, contra naturam sunt, ut, etiamsi animi vitio id eveniat, tamen in corpore immutari hominis natura videatur. [36] Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Iam vero animus non esse solum, sed etiam cuiusdam modi debet esse, ut et omnis partis suas habeat incolumis et de virtutibus nulla desit. Atque in sensibus est sua cuiusque virtus, ut ne quid impediat quo minus suo sensus quisque munere fungatur in iis rebus celeriter expediteque percipiendis, quae subiectae sunt sensibus. ---- <div align="center">'''XIII.'''</div> Animi autem et eius animi partis, quae princeps est, quaeque mens nominatur, plures sunt virtutes, sed duo prima genera, unum earum, quae ingenerantur suapte natura appellanturque non voluntariae, alterum autem earum, quae in voluntate positae magis proprio nomine appellari solent, quarum est excellens in animorum laude praestantia. Prioris generis est docilitas, memoria; quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. [37] Ex quo perspicuum est, quoniam ipsi a nobis diligamur omniaque et in animo et in corpore perfecta velimus esse, ea nobis ipsa cara esse propter se et in iis esse ad bene vivendum momenta maxima. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Ea enim vita expetitur, quae sit animi corporisque expleta virtutibus, in eoque summum bonum poni necesse est, quandoquidem id tale esse debet, ut rerum expetendarum sit extremum. Quo cognito dubitari non potest, quin, cum ipsi homines sibi sint per se et sua sponte cari, partes quoque et corporis et animi et earum rerum, quae sunt in utriusque motu et statu, sua caritate colantur et per se ipsae appetantur. [38] Quibus expositis facilis est coniectura ea maxime esse expetenda ex nostris, quae plurimum habent dignitatis, ut optimae cuiusque partìs, quae per se expetatur, virtus sit expetenda maxime. Ita fiet, ut animi virtus corporis virtuti anteponatur animique virtutes non voluntarias vincant virtutes voluntariae, quae quidem proprie virtutes appellantur multumque excellunt, propterea quod ex ratione gignuntur, qua nihil est, in homine divinius. Etenim omnium rerum, quas et creat natura et tuetur, quae aut sine animo sunt aut multo secus, earum summum bonum in corpore est, ut non inscite illud dictum videatur in sue, animum illi pecudi datum pro sale, ne putisceret. ---- <div align="center">'''XIV.'''</div> Sunt autem bestiae quaedam, in quibus inest aliquid simile virtutis, ut in leonibus, ut in canibus, in equis, in quibus non corporum solum, ut in suibus, sed etiam animorum aliqua ex parte motus quosdam videmus. in homine autem summa omnis animi est et in animo rationis, ex qua virtus est, quae rationis absolutio definitur, quam etiam atque etiam explicandam putant. [39] Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. itaque et 'vivere' vitem et 'mori' dicimus arboremque et 'novellan' et 'vetulam' et 'vigere' et 'senescere'. Ex quo non est alienum, ut animantibus, sic illis et apta quaedam ad naturam putare et aliena earumque augendarum et alendarum quandam cultricem esse, quae sit scientia atque ars agricolarum, quae circumcidat, amputet, erigat, extollat, adminiculet, ut, quo natura ferat, eo possint ire, ut ipsae vites, si loqui possint, ita se tractandas tuendasque esse fateantur. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; in ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. [40] At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Sed videsne accessuram ei curam, ut sensus quoque suos eorumque omnem appetitum et si qua sint adiuncta ei membra tueatur - sic ad illa, quae semper habuit, iunget ea, quae postea accesserint, nec eundem fínem habebit, quem cultor eius habebat, sed volet secundum eam naturam, quae postea ei adiuncta erit, vivere. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Non necesse est et illa pristina manere, ut tuenda sint, et haec multo esse cariora, quae accesserint animique optimam quamque partem carissimam, in eaque expletione naturae summi boni finem consistere, cum longe multumque praestet mens atque ratio? Sic, quod est extremum omnium appetendorum atque ductum a prima commendatione naturae, multis gradibus adscendit, ut ad summum perveniret, quod cumulatur ex integritate corporis et ex mentis ratione perfecta. ---- <div align="center">'''XV.'''</div> [41] Cum igitur ea sit, quam exposui, forma naturae, si, ut initio dixi, simul atque ortus esset, se quisque cognosceret iudicareque posset quae vis et totius esset naturae et partium singularum, continuo videret quid esset hoc, quod quaerimus, omnium rerum, quasi expetimus, summum et ultimum nec ulla in re peccare posset. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. itaque prima illa commendatio, quae a natura nostri facta est nobis, incerta et obscura est, primusque appetitus ille animi tantum agit, ut salvi atque integri esse possimus. Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid <ab> animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus. [42] Quam similitudinem videmus in bestiis, quae primo, in quo loco natae sunt, ex eo se non commoventi deinde suo quaeque appetitu movetur. serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Deinde aequalibus delectantur libenterque se cum iis congregant dantque se ad ludendum fabellarumque auditione ducuntur deque eo, quod ipsis superat, aliis gratificari volunt animadvertuntque ea, quae domi fiunt, curiosius incipiuntque commentari aliquid et discere et eorum, quos vident, volunt non ignorare nomina, quibusque rebus cum is aequalibus decertant, si vicerunt, efferunt se laetitia, victi debilitantur animosque demittunt. quorum sine causa fieri nihil putandum est. [43] Est enim natura sic generata vis hominis, ut ad omnem virtutem percipiendam facta videatur, ob eamque causam parvi virtutum simulacris, quarum in se habent semina, sine doctrina moventur; sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Nam cum ita nati factique simus, ut et agendi aliquid et diligendi aliquos et liberalitatis et referendae gratiae principia in nobis contineremus atque ad scientiam, prudentiam, fortitudinem aptos animos haberemus a contrariisque rebus alienos, non sine causa eas, quas dixi, in pueris virtutum quasi scintillas videmus, e quibus accendi philosophi ratio debet, ut eam quasi deum ducem subsequens ad naturae perveniat extremum. nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. ---- <div align="center">'''XVI.'''</div> [44] Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. quoniam autem is animi appetitus a principio fuit, ut ea, quae dixi, quam perfectissima natura haberemus, confitendum est, cum id adepti simus, quod appetitum is sit, in eo quasi in ultimo consistere naturam, atque id esse summum bonum; quod certe universum sua sponte ipsum expeti et propter se necesse est, quoniam ante demonstratum est etiam singulas eius partes esse per se expetendas. [45] In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutìonem summi boni, quae est proposta, mutaverit. ---- <div align="center">'''XVII.'''</div> [46] Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. nunc autem aliud iam argumentandi sequamur genus, ut non solum quia nos diligamus, sed quia cuiusque partis naturae et in corpore et in animo sua quaeque vis sit, idcirco in his rebus summe nostra sponte moveamur. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Multosque etiam dolores curationis causa perferant, ut, si ipse usus membrorum non modo non maior, verum etiam minor futurus sit, eorum tamen species ad naturam revertatur? Etenim, cum omnes natura totos se expetendos putent, nec id ob aliam rem, sed propter ipsos, necesse est eius etiam partis propter se expeti, quod universum propter se expetatur. [47] Quid? In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. quoniam enim natura suis omnibus expleri partibus vult, hunc statum corporis per se ipsum expetit, qui est maxime e natura, quae tota perturbatur, si aut aegrum corpus est aut dolet aut, caret viribus. ---- <div align="center">'''XVIII.'''</div> [48] Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Tantus est igitur innatus in nobis cognitionis amor et scientiae, ut nemo dubitare possit quin ad eas res hominum natura nullo emolumento invitata rapiatur. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? ut pulsi recurrant? ut aliquid scire se gaudeant? ut id aliis narrare gestiant? ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? quid vero? qui ingenuis studiis atque artibus delectantur, nonne videmus eos nec valitudinis nec rei familiaris habere rationem omniaque perpeti ipsa cognitione et scientia captos et cum maximis curis et laboribus compensare eam, quam ex discendo capiant, voluptatem? [49] [Ut] mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. neque enim vocum suavitate videntur aut novitate quadam et varietate cantandi revocare eos solitae, qui praetervehebantur, sed quia multa se scire profitebantur, ut homines ad earum saxa discendi cupiditate adhaerescerent. ita enim invitant Ulixem - nam verti, ut quaedam Homeri, sic istum ipsum locum -: : O decus Argolicum, quin puppim flectìs, Ulixes, : Auribus ut nostros possis agnoscere cantus! : Nam nemo haec umquam est transvectus caerula cursu, : Quin prìus adstiterit vocum dulcedine captus, : Post variis avido satiatus pectore musis : Doctior ad patrias lapsus pervenerit oras. : Nos grave certamen belli clademque tenemus, : Graecia quam Troiae divino numine vexit, : Omniaque e latis rerum vestigia terris. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse carìorem.<br/> Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupìditatem scientiae summorum virorum est putandum. ---- <div align="center">'''XIX.'''</div> [50] Quem enim ardorem studii censetis fuìsse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam captam esse senserit? quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? quid de Pythagora? quid de Platone aut de Democrito loquar? a quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Atque hoc loco, qui propter animi voluptates coli dicunt ea studia, quae dixi, non intellegunt idcirco esse ea propter se expetenda, quod nulla utilitate obiecta delectentur animi atque ipsa scientia, etiamsi incommodatura sit, gaudeant. [51] Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Ipsi enim quaeramus a nobis stellarum motus contemplationesque rerum caelestium eorumque omnium, quae naturae obscuritate occultantur, cognitiones quem ad modum nos moveant, et quid historia delectet, quam solemus persequi usque ad extremum, <cum> praetermissa repetimus, inchoata persequimur. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. [52] Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. [53] Ac veteres quidem philosophi in beatorum insulis fingunt qualis futura sit vita sapientium, quos cura omni liberatos, nullum necessarium vitae cultum aut paraturn requirentis, nihil aliud esse acturos putant, nisi ut omne tempus inquirendo ac discendo in naturae cognitione consumant. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. [54] Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Qui cum in hac ipsa philosophia, ad quam te hortamur, excelleret Theophrastique esset auditor, multa praeclara in illo calamitoso otio scripsit non ad usum aliquem suum, quo erat orbatus, sed animi cultus ille erat ei quasi quidam humanitatis cibus. Equidem e Cn. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. ---- <div align="center">'''XX.'''</div> [55] Sunt autem etiam clariora vel plane perspicua minimeque dubitanda indicia naturae, maxime scilicet in homine sed in omni animali, ut appetat animus aliquid agere semper neque ulla condicione quietem sempiternam possit pati. Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Quamquam enim vereor, ne nimius in hoc genere videar, tamen omnes veteres philosophi, maxime nostri, ad incunabula accedunt, quod in pueritia facillime se arbitrantur naturae voluntatem posse cognoscere. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. [56] Quin etiam inertissimos homines nescio qua singolari segnitia praeditos videmus tamen et corpore et animo moveri semper et, cum re nulla impediantur necessaria, aut alveolum poscere aut quaerere quempiam ludum aut sermonem aliquem requirere, cumque non habeant ingenuas ex doctrina oblectationes, circulos aliquos et sessiunculas consectari. quin ne bestiae quidem, quas delectationis causa concludimus, cum copiosius alantur, quam si essent liberae, facile patiuntur sese contineri motusque solutos et vagos a natura sibi tributos requirunt. [57] Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Nam aut privatim aliquid gerere malunt aut, qui attore animo sunt, capessunt rem publicam honoribus imperiisque adipiscendis aut totos se ad studia doctrinae conferunt. Qua in vita tantum abest ut voluptates consectentur, etiam curas, sollicitudines, vigilias perferunt optimaque parte hominis, quae in nobis divina ducenda est, ingenii et mentis acie fruuntur nec voluptatem requirentes nec fugientes laborem. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; tantaque est vis talibus in studiis, ut eos etiam, qui sibi alios proposuerunt fines bonorum, quos utilitate aut voluptate dirigunt, tamen in rebus quaerendis explicandisque naturis aetates contenere videamus. ---- <div align="center">'''XXI.'''</div> [58] Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Actionum autem genera plura, ut obscurentur etiam minora maioribus, maximae autem sunt primum, ut mihi quidem videtur et iis, quorum nunc in ratione versamur, consideratio cognitioque rerum caelestium et earum, quas a natura occultatas et latentes indagare ratio potest, deinde rerum publicarum administratio aut administrandi scientia, tum prudens, temperata, fortis, iusta ratio reliquaeque virtutes et actiones virtutibus congruentes, quae uno verbo complexi omnia honesta dicimus; ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; in primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Praeclare enim Plato: 'Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit'. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. [59] Natura igitur corpus quidem bominis sic et genuit et formavit, ut alia in primo ortu perficeret, alia progrediente aetate fingeret neque sane multum adiumentis externis et adventiciis uteretur. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Etsi dedit talem mentem, quae omnem virtutem accipere posset, ingenuitque sine doctrina notitias parvas rerum maximarum et quasi instituit docere et induxit in ea, quae inerant, tamquam elementa virtutis. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. [60] Itaque nostrum est - quod nostrum dico, artis est - ad ea principia, quae accepimus. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. quod quidem pluris est haud paulo magisque ipsum propter se expetendum quam aut sensus aut corporis ea, quae diximus, quibus tantum praestat mentis excellens perfectio, ut vix cogitari possit quid intersit. Itaque omnis honos, omnis admiratio, omne studium ad virtutem et ad eas actiones, quae virtuti sunt consentaneae, refertur, eaque omnia, quae aut ita in animis sunt aut ita geruntur, uno nomine honesta dicuntur. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. ---- <div align="center">'''XXII.'''</div> [61] Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Quanta studia decertantium sunt! Quanta ipsa certamina! Ut illi efferuntur laetitia, cum vicerunt! ut pudet victos! Ut se accusari nolunt! Quam cupiunt laudari! Quos illi labores non perferunt, ut aequalium principes sint! Quae memoria est in iis bene merentium, quae referendae gratiae cupiditas! Atque ea in optima quaque indole maxime apparenti in qua haec honesta, quae intellegimus, a natura tamquam adumbrantur. [62] Sed haec in pueris; expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. quis est tam dissimile homini. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Quis &suae> urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Cui Tubuli nomen odio non est? Quis Aristidem non mortuum diligit? an obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? [63] Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Qui clamores vulgi atque imperitorum excitantur in theatris, cum illa dicuntur: 'Ego sum Orestes', contraque ab altero: 'Immo enimvero ego sum, inquam, Orestes!' Cum autem etiam exitus ab utroque datur conturbato errantique regi, ambo ergo se una necari cum precantur, quotiens hoc agitur, ecquandone nisi admirationibus maximis? Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides. [64] Talibus exemplis non fictae solum fabulae, verum etiam historiae refertae sunt, et quidem maxìme nostrae. Nos enim ad sacra Idaea accipienda optimum virum delegimus, nos tutores misimus regibus, nostri imperatores pro salute patriae sua capita voverunt, nostri consules regem inimicissimum moenibus iam adpropinquantem monuerunt, a veneno ut caveret, nostra in re publica [Lucretia] et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Quae quidem omnia et innumerabilia praeterea quis est quin intellegat et eos qui fecerint dignitatis splendore ductos inmemores fuisse utilitatum suarum nosque, cum ea laudemus, nulla alla re nisi honestate duci? ---- <div align="center">'''XXIII.'''</div> Quibus rebus expositis breviter - nec enim sum copiam, quam potui, quia dubitatio in re nulla erat, persecutus - sed his rebus concluditur profecto et virtutes omnes et honestum illud, quod ex iis oritur et in iis haeret, per se esse expetendum. [65] In omni autem honesto, de quo loquimur, nihil est tam illustre nec quod latius pateat quam coniunctio inter homines hominum et quasi quaedam societas et communicatio utilitatum et ipsa caritas generis humani. Quae nata a primo satu, quod a procreatoribus nati diliguntur et tota domus coniugio et stirpe coniungitur, serpit sensim foras, cognationibus primum, tum affinitatibus, deinde amicitiis, post vicinitatibus, tum civibus et iis, qui publice socii atque amici sunt, deinde totius complexu gentis humanae. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. [66] Nam cum sic hominis natura generata sit, ut habeat quiddam ingenitum quasi civile atque populare, quod Graeci politikon vocant, quicquid aget quaeque virtus, id a communitate et ea, quam exposui, caritate ac societate humana non abhorrebit, vicissimque iustitia, ut ipsa se fundet in ceteras virtutes, sic illas expetet. servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute; quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. [67] Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. nam cum ita copulatae conexaeque sint, ut omnes omnium participes sint nec alia ab alia possit separari, tamen proprium suum cuiusque munus est, ut fortitudo in laboribus periculisque cernatur, temperantia in praeterrnittendis voluptatibus, prudentia in dilectu bonorum et malorum, iustitia in suo cuique tribuendo. Quando igitur inest in omni virtute cura quaedam quasi foras spectans aliosque appetens atque complectens, existit illud, ut amici, ut fratres, ut propinqui, ut affines, ut cives, ut omnes denique - quoniam unam societatem hominum esse volumus - propter se expetendi sint. atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. [68] Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur, unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum, quae sunt aut animi aut corporis; haec autem, quae sunt extrinsecus, id est quae neque in animo insunt neque in corpore, ut amici, ut parentes ut liberi, ut propinqui, ut ipsa patria, sunt illa quidem sua sponte cara, sed eodem in genere, quo illa, non sunt. nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. ---- <div align="center">'''XXIV.'''</div> [69] Quo modo igitur, inquies, verum esse poterit omnia referri ad summum bonum, si amicítiae, si propinquitates, si reliqua externa summo bono non continentur? Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. nam et amici cultus et parentis ei, qui officio fungitur, in eo ipso prodest, quod ita fungi officio in recte factis est, quae sunt orta virtutibus. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? [70] Quem enim deditum voluptatibus, quem cupiditatum incendiis inflammatum in iis potiendis, quae acerrime concupivisset, tanta laetitia perfundi arbitramur, quanta aut superiorem Africanum Hannibale victo aut posteriorem Karthagine eversa? Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? [71] Age nunc, Luci noster, extrue animo altitudinem excellentiamque virtutum: iam non dubitabis, quin earum compotes homines magno animo erectoque viventes semper sint beati, qui omnis motus fortunae mutationesque rerum et temporum levis et inbecillos fore intellegant, si in virtutis certamen venerint. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem. [72] Atque hoc ut vere dicitur, parva esse ad beate vivendum momenta ista corporis commodorum, sic nimis violentum est nulla esse dicere; qui enim sic disputant, obliti mihi videntur, quae ipsi fecerint principia naturae. Tribuendum est igitur his aliquid, dum modo quantum tribuendum sit intellegas. Est enim philosophi non tam gloriosa quam vera quaerentis nec pro nihilo putare ea, quae secundum naturam illi ipsi gloriosi esse fatebantur, et videre [esse] <esse> tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam, auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla, sed ita parva sint, ut nulla esse videantur. Haec est nec omnia spernentis praeter virtutem et virtutem ipsam suis laudibus amplificantis oratio, denique haec est undique completa et perfecta explicatio summi boni. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. ---- <div align="center">'''XXV.'''</div> [73] Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. at vero Callipho et post eum Diodorus, cum is alter voluptatem adamavisset, alter vacuitatem doloris, neuter honestate carere potuit, quae est a nostris laudata maxime. [74] Quin etiam ipsi voluptarii deverticula quaerunt et virtutes habent in ore totos dies voluptatemque primo dumtaxat expeti dicunt, deinde consuetudine quasi alteram quandam naturam effici, qua inpulsi multa faciant nullam quaerentes voluptatem. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram <rem> a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. [75] Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? inquit; satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Et ego: Tu vero, inquam, Piso, ut saepe alias, sic hodie ita nosse ista visus es, ut, si tui nobis potestas saepius fieret, non multum Graecis supplicandum putarem. quod quidem eo probavi magis, quia memini Staseam Neapolitanum, doctorem illum tuum, nobilem sane Peripateticum, aliquanto ista secus dicere solitumi assentientem iis, qui multum in fortuna secunda aut adversa, multum in bonis aut malis corporis ponerent. Est, ut dicis, inquit; sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. ---- <div align="center">'''XXVI.'''</div> [76] Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Tum mihi Piso: Quid ergo? inquit, dasne adolescenti veniam? an eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Ego vero isti, inquam, permitto. sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. comprehensum, quod cognitum non habet? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Nihil enim est aliud, quam ob rem mihi percipi nihil posse videatur, nisi quod percipiendi vis ita definitur a Stoicis, ut negent quicquam posse percipi nisi tale verum, quale falsum esse non possit. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Sed haec omittamus; habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. [77] Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; nescio quo modo praetervolavit oratio. Quod nisi ita efficitur, quae Theophrastus de fortuna, de dolore, de cruciatu corporis dixit, cum quibus coniungi vitam beatam nullo modo posse putavit, vereor, ne vera sint. nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. haec quo modo conveniant, non sane intellego. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? an, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. [78] Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Quae enim mala illi non audent appellare, aspera autem et incommoda et reicienda et aliena naturae esse concedunt, ea nos mala dicimus, sed exigua et paene minima. quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Qui est in parvis malis. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Is es profecto tu. Quare attende, quaeso. nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Istic sum, inquit. expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. ---- <div align="center">'''XXVII.'''</div> [79] Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Quo igitur, inquit, modo? Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: 'Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est', <et> Quare? inquit, respondet: 'Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. [80] Dixerit hoc idem Epicurus, semper beatum esse sapientem - quod quidem solet ebullire non numquam -, quem quidem, cum summis doloribus conficiatur, ait dicturum: 'Quam suave est! quam nihil curo!'; non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Eadem nunc mea adversum te oratio est. dicis eadem omnia et bona et mala, quae quidem dicunt ii, qui numquam philosophum pictum, ut dicitur, viderunt: valitudinem, vires, staturam, formam, integritatem unguiculorum omnium <bona>, deformitatem, morbum, debilitatem mala. [81] Iam illa externa parce tu quidem; sed haec cum corporis bona sint, eorum conficientia certe in bonis numerabis, amicos, liberos, propinquos, divitias, honores, opes. Contra hoc attende me nihil dicere, [illud dicere], si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; et nemo nimium beatus est; ita nemo beato beatior. [82] Ergo, inquit, tibi Q.Metellus, qui tris filios consules vidit, e quibus unum etiam et censorem et triumphantem, quartum autem practorem, eosque salvos reliquit et tris filias nuptas, cum ipse consul, censor, etiam augur fuisset triumphasset, ut sapiens fuerit, nonne beatior quam, ut item sapiens fuerit, qui in potestate hostium vigiliis et inedia necatus est, Regulus? ---- <div align="center">'''XXVIII.'''</div> [83] Quid me istud rogas? inquam. Stoicos roga. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. In virtute enim sola et in ipso honesto cum sit bonum positum, cumque nec virtus, ut placet illis, nec honestum crescat, idque bonum solum sit, quo qui potiatur, necesse est beatus sit, cum id augeri non possit, in quo uno positum est beatum esse, qui potest esse quisquam alius alio beatior? videsne, ut haec concinant? Et hercule - fatendum est enim, quod sentio - mirabilis est apud illos contextus rerum. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Concede nihil esse bonum, nisi quod bonestum sit: concedendum est in virtute <esse> positam beatam vitam vide rursus retro: dato hoc dandum erit illud. [84] Quod vestri non item. 'Tria genera bonorum'; proclivi currit oratio. venit ad extremum; haeret in salebra. cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Audeo dicere, inquit. Non potes, nisi retexueris illa. paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. at Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Bonum liberi: misera orbitas. Bonum patria: miserum exìlium. Bonum valitudo: miser morbus. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Sit enim idem caecus, debilis. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Beatum, inquit. Etiam beatissimum? Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. [85] Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. quid? tuum credibile? Si enim ad populum me vocas, eum. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; si ad prudentes, alterum fortasse dubitabunt, sitne tantum in virtute, ut ea praediti vel in Phalaridis tauro beati sint, alterum non dubitabunt, quin et Stoici conveniente sibi dicant et vos repugnantia. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. [86] Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Quo tandem modo? inquit. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; ne discipulum abducam, times. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; erit enim mecum, si tecum erit. ---- <div align="center">'''XXIX.'''</div> Audi igitur, inquit, Luci; tecum enim mihi instituenda oratio est. Omnis auctoritas philosophiae, ut ait Theophrastus, consistit in beata vita comparanda; beate enim vivendi cupiditate incensi omnes sumus. [87] Hoc mihi cum tuo fratre convenit. quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. pollicetur certe. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Cur post Tarentum ad Archytam? Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Cur haec eadem Democritus? Qui - vere falsone, quaerere mittimus - dicitur oculis se privasse; certe, ut quam minime animus a cogitationibus abduceretur, patrimonium neglexit, agros deseruit incultos, quid quaerens aliud nisi vitam beatam quam si etiam in rerum cognitione ponebat, tamen ex illa investigazione naturae consequi volebat, bono ut esset animo. Id enim ille summum bonum euphumian et saepe aphambian appellat, id est animum terrore liberum. [88] Sed haec etsi praeclare, nondum tamen perpolita. Pauca enim, neque ea ipsa enucleate, ab hoc de virtute quidem dicta. Post enim haec in hac urbe primum a Socrate quaeri coepta, deinde in hunc locum delata sunt, nec dubitatum, quin in virtute omnis ut bene, sic etiam beate vivendi spes poneretur. Quae cum Zeno didicisset a nostris, ut in aetionibus praescribi solet, 'DE EADEM RE [FECIT] ALIO MODO'. Hoc tu nunc in illo probas. scilicet vocabulis rerum mutatis inconstantiae crimen ille effugit, nos effugere non possumus! Ille Metelli vitam negat beatiorem quam Reguli, praeponendam tamen, nec magis expetendam, sed magis sumendam et, si optio esset, eligendam Metelli. Reguli reiciendam; ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. [89] Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; in schola desinis. quid ergo? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Quanti quidque sit aliter docti et indocti, sed cum constiterit inter doctos quanti res quaeque sit - si homines essent, usitate loquerentur -, dum res maneant, verba fingant arbitratu suo. ---- <div align="center">'''XXX.'''</div> [90] Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Si satis erit hoc perceptum, in quo adiutores Stoicos optimos habemus, tantam vim esse virtutis, ut omnia, si ex altera parte ponantur, ne appareant quidem, cum omnia, quae illi commoda certe dicunt esse et sumenda et eligenda et praeposita - quae ita definiunt, ut satis magno aestimanda sint -, haec igitur cum ego tot nominibus a Stoicis appellata, partim novis et commenticiis, ut ista 'producta' et 'reducta', partim idem significantibus - quid enim interest, expetas an eligas? Mihi quidem etiam lautius videtur, quod eligitur, et ad quod dilectus adhibetur -, sed, cum ego ista omnia bona dixero, tantum refert quam magna dicam, cum expetenda, quam valde. Sin autem nec expetenda ego magis quam tu eligenda, nec illa pluris aestimanda ego, qui bona, quam tu, producta qui appellas, omnia ista necesse est obscurari nec apparere et in virtutis tamquam in solis radios incurrere. [91] - At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. an hoc usque quaque, aliter in vita? Et non ex maxima parte de tota iudicabis? an dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Audebo igitur cetera, quae secundum naturam sint, bona appellare nec fraudare suo vetere nomine neque iam aliquod potius novum exquirere,virtutis autem amplitudinem quasi in altera librae lance ponere. [92] - Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Dicimus aliquem hilare vivere; ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? At hoc in eo M. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoi; ut ait idem, vocaretur. Polycratem Samium felicem appellabant. nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Ille vero, si insipiens - quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. At multis malis affectus. Quis negat? Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. ---- <div align="center">'''XXXI.'''</div> [93] An ne hoc quidem Peripateticis concedis, ut dicant omnium bonorum virorum, id est sapientium omnibusque virtutibus ornatorum, vitam omnibus partibus plus habere semper boni quam mali? Quis hoc dicit? Stoici scilicet. Minime; sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Cum tantum igitur in virtute ponant ii, qui fatentur se virtutis causa, nisi ea voluptatem faceret, ne manum quidem versuros fuisse, quid facere nos oportet, qui quamvis minimam animi praestantiam omnibus bonis corporis anteire dicamus, ut ea ne in conspectu quidem relinquantur? Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possìt, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Quis nostrum dixerit, quos non pudet ea, quae Stoici aspera dicunt, mala dicere, melius esse turpiter aliquid facere cum voluptate quam honeste cum dolore? [94] Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. quasi vero hoc didicisset a Zenone, non dolere, cum doleret! Illud audierat nec tamen didicerat, malum illud non esse, quia turpe non esset, et esse ferendum viro. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; erat enim Polemonis. Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; nihil illinc huc pervenit. Ostendit pedes et pectus. Ac tamen hic mallet non dolere. ---- <div align="center">'''XXXII.'''</div> [95] Haec igitur est nostra ratio, quae tibi videtur inconstans, cum propter virtutis caelestem quandam et divinam tantamque praestantiam, ut, ubi virtus sit resque magnae summe laudabiles virtute gestae, ibi esse miseria et aerumna non possit, tamen labor possit, possit molestia, non dubitem dicere omnes sapientes esse semper beatos, sed tamen fieri posse, ut sit alius alio beatior. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. [96] Tum Quintus: Mihi quidem, inquit, satis hoc confirmatum videtur, laetorque eam philosophiam, cuius antea supellectilem pluris aestimabam quam possessiones reliquarum - ita mihi dives videbatur, ut ab ea petere possem, quicquid in studiis nostris concupissem -, hanc igitur laetor etiam acutiorem repertam quam ceteras, quod quidam ei deesse dicebant. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. {{finis}} lhrsgnhq6gzjq8zfzchjs7r3gfz9fh8 266395 266385 2026-05-16T08:56:35Z Saumache 27923 266395 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |OperaeTitulus=De finibus bonorum et malorum |OperaeWikiPagina=De finibus bonorum et malorum |SubTitulus=Liber V |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |Annus= 45 a.Ch.n. }} {{Liber |Ante = Liber IV |AnteNomen = ../Liber IV |Post = |PostNomen = }} ==I.== {{pn|1}}Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. frater et T.Pomponius Luciusque Cicero, frater noster cognatione patruelis, amore germanus, constituimus inter nos ut ambulationem postmeridianam conficeremus in Academia, maxime quod is locus ab omni turba id temporis vacuus esset. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. {{pn|2}}Tum Piso: Naturane nobis hoc, inquìt, datum dicam an errore quodam, ut, cum ea loca vídeamus, in quibus memoria dignos viros acceperimus multum esse versatos, magis moveamur, quam si quando eorum ipsorum aut facta audiamus aut scriptum aliquod legamus? Velut ego nunc moveor. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Equidem etiam curiam nostram - Hostiliam dico, non hanc novam, quae minor mihi esse videtur, posteaquam est maior - solebam intuens Scipionem, Catonem, Laelium, nostrum vero in primis avum cogitare; tanta vis admonitionis inest in locis; ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. {{pn|3}}Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. nam me ipsum huc modo venientem convertebat ad sese Coloneus ille locus, cuius incola Sophocles ob oculos versabatur, quem scis quam admirer quemque eo delecter. Me quidem ad altiorem memoriam Oedipodis huc venientis et illo mollissimo carmine quaenam essent ipsa haec loca requirentis species quaedam commovit, inaniter scilicet, sed commovit tamen. Tum Pomponius: At ego, quem vos ut deditum Epicuro insectari soletis, sum multum equidem cum Phaedro, quem unice diligo, ut scitis, in Epicuri hortis, quos modo praeteribamus, sed veteris proverbii admonitu vivorum memini, nec tamen Epicuri licet oblivisci, si cupiam, cuius imaginem non modo in tabulis nostri familiares, sed etiam in poculis et in anulis habent. ==II.== {{pn|4}}Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor - est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. {{pn|5}}Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? inquit. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Suo enim quisque studio maxime ducitur. Et ille, cum erubuisset: Noli, inquit, ex me quaerere, qui in Phalericum etiam descenderim, quo in loco ad fluctum alunt declamare solitum Demosthenem, ut fremitum assuesceret voce vincere. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. {{pn|6}}Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Tum ille amicissime, ut solebat: Nos vero, inquìt, omnes omnia ad huius adolescentiam conferamus, in primisque ut aliquid suorum studiorum philosophiae quoque impertiat, vel ut te imitetur, quem amat, vel ut illud ipsum, quod studet, facere possit ornatius. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. equidem, sed audistine modo de Carneade? Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. ==III.== {{pn|7}}Tum Piso: Etsi hoc, inquit, fortasse non poterit sic abire, cum hic assit - me autem dicebat -, tamen audebo te ab hac Academia nova ad veterem illam vocare, in qua, ut dicere Antiochum audiebas, non ii soli numerantur, qui Academici vocantur, Speusippus, Xenocrates, Polemo, Crantor ceterique, sed etiam Peripatetici veteres, quorum princeps Aristoteles, quem excepto Platone haud scio an recte dixerim principem philosophorum. Ad eos igitur converte te, quaeso. ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. {{pn|8}}Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Censemus autem facillime te id explanare posse, quod et Staseam Neapolitanum multos annos habueris apud te et complures iam menses Athenis haec ipsa te ex Antiocho videamus exquirere. Et ille ridens: Age, age, inquit, - satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti - exponamus adolescenti,. Si quae forte - possumus. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. ==IV.== {{pn|9}}Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; quin etiam, cum de rerum initiis omnique mundo locuti essent, ut multa non modo probabili argumentatione, sed etiam necessaria mathematicorum ratione concluderent, maximam materiam ex rebus per se investigatis ad rerum occultarum cognitionem attulerunt. {{pn|10}}Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Disserendique ab isdem non dialectice solum, sed etiam oratorie praecepta sunt tradita, ab Aristoteleque principe de singulis rebus in utramque partem dicendi exercitatio est instituta, ut non contra omnia semper, sicut Arcesilas, diceret, et tamen ut in omnibus rebus, quicquid ex utraque parte dici posset, expromeret. {{pn|11}}Cum autem tertia pars bene vivendo praecepta quaereret, ea quoque est ab isdem non solum ad privatae vitae rationem, sed etiam ad rerum publicarum rectionem relata. Omnium fere civitatum non Graeciae solum, sed etiam barbariae ab Aristotele mores, instituta, disciplinas, a Theophrasto leges etiam cognovimus. Cumque uterque eorum docuisset qualem in re publica principem [esse] conveniret, pluribus praeterea conscripsisset qui esset optimus rei publicae status, hoc amplius Theophrastus: quae essent in re publica rerum inclinationes et momenta temporum, quibus esset moderandum, utcumque res postularet. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. ==V.== {{pn|12}}De summo autem bono, quia duo genera librorum sunt, unum populariter scriptum, quod ecoterikon appellabant, alterum limatius, quod in commentariis reliquerunt, non semper idem dicere videntur, nec in summa tamen ipsa aut varietas est ulla apud hos quidem, quos nominavi, aut inter ipsos dissensio. sed cum beata vita quaeratur idque sit unum, quod philosophia spectare et sequi debeat, sitne ea tota sita in potestate sapientis an possit aut labefactari aut eripi rebus adversis, in eo non numquam variari inter eos et dubitari videtur. quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Quare teneamus Aristotelem et eius filium Nicomachum, cuius accurate scripti de moribus libri dicuntur illi quidem esse Aristoteli, sed non video, cur non potuerit patri similis esse filius. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. {{pn|13}}Simus igitur contenti his. namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; in quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. {{pn|14}}Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. ==VI.== {{pn|15}}Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Nam ceteris in rebus síve praetermissum sive ignoratum est quippiam, non plus incommodi est, quam quanti quaeque earum rerum est, in quibus neglectum est aliquíd. summum autem bonum si ignoretur, vivendi rationem ignorari necesse est, ex quo tantus error consequitur, ut quem in portum se recipiant scire non possint. Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur; {{pn|16}}ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam. {{pn|17}}Constitit autem fere inter omnes id, in quo prudentia versaretur et quod assequi vellet, aptum et accommodatum naturae esse oportere et tale, ut ipsum per se invitaret et alliceret appetitum animi, quem horme Graeci vocant. Quid autem sit, quod ita moveat itaque a natura in primo ortu appetatur, non constat deque eo est inter philosophos, cum summum bonum exquiritur, omnis dissensio. Totius enim quaestionis eius, quae habetur de finibus bonorum et malorum, cum quaeritur, in his quid sít extremum et ultimum, fons reperiendus est, in quo sint prima invitamenta naturae; quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. ==VII.== Voluptatis alii primum appetitum putant et primam depulsionem doloris. Vacuitatem doloris alii censent primum ascitam et primum declinatum dolorem. {{pn|18}}Ab iis alii, quae prima secundum naturam nominant, proficiscuntur, in quibus numerant incolumitatem conservationemque omnium partium, valitudinem, sensus integros, doloris vacuitatem, viris, pulchritudinem, cetera generis eiusdem, quorum similia sunt prima in animis quasi virtutum igniculi et semina. Ex his tribus cum unum aliquid sit, quo primum natura moveatur vel ad appetendum vel ad repellendum, nec quicquam omnino praeter haec tria possit esse, necesse est omnino offícium aut fugiendi aut sequendi ad eorum aliquid referri, ut illa prudente, quam artem vitae esse diximus, in earum trium rerum aliqua versetur, a qua totius vitae, ducat exordium. {{pn|19}}Ex eo autem, quod statuerit esse, quo primum natura moveatur, existet recti etiam ratio atque honesti, quae cum uno aliquo ex tribus illis congruere possit, ut aut id honestum is sit, facere omnia [aut] voluptatis causa, etiam si eam non consequare, aut non dolendi, etiam si id assequi nequeas, aut eorum, quae secundum naturam sunt, adipiscendi, etiam si nihil consequare. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda. {{pn|20}}Expositis iam igitur sex de summo bono sententìis trium proximarum hi principes: voluptatis Aristippus, non dolendi Hieronymus, fruendi rebus iis, quas primas secundum naturam esse diximus, Carneades non ille quidem auctor, sed defensor disserendi causa fuit. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Nam voluptatis causa facere omnia, cum, etiamsi nihil consequamur, tamen ipsum illud consilium ita faciendi per se expetendum et honestum et solum bonum sit, nemo dixit. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. at vero facere omnia, ut adipiscamur, quae secundum naturam sint, etiam si ea non assequamur, id esse et honestum et solum per se expetendum et solum bonum Stoici dicunt. ==VIII.== {{pn|21}}Sex igitur hae sunt simplices de summo bonorum malorumque sententiae, duae sine patrono, quattuor defensae. Iunctae autem et duplices expositiones summi boni tres omnino fuerunt, nec vero plures, si penitus rerum naturam videas, esse potuerunt. Nam aut voluptas adiungi potest ad honestatem, ut Calliphonti Dinomachoque placuit, aut doloris vacuitas, ut Diodoro, aut prima naturae, ut antiquis, quos eosdem Academicos et Perìpateticos nominavimus. sed quoniam non possunt omnia simul dici, haec in praesentia nota esse debebunt, voluptatem semovendam esse, quando ad maiora quaedam, ut iam apparebit, nati sumus. de vacuitate doloris eadem fere dici solent, quae de voluptate. [Quando igitur et de voluptate cum Torquato et de honestate, in qua una omne bonum poneretur, cum Catone est disputatum, primum, quae contra voluptatem dicta sunt, eadem fere cadunt contra vacuitatem doloris.] {{pn|22}}Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Ad eas enim res referre, quae agas, quarum una, si quis malo careat, in summo eum bono dicat esse, altera versetur in levissima parte naturae, obscurantis est omnem splendorem honestatis, ne dicam inquinantis. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Hos contra singulos dici est melius. sed nunc, quod agimus; de illis, cum volemus. {{pn|23}}Democriti autem securitas, quae est animi tamquam tranquillitas, quam appellant eukumian , eo separanda fuit ab hac disputatione, quia [ista animi tranquillitas] ea ipsa est beata vita; quaerimus autem, non quae sit, sed unde sit. Iam explosae eiectaeque sententiae Pyrrhonis, Aristonis, Erilli quod in hunc orbem, quem circum scripsimus, incidere non possunt, adhibendae omnino non fuerunt. Nam cum omnis haec quaestio de finibus et quasi de extremis bonorum et maiorum ab eo proficiscatur, quod diximus naturae esse aptum et accommodatum, quodque ipsum per se primum appetatur, hoc totum et ii tollunt, qui in rebus iis, in quibus nihil [quod non] aut honestum aut turpe sit, negant esse ullam causam, cur aliud alii anteponatur, nec inter eas res quicquam omnino putant interesse, et Erillus, si ita sensit, nihil esse bonum praeter scientiam, omnem consilii capiendi causam inventionemque officii sustulit. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. ==IX.== {{pn|24}}Omne animal se ipsum diligit ac, simul et ortum est, id agit, se ut conservet, quod hic ei primus ad omnem vitam tuendam appetitus a natura datur, se ut conservet atque ita sit affectum. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Hanc initio institutionem confusam habet et incertam, ut tantum modo se tueatur, qualecumque sit, sed nec quid sit nec quid possit nec quid ipsius natura sit intellegit. Cum autem processit paulum et quatenus quicquid se attingat ad seque pertineat perspicere coepit, tum sensim incipit progredi seseque agnoscere et intellegere quam ob causam habeat eum, quem diximus, animi appetitum coeptatque et ea, quae naturae sentit apta, appetere et propulsare contraria. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. {{pn|25}}Quoniam autem sua cuiusque animantìs natura est, necesse est finem quoque omnium hunc esse, ut natura expleatur - nihil enim prohibet quaedam esse et inter se animalibus reliquis et cum bestiis homini communia, quoniam omnium est natura communis -, sed extrema illa et summa, quae quaerimus, inter animalium genera distincta et dispertita sint et sua cuique propria et ad id apta, quod cuiusque natura desideret. {{pn|26}}Quare cum dicimus omnibus animalibus extremum esse secundum naturam vivere, non ita accipiendum est, quasi dicamus unum esse omnium extremum, sed ut omnium artium recte dici potest commune esse, ut in aliqua scientia versentur, scientiam autem suam cuiusque artis esse, sic commune animalium omnium secundum naturam vivere, sed naturas esse diversas, ut aliud equo sit e natura, aliud bovi, aliud homini. et tamen in omnibus est summa communis, et quidem non solum in animalibus, sed etiam in rebus omnibus iis, quas natura alit, auget, tuetur. In quibus videmus ea, quae gignuntur e terra, multa quodam modo efficere ipsa sibi per se, quae ad vivendum crescendumque valeant, ut [in] suo genere perveniant ad extremum; ut iam liceat una comprehensione omnia complecti non dubitantemque dicere omnem naturam esse servatricem sui idque habere propositum quasi finem et extremum, se ut custodiat quam in optimo sui generis statu; ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente. {{pn|27}}Haec igitur nobis explicanda sunt, sed si enodatius, vos ignoscetis. Huius enim aetati [et huic] nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Ita prorsus, inquam; etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. ==X.== Exposita igitur, inquit, terminatione rerum expetendarum cur ista se res ita habeat, ut dixi, deinceps demonstrandum est. quam ob rem ordiamur ab eo, quod primum posui, quod idem reapse primum est, ut intellegamus omne animal se ipsum dirigere. Quod quamquam dubitationem non habet - est enim in fixum in ipsa natura comprehenditur[que] suis cuiusque sensibus sic, ut, contra si quis dicere velit, non audiatur -, tamen, ne quid praetermittamus, rationes quoque, cur hoc ita sit, afferendas puto. {{pn|28}}Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Res enim concurrent contrariae. Nam cum appetitus ille animi aliquid ad se trahere coeperit consulto, quod sibi obsit, quia - sit sibi inimicus, cum id sua causa faciet, et oderit se et simul diliget, quod fieri non potest. Necesseque est, si quis sibi ipsi inimicus est, eum quae bona sunt mala putare, bona contra quae mala, et quae appetenda fugere, quae fugienda appetere, quae sine dubio vitae est eversio. Neque enim, si non nulli reperiuntur, qui aut laqueos aut alia exitia quaerant aut ut ille apud Terentium, qui 'decrevit tantisper se minus iniuriae suo nato facere', ut ait ipse, 'dum fiat miser', inimicus ipse sibi putandus est. {{pn|29}}Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur. itaque dicunt nec dubitant: 'mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac'. Et qui ipsi sibi bellum indixissent, cruciari dies, noctes torqueri vellent, nec vero sese ipsi accusarent ob eam causam, quod se male suis rebus consuluisse dicerent. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. quare, quotienscumque dicetur male quis de se mereri sibique esse inimicus atque hostis, vitam denique fugere, intellegatur aliquam subesse eius modi causam, ut ex eo ipso intellegi possit sibi quemque esse carum. {{pn|30}}Nec vero id satis est, neminem esse, qui ipse se oderit, sed illud quoque intellegendum est, neminem esse, qui,quo modo se habeat, nihil sua censeat inte resse. tolletur enim appetitus animi, si, ut in lis rebus, inter quas nihil interest, neutram in partem propensiores sumus, item in nobismet ipsis quem ad modum affecti simus nihil nostra arbitrabimur interesse. ==XI.== Atque etiam illud si qui dicere velit, perabsurdum sit, ita diligi a sese quemque, ut ea via diligendi ad aliam rem quampiam referatur, non ad eum ipsum, qui sese diligat. Hoc cum in amicitiis, cum in officiis, cum in virtutibus dicitur, quomodocumque dicitura intellegi tamen, quid dicatur potest, in nobìsmet autem ipsis [ne] intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. {{pn|31}}Quamquam quid est, quod magis perspicuum sit, [quam] non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non 'refugiat timido sanguen átque exalbescát metu'? Etsi hoc quidem est in vitio, dissolutionem naturae tam valde perhorrescere - quod item est reprehendendum in dolore -, sed quia fere sic afficiuntur omnes, satis argomenti est ab interitu naturam abhorrere; idque quo magis quidam ita faciunt, ut iure etiam reprehendantur, hoc magis intellegendum est haec ipsa nimia in quibusdam futura non fuisse, nisi quaedam essent modica natura. Nec vero dico eorum metum mortis, qui, quia privari se vitae bonis arbitrentur, aut quia quasdam post mortem formidines extimescant, aut si metuant, ne cum dolore moriantur, idcirco mortem fugiant; in parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. quin etiam 'ferae', inquit Pacuvius, 'quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia', iniecto terrore mortis 'horrescunt'. {{pn|32}}Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur? Maxime autem in hoc quidem genere vis est perspicua naturae, cum et mendicitatem multi perpetiantur, ut vivant, et angantur adpropinquatione mortis confecti homines senectute et ea perferant, quae Philoctetam videmus in fabulis. qui cum cruciaretur non ferendis doloribus, propagabat tamen vitam aucupio, 'sagittarum configebat tardus celeres, stans volantis', ut apud Accium est, pennarumque contextu corpori tegumenta faciebat. {{pn|33}}De hominum genere aut omnino de animalium loquor, cum arborum et stirpium eadem paene natura sit sive enim, ut doctissimis viris visum est, maior aliqua causa atque divinior hanc vim ingenuit, sive hoc ita fit fortuito, videmus ea, quae terra gignit, corticibus et radicibus valida servari, quod contingit animalibus sensuum distrìbutione et quadam compactione membrorum. Qua quidem de re quamquam assentior iis, qui haec omnia regi natura putant, quae si natura neglegat, ipsa esse non possit, tamen concedo, ut, qui de hoc dissentiunt, existiment, quod velint, ac vel hoc intellegant, si quando naturam hominis dicam, hominem dicere me; nihil enim hoc differt. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. iure igitur gravissimi philosophi initium summi boni a natura petiverunt et illum appetitum rerum ad naturam accommodatarum ingeneratum putaverunt omnibus, quia continentur ea commendatione naturae, qua se ipsi diligunt. ==XII.== {{pn|34}}Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Id est enim, de quo quaerimus. atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Deinde id quoque videmus, et ita figuratum corpus, ut excellat aliis, animumque ita constitutum, ut et sensibus instructus sit et habeat praestantiam mentis, cui tota bominis natura pareat, in qua sit mirabilis quaedam vis rationis et cognitionis et scientiae virtutumque omnium. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Itaque ab his ordiamur. {{pn|35}}Corporis igitur nostri partes totaque figura et forma et statura quam apta ad naturam sit, apparet, neque est dubium, quin frons, oculi, aures et reliquae partes quales propriae sint hominis intellegatur. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; id enim natura desiderat. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; in quibus si peccetur distortione et depravatione quadam aut motu statuve deformi, ut si aut manibus ingrediatur quis aut non ante, sed retro, fugere plane se ipse et hominem ex homine exuena naturam odisse videatur. Quam ob rem etiam sessiones quaedam et flexi fractique motus, quales protervorum hominum aut mollium esse solent, contra naturam sunt, ut, etiamsi animi vitio id eveniat, tamen in corpore immutari hominis natura videatur. {{pn|36}}Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Iam vero animus non esse solum, sed etiam cuiusdam modi debet esse, ut et omnis partis suas habeat incolumis et de virtutibus nulla desit. Atque in sensibus est sua cuiusque virtus, ut ne quid impediat quo minus suo sensus quisque munere fungatur in iis rebus celeriter expediteque percipiendis, quae subiectae sunt sensibus. ==XIII.== Animi autem et eius animi partis, quae princeps est, quaeque mens nominatur, plures sunt virtutes, sed duo prima genera, unum earum, quae ingenerantur suapte natura appellanturque non voluntariae, alterum autem earum, quae in voluntate positae magis proprio nomine appellari solent, quarum est excellens in animorum laude praestantia. Prioris generis est docilitas, memoria; quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. {{pn|37}}Ex quo perspicuum est, quoniam ipsi a nobis diligamur omniaque et in animo et in corpore perfecta velimus esse, ea nobis ipsa cara esse propter se et in iis esse ad bene vivendum momenta maxima. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Ea enim vita expetitur, quae sit animi corporisque expleta virtutibus, in eoque summum bonum poni necesse est, quandoquidem id tale esse debet, ut rerum expetendarum sit extremum. Quo cognito dubitari non potest, quin, cum ipsi homines sibi sint per se et sua sponte cari, partes quoque et corporis et animi et earum rerum, quae sunt in utriusque motu et statu, sua caritate colantur et per se ipsae appetantur. {{pn|38}}Quibus expositis facilis est coniectura ea maxime esse expetenda ex nostris, quae plurimum habent dignitatis, ut optimae cuiusque partìs, quae per se expetatur, virtus sit expetenda maxime. Ita fiet, ut animi virtus corporis virtuti anteponatur animique virtutes non voluntarias vincant virtutes voluntariae, quae quidem proprie virtutes appellantur multumque excellunt, propterea quod ex ratione gignuntur, qua nihil est, in homine divinius. Etenim omnium rerum, quas et creat natura et tuetur, quae aut sine animo sunt aut multo secus, earum summum bonum in corpore est, ut non inscite illud dictum videatur in sue, animum illi pecudi datum pro sale, ne putisceret. ==XIV.== Sunt autem bestiae quaedam, in quibus inest aliquid simile virtutis, ut in leonibus, ut in canibus, in equis, in quibus non corporum solum, ut in suibus, sed etiam animorum aliqua ex parte motus quosdam videmus. in homine autem summa omnis animi est et in animo rationis, ex qua virtus est, quae rationis absolutio definitur, quam etiam atque etiam explicandam putant. {{pn|39}}Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. itaque et 'vivere' vitem et 'mori' dicimus arboremque et 'novellan' et 'vetulam' et 'vigere' et 'senescere'. Ex quo non est alienum, ut animantibus, sic illis et apta quaedam ad naturam putare et aliena earumque augendarum et alendarum quandam cultricem esse, quae sit scientia atque ars agricolarum, quae circumcidat, amputet, erigat, extollat, adminiculet, ut, quo natura ferat, eo possint ire, ut ipsae vites, si loqui possint, ita se tractandas tuendasque esse fateantur. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; in ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. {{pn|40}}At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Sed videsne accessuram ei curam, ut sensus quoque suos eorumque omnem appetitum et si qua sint adiuncta ei membra tueatur - sic ad illa, quae semper habuit, iunget ea, quae postea accesserint, nec eundem fínem habebit, quem cultor eius habebat, sed volet secundum eam naturam, quae postea ei adiuncta erit, vivere. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Non necesse est et illa pristina manere, ut tuenda sint, et haec multo esse cariora, quae accesserint animique optimam quamque partem carissimam, in eaque expletione naturae summi boni finem consistere, cum longe multumque praestet mens atque ratio? Sic, quod est extremum omnium appetendorum atque ductum a prima commendatione naturae, multis gradibus adscendit, ut ad summum perveniret, quod cumulatur ex integritate corporis et ex mentis ratione perfecta. ==XV.== {{pn|41}}Cum igitur ea sit, quam exposui, forma naturae, si, ut initio dixi, simul atque ortus esset, se quisque cognosceret iudicareque posset quae vis et totius esset naturae et partium singularum, continuo videret quid esset hoc, quod quaerimus, omnium rerum, quasi expetimus, summum et ultimum nec ulla in re peccare posset. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. itaque prima illa commendatio, quae a natura nostri facta est nobis, incerta et obscura est, primusque appetitus ille animi tantum agit, ut salvi atque integri esse possimus. Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid <ab> animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus. {{pn|42}}Quam similitudinem videmus in bestiis, quae primo, in quo loco natae sunt, ex eo se non commoventi deinde suo quaeque appetitu movetur. serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Deinde aequalibus delectantur libenterque se cum iis congregant dantque se ad ludendum fabellarumque auditione ducuntur deque eo, quod ipsis superat, aliis gratificari volunt animadvertuntque ea, quae domi fiunt, curiosius incipiuntque commentari aliquid et discere et eorum, quos vident, volunt non ignorare nomina, quibusque rebus cum is aequalibus decertant, si vicerunt, efferunt se laetitia, victi debilitantur animosque demittunt. quorum sine causa fieri nihil putandum est. {{pn|43}}Est enim natura sic generata vis hominis, ut ad omnem virtutem percipiendam facta videatur, ob eamque causam parvi virtutum simulacris, quarum in se habent semina, sine doctrina moventur; sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Nam cum ita nati factique simus, ut et agendi aliquid et diligendi aliquos et liberalitatis et referendae gratiae principia in nobis contineremus atque ad scientiam, prudentiam, fortitudinem aptos animos haberemus a contrariisque rebus alienos, non sine causa eas, quas dixi, in pueris virtutum quasi scintillas videmus, e quibus accendi philosophi ratio debet, ut eam quasi deum ducem subsequens ad naturae perveniat extremum. nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. ==XVI.== {{pn|44}}Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. quoniam autem is animi appetitus a principio fuit, ut ea, quae dixi, quam perfectissima natura haberemus, confitendum est, cum id adepti simus, quod appetitum is sit, in eo quasi in ultimo consistere naturam, atque id esse summum bonum; quod certe universum sua sponte ipsum expeti et propter se necesse est, quoniam ante demonstratum est etiam singulas eius partes esse per se expetendas. {{pn|45}}In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutìonem summi boni, quae est proposta, mutaverit. ==XVII.== {{pn|46}}Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. nunc autem aliud iam argumentandi sequamur genus, ut non solum quia nos diligamus, sed quia cuiusque partis naturae et in corpore et in animo sua quaeque vis sit, idcirco in his rebus summe nostra sponte moveamur. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Multosque etiam dolores curationis causa perferant, ut, si ipse usus membrorum non modo non maior, verum etiam minor futurus sit, eorum tamen species ad naturam revertatur? Etenim, cum omnes natura totos se expetendos putent, nec id ob aliam rem, sed propter ipsos, necesse est eius etiam partis propter se expeti, quod universum propter se expetatur. {{pn|47}}Quid? In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. quoniam enim natura suis omnibus expleri partibus vult, hunc statum corporis per se ipsum expetit, qui est maxime e natura, quae tota perturbatur, si aut aegrum corpus est aut dolet aut, caret viribus. ==XVIII.== {{pn|48}}Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Tantus est igitur innatus in nobis cognitionis amor et scientiae, ut nemo dubitare possit quin ad eas res hominum natura nullo emolumento invitata rapiatur. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? ut pulsi recurrant? ut aliquid scire se gaudeant? ut id aliis narrare gestiant? ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? quid vero? qui ingenuis studiis atque artibus delectantur, nonne videmus eos nec valitudinis nec rei familiaris habere rationem omniaque perpeti ipsa cognitione et scientia captos et cum maximis curis et laboribus compensare eam, quam ex discendo capiant, voluptatem? {{pn|49}}[Ut] mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. neque enim vocum suavitate videntur aut novitate quadam et varietate cantandi revocare eos solitae, qui praetervehebantur, sed quia multa se scire profitebantur, ut homines ad earum saxa discendi cupiditate adhaerescerent. ita enim invitant Ulixem - nam verti, ut quaedam Homeri, sic istum ipsum locum -: : O decus Argolicum, quin puppim flectìs, Ulixes, : Auribus ut nostros possis agnoscere cantus! : Nam nemo haec umquam est transvectus caerula cursu, : Quin prìus adstiterit vocum dulcedine captus, : Post variis avido satiatus pectore musis : Doctior ad patrias lapsus pervenerit oras. : Nos grave certamen belli clademque tenemus, : Graecia quam Troiae divino numine vexit, : Omniaque e latis rerum vestigia terris. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse carìorem.<br/> Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupìditatem scientiae summorum virorum est putandum. ==XIX.== {{pn|50}}Quem enim ardorem studii censetis fuìsse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam captam esse senserit? quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? quid de Pythagora? quid de Platone aut de Democrito loquar? a quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Atque hoc loco, qui propter animi voluptates coli dicunt ea studia, quae dixi, non intellegunt idcirco esse ea propter se expetenda, quod nulla utilitate obiecta delectentur animi atque ipsa scientia, etiamsi incommodatura sit, gaudeant. {{pn|51}}Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Ipsi enim quaeramus a nobis stellarum motus contemplationesque rerum caelestium eorumque omnium, quae naturae obscuritate occultantur, cognitiones quem ad modum nos moveant, et quid historia delectet, quam solemus persequi usque ad extremum, <cum> praetermissa repetimus, inchoata persequimur. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. {{pn|52}}Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. {{pn|53}}Ac veteres quidem philosophi in beatorum insulis fingunt qualis futura sit vita sapientium, quos cura omni liberatos, nullum necessarium vitae cultum aut paraturn requirentis, nihil aliud esse acturos putant, nisi ut omne tempus inquirendo ac discendo in naturae cognitione consumant. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. {{pn|54}}Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Qui cum in hac ipsa philosophia, ad quam te hortamur, excelleret Theophrastique esset auditor, multa praeclara in illo calamitoso otio scripsit non ad usum aliquem suum, quo erat orbatus, sed animi cultus ille erat ei quasi quidam humanitatis cibus. Equidem e Cn. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. ==XX.== {{pn|55}}Sunt autem etiam clariora vel plane perspicua minimeque dubitanda indicia naturae, maxime scilicet in homine sed in omni animali, ut appetat animus aliquid agere semper neque ulla condicione quietem sempiternam possit pati. Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Quamquam enim vereor, ne nimius in hoc genere videar, tamen omnes veteres philosophi, maxime nostri, ad incunabula accedunt, quod in pueritia facillime se arbitrantur naturae voluntatem posse cognoscere. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. {{pn|56}}Quin etiam inertissimos homines nescio qua singolari segnitia praeditos videmus tamen et corpore et animo moveri semper et, cum re nulla impediantur necessaria, aut alveolum poscere aut quaerere quempiam ludum aut sermonem aliquem requirere, cumque non habeant ingenuas ex doctrina oblectationes, circulos aliquos et sessiunculas consectari. quin ne bestiae quidem, quas delectationis causa concludimus, cum copiosius alantur, quam si essent liberae, facile patiuntur sese contineri motusque solutos et vagos a natura sibi tributos requirunt. {{pn|57}}Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Nam aut privatim aliquid gerere malunt aut, qui attore animo sunt, capessunt rem publicam honoribus imperiisque adipiscendis aut totos se ad studia doctrinae conferunt. Qua in vita tantum abest ut voluptates consectentur, etiam curas, sollicitudines, vigilias perferunt optimaque parte hominis, quae in nobis divina ducenda est, ingenii et mentis acie fruuntur nec voluptatem requirentes nec fugientes laborem. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; tantaque est vis talibus in studiis, ut eos etiam, qui sibi alios proposuerunt fines bonorum, quos utilitate aut voluptate dirigunt, tamen in rebus quaerendis explicandisque naturis aetates contenere videamus. ==XXI.== {{pn|58}}Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Actionum autem genera plura, ut obscurentur etiam minora maioribus, maximae autem sunt primum, ut mihi quidem videtur et iis, quorum nunc in ratione versamur, consideratio cognitioque rerum caelestium et earum, quas a natura occultatas et latentes indagare ratio potest, deinde rerum publicarum administratio aut administrandi scientia, tum prudens, temperata, fortis, iusta ratio reliquaeque virtutes et actiones virtutibus congruentes, quae uno verbo complexi omnia honesta dicimus; ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; in primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Praeclare enim Plato: 'Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit'. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. {{pn|59}}Natura igitur corpus quidem bominis sic et genuit et formavit, ut alia in primo ortu perficeret, alia progrediente aetate fingeret neque sane multum adiumentis externis et adventiciis uteretur. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Etsi dedit talem mentem, quae omnem virtutem accipere posset, ingenuitque sine doctrina notitias parvas rerum maximarum et quasi instituit docere et induxit in ea, quae inerant, tamquam elementa virtutis. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. {{pn|60}}Itaque nostrum est - quod nostrum dico, artis est - ad ea principia, quae accepimus. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. quod quidem pluris est haud paulo magisque ipsum propter se expetendum quam aut sensus aut corporis ea, quae diximus, quibus tantum praestat mentis excellens perfectio, ut vix cogitari possit quid intersit. Itaque omnis honos, omnis admiratio, omne studium ad virtutem et ad eas actiones, quae virtuti sunt consentaneae, refertur, eaque omnia, quae aut ita in animis sunt aut ita geruntur, uno nomine honesta dicuntur. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. ==XXII.== {{pn|61}}Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Quanta studia decertantium sunt! Quanta ipsa certamina! Ut illi efferuntur laetitia, cum vicerunt! ut pudet victos! Ut se accusari nolunt! Quam cupiunt laudari! Quos illi labores non perferunt, ut aequalium principes sint! Quae memoria est in iis bene merentium, quae referendae gratiae cupiditas! Atque ea in optima quaque indole maxime apparenti in qua haec honesta, quae intellegimus, a natura tamquam adumbrantur. {{pn|62}}Sed haec in pueris; expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. quis est tam dissimile homini. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Quis &suae> urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Cui Tubuli nomen odio non est? Quis Aristidem non mortuum diligit? an obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? {{pn|63}}Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Qui clamores vulgi atque imperitorum excitantur in theatris, cum illa dicuntur: 'Ego sum Orestes', contraque ab altero: 'Immo enimvero ego sum, inquam, Orestes!' Cum autem etiam exitus ab utroque datur conturbato errantique regi, ambo ergo se una necari cum precantur, quotiens hoc agitur, ecquandone nisi admirationibus maximis? Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides. {{pn|64}}Talibus exemplis non fictae solum fabulae, verum etiam historiae refertae sunt, et quidem maxìme nostrae. Nos enim ad sacra Idaea accipienda optimum virum delegimus, nos tutores misimus regibus, nostri imperatores pro salute patriae sua capita voverunt, nostri consules regem inimicissimum moenibus iam adpropinquantem monuerunt, a veneno ut caveret, nostra in re publica [Lucretia] et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Quae quidem omnia et innumerabilia praeterea quis est quin intellegat et eos qui fecerint dignitatis splendore ductos inmemores fuisse utilitatum suarum nosque, cum ea laudemus, nulla alla re nisi honestate duci? ==XXIII.== Quibus rebus expositis breviter - nec enim sum copiam, quam potui, quia dubitatio in re nulla erat, persecutus - sed his rebus concluditur profecto et virtutes omnes et honestum illud, quod ex iis oritur et in iis haeret, per se esse expetendum. {{pn|65}}In omni autem honesto, de quo loquimur, nihil est tam illustre nec quod latius pateat quam coniunctio inter homines hominum et quasi quaedam societas et communicatio utilitatum et ipsa caritas generis humani. Quae nata a primo satu, quod a procreatoribus nati diliguntur et tota domus coniugio et stirpe coniungitur, serpit sensim foras, cognationibus primum, tum affinitatibus, deinde amicitiis, post vicinitatibus, tum civibus et iis, qui publice socii atque amici sunt, deinde totius complexu gentis humanae. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. {{pn|66}}Nam cum sic hominis natura generata sit, ut habeat quiddam ingenitum quasi civile atque populare, quod Graeci politikon vocant, quicquid aget quaeque virtus, id a communitate et ea, quam exposui, caritate ac societate humana non abhorrebit, vicissimque iustitia, ut ipsa se fundet in ceteras virtutes, sic illas expetet. servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute; quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. {{pn|67}}Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. nam cum ita copulatae conexaeque sint, ut omnes omnium participes sint nec alia ab alia possit separari, tamen proprium suum cuiusque munus est, ut fortitudo in laboribus periculisque cernatur, temperantia in praeterrnittendis voluptatibus, prudentia in dilectu bonorum et malorum, iustitia in suo cuique tribuendo. Quando igitur inest in omni virtute cura quaedam quasi foras spectans aliosque appetens atque complectens, existit illud, ut amici, ut fratres, ut propinqui, ut affines, ut cives, ut omnes denique - quoniam unam societatem hominum esse volumus - propter se expetendi sint. atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. {{pn|68}}Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur, unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum, quae sunt aut animi aut corporis; haec autem, quae sunt extrinsecus, id est quae neque in animo insunt neque in corpore, ut amici, ut parentes ut liberi, ut propinqui, ut ipsa patria, sunt illa quidem sua sponte cara, sed eodem in genere, quo illa, non sunt. nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. ==XXIV.== {{pn|69}}Quo modo igitur, inquies, verum esse poterit omnia referri ad summum bonum, si amicítiae, si propinquitates, si reliqua externa summo bono non continentur? Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. nam et amici cultus et parentis ei, qui officio fungitur, in eo ipso prodest, quod ita fungi officio in recte factis est, quae sunt orta virtutibus. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? {{pn|70}}Quem enim deditum voluptatibus, quem cupiditatum incendiis inflammatum in iis potiendis, quae acerrime concupivisset, tanta laetitia perfundi arbitramur, quanta aut superiorem Africanum Hannibale victo aut posteriorem Karthagine eversa? Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? {{pn|71}}Age nunc, Luci noster, extrue animo altitudinem excellentiamque virtutum: iam non dubitabis, quin earum compotes homines magno animo erectoque viventes semper sint beati, qui omnis motus fortunae mutationesque rerum et temporum levis et inbecillos fore intellegant, si in virtutis certamen venerint. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem. {{pn|72}}Atque hoc ut vere dicitur, parva esse ad beate vivendum momenta ista corporis commodorum, sic nimis violentum est nulla esse dicere; qui enim sic disputant, obliti mihi videntur, quae ipsi fecerint principia naturae. Tribuendum est igitur his aliquid, dum modo quantum tribuendum sit intellegas. Est enim philosophi non tam gloriosa quam vera quaerentis nec pro nihilo putare ea, quae secundum naturam illi ipsi gloriosi esse fatebantur, et videre [esse] <esse> tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam, auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla, sed ita parva sint, ut nulla esse videantur. Haec est nec omnia spernentis praeter virtutem et virtutem ipsam suis laudibus amplificantis oratio, denique haec est undique completa et perfecta explicatio summi boni. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. ==XXV.== {{pn|73}}Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. at vero Callipho et post eum Diodorus, cum is alter voluptatem adamavisset, alter vacuitatem doloris, neuter honestate carere potuit, quae est a nostris laudata maxime. {{pn|74}}Quin etiam ipsi voluptarii deverticula quaerunt et virtutes habent in ore totos dies voluptatemque primo dumtaxat expeti dicunt, deinde consuetudine quasi alteram quandam naturam effici, qua inpulsi multa faciant nullam quaerentes voluptatem. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram <rem> a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. {{pn|75}}Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? inquit; satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Et ego: Tu vero, inquam, Piso, ut saepe alias, sic hodie ita nosse ista visus es, ut, si tui nobis potestas saepius fieret, non multum Graecis supplicandum putarem. quod quidem eo probavi magis, quia memini Staseam Neapolitanum, doctorem illum tuum, nobilem sane Peripateticum, aliquanto ista secus dicere solitumi assentientem iis, qui multum in fortuna secunda aut adversa, multum in bonis aut malis corporis ponerent. Est, ut dicis, inquit; sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. ==XXVI.== {{pn|76}}Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Tum mihi Piso: Quid ergo? inquit, dasne adolescenti veniam? an eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Ego vero isti, inquam, permitto. sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. comprehensum, quod cognitum non habet? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Nihil enim est aliud, quam ob rem mihi percipi nihil posse videatur, nisi quod percipiendi vis ita definitur a Stoicis, ut negent quicquam posse percipi nisi tale verum, quale falsum esse non possit. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Sed haec omittamus; habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. {{pn|77}}Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; nescio quo modo praetervolavit oratio. Quod nisi ita efficitur, quae Theophrastus de fortuna, de dolore, de cruciatu corporis dixit, cum quibus coniungi vitam beatam nullo modo posse putavit, vereor, ne vera sint. nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. haec quo modo conveniant, non sane intellego. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? an, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. {{pn|78}}Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Quae enim mala illi non audent appellare, aspera autem et incommoda et reicienda et aliena naturae esse concedunt, ea nos mala dicimus, sed exigua et paene minima. quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Qui est in parvis malis. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Is es profecto tu. Quare attende, quaeso. nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Istic sum, inquit. expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. ==XXVII.== {{pn|79}}Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Quo igitur, inquit, modo? Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: 'Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est', <et> Quare? inquit, respondet: 'Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. {{pn|80}}Dixerit hoc idem Epicurus, semper beatum esse sapientem - quod quidem solet ebullire non numquam -, quem quidem, cum summis doloribus conficiatur, ait dicturum: 'Quam suave est! quam nihil curo!'; non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Eadem nunc mea adversum te oratio est. dicis eadem omnia et bona et mala, quae quidem dicunt ii, qui numquam philosophum pictum, ut dicitur, viderunt: valitudinem, vires, staturam, formam, integritatem unguiculorum omnium <bona>, deformitatem, morbum, debilitatem mala. {{pn|81}}Iam illa externa parce tu quidem; sed haec cum corporis bona sint, eorum conficientia certe in bonis numerabis, amicos, liberos, propinquos, divitias, honores, opes. Contra hoc attende me nihil dicere, [illud dicere], si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; et nemo nimium beatus est; ita nemo beato beatior. {{pn|82}}Ergo, inquit, tibi Q.Metellus, qui tris filios consules vidit, e quibus unum etiam et censorem et triumphantem, quartum autem practorem, eosque salvos reliquit et tris filias nuptas, cum ipse consul, censor, etiam augur fuisset triumphasset, ut sapiens fuerit, nonne beatior quam, ut item sapiens fuerit, qui in potestate hostium vigiliis et inedia necatus est, Regulus? ==XXVIII.== {{pn|83}}Quid me istud rogas? inquam. Stoicos roga. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. In virtute enim sola et in ipso honesto cum sit bonum positum, cumque nec virtus, ut placet illis, nec honestum crescat, idque bonum solum sit, quo qui potiatur, necesse est beatus sit, cum id augeri non possit, in quo uno positum est beatum esse, qui potest esse quisquam alius alio beatior? videsne, ut haec concinant? Et hercule - fatendum est enim, quod sentio - mirabilis est apud illos contextus rerum. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Concede nihil esse bonum, nisi quod bonestum sit: concedendum est in virtute <esse> positam beatam vitam vide rursus retro: dato hoc dandum erit illud. {{pn|84}}Quod vestri non item. 'Tria genera bonorum'; proclivi currit oratio. venit ad extremum; haeret in salebra. cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Audeo dicere, inquit. Non potes, nisi retexueris illa. paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. at Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Bonum liberi: misera orbitas. Bonum patria: miserum exìlium. Bonum valitudo: miser morbus. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Sit enim idem caecus, debilis. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Beatum, inquit. Etiam beatissimum? Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. {{pn|85}}Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. quid? tuum credibile? Si enim ad populum me vocas, eum. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; si ad prudentes, alterum fortasse dubitabunt, sitne tantum in virtute, ut ea praediti vel in Phalaridis tauro beati sint, alterum non dubitabunt, quin et Stoici conveniente sibi dicant et vos repugnantia. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. {{pn|86}}Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Quo tandem modo? inquit. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; ne discipulum abducam, times. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; erit enim mecum, si tecum erit. ==XXIX.== Audi igitur, inquit, Luci; tecum enim mihi instituenda oratio est. Omnis auctoritas philosophiae, ut ait Theophrastus, consistit in beata vita comparanda; beate enim vivendi cupiditate incensi omnes sumus. {{pn|87}}Hoc mihi cum tuo fratre convenit. quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. pollicetur certe. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Cur post Tarentum ad Archytam? Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Cur haec eadem Democritus? Qui - vere falsone, quaerere mittimus - dicitur oculis se privasse; certe, ut quam minime animus a cogitationibus abduceretur, patrimonium neglexit, agros deseruit incultos, quid quaerens aliud nisi vitam beatam quam si etiam in rerum cognitione ponebat, tamen ex illa investigazione naturae consequi volebat, bono ut esset animo. Id enim ille summum bonum euphumian et saepe aphambian appellat, id est animum terrore liberum. {{pn|88}}Sed haec etsi praeclare, nondum tamen perpolita. Pauca enim, neque ea ipsa enucleate, ab hoc de virtute quidem dicta. Post enim haec in hac urbe primum a Socrate quaeri coepta, deinde in hunc locum delata sunt, nec dubitatum, quin in virtute omnis ut bene, sic etiam beate vivendi spes poneretur. Quae cum Zeno didicisset a nostris, ut in aetionibus praescribi solet, 'DE EADEM RE [FECIT] ALIO MODO'. Hoc tu nunc in illo probas. scilicet vocabulis rerum mutatis inconstantiae crimen ille effugit, nos effugere non possumus! Ille Metelli vitam negat beatiorem quam Reguli, praeponendam tamen, nec magis expetendam, sed magis sumendam et, si optio esset, eligendam Metelli. Reguli reiciendam; ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. {{pn|89}}Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; in schola desinis. quid ergo? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Quanti quidque sit aliter docti et indocti, sed cum constiterit inter doctos quanti res quaeque sit - si homines essent, usitate loquerentur -, dum res maneant, verba fingant arbitratu suo. ==XXX.== {{pn|90}}Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Si satis erit hoc perceptum, in quo adiutores Stoicos optimos habemus, tantam vim esse virtutis, ut omnia, si ex altera parte ponantur, ne appareant quidem, cum omnia, quae illi commoda certe dicunt esse et sumenda et eligenda et praeposita - quae ita definiunt, ut satis magno aestimanda sint -, haec igitur cum ego tot nominibus a Stoicis appellata, partim novis et commenticiis, ut ista 'producta' et 'reducta', partim idem significantibus - quid enim interest, expetas an eligas? Mihi quidem etiam lautius videtur, quod eligitur, et ad quod dilectus adhibetur -, sed, cum ego ista omnia bona dixero, tantum refert quam magna dicam, cum expetenda, quam valde. Sin autem nec expetenda ego magis quam tu eligenda, nec illa pluris aestimanda ego, qui bona, quam tu, producta qui appellas, omnia ista necesse est obscurari nec apparere et in virtutis tamquam in solis radios incurrere. {{pn|91}}- At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. an hoc usque quaque, aliter in vita? Et non ex maxima parte de tota iudicabis? an dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Audebo igitur cetera, quae secundum naturam sint, bona appellare nec fraudare suo vetere nomine neque iam aliquod potius novum exquirere,virtutis autem amplitudinem quasi in altera librae lance ponere. {{pn|92}}- Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Dicimus aliquem hilare vivere; ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? At hoc in eo M. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoi; ut ait idem, vocaretur. Polycratem Samium felicem appellabant. nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Ille vero, si insipiens - quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. At multis malis affectus. Quis negat? Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. ==XXXI.== {{pn|93}}An ne hoc quidem Peripateticis concedis, ut dicant omnium bonorum virorum, id est sapientium omnibusque virtutibus ornatorum, vitam omnibus partibus plus habere semper boni quam mali? Quis hoc dicit? Stoici scilicet. Minime; sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Cum tantum igitur in virtute ponant ii, qui fatentur se virtutis causa, nisi ea voluptatem faceret, ne manum quidem versuros fuisse, quid facere nos oportet, qui quamvis minimam animi praestantiam omnibus bonis corporis anteire dicamus, ut ea ne in conspectu quidem relinquantur? Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possìt, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Quis nostrum dixerit, quos non pudet ea, quae Stoici aspera dicunt, mala dicere, melius esse turpiter aliquid facere cum voluptate quam honeste cum dolore? {{pn|94}}Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. quasi vero hoc didicisset a Zenone, non dolere, cum doleret! Illud audierat nec tamen didicerat, malum illud non esse, quia turpe non esset, et esse ferendum viro. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; erat enim Polemonis. Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; nihil illinc huc pervenit. Ostendit pedes et pectus. Ac tamen hic mallet non dolere. ==XXXII.== {{pn|95}}Haec igitur est nostra ratio, quae tibi videtur inconstans, cum propter virtutis caelestem quandam et divinam tantamque praestantiam, ut, ubi virtus sit resque magnae summe laudabiles virtute gestae, ibi esse miseria et aerumna non possit, tamen labor possit, possit molestia, non dubitem dicere omnes sapientes esse semper beatos, sed tamen fieri posse, ut sit alius alio beatior. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. {{pn|96}}Tum Quintus: Mihi quidem, inquit, satis hoc confirmatum videtur, laetorque eam philosophiam, cuius antea supellectilem pluris aestimabam quam possessiones reliquarum - ita mihi dives videbatur, ut ab ea petere possem, quicquid in studiis nostris concupissem -, hanc igitur laetor etiam acutiorem repertam quam ceteras, quod quidam ei deesse dicebant. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. {{Liber |Ante = Liber IV |AnteNomen = ../Liber IV |Post = |PostNomen = }} {{finis}} bajjjq9wztww10hgkxcmqy4vabou8qt 0 2495 266381 126693 2026-05-16T08:42:15Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De finibus bonorum et malorum/Liber Quartus]] ad [[De finibus bonorum et malorum/Liber IV]] praeter redirectionem 126693 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |OperaeTitulus=De Finibvs Bonorvm et Malorvm |OperaeWikiPagina=De finibus bonorum et malorum |SubTitulus=[[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|Opera philosophica]], Liber Secundus |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |Annus= 45 a.Ch.n. }} ---- <div align="center">'''I.'''</div> [1] Quae cum dixisset, finem ille. Ego autem: Ne tu, inquam, Cato, ista exposuisti, ut tam multa memoriter, ut tam obscura, dilucide, itaque aut omittamus contra omnino velle aliquid aut spatium sumamus ad cogitandum; tam enim diligenter, etiam si minus vere - nam nondum id quidem audeo dicere - , sed tamen accurate non modo fundatam, verum etiam exstructam disciplinam non est facile perdiscere. Tum ille: Ain tandem? inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori responderet tribus horis perorare, in hac me causa tempus dilaturum putas? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. [2] Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; ita multa dicunt, quae vix intellegam. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Easdemne res? inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Quare ad ea primum, si videtur; sin aliud quid voles, postea. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. ---- <div align="center">'''II.'''</div> [3] Existimo, igitur, inquam, Cato, veteres illos Platonis auditores, Speusippum, Aristotelem, Xenocratem, deinde eorum, Polemonem, Theophrastum, satis et copiose et eleganter habuisse constitutam disciplinam, ut non esset causa Zenoni, cum Polemonem audisset, cur et ab eo ipso et a superioribus dissideret. Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te dicta sunt; universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. [4] Qui cum viderent ita nos esse natos, ut et communiter ad eas virtutes apti essemus, quae notae illustresque sunt, iustituiam dico, temperantiam, ceteras generis eiusdem - quae omnes similes artium reliquarum materia tantum ad meliorem partem et tractatione differunt -, easque ipsas virtutes viderent nos magnificentius appetere et ardentius, habere etiam insitam quandam vel potius innatam cupiditatem scientiae natosque esse ad congregationem hominum et ad societatem communitatemque generis humani, eaque in maximis ingeniis maxime elucere, totam philosophiam tris in partis diviserunt, quam partitionem a Zenone esse retentam videmus. [5] Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Qui sit enim finis bonorum, mox, hoc loco tantum dico, a veteribus Peripateticis Academicisque, qui re consentientes vocabulis differebant, eum locum, quem civilem recte appellaturi videmur, Graeci politikon, graviter et copiose esse tractatum. ---- <div align="center">'''III.'''</div> Quam multa illi de re publica scripserunt, quam multa de legibus! Quam multa non solum praecepta in artibus, sed etiam exempla in orationibus bene dicendi reliquerunt! primum enim ipsa illa, quae subtiliter disserenda erant, polite apteque dixerunt tum definientes, tum partientes, ut vestri etiam; sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. [6] Deinde ea quae requirebant orationem ornatam et gravem, quam magnifice sunt dicta ab illis, quam splendide! De iustitia, de temperantia, de fortitudine, de amicitia, de aetate degenda, de philosophia, de capessenda re publica, [de temperantia, de fortitudine] hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Itaque quae sunt eorum consolationes, quae cohortationes, quae etiam monita et consilia scripta ad summos viros! Erat enim apud eos , ut est rerum ipsarum natura, sic dicendi exercitatio duplex. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. [7] Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Quid? Ille incendat? Restinguet citius, si ardentem acceperit. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; quippe: habes enim a rhetoribus; illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. ---- <div align="center">'''IV.'''</div> [8] Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Qui et definierunt plurima et definiendi artes reliquerunt, quodque est definitioni adiunctum, ut res in partes dividatur, id et fit ab illis et quem ad modum fieri oporteat traditur; item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. [9] Quanta autem ab illis varietas argumentorum ratione concludentium eorumque cum captiosis interrogationibus dissimilitudo! Quid, quod plurimis locis quasi denuntiant, ut neque sensuum fidem sine ratione nec rationis sensibus exquiramus? Quid? Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. [10] Cumque duae sint artes, quibus perfecte ratio et oratio compleatur, una inveniendi, altera disserendi, hanc posteriorem et Stoici et Peripatetici, priorem autem illi egregie tradiderunt, hi omnino ne attigerunt quidem. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. ---- <div align="center">'''V.'''</div> [11] Similia dici possunt de explicatione naturae, qua et hi utuntur et vestri, neque vero ob duas modo causas, quo modo Epicuro videtur, ut pellatur mortis et religionis metus, sed etiam modestiam quandam cognitio rerum caelestium affert iis, qui videant quanta sit etiam apud deos moderatio, quantus ordo, et magnitudinem animi deorum opera et facta cernentibus, iustitiam etiam, cum cognitum habeas quod sit summi rectoris ac domini numen, quod consilium, quae voluntas; cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. [12] Inest in eadem explicatione naturae insatiabilis quaedam e cognoscendis rebus voluptas,in qua una confectis rebus necessariis vacui negotiis honeste ac liberaliter possimus vivere. Ergo in hac ratione tota de maximis fere rebus Stoici illos secuti sunt, ut et deos esse et quattuor ex rebus omnia constare dicerent.Cum autem quarerentur res admodum difficilis, num quinta quaedam natura videretur esse, ex qua ratio et intellegentia oriretur, in quo etiam de animis cuius generis essent quaereretur, Zeno id dixit esse ignem, non nulla deinde aliter, sed ea pauca; de maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. [13] Quam multa ab iis conquisita et collecta sunt de omnium animantium genere, ortu, membris, aetatibus! Quam multa de rebus iis, quae gignuntur e terra! Quam multae quamque de variis rebus et causae, cur quidque fiat! Qua ex omni copia plurima et certissima argumenta sumuntur ad cuiusque rei naturam explicandam. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Pauca mutat vel plura sane; at cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. ---- <div align="center">'''VI.'''</div> [14] Sed haec hactenus. Nunc videamus, quaeso, de summo bono, quod continet philosophiam, quid tandem attulerit, quam ob rem ab inventoribus tamquam a parentibus dissentiret. Hoc igitur loco, quamquam a te, Cato, diligenter est explicatum, finis hic bonorum [qui continet philosophiam] et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Cum enim superiores, e quibus planissime Polemo, secundum naturam vivere summum bonum esse dixissent, his verbis tria significari Stoici dicunt, unum eius modi, vivere adhibentem scientiam earum rerum, quae natura evenirent. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. [15] Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Illud enim rectum est - quod katorthoma dicebas - contingitque sapienti soli, hoc autem inchoati cuiusdam officii est, non perfecti, quod cadere in non nullos insipientes potest. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Hoc non est positum in nostra actione. Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Itaque ab iis constitutio illa prima naturae, a qua tu, quoque ordiebare, his prope verbis exponitur: ---- <div align="center">'''VII.'''</div> [16] Omnis natura vult esse conservatrix sui, ut et salva sit et in genere conservetur suo. Ad hanc rem aiunt artis quoque requisitas, quae naturam adiuvarent in quibus ea numeretur in primis, quae est est vivendi ars, ut tueatur, quod a natura datum sit, quod desit, adquirat. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Cumque eorum utrumque per se expetendum esse dixissent, virtutes quoque utriusque eorum per se expetendas esse dicebant, <et> cum animum infinita quadam laude anteponerent corpori, virtutes quoque animi bonis corporis anteponebant. [17] Sed cum sapientiam totius hominis custodem et procuratricem esse vellent, quae esset naturae comes et adiutrix, hoc sapientiae munus esse dicebant, ut, <cum> eum tueretur, qui constaret ex animo et corpore, in utroque iuvaret eum ac contineret. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; de animi bonis accuratius exquirebant in primisque reperiebant inesse in iis iustitiae semina primique ex omnibus philosophis natura tributum esse docuerunt, ut ii, qui procreati essent, a procreatoribus amarentur, et, id quod temporum ordine antiquius est, ut coniugis virorum et uxorum natura coniuncta esse dicerent, qua ex stirpe orirentur amicitia cognationum. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. [18] Principiis autem a natura datis amplitudines quaedam bonorum excitabantur partim profectae a contemplatione rerum occultiorum, quod erat insitus menti cognitionis amor, e quo etiam rationis explicandae disserendique cupiditas consequebatur; quodque hoc solum animal natum est pudoris ac verecundiae particeps appetensque coniunctiorum hominum ad societatem animadvertentesque in omnibus rebus, quas ageret aut diceret, ut ne quid ab eo fieret nisi honeste ac decore, his initiis, ut ante dixi, <et> seminibus a natura datis temperantia, modestia, iustitia et omnis honestas perfecte absoluta est. ---- <div align="center">'''VIII.'''</div> [19] Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; quodne omnem naturam conservatricem sui dixerint, an quod omne animal ipsum sibi commendatum, ut se et salvum in suo genere et incolume vellet, an <quod>, cum omnium artium finis is esset, quem natura maxime quaereret, idem statui debere de totius arte vitae, an quod, cum ex animo constaremus et corpore, et haec ipsa et eorum virtutes per se esse sumendas. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. [20] Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quid enim perversius, quid intolerabilius, quid stultius quam bonam valetudinem, quam dolorum omnium vacuitatem, quam integritatem oculorum reliquorumque sensuum ponere in bonis potius, quam dicerent nihil omnino inter eas res iisque contrarias interesse? Ea enim omnia, quae illi bona dicerent, praeposita esse, non bona, itemque illa, quae in corpore excellerent, stulte antiquos dixisse per se esse expetenda; sumenda potius quam expetenda. Ea denique omni vita, quae in una virtute consisteret, illam vitam, quae etiam ceteris rebus, quae essent secundum naturam, abundaret, magis expetendam non esse, sed magis sumendam. Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. ---- <div align="center">'''IX.'''</div> [21] O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Sequuntur enim ea, quae tu scientissime complexus es, omnium insipientiam, iniustitiam, alia vitia similia esse, omniaque peccata esse paria, eosque, qui natura doctrinaque longe ad virtutem processissent, nisi eam plane consecuti essent, summe esse miseros, neque inter eorum vitam et improbissimorum quicquam omnino interesse, ut Plato, tantus ille vir, si sapiens non fuerit, nihil melius quam quivis improbissimus nec beatius vixerit. Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Quis enim ferre posset ita loquentem eum, qui se auctorem vitae graviter et sapienter agendae profiteretur, nomina rerum commutantem, cumque idem sentiret quod omnes, quibus rebus eandem vim tribueret, alia nomina inponentem, verba modo mutantem, de opinionibus nihil detrahentem? [22] Patronusne causae in epilogo pro reo dicens negaret esse malum exilium, publicationem bonorum? Haec reicienda esse, non fugienda? Nec misericordem iudicem esse oportere? In contione autem si loqueretur, si Hannibal ad portas venisset murumque iaculo traiecisset, negaret esse in malis capi, venire, interfici, patriam amittere? An senatus, cum triumphum Africano decerneret, 'quod eius virtute' aut 'felicitate' posset dicere, si neque virtus in ullo nisi in sapiente nec felicitas vere dici potest? Quae est igitur ista philosophia, quae communi more in foro loquitur, in libellis suo? Praesertim cum, quod illi suis verbis significent, in eo nihil novetur, [de ipsis rebus nihil mutetur] eaedem res maneant alio modo. [23] Quid enim interest, divitias, opes, valitudinem bona dicas anne praeposita, cum ille, qui ista bona dicit, nihilo plus iis tribuat quam tu, qui eadem illa praeposita nominas? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Tuberonem de dolore patiendo scriberet, quod esse caput debebat, si probari posset, nusquam posuit, non esse malum dolorem, sed quid esset et quale, quantumque in eo inesset alieni, deinde quae ratio esset perferendi; cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. ---- <div align="center">'''X.'''</div> [24] Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. A mene tu? inquam. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. [25] Sed primum positum sit nosmet ipsos commendatos esse nobis primamque ex natura hanc habere appetitionem, ut conservemus nosmet ipsos. Hoc convenit; sequitur illud, ut animadvertamus qui simus ipsi, ut nos, quales oportet esse, servemus. Sumus igitur homines. Ex animo constamus et corpore, quae sunt cuiusdam modi, nosque oportet, ut prima appetitio naturalis postulat, haec diligere constituereque ex his finem illum summi boni atque ultimi. Quem, si prima vera sunt, ita constitui necesse est: earum rerum, quae sint secundum naturam, quam plurima et quam maxima adipisci. [26] Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. ---- <div align="center">'''XI.'''</div> Age nunc isti doceant, vel tu potius - quis enim ista melius? -, quonam modo ab isdem principiis profecti efficiatis, ut honeste vivere - id est enim vel e virtute vel naturae congruenter vivere - summum bonum sit, et quonam modo aut quo loco corpus subito deserueritis omniaque ea, quae, secundum naturam cum sint, absint a nostra potestate, ipsum denique officium. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. [27] Quodsi non hominis summum bonum quaeremus, sed cuiusdam animantis, is autem esset nihil nisi animus - liceat enim fingere aliquid eiusmodi, quo verum facilius reperiamus -, tamen illi animo non esset hic vester finis. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. [28] Cuiuscumque enim modi animal constitueris, necesse est, etiamsi id sine corpore sit, ut fingimus, tamen esse in animo quaedam similia eorum, quae sunt in corpore, ut nullo modo, nisi ut exposui, constitui possit finis bonorum. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Cum autem hominem in eo genere posuisset, ut ei tribueret animi excellentiam, summum bonum id constituit, non ut excelleret animus, sed ut nihil esse praeter animum videretur. Uno autem modo in virtute sola summum bonum recte poneretur, si quod esset animal, quod totum ex mente constaret, id ipsum tamen sic, ut ea mens nihil haberet in se, quod esset secundum naturam, ut valitudo est. ---- <div align="center">'''XII.'''</div> [29] Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Itaque in quibus propter eorum exiguitatem obscuratio consequitur, saepe accidit, ut nihil interesse nostra fateamur, sint illa necne sint, ut in sole, quod a te dicebatur, lucernam adhibere nihil interest aut teruncium adicere Croesi pecuniae. [30] Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Ut ei, qui iucunde vixerit annos decem, si aeque vita iucunda menstrua addatur, quia momentum aliquod habeat ad iucundum accessio, bonum sit; si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Habent enim accessionem dignam, in qua elaboretur, ut mihi in hoc Stoici iocari videantur interdum, cum ita dicant, si ad illam vitam, quae cum virtute degatur, ampulla aut strigilis accedat, sumpturum sapientem eam vitam potius, quo haec adiecta sint, nec beatiorem tamen ob eam causam fore. [31] Hoc simile tandem est? Non risu potius quam oratione eiciendum? Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? At vero pravitate membrorum et cruciatu dolorum si quis quem levet, magnam ineat gratiam, nec si ille sapiens ad tortoris eculeum a tyranno ire cogatur, similem habeat vultum et si ampullam perdidisset, sed ut magnum et difficile certamen iniens, cum sibi cum capitali adversario, dolore, depugnandum videret, excitaret omnes rationes fortitudinis ac patientiae, quarum praesidio iniret illud difficile, ut dixi, magnumque proelium. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; sint modo partes vitae beatae. ---- <div align="center">'''XIII.'''</div> [32] Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Quo constituto tum licebit otiose ista quaerere, de magnitudine rerum, de excellentia, quanta in quoque sit ad beate vivendum, de istis ipsis obscurationibus, quae propter exiguitatem vix aut ne vix quidem appareant. Quid, de quo nulla dissensio est? Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Omnis enim est natura diligens sui. Quae est enim, quae se umquam deserat aut partem aliquam sui aut eius partis habitum aut vini aut ullius earum rerum, quae secundum naturam sunt, aut motum aut statum? Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Nulla profecto <est> , quin suam vim retineat a primo ad extremum. Quo modo igitur evenit, ut hominis natura sola esset, quae hominem relinqueret, quali oblivisceretur corporis, quae summum bonum non in toto homine, sed in parte hominis poneret? [33] Quo modo autem, quod ipsi etiam fatentur constatque inter omnis, conservabitur ut simile sit omnium naturarum illud ultimum, de quo quaeritur? Tum enim esset simile, si in ceteris quoque naturis id cuique esset ultimum, quod in quaque excelleret. Tale enim visum est ultimum Stoicorum. [34] Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Quin potius ita dicis, omne animal applicatum esse ad id, quod in eo sit optimum, et in eius unius occupatum esse custodia, reliquasque naturas nihil aliud agere, nisi ut id conservent, quod in quaque optimum sit? Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Sin autem reliqua appetenda sunt, cur, quod est ultimum rerum appetendarum, id non aut ex omnium earum aut ex plurimarum et maximarum appetitione concluditur? Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. [35] Qualem igitur hominem natura inchoavit? et quod est munus, quod opus sapientiae? Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; rationis enim perfectio est virtus; si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. ---- <div align="center">'''XIV.'''</div> [36] Nunc de hominis summo bono quaeritur; quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? cum enim constet inter omnes omne officium munusque sapientiae in hominis cultu esse occupatum, alii - ne me existimes contra Stoicos solum dicere - eas sententias afferunt, ut summum bonum in eo genere ponant, quod sit extra nostram potestatem, tamquam de inanimo aliquo loquantur, alii contra, quasi corpus nullum sit hominis, ita praeter animum nihil curant, cum praesertim ipse quoque animus non inane nescio quid sit - neque enim id possum intellegere -, sed in quodam genere corporis, ut ne is quidem virtute una contentus sit, sed appetat vacuitatem doloris. quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; at vero illa perfecta atque plena eorum, qui cum de hominis summo bono quaererent, nullam in eo neque animi neque corporis partem vacuam tutela reliquerunt. [37] Vos autem, Cato, quia virtus, ut omnes fatemur, altissimum locum in homine et maxime excellentem tenet, et quod eos, qui sapientes sunt, absolutos et perfectos putamus, aciem animorum nostrorum virtutis splendore praestringitis. In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Non enim, quod facit in frugibus, ut, cum ad spicam perduxerit ab herba, relinquat et pro nihilo habeat herbam, idem facit in homine, cum eum ad rationis habitum perduxit. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. [38] Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Ut si cultura vitium, cuius hoc munus est, ut efficiat, ut vitis cum partibus suis omnibus quam optime se habeat -, sed sic intellegamus - licet enim, ut vos quoque soletis, fingere aliquid docendi causa si igitur illa cultura vitium in vite insit ipsa, cetera, credo, velit, quae ad colendam vitem attinebunt, sicut antea, se autem omnibus vitis partibus praeferat statuatque nihil esse mellus in vite quam se. similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. [39] Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Naturalem enim appetitionem, quam vocant horme , itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt. Cum autem ad summum bonum volunt pervenire, transiliunt omnia et duo nobis opera pro uno relinquunt, ut alia sumamus, alia expetamus, potius quam uno fine utrumque concluderent. ---- <div align="center">'''XV.'''</div> [40] At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Quod totum contra est. introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. [41] Itaque contra est, ac dicitis; nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Explanetur igitur. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. [42] Ut quidam Philosophi, cum a sensibus profecti maiora quaedam et diviniora vidissent, sensus reliquerunt, sic isti, cum ex appetitione rerum virtutis pulchritudinem aspexissent, omnia, quae praeter virtutem ipsam viderant, abiecerunt obliti naturam omnem appetendarum rerum ita late patere, ut a principiis permanaret ad fines, neque intellegunt se rerum illarum pulchrarum atque admirabilium fundamenta subducere. ---- <div align="center">'''XVI.'''</div> [43] Itaque mihi videntur omnes quidem illi errasse, qui finem bonorum esse dixerunt honeste vivere, sed alius alio magis, Pyrrho scilicet maxime, qui virtute constituta nihil omnino, quod appetendum sit, relinquat, deinde Aristo, qui nihil relinquere non est ausus, introduxit autem, quibus commotus sapiens appeteret aliquid. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; quod autem ea, quae ad naturam accommodata et per se assumenda esse dicunt, non adiungunt ad finem bonorum, desciscunt a natura et quodam modo sunt non dissimiles Aristonis. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. [44] Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Neutrum vero, inquit ille. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. [45] Optime, inquam. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Sed primum illud vide, gravissimam illam vestram sententiam, quae familiam ducit, honestum quod sit, id esse bonum solum honesteque vivere bonorum finem, communem fore vobis cum omnibus, qui in una virtute constituunt finem bonorum, quodque dicitis, informari non posse virtutem, si quicquam, nisi quod honestum sit, numeretur, idem dicetur ab illis, modo quos nominavi. Mihi autem aequius videbatur Zenonem cum Polemone disceptantem, a quo quae essent principia naturae acceperat, a communibus initiis progredientem videre ubi primum insisteret et unde causa controversiae nasceretur, non stantem cum iis, qui ne dicerent quidem sua summa bona esse a natura profecta, uti isdem argumentis, quibus illi uterentur, isdemque sententiis. ---- <div align="center">'''XVII.'''</div> [46] Minime vero illud probo, quod, cum docuistis, ut vobis videmini, bonum solum esse, quod honestum sit, tum rursum dicitis initia proponi necesse esse apta is et accommodata naturae, quorum ex selectione virtus possit existere. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. [47] Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; esse enim unam rationem, qua et principia rerum agendarum et ultima bonorum continerentur, atque ut Aristonis esset explosa sententia dicentis nihil differre aliud ab alio, nec esse res ullas praeter virtutes et vitia, inter quas quicquam omnino interesset, sic errare Zenonem, qui nulla in re nisi in virtute aut vitio propensionem ne minimi quidem momenti ad summum bonum adipiscendum esse diceret et, cum ad beatam vitam nullum momentum cetera haberent, ad appetitionem tamen rerum esse in iis momenta diceret; quasi vero haec appetitio non ad summi boni adeptionem pertineret! [48] Quid autem minus consentaneum est quam quod aiunt cognitio summo bono reverti se ad naturam, ut ex ea petant agendi principium, id est officii? Non enim actionis aut officii ratio impellit ad ea, quae secundum naturam sunt, petenda, sed ab iis et appetitio et actio commovetur. ---- <div align="center">'''XVIII.'''</div> Nunc venio ad tua illa brevia, quae consectaria esse dicebas, et primum illud, quo nihil potest brevius: Bonum omne laudabile, laudabile autem honestum, bonum igitur omne honestum. 0 plumbeum pugionem! Quis enim tibi primum illud concesserit? - quo quidem concesso nihil opus est secundo; si enim omne bonum laudabile est, omne honestum est - [49] Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt? [50] Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Iam ille sorites , quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. Sed ego in hoc resisto; eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Illud vero minime consectarium, sed in primis hebes, illorum scilicet, non tuum, gloriatione dignam esse beatam vitam, quod non possit sine honestate contingere, ut iure quisquam glorietur. [51] Dabit hoc Zenoni Polemo, etiam magister eius et tota illa gens et reliqui, qui virtutem omnibus rebus multo anteponentes adiungunt ei tamen aliquid summo in bono finiendo. Si enim virtus digna est gloriatione, ut est, tantumque praestat reliquis rebus, ut dici vix possit, et beatus esse poterit virtute una praeditus carens ceteris, nec tamen illud tibi concedetur, praeter virtutem nihil in bonis esse ducendum. Illi autem, quibus summum bonum sine virtute est, non dabunt fortasse vitam beatam habere, in quo iure possit gloriari, etsi illi quidem etiam voluptates faciunt interdum gloriosas. ---- <div align="center">'''XIX.'''</div> [52] Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Nam cum expectant et avent audire cur dolor malum non sit, dicunt illi asperum esse dolere, molestum, odiosum, contra naturam, difficile toleratu, sed, quia nulla sit in dolore nec fraus nec improbitas nec malitia nec culpa nec turpitudo, non esse illud malum. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. [53] Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Ut enim sit apud illos, id quod est a te laudatum, ordo rerum conservatus et omnia inter se apta et conexa - sic enim aiebas -, tamen persequi non debemus, si a falsis principiis profecta congruunt ipsa sibi et a proposito non aberrant. [54] In prima igitur constitutione Zeno tuus a natura recessit, cumque summum bonum posuisset in ingenii praestantia, quam virtutem vocamus, nec quicquam aliud bonum esse dixisset, nisi quod esset honestum, nec virtutem posse constare, si in ceteris rebus esset quicquam, quod aliud alio melius esset aut peius, his propositis tenuit prorsus consequentia. Recte dicis; negare non possum. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. [55] Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; non autem hoc: igitur ne illud quidem. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Quae sequuntur igitur? Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Sensus enim cuiusque et natura rerum atque ipsa veritas clamabat quodam modo non posse adduci, ut inter eas res, quas Zeno exaequaret, nihil interesset. ---- <div align="center">'''XX.'''</div> [56] Postea tuus ille Poenulus - scis enim Citieos, clientes tuos, e Phoenica profectos -, homo igitur acutus, causam non optinens repugnante natura verba versare coepit et primum rebus iis, quas nos bonas ducimus, concessit, ut haberentur aestimabiles et ad naturam accommodatae, faterique coepit sapienti, hoc est summe beato, commodius tamen esse si ea quoque habeat, quae bona, non audet appellare, naturae accommodata esse concedit, negatque Platonem, si sapiens non sit, eadem esse in causa, qua tyrannum Dionysium; huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. [57] Hic loquebatur aliter atque omnes, sentiebat idem, quod ceteri. Nec vero minoris aestimanda ducebat ea, quae ipse bona negaret esse, quam illi, qui ea bona esse dicebant. Quid igitur voluit sibi, qui illa mutaverit? Saltem aliquid de pondere detraxisset et paulo minoris aestimavisset ea quam Peripatetici, ut sentire quoque aliud, non solum dicere is videretur. Quid? de ipsa beata vita, ad quam omnia referuntur, quae dicitis? Negatis eam esse, quae expleta sit omnibus iis rebus, quas natura desideret. Totamque eam in una virtute ponitis; cumque omnis controversia aut de re soleat aut de nomine esse, utraque earum nascitur, si aut res ignoratur aut erratur in nomine. Quorum si neutrum est, opera danda est, ut verbis utamur quam usitatissimis et quam maxime aptis, id est rem declarantibus. [58] Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. ---- <div align="center">'''XXI.'''</div> Dicunt appetitionem animi moveri, cum aliquid ei secundum naturam esse videatur, omniaque, quae secundum naturam sint, aestimatione aliqua digna eaque pro eo, quantum in quoque sit ponderis, esse aestimanda, quaeque secundum naturam sint, partim nihil habere in sese eius appetitionis, de qua saepe iam diximus, quae nec honesta nec laudabilia dicantur, partim, quae voluptatem habeant in omni animante, sed in homine rationem etiam. Ex ea quae sint apta, ea bonesta, ea pulchra, ea laudabilia, illa autem superiora naturale nominantur, quae coniuncta cum honestis vitam beatam perficiunt et absolvunt. [59] Omnium autem eorum commodorum, quibus non illi plus tribuunt, qui illa bona esse dicunt, quam Zeno, qui negat, longe praestantissimum esse, quod honestum esset atque laudabile. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Sed tamen tantam vim esse honestatis, tantumque eam rebus omnibus praestare et excellere, ut nullis nec suppliciis nec praemiis demoveri possit ex eo, quod rectum esse decreverit, omniaque, quae dura, difficilia, adversa videantur, ea virtutibus iis, quibus a natura essemus ornati, opteri posse, non faciles illas quidem nec contemnendas - quid enim esset in virtute tantum? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. [60] Ad summam ea, quae Zeno aestimanda et sumenda et apta naturae esse dixit, eadem illi bona appellant, vitam autem beatam illi eam, quae constaret ex iis rebus, quas dixi, aut plurimis aut gravissimis. Zeno autem, quod suam, quod propriam speciem habeat, cur appetendum sit, id solum bonum appellat, beatam autem vitam eam solam, quae cum virtute degatur. ---- <div align="center">'''XXII.'''</div> Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? [61] Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? 'Nos cum te, M. Cato, studiosissimum philosophiae, iustissimum virum, optimum iudicem, religiosissimum testem, audiremus, admirati sumus, quid esset cur nobis Stoicos anteferres, qui de rebus bonis et malis sentirent ea, quae ab hoc Polemone Zeno cognoverat, nominibus uterentur iis, quae prima specie admirationem, re explicata risum moverent. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Praesertim cum in re publica princeps esse velles ad eamque tuendam cum summa tua dignitate maxime a nobis ornari atque instrui posses. nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata, praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera, status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores civitatum perscripsimus. Eloquentiae vero, quae et principibus maximo ornamento est, et qua te audimus valere plurimum, quantum tibi ex monumentis nostris addidisses!' Ea cum dixissent, quid tandem talibus viris responderes? [62] Rogarem te, inquit, ut diceres pro me tu idem, qui illis orationem dictavisses, vel potius paulum loci mihi, ut iis responderem, dares, nisi et te audire nunc mallem et istis tamen alio tempore responsurus essem, tum scilicet, cum tibi. ---- <div align="center">'''XXIII.'''</div> Atque, si verum respondere velles, Cato, haec erant dicenda, non eos tibi non probatos, tantis ingeniis homines tantaque auctoritate, sed te animadvertisse, quas res illi propter antiquitatem parum vidissent, eas a Stoicis esse perspectas, eisdemque de rebus hos cum acutius disseruisse, tum sensisse gravius et fortius, quippe qui primum valitudinem bonam expetendam negent esse, eligendam dicant, nec quia bonum sit valere, sed quia sit non nihilo aestimandum - neque tamen pluris [quam] illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; hoc vero te ferre non potuisse, quod antiqui illi quasi barbati, ut nos de nostris solemus dicere, crediderint, eius, qui honeste viveret, si idem etiam bene valeret, bene audiret, copiosus esset, optabiliorem fore vitam melioremque et magis expetendam quam illius, qui aeque vir bonus 'multis modis' esset, ut Ennii Alcmaeo, 'círcumventus mórbo, exilio atque inopia'. [63] Illi igitur antiqui non tam acute optabiliorem illam vitam putant, praestantiorem, beatiorem, Stoici autem tantum modo praeponendam in seligendo, non quo beatior ea vita sit, sed quod ad naturam accommodatior. Et, qui sapientes non sint, omnes aeque esse miseros, Stoici hoc videlicet viderunt, illos autem id fugerat superiores, qui arbitrabantur homines sceleribus et parricidiis inquinatos nihilo miseriores esse quam eos, qui, cum caste et integre viverent, nondum perfectam illam sapientiam essent consecuti. [64] Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Quis enim ignorat, si plures ex alto emergere velint, propius fore eos quidem ad respirandum, qui ad summam iam aquam adpropinquent, sed nihilo magis respirare posse quam eos, qui sint in profundo? Nihil igitur adiuvat procedere et progredi in virtute, quo minus miserrimus sit, ante quam ad eam pervenerit, quoniam in aqua nihil adiuvat, et, quoniam catuli, qui iam dispecturi sunt, caeci aeque et ii, qui modo nati, Platonem quoque necesse est, quoniam nondum videbat sapientiam, aeque caecum animo ac Phalarim fuisse? ---- <div align="center">'''XXIV.'''</div> [65] Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris; nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Gracchum patrem <non> beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Nec tamen ille erat sapiens - quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? -; sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. [66] Conferam avum tuum Drusum cum C. Graccho, eius fere, aequalí? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Si nihil est, quod tam miseros faciat quam inpietas et scelus, ut iam omnes insipientes sint miseri, quod profecto sunt, non est tamen aeque miser, qui patriae consulit, et is, qui illam extinctam cupit. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. [67] Vestri autem progressionem ad virtutem fieri, aiunt, levationem vitiorum fieri negant. at quo utantur homines acuti argomento ad probandum, operae pretium est considerare. quarum, inquit, artium summae crescere possunt, earum etiam contrariorum summa poterit augeri; ad virtutis autem summam accedere nihil potest; ne vitia quidem igitur crescere poterunt, quae sunt virtutum contraria. utrum igitur tandem perspicuisne dubia aperiuntur, an dubiis perspicua tolluntur? Atqui hoc perspicuum est, vitia alia [in] aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. [68] Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. si enim propterea vitia alia aliis maiora non sunt, quia ne ad finem quidem bonorum eum, quem vos facitis, quicquam potest accedere, quoniam perspicuum est vitia non esse omnium paria, finis bonorum vobis mutandus est. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. ---- <div align="center">'''XXV.'''</div> Quae est igítur causa istarum angustiarum? Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Cum enim, quod honestum sit, id solum bonum esse confirmatur, tollitur cura valitudinis, diligente rei familiaris, adininistratio rei publicae, ordo gerendorum negotiorum, officia vitae, ipsum denique illud honestum, in quo uno vultis esse omnia, deserendum est. quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Ex ea difficultate illae 'fallaciloquae', ut ait Accius, 'malitiae' natae sunt. [69] Quod enim sapientia, pedem ubi poneret, non habebat sublatis officiis omnibus, officia autem tollebantur dilectu omni et discrimine remoto, quae esse poterant rebus omnibus sic exaequatis, ut inter eas nihil interesset, ex his angustiis ista evaserunt deteriora quam Aristonis. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; neget. Quid? quae contraria sunt his, malane? Nihilo magis. Zenonem roges; respondeat totidem verbis. Admirantes quaeramus ab utroque, quonam modo vitam agere possimus, si nihil interesse nostra putemus, valeamus aegrine simus, vacemus an cruciemur dolore, frigus, famem propulsare possimus necne possimus. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. [70] Quid Zeno? Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. [71] Idem adhuc; audi. Reliqua et risum contine, si potes: Media illa, inquit, inter quae nihil interest, tamen eiusmodi sunt, ut eorum alia eligenda sint, alia reicienda, alia omnino neglegenda, hoc est, ut eorum alia velis, alia nolis, alia non cures. - At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. - Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. ---- <div align="center">'''XXVI.'''</div> [72] - Quis istud, quaeso, nesciebat? verum audiamus. - Ista, inquit, quae dixisti, valere, locupletem esse, non dolere, bona non dico, sed dicam Graece proegmena, Latine autem product a - sed praeposita aut praecipua malo, sit tolerabilius et mollius -; illa autem, morbum, egestatem, dolorem, non appello mala, sed, si libet, reiectanea. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Se omnia, quae secundum naturam sint, bona appellare, quae autem contra, mala. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? aut doceat paratiorem me ad contemnendam pecuniam fore, si illam in rebus praepositis quam si in bonis duxero, fortioremque in patiendo dolore, si eum asperum et difficilem perpessu et contra naturam esse quam si malum dixero. [73] Facete M. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: 'Quid enim?' aiebat. 'Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Quid adiuvas? avaritiamne minuis? Quo modo? Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum'. - Nihil ad rem! - 'Ne sit sane; at certe gravius. nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. id mihi magnum videtur.' Itaque dicebat plus tribui divitiis a Zenone, qui eas in praepositis poneret, quam ab Aristotele, qui bonum esse divitias fateretur, sed neque magnum bonum et prae rectis honestisque contemnendum ac despiciendum nec magnopere expetendum, omninoque de istis omnibus verbis a Zenone mutatis ita disputabat, et, quae bona negarentur ab eo esse et quae mala, illa laetioribus nominibus appellari ab eo quam a nobis, haec tristioribus. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. ---- <div align="center">'''XXVII.'''</div> [74] Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae ubique sint, sapientis esse dicatis. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Haec paradoxa illi, nos admirabilia dicamus. quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; nulla erit controversia. Omnia peccata paria dicitis. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Murenam te accusante defenderem. apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; nunc agendum est subtilius. Peccata paria. [75] - Quonam modo? - Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. - Perge porro; nam de isto magna dissensio est. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. - Ut, inquit, in fidibus pluribus, nisi nulla earum <non> ita contenta nervis sit, ut concentum servare possit, omnes aeque incontentae sint, sic peccata, quia discrepant, aeque discrepant; paria sunt igitur. - Hic ambiguo ludimur. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Ecce aliud simile dissimile. [76] Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. - Hoc non videre, cuius generis onus navis vehat, id ad gubernatoris artem nil pertinere! Itaque aurum paleamne portet, ad bene aut ad male gubernandum nihil interesse! At quid inter parentem et servulum intersit, intellegi et potest et debet. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. ---- <div align="center">'''XVIII.'''</div> [77] Urgent tamen et nihil remittunt. Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Scaevolam, et quasi nihil inter res quoque ipsas, in quibus peccatur, intersit, ut, quo hae maiores minoresve sint, eo, quae peccentur in his rebus, aut maiora sint aut minora! [78] Itaque - iam enim concludatur oratio - hoc uno vitio maxime mihi premi videntur tui Stoici, quod se posse putant duas contrarias sententias optinere. quid enim est tam repugnans quam eundem dicere, quod honestum sit, solum id bonum esse, qui dicat appetitionem rerum ad vivendum accommodatarum natura profectam? Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.tenent mordicus. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. [79] Quam illorum tristitiam atque asperitatem fugiens Panaetius nec acerbitatern sententiarum nec disserendi spinas probavit fuitque in altero genere mitior, in altero illustrior semperque habuit in ore Platonem, Aristotelem, Xenocratem, Theophrastum, Dicaearchum, ut ipsius scripta declarant. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; verum hoc idem saepe faciamus. [80] Nos vero, inquit ille; nam quid possumus facere melius? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Scrupulum, inquam, abeunti; sed videbimus. Quae cum essent dicta, discessimus. {{finis}} t61mzgi56l4asfl0ny59wmj7v7yo39d 266394 266381 2026-05-16T08:54:18Z Saumache 27923 266394 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |OperaeTitulus=De finibvs bonorum et malorum |OperaeWikiPagina=De finibus bonorum et malorum |SubTitulus=Liber IV |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |Annus= 45 a.Ch.n. }} {{Liber |Ante = Liber III |AnteNomen = ../Liber III |Post = Liber V |PostNomen = ../Liber V }} ==I.== {{pn|1}}Quae cum dixisset, finem ille. Ego autem: Ne tu, inquam, Cato, ista exposuisti, ut tam multa memoriter, ut tam obscura, dilucide, itaque aut omittamus contra omnino velle aliquid aut spatium sumamus ad cogitandum; tam enim diligenter, etiam si minus vere - nam nondum id quidem audeo dicere - , sed tamen accurate non modo fundatam, verum etiam exstructam disciplinam non est facile perdiscere. Tum ille: Ain tandem? inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori responderet tribus horis perorare, in hac me causa tempus dilaturum putas? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. {{pn|2}}Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; ita multa dicunt, quae vix intellegam. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Easdemne res? inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Quare ad ea primum, si videtur; sin aliud quid voles, postea. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. ==II.== {{pn|3}}Existimo, igitur, inquam, Cato, veteres illos Platonis auditores, Speusippum, Aristotelem, Xenocratem, deinde eorum, Polemonem, Theophrastum, satis et copiose et eleganter habuisse constitutam disciplinam, ut non esset causa Zenoni, cum Polemonem audisset, cur et ab eo ipso et a superioribus dissideret. Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te dicta sunt; universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. {{pn|4}}Qui cum viderent ita nos esse natos, ut et communiter ad eas virtutes apti essemus, quae notae illustresque sunt, iustituiam dico, temperantiam, ceteras generis eiusdem - quae omnes similes artium reliquarum materia tantum ad meliorem partem et tractatione differunt -, easque ipsas virtutes viderent nos magnificentius appetere et ardentius, habere etiam insitam quandam vel potius innatam cupiditatem scientiae natosque esse ad congregationem hominum et ad societatem communitatemque generis humani, eaque in maximis ingeniis maxime elucere, totam philosophiam tris in partis diviserunt, quam partitionem a Zenone esse retentam videmus. {{pn|5}}Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Qui sit enim finis bonorum, mox, hoc loco tantum dico, a veteribus Peripateticis Academicisque, qui re consentientes vocabulis differebant, eum locum, quem civilem recte appellaturi videmur, Graeci politikon, graviter et copiose esse tractatum. ==III.== Quam multa illi de re publica scripserunt, quam multa de legibus! Quam multa non solum praecepta in artibus, sed etiam exempla in orationibus bene dicendi reliquerunt! primum enim ipsa illa, quae subtiliter disserenda erant, polite apteque dixerunt tum definientes, tum partientes, ut vestri etiam; sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. {{pn|6}}Deinde ea quae requirebant orationem ornatam et gravem, quam magnifice sunt dicta ab illis, quam splendide! De iustitia, de temperantia, de fortitudine, de amicitia, de aetate degenda, de philosophia, de capessenda re publica, [de temperantia, de fortitudine] hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Itaque quae sunt eorum consolationes, quae cohortationes, quae etiam monita et consilia scripta ad summos viros! Erat enim apud eos , ut est rerum ipsarum natura, sic dicendi exercitatio duplex. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. {{pn|7}}Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Quid? Ille incendat? Restinguet citius, si ardentem acceperit. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; quippe: habes enim a rhetoribus; illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. ==IV.== {{pn|8}}Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Qui et definierunt plurima et definiendi artes reliquerunt, quodque est definitioni adiunctum, ut res in partes dividatur, id et fit ab illis et quem ad modum fieri oporteat traditur; item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. {{pn|9}}Quanta autem ab illis varietas argumentorum ratione concludentium eorumque cum captiosis interrogationibus dissimilitudo! Quid, quod plurimis locis quasi denuntiant, ut neque sensuum fidem sine ratione nec rationis sensibus exquiramus? Quid? Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. {{pn|10}}Cumque duae sint artes, quibus perfecte ratio et oratio compleatur, una inveniendi, altera disserendi, hanc posteriorem et Stoici et Peripatetici, priorem autem illi egregie tradiderunt, hi omnino ne attigerunt quidem. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. ==V.== {{pn|11}}Similia dici possunt de explicatione naturae, qua et hi utuntur et vestri, neque vero ob duas modo causas, quo modo Epicuro videtur, ut pellatur mortis et religionis metus, sed etiam modestiam quandam cognitio rerum caelestium affert iis, qui videant quanta sit etiam apud deos moderatio, quantus ordo, et magnitudinem animi deorum opera et facta cernentibus, iustitiam etiam, cum cognitum habeas quod sit summi rectoris ac domini numen, quod consilium, quae voluntas; cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. {{pn|12}}Inest in eadem explicatione naturae insatiabilis quaedam e cognoscendis rebus voluptas,in qua una confectis rebus necessariis vacui negotiis honeste ac liberaliter possimus vivere. Ergo in hac ratione tota de maximis fere rebus Stoici illos secuti sunt, ut et deos esse et quattuor ex rebus omnia constare dicerent.Cum autem quarerentur res admodum difficilis, num quinta quaedam natura videretur esse, ex qua ratio et intellegentia oriretur, in quo etiam de animis cuius generis essent quaereretur, Zeno id dixit esse ignem, non nulla deinde aliter, sed ea pauca; de maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. {{pn|13}}Quam multa ab iis conquisita et collecta sunt de omnium animantium genere, ortu, membris, aetatibus! Quam multa de rebus iis, quae gignuntur e terra! Quam multae quamque de variis rebus et causae, cur quidque fiat! Qua ex omni copia plurima et certissima argumenta sumuntur ad cuiusque rei naturam explicandam. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Pauca mutat vel plura sane; at cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. ==VI.== {{pn|14}}Sed haec hactenus. Nunc videamus, quaeso, de summo bono, quod continet philosophiam, quid tandem attulerit, quam ob rem ab inventoribus tamquam a parentibus dissentiret. Hoc igitur loco, quamquam a te, Cato, diligenter est explicatum, finis hic bonorum [qui continet philosophiam] et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Cum enim superiores, e quibus planissime Polemo, secundum naturam vivere summum bonum esse dixissent, his verbis tria significari Stoici dicunt, unum eius modi, vivere adhibentem scientiam earum rerum, quae natura evenirent. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. {{pn|15}}Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Illud enim rectum est - quod katorthoma dicebas - contingitque sapienti soli, hoc autem inchoati cuiusdam officii est, non perfecti, quod cadere in non nullos insipientes potest. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Hoc non est positum in nostra actione. Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Itaque ab iis constitutio illa prima naturae, a qua tu, quoque ordiebare, his prope verbis exponitur: ==VII.== {{pn|16}}Omnis natura vult esse conservatrix sui, ut et salva sit et in genere conservetur suo. Ad hanc rem aiunt artis quoque requisitas, quae naturam adiuvarent in quibus ea numeretur in primis, quae est est vivendi ars, ut tueatur, quod a natura datum sit, quod desit, adquirat. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Cumque eorum utrumque per se expetendum esse dixissent, virtutes quoque utriusque eorum per se expetendas esse dicebant, <et> cum animum infinita quadam laude anteponerent corpori, virtutes quoque animi bonis corporis anteponebant. {{pn|17}}Sed cum sapientiam totius hominis custodem et procuratricem esse vellent, quae esset naturae comes et adiutrix, hoc sapientiae munus esse dicebant, ut, <cum> eum tueretur, qui constaret ex animo et corpore, in utroque iuvaret eum ac contineret. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; de animi bonis accuratius exquirebant in primisque reperiebant inesse in iis iustitiae semina primique ex omnibus philosophis natura tributum esse docuerunt, ut ii, qui procreati essent, a procreatoribus amarentur, et, id quod temporum ordine antiquius est, ut coniugis virorum et uxorum natura coniuncta esse dicerent, qua ex stirpe orirentur amicitia cognationum. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. {{pn|18}}Principiis autem a natura datis amplitudines quaedam bonorum excitabantur partim profectae a contemplatione rerum occultiorum, quod erat insitus menti cognitionis amor, e quo etiam rationis explicandae disserendique cupiditas consequebatur; quodque hoc solum animal natum est pudoris ac verecundiae particeps appetensque coniunctiorum hominum ad societatem animadvertentesque in omnibus rebus, quas ageret aut diceret, ut ne quid ab eo fieret nisi honeste ac decore, his initiis, ut ante dixi, <et> seminibus a natura datis temperantia, modestia, iustitia et omnis honestas perfecte absoluta est. ==VIII.== {{pn|19}}Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; quodne omnem naturam conservatricem sui dixerint, an quod omne animal ipsum sibi commendatum, ut se et salvum in suo genere et incolume vellet, an <quod>, cum omnium artium finis is esset, quem natura maxime quaereret, idem statui debere de totius arte vitae, an quod, cum ex animo constaremus et corpore, et haec ipsa et eorum virtutes per se esse sumendas. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. {{pn|20}}Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quid enim perversius, quid intolerabilius, quid stultius quam bonam valetudinem, quam dolorum omnium vacuitatem, quam integritatem oculorum reliquorumque sensuum ponere in bonis potius, quam dicerent nihil omnino inter eas res iisque contrarias interesse? Ea enim omnia, quae illi bona dicerent, praeposita esse, non bona, itemque illa, quae in corpore excellerent, stulte antiquos dixisse per se esse expetenda; sumenda potius quam expetenda. Ea denique omni vita, quae in una virtute consisteret, illam vitam, quae etiam ceteris rebus, quae essent secundum naturam, abundaret, magis expetendam non esse, sed magis sumendam. Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. ==IX.== {{pn|21}}O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Sequuntur enim ea, quae tu scientissime complexus es, omnium insipientiam, iniustitiam, alia vitia similia esse, omniaque peccata esse paria, eosque, qui natura doctrinaque longe ad virtutem processissent, nisi eam plane consecuti essent, summe esse miseros, neque inter eorum vitam et improbissimorum quicquam omnino interesse, ut Plato, tantus ille vir, si sapiens non fuerit, nihil melius quam quivis improbissimus nec beatius vixerit. Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Quis enim ferre posset ita loquentem eum, qui se auctorem vitae graviter et sapienter agendae profiteretur, nomina rerum commutantem, cumque idem sentiret quod omnes, quibus rebus eandem vim tribueret, alia nomina inponentem, verba modo mutantem, de opinionibus nihil detrahentem? {{pn|22}}Patronusne causae in epilogo pro reo dicens negaret esse malum exilium, publicationem bonorum? Haec reicienda esse, non fugienda? Nec misericordem iudicem esse oportere? In contione autem si loqueretur, si Hannibal ad portas venisset murumque iaculo traiecisset, negaret esse in malis capi, venire, interfici, patriam amittere? An senatus, cum triumphum Africano decerneret, 'quod eius virtute' aut 'felicitate' posset dicere, si neque virtus in ullo nisi in sapiente nec felicitas vere dici potest? Quae est igitur ista philosophia, quae communi more in foro loquitur, in libellis suo? Praesertim cum, quod illi suis verbis significent, in eo nihil novetur, [de ipsis rebus nihil mutetur] eaedem res maneant alio modo. {{pn|23}}Quid enim interest, divitias, opes, valitudinem bona dicas anne praeposita, cum ille, qui ista bona dicit, nihilo plus iis tribuat quam tu, qui eadem illa praeposita nominas? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Tuberonem de dolore patiendo scriberet, quod esse caput debebat, si probari posset, nusquam posuit, non esse malum dolorem, sed quid esset et quale, quantumque in eo inesset alieni, deinde quae ratio esset perferendi; cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. ==X.== {{pn|24}}Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. A mene tu? inquam. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. {{pn|25}}Sed primum positum sit nosmet ipsos commendatos esse nobis primamque ex natura hanc habere appetitionem, ut conservemus nosmet ipsos. Hoc convenit; sequitur illud, ut animadvertamus qui simus ipsi, ut nos, quales oportet esse, servemus. Sumus igitur homines. Ex animo constamus et corpore, quae sunt cuiusdam modi, nosque oportet, ut prima appetitio naturalis postulat, haec diligere constituereque ex his finem illum summi boni atque ultimi. Quem, si prima vera sunt, ita constitui necesse est: earum rerum, quae sint secundum naturam, quam plurima et quam maxima adipisci. {{pn|26}}Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. ==XI.== Age nunc isti doceant, vel tu potius - quis enim ista melius? -, quonam modo ab isdem principiis profecti efficiatis, ut honeste vivere - id est enim vel e virtute vel naturae congruenter vivere - summum bonum sit, et quonam modo aut quo loco corpus subito deserueritis omniaque ea, quae, secundum naturam cum sint, absint a nostra potestate, ipsum denique officium. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. {{pn|27}}Quodsi non hominis summum bonum quaeremus, sed cuiusdam animantis, is autem esset nihil nisi animus - liceat enim fingere aliquid eiusmodi, quo verum facilius reperiamus -, tamen illi animo non esset hic vester finis. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. {{pn|28}}Cuiuscumque enim modi animal constitueris, necesse est, etiamsi id sine corpore sit, ut fingimus, tamen esse in animo quaedam similia eorum, quae sunt in corpore, ut nullo modo, nisi ut exposui, constitui possit finis bonorum. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Cum autem hominem in eo genere posuisset, ut ei tribueret animi excellentiam, summum bonum id constituit, non ut excelleret animus, sed ut nihil esse praeter animum videretur. Uno autem modo in virtute sola summum bonum recte poneretur, si quod esset animal, quod totum ex mente constaret, id ipsum tamen sic, ut ea mens nihil haberet in se, quod esset secundum naturam, ut valitudo est. ==XII.== {{pn|29}}Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Itaque in quibus propter eorum exiguitatem obscuratio consequitur, saepe accidit, ut nihil interesse nostra fateamur, sint illa necne sint, ut in sole, quod a te dicebatur, lucernam adhibere nihil interest aut teruncium adicere Croesi pecuniae. {{pn|30}}Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Ut ei, qui iucunde vixerit annos decem, si aeque vita iucunda menstrua addatur, quia momentum aliquod habeat ad iucundum accessio, bonum sit; si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Habent enim accessionem dignam, in qua elaboretur, ut mihi in hoc Stoici iocari videantur interdum, cum ita dicant, si ad illam vitam, quae cum virtute degatur, ampulla aut strigilis accedat, sumpturum sapientem eam vitam potius, quo haec adiecta sint, nec beatiorem tamen ob eam causam fore. {{pn|31}}Hoc simile tandem est? Non risu potius quam oratione eiciendum? Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? At vero pravitate membrorum et cruciatu dolorum si quis quem levet, magnam ineat gratiam, nec si ille sapiens ad tortoris eculeum a tyranno ire cogatur, similem habeat vultum et si ampullam perdidisset, sed ut magnum et difficile certamen iniens, cum sibi cum capitali adversario, dolore, depugnandum videret, excitaret omnes rationes fortitudinis ac patientiae, quarum praesidio iniret illud difficile, ut dixi, magnumque proelium. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; sint modo partes vitae beatae. ==XIII.== {{pn|32}}Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Quo constituto tum licebit otiose ista quaerere, de magnitudine rerum, de excellentia, quanta in quoque sit ad beate vivendum, de istis ipsis obscurationibus, quae propter exiguitatem vix aut ne vix quidem appareant. Quid, de quo nulla dissensio est? Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Omnis enim est natura diligens sui. Quae est enim, quae se umquam deserat aut partem aliquam sui aut eius partis habitum aut vini aut ullius earum rerum, quae secundum naturam sunt, aut motum aut statum? Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Nulla profecto <est> , quin suam vim retineat a primo ad extremum. Quo modo igitur evenit, ut hominis natura sola esset, quae hominem relinqueret, quali oblivisceretur corporis, quae summum bonum non in toto homine, sed in parte hominis poneret? {{pn|33}}Quo modo autem, quod ipsi etiam fatentur constatque inter omnis, conservabitur ut simile sit omnium naturarum illud ultimum, de quo quaeritur? Tum enim esset simile, si in ceteris quoque naturis id cuique esset ultimum, quod in quaque excelleret. Tale enim visum est ultimum Stoicorum. {{pn|34}}Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Quin potius ita dicis, omne animal applicatum esse ad id, quod in eo sit optimum, et in eius unius occupatum esse custodia, reliquasque naturas nihil aliud agere, nisi ut id conservent, quod in quaque optimum sit? Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Sin autem reliqua appetenda sunt, cur, quod est ultimum rerum appetendarum, id non aut ex omnium earum aut ex plurimarum et maximarum appetitione concluditur? Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. {{pn|35}}Qualem igitur hominem natura inchoavit? et quod est munus, quod opus sapientiae? Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; rationis enim perfectio est virtus; si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. ==XIV.== {{pn|36}}Nunc de hominis summo bono quaeritur; quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? cum enim constet inter omnes omne officium munusque sapientiae in hominis cultu esse occupatum, alii - ne me existimes contra Stoicos solum dicere - eas sententias afferunt, ut summum bonum in eo genere ponant, quod sit extra nostram potestatem, tamquam de inanimo aliquo loquantur, alii contra, quasi corpus nullum sit hominis, ita praeter animum nihil curant, cum praesertim ipse quoque animus non inane nescio quid sit - neque enim id possum intellegere -, sed in quodam genere corporis, ut ne is quidem virtute una contentus sit, sed appetat vacuitatem doloris. quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; at vero illa perfecta atque plena eorum, qui cum de hominis summo bono quaererent, nullam in eo neque animi neque corporis partem vacuam tutela reliquerunt. {{pn|37}}Vos autem, Cato, quia virtus, ut omnes fatemur, altissimum locum in homine et maxime excellentem tenet, et quod eos, qui sapientes sunt, absolutos et perfectos putamus, aciem animorum nostrorum virtutis splendore praestringitis. In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Non enim, quod facit in frugibus, ut, cum ad spicam perduxerit ab herba, relinquat et pro nihilo habeat herbam, idem facit in homine, cum eum ad rationis habitum perduxit. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. {{pn|38}}Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Ut si cultura vitium, cuius hoc munus est, ut efficiat, ut vitis cum partibus suis omnibus quam optime se habeat -, sed sic intellegamus - licet enim, ut vos quoque soletis, fingere aliquid docendi causa si igitur illa cultura vitium in vite insit ipsa, cetera, credo, velit, quae ad colendam vitem attinebunt, sicut antea, se autem omnibus vitis partibus praeferat statuatque nihil esse mellus in vite quam se. similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. {{pn|39}}Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Naturalem enim appetitionem, quam vocant horme , itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt. Cum autem ad summum bonum volunt pervenire, transiliunt omnia et duo nobis opera pro uno relinquunt, ut alia sumamus, alia expetamus, potius quam uno fine utrumque concluderent. ==XV.== {{pn|40}}At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Quod totum contra est. introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. {{pn|41}}Itaque contra est, ac dicitis; nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Explanetur igitur. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. {{pn|42}}Ut quidam Philosophi, cum a sensibus profecti maiora quaedam et diviniora vidissent, sensus reliquerunt, sic isti, cum ex appetitione rerum virtutis pulchritudinem aspexissent, omnia, quae praeter virtutem ipsam viderant, abiecerunt obliti naturam omnem appetendarum rerum ita late patere, ut a principiis permanaret ad fines, neque intellegunt se rerum illarum pulchrarum atque admirabilium fundamenta subducere. ==XVI.== {{pn|43}}Itaque mihi videntur omnes quidem illi errasse, qui finem bonorum esse dixerunt honeste vivere, sed alius alio magis, Pyrrho scilicet maxime, qui virtute constituta nihil omnino, quod appetendum sit, relinquat, deinde Aristo, qui nihil relinquere non est ausus, introduxit autem, quibus commotus sapiens appeteret aliquid. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; quod autem ea, quae ad naturam accommodata et per se assumenda esse dicunt, non adiungunt ad finem bonorum, desciscunt a natura et quodam modo sunt non dissimiles Aristonis. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. {{pn|44}}Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Neutrum vero, inquit ille. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. {{pn|45}}Optime, inquam. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Sed primum illud vide, gravissimam illam vestram sententiam, quae familiam ducit, honestum quod sit, id esse bonum solum honesteque vivere bonorum finem, communem fore vobis cum omnibus, qui in una virtute constituunt finem bonorum, quodque dicitis, informari non posse virtutem, si quicquam, nisi quod honestum sit, numeretur, idem dicetur ab illis, modo quos nominavi. Mihi autem aequius videbatur Zenonem cum Polemone disceptantem, a quo quae essent principia naturae acceperat, a communibus initiis progredientem videre ubi primum insisteret et unde causa controversiae nasceretur, non stantem cum iis, qui ne dicerent quidem sua summa bona esse a natura profecta, uti isdem argumentis, quibus illi uterentur, isdemque sententiis. ==XVII.== {{pn|46}}Minime vero illud probo, quod, cum docuistis, ut vobis videmini, bonum solum esse, quod honestum sit, tum rursum dicitis initia proponi necesse esse apta is et accommodata naturae, quorum ex selectione virtus possit existere. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. {{pn|47}}Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; esse enim unam rationem, qua et principia rerum agendarum et ultima bonorum continerentur, atque ut Aristonis esset explosa sententia dicentis nihil differre aliud ab alio, nec esse res ullas praeter virtutes et vitia, inter quas quicquam omnino interesset, sic errare Zenonem, qui nulla in re nisi in virtute aut vitio propensionem ne minimi quidem momenti ad summum bonum adipiscendum esse diceret et, cum ad beatam vitam nullum momentum cetera haberent, ad appetitionem tamen rerum esse in iis momenta diceret; quasi vero haec appetitio non ad summi boni adeptionem pertineret! {{pn|48}}Quid autem minus consentaneum est quam quod aiunt cognitio summo bono reverti se ad naturam, ut ex ea petant agendi principium, id est officii? Non enim actionis aut officii ratio impellit ad ea, quae secundum naturam sunt, petenda, sed ab iis et appetitio et actio commovetur. ==XVIII.== Nunc venio ad tua illa brevia, quae consectaria esse dicebas, et primum illud, quo nihil potest brevius: Bonum omne laudabile, laudabile autem honestum, bonum igitur omne honestum. 0 plumbeum pugionem! Quis enim tibi primum illud concesserit? - quo quidem concesso nihil opus est secundo; si enim omne bonum laudabile est, omne honestum est - {{pn|49}}Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt? {{pn|50}}Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Iam ille sorites , quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. Sed ego in hoc resisto; eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Illud vero minime consectarium, sed in primis hebes, illorum scilicet, non tuum, gloriatione dignam esse beatam vitam, quod non possit sine honestate contingere, ut iure quisquam glorietur. {{pn|51}}Dabit hoc Zenoni Polemo, etiam magister eius et tota illa gens et reliqui, qui virtutem omnibus rebus multo anteponentes adiungunt ei tamen aliquid summo in bono finiendo. Si enim virtus digna est gloriatione, ut est, tantumque praestat reliquis rebus, ut dici vix possit, et beatus esse poterit virtute una praeditus carens ceteris, nec tamen illud tibi concedetur, praeter virtutem nihil in bonis esse ducendum. Illi autem, quibus summum bonum sine virtute est, non dabunt fortasse vitam beatam habere, in quo iure possit gloriari, etsi illi quidem etiam voluptates faciunt interdum gloriosas. ==XIX.== {{pn|52}}Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Nam cum expectant et avent audire cur dolor malum non sit, dicunt illi asperum esse dolere, molestum, odiosum, contra naturam, difficile toleratu, sed, quia nulla sit in dolore nec fraus nec improbitas nec malitia nec culpa nec turpitudo, non esse illud malum. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. {{pn|53}}Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Ut enim sit apud illos, id quod est a te laudatum, ordo rerum conservatus et omnia inter se apta et conexa - sic enim aiebas -, tamen persequi non debemus, si a falsis principiis profecta congruunt ipsa sibi et a proposito non aberrant. {{pn|54}}In prima igitur constitutione Zeno tuus a natura recessit, cumque summum bonum posuisset in ingenii praestantia, quam virtutem vocamus, nec quicquam aliud bonum esse dixisset, nisi quod esset honestum, nec virtutem posse constare, si in ceteris rebus esset quicquam, quod aliud alio melius esset aut peius, his propositis tenuit prorsus consequentia. Recte dicis; negare non possum. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. {{pn|55}}Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; non autem hoc: igitur ne illud quidem. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Quae sequuntur igitur? Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Sensus enim cuiusque et natura rerum atque ipsa veritas clamabat quodam modo non posse adduci, ut inter eas res, quas Zeno exaequaret, nihil interesset. ==XX.== {{pn|56}}Postea tuus ille Poenulus - scis enim Citieos, clientes tuos, e Phoenica profectos -, homo igitur acutus, causam non optinens repugnante natura verba versare coepit et primum rebus iis, quas nos bonas ducimus, concessit, ut haberentur aestimabiles et ad naturam accommodatae, faterique coepit sapienti, hoc est summe beato, commodius tamen esse si ea quoque habeat, quae bona, non audet appellare, naturae accommodata esse concedit, negatque Platonem, si sapiens non sit, eadem esse in causa, qua tyrannum Dionysium; huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. {{pn|57}}Hic loquebatur aliter atque omnes, sentiebat idem, quod ceteri. Nec vero minoris aestimanda ducebat ea, quae ipse bona negaret esse, quam illi, qui ea bona esse dicebant. Quid igitur voluit sibi, qui illa mutaverit? Saltem aliquid de pondere detraxisset et paulo minoris aestimavisset ea quam Peripatetici, ut sentire quoque aliud, non solum dicere is videretur. Quid? de ipsa beata vita, ad quam omnia referuntur, quae dicitis? Negatis eam esse, quae expleta sit omnibus iis rebus, quas natura desideret. Totamque eam in una virtute ponitis; cumque omnis controversia aut de re soleat aut de nomine esse, utraque earum nascitur, si aut res ignoratur aut erratur in nomine. Quorum si neutrum est, opera danda est, ut verbis utamur quam usitatissimis et quam maxime aptis, id est rem declarantibus. {{pn|58}}Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. ==XXI.== Dicunt appetitionem animi moveri, cum aliquid ei secundum naturam esse videatur, omniaque, quae secundum naturam sint, aestimatione aliqua digna eaque pro eo, quantum in quoque sit ponderis, esse aestimanda, quaeque secundum naturam sint, partim nihil habere in sese eius appetitionis, de qua saepe iam diximus, quae nec honesta nec laudabilia dicantur, partim, quae voluptatem habeant in omni animante, sed in homine rationem etiam. Ex ea quae sint apta, ea bonesta, ea pulchra, ea laudabilia, illa autem superiora naturale nominantur, quae coniuncta cum honestis vitam beatam perficiunt et absolvunt. {{pn|59}}Omnium autem eorum commodorum, quibus non illi plus tribuunt, qui illa bona esse dicunt, quam Zeno, qui negat, longe praestantissimum esse, quod honestum esset atque laudabile. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Sed tamen tantam vim esse honestatis, tantumque eam rebus omnibus praestare et excellere, ut nullis nec suppliciis nec praemiis demoveri possit ex eo, quod rectum esse decreverit, omniaque, quae dura, difficilia, adversa videantur, ea virtutibus iis, quibus a natura essemus ornati, opteri posse, non faciles illas quidem nec contemnendas - quid enim esset in virtute tantum? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. {{pn|60}}Ad summam ea, quae Zeno aestimanda et sumenda et apta naturae esse dixit, eadem illi bona appellant, vitam autem beatam illi eam, quae constaret ex iis rebus, quas dixi, aut plurimis aut gravissimis. Zeno autem, quod suam, quod propriam speciem habeat, cur appetendum sit, id solum bonum appellat, beatam autem vitam eam solam, quae cum virtute degatur. ==XXII.== Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? {{pn|61}}Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? 'Nos cum te, M. Cato, studiosissimum philosophiae, iustissimum virum, optimum iudicem, religiosissimum testem, audiremus, admirati sumus, quid esset cur nobis Stoicos anteferres, qui de rebus bonis et malis sentirent ea, quae ab hoc Polemone Zeno cognoverat, nominibus uterentur iis, quae prima specie admirationem, re explicata risum moverent. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Praesertim cum in re publica princeps esse velles ad eamque tuendam cum summa tua dignitate maxime a nobis ornari atque instrui posses. nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata, praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera, status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores civitatum perscripsimus. Eloquentiae vero, quae et principibus maximo ornamento est, et qua te audimus valere plurimum, quantum tibi ex monumentis nostris addidisses!' Ea cum dixissent, quid tandem talibus viris responderes? {{pn|62}}Rogarem te, inquit, ut diceres pro me tu idem, qui illis orationem dictavisses, vel potius paulum loci mihi, ut iis responderem, dares, nisi et te audire nunc mallem et istis tamen alio tempore responsurus essem, tum scilicet, cum tibi. ==XXIII.== Atque, si verum respondere velles, Cato, haec erant dicenda, non eos tibi non probatos, tantis ingeniis homines tantaque auctoritate, sed te animadvertisse, quas res illi propter antiquitatem parum vidissent, eas a Stoicis esse perspectas, eisdemque de rebus hos cum acutius disseruisse, tum sensisse gravius et fortius, quippe qui primum valitudinem bonam expetendam negent esse, eligendam dicant, nec quia bonum sit valere, sed quia sit non nihilo aestimandum - neque tamen pluris [quam] illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; hoc vero te ferre non potuisse, quod antiqui illi quasi barbati, ut nos de nostris solemus dicere, crediderint, eius, qui honeste viveret, si idem etiam bene valeret, bene audiret, copiosus esset, optabiliorem fore vitam melioremque et magis expetendam quam illius, qui aeque vir bonus 'multis modis' esset, ut Ennii Alcmaeo, 'círcumventus mórbo, exilio atque inopia'. {{pn|63}}Illi igitur antiqui non tam acute optabiliorem illam vitam putant, praestantiorem, beatiorem, Stoici autem tantum modo praeponendam in seligendo, non quo beatior ea vita sit, sed quod ad naturam accommodatior. Et, qui sapientes non sint, omnes aeque esse miseros, Stoici hoc videlicet viderunt, illos autem id fugerat superiores, qui arbitrabantur homines sceleribus et parricidiis inquinatos nihilo miseriores esse quam eos, qui, cum caste et integre viverent, nondum perfectam illam sapientiam essent consecuti. {{pn|64}}Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Quis enim ignorat, si plures ex alto emergere velint, propius fore eos quidem ad respirandum, qui ad summam iam aquam adpropinquent, sed nihilo magis respirare posse quam eos, qui sint in profundo? Nihil igitur adiuvat procedere et progredi in virtute, quo minus miserrimus sit, ante quam ad eam pervenerit, quoniam in aqua nihil adiuvat, et, quoniam catuli, qui iam dispecturi sunt, caeci aeque et ii, qui modo nati, Platonem quoque necesse est, quoniam nondum videbat sapientiam, aeque caecum animo ac Phalarim fuisse? ==XXIV.== {{pn|65}}Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris; nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Gracchum patrem <non> beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Nec tamen ille erat sapiens - quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? -; sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. {{pn|66}}Conferam avum tuum Drusum cum C. Graccho, eius fere, aequalí? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Si nihil est, quod tam miseros faciat quam inpietas et scelus, ut iam omnes insipientes sint miseri, quod profecto sunt, non est tamen aeque miser, qui patriae consulit, et is, qui illam extinctam cupit. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. {{pn|67}}Vestri autem progressionem ad virtutem fieri, aiunt, levationem vitiorum fieri negant. at quo utantur homines acuti argomento ad probandum, operae pretium est considerare. quarum, inquit, artium summae crescere possunt, earum etiam contrariorum summa poterit augeri; ad virtutis autem summam accedere nihil potest; ne vitia quidem igitur crescere poterunt, quae sunt virtutum contraria. utrum igitur tandem perspicuisne dubia aperiuntur, an dubiis perspicua tolluntur? Atqui hoc perspicuum est, vitia alia [in] aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. {{pn|68}}Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. si enim propterea vitia alia aliis maiora non sunt, quia ne ad finem quidem bonorum eum, quem vos facitis, quicquam potest accedere, quoniam perspicuum est vitia non esse omnium paria, finis bonorum vobis mutandus est. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. ==XXV.== Quae est igítur causa istarum angustiarum? Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Cum enim, quod honestum sit, id solum bonum esse confirmatur, tollitur cura valitudinis, diligente rei familiaris, adininistratio rei publicae, ordo gerendorum negotiorum, officia vitae, ipsum denique illud honestum, in quo uno vultis esse omnia, deserendum est. quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Ex ea difficultate illae 'fallaciloquae', ut ait Accius, 'malitiae' natae sunt. {{pn|69}}Quod enim sapientia, pedem ubi poneret, non habebat sublatis officiis omnibus, officia autem tollebantur dilectu omni et discrimine remoto, quae esse poterant rebus omnibus sic exaequatis, ut inter eas nihil interesset, ex his angustiis ista evaserunt deteriora quam Aristonis. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; neget. Quid? quae contraria sunt his, malane? Nihilo magis. Zenonem roges; respondeat totidem verbis. Admirantes quaeramus ab utroque, quonam modo vitam agere possimus, si nihil interesse nostra putemus, valeamus aegrine simus, vacemus an cruciemur dolore, frigus, famem propulsare possimus necne possimus. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. {{pn|70}}Quid Zeno? Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. {{pn|71}}Idem adhuc; audi. Reliqua et risum contine, si potes: Media illa, inquit, inter quae nihil interest, tamen eiusmodi sunt, ut eorum alia eligenda sint, alia reicienda, alia omnino neglegenda, hoc est, ut eorum alia velis, alia nolis, alia non cures. - At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. - Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. ==XXVI.== {{pn|72}}- Quis istud, quaeso, nesciebat? verum audiamus. - Ista, inquit, quae dixisti, valere, locupletem esse, non dolere, bona non dico, sed dicam Graece proegmena, Latine autem product a - sed praeposita aut praecipua malo, sit tolerabilius et mollius -; illa autem, morbum, egestatem, dolorem, non appello mala, sed, si libet, reiectanea. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Se omnia, quae secundum naturam sint, bona appellare, quae autem contra, mala. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? aut doceat paratiorem me ad contemnendam pecuniam fore, si illam in rebus praepositis quam si in bonis duxero, fortioremque in patiendo dolore, si eum asperum et difficilem perpessu et contra naturam esse quam si malum dixero. {{pn|73}}Facete M. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: 'Quid enim?' aiebat. 'Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Quid adiuvas? avaritiamne minuis? Quo modo? Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum'. - Nihil ad rem! - 'Ne sit sane; at certe gravius. nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. id mihi magnum videtur.' Itaque dicebat plus tribui divitiis a Zenone, qui eas in praepositis poneret, quam ab Aristotele, qui bonum esse divitias fateretur, sed neque magnum bonum et prae rectis honestisque contemnendum ac despiciendum nec magnopere expetendum, omninoque de istis omnibus verbis a Zenone mutatis ita disputabat, et, quae bona negarentur ab eo esse et quae mala, illa laetioribus nominibus appellari ab eo quam a nobis, haec tristioribus. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. ==XXVII.== {{pn|74}}Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae ubique sint, sapientis esse dicatis. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Haec paradoxa illi, nos admirabilia dicamus. quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; nulla erit controversia. Omnia peccata paria dicitis. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Murenam te accusante defenderem. apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; nunc agendum est subtilius. Peccata paria. {{pn|75}}- Quonam modo? - Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. - Perge porro; nam de isto magna dissensio est. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. - Ut, inquit, in fidibus pluribus, nisi nulla earum <non> ita contenta nervis sit, ut concentum servare possit, omnes aeque incontentae sint, sic peccata, quia discrepant, aeque discrepant; paria sunt igitur. - Hic ambiguo ludimur. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Ecce aliud simile dissimile. {{pn|76}}Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. - Hoc non videre, cuius generis onus navis vehat, id ad gubernatoris artem nil pertinere! Itaque aurum paleamne portet, ad bene aut ad male gubernandum nihil interesse! At quid inter parentem et servulum intersit, intellegi et potest et debet. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. ==XXVIII.== {{pn|77}}Urgent tamen et nihil remittunt. Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Scaevolam, et quasi nihil inter res quoque ipsas, in quibus peccatur, intersit, ut, quo hae maiores minoresve sint, eo, quae peccentur in his rebus, aut maiora sint aut minora! {{pn|78}}Itaque - iam enim concludatur oratio - hoc uno vitio maxime mihi premi videntur tui Stoici, quod se posse putant duas contrarias sententias optinere. quid enim est tam repugnans quam eundem dicere, quod honestum sit, solum id bonum esse, qui dicat appetitionem rerum ad vivendum accommodatarum natura profectam? Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.tenent mordicus. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. {{pn|79}}Quam illorum tristitiam atque asperitatem fugiens Panaetius nec acerbitatern sententiarum nec disserendi spinas probavit fuitque in altero genere mitior, in altero illustrior semperque habuit in ore Platonem, Aristotelem, Xenocratem, Theophrastum, Dicaearchum, ut ipsius scripta declarant. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; verum hoc idem saepe faciamus. {{pn|80}}Nos vero, inquit ille; nam quid possumus facere melius? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Scrupulum, inquam, abeunti; sed videbimus. Quae cum essent dicta, discessimus. {{Liber |Ante = Liber III |AnteNomen = ../Liber III |Post = Liber V |PostNomen = ../Liber V }} {{finis}} 19pyvhcl1t3w1sezii7ut9nh1ptckpb 0 2496 266377 126692 2026-05-16T08:42:08Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De finibus bonorum et malorum/Liber Tertius]] ad [[De finibus bonorum et malorum/Liber III]] praeter redirectionem 126692 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |OperaeTitulus=De Finibvs Bonorvm et Malorvm |OperaeWikiPagina=De finibus bonorum et malorum |SubTitulus=[[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|Opera philosophica]], Liber Secundus |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |Annus= 45 a.Ch.n. }} ---- [1] Voluptatem quidem, Brute, si ipsa pro se loquatur nec tam pertinaces habeat patronos, concessuram arbitror convictam superiore libro dignitati. etenim sit inpudens, si virtuti diutius repugnet, aut si honestis iucunda anteponat aut pluris esse contendat dulcedinem corporis ex eave natam laetitiam quam gravitatem animi atque constantiam. quare illam quidem dimittamus et suis se finibus tenere iubeamus, ne blanditiis eius inlecebrisque impediatur disputandi severitas. [2] quaerendum est enim, ubi sit illud summum bonum, quod reperire volumus, quoniam et voluptas ab eo remota est, et eadem fere contra eos dici possunt, qui vacuitatem doloris finem bonorum esse voluerunt, nec vero ullum probetur <oportet> summum bonum, quod virtute careat, qua nihil potest esse praestantius. itaque quamquam in eo sermone, qui cum Torquato est habitus, non remissi fuimus, tamen haec acrior est cum Stoicis parata contentio. quae enim de voluptate dicuntur, ea nec acutissime nec abscondite disseruntur; neque enim qui defendunt eam versuti in disserendo sunt nec qui contra dicunt causam difficilem repellunt. [3] ipse etiam dicit Epicurus ne argumentandum quidem esse de voluptate, quod sit positum iudicium eius in sensibus, ut commoneri nos satis sit, nihil attineat doceri. quare illa nobis simplex fuit in utramque partem disputatio. nec enim in Torquati sermone quicquam implicatum aut tortuosum fuit, nostraque, ut mihi videtur, dilucida oratio. Stoicorum autem non ignoras quam sit subtile vel spinosum potius disserendi genus, idque cum Graecis tum magis nobis, quibus etiam verba parienda sunt inponendaque nova rebus novis nomina. quod quidem nemo mediocriter doctus mirabitur cogitans in omni arte, cuius usus vulgaris communisque non sit, multam novitatem nominum esse, cum constituantur earum rerum vocabula, quae in quaque arte versentur. [4] itaque et dialectici et physici verbis utuntur iis, quae ipsi Graeciae nota non sint, geometrae vero et musici, grammatici etiam more quodam loquuntur suo. ipsae rhetorum artes, quae sunt totae forenses atque populares, verbis tamen in docendo quasi privatis utuntur ac suis. atque ut omittam has artis elegantes et ingenuas, ne opifices quidem tueri sua artificia possent, nisi vocabulis uterentur nobis incognitis, usitatis sibi. quin etiam agri cultura, quae abhorret ab omni politiore elegantia, tamen eas res, in quibus versatur, nominibus notavit novis. quo magis hoc philosopho faciendum est. ars est enim philosophia vitae, de qua disserens arripere verba de foro non potest. [5] Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. quodsi in ea lingua, quam plerique uberiorem putant, concessum a Graecia est ut doctissimi homines de rebus non pervagatis inusitatis verbis uterentur, quanto id nobis magis est concedendum, qui ea nunc primum audemus attingere? et quoniam saepe diximus, et quidem cum aliqua querela non Graecorum modo, sed eorum etiam, qui se Graecos magis quam nostros haberi volunt, nos non modo non vinci a Graecis verborum copia, sed esse in ea etiam superiores, elaborandum est ut hoc non in nostris solum artibus, sed etiam in illorum ipsorum adsequamur. quamquam ea verba, quibus instituto veterum utimur pro Latinis, ut ipsa philosophia, ut rhetorica, dialectica, grammatica, geometria, musica, quamquam Latine ea dici poterant, tamen, quoniam usu percepta sunt, nostra ducamus. [6] Atque haec quidem de rerum nominibus. de ipsis rebus autem saepenumero, Brute, vereor ne reprehendar, cum haec ad te scribam, qui cum in philosophia, tum in optimo genere philosophiae tantum processeris. quod si facerem quasi te erudiens, iure reprehenderer. sed ab eo plurimum absum neque, ut ea cognoscas, quae tibi notissima sunt, ad te mitto, sed quia facillime in nomine tuo adquiesco, et quia te habeo aequissimum eorum studiorum, quae mihi communia tecum sunt, existimatorem et iudicem. attendes igitur, ut soles, diligenter eamque controversiam diiudicabis, quae mihi fuit cum avunculo tuo, divino ac singulari viro. [7] nam in Tusculano cum essem vellemque e bibliotheca pueri Luculli quibusdam libris uti, veni in eius villam, ut eos ipse, ut solebam, depromerem. quo cum venissem, M. Catonem, quem ibi esse nescieram, vidi in bibliotheca sedentem multis circumfusum Stoicorum libris. erat enim, ut scis, in eo aviditas legendi, nec satiari poterat, quippe qui ne reprehensionem quidem vulgi inanem reformidans in ipsa curia soleret legere saepe, dum senatus cogeretur, nihil operae rei publicae detrahens. quo magis tum in summo otio maximaque copia quasi helluari libris, si hoc verbo in tam clara re utendum est, videbatur. [8] quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? a villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. est enim mihi magnae curae--quamquam hoc quidem proprium tuum munus est--, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat. laboro autem non sine causa; nam et avi eius memoria moveor--nec enim ignoras, quanti fecerim Caepionem, qui, ut opinio mea fert, in principibus iam esset, si viveret--, et Lucullus mihi versatur ante oculos, vir cum virtutibus omnibus excellens, tum mecum et amicitia et omni voluntate sententiaque coniunctus. [9] Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. sed residamus, inquit, si placet. Itaque fecimus. [10] Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; quod quidem nobis non saepe contingit. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Minime vero, inquit ille, consentit. quicquid enim praeter id, quod honestum sit, expetendum esse dixeris in bonisque numeraveris, et honestum ipsum quasi virtutis lumen extinxeris et virtutem penitus everteris. [11] Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? de quibus cupio scire quid sentias. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? quos bonos viros, fortes, iustos, moderatos aut audivimus in re publica fuisse aut ipsi vidimus, qui sine ulla doctrina naturam ipsam secuti multa laudabilia fecerunt, eos melius a natura institutos fuisse, quam institui potuissent a philosophia, si ullam aliam probavissent praeter eam, quae nihil aliud in bonis haberet nisi honestum, nihil nisi turpe in malis; ceterae philosophorum disciplinae, omnino alia magis alia, sed tamen omnes, quae rem ullam virtutis expertem aut in bonis aut in malis numerent, eas non modo nihil adiuvare arbitror neque firmare, quo meliores simus, sed ipsam depravare naturam. nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. [12] Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Minime vero istorum quidem, inquit. cum enim virtutis hoc proprium sit, earum rerum, quae secundum naturam sint, habere delectum, qui omnia sic exaequaverunt, ut in utramque partem ita paria redderent, uti nulla selectione uterentur, hi virtutem ipsam sustulerunt. [13] Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. [14] Quonam modo? inquam. si una virtus, unum istud, quod honestum appellas, rectum, laudabile, decorum-- erit enim notius quale sit pluribus notatum vocabulis idem declarantibus--, id ergo, inquam, si solum est bonum, quid habebis praeterea, quod sequare? aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum--ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus--, quid praeterea dices esse fugiendum? Non ignoranti tibi, inquit, quid sim dicturus, sed aliquid, ut ego suspicor, ex mea brevi responsione arripere cupienti non respondebo ad singula, explicabo potius, quoniam otiosi sumus, nisi alienum putas, totam Zenonis Stoicorumque sententiam. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. [15] Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; quid censes in Latino fore? Facillimum id quidem est, inquam. si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. et tamen puto concedi nobis oportere ut Graeco verbo utamur, si quando minus occurret Latinum, ne hoc ephippiis et acratophoris potius quam proegmenis et apoproegmenis concedatur; quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. [16] Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Sedulo, inquam, faciam. sed 'fortuna fortis'; quare conare, quaeso. quid enim possumus hoc agere divinius? Placet his, inquit, quorum ratio mihi probatur, simulatque natum sit animal--hinc enim est ordiendum--, ipsum sibi conciliari et commendari ad se conservandum et ad suum statum eaque, quae conservantia sint eius status, diligenda, alienari autem ab interitu iisque rebus, quae interitum videantur adferre. id ita esse sic probant, quod ante, quam voluptas aut dolor attigerit, salutaria appetant parvi aspernenturque contraria, quod non fieret, nisi statum suum diligerent, interitum timerent. fieri autem non posset ut appeterent aliquid, nisi sensum haberent sui eoque se diligerent. ex quo intellegi debet principium ductum esse a se diligendo. [17] in principiis autem naturalibus [diligendi sui] plerique Stoici non putant voluptatem esse ponendam. quibus ego vehementer adsentior, ne, si voluptatem natura posuisse in iis rebus videatur, quae primae appetuntur, multa turpia sequantur. satis esse autem argumenti videtur quam ob rem illa, quae prima sunt adscita natura, diligamus, quod est nemo, quin, cum utrumvis liceat, aptas malit et integras omnis partis corporis quam, eodem usu, inminutas aut detortas habere. rerum autem cognitiones, quas vel comprehensiones vel perceptiones vel, si haec verba aut minus placent aut minus intelleguntur, katalÆceiw appellemus licet, eas igitur ipsas propter se adsciscendas arbitramur, quod habeant quiddam in se quasi complexum et continens veritatem. id autem in parvis intellegi potest, quos delectari videamus, etiamsi eorum nihil intersit, si quid ratione per se ipsi invenerint. [18] artis etiam ipsas propter se adsumendas putamus, cum quia sit in iis aliquid dignum adsumptione, tum quod constent ex cognitionibus et contineant quiddam in se ratione constitutum et via. a falsa autem adsensione magis nos alienatos esse quam a ceteris rebus, quae sint contra naturam, arbitrantur. iam membrorum, id est partium corporis, alia videntur propter eorum usum a natura esse donata, ut manus, crura, pedes, ut ea, quae sunt intus in corpore, quorum utilitas quanta sit a medicis etiam disputatur, alia autem nullam ob utilitatem quasi ad quendam ornatum, ut cauda pavoni, plumae versicolores columbis, viris mammae atque barba. [19] Haec dicuntur fortasse ieiunius; sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Est, ut dicis, inquam. sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. [20] Progrediamur igitur, quoniam, inquit, ab his principiis naturae discessimus, quibus congruere debent quae sequuntur. sequitur autem haec prima divisio: Aestimabile esse dicunt--sic enim, ut opinor, appellemus-- id, quod aut ipsum secundum naturam sit aut tale quid efficiat, ut selectione dignum propterea sit, quod aliquod pondus habeat dignum aestimatione, quam illi éj¤an vocant, contraque inaestimabile, quod sit superiori contrarium. initiis igitur ita constitutis, ut ea, quae secundum naturam sunt, ipsa propter se sumenda sint contrariaque item reicienda, primum est officium--id enim appello kayƒkon--, ut se conservet in naturae statu, deinceps ut ea teneat, quae secundum naturam sint, pellatque contraria. qua inventa selectione et item reiectione sequitur deinceps cum officio selectio, deinde ea perpetua, tum ad extremum constans consentaneaque naturae, in qua primum inesse incipit et intellegi, quid sit, quod vere bonum possit dici. [21] prima est enim conciliatio hominis ad ea, quae sunt secundum naturam. simul autem cepit intellegentiam vel notionem potius, quam appellant ¶nnoian illi, viditque rerum agendarum ordinem et, ut ita dicam, concordiam, multo eam pluris aestimavit quam omnia illa, quae prima dilexerat, atque ita cognitione et ratione collegit, ut statueret in eo collocatum summum illud hominis per se laudandum et expetendum bonum, quod cum positum sit in eo, quod žmolog¤an Stoici, nos appellemus convenientiam, si placet,--cum igitur in eo sit id bonum, quo omnia referenda sint, honeste facta ipsumque honestum, quod solum in bonis ducitur, quamquam post oritur, tamen id solum vi sua et dignitate expetendum est; eorum autem, quae sunt prima naturae, propter se nihil est expetendum. [22] cum vero illa, quae officia esse dixi, proficiscantur ab initiis naturae, necesse est ea ad haec referri, ut recte dici possit omnia officia eo referri, ut adipiscamur principia naturae, nec tamen ut hoc sit bonorum ultimum, propterea quod non inest in primis naturae conciliationibus honesta actio; consequens enim est et post oritur, ut dixi. est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Sed ex hoc primum error tollendus est, ne quis sequi existimet, ut duo sint ultima bonorum. etenim, si cui propositum sit conliniare hastam aliquo aut sagittam, sicut nos ultimum in bonis dicimus, [sic illi facere omnia, quae possit, ut conliniet] huic in eius modi similitudine omnia sint facienda, ut conliniet, et tamen, ut omnia faciat, quo propositum adsequatur, sit hoc quasi ultimum, quale nos summum in vita bonum dicimus, illud autem, ut feriat, quasi seligendum, non expetendum. [23] Cum autem omnia officia a principiis naturae proficiscantur, ab isdem necesse est proficisci ipsam sapientiam. sed quem ad modum saepe fit, ut is, qui commendatus sit alicui, pluris eum faciat, cui commendatus sit, quam illum, a quo, sic minime mirum est primo nos sapientiae commendari ab initiis naturae, post autem ipsam sapientiam nobis cariorem fieri, quam illa sint, a quibus ad hanc venerimus. atque ut membra nobis ita data sunt, ut ad quandam rationem vivendi data esse appareant, sic appetitio animi, quae žrmÆ Graece vocatur, non ad quodvis genus vitae, sed ad quandam formam vivendi videtur data, itemque et ratio et perfecta ratio. [24] ut enim histrioni actio, saltatori motus non quivis, sed certus quidam est datus, sic vita agenda est certo genere quodam, non quolibet; quod genus conveniens consentaneumque dicimus. nec enim gubernationi aut medicinae similem sapientiam esse arbitramur, sed actioni illi potius, quam modo dixi, et saltationi, ut in ipsa insit, non foris petatur extremum, id est artis effectio. et tamen est etiam aliqua cum his ipsis artibus sapientiae dissimilitudo, propterea quod in illis quae recte facta sunt non continent tamen omnes partes, e quibus constant; quae autem nos aut recta aut recte facta dicamus, si placet, illi autem appellant katory‰mata, omnes numeros virtutis continent. sola enim sapientia in se tota conversa est, quod idem in ceteris artibus non fit. [25] Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. sapientia enim et animi magnitudinem complectitur et iustitiam, et ut omnia, quae homini accidant, infra se esse iudicet, quod idem ceteris artibus non contingit. tenere autem virtutes eas ipsas, quarum modo feci mentionem, nemo poterit, nisi statuerit nihil esse, quod intersit aut differat aliud ab alio, praeter honesta et turpia. [26] Videamus nunc, quam sint praeclare illa his, quae iam posui, consequentia. cum enim hoc sit extremum --sentis enim, credo, me iam diu, quod tšlow Graeci dicant, id dicere tum extremum, tum ultimum, tum summum; licebit etiam finem pro extremo aut ultimo dicere--, cum igitur hoc sit extremum, congruenter naturae convenienterque vivere, necessario sequitur omnes sapientes semper feliciter, absolute, fortunate vivere, nulla re impediri, nulla prohiberi, nulla egere. quod autem continet non magis eam disciplinam, de qua loquor, quam vitam fortunasque nostras, id est ut, quod honestum sit, id solum bonum iudicemus, potest id quidem fuse et copiose et omnibus electissimis verbis gravissimisque sententiis rhetorice et augeri et ornari, sed consectaria me Stoicorum brevia et acuta delectant. concluduntur igitur eorum argumenta sic: [27] Quod est bonum, omne laudabile est; quod autem laudabile est, omne est honestum; bonum igitur quod est, honestum est. satisne hoc conclusum videtur? certe; quod enim efficiebatur ex iis duobus, quae erant sumpta, in eo vides esse conclusum. duorum autem, e quibus effecta conclusio est, contra superius dici solet non omne bonum esse laudabile. nam quod laudabile sit honestum esse conceditur. illud autem perabsurdum, bonum esse aliquid, quod non expetendum sit, aut expetendum, quod non placens, aut, si id, non etiam diligendum; ergo et probandum; ita etiam laudabile; id autem honestum. ita fit, ut, quod bonum sit, id etiam honestum sit. [28] Deinde quaero, quis aut de misera vita possit gloriari aut de non beata. de sola igitur beata. ex quo efficitur gloriatione, ut ita dicam, dignam esse beatam vitam, quod non possit nisi honestae vitae iure contingere. ita fit, ut honesta vita beata vita sit. Et quoniam is, cui contingit ut iure laudetur, habet insigne quiddam ad decus et ad gloriam, ut ob ea, quae tanta sint, beatus dici iure possit, idem de vita talis viri rectissime dicetur. ita, si beata vita honestate cernitur, quod honestum est, id bonum solum habendum est. [29] Quid vero? negarine ullo modo possit <numquam> quemquam stabili et firmo et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse, nisi constitutum sit non esse malum dolorem? ut enim qui mortem in malis ponit non potest eam non timere, sic nemo ulla in re potest id, quod malum esse decreverit, non curare idque contemnere. quo posito et omnium adsensu adprobato illud adsumitur, eum, qui magno sit animo atque forti, omnia, quae cadere in hominem possint, despicere ac pro nihilo putare. quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Atque iste vir altus et excellens, magno animo, vere fortis, infra se omnia humana ducens, is, inquam, quem efficere volumus, quem quaerimus, certe et confidere sibi debet ac suae vitae et actae et consequenti et bene de sese iudicare statuens nihil posse mali incidere sapienti. ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. [30] Nec vero ignoro varias philosophorum fuisse sententias, eorum dico, qui summum bonum, quod ultimum appello, in animo ponerent. quae quamquam vitiose quidam secuti sunt, tamen non modo iis tribus, qui virtutem a summo bono segregaverunt, cum aut voluptatem aut vacuitatem doloris aut prima naturae in summis bonis ponerent, sed etiam alteris tribus, qui mancam fore putaverunt sine aliqua accessione virtutem ob eamque rem trium earum rerum, quas supra dixi, singuli singulas addiderunt,--his tamen omnibus eos antepono, cuicuimodi sunt, qui summum bonum in animo atque in virtute posuerunt. [31] sed sunt tamen perabsurdi et ii, qui cum scientia vivere ultimum bonorum, et qui nullam rerum differentiam esse dixerunt, atque ita sapientem beatum fore, nihil aliud alii momento ullo anteponentem, <et qui>, ut quidam Academici constituisse dicuntur, extremum bonorum et summum munus esse sapientis obsistere visis adsensusque suos firme sustinere. his singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. quid autem apertius quam, si selectio nulla sit ab iis rebus, quae contra naturam sint, earum rerum, quae sint secundum naturam, <fore ut> tollatur omnis ea, quae quaeratur laudeturque, prudentia? Circumscriptis igitur iis sententiis, quas posui, et iis, si quae similes earum sunt, relinquitur ut summum bonum sit vivere scientiam adhibentem earum rerum, quae natura eveniant, seligentem quae secundum naturam et quae contra naturam sint reicientem, id est convenienter congruenterque naturae vivere. [32] Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi epigennematikon appellant; cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; in eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. nam ut peccatum est patriam prodere, parentes violare, fana depeculari, quae sunt in effectu, sic timere, sic maerere, sic in libidine esse peccatum est etiam sine effectu. verum ut haec non in posteris et in consequentibus, sed in primis continuo peccata sunt, sic ea, quae proficiscuntur a virtute, susceptione prima, non perfectione recta sunt iudicanda. [33] Bonum autem, quod in hoc sermone totiens usurpatum est, id etiam definitione explicatur. sed eorum definitiones paulum oppido inter se differunt et tamen eodem spectant. ego adsentior Diogeni, qui bonum definierit id, quod esset natura absolutum. id autem sequens illud etiam, quod prodesset--ophelema enim sic appellemus--, motum aut statum esse dixit e natura absoluto. cumque rerum notiones in animis fiant, si aut usu aliquid cognitum sit aut coniunctione aut similitudine aut collatione rationis, hoc quarto, quod extremum posui, boni notitia facta est. cum enim ab iis rebus, quae sunt secundum naturam, ascendit animus collatione rationis, tum ad notionem boni pervenit. [34] hoc autem ipsum bonum non accessione neque crescendo aut cum ceteris comparando, sed propria vi sua et sentimus et appellamus bonum. ut enim mel, etsi dulcissimum est, suo tamen proprio genere saporis, non comparatione cum aliis dulce esse sentitur, sic bonum hoc, de quo agimus, est illud quidem plurimi aestimandum, sed ea aestimatio genere valet, non magnitudine. nam cum aestimatio, quae axia dicitur, neque in bonis numerata sit nec rursus in malis, quantumcumque eo addideris, in suo genere manebit. alia est igitur propria aestimatio virtutis, quae genere, non crescendo valet. [35] Nec vero perturbationes animorum, quae vitam insipientium miseram acerbamque reddunt, quas Graeci pathe appellant--poteram ego verbum ipsum interpretans morbos appellare, sed non conveniret ad omnia; quis enim misericordiam aut ipsam iracundiam morbum solet dicere? at illi dicunt pathos. sit igitur perturbatio, quae nomine ipso vitiosa declarari videtur [nec eae perturbationes vi aliqua naturali moventur]. omnesque eae sunt genere quattuor, partibus plures, aegritudo, formido, libido, quamque Stoici communi nomine corporis et animi hedone appellant, ego malo laetitiam appellare, quasi gestientis animi elationem voluptariam. perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. itaque his sapiens semper vacabit. [36] Omne autem, quod honestum sit, id esse propter se expetendum commune nobis est cum multorum aliorum philosophorum sententiis. praeter enim tres disciplinas, quae virtutem a summo bono excludunt, ceteris omnibus philosophis haec est tuenda sententia, maxime tamen his [Stoicis], qui nihil aliud in bonorum numero nisi honestum esse voluerunt. sed haec quidem est perfacilis et perexpedita defensio. quis est enim, aut quis umquam fuit aut avaritia tam ardenti aut tam effrenatis cupiditatibus, ut eandem illam rem, quam adipisci scelere quovis velit, non multis partibus malit ad sese etiam omni inpunitate proposita sine facinore quam illo modo pervenire? [37] quam vero utilitatem aut quem fructum petentes scire cupimus illa, quae occulta nobis sunt, quo modo moveantur quibusque de causis ea <quae> versantur in caelo? quis autem tam agrestibus institutis vivit, aut quis <se> contra studia naturae tam vehementer obduravit, ut a rebus cognitione dignis abhorreat easque sine voluptate aut utilitate aliqua non requirat et pro nihilo putet? aut quis est, qui maiorum, aut Africanorum aut eius, quem tu in ore semper habes, proavi mei, ceterorumque virorum fortium atque omni virtute praestantium facta, dicta, consilia cognoscens nulla animo afficiatur voluptate? [38] quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? quid autem dici poterit, si turpitudinem non ipsam per se fugiendam esse statuemus, quo minus homines tenebras et solitudinem nacti nullo dedecore se abstineant, nisi eos per se foeditate sua turpitudo ipsa deterreat? Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. [39] Constituto autem illo, de quo ante diximus, quod honestum esset, id esse solum bonum, intellegi necesse est pluris id, quod honestum sit, aestimandum esse quam illa media, quae ex eo comparentur. stultitiam autem et timiditatem et iniustitiam et intemperantiam cum dicimus esse fugiendas propter eas res, quae ex ipsis eveniant, non ita dicimus, ut cum illo, quod positum est, solum id esse malum, quod turpe sit, haec pugnare videatur oratio, propterea quod ea non ad corporis incommodum referuntur, sed ad turpes actiones, quae oriuntur e vitiis. quas enim kak¤aw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. [40] Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare. quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. sin kakian malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. [41] Tum ille: His igitur ita positis, inquit, sequitur magna contentio, quam tractatam a Peripateticis mollius--est enim eorum consuetudo dicendi non satis acuta propter ignorationem dialecticae--Carneades tuus egregia quadam exercitatione in dialecticis summaque eloquentia rem in summum discrimen adduxit, propterea quod pugnare non destitit in omni hac quaestione, quae de bonis et malis appelletur, non esse rerum Stoicis cum Peripateticis controversiam, sed nominum. mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; maiorem multo inter Stoicos et Peripateticos rerum esse aio discrepantiam quam verborum, quippe cum Peripatetici omnia, quae ipsi bona appellant, pertinere dicant ad beate vivendum, nostri non ex omni, quod aestimatione aliqua dignum sit, compleri vitam beatam putent. [42] An vero certius quicquam potest esse quam illorum ratione, qui dolorem in malis ponunt, non posse sapientem beatum esse, cum eculeo torqueatur? eorum autem, qui dolorem in malis non habent, ratio certe cogit ut in omnibus tormentis conservetur beata vita sapienti. etenim si dolores eosdem tolerabilius patiuntur qui excipiunt eos pro patria quam qui leviore de causa, opinio facit, non natura, vim doloris aut maiorem aut minorem. [43] Ne illud quidem est consentaneum, ut, si, cum tria genera bonorum sint, quae sententia est Peripateticorum, eo beatior quisque sit, quo sit corporis aut externis bonis plenior, ut hoc idem adprobandum sit nobis, ut, qui plura habeat ea, quae in corpore magni aestimantur, sit beatior. illi enim corporis commodis compleri vitam beatam putant, nostri nihil minus. nam cum ita placeat, ne eorum quidem bonorum, quae nos bona vere appellemus, frequentia beatiorem vitam fieri aut magis expetendam aut pluris aestimandam, certe minus ad beatam vitam pertinet multitudo corporis commodorum. [44] etenim, si et sapere expetendum sit et valere, coniunctum utrumque magis expetendum sit quam sapere solum, neque tamen, si utrumque sit aestimatione dignum, pluris sit coniunctum quam sapere ipsum separatim. nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. quod idem Peripatetici non tenent, quibus dicendum est, quae et honesta actio sit et sine dolore, eam magis esse expetendam, quam si esset eadem actio cum dolore. nobis aliter videtur, recte secusne, postea; sed potestne rerum maior esse dissensio? [45] Ut enim obscuratur et offunditur luce solis lumen lucernae, et ut interit <in> magnitudine maris Aegaei stilla mellis, et ut in divitiis Croesi teruncii accessio et gradus unus in ea via, quae est hinc in Indiam, sic, cum sit is bonorum finis, quem Stoici dicunt, omnis ista rerum corporearum aestimatio splendore virtutis et magnitudine obscuretur et obruatur atque intereat necesse est. Et quem ad modum oportunitas--sic enim appellemus ekairos--non fit maior productione temporis--habent enim suum modum, quae oportuna dicuntur--, sic recta effectio--katorthosis enim ita appello, quoniam rectum factum katorthoma--, recta igitur effectio, item convenientia, denique ipsum bonum, quod in eo positum est, ut naturae consentiat, crescendi accessionem nullam habet. [46] ut enim oportunitas illa, sic haec, de quibus dixi, non fiunt temporis productione maiora, ob eamque causam Stoicis non videtur optabilior nec magis expetenda beata vita, si sit longa, quam si brevis, utunturque simili: ut, si cothurni laus illa esset, ad pedem apte convenire, neque multi cothurni paucis anteponerentur nec maiores minoribus, sic, quorum omne bonum convenientia atque oportunitate finitur, nec plura paucioribus nec longinquiora brevioribus anteponent. [47] Nec vero satis acute dicunt: si bona valitudo pluris aestimanda sit longa quam brevis, sapientiae quoque usus longissimus quisque sit plurimi. non intellegunt valitudinis aestimationem spatio iudicari, virtutis oportunitate, ut videantur qui illud dicant idem hoc esse dicturi, bonam mortem et bonum partum meliorem longum esse quam brevem. non vident alia brevitate pluris aestimari, alia diuturnitate. [48] itaque consentaneum est his, quae dicta sunt, ratione illorum, qui illum bonorum finem, quod appellamus extremum, quod ultimum, crescere putent posse--isdem placere esse alium alio et sapientiorem itemque alium magis alio vel peccare vel recte facere, quod nobis non licet dicere, qui crescere bonorum finem non putamus. ut enim qui demersi sunt in aqua nihilo magis respirare possunt, si non longe absunt a summo, ut iam iamque possint emergere, quam si etiam tum essent in profundo, nec catulus ille, qui iam adpropinquat ut videat, plus cernit quam is, qui modo est natus, item qui processit aliquantum ad virtutis habitum nihilo minus in miseria est quam ille, qui nihil processit. Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum. sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. [49] Divitias autem Diogenes censet eam modo vim habere, ut quasi duces sint ad voluptatem et ad valitudinem bonam; sed, etiam uti ea contineant, non idem facere eas in virtute neque in ceteris artibus, ad quas esse dux pecunia potest, continere autem non potest, itaque, si voluptas aut si bona valitudo sit in bonis, divitias quoque in bonis esse ponendas, at, si sapientia bonum sit, non sequi ut etiam divitias bonum esse dicamus. neque ab ulla re, quae non sit in bonis, id, quod sit in bonis, contineri potest, ob eamque causam, quia cognitiones comprehensionesque rerum, e quibus efficiuntur artes, adpetitionem movent, cum divitiae non sint in bonis, nulla ars divitiis contineri potest. [50] quod si de artibus concedamus, virtutis tamen non sit eadem ratio, propterea quod haec plurimae commentationis et exercitationis indigeat, quod idem in artibus non sit, et quod virtus stabilitatem, firmitatem, constantiam totius vitae complectatur, nec haec eadem in artibus esse videamus. Deinceps explicatur differentia rerum, quam si non ullam esse diceremus, confunderetur omnis vita, ut ab Aristone, neque ullum sapientiae munus aut opus inveniretur, cum inter res eas, quae ad vitam degendam pertinerent, nihil omnino interesset, neque ullum dilectum adhiberi oporteret. itaque cum esset satis constitutum id solum esse bonum, quod esset honestum, et id malum solum, quod turpe, tum inter illa, quae nihil valerent ad beate misereve vivendum, aliquid tamen, quod differret, esse voluerunt, ut essent eorum alia aestimabilia, alia contra, alia neutrum. [51] quae autem aestimanda essent, eorum in aliis satis esse causae, quam ob rem quibusdam anteponerentur, ut in valitudine, ut in integritate sensuum, ut in doloris vacuitate, ut gloriae, divitiarum, similium rerum, alia autem non esse eius modi, itemque eorum, quae nulla aestimatione digna essent, partim satis habere causae, quam ob rem reicerentur, ut dolorem, morbum, sensuum amissionem, paupertatem, ignominiam, similia horum, partim non item. hinc est illud exortum, quod Zeno proegmenon, contraque quod apoproegmenon nominavit, cum uteretur in lingua copiosa factis tamen nominibus ac novis, quod nobis in hac inopi lingua non conceditur; quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. [52] Ut enim, inquit, nemo dicit in regia regem ipsum quasi productum esse ad dignitatem (id est enim proegmenon), sed eos, qui in aliquo honore sunt, quorum ordo proxime accedit, ut secundus sit, ad regium principatum, sic in vita non ea, quae primo loco sunt, sed ea, quae secundum locum optinent, proegmena, id est producta, nominentur; quae vel ita appellemus--id erit verbum e verbo--vel promota et remota vel, ut dudum diximus, praeposita vel praecipua, et illa reiecta. re enim intellecta in verborum usu faciles esse debemus. [53] quoniam autem omne, quod est bonum, primum locum tenere dicimus, necesse est nec bonum esse nec malum hoc, quod praepositum vel praecipuum nominamus. idque ita definimus; quod sit indifferens cum aestimatione mediocri; quod enim illi adiaphoron dicunt, id mihi ita occurrit, ut indifferens dicerem. neque enim illud fieri poterat ullo modo, ut nihil relinqueretur in mediis, quod aut secundum naturam esset aut contra, nec, cum id relinqueretur, nihil in his poni, quod satis aestimabile esset, nec hoc posito non aliqua esse praeposita. [54] recte igitur haec facta distinctio est, atque etiam ab iis, quo facilius res perspici possit, hoc simile ponitur: Ut enim, inquiunt, si hoc fingamus esse quasi finem et ultimum, ita iacere talum, ut rectus adsistat, qui ita talus erit iactus, ut cadat rectus, praepositum quiddam habebit ad finem, qui aliter, contra, neque tamen illa praepositio tali ad eum, quem dixi, finem pertinebit, sic ea, quae sunt praeposita, referuntur illa quidem ad finem, sed ad eius vim naturamque nihil pertinent. [55] Sequitur illa divisio, ut bonorum alia sint ad illud ultimum pertinentia (sic enim appello, quae telika dicuntur; nam hoc ipsum instituamus, ut placuit, pluribus verbis dicere, quod uno non poterimus, ut res intellegatur), alia autem efficientia, quae Graeci poietika, alia utrumque. de pertinentibus nihil est bonum praeter actiones honestas, de efficientibus nihil praeter amicum, sed et pertinentem et efficientem sapientiam volunt esse. nam quia sapientia est conveniens actio, est <in> illo pertinenti genere, quod dixi; quod autem honestas actiones adfert et efficit, [id] efficiens dici potest. [56] Haec, quae praeposita dicimus, partim sunt per se ipsa praeposita, partim quod aliquid efficiunt, partim utrumque, per se, ut quidam habitus oris et vultus, ut status, ut motus, in quibus sunt et praeponenda quaedam et reicienda; alia ob eam rem praeposita dicentur, quod ex se aliquid efficiant, ut pecunia, alia autem ob utramque rem, ut integri sensus, ut bona valitudo. [57] De bona autem fama--quam enim appellant eudoxian, aptius est bonam famam hoc loco appellare quam gloriam--Chrysippus quidem et Diogenes detracta utilitate ne digitum quidem eius causa porrigendum esse dicebant; quibus ego vehementer assentior. qui autem post eos fuerunt, cum Carneadem sustinere non possent, hanc, quam dixi, bonam famam ipsam propter se praepositam et sumendam esse dixerunt, esseque hominis ingenui et liberaliter educati velle bene audire a parentibus, a propinquis, a bonis etiam viris, idque propter rem ipsam, non propter usum, dicuntque, ut liberis consultum velimus, etiamsi postumi futuri sint, propter ipsos, sic futurae post mortem famae tamen esse propter rem, etiam detracto usu, consulendum. [58] Sed cum, quod honestum sit, id solum bonum esse dicamus, consentaneum tamen est fungi officio, cum id officium nec in bonis ponamus nec in malis. est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. quod autem ratione actum est, id officium appellamus. est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. [59] Atque perspicuum etiam illud est, in istis rebus mediis aliquid agere sapientem. iudicat igitur, cum agit, officium illud esse. quod quoniam numquam fallitur in iudicando, erit in mediis rebus officium. quod efficitur hac etiam conclusione rationis: Quoniam enim videmus esse quiddam, quod recte factum appellemus, id autem est perfectum officium, erit [autem] etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; illo enim addito 'iuste' fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. [60] Sed cum ab his omnia proficiscantur officia, non sine causa dicitur ad ea referri omnes nostras cogitationes, in his et excessum e vita et in vita mansionem. in quo enim plura sunt quae secundum naturam sunt, huius officium est in vita manere; in quo autem aut sunt plura contraria aut fore videntur, huius officium est de vita excedere. ex quo apparet et sapientis esse aliquando officium excedere e vita, cum beatus sit, et stulti manere in vita, cum sit miser. [61] nam bonum illud et malum, quod saepe iam dictum est, postea consequitur, prima autem illa naturae sive secunda sive contraria sub iudicium sapientis et dilectum cadunt, estque illa subiecta quasi materia sapientiae. itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. nam neque virtute retinetur <ille> in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. quam ob rem cum vitiorum ista vis non sit, ut causam afferant mortis voluntariae, perspicuum est etiam stultorum, qui idem miseri sint, officium esse manere in vita, si sint in maiore parte rerum earum, quas secundum naturam esse dicimus. et quoniam excedens e vita et manens aeque miser est nec diuturnitas magis ei vitam fugiendam facit, non sine causa dicitur iis, qui pluribus naturalibus frui possint, esse in vita manendum. [62] Pertinere autem ad rem arbitrantur intellegi natura fieri ut liberi a parentibus amentur. a quo initio profectam communem humani generis societatem persequimur. quod primum intellegi debet figura membrisque corporum, quae ipsa declarant procreandi a natura habitam esse rationem. neque vero haec inter se congruere possent, ut natura et procreari vellet et diligi procreatos non curaret. atque etiam in bestiis vis naturae perspici potest; quarum in fetu et in educatione laborem cum cernimus, naturae ipsius vocem videmur audire. quare <ut> perspicuum est natura nos a dolore abhorrere, sic apparet a natura ipsa, ut eos, quos genuerimus, amemus, inpelli. [63] ex hoc nascitur ut etiam communis hominum inter homines naturalis sit commendatio, ut oporteat hominem ab homine ob id ipsum, quod homo sit, non alienum videri. ut enim in membris alia sunt tamquam sibi nata, ut oculi, ut aures, alia etiam ceterorum membrorum usum adiuvant, ut crura, ut manus, sic inmanes quaedam bestiae sibi solum natae sunt, at illa, quae in concha patula pina dicitur, isque, qui enat e concha, qui, quod eam custodit, pinoteres vocatur in eandemque cum se recepit includitur, ut videatur monuisse ut caveret, itemque formicae, apes, ciconiae aliorum etiam causa quaedam faciunt. multo haec coniunctius homines. itaque natura sumus apti ad coetus, concilia, civitates. [64] mundum autem censent regi numine deorum, eumque esse quasi communem urbem et civitatem hominum et deorum, et unum quemque nostrum eius mundi esse partem; ex quo illud natura consequi, ut communem utilitatem nostrae anteponamus. ut enim leges omnium salutem singulorum saluti anteponunt, sic vir bonus et sapiens et legibus parens et civilis officii non ignarus utilitati omnium plus quam unius alicuius aut suae consulit. nec magis est vituperandus proditor patriae quam communis utilitatis aut salutis desertor propter suam utilitatem aut salutem. ex quo fit, ut laudandus is sit, qui mortem oppetat pro re publica, quod deceat cariorem nobis esse patriam quam nosmet ipsos. quoniamque illa vox inhumana et scelerata ducitur eorum, qui negant se recusare quo minus ipsis mortuis terrarum omnium deflagratio consequatur--quod vulgari quodam versu Graeco pronuntiari solet--, certe verum est etiam iis, qui aliquando futuri sint, esse propter ipsos consulendum. [65] ex hac animorum affectione testamenta commendationesque morientium natae sunt. quodque nemo in summa solitudine vitam agere velit ne cum infinita quidem voluptatum abundantia, facile intellegitur nos ad coniunctionem congregationemque hominum et ad naturalem communitatem esse natos. Inpellimur autem natura, ut prodesse velimus quam plurimis in primisque docendo rationibusque prudentiae tradendis. [66] itaque non facile est invenire qui quod sciat ipse non tradat alteri; ita non solum ad discendum propensi sumus, verum etiam ad docendum. Atque ut tauris natura datum est ut pro vitulis contra leones summa vi impetuque contendant, sic ii, qui valent opibus atque id facere possunt, ut de Hercule et de Libero accepimus, ad servandum genus hominum natura incitantur. Atque etiam Iovem cum Optimum et Maximum dicimus cumque eundem Salutarem, Hospitalem, Statorem, hoc intellegi volumus, salutem hominum in eius esse tutela. minime autem convenit, cum ipsi inter nos viles neglectique simus, postulare ut diis inmortalibus cari simus et ab iis diligamur. Quem ad modum igitur membris utimur prius, quam didicimus, cuius ea causa utilitatis habeamus, sic inter nos natura ad civilem communitatem coniuncti et consociati sumus. quod ni ita se haberet, nec iustitiae ullus esset nec bonitati locus. [67] Et quo modo hominum inter homines iuris esse vincula putant, sic homini nihil iuris esse cum bestiis. praeclare enim Chrysippus, cetera nata esse hominum causa et deorum, eos autem communitatis et societatis suae, ut bestiis homines uti ad utilitatem suam possint sine iniuria. Quoniamque ea natura esset hominis, ut ei cum genere humano quasi civile ius intercederet, qui id conservaret, eum iustum, qui migraret, iniustum fore. sed quem ad modum, theatrum cum commune sit, recte tamen dici potest eius esse eum locum, quem quisque occuparit, sic in urbe mundove communi non adversatur ius, quo minus suum quidque cuiusque sit. [68] Cum autem ad tuendos conservandosque homines hominem natum esse videamus, consentaneum est huic naturae, ut sapiens velit gerere et administrare rem publicam atque, ut e natura vivat, uxorem adiungere et velle ex ea liberos. ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Cynicorum autem rationem atque vitam alii cadere in sapientem dicunt, si qui eius modi forte casus inciderit, ut id faciendum sit, alii nullo modo. [69] Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae ophelemata et blammata appellant, communia esse voluerunt; quorum altera prosunt, nocent altera. neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. incommoda autem et commoda--ita enim euchrestemata et duschrestemata appello--communia esse voluerunt, paria noluerunt. illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; ea possunt paria non esse. sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. [70] Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. quamquam autem in amicitia alii dicant aeque caram esse sapienti rationem amici ac suam, alii autem sibi cuique cariorem suam, tamen hi quoque posteriores fatentur alienum esse a iustitia, ad quam nati esse videamur, detrahere quid de aliquo, quod sibi adsumat. minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. [71] Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere. nec vero rectum est cum amicis aut bene meritis consociare aut coniungere iniuriam, gravissimeque et verissime defenditur numquam aequitatem ab utilitate posse seiungi, et quicquid aequum iustumque esset, id etiam honestum vicissimque, quicquid esset honestum, id iustum etiam atque aequum fore. [72] Ad easque virtutes, de quibus disputatum est, dialecticam etiam adiungunt et physicam, easque ambas virtutum nomine appellant, alteram, quod habeat rationem, ne cui falso adsentiamur neve umquam captiosa probabilitate fallamur, eaque, quae de bonis et malis didicerimus, ut tenere tuerique possimus. nam sine hac arte quemvis arbitrantur a vero abduci fallique posse. recte igitur, si omnibus in rebus temeritas ignoratioque vitiosa est, ars ea, quae tollit haec, virtus nominata est. [73] physicae quoque non sine causa tributus idem est honos, propterea quod, qui convenienter naturae victurus sit, ei proficiscendum est ab omni mundo atque ab eius procuratione. nec vero potest quisquam de bonis et malis vere iudicare nisi omni cognita ratione naturae et vitae etiam deorum, et utrum conveniat necne natura hominis cum universa. quaeque sunt vetera praecepta sapientium, qui iubent tempori parere et sequi deum et se noscere et nihil nimis, haec sine physicis quam vim habeant--et habent maximam-- videre nemo potest. atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. [74] Sed iam sentio me esse longius provectum, quam proposita ratio postularet. verum admirabilis compositio disciplinae incredibilisque rerum me traxit ordo; quem, per deos inmortales! nonne miraris? quid enim aut in natura, qua nihil est aptius, nihil descriptius, aut in operibus manu factis tam compositum tamque compactum et coagmentatum inveniri potest? quid posterius priori non convenit? quid sequitur, quod non respondeat superiori? quid non sic aliud ex alio nectitur, ut, si ullam litteram moveris, labent omnia? nec tamen quicquam est, quod moveri possit. [75] quam gravis vero, quam magnifica, quam constans conficitur persona sapientis! qui, cum ratio docuerit, quod honestum esset, id esse solum bonum, semper sit necesse est beatus vereque omnia ista nomina possideat, quae irrideri ab inperitis solent. rectius enim appellabitur rex quam Tarquinius, qui nec se nec suos regere potuit, rectius magister populi--is enim est dictator--quam Sulla, qui trium pestiferorum vitiorum, luxuriae, avaritiae, crudelitatis, magister fuit, rectius dives quam Crassus, qui nisi eguisset, numquam Euphraten nulla belli causa transire voluisset. recte eius omnia dicentur, qui scit uti solus omnibus, recte etiam pulcher appellabitur-- animi enim liniamenta sunt pulchriora quam corporis--, recte solus liber nec dominationi cuiusquam parens nec oboediens cupiditati, recte invictus, cuius etiamsi corpus constringatur, animo tamen vincula inici nulla possint, nec expectet ullum tempus aetatis, [76] uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. quod si ita est, ut neque quisquam nisi bonus vir et omnes boni beati sint, quid philosophia magis colendum aut quid est virtute divinius? {{finis}} 7l1bxzla9uixyu5fd6i9wf2gqea8kpd 266393 266377 2026-05-16T08:49:33Z Saumache 27923 266393 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |OperaeTitulus=De finibus bonorum et malorum |OperaeWikiPagina=De finibus bonorum et malorum |SubTitulus=Liber III |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |Annus= 45 a.Ch.n. }} {{Liber |Ante = Liber II |AnteNomen = ../Liber II |Post = Liber IV |PostNomen = ../Liber IV }} {{pn|1}}Voluptatem quidem, Brute, si ipsa pro se loquatur nec tam pertinaces habeat patronos, concessuram arbitror convictam superiore libro dignitati. etenim sit inpudens, si virtuti diutius repugnet, aut si honestis iucunda anteponat aut pluris esse contendat dulcedinem corporis ex eave natam laetitiam quam gravitatem animi atque constantiam. quare illam quidem dimittamus et suis se finibus tenere iubeamus, ne blanditiis eius inlecebrisque impediatur disputandi severitas. {{pn|2}}quaerendum est enim, ubi sit illud summum bonum, quod reperire volumus, quoniam et voluptas ab eo remota est, et eadem fere contra eos dici possunt, qui vacuitatem doloris finem bonorum esse voluerunt, nec vero ullum probetur <oportet> summum bonum, quod virtute careat, qua nihil potest esse praestantius. itaque quamquam in eo sermone, qui cum Torquato est habitus, non remissi fuimus, tamen haec acrior est cum Stoicis parata contentio. quae enim de voluptate dicuntur, ea nec acutissime nec abscondite disseruntur; neque enim qui defendunt eam versuti in disserendo sunt nec qui contra dicunt causam difficilem repellunt. {{pn|3}}ipse etiam dicit Epicurus ne argumentandum quidem esse de voluptate, quod sit positum iudicium eius in sensibus, ut commoneri nos satis sit, nihil attineat doceri. quare illa nobis simplex fuit in utramque partem disputatio. nec enim in Torquati sermone quicquam implicatum aut tortuosum fuit, nostraque, ut mihi videtur, dilucida oratio. Stoicorum autem non ignoras quam sit subtile vel spinosum potius disserendi genus, idque cum Graecis tum magis nobis, quibus etiam verba parienda sunt inponendaque nova rebus novis nomina. quod quidem nemo mediocriter doctus mirabitur cogitans in omni arte, cuius usus vulgaris communisque non sit, multam novitatem nominum esse, cum constituantur earum rerum vocabula, quae in quaque arte versentur. {{pn|4}}itaque et dialectici et physici verbis utuntur iis, quae ipsi Graeciae nota non sint, geometrae vero et musici, grammatici etiam more quodam loquuntur suo. ipsae rhetorum artes, quae sunt totae forenses atque populares, verbis tamen in docendo quasi privatis utuntur ac suis. atque ut omittam has artis elegantes et ingenuas, ne opifices quidem tueri sua artificia possent, nisi vocabulis uterentur nobis incognitis, usitatis sibi. quin etiam agri cultura, quae abhorret ab omni politiore elegantia, tamen eas res, in quibus versatur, nominibus notavit novis. quo magis hoc philosopho faciendum est. ars est enim philosophia vitae, de qua disserens arripere verba de foro non potest. {{pn|5}}Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. quodsi in ea lingua, quam plerique uberiorem putant, concessum a Graecia est ut doctissimi homines de rebus non pervagatis inusitatis verbis uterentur, quanto id nobis magis est concedendum, qui ea nunc primum audemus attingere? et quoniam saepe diximus, et quidem cum aliqua querela non Graecorum modo, sed eorum etiam, qui se Graecos magis quam nostros haberi volunt, nos non modo non vinci a Graecis verborum copia, sed esse in ea etiam superiores, elaborandum est ut hoc non in nostris solum artibus, sed etiam in illorum ipsorum adsequamur. quamquam ea verba, quibus instituto veterum utimur pro Latinis, ut ipsa philosophia, ut rhetorica, dialectica, grammatica, geometria, musica, quamquam Latine ea dici poterant, tamen, quoniam usu percepta sunt, nostra ducamus. {{pn|6}}Atque haec quidem de rerum nominibus. de ipsis rebus autem saepenumero, Brute, vereor ne reprehendar, cum haec ad te scribam, qui cum in philosophia, tum in optimo genere philosophiae tantum processeris. quod si facerem quasi te erudiens, iure reprehenderer. sed ab eo plurimum absum neque, ut ea cognoscas, quae tibi notissima sunt, ad te mitto, sed quia facillime in nomine tuo adquiesco, et quia te habeo aequissimum eorum studiorum, quae mihi communia tecum sunt, existimatorem et iudicem. attendes igitur, ut soles, diligenter eamque controversiam diiudicabis, quae mihi fuit cum avunculo tuo, divino ac singulari viro. {{pn|7}}nam in Tusculano cum essem vellemque e bibliotheca pueri Luculli quibusdam libris uti, veni in eius villam, ut eos ipse, ut solebam, depromerem. quo cum venissem, M. Catonem, quem ibi esse nescieram, vidi in bibliotheca sedentem multis circumfusum Stoicorum libris. erat enim, ut scis, in eo aviditas legendi, nec satiari poterat, quippe qui ne reprehensionem quidem vulgi inanem reformidans in ipsa curia soleret legere saepe, dum senatus cogeretur, nihil operae rei publicae detrahens. quo magis tum in summo otio maximaque copia quasi helluari libris, si hoc verbo in tam clara re utendum est, videbatur. {{pn|8}}quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? a villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. est enim mihi magnae curae--quamquam hoc quidem proprium tuum munus est--, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat. laboro autem non sine causa; nam et avi eius memoria moveor--nec enim ignoras, quanti fecerim Caepionem, qui, ut opinio mea fert, in principibus iam esset, si viveret--, et Lucullus mihi versatur ante oculos, vir cum virtutibus omnibus excellens, tum mecum et amicitia et omni voluntate sententiaque coniunctus. {{pn|9}}Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. sed residamus, inquit, si placet. Itaque fecimus. {{pn|10}}Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; quod quidem nobis non saepe contingit. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Minime vero, inquit ille, consentit. quicquid enim praeter id, quod honestum sit, expetendum esse dixeris in bonisque numeraveris, et honestum ipsum quasi virtutis lumen extinxeris et virtutem penitus everteris. {{pn|11}}Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? de quibus cupio scire quid sentias. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? quos bonos viros, fortes, iustos, moderatos aut audivimus in re publica fuisse aut ipsi vidimus, qui sine ulla doctrina naturam ipsam secuti multa laudabilia fecerunt, eos melius a natura institutos fuisse, quam institui potuissent a philosophia, si ullam aliam probavissent praeter eam, quae nihil aliud in bonis haberet nisi honestum, nihil nisi turpe in malis; ceterae philosophorum disciplinae, omnino alia magis alia, sed tamen omnes, quae rem ullam virtutis expertem aut in bonis aut in malis numerent, eas non modo nihil adiuvare arbitror neque firmare, quo meliores simus, sed ipsam depravare naturam. nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. {{pn|12}}Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Minime vero istorum quidem, inquit. cum enim virtutis hoc proprium sit, earum rerum, quae secundum naturam sint, habere delectum, qui omnia sic exaequaverunt, ut in utramque partem ita paria redderent, uti nulla selectione uterentur, hi virtutem ipsam sustulerunt. {{pn|13}}Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. {{pn|14}}Quonam modo? inquam. si una virtus, unum istud, quod honestum appellas, rectum, laudabile, decorum-- erit enim notius quale sit pluribus notatum vocabulis idem declarantibus--, id ergo, inquam, si solum est bonum, quid habebis praeterea, quod sequare? aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum--ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus--, quid praeterea dices esse fugiendum? Non ignoranti tibi, inquit, quid sim dicturus, sed aliquid, ut ego suspicor, ex mea brevi responsione arripere cupienti non respondebo ad singula, explicabo potius, quoniam otiosi sumus, nisi alienum putas, totam Zenonis Stoicorumque sententiam. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. {{pn|15}}Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; quid censes in Latino fore? Facillimum id quidem est, inquam. si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. et tamen puto concedi nobis oportere ut Graeco verbo utamur, si quando minus occurret Latinum, ne hoc ephippiis et acratophoris potius quam proegmenis et apoproegmenis concedatur; quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. {{pn|16}}Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Sedulo, inquam, faciam. sed 'fortuna fortis'; quare conare, quaeso. quid enim possumus hoc agere divinius? Placet his, inquit, quorum ratio mihi probatur, simulatque natum sit animal--hinc enim est ordiendum--, ipsum sibi conciliari et commendari ad se conservandum et ad suum statum eaque, quae conservantia sint eius status, diligenda, alienari autem ab interitu iisque rebus, quae interitum videantur adferre. id ita esse sic probant, quod ante, quam voluptas aut dolor attigerit, salutaria appetant parvi aspernenturque contraria, quod non fieret, nisi statum suum diligerent, interitum timerent. fieri autem non posset ut appeterent aliquid, nisi sensum haberent sui eoque se diligerent. ex quo intellegi debet principium ductum esse a se diligendo. {{pn|17}}in principiis autem naturalibus [diligendi sui] plerique Stoici non putant voluptatem esse ponendam. quibus ego vehementer adsentior, ne, si voluptatem natura posuisse in iis rebus videatur, quae primae appetuntur, multa turpia sequantur. satis esse autem argumenti videtur quam ob rem illa, quae prima sunt adscita natura, diligamus, quod est nemo, quin, cum utrumvis liceat, aptas malit et integras omnis partis corporis quam, eodem usu, inminutas aut detortas habere. rerum autem cognitiones, quas vel comprehensiones vel perceptiones vel, si haec verba aut minus placent aut minus intelleguntur, katalÆceiw appellemus licet, eas igitur ipsas propter se adsciscendas arbitramur, quod habeant quiddam in se quasi complexum et continens veritatem. id autem in parvis intellegi potest, quos delectari videamus, etiamsi eorum nihil intersit, si quid ratione per se ipsi invenerint. {{pn|18}}artis etiam ipsas propter se adsumendas putamus, cum quia sit in iis aliquid dignum adsumptione, tum quod constent ex cognitionibus et contineant quiddam in se ratione constitutum et via. a falsa autem adsensione magis nos alienatos esse quam a ceteris rebus, quae sint contra naturam, arbitrantur. iam membrorum, id est partium corporis, alia videntur propter eorum usum a natura esse donata, ut manus, crura, pedes, ut ea, quae sunt intus in corpore, quorum utilitas quanta sit a medicis etiam disputatur, alia autem nullam ob utilitatem quasi ad quendam ornatum, ut cauda pavoni, plumae versicolores columbis, viris mammae atque barba. {{pn|19}}Haec dicuntur fortasse ieiunius; sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Est, ut dicis, inquam. sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. {{pn|20}}Progrediamur igitur, quoniam, inquit, ab his principiis naturae discessimus, quibus congruere debent quae sequuntur. sequitur autem haec prima divisio: Aestimabile esse dicunt--sic enim, ut opinor, appellemus-- id, quod aut ipsum secundum naturam sit aut tale quid efficiat, ut selectione dignum propterea sit, quod aliquod pondus habeat dignum aestimatione, quam illi éj¤an vocant, contraque inaestimabile, quod sit superiori contrarium. initiis igitur ita constitutis, ut ea, quae secundum naturam sunt, ipsa propter se sumenda sint contrariaque item reicienda, primum est officium--id enim appello kayƒkon--, ut se conservet in naturae statu, deinceps ut ea teneat, quae secundum naturam sint, pellatque contraria. qua inventa selectione et item reiectione sequitur deinceps cum officio selectio, deinde ea perpetua, tum ad extremum constans consentaneaque naturae, in qua primum inesse incipit et intellegi, quid sit, quod vere bonum possit dici. {{pn|21}}prima est enim conciliatio hominis ad ea, quae sunt secundum naturam. simul autem cepit intellegentiam vel notionem potius, quam appellant ¶nnoian illi, viditque rerum agendarum ordinem et, ut ita dicam, concordiam, multo eam pluris aestimavit quam omnia illa, quae prima dilexerat, atque ita cognitione et ratione collegit, ut statueret in eo collocatum summum illud hominis per se laudandum et expetendum bonum, quod cum positum sit in eo, quod žmolog¤an Stoici, nos appellemus convenientiam, si placet,--cum igitur in eo sit id bonum, quo omnia referenda sint, honeste facta ipsumque honestum, quod solum in bonis ducitur, quamquam post oritur, tamen id solum vi sua et dignitate expetendum est; eorum autem, quae sunt prima naturae, propter se nihil est expetendum. {{pn|22}}cum vero illa, quae officia esse dixi, proficiscantur ab initiis naturae, necesse est ea ad haec referri, ut recte dici possit omnia officia eo referri, ut adipiscamur principia naturae, nec tamen ut hoc sit bonorum ultimum, propterea quod non inest in primis naturae conciliationibus honesta actio; consequens enim est et post oritur, ut dixi. est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Sed ex hoc primum error tollendus est, ne quis sequi existimet, ut duo sint ultima bonorum. etenim, si cui propositum sit conliniare hastam aliquo aut sagittam, sicut nos ultimum in bonis dicimus, [sic illi facere omnia, quae possit, ut conliniet] huic in eius modi similitudine omnia sint facienda, ut conliniet, et tamen, ut omnia faciat, quo propositum adsequatur, sit hoc quasi ultimum, quale nos summum in vita bonum dicimus, illud autem, ut feriat, quasi seligendum, non expetendum. {{pn|23}}Cum autem omnia officia a principiis naturae proficiscantur, ab isdem necesse est proficisci ipsam sapientiam. sed quem ad modum saepe fit, ut is, qui commendatus sit alicui, pluris eum faciat, cui commendatus sit, quam illum, a quo, sic minime mirum est primo nos sapientiae commendari ab initiis naturae, post autem ipsam sapientiam nobis cariorem fieri, quam illa sint, a quibus ad hanc venerimus. atque ut membra nobis ita data sunt, ut ad quandam rationem vivendi data esse appareant, sic appetitio animi, quae žrmÆ Graece vocatur, non ad quodvis genus vitae, sed ad quandam formam vivendi videtur data, itemque et ratio et perfecta ratio. {{pn|24}}ut enim histrioni actio, saltatori motus non quivis, sed certus quidam est datus, sic vita agenda est certo genere quodam, non quolibet; quod genus conveniens consentaneumque dicimus. nec enim gubernationi aut medicinae similem sapientiam esse arbitramur, sed actioni illi potius, quam modo dixi, et saltationi, ut in ipsa insit, non foris petatur extremum, id est artis effectio. et tamen est etiam aliqua cum his ipsis artibus sapientiae dissimilitudo, propterea quod in illis quae recte facta sunt non continent tamen omnes partes, e quibus constant; quae autem nos aut recta aut recte facta dicamus, si placet, illi autem appellant katory‰mata, omnes numeros virtutis continent. sola enim sapientia in se tota conversa est, quod idem in ceteris artibus non fit. {{pn|25}}Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. sapientia enim et animi magnitudinem complectitur et iustitiam, et ut omnia, quae homini accidant, infra se esse iudicet, quod idem ceteris artibus non contingit. tenere autem virtutes eas ipsas, quarum modo feci mentionem, nemo poterit, nisi statuerit nihil esse, quod intersit aut differat aliud ab alio, praeter honesta et turpia. {{pn|26}}Videamus nunc, quam sint praeclare illa his, quae iam posui, consequentia. cum enim hoc sit extremum --sentis enim, credo, me iam diu, quod tšlow Graeci dicant, id dicere tum extremum, tum ultimum, tum summum; licebit etiam finem pro extremo aut ultimo dicere--, cum igitur hoc sit extremum, congruenter naturae convenienterque vivere, necessario sequitur omnes sapientes semper feliciter, absolute, fortunate vivere, nulla re impediri, nulla prohiberi, nulla egere. quod autem continet non magis eam disciplinam, de qua loquor, quam vitam fortunasque nostras, id est ut, quod honestum sit, id solum bonum iudicemus, potest id quidem fuse et copiose et omnibus electissimis verbis gravissimisque sententiis rhetorice et augeri et ornari, sed consectaria me Stoicorum brevia et acuta delectant. concluduntur igitur eorum argumenta sic: {{pn|27}}Quod est bonum, omne laudabile est; quod autem laudabile est, omne est honestum; bonum igitur quod est, honestum est. satisne hoc conclusum videtur? certe; quod enim efficiebatur ex iis duobus, quae erant sumpta, in eo vides esse conclusum. duorum autem, e quibus effecta conclusio est, contra superius dici solet non omne bonum esse laudabile. nam quod laudabile sit honestum esse conceditur. illud autem perabsurdum, bonum esse aliquid, quod non expetendum sit, aut expetendum, quod non placens, aut, si id, non etiam diligendum; ergo et probandum; ita etiam laudabile; id autem honestum. ita fit, ut, quod bonum sit, id etiam honestum sit. {{pn|28}}Deinde quaero, quis aut de misera vita possit gloriari aut de non beata. de sola igitur beata. ex quo efficitur gloriatione, ut ita dicam, dignam esse beatam vitam, quod non possit nisi honestae vitae iure contingere. ita fit, ut honesta vita beata vita sit. Et quoniam is, cui contingit ut iure laudetur, habet insigne quiddam ad decus et ad gloriam, ut ob ea, quae tanta sint, beatus dici iure possit, idem de vita talis viri rectissime dicetur. ita, si beata vita honestate cernitur, quod honestum est, id bonum solum habendum est. {{pn|29}}Quid vero? negarine ullo modo possit <numquam> quemquam stabili et firmo et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse, nisi constitutum sit non esse malum dolorem? ut enim qui mortem in malis ponit non potest eam non timere, sic nemo ulla in re potest id, quod malum esse decreverit, non curare idque contemnere. quo posito et omnium adsensu adprobato illud adsumitur, eum, qui magno sit animo atque forti, omnia, quae cadere in hominem possint, despicere ac pro nihilo putare. quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Atque iste vir altus et excellens, magno animo, vere fortis, infra se omnia humana ducens, is, inquam, quem efficere volumus, quem quaerimus, certe et confidere sibi debet ac suae vitae et actae et consequenti et bene de sese iudicare statuens nihil posse mali incidere sapienti. ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. {{pn|30}}Nec vero ignoro varias philosophorum fuisse sententias, eorum dico, qui summum bonum, quod ultimum appello, in animo ponerent. quae quamquam vitiose quidam secuti sunt, tamen non modo iis tribus, qui virtutem a summo bono segregaverunt, cum aut voluptatem aut vacuitatem doloris aut prima naturae in summis bonis ponerent, sed etiam alteris tribus, qui mancam fore putaverunt sine aliqua accessione virtutem ob eamque rem trium earum rerum, quas supra dixi, singuli singulas addiderunt,--his tamen omnibus eos antepono, cuicuimodi sunt, qui summum bonum in animo atque in virtute posuerunt. {{pn|31}}sed sunt tamen perabsurdi et ii, qui cum scientia vivere ultimum bonorum, et qui nullam rerum differentiam esse dixerunt, atque ita sapientem beatum fore, nihil aliud alii momento ullo anteponentem, <et qui>, ut quidam Academici constituisse dicuntur, extremum bonorum et summum munus esse sapientis obsistere visis adsensusque suos firme sustinere. his singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. quid autem apertius quam, si selectio nulla sit ab iis rebus, quae contra naturam sint, earum rerum, quae sint secundum naturam, <fore ut> tollatur omnis ea, quae quaeratur laudeturque, prudentia? Circumscriptis igitur iis sententiis, quas posui, et iis, si quae similes earum sunt, relinquitur ut summum bonum sit vivere scientiam adhibentem earum rerum, quae natura eveniant, seligentem quae secundum naturam et quae contra naturam sint reicientem, id est convenienter congruenterque naturae vivere. {{pn|32}}Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi epigennematikon appellant; cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; in eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. nam ut peccatum est patriam prodere, parentes violare, fana depeculari, quae sunt in effectu, sic timere, sic maerere, sic in libidine esse peccatum est etiam sine effectu. verum ut haec non in posteris et in consequentibus, sed in primis continuo peccata sunt, sic ea, quae proficiscuntur a virtute, susceptione prima, non perfectione recta sunt iudicanda. {{pn|33}}Bonum autem, quod in hoc sermone totiens usurpatum est, id etiam definitione explicatur. sed eorum definitiones paulum oppido inter se differunt et tamen eodem spectant. ego adsentior Diogeni, qui bonum definierit id, quod esset natura absolutum. id autem sequens illud etiam, quod prodesset--ophelema enim sic appellemus--, motum aut statum esse dixit e natura absoluto. cumque rerum notiones in animis fiant, si aut usu aliquid cognitum sit aut coniunctione aut similitudine aut collatione rationis, hoc quarto, quod extremum posui, boni notitia facta est. cum enim ab iis rebus, quae sunt secundum naturam, ascendit animus collatione rationis, tum ad notionem boni pervenit. {{pn|34}}hoc autem ipsum bonum non accessione neque crescendo aut cum ceteris comparando, sed propria vi sua et sentimus et appellamus bonum. ut enim mel, etsi dulcissimum est, suo tamen proprio genere saporis, non comparatione cum aliis dulce esse sentitur, sic bonum hoc, de quo agimus, est illud quidem plurimi aestimandum, sed ea aestimatio genere valet, non magnitudine. nam cum aestimatio, quae axia dicitur, neque in bonis numerata sit nec rursus in malis, quantumcumque eo addideris, in suo genere manebit. alia est igitur propria aestimatio virtutis, quae genere, non crescendo valet. {{pn|35}}Nec vero perturbationes animorum, quae vitam insipientium miseram acerbamque reddunt, quas Graeci pathe appellant--poteram ego verbum ipsum interpretans morbos appellare, sed non conveniret ad omnia; quis enim misericordiam aut ipsam iracundiam morbum solet dicere? at illi dicunt pathos. sit igitur perturbatio, quae nomine ipso vitiosa declarari videtur [nec eae perturbationes vi aliqua naturali moventur]. omnesque eae sunt genere quattuor, partibus plures, aegritudo, formido, libido, quamque Stoici communi nomine corporis et animi hedone appellant, ego malo laetitiam appellare, quasi gestientis animi elationem voluptariam. perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. itaque his sapiens semper vacabit. {{pn|36}}Omne autem, quod honestum sit, id esse propter se expetendum commune nobis est cum multorum aliorum philosophorum sententiis. praeter enim tres disciplinas, quae virtutem a summo bono excludunt, ceteris omnibus philosophis haec est tuenda sententia, maxime tamen his [Stoicis], qui nihil aliud in bonorum numero nisi honestum esse voluerunt. sed haec quidem est perfacilis et perexpedita defensio. quis est enim, aut quis umquam fuit aut avaritia tam ardenti aut tam effrenatis cupiditatibus, ut eandem illam rem, quam adipisci scelere quovis velit, non multis partibus malit ad sese etiam omni inpunitate proposita sine facinore quam illo modo pervenire? {{pn|37}}quam vero utilitatem aut quem fructum petentes scire cupimus illa, quae occulta nobis sunt, quo modo moveantur quibusque de causis ea <quae> versantur in caelo? quis autem tam agrestibus institutis vivit, aut quis <se> contra studia naturae tam vehementer obduravit, ut a rebus cognitione dignis abhorreat easque sine voluptate aut utilitate aliqua non requirat et pro nihilo putet? aut quis est, qui maiorum, aut Africanorum aut eius, quem tu in ore semper habes, proavi mei, ceterorumque virorum fortium atque omni virtute praestantium facta, dicta, consilia cognoscens nulla animo afficiatur voluptate? {{pn|38}}quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? quid autem dici poterit, si turpitudinem non ipsam per se fugiendam esse statuemus, quo minus homines tenebras et solitudinem nacti nullo dedecore se abstineant, nisi eos per se foeditate sua turpitudo ipsa deterreat? Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. {{pn|39}}Constituto autem illo, de quo ante diximus, quod honestum esset, id esse solum bonum, intellegi necesse est pluris id, quod honestum sit, aestimandum esse quam illa media, quae ex eo comparentur. stultitiam autem et timiditatem et iniustitiam et intemperantiam cum dicimus esse fugiendas propter eas res, quae ex ipsis eveniant, non ita dicimus, ut cum illo, quod positum est, solum id esse malum, quod turpe sit, haec pugnare videatur oratio, propterea quod ea non ad corporis incommodum referuntur, sed ad turpes actiones, quae oriuntur e vitiis. quas enim kak¤aw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. {{pn|40}}Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare. quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. sin kakian malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. {{pn|41}}Tum ille: His igitur ita positis, inquit, sequitur magna contentio, quam tractatam a Peripateticis mollius--est enim eorum consuetudo dicendi non satis acuta propter ignorationem dialecticae--Carneades tuus egregia quadam exercitatione in dialecticis summaque eloquentia rem in summum discrimen adduxit, propterea quod pugnare non destitit in omni hac quaestione, quae de bonis et malis appelletur, non esse rerum Stoicis cum Peripateticis controversiam, sed nominum. mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; maiorem multo inter Stoicos et Peripateticos rerum esse aio discrepantiam quam verborum, quippe cum Peripatetici omnia, quae ipsi bona appellant, pertinere dicant ad beate vivendum, nostri non ex omni, quod aestimatione aliqua dignum sit, compleri vitam beatam putent. {{pn|42}}An vero certius quicquam potest esse quam illorum ratione, qui dolorem in malis ponunt, non posse sapientem beatum esse, cum eculeo torqueatur? eorum autem, qui dolorem in malis non habent, ratio certe cogit ut in omnibus tormentis conservetur beata vita sapienti. etenim si dolores eosdem tolerabilius patiuntur qui excipiunt eos pro patria quam qui leviore de causa, opinio facit, non natura, vim doloris aut maiorem aut minorem. {{pn|43}}Ne illud quidem est consentaneum, ut, si, cum tria genera bonorum sint, quae sententia est Peripateticorum, eo beatior quisque sit, quo sit corporis aut externis bonis plenior, ut hoc idem adprobandum sit nobis, ut, qui plura habeat ea, quae in corpore magni aestimantur, sit beatior. illi enim corporis commodis compleri vitam beatam putant, nostri nihil minus. nam cum ita placeat, ne eorum quidem bonorum, quae nos bona vere appellemus, frequentia beatiorem vitam fieri aut magis expetendam aut pluris aestimandam, certe minus ad beatam vitam pertinet multitudo corporis commodorum. {{pn|44}}etenim, si et sapere expetendum sit et valere, coniunctum utrumque magis expetendum sit quam sapere solum, neque tamen, si utrumque sit aestimatione dignum, pluris sit coniunctum quam sapere ipsum separatim. nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. quod idem Peripatetici non tenent, quibus dicendum est, quae et honesta actio sit et sine dolore, eam magis esse expetendam, quam si esset eadem actio cum dolore. nobis aliter videtur, recte secusne, postea; sed potestne rerum maior esse dissensio? {{pn|45}}Ut enim obscuratur et offunditur luce solis lumen lucernae, et ut interit <in> magnitudine maris Aegaei stilla mellis, et ut in divitiis Croesi teruncii accessio et gradus unus in ea via, quae est hinc in Indiam, sic, cum sit is bonorum finis, quem Stoici dicunt, omnis ista rerum corporearum aestimatio splendore virtutis et magnitudine obscuretur et obruatur atque intereat necesse est. Et quem ad modum oportunitas--sic enim appellemus ekairos--non fit maior productione temporis--habent enim suum modum, quae oportuna dicuntur--, sic recta effectio--katorthosis enim ita appello, quoniam rectum factum katorthoma--, recta igitur effectio, item convenientia, denique ipsum bonum, quod in eo positum est, ut naturae consentiat, crescendi accessionem nullam habet. {{pn|46}}ut enim oportunitas illa, sic haec, de quibus dixi, non fiunt temporis productione maiora, ob eamque causam Stoicis non videtur optabilior nec magis expetenda beata vita, si sit longa, quam si brevis, utunturque simili: ut, si cothurni laus illa esset, ad pedem apte convenire, neque multi cothurni paucis anteponerentur nec maiores minoribus, sic, quorum omne bonum convenientia atque oportunitate finitur, nec plura paucioribus nec longinquiora brevioribus anteponent. {{pn|47}}Nec vero satis acute dicunt: si bona valitudo pluris aestimanda sit longa quam brevis, sapientiae quoque usus longissimus quisque sit plurimi. non intellegunt valitudinis aestimationem spatio iudicari, virtutis oportunitate, ut videantur qui illud dicant idem hoc esse dicturi, bonam mortem et bonum partum meliorem longum esse quam brevem. non vident alia brevitate pluris aestimari, alia diuturnitate. {{pn|48}}itaque consentaneum est his, quae dicta sunt, ratione illorum, qui illum bonorum finem, quod appellamus extremum, quod ultimum, crescere putent posse--isdem placere esse alium alio et sapientiorem itemque alium magis alio vel peccare vel recte facere, quod nobis non licet dicere, qui crescere bonorum finem non putamus. ut enim qui demersi sunt in aqua nihilo magis respirare possunt, si non longe absunt a summo, ut iam iamque possint emergere, quam si etiam tum essent in profundo, nec catulus ille, qui iam adpropinquat ut videat, plus cernit quam is, qui modo est natus, item qui processit aliquantum ad virtutis habitum nihilo minus in miseria est quam ille, qui nihil processit. Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum. sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. {{pn|49}}Divitias autem Diogenes censet eam modo vim habere, ut quasi duces sint ad voluptatem et ad valitudinem bonam; sed, etiam uti ea contineant, non idem facere eas in virtute neque in ceteris artibus, ad quas esse dux pecunia potest, continere autem non potest, itaque, si voluptas aut si bona valitudo sit in bonis, divitias quoque in bonis esse ponendas, at, si sapientia bonum sit, non sequi ut etiam divitias bonum esse dicamus. neque ab ulla re, quae non sit in bonis, id, quod sit in bonis, contineri potest, ob eamque causam, quia cognitiones comprehensionesque rerum, e quibus efficiuntur artes, adpetitionem movent, cum divitiae non sint in bonis, nulla ars divitiis contineri potest. {{pn|50}}quod si de artibus concedamus, virtutis tamen non sit eadem ratio, propterea quod haec plurimae commentationis et exercitationis indigeat, quod idem in artibus non sit, et quod virtus stabilitatem, firmitatem, constantiam totius vitae complectatur, nec haec eadem in artibus esse videamus. Deinceps explicatur differentia rerum, quam si non ullam esse diceremus, confunderetur omnis vita, ut ab Aristone, neque ullum sapientiae munus aut opus inveniretur, cum inter res eas, quae ad vitam degendam pertinerent, nihil omnino interesset, neque ullum dilectum adhiberi oporteret. itaque cum esset satis constitutum id solum esse bonum, quod esset honestum, et id malum solum, quod turpe, tum inter illa, quae nihil valerent ad beate misereve vivendum, aliquid tamen, quod differret, esse voluerunt, ut essent eorum alia aestimabilia, alia contra, alia neutrum. {{pn|51}}quae autem aestimanda essent, eorum in aliis satis esse causae, quam ob rem quibusdam anteponerentur, ut in valitudine, ut in integritate sensuum, ut in doloris vacuitate, ut gloriae, divitiarum, similium rerum, alia autem non esse eius modi, itemque eorum, quae nulla aestimatione digna essent, partim satis habere causae, quam ob rem reicerentur, ut dolorem, morbum, sensuum amissionem, paupertatem, ignominiam, similia horum, partim non item. hinc est illud exortum, quod Zeno proegmenon, contraque quod apoproegmenon nominavit, cum uteretur in lingua copiosa factis tamen nominibus ac novis, quod nobis in hac inopi lingua non conceditur; quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. {{pn|52}}Ut enim, inquit, nemo dicit in regia regem ipsum quasi productum esse ad dignitatem (id est enim proegmenon), sed eos, qui in aliquo honore sunt, quorum ordo proxime accedit, ut secundus sit, ad regium principatum, sic in vita non ea, quae primo loco sunt, sed ea, quae secundum locum optinent, proegmena, id est producta, nominentur; quae vel ita appellemus--id erit verbum e verbo--vel promota et remota vel, ut dudum diximus, praeposita vel praecipua, et illa reiecta. re enim intellecta in verborum usu faciles esse debemus. {{pn|53}}quoniam autem omne, quod est bonum, primum locum tenere dicimus, necesse est nec bonum esse nec malum hoc, quod praepositum vel praecipuum nominamus. idque ita definimus; quod sit indifferens cum aestimatione mediocri; quod enim illi adiaphoron dicunt, id mihi ita occurrit, ut indifferens dicerem. neque enim illud fieri poterat ullo modo, ut nihil relinqueretur in mediis, quod aut secundum naturam esset aut contra, nec, cum id relinqueretur, nihil in his poni, quod satis aestimabile esset, nec hoc posito non aliqua esse praeposita. {{pn|54}}recte igitur haec facta distinctio est, atque etiam ab iis, quo facilius res perspici possit, hoc simile ponitur: Ut enim, inquiunt, si hoc fingamus esse quasi finem et ultimum, ita iacere talum, ut rectus adsistat, qui ita talus erit iactus, ut cadat rectus, praepositum quiddam habebit ad finem, qui aliter, contra, neque tamen illa praepositio tali ad eum, quem dixi, finem pertinebit, sic ea, quae sunt praeposita, referuntur illa quidem ad finem, sed ad eius vim naturamque nihil pertinent. {{pn|55}}Sequitur illa divisio, ut bonorum alia sint ad illud ultimum pertinentia (sic enim appello, quae telika dicuntur; nam hoc ipsum instituamus, ut placuit, pluribus verbis dicere, quod uno non poterimus, ut res intellegatur), alia autem efficientia, quae Graeci poietika, alia utrumque. de pertinentibus nihil est bonum praeter actiones honestas, de efficientibus nihil praeter amicum, sed et pertinentem et efficientem sapientiam volunt esse. nam quia sapientia est conveniens actio, est <in> illo pertinenti genere, quod dixi; quod autem honestas actiones adfert et efficit, [id] efficiens dici potest. {{pn|56}}Haec, quae praeposita dicimus, partim sunt per se ipsa praeposita, partim quod aliquid efficiunt, partim utrumque, per se, ut quidam habitus oris et vultus, ut status, ut motus, in quibus sunt et praeponenda quaedam et reicienda; alia ob eam rem praeposita dicentur, quod ex se aliquid efficiant, ut pecunia, alia autem ob utramque rem, ut integri sensus, ut bona valitudo. {{pn|57}}De bona autem fama--quam enim appellant eudoxian, aptius est bonam famam hoc loco appellare quam gloriam--Chrysippus quidem et Diogenes detracta utilitate ne digitum quidem eius causa porrigendum esse dicebant; quibus ego vehementer assentior. qui autem post eos fuerunt, cum Carneadem sustinere non possent, hanc, quam dixi, bonam famam ipsam propter se praepositam et sumendam esse dixerunt, esseque hominis ingenui et liberaliter educati velle bene audire a parentibus, a propinquis, a bonis etiam viris, idque propter rem ipsam, non propter usum, dicuntque, ut liberis consultum velimus, etiamsi postumi futuri sint, propter ipsos, sic futurae post mortem famae tamen esse propter rem, etiam detracto usu, consulendum. {{pn|58}}Sed cum, quod honestum sit, id solum bonum esse dicamus, consentaneum tamen est fungi officio, cum id officium nec in bonis ponamus nec in malis. est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. quod autem ratione actum est, id officium appellamus. est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. {{pn|59}}Atque perspicuum etiam illud est, in istis rebus mediis aliquid agere sapientem. iudicat igitur, cum agit, officium illud esse. quod quoniam numquam fallitur in iudicando, erit in mediis rebus officium. quod efficitur hac etiam conclusione rationis: Quoniam enim videmus esse quiddam, quod recte factum appellemus, id autem est perfectum officium, erit [autem] etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; illo enim addito 'iuste' fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. {{pn|60}}Sed cum ab his omnia proficiscantur officia, non sine causa dicitur ad ea referri omnes nostras cogitationes, in his et excessum e vita et in vita mansionem. in quo enim plura sunt quae secundum naturam sunt, huius officium est in vita manere; in quo autem aut sunt plura contraria aut fore videntur, huius officium est de vita excedere. ex quo apparet et sapientis esse aliquando officium excedere e vita, cum beatus sit, et stulti manere in vita, cum sit miser. {{pn|61}}nam bonum illud et malum, quod saepe iam dictum est, postea consequitur, prima autem illa naturae sive secunda sive contraria sub iudicium sapientis et dilectum cadunt, estque illa subiecta quasi materia sapientiae. itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. nam neque virtute retinetur <ille> in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. quam ob rem cum vitiorum ista vis non sit, ut causam afferant mortis voluntariae, perspicuum est etiam stultorum, qui idem miseri sint, officium esse manere in vita, si sint in maiore parte rerum earum, quas secundum naturam esse dicimus. et quoniam excedens e vita et manens aeque miser est nec diuturnitas magis ei vitam fugiendam facit, non sine causa dicitur iis, qui pluribus naturalibus frui possint, esse in vita manendum. {{pn|62}}Pertinere autem ad rem arbitrantur intellegi natura fieri ut liberi a parentibus amentur. a quo initio profectam communem humani generis societatem persequimur. quod primum intellegi debet figura membrisque corporum, quae ipsa declarant procreandi a natura habitam esse rationem. neque vero haec inter se congruere possent, ut natura et procreari vellet et diligi procreatos non curaret. atque etiam in bestiis vis naturae perspici potest; quarum in fetu et in educatione laborem cum cernimus, naturae ipsius vocem videmur audire. quare <ut> perspicuum est natura nos a dolore abhorrere, sic apparet a natura ipsa, ut eos, quos genuerimus, amemus, inpelli. {{pn|63}}ex hoc nascitur ut etiam communis hominum inter homines naturalis sit commendatio, ut oporteat hominem ab homine ob id ipsum, quod homo sit, non alienum videri. ut enim in membris alia sunt tamquam sibi nata, ut oculi, ut aures, alia etiam ceterorum membrorum usum adiuvant, ut crura, ut manus, sic inmanes quaedam bestiae sibi solum natae sunt, at illa, quae in concha patula pina dicitur, isque, qui enat e concha, qui, quod eam custodit, pinoteres vocatur in eandemque cum se recepit includitur, ut videatur monuisse ut caveret, itemque formicae, apes, ciconiae aliorum etiam causa quaedam faciunt. multo haec coniunctius homines. itaque natura sumus apti ad coetus, concilia, civitates. {{pn|64}}mundum autem censent regi numine deorum, eumque esse quasi communem urbem et civitatem hominum et deorum, et unum quemque nostrum eius mundi esse partem; ex quo illud natura consequi, ut communem utilitatem nostrae anteponamus. ut enim leges omnium salutem singulorum saluti anteponunt, sic vir bonus et sapiens et legibus parens et civilis officii non ignarus utilitati omnium plus quam unius alicuius aut suae consulit. nec magis est vituperandus proditor patriae quam communis utilitatis aut salutis desertor propter suam utilitatem aut salutem. ex quo fit, ut laudandus is sit, qui mortem oppetat pro re publica, quod deceat cariorem nobis esse patriam quam nosmet ipsos. quoniamque illa vox inhumana et scelerata ducitur eorum, qui negant se recusare quo minus ipsis mortuis terrarum omnium deflagratio consequatur--quod vulgari quodam versu Graeco pronuntiari solet--, certe verum est etiam iis, qui aliquando futuri sint, esse propter ipsos consulendum. {{pn|65}}ex hac animorum affectione testamenta commendationesque morientium natae sunt. quodque nemo in summa solitudine vitam agere velit ne cum infinita quidem voluptatum abundantia, facile intellegitur nos ad coniunctionem congregationemque hominum et ad naturalem communitatem esse natos. Inpellimur autem natura, ut prodesse velimus quam plurimis in primisque docendo rationibusque prudentiae tradendis. {{pn|66}}itaque non facile est invenire qui quod sciat ipse non tradat alteri; ita non solum ad discendum propensi sumus, verum etiam ad docendum. Atque ut tauris natura datum est ut pro vitulis contra leones summa vi impetuque contendant, sic ii, qui valent opibus atque id facere possunt, ut de Hercule et de Libero accepimus, ad servandum genus hominum natura incitantur. Atque etiam Iovem cum Optimum et Maximum dicimus cumque eundem Salutarem, Hospitalem, Statorem, hoc intellegi volumus, salutem hominum in eius esse tutela. minime autem convenit, cum ipsi inter nos viles neglectique simus, postulare ut diis inmortalibus cari simus et ab iis diligamur. Quem ad modum igitur membris utimur prius, quam didicimus, cuius ea causa utilitatis habeamus, sic inter nos natura ad civilem communitatem coniuncti et consociati sumus. quod ni ita se haberet, nec iustitiae ullus esset nec bonitati locus. {{pn|67}}Et quo modo hominum inter homines iuris esse vincula putant, sic homini nihil iuris esse cum bestiis. praeclare enim Chrysippus, cetera nata esse hominum causa et deorum, eos autem communitatis et societatis suae, ut bestiis homines uti ad utilitatem suam possint sine iniuria. Quoniamque ea natura esset hominis, ut ei cum genere humano quasi civile ius intercederet, qui id conservaret, eum iustum, qui migraret, iniustum fore. sed quem ad modum, theatrum cum commune sit, recte tamen dici potest eius esse eum locum, quem quisque occuparit, sic in urbe mundove communi non adversatur ius, quo minus suum quidque cuiusque sit. {{pn|68}}Cum autem ad tuendos conservandosque homines hominem natum esse videamus, consentaneum est huic naturae, ut sapiens velit gerere et administrare rem publicam atque, ut e natura vivat, uxorem adiungere et velle ex ea liberos. ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Cynicorum autem rationem atque vitam alii cadere in sapientem dicunt, si qui eius modi forte casus inciderit, ut id faciendum sit, alii nullo modo. {{pn|69}}Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae ophelemata et blammata appellant, communia esse voluerunt; quorum altera prosunt, nocent altera. neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. incommoda autem et commoda--ita enim euchrestemata et duschrestemata appello--communia esse voluerunt, paria noluerunt. illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; ea possunt paria non esse. sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. {{pn|70}}Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. quamquam autem in amicitia alii dicant aeque caram esse sapienti rationem amici ac suam, alii autem sibi cuique cariorem suam, tamen hi quoque posteriores fatentur alienum esse a iustitia, ad quam nati esse videamur, detrahere quid de aliquo, quod sibi adsumat. minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. {{pn|71}}Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere. nec vero rectum est cum amicis aut bene meritis consociare aut coniungere iniuriam, gravissimeque et verissime defenditur numquam aequitatem ab utilitate posse seiungi, et quicquid aequum iustumque esset, id etiam honestum vicissimque, quicquid esset honestum, id iustum etiam atque aequum fore. {{pn|72}}Ad easque virtutes, de quibus disputatum est, dialecticam etiam adiungunt et physicam, easque ambas virtutum nomine appellant, alteram, quod habeat rationem, ne cui falso adsentiamur neve umquam captiosa probabilitate fallamur, eaque, quae de bonis et malis didicerimus, ut tenere tuerique possimus. nam sine hac arte quemvis arbitrantur a vero abduci fallique posse. recte igitur, si omnibus in rebus temeritas ignoratioque vitiosa est, ars ea, quae tollit haec, virtus nominata est. {{pn|73}}physicae quoque non sine causa tributus idem est honos, propterea quod, qui convenienter naturae victurus sit, ei proficiscendum est ab omni mundo atque ab eius procuratione. nec vero potest quisquam de bonis et malis vere iudicare nisi omni cognita ratione naturae et vitae etiam deorum, et utrum conveniat necne natura hominis cum universa. quaeque sunt vetera praecepta sapientium, qui iubent tempori parere et sequi deum et se noscere et nihil nimis, haec sine physicis quam vim habeant--et habent maximam-- videre nemo potest. atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. {{pn|74}}Sed iam sentio me esse longius provectum, quam proposita ratio postularet. verum admirabilis compositio disciplinae incredibilisque rerum me traxit ordo; quem, per deos inmortales! nonne miraris? quid enim aut in natura, qua nihil est aptius, nihil descriptius, aut in operibus manu factis tam compositum tamque compactum et coagmentatum inveniri potest? quid posterius priori non convenit? quid sequitur, quod non respondeat superiori? quid non sic aliud ex alio nectitur, ut, si ullam litteram moveris, labent omnia? nec tamen quicquam est, quod moveri possit. {{pn|75}}quam gravis vero, quam magnifica, quam constans conficitur persona sapientis! qui, cum ratio docuerit, quod honestum esset, id esse solum bonum, semper sit necesse est beatus vereque omnia ista nomina possideat, quae irrideri ab inperitis solent. rectius enim appellabitur rex quam Tarquinius, qui nec se nec suos regere potuit, rectius magister populi--is enim est dictator--quam Sulla, qui trium pestiferorum vitiorum, luxuriae, avaritiae, crudelitatis, magister fuit, rectius dives quam Crassus, qui nisi eguisset, numquam Euphraten nulla belli causa transire voluisset. recte eius omnia dicentur, qui scit uti solus omnibus, recte etiam pulcher appellabitur-- animi enim liniamenta sunt pulchriora quam corporis--, recte solus liber nec dominationi cuiusquam parens nec oboediens cupiditati, recte invictus, cuius etiamsi corpus constringatur, animo tamen vincula inici nulla possint, nec expectet ullum tempus aetatis, {{pn|76}}uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. quod si ita est, ut neque quisquam nisi bonus vir et omnes boni beati sint, quid philosophia magis colendum aut quid est virtute divinius? {{Liber |Ante = Liber II |AnteNomen = ../Liber II |Post = Liber IV |PostNomen = ../Liber IV }} {{finis}} 1dtk3sjxar3ubffasf22vghu5pn2eai 0 2497 266375 126691 2026-05-16T08:42:00Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De finibus bonorum et malorum/Liber Secundus]] ad [[De finibus bonorum et malorum/Liber II]] praeter redirectionem 126691 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |OperaeTitulus=De Finibvs Bonorvm et Malorvm |OperaeWikiPagina=De finibus bonorum et malorum |SubTitulus=[[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|Opera philosophica]], Liber Secundus |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |Annus= 45 a.Ch.n. }} ---- [1] Hic cum uterque me intueretur seseque ad audiendum significarent paratos, Primum, inquam, deprecor, ne me tamquam philosophum putetis scholam vobis aliquam explicaturum, quod ne in ipsis quidem philosophis magnopere umquam probavi. quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? eorum erat iste mos qui tum sophistae nominabantur, quorum e numero primus est ausus Leontinus Gorgias in conventu poscere quaestionem, id est iubere dicere, qua de re quis vellet audire. audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. [2] Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. qui mos cum a posterioribus non esset retentus, Arcesilas eum revocavit instituitque ut ii, qui se audire vellent, non de se quaererent, sed ipsi dicerent, quid sentirent; quod cum dixissent, ille contra. sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; quod quidem iam fit etiam in Academia. ubi enim is, qui audire vult, ita dixit: 'Voluptas mihi videtur esse summum bonum', perpetua oratione contra disputatur, ut facile intellegi possit eos, qui aliquid sibi videri dicant, non ipsos in ea sententia esse, sed audire velle contraria. [3] Nos commodius agimus. non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. ego autem arbitror, quamquam admodum delectatus sum eius oratione perpetua, tamen commodius, cum in rebus singulis insistas et intellegas quid quisque concedat, quid abnuat, ex rebus concessis concludi quod velis et ad exitum perveniri. cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Omnis autem in quaerendo, quae via quadam et ratione habetur, oratio praescribere primum debet ut quibusdam in formulis ea res agetur, ut, inter quos disseritur, conveniat quid sit id, de quo disseratur. [4] Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. sed quod proximum fuit non vidit. negat enim definiri rem placere, sine quo fieri interdum non potest, ut inter eos, qui ambigunt, conveniat quid sit id, de quo agatur, velut in hoc ipso, de quo nunc disputamus. quaerimus enim finem bonorum. possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? [5] atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. qua tu etiam inprudens utebare non numquam. nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. praeclare hoc quidem. bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset, definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo. nunc idem, nisi molestum est, quoniam tibi non omnino displicet definire et id facis, cum vis, velim definias quid sit voluptas, de quo omnis haec quaestio est. [6] Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Nunc autem dico ipsum Epicurum nescire et in eo nutare eumque, qui crebro dicat diligenter oportere exprimi quae vis subiecta sit vocibus, non intellegere interdum, quid sonet haec vox voluptatis, id est quae res huic voci subiciatur. Tum ille ridens: Hoc vero, inquit, optimum, ut is, qui finem rerum expetendarum voluptatem esse dicat, id extremum, id ultimum bonorum, id ipsum quid et quale sit, nesciat! Atqui, inquam, aut Epicurus quid sit voluptas aut omnes mortales, qui ubique sunt, nesciunt. Quonam, inquit, modo? Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. [7] Quid ergo? istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Non semper, inquam; nam interdum nimis etiam novit, quippe qui testificetur ne intellegere quidem se posse ubi sit aut quod sit ullum bonum praeter illud, quod cibo et potione et aurium delectatione et obscena voluptate capiatur. an haec ab eo non dicuntur? Quasi vero me pudeat, inquit, istorum, aut non possim quem ad modum ea dicantur ostendere! Ego vero non dubito, inquam, quin facile possis, nec est quod te pudeat sapienti adsentiri, qui se unus, quod sciam, sapientem profiteri sit ausus. nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. [8] Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Graece *don®n, Latine voluptatem vocant. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quid? idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? [9] Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Et quidem, inquit, vehementer errat; nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; dici enim nihil potest verius. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quis istud possit, inquit, negare? Eademne, quae restincta siti? Immo alio genere; restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? [10] Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Memini vero, inquam; sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. varietas enim Latinum verbum est, idque proprie quidem in disparibus coloribus dicitur, sed transfertur in multa disparia: varium poema, varia oratio, varii mores, varia fortuna, voluptas etiam varia dici solet, cum percipitur e multis dissimilibus rebus dissimilis efficientibus voluptates. eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; ista varietas quae sit non satis perspicio, quod ais, cum dolore careamus, tum in summa voluptate nos esse, cum autem vescamur iis rebus, quae dulcem motum afferant sensibus, tum esse in motu voluptatem, qui faciat varietatem voluptatum, sed non augeri illam non dolendi voluptatem, quam cur voluptatem appelles nescio. [11] An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Immo sit sane nihil melius, inquam--nondum enim id quaero--, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Quid dubitas igitur, inquam, summo bono a te ita constituto, ut id totum in non dolendo sit, id tenere unum, id tueri, id defendere? [12] Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? invidiosum nomen est, infame, suspectum. itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. quod quidem mihi si quando dictum est--est autem dictum non parum saepe--, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. egone non intellego, quid sit *don® Graece, Latine voluptas? utram tandem linguam nescio? deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. itaque ut maiores nostri ab aratro adduxerunt Cincinnatum illum, ut dictator esset, sic vos de pagis omnibus colligitis bonos illos quidem viros, sed certe non pereruditos. [13] ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille *don®n. et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; hic nihil fuit, quod quaereremus. nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. nam et ille apud Trabeam 'voluptatem animi nimiam' laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui 'omnibus laetitiis laetum' esse se narrat. sed hoc interest, quod voluptas dicitur etiam in animo--vitiosa res, ut Stoici putant, qui eam sic definiunt: sublationem animi sine ratione opinantis se magno bono frui--, non dicitur laetitia nec gaudium in corpore. [14] in eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; iuvare enim in utroque dicitur, ex eoque iucundum, modo intellegas inter illum, qui dicat: 'Tanta laetitia auctus sum, ut nihil constet', et eum, qui: 'Nunc demum mihi animus ardet', quorum alter laetitia gestiat, alter dolore crucietur, esse illum medium: 'Quamquam haec inter nos nuper notitia admodum est', qui nec laetetur nec angatur, itemque inter eum, qui potiatur corporis expetitis voluptatibus, et eum, qui crucietur summis doloribus, esse eum, qui utroque careat. [15] Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? et tamen vide, ne, si ego non intellegam quid Epicurus loquatur, cum Graece, ut videor, luculenter sciam, sit aliqua culpa eius, qui ita loquatur, ut non intellegatur. quod duobus modis sine reprehensione fit, si aut de industria facias, ut Heraclitus, 'cognomento qui skoteinñw perhibetur, quia de natura nimis obscure memoravit', aut cum rerum obscuritas, non verborum, facit ut non intellegatur oratio, qualis est in Timaeo Platonis. Epicurus autem, ut opinor, nec non vult, si possit, plane et aperte loqui, nec de re obscura, ut physici, aut artificiosa, ut mathematici, sed de illustri et facili et iam in vulgus pervagata loquitur. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. e quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. [16] si enim idem dicit, quod Hieronymus, qui censet summum bonum esse sine ulla molestia vivere, cur mavult dicere voluptatem quam vacuitatem doloris, ut ille facit, qui quid dicat intellegit? sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu--sic enim appellat hanc dulcem: 'in motu', illam nihil dolentis 'in stabilitate'--, quid tendit? cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit, hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas doloris et voluptas idem esse videatur. hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? unum, cum in voluptate sumus, alterum, cum in dolore, tertium hoc, in quo nunc equidem sum, credo item vos, nec in dolore nec in voluptate; ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? [17] Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. omnem vim loquendi, ut iam ante Aristoteles, in duas tributam esse partes, rhetoricam palmae, dialecticam pugni similem esse dicebat, quod latius loquerentur rhetores, dialectici autem compressius. obsequar igitur voluntati tuae dicamque, si potero, rhetorice, sed hac rhetorica philosophorum, non nostra illa forensi, quam necesse est, cum populariter loquatur, esse interdum paulo hebetiorem. [18] sed dum dialecticam, Torquate, contemnit Epicurus, quae una continet omnem et perspiciendi quid in quaque re sit scientiam et iudicandi quale quidque sit et ratione ac via disputandi, ruit in dicendo, ut mihi quidem videtur, nec ea, quae docere vult, ulla arte distinguit, ut haec ipsa, quae modo loquebamur. summum a vobis bonum voluptas dicitur. aperiendum est igitur, quid sit voluptas; aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. quam si explicavisset, non tam haesitaret. aut enim eam voluptatem tueretur, quam Aristippus, id est, qua sensus dulciter ac iucunde movetur, quam etiam pecudes, si loqui possent, appellarent voluptatem, aut, si magis placeret suo more loqui, quam ut Omnes Danai atque Mycenenses. Attica pubes reliquique Graeci, qui hoc anapaesto citantur, hoc non dolere solum voluptatis nomine appellaret, illud Aristippeum contemneret, aut, si utrumque probaret, ut probat, coniungeret doloris vacuitatem cum voluptate et duobus ultimis uteretur. [19] multi enim et magni philosophi haec ultima bonorum iuncta fecerunt, ut Aristoteles virtutis usum cum vitae perfectae prosperitate coniunxit, Callipho adiunxit ad honestatem voluptatem, Diodorus ad eandem honestatem addidit vacuitatem doloris. idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. illi enim inter se dissentiunt. propterea singulis finibus utuntur et, cum uterque Graece egregie loquatur, nec Aristippus, qui voluptatem summum bonum dicit, in voluptate ponit non dolere, neque Hieronymus, qui summum bonum statuit non dolere, voluptatis nomine umquam utitur pro illa indolentia, quippe qui ne in expetendis quidem rebus numeret voluptatem. [20] duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. vos ex his tam dissimilibus rebus non modo nomen unum --nam id facilius paterer--, sed etiam rem unam ex duabus facere conamini, quod fieri nullo modo potest. hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. cum enim eam ipsam voluptatem, quam eodem nomine omnes appellamus, laudat locis plurimis, audet dicere ne suspicari quidem se ullum bonum seiunctum ab illo Aristippeo genere voluptatis, atque ibi hoc dicit, ubi omnis eius est oratio de summo bono. in alio vero libro, in quo breviter comprehensis gravissimis sententiis quasi oracula edidisse sapientiae dicitur, scribit his verbis, quae nota tibi profecto, Torquate, sunt--quis enim vestrum non edidicit Epicuri kurÛaw dñjaw, id est quasi maxime ratas, quia gravissimae sint ad beate vivendum breviter enuntiatae sententiae?--animadverte igitur rectene hanc sententiam interpreter: ' [21] Si ea, quae sunt luxuriosis efficientia voluptatum, liberarent eos deorum et mortis et doloris metu docerentque qui essent fines cupiditatum, nihil haberemus <quod reprehenderemus>, cum undique complerentur voluptatibus nec haberent ulla ex parte aliquid aut dolens aut aegrum, id est autem malum.' Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; sed quid sentiat, non videtis. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; sed plane dicit quod intellegit. idque si ita dicit, non esse reprehendendos luxuriosos, si sapientes sint, dicit absurde, similiter et si dicat non reprehendendos parricidas, si nec cupidi sint nec deos metuant nec mortem nec dolorem. et tamen quid attinet luxuriosis ullam exceptionem dari aut fingere aliquos, qui, cum luxuriose viverent, a summo philosopho non reprehenderentur eo nomine dumtaxat, cetera caverent? [22] sed tamen nonne reprehenderes, Epicure, luxuriosos ob eam ipsam causam, quod ita viverent, ut persequerentur cuiusque modi voluptates, cum esset praesertim, ut ais tu, summa voluptas nihil dolere? atqui reperiemus asotos primum ita non religiosos, ut edint de patella, deinde ita mortem non timentes, ut illud in ore habeant ex Hymnide: 'Mihi sex menses satis sunt vitae, septimum Orco spondeo'. iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: 'Si gravis, brevis; si longus, levis.' Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. [23] quid ergo attinet dicere: 'Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent'? hoc est dicere: 'Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.' isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. hic homo severus luxuriam ipsam per se reprehendendam non putat, et hercule, Torquate, ut verum loquamur, si summum bonum voluptas est, rectissime non putat. Noli enim mihi fingere asotos, ut soletis, qui in mensam vomant, et qui de conviviis auferantur crudique postridie se rursus ingurgitent, qui solem, ut aiunt, nec occidentem umquam viderint nec orientem, qui consumptis patrimoniis egeant. nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. mundos, elegantis, optimis cocis, pistoribus, piscatu, aucupio, venatione, his omnibus exquisitis, vitantes cruditatem, quibus vinum defusum e pleno sit chrysizon, ut ait Lucilius, cui nihildum situlus et sacculus abstulerit, adhibentis ludos et quae sequuntur, illa, quibus detractis clamat Epicurus se nescire quid sit bonum; adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium--hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. [24] ex quo efficitur, non ut voluptas ne sit voluptas, sed ut voluptas non sit summum bonum. Nec ille, qui Diogenem Stoicum adolescens, post autem Panaetium audierat, Laelius, eo dictus est sapiens, quod non intellegeret quid suavissimum esset--nec enim sequitur, ut, cui cor sapiat, ei non sapiat palatus--, sed quia parvi id duceret. O lapathe, ut iactare, nec es satis cognitu' qui sis! In quo [cognitu] Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. is haec loquitur, qui in voluptate nihil ponens negat eum bene cenare, qui omnia ponat in voluptate, et tamen non negat libenter cenasse umquam Gallonium-- mentiretur enim--, sed bene. ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. [25] semper Laelius bene. quid bene? dicet Lucilius: 'cocto, condito', sed cedo caput cenae: 'sermone bono', quid ex eo? 'si quaeris, libenter'; veniebat enim ad cenam, ut animo quieto satiaret desideria naturae. recte ergo is negat umquam bene cenasse Gallonium, recte miserum, cum praesertim in eo omne studium consumeret. quem libenter cenasse nemo negat. cur igitur non bene? quia, quod bene, id recte, frugaliter, honeste; ille porro [male] prave, nequiter, turpiter cenabat; non igitur <bene>. nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. [26] Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quo modo autem philosophus loquitur? 'Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.' primum divisit ineleganter; duo enim genera quae erant, fecit tria. hoc est non dividere, sed frangere. qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: 'Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae.' confecta res esset. vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. [27] sed hoc sane concedamus. contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. gerendus est mos, modo recte sentiat. et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. an potest cupiditas finiri? tollenda est atque extrahenda radicitus. quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset. [28] Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. quod equidem non reprehendo; est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. sed tamen ex eo, quod eam voluptatem, quam omnes gentes hoc nomine appellant, videtur amplexari saepe vehementius, in magnis interdum versatur angustiis, ut hominum conscientia remota nihil tam turpe sit, quod voluptatis causa non videatur esse facturus. deinde, ubi erubuit--vis enim est permagna naturae--, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. at iste non dolendi status non vocatur voluptas. 'Non laboro', inquit, 'de nomine'. Quid, quod res alia tota est? 'Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam.' quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? cur id non ita fit? 'Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.' [29] Hoc vero non videre, maximo argumento esse voluptatem illam, qua sublata neget se intellegere omnino quid sit bonum--eam autem ita persequitur: quae palato percipiatur, quae auribus; cetera addit, quae si appelles, honos praefandus sit--hoc igitur, quod solum bonum severus et gravis philosophus novit, idem non videt ne expetendum quidem esse, quod eam voluptatem hoc eodem auctore non desideremus, cum dolore careamus. [30] quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. nunc vides, quid faciat. quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; quae duo sunt, unum facit. hanc in motu voluptatem --sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat--interdum ita extenuat, ut M'. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. [31] A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. 'Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.' De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; si movente, quod tamen dicitis, nulla turpis voluptas erit, quae praetermittenda sit, et simul non proficiscitur animal illud modo natum a summa voluptate, quae est a te posita in non dolendo. [32] Nec tamen argumentum hoc Epicurus a parvis petivit aut etiam a bestiis, quae putat esse specula naturae, ut diceret ab iis duce natura hanc voluptatem expeti nihil dolendi. nec enim haec movere potest appetitum animi, nec ullum habet ictum, quo pellat animum, status hic non dolendi, itaque in hoc eodem peccat Hieronymus. at ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. itaque Epicurus semper hoc utitur, ut probet voluptatem natura expeti, quod ea voluptas, quae in motu sit, et parvos ad se alliciat et bestias, non illa stabilis, in qua tantum inest nihil dolere. qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? [33] Bestiarum vero nullum iudicium puto. quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. ut bacillum aliud est inflexum et incurvatum de industria, aliud ita natum, sic ferarum natura non est illa quidem depravata mala disciplina, sed natura sua. nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. omne enim animal, simul et ortum est, se ipsum et omnes partes suas diligit duasque, quae maximae sunt, in primis amplectitur, animum et corpus, deinde utriusque partes. nam sunt et in animo praecipua quaedam et in corpore, quae cum leviter agnovit, tum discernere incipit, ut ea, quae prima data sunt natura, appetat asperneturque contraria. [34] in his primis naturalibus voluptas insit necne, magna quaestio est. nihil vero putare esse praeter voluptatem, non membra, non sensus, non ingenii motum, non integritatem corporis, non valitudinem [corporis], summae mihi videtur inscitiae. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. ergo nata est sententia veterum Academicorum et Peripateticorum, ut finem bonorum dicerent secundum naturam vivere, id est virtute adhibita frui primis a natura datis. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. * * his omnibus, quos dixi, consequentes fines sunt bonorum, Aristippo simplex voluptas, Stoicis consentire naturae, quod esse volunt e virtute, id est honeste, vivere, quod ita interpretantur: vivere cum intellegentia rerum earum, quae natura evenirent, eligentem ea, quae essent secundum naturam, reicientemque contraria. [35] ita tres sunt fines expertes honestatis, unus Aristippi vel Epicuri, alter Hieronymi, Carneadi tertius, tres, in quibus honestas cum aliqua accessione, Polemonis, Calliphontis, Diodori, una simplex, cuius Zeno auctor, posita in decore tota, id est in honestate; nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; sin eam, quam Hieronymus, <ne> fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. [36] Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, <cum> privatarum litium iudices sumus. nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii--in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: 'si quid mei iudicii est'; si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum--. quid iudicant sensus? dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. [37] aequam igitur pronuntiabit sententiam ratio adhibita primum divinarum humanarumque rerum scientia, quae potest appellari rite sapientia, deinde adiunctis virtutibus, quas ratio rerum omnium dominas, tu voluptatum satellites et ministras esse voluisti. quarum adeo omnium sententia pronuntiabit primum de voluptate nihil esse ei loci, non modo ut sola ponatur in summi boni sede, quam quaerimus, sed ne illo quidem modo, ut ad honestatem applicetur. de vacuitate doloris eadem sententia erit. [38] reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. aut enim statuet nihil esse bonum nisi honestum, nihil malum nisi turpe, cetera aut omnino nihil habere momenti aut tantum, ut nec expetenda nec fugienda, sed eligenda modo aut reicienda sint, aut anteponet eam, quam cum honestate ornatissimam, tum etiam ipsis initiis naturae et totius perfectione vitae locupletatam videbit. quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. [39] Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. quantum enim potero, minuam contentiones omnesque simplices sententias eorum, in quibus nulla inest virtutis adiunctio, omnino a philosophia semovendas putabo, primum Aristippi Cyrenaicorumque omnium, quos non est veritum in ea voluptate, quae maxima dulcedine sensum moveret, summum bonum ponere contemnentis istam vacuitatem doloris. [40] hi non viderunt, ut ad cursum equum, ad arandum bovem, ad indagandum canem, sic hominem ad duas res, ut ait Aristoteles, ad intellegendum et agendum, esse natum quasi mortalem deum, contraque ut tardam aliquam et languidam pecudem ad pastum et ad procreandi voluptatem hoc divinum animal ortum esse voluerunt, quo nihil mihi videtur absurdius. [41] Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. aliter autem vobis placet. sed ille, ut dixi, vitiose. nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. hoc dixerit potius Ennius: 'Nimium boni est, cui nihil est mali'. nos beatam vitam non depulsione mali, sed adeptione boni iudicemus, nec eam cessando, sive gaudentem, ut Aristippus, sive non dolentem, ut hic, sed agendo aliquid considerandove quaeramus. [42] quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. nam qui ad virtutem adiungunt vel voluptatem, quam unam virtus minimi facit, vel vacuitatem doloris, quae etiamsi malo caret, tamen non est summum bonum, accessione utuntur non ita probabili, nec tamen, cur id tam parce tamque restricte faciant, intellego. quasi enim emendum eis sit, quod addant ad virtutem, primum vilissimas res addunt, dein singulas potius, quam omnia, quae prima natura approbavisset, ea cum honestate coniungerent. [43] Quae quod Aristoni et Pyrrhoni omnino visa sunt pro nihilo, ut inter optime valere et gravissime aegrotare nihil prorsus dicerent interesse, recte iam pridem contra eos desitum est disputari. dum enim in una virtute sic omnia esse voluerunt, ut eam rerum selectione expoliarent nec ei quicquam, aut unde oriretur, darent, aut ubi niteretur, virtutem ipsam, quam amplexabantur, sustulerunt. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. itaque hic ipse iam pridem est reiectus; post enim Chrysippum <eum> non sane est disputatum. Restatis igitur vos; nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. [44] cum Epicuro autem hoc plus est negotii, quod e duplici genere voluptatis coniunctus est, quodque et ipse et amici eius et multi postea defensores eius sententiae fuerunt, et nescio quo modo, is qui auctoritatem minimam habet, maximam vim, populus cum illis facit. quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. [45] Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. quod quale sit, non tam definitione, qua sum usus, intellegi potest, quamquam aliquantum potest, quam communi omnium iudicio et optimi cuiusque studiis atque factis, qui permulta ob eam unam causam faciunt, quia decet, quia rectum, quia honestum est, etsi nullum consecuturum emolumentum vident. homines enim, etsi aliis multis, tamen hoc uno plurimum a bestiis differunt, quod rationem habent a natura datam mentemque acrem et vigentem celerrimeque multa simul agitantem et, ut ita dicam, sagacem, quae et causas rerum et consecutiones videat et similitudines transferat et disiuncta coniungat et cum praesentibus futura copulet omnemque complectatur vitae consequentis statum. eademque ratio fecit hominem hominum adpetentem cumque iis natura et sermone et usu congruentem, ut profectus a caritate domesticorum ac suorum serpat longius et se implicet primum civium, deinde omnium mortalium societate atque, ut ad Archytam scripsit Plato, non sibi se soli natum meminerit, sed patriae, sed suis, ut perexigua pars ipsi relinquatur. [46] et quoniam eadem natura cupiditatem ingenuit homini veri videndi, quod facillime apparet, cum vacui curis etiam quid in caelo fiat scire avemus, his initiis inducti omnia vera diligimus, id est fidelia, simplicia, constantia, tum vana, falsa, fallentia odimus, ut fraudem, periurium, malitiam, iniuriam. eadem ratio habet in se quiddam amplum atque magnificum, ad imperandum magis quam ad parendum accommodatum, omnia humana non tolerabilia solum, sed etiam levia ducens, altum quiddam et excelsum, nihil timens, nemini cedens, semper invictum. [47] atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. nam ex his tribus laudibus, quas ante dixi, et temeritatem reformidat et non audet cuiquam aut dicto protervo aut facto nocere vereturque quicquam aut facere aut eloqui, quod parum virile videatur. [48] Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Si enim ad honestatem omnia referant neque in ea voluptatem dicant inesse, ait eos voce inani sonare-- his enim ipsis verbis utitur--neque intellegere nec videre sub hanc vocem honestatis quae sit subicienda sententia. ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. 'Quod', inquit, 'quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.' [49] Videsne quam sit magna dissensio? philosophus nobilis, a quo non solum Graecia et Italia, sed etiam omnis barbaria commota est, honestum quid sit, si id non sit in voluptate, negat se intellegere, nisi forte illud, quod multitudinis rumore laudetur. ego autem hoc etiam turpe esse saepe iudico et, si quando turpe non sit, tum esse non turpe, cum id a multitudine laudetur, quod sit ipsum per se rectum atque laudabile, non ob eam causam tamen illud dici esse honestum, quia laudetur a multis, sed quia tale sit, ut, vel si ignorarent id homines, vel si obmutuissent, sua tamen pulchritudine esset specieque laudabile. itaque idem natura victus, cui obsisti non potest, dicit alio loco id, quod a te etiam paulo ante dictum est, non posse iucunde vivi nisi etiam honeste. [50] quid nunc 'honeste' dicit? idemne, quod iucunde? ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? an nisi populari fama? sine ea igitur iucunde negat posse <se> vivere? quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? quid ergo hoc loco intellegit honestum? certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? non is vir est, ut, cum honestatem eo loco habeat, ut sine ea iucunde neget posse vivi, illud honestum, quod populare sit, sentiat et sine eo neget iucunde vivi posse, aut quicquam aliud honestum intellegat, nisi quod sit rectum ipsumque per se sua vi, sua natura, sua sponte laudabile. [51] Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. tanta vis inerat in verbis propter earum rerum, quae significabantur his verbis, dignitatem, ut altior fieres, ut interdum insisteres, ut nos intuens quasi testificarere laudari honestatem et iustitiam aliquando ab Epicuro. quam te decebat iis verbis uti, quibus si philosophi non uterentur, philosophia omnino non egeremus! istorum enim verborum amore, quae perraro appellantur ab Epicuro, sapientiae, fortitudinis, iustitiae, temperantiae, praestantissimis ingeniis homines se ad philosophiae studium contulerunt. [52] 'Oculorum', inquit Plato, 'est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. quam illa ardentis amores excitaret sui!' Cur tandem? an quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Cur iustitia laudatur? aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: 'quicum in tenebris'? hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. [53] sunt enim levia et perinfirma, quae dicebantur a te, animi conscientia improbos excruciari, tum etiam poenae timore, qua aut afficiantur aut semper sint in metu ne afficiantur aliquando. non oportet timidum aut inbecillo animo fingi non bonum illum virum, qui, quicquid fecerit, ipse se cruciet omniaque formidet, sed omnia callide referentem ad utilitatem, acutum, versutum, veteratorem, facile ut excogitet quo modo occulte, sine teste, sine ullo conscio fallat. [54] an tu me de L. Tubulo putas dicere? qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Caepioni. profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; erat enim res aperta. Non igitur de improbo, sed <de> callido improbo quaerimus, qualis Q. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. quid est enim aliud esse versutum? [55] memini me adesse P. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. id Sextilius factum negabat. poterat autem inpune; quis enim redargueret? nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. [56] ut igitur illis, qui, recta et honesta quae sunt, ea statuunt per se expetenda, adeunda sunt saepe pericula decoris honestatisque causa, sic vestris, qui omnia voluptate metiuntur, pericula adeunda sunt, ut adipiscantur magnas voluptates. si magna res, magna hereditas agetur, cum pecunia voluptates pariantur plurimae, idem erit Epicuro vestro faciendum, si suum finem bonorum sequi volet, quod Scipioni magna gloria proposita, si Hannibalem in Africam retraxisset. itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. [57] occultum facinus esse potuerit, gaudebit; deprehensus omnem poenam contemnet. erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. quam multa vero iniuste fieri possunt, quae nemo possit reprehendere! [58] si te amicus tuus moriens rogaverit, ut hereditatem reddas suae filiae, nec usquam id scripserit, ut scripsit Fadius, nec cuiquam dixerit, quid facies? tu quidem reddes; ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. F., is qui hunc nostrum reliquit effigiem et humanitatis et probitatis suae filium, cum doctus, tum omnium vir optimus et iustissimus, cum sciret nemo eum rogatum a Caio Plotio, equite Romano splendido, Nursino, ultro ad mulierem venit eique nihil opinanti viri mandatum euit hereditatemque reddidit. sed ego ex te quaero, quoniam idem tu certe fecisses, nonne intellegas eo maiorem vim esse naturae, quod ipsi vos, qui omnia ad vestrum commodum et, ut ipsi dicitis, ad voluptatem referatis, tamen ea faciatis, e quibus appareat non voluptatem vos, sed officium sequi, plusque rectam naturam quam rationem pravam valere. [59] si scieris, inquit Carneades, aspidem occulte latere uspiam, et velle aliquem inprudentem super eam assidere, cuius mors tibi emolumentum futura sit, improbe feceris, nisi monueris ne assidat, sed inpunite tamen; scisse enim te quis coarguere possit? Sed nimis multa. perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. [60] Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? an est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Quid? fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? utrum tandem censes, Torquate, Imperiosum illum, si nostra verba audiret, tuamne de se orationem libentius auditurum fuisse an meam, cum ego dicerem nihil eum fecisse sua causa omniaque rei publicae, tu contra nihil nisi sua? si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? [61] esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitates-- malo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro--, num etiam eius collega P. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? ubi ut eam caperet aut quando? cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. quod quidem eius factum nisi esset iure laudatum, non esset imitatus quarto consulatu suo filius, neque porro ex eo natus cum Pyrrho bellum gerens consul cecidisset in proelio seque e continenti genere tertiam victimam rei publicae praebuisset. [62] Contineo me ab exemplis. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; ego si nostros colligere coepero, perficiam illud quidem, ut se virtuti tradat constringendam voluptas, sed dies me deficiet, et, ut Aulus Varius, qui est habitus iudex durior, dicere consessori solebat, cum datis testibus alii tamen citarentur: 'Aut hoc testium satis est, aut nescio, quid satis sit,' sic a me satis datum est testium. Quid enim? te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Sullae consulatum? quem cum ad patrem tuum rettulisses, fortissimum virum, qualis ille vel consul vel civis cum semper, tum post consulatum fuit! quo quidem auctore nos ipsi ea gessimus, ut omnibus potius quam ipsis nobis consuluerimus. [63] At quam pulchre dicere videbare, cum ex altera parte ponebas cumulatum aliquem plurimis et maximis voluptatibus nullo nec praesenti nec futuro dolore, ex altera autem cruciatibus maximis toto corpore nulla nec adiuncta nec sperata voluptate, et quaerebas, quis aut hoc miserior aut superiore illo beatior; deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. erat et cupidus voluptatum et eius generis intellegens et copiosus, ita non superstitiosus, ut illa plurima in sua patria sacrificia et fana contemneret, ita non timidus ad mortem, ut in acie sit ob rem publicam interfectus. [64] cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. habebat tamen rationem valitudinis: utebatur iis exercitationibus, ut ad cenam et sitiens et esuriens veniret, eo cibo, qui et suavissimus esset et idem facillimus ad concoquendum, vino et ad voluptatem et ne noceret. cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. [65] hunc vos beatum; ratio quidem vestra sic cogit. at ego quem huic anteponam non audeo dicere; dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Regulum anteponere, quem quidem, cum sua voluntate, nulla vi coactus praeter fidem, quam dederat hosti, ex patria Karthaginem revertisset, tum ipsum, cum vigiliis et fame cruciaretur, clamat virtus beatiorem fuisse quam potantem in rosa Thorium. bella magna gesserat, bis consul fuerat, triumpharat nec tamen sua illa superiora tam magna neque tam praeclara ducebat quam illum ultimum casum, quem propter fidem constantiamque susceperat, qui nobis miserabilis videtur audientibus, illi perpetienti erat voluptarius. non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. [66] stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. hic dolor populi Romani duce et auctore Bruto causa civitati libertatis fuit, ob eiusque mulieris memoriam primo anno et vir et pater eius consul est factus. tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Claudii libidini, qui tum erat summo <ne> imperio, dederetur. [67] Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? ut enim nos ex annalium monimentis testes excitamus eos, quorum omnis vita consumpta est in laboribus gloriosis, qui voluptatis nomen audire non possent, sic in vestris disputationibus historia muta est. numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. nunc vero, quoniam haec nos etiam tractare coepimus, suppeditabit nobis Atticus noster e thesauris suis quos et quantos viros! [68] nonne melius est de his aliquid quam tantis voluminibus de Themista loqui? sint ista Graecorum; quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Pugnant Stoici cum Peripateticis. alteri negant quicquam esse bonum, nisi quod honestum sit, alteri plurimum se et longe longeque plurimum tribuere honestati, sed tamen et in corpore et extra esse quaedam bona. et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. at cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. [69] non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. iubebat eos, qui audiebant, secum ipsos cogitare pictam in tabula Voluptatem pulcherrimo vestitu et ornatu regali in solio sedentem, praesto esse Virtutes ut ancillulas, quae nihil aliud agerent, nullum suum officium ducerent, nisi ut Voluptati ministrarent et eam tantum ad aurem admonerent, si modo id pictura intellegi posset, ut caveret ne quid faceret inprudens, quod offenderet animos hominum, aut quicquam, e quo oriretur aliquis dolor. 'Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.' [70] At negat Epicurus--hoc enim vestrum lumen est-- quemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. his enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. [71] Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. nosti, credo, illud: 'Nemo pius est, qui pietatem--'; cave putes quicquam esse verius. nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; non metuet autem, sive celare poterit, sive opibus magnis quicquid fecerit optinere, certeque malet existimari bonus vir, ut non sit, quam esse, ut non putetur. ita, quod certissimum est, pro vera certaque iustitia simulationem nobis iustitiae traditis praecipitisque quodam modo ut nostram stabilem conscientiam contemnamus, aliorum errantem opinionem aucupemur. [72] Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. quid enim? fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?--delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. et hercule mihi vir optimus nostrique amantissimus, Aulus Torquatus, versatur ante oculos, cuius quantum studium et quam insigne fuerit erga me temporibus illis, quae nota sunt omnibus, scire necesse est utrumque vestrum. quae mihi ipsi, qui volo et esse et haberi gratus, grata non essent, nisi eum perspicerem mea causa mihi amicum fuisse, non sua, nisi hoc dicis sua, quod interest omnium recte facere. si id dicis, vicimus. id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. [73] hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. sed ad illum redeo. si voluptatis causa cum Gallo apud Anienem depugnavit provocatus et ex eius spoliis sibi et torquem et cognomen induit ullam aliam ob causam, nisi quod ei talia facta digna viro videbantur, fortem non puto. iam si pudor, si modestia, si pudicitia, si uno verbo temperantia poenae aut infamiae metu coercebuntur, non sanctitate sua se tuebuntur, quod adulterium, quod stuprum, quae libido non se proripiet ac proiciet aut occultatione proposita aut inpunitate aut licentia? Quid? [74] illud, Torquate, quale tandem videtur, te isto nomine, ingenio, gloria, quae facis, quae cogitas, quae contendis quo referas, cuius rei causa perficere quae conaris velis, quid optimum denique in vita iudices non audere in conventu dicere? quid enim mereri velis, iam cum magistratum inieris et in contionem ascenderis--est enim tibi edicendum quae sis observaturus in iure dicendo, et fortasse etiam, si tibi erit visum, aliquid de maioribus tuis et de te ipso dices more maiorum--, quid merearis igitur, ut dicas te in eo magistratu omnia voluptatis causa facturum esse, teque nihil fecisse in vita nisi voluptatis causa? 'An me', inquis, 'tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?' At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. numquam facies. cur, nisi quod turpis oratio est? mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? [75] Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. rem videlicet difficilem et obscuram! individua cum dicitis et intermundia, quae nec sunt ulla nec possunt esse, intellegimus, voluptas, quae passeribus omnibus nota est, a nobis intellegi non potest? quid, si efficio ut fateare me non modo quid sit voluptas scire--est enim iucundus motus in sensu--, sed etiam quid eam tu velis esse? tum enim eam ipsam vis, quam modo ego dixi, et nomen inponis, in motu ut sit et faciat aliquam varietatem, tum aliam quandam summam voluptatem, quo addi nihil possit; eam tum adesse, cum dolor omnis absit; eam stabilem appellas. sit sane ista voluptas. [76] dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. si ne hoc quidem satis ample, satis honeste dici putas, dic te omnia et in isto magistratu et in omni vita utilitatis tuae causa facturum, nihil nisi quod expediat, nihil denique nisi tua causa: quem clamorem contionis aut quam spem consulatus eius, qui tibi paratissimus est, futuram putas? eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? at vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. officium, aequitatem, dignitatem, fidem, recta, honesta, digna imperio, digna populo Romano, omnia pericula pro re publica, mori pro patria, haec cum loqueris, nos barones stupemus, tu videlicet tecum ipse rides. [77] nam inter ista tam magnifica verba tamque praeclara non habet ullum voluptas locum, non modo illa, quam in motu esse dicitis, quam omnes urbani rustici, omnes, inquam, qui Latine loquuntur, voluptatem vocant, sed ne haec quidem stabilis, quam praeter vos nemo appellat voluptatem. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? vide, quaeso, rectumne sit. mihi quidem eae verae videntur opiniones, quae honestae, quae laudabiles, quae gloriosae, quae in senatu, quae apud populum, quae in omni coetu concilioque profitendae sint, ne id non pudeat sentire, quod pudeat dicere. [78] Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex iis nihil redundet? 'Prodest', inquit, 'mihi eo esse animo.' Immo videri fortasse. esse enim, nisi eris, non potes. qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. 'At enim sequor utilitatem.' Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. [79] sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? relinquesne? quae ista amicitia est? retinebis? qui convenit? quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. 'Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.' Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? [80] Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. At coluit ipse amicitias. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? de ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt--nihil enim affirmo--, non satis acutus fuit. [81] At multis se probavit. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. in omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. ac mihi quidem, quod et ipse bonus vir fuit et multi Epicurei et fuerunt et hodie sunt et in amicitiis fideles et in omni vita constantes et graves nec voluptate, sed officio consilia moderantes, hoc videtur maior vis honestatis et minor voluptatis. ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. [82] Sed haec nihil sane ad rem; illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. e quibus unum mihi videbar ab ipso Epicuro dictum cognoscere, amicitiam a voluptate non posse divelli ob eamque rem colendam esse, quod, <quoniam> sine ea tuto et sine metu vivi non posset, ne iucunde quidem posset. satis est ad hoc responsum. Attulisti aliud humanius horum recentiorum, numquam dictum ab ipso illo, quod sciam, primo utilitatis causa amicum expeti, cum autem usus accessisset, tum ipsum amari per se etiam omissa spe voluptatis. hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. mihi enim satis est, ipsis non satis. nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. [83] Posuisti etiam dicere alios foedus quoddam inter se facere sapientis, ut, quem ad modum sint in se ipsos animati, eodem modo sint erga amicos; id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. an vero, si fructibus et emolumentis et utilitatibus amicitias colemus, si nulla caritas erit, quae faciat amicitiam ipsam sua sponte, vi sua, ex se et propter se expetendam, dubium est, quin fundos et insulas amicis anteponamus? [84] Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. 'Utilitatis causa amicitia est quaesita.' Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? collige omnia, quae soletis: 'Praesidium amicorum.' Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. iam contemni non poteris. odium autem et invidiam facile vitabis. ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. [85] 'At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?' Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. sed fac ista esse non inportuna; quid ad utilitatem tantae pecuniae? vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. [86] quoniam igitur omnis summa philosophiae ad beate vivendum refertur, idque unum expetentes homines se ad hoc studium contulerunt, beate autem vivere alii in alio, vos in voluptate ponitis, item contra miseriam omnem in dolore, id primum videamus, beate vivere vestrum quale sit. atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. [87] nemo igitur esse beatus potest. neque enim in aliqua parte, sed in perpetuitate temporis vita beata dici solet, nec appellatur omnino vita, nisi confecta atque absoluta, nec potest quisquam alias beatus esse, alias miser; qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. nam cum suscepta semel est beata vita, tam permanet quam ipsa illa effectrix beatae vitae sapientia neque expectat ultimum tempus aetatis, quod Croeso scribit Herodotus praeceptum a Solone. At enim, quem ad modum tute dicebas, negat Epicurus diuturnitatem quidem temporis ad beate vivendum aliquid afferre, nec minorem voluptatem percipi in brevitate temporis, quam si illa sit sempiterna. [88] haec dicuntur inconstantissime. cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; negat enim summo bono afferre incrementum diem. qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? igitur ne dolorem quidem. an dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. 'At enim hic etiam dolore.' At eum nihili facit; ait enim se, si uratur, 'Quam hoc suave!' dicturum. [89] qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? in qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? In voluptate corporis--addam, si vis, 'animi', dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore--situm est vivere beate. Quid? istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. [90] Age, inquies, ista parva sunt. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. [91] naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. [92] Verum esto; consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: 'cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum.' an id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; iam enim adesse poterit. qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? [93] Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. sed quae tandem ista ratio est? Maximus dolor, inquit, brevis est. Primum quid tu dicis breve? deinde dolorem quem maximum? quid enim? summus dolor plures dies manere non potest? vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. quis istum dolorem timet? illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; at miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. [94] Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. video enim et magnos et eosdem bene longinquos dolores, quorum alia toleratio est verior, qua uti vos non potestis, qui honestatem ipsam per se non amatis. fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. quam ob rem turpe putandum est, non dico dolere--nam id quidem est interdum necesse--, sed saxum illud Lemnium clamore Philocteteo funestare, Quod eiulatu, questu, gemitu, fremitibus Resonando mutum flebiles voces refert. Huic Epicurus praecentet, si potest, cui <e> viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: 'Philocteta, st! brevis dolor.' At iam decimum annum in spelunca iacet. 'Si longus, levis; dat enim intervalla et relaxat.' [95] Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? 'Moriatur', inquit. Fortasse id optimum, sed ubi illud: 'Plus semper voluptatis'? si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. nam ista vestra: 'Si gravis, brevis; si longus, levis' dictata sunt. virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. [96] Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: 'Epicurus Hermarcho salutem. Cum ageremus', inquit, 'vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.' Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. sed audiamus ipsum: 'Compensabatur', inquit, 'tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos.' [97] non ego iam Epaminondae, non Leonidae mortem huius morti antepono, quorum alter cum vicisset Lacedaemonios apud Mantineam atque ipse gravi vulnere exanimari se videret, ut primum dispexit, quaesivit salvusne esset clipeus. cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. praeclarae mortes sunt imperatoriae; philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. refert tamen, quo modo. <beatus> sibi videtur esse moriens. magna laus. 'Compensabatur', inquit, 'cum summis doloribus laetitia.' [98] Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes. nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. 'Praeteritis', inquit, 'gaudeo.' Quibusnam praeteritis? si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. cur deinde Metrodori liberos commendas? quid <in> isto egregio tuo officio et tanta fide--sic enim existimo--ad corpus refers? [99] Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. nam ista commendatio puerorum, memoria et caritas amicitiae, summorum officiorum in extremo spiritu conservatio indicat innatam esse homini probitatem gratuitam, non invitatam voluptatibus nec praemiorum mercedibus evocatam. quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? [100] Sed ut epistulam laudandam arbitror eam, quam modo totidem fere verbis interpretatus sum, quamquam ea cum summa eius philosophia nullo modo congruebat, sic eiusdem testamentum non solum <a&> philosophi gravitate, sed etiam ab ipsius sententia iudico discrepare. scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. nam quod ita positum est, quod dissolutum sit, id esse sine sensu, id eius modi est, ut non satis plane dicat quid sit dissolutum. [101] sed tamen intellego quid velit. quaero autem quid sit, quod, cum dissolutione, id est morte, sensus omnis extinguatur, et cum reliqui nihil sit omnino, quod pertineat ad nos, tam accurate tamque diligenter caveat et sanciat ut Amynomachus et Timocrates, heredes sui, de Hermarchi sententia dent quod satis sit ad diem agendum natalem suum quotannis mense Gamelione itemque omnibus mensibus vicesimo die lunae dent ad eorum epulas, qui una secum philosophati sint, ut et sui et Metrodori memoria colatur. [102] haec ego non possum dicere non esse hominis quamvis et belli et humani, sapientis vero nullo modo, physici praesertim, quem se ille esse vult, putare ullum esse cuiusquam diem natalem. quid? idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? certe non potest. an eiusdem modi? ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. nullus est igitur cuiusquam dies natalis. 'At habetur!' Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. num quid tale Democritus? ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. [103] quodsi dies notandus fuit, eumne potius, quo natus, an eum, quo sapiens factus est? Non potuit, inquies, fieri sapiens, nisi natus esset. [et] Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non dico-- nihil opus est litibus--; tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. [104] Sed ut ad propositum--de dolore enim cum diceremus, ad istam epistulam delati sumus--, nunc totum illud concludi sic licet: qui in summo malo est, is tum, cum in eo est, non est beatus; sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; non est igitur summum malum dolor. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, 'Oblivionis', inquit, 'mallem. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.' [105] Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. vulgo enim dicitur: 'Iucundi acti labores', nec male Euripides-- concludam, si potero, Latine; Graecum enim hunc versum nostis omnes--: 'Suavis laborum est praeteritorum memoria.' Sed ad bona praeterita redeamus. quae si a vobis talia dicerentur, qualibus Caius Marius uti poterat, ut expulsus, egens, in palude demersus tropaeorum recordatione levaret dolorem suum, audirem et plane probarem. nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. [106] sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. corporis autem voluptas si etiam praeterita delectat, non intellego, cur Aristoteles Sardanapalli epigramma tantopere derideat, in quo ille rex Syriae glorietur se omnis secum libidinum voluptates abstulisse. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: 'Desine, Roma, tuos hostes' reliquaque praeclare: 'Nam tibi moenimenta mei peperere labores.' Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad corpus, tu totus haeres in corpore. [107] Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? nihilne te delectat umquam --video, quicum loquar--, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? omitto dignitatem, honestatem, speciem ipsam virtutum, de quibus ante dictum est, haec leviora ponam: poema, orationem cum aut scribis aut legis, cum omnium factorum, cum regionum conquiris historiam, signum, tabula, locus amoenus, ludi, venatio, villa Luculli--nam si 'tuam' dicerem, latebram haberes; ad corpus diceres pertinere--, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? an est aliquid, quod te sua sponte delectet? aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. [108] Quod vero a te disputatum est maiores esse voluptates et dolores animi quam corporis, quia trium temporum particeps animus sit, corpore autem praesentia solum sentiantur, qui id probari potest, ut is, qui propter me aliquid gaudeat, plus quam ego ipse gaudeat? [animo voluptas oritur propter voluptatem corporis, et maior est animi voluptas quam corporis. ita fit, ut gratulator laetior sit quam is, cui gratulatur.] Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. ita miser sit aliquando necesse est is, quem vos beatum semper vultis esse, nec vero id, dum omnia ad voluptatem doloremque referetis, efficietis umquam. [109] Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. quid, si etiam bestiae multa faciunt duce sua quaeque natura partim indulgenter vel cum labore, ut in gignendo, in educando, perfacile appareat aliud quiddam iis propositum, non voluptatem? partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; [110] videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? [111] Nos vero, siquidem in voluptate sunt omnia, longe multumque superamur a bestiis, quibus ipsa terra fundit ex sese pastus varios atque abundantes nihil laborantibus, nobis autem aut vix aut ne vix quidem suppetunt multo labore quaerentibus. nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? [112] ut, si Xerxes, cum tantis classibus tantisque equestribus et pedestribus copiis Hellesponto iuncto Athone perfosso mari ambulavisset terra navigavisset, si, cum tanto impetu in Graeciam venisset, causam quis ex eo quaereret tantarum copiarum tantique belli, mel se auferre ex Hymetto voluisse diceret, certe sine causa videretur tanta conatus, sic nos sapientem plurimis et gravissimis artibus atque virtutibus instructum et ornatum non, ut illum, maria pedibus peragrantem, classibus montes, sed omne caelum totamque cum universo mari terram mente complexum voluptatem petere si dicemus, mellis causa dicemus tanta molitum. [113] ad altiora quaedam et magnificentiora, mihi crede, Torquate, nati sumus, nec id ex animi solum partibus, in quibus inest memoria rerum innumerabilium, in te quidem infinita, inest coniectura consequentium non multum a divinatione differens, inest moderator cupiditatis pudor, inest ad humanam societatem iustitiae fida custodia, inest in perpetiendis laboribus adeundisque periculis firma et stabilis doloris mortisque contemptio--ergo haec in animis, tu autem etiam membra ipsa sensusque considera, qui tibi, ut reliquae corporis partes, non comites solum virtutum, sed ministri etiam videbuntur. [114] Quid? si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? in quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quodsi esset in voluptate summum bonum, ut dicitis, optabile esset maxima in voluptate nullo intervallo interiecto dies noctesque versari, cum omnes sensus dulcedine omni quasi perfusi moverentur. quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Cyrenaici quidem non recusant; vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. [115] sed lustremus animo non has maximas artis, quibus qui carebant inertes a maioribus nominabantur, sed quaero num existimes, non dico Homerum, Archilochum, Pindarum, sed Phidian, Polyclitum, Zeuxim ad voluptatem artes suas direxisse. ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? quae autem est alia causa erroris tanti tam longe lateque diffusi, nisi quod is, qui voluptatem summum bonum esse decernit, non cum ea parte animi, qua inest ratio atque consilium, sed cum cupiditate, id est cum animi levissima parte, deliberat? Quaero enim de te, si sunt di, ut vos etiam putatis, qui possint esse beati, cum voluptates corpore percipere non possint, aut, si sine eo genere voluptatis beati sint, cur similem animi usum in sapiente esse nolitis. [116] Lege laudationes, Torquate, non eorum, qui sunt ab Homero laudati, non Cyri, non Agesilai, non Aristidi aut Themistocli, non Philippi aut Alexandri, lege nostrorum hominum, lege vestrae familiae; neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: 'Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.' [117] Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit. maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. [118] Ac ne plura complectar--sunt enim innumerabilia--, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. quod iam a me expectare noli. tute introspice in mentem tuam ipse eamque omni cogitatione pertractans percontare ipse te perpetuisne malis voluptatibus perfruens in ea, quam saepe usurpabas, tranquillitate degere omnem aetatem sine dolore, adsumpto etiam illo, quod vos quidem adiungere soletis, sed fieri non potest, sine doloris metu, an, cum de omnibus gentibus optime mererere, cum opem indigentibus salutemque ferres, vel Herculis perpeti aerumnas. sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. [119] elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Recte, inquit, intellegis. Age sane, inquam. sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. {{finis}} hw08xk8xvpq5q6yax5qfs0h6gj6gojw 266389 266375 2026-05-16T08:46:15Z Saumache 27923 266389 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |OperaeTitulus=De Finibvs Bonorvm et Malorvm |OperaeWikiPagina=De finibus bonorum et malorum |SubTitulus=[[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|Opera philosophica]], Liber Secundus |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |Annus= 45 a.Ch.n. }} {{Liber |Ante = Liber I |AnteNomen = ../Liber I |Post = Liber III |PostNomen = ../Liber III }} {{pn|1}}Hic cum uterque me intueretur seseque ad audiendum significarent paratos, Primum, inquam, deprecor, ne me tamquam philosophum putetis scholam vobis aliquam explicaturum, quod ne in ipsis quidem philosophis magnopere umquam probavi. quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? eorum erat iste mos qui tum sophistae nominabantur, quorum e numero primus est ausus Leontinus Gorgias in conventu poscere quaestionem, id est iubere dicere, qua de re quis vellet audire. audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. {{pn|2}}Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. qui mos cum a posterioribus non esset retentus, Arcesilas eum revocavit instituitque ut ii, qui se audire vellent, non de se quaererent, sed ipsi dicerent, quid sentirent; quod cum dixissent, ille contra. sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; quod quidem iam fit etiam in Academia. ubi enim is, qui audire vult, ita dixit: 'Voluptas mihi videtur esse summum bonum', perpetua oratione contra disputatur, ut facile intellegi possit eos, qui aliquid sibi videri dicant, non ipsos in ea sententia esse, sed audire velle contraria. {{pn|3}}Nos commodius agimus. non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. ego autem arbitror, quamquam admodum delectatus sum eius oratione perpetua, tamen commodius, cum in rebus singulis insistas et intellegas quid quisque concedat, quid abnuat, ex rebus concessis concludi quod velis et ad exitum perveniri. cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Omnis autem in quaerendo, quae via quadam et ratione habetur, oratio praescribere primum debet ut quibusdam in formulis ea res agetur, ut, inter quos disseritur, conveniat quid sit id, de quo disseratur. {{pn|4}}Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. sed quod proximum fuit non vidit. negat enim definiri rem placere, sine quo fieri interdum non potest, ut inter eos, qui ambigunt, conveniat quid sit id, de quo agatur, velut in hoc ipso, de quo nunc disputamus. quaerimus enim finem bonorum. possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? {{pn|5}}atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. qua tu etiam inprudens utebare non numquam. nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. praeclare hoc quidem. bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset, definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo. nunc idem, nisi molestum est, quoniam tibi non omnino displicet definire et id facis, cum vis, velim definias quid sit voluptas, de quo omnis haec quaestio est. {{pn|6}}Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Nunc autem dico ipsum Epicurum nescire et in eo nutare eumque, qui crebro dicat diligenter oportere exprimi quae vis subiecta sit vocibus, non intellegere interdum, quid sonet haec vox voluptatis, id est quae res huic voci subiciatur. Tum ille ridens: Hoc vero, inquit, optimum, ut is, qui finem rerum expetendarum voluptatem esse dicat, id extremum, id ultimum bonorum, id ipsum quid et quale sit, nesciat! Atqui, inquam, aut Epicurus quid sit voluptas aut omnes mortales, qui ubique sunt, nesciunt. Quonam, inquit, modo? Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. {{pn|7}}Quid ergo? istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Non semper, inquam; nam interdum nimis etiam novit, quippe qui testificetur ne intellegere quidem se posse ubi sit aut quod sit ullum bonum praeter illud, quod cibo et potione et aurium delectatione et obscena voluptate capiatur. an haec ab eo non dicuntur? Quasi vero me pudeat, inquit, istorum, aut non possim quem ad modum ea dicantur ostendere! Ego vero non dubito, inquam, quin facile possis, nec est quod te pudeat sapienti adsentiri, qui se unus, quod sciam, sapientem profiteri sit ausus. nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. {{pn|8}}Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Graece *don®n, Latine voluptatem vocant. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quid? idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? {{pn|9}}Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Et quidem, inquit, vehementer errat; nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; dici enim nihil potest verius. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quis istud possit, inquit, negare? Eademne, quae restincta siti? Immo alio genere; restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? {{pn|10}}Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Memini vero, inquam; sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. varietas enim Latinum verbum est, idque proprie quidem in disparibus coloribus dicitur, sed transfertur in multa disparia: varium poema, varia oratio, varii mores, varia fortuna, voluptas etiam varia dici solet, cum percipitur e multis dissimilibus rebus dissimilis efficientibus voluptates. eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; ista varietas quae sit non satis perspicio, quod ais, cum dolore careamus, tum in summa voluptate nos esse, cum autem vescamur iis rebus, quae dulcem motum afferant sensibus, tum esse in motu voluptatem, qui faciat varietatem voluptatum, sed non augeri illam non dolendi voluptatem, quam cur voluptatem appelles nescio. {{pn|11}}An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Immo sit sane nihil melius, inquam--nondum enim id quaero--, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Quid dubitas igitur, inquam, summo bono a te ita constituto, ut id totum in non dolendo sit, id tenere unum, id tueri, id defendere? {{pn|12}}Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? invidiosum nomen est, infame, suspectum. itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. quod quidem mihi si quando dictum est--est autem dictum non parum saepe--, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. egone non intellego, quid sit *don® Graece, Latine voluptas? utram tandem linguam nescio? deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. itaque ut maiores nostri ab aratro adduxerunt Cincinnatum illum, ut dictator esset, sic vos de pagis omnibus colligitis bonos illos quidem viros, sed certe non pereruditos. {{pn|13}}ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille *don®n. et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; hic nihil fuit, quod quaereremus. nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. nam et ille apud Trabeam 'voluptatem animi nimiam' laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui 'omnibus laetitiis laetum' esse se narrat. sed hoc interest, quod voluptas dicitur etiam in animo--vitiosa res, ut Stoici putant, qui eam sic definiunt: sublationem animi sine ratione opinantis se magno bono frui--, non dicitur laetitia nec gaudium in corpore. {{pn|14}}in eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; iuvare enim in utroque dicitur, ex eoque iucundum, modo intellegas inter illum, qui dicat: 'Tanta laetitia auctus sum, ut nihil constet', et eum, qui: 'Nunc demum mihi animus ardet', quorum alter laetitia gestiat, alter dolore crucietur, esse illum medium: 'Quamquam haec inter nos nuper notitia admodum est', qui nec laetetur nec angatur, itemque inter eum, qui potiatur corporis expetitis voluptatibus, et eum, qui crucietur summis doloribus, esse eum, qui utroque careat. {{pn|15}}Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? et tamen vide, ne, si ego non intellegam quid Epicurus loquatur, cum Graece, ut videor, luculenter sciam, sit aliqua culpa eius, qui ita loquatur, ut non intellegatur. quod duobus modis sine reprehensione fit, si aut de industria facias, ut Heraclitus, 'cognomento qui skoteinñw perhibetur, quia de natura nimis obscure memoravit', aut cum rerum obscuritas, non verborum, facit ut non intellegatur oratio, qualis est in Timaeo Platonis. Epicurus autem, ut opinor, nec non vult, si possit, plane et aperte loqui, nec de re obscura, ut physici, aut artificiosa, ut mathematici, sed de illustri et facili et iam in vulgus pervagata loquitur. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. e quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. {{pn|16}}si enim idem dicit, quod Hieronymus, qui censet summum bonum esse sine ulla molestia vivere, cur mavult dicere voluptatem quam vacuitatem doloris, ut ille facit, qui quid dicat intellegit? sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu--sic enim appellat hanc dulcem: 'in motu', illam nihil dolentis 'in stabilitate'--, quid tendit? cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit, hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas doloris et voluptas idem esse videatur. hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? unum, cum in voluptate sumus, alterum, cum in dolore, tertium hoc, in quo nunc equidem sum, credo item vos, nec in dolore nec in voluptate; ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? {{pn|17}}Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. omnem vim loquendi, ut iam ante Aristoteles, in duas tributam esse partes, rhetoricam palmae, dialecticam pugni similem esse dicebat, quod latius loquerentur rhetores, dialectici autem compressius. obsequar igitur voluntati tuae dicamque, si potero, rhetorice, sed hac rhetorica philosophorum, non nostra illa forensi, quam necesse est, cum populariter loquatur, esse interdum paulo hebetiorem. {{pn|18}}sed dum dialecticam, Torquate, contemnit Epicurus, quae una continet omnem et perspiciendi quid in quaque re sit scientiam et iudicandi quale quidque sit et ratione ac via disputandi, ruit in dicendo, ut mihi quidem videtur, nec ea, quae docere vult, ulla arte distinguit, ut haec ipsa, quae modo loquebamur. summum a vobis bonum voluptas dicitur. aperiendum est igitur, quid sit voluptas; aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. quam si explicavisset, non tam haesitaret. aut enim eam voluptatem tueretur, quam Aristippus, id est, qua sensus dulciter ac iucunde movetur, quam etiam pecudes, si loqui possent, appellarent voluptatem, aut, si magis placeret suo more loqui, quam ut Omnes Danai atque Mycenenses. Attica pubes reliquique Graeci, qui hoc anapaesto citantur, hoc non dolere solum voluptatis nomine appellaret, illud Aristippeum contemneret, aut, si utrumque probaret, ut probat, coniungeret doloris vacuitatem cum voluptate et duobus ultimis uteretur. {{pn|19}}multi enim et magni philosophi haec ultima bonorum iuncta fecerunt, ut Aristoteles virtutis usum cum vitae perfectae prosperitate coniunxit, Callipho adiunxit ad honestatem voluptatem, Diodorus ad eandem honestatem addidit vacuitatem doloris. idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. illi enim inter se dissentiunt. propterea singulis finibus utuntur et, cum uterque Graece egregie loquatur, nec Aristippus, qui voluptatem summum bonum dicit, in voluptate ponit non dolere, neque Hieronymus, qui summum bonum statuit non dolere, voluptatis nomine umquam utitur pro illa indolentia, quippe qui ne in expetendis quidem rebus numeret voluptatem. {{pn|20}}duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. vos ex his tam dissimilibus rebus non modo nomen unum --nam id facilius paterer--, sed etiam rem unam ex duabus facere conamini, quod fieri nullo modo potest. hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. cum enim eam ipsam voluptatem, quam eodem nomine omnes appellamus, laudat locis plurimis, audet dicere ne suspicari quidem se ullum bonum seiunctum ab illo Aristippeo genere voluptatis, atque ibi hoc dicit, ubi omnis eius est oratio de summo bono. in alio vero libro, in quo breviter comprehensis gravissimis sententiis quasi oracula edidisse sapientiae dicitur, scribit his verbis, quae nota tibi profecto, Torquate, sunt--quis enim vestrum non edidicit Epicuri kurÛaw dñjaw, id est quasi maxime ratas, quia gravissimae sint ad beate vivendum breviter enuntiatae sententiae?--animadverte igitur rectene hanc sententiam interpreter: ' {{pn|21}}Si ea, quae sunt luxuriosis efficientia voluptatum, liberarent eos deorum et mortis et doloris metu docerentque qui essent fines cupiditatum, nihil haberemus <quod reprehenderemus>, cum undique complerentur voluptatibus nec haberent ulla ex parte aliquid aut dolens aut aegrum, id est autem malum.' Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; sed quid sentiat, non videtis. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; sed plane dicit quod intellegit. idque si ita dicit, non esse reprehendendos luxuriosos, si sapientes sint, dicit absurde, similiter et si dicat non reprehendendos parricidas, si nec cupidi sint nec deos metuant nec mortem nec dolorem. et tamen quid attinet luxuriosis ullam exceptionem dari aut fingere aliquos, qui, cum luxuriose viverent, a summo philosopho non reprehenderentur eo nomine dumtaxat, cetera caverent? {{pn|22}}sed tamen nonne reprehenderes, Epicure, luxuriosos ob eam ipsam causam, quod ita viverent, ut persequerentur cuiusque modi voluptates, cum esset praesertim, ut ais tu, summa voluptas nihil dolere? atqui reperiemus asotos primum ita non religiosos, ut edint de patella, deinde ita mortem non timentes, ut illud in ore habeant ex Hymnide: 'Mihi sex menses satis sunt vitae, septimum Orco spondeo'. iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: 'Si gravis, brevis; si longus, levis.' Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. {{pn|23}}quid ergo attinet dicere: 'Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent'? hoc est dicere: 'Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.' isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. hic homo severus luxuriam ipsam per se reprehendendam non putat, et hercule, Torquate, ut verum loquamur, si summum bonum voluptas est, rectissime non putat. Noli enim mihi fingere asotos, ut soletis, qui in mensam vomant, et qui de conviviis auferantur crudique postridie se rursus ingurgitent, qui solem, ut aiunt, nec occidentem umquam viderint nec orientem, qui consumptis patrimoniis egeant. nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. mundos, elegantis, optimis cocis, pistoribus, piscatu, aucupio, venatione, his omnibus exquisitis, vitantes cruditatem, quibus vinum defusum e pleno sit chrysizon, ut ait Lucilius, cui nihildum situlus et sacculus abstulerit, adhibentis ludos et quae sequuntur, illa, quibus detractis clamat Epicurus se nescire quid sit bonum; adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium--hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. {{pn|24}}ex quo efficitur, non ut voluptas ne sit voluptas, sed ut voluptas non sit summum bonum. Nec ille, qui Diogenem Stoicum adolescens, post autem Panaetium audierat, Laelius, eo dictus est sapiens, quod non intellegeret quid suavissimum esset--nec enim sequitur, ut, cui cor sapiat, ei non sapiat palatus--, sed quia parvi id duceret. O lapathe, ut iactare, nec es satis cognitu' qui sis! In quo [cognitu] Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. is haec loquitur, qui in voluptate nihil ponens negat eum bene cenare, qui omnia ponat in voluptate, et tamen non negat libenter cenasse umquam Gallonium-- mentiretur enim--, sed bene. ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. {{pn|25}}semper Laelius bene. quid bene? dicet Lucilius: 'cocto, condito', sed cedo caput cenae: 'sermone bono', quid ex eo? 'si quaeris, libenter'; veniebat enim ad cenam, ut animo quieto satiaret desideria naturae. recte ergo is negat umquam bene cenasse Gallonium, recte miserum, cum praesertim in eo omne studium consumeret. quem libenter cenasse nemo negat. cur igitur non bene? quia, quod bene, id recte, frugaliter, honeste; ille porro [male] prave, nequiter, turpiter cenabat; non igitur <bene>. nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. {{pn|26}}Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quo modo autem philosophus loquitur? 'Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.' primum divisit ineleganter; duo enim genera quae erant, fecit tria. hoc est non dividere, sed frangere. qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: 'Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae.' confecta res esset. vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. {{pn|27}}sed hoc sane concedamus. contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. gerendus est mos, modo recte sentiat. et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. an potest cupiditas finiri? tollenda est atque extrahenda radicitus. quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset. {{pn|28}}Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. quod equidem non reprehendo; est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. sed tamen ex eo, quod eam voluptatem, quam omnes gentes hoc nomine appellant, videtur amplexari saepe vehementius, in magnis interdum versatur angustiis, ut hominum conscientia remota nihil tam turpe sit, quod voluptatis causa non videatur esse facturus. deinde, ubi erubuit--vis enim est permagna naturae--, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. at iste non dolendi status non vocatur voluptas. 'Non laboro', inquit, 'de nomine'. Quid, quod res alia tota est? 'Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam.' quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? cur id non ita fit? 'Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.' {{pn|29}}Hoc vero non videre, maximo argumento esse voluptatem illam, qua sublata neget se intellegere omnino quid sit bonum--eam autem ita persequitur: quae palato percipiatur, quae auribus; cetera addit, quae si appelles, honos praefandus sit--hoc igitur, quod solum bonum severus et gravis philosophus novit, idem non videt ne expetendum quidem esse, quod eam voluptatem hoc eodem auctore non desideremus, cum dolore careamus. {{pn|30}}quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. nunc vides, quid faciat. quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; quae duo sunt, unum facit. hanc in motu voluptatem --sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat--interdum ita extenuat, ut M'. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. {{pn|31}}A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. 'Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.' De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; si movente, quod tamen dicitis, nulla turpis voluptas erit, quae praetermittenda sit, et simul non proficiscitur animal illud modo natum a summa voluptate, quae est a te posita in non dolendo. {{pn|32}}Nec tamen argumentum hoc Epicurus a parvis petivit aut etiam a bestiis, quae putat esse specula naturae, ut diceret ab iis duce natura hanc voluptatem expeti nihil dolendi. nec enim haec movere potest appetitum animi, nec ullum habet ictum, quo pellat animum, status hic non dolendi, itaque in hoc eodem peccat Hieronymus. at ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. itaque Epicurus semper hoc utitur, ut probet voluptatem natura expeti, quod ea voluptas, quae in motu sit, et parvos ad se alliciat et bestias, non illa stabilis, in qua tantum inest nihil dolere. qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? {{pn|33}}Bestiarum vero nullum iudicium puto. quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. ut bacillum aliud est inflexum et incurvatum de industria, aliud ita natum, sic ferarum natura non est illa quidem depravata mala disciplina, sed natura sua. nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. omne enim animal, simul et ortum est, se ipsum et omnes partes suas diligit duasque, quae maximae sunt, in primis amplectitur, animum et corpus, deinde utriusque partes. nam sunt et in animo praecipua quaedam et in corpore, quae cum leviter agnovit, tum discernere incipit, ut ea, quae prima data sunt natura, appetat asperneturque contraria. {{pn|34}}in his primis naturalibus voluptas insit necne, magna quaestio est. nihil vero putare esse praeter voluptatem, non membra, non sensus, non ingenii motum, non integritatem corporis, non valitudinem [corporis], summae mihi videtur inscitiae. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. ergo nata est sententia veterum Academicorum et Peripateticorum, ut finem bonorum dicerent secundum naturam vivere, id est virtute adhibita frui primis a natura datis. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. * * his omnibus, quos dixi, consequentes fines sunt bonorum, Aristippo simplex voluptas, Stoicis consentire naturae, quod esse volunt e virtute, id est honeste, vivere, quod ita interpretantur: vivere cum intellegentia rerum earum, quae natura evenirent, eligentem ea, quae essent secundum naturam, reicientemque contraria. {{pn|35}}ita tres sunt fines expertes honestatis, unus Aristippi vel Epicuri, alter Hieronymi, Carneadi tertius, tres, in quibus honestas cum aliqua accessione, Polemonis, Calliphontis, Diodori, una simplex, cuius Zeno auctor, posita in decore tota, id est in honestate; nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; sin eam, quam Hieronymus, <ne> fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. {{pn|36}}Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, <cum> privatarum litium iudices sumus. nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii--in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: 'si quid mei iudicii est'; si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum--. quid iudicant sensus? dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. {{pn|37}}aequam igitur pronuntiabit sententiam ratio adhibita primum divinarum humanarumque rerum scientia, quae potest appellari rite sapientia, deinde adiunctis virtutibus, quas ratio rerum omnium dominas, tu voluptatum satellites et ministras esse voluisti. quarum adeo omnium sententia pronuntiabit primum de voluptate nihil esse ei loci, non modo ut sola ponatur in summi boni sede, quam quaerimus, sed ne illo quidem modo, ut ad honestatem applicetur. de vacuitate doloris eadem sententia erit. {{pn|38}}reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. aut enim statuet nihil esse bonum nisi honestum, nihil malum nisi turpe, cetera aut omnino nihil habere momenti aut tantum, ut nec expetenda nec fugienda, sed eligenda modo aut reicienda sint, aut anteponet eam, quam cum honestate ornatissimam, tum etiam ipsis initiis naturae et totius perfectione vitae locupletatam videbit. quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. {{pn|39}}Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. quantum enim potero, minuam contentiones omnesque simplices sententias eorum, in quibus nulla inest virtutis adiunctio, omnino a philosophia semovendas putabo, primum Aristippi Cyrenaicorumque omnium, quos non est veritum in ea voluptate, quae maxima dulcedine sensum moveret, summum bonum ponere contemnentis istam vacuitatem doloris. {{pn|40}}hi non viderunt, ut ad cursum equum, ad arandum bovem, ad indagandum canem, sic hominem ad duas res, ut ait Aristoteles, ad intellegendum et agendum, esse natum quasi mortalem deum, contraque ut tardam aliquam et languidam pecudem ad pastum et ad procreandi voluptatem hoc divinum animal ortum esse voluerunt, quo nihil mihi videtur absurdius. {{pn|41}}Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. aliter autem vobis placet. sed ille, ut dixi, vitiose. nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. hoc dixerit potius Ennius: 'Nimium boni est, cui nihil est mali'. nos beatam vitam non depulsione mali, sed adeptione boni iudicemus, nec eam cessando, sive gaudentem, ut Aristippus, sive non dolentem, ut hic, sed agendo aliquid considerandove quaeramus. {{pn|42}}quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. nam qui ad virtutem adiungunt vel voluptatem, quam unam virtus minimi facit, vel vacuitatem doloris, quae etiamsi malo caret, tamen non est summum bonum, accessione utuntur non ita probabili, nec tamen, cur id tam parce tamque restricte faciant, intellego. quasi enim emendum eis sit, quod addant ad virtutem, primum vilissimas res addunt, dein singulas potius, quam omnia, quae prima natura approbavisset, ea cum honestate coniungerent. {{pn|43}}Quae quod Aristoni et Pyrrhoni omnino visa sunt pro nihilo, ut inter optime valere et gravissime aegrotare nihil prorsus dicerent interesse, recte iam pridem contra eos desitum est disputari. dum enim in una virtute sic omnia esse voluerunt, ut eam rerum selectione expoliarent nec ei quicquam, aut unde oriretur, darent, aut ubi niteretur, virtutem ipsam, quam amplexabantur, sustulerunt. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. itaque hic ipse iam pridem est reiectus; post enim Chrysippum <eum> non sane est disputatum. Restatis igitur vos; nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. {{pn|44}}cum Epicuro autem hoc plus est negotii, quod e duplici genere voluptatis coniunctus est, quodque et ipse et amici eius et multi postea defensores eius sententiae fuerunt, et nescio quo modo, is qui auctoritatem minimam habet, maximam vim, populus cum illis facit. quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. {{pn|45}}Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. quod quale sit, non tam definitione, qua sum usus, intellegi potest, quamquam aliquantum potest, quam communi omnium iudicio et optimi cuiusque studiis atque factis, qui permulta ob eam unam causam faciunt, quia decet, quia rectum, quia honestum est, etsi nullum consecuturum emolumentum vident. homines enim, etsi aliis multis, tamen hoc uno plurimum a bestiis differunt, quod rationem habent a natura datam mentemque acrem et vigentem celerrimeque multa simul agitantem et, ut ita dicam, sagacem, quae et causas rerum et consecutiones videat et similitudines transferat et disiuncta coniungat et cum praesentibus futura copulet omnemque complectatur vitae consequentis statum. eademque ratio fecit hominem hominum adpetentem cumque iis natura et sermone et usu congruentem, ut profectus a caritate domesticorum ac suorum serpat longius et se implicet primum civium, deinde omnium mortalium societate atque, ut ad Archytam scripsit Plato, non sibi se soli natum meminerit, sed patriae, sed suis, ut perexigua pars ipsi relinquatur. {{pn|46}}et quoniam eadem natura cupiditatem ingenuit homini veri videndi, quod facillime apparet, cum vacui curis etiam quid in caelo fiat scire avemus, his initiis inducti omnia vera diligimus, id est fidelia, simplicia, constantia, tum vana, falsa, fallentia odimus, ut fraudem, periurium, malitiam, iniuriam. eadem ratio habet in se quiddam amplum atque magnificum, ad imperandum magis quam ad parendum accommodatum, omnia humana non tolerabilia solum, sed etiam levia ducens, altum quiddam et excelsum, nihil timens, nemini cedens, semper invictum. {{pn|47}}atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. nam ex his tribus laudibus, quas ante dixi, et temeritatem reformidat et non audet cuiquam aut dicto protervo aut facto nocere vereturque quicquam aut facere aut eloqui, quod parum virile videatur. {{pn|48}}Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Si enim ad honestatem omnia referant neque in ea voluptatem dicant inesse, ait eos voce inani sonare-- his enim ipsis verbis utitur--neque intellegere nec videre sub hanc vocem honestatis quae sit subicienda sententia. ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. 'Quod', inquit, 'quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.' {{pn|49}}Videsne quam sit magna dissensio? philosophus nobilis, a quo non solum Graecia et Italia, sed etiam omnis barbaria commota est, honestum quid sit, si id non sit in voluptate, negat se intellegere, nisi forte illud, quod multitudinis rumore laudetur. ego autem hoc etiam turpe esse saepe iudico et, si quando turpe non sit, tum esse non turpe, cum id a multitudine laudetur, quod sit ipsum per se rectum atque laudabile, non ob eam causam tamen illud dici esse honestum, quia laudetur a multis, sed quia tale sit, ut, vel si ignorarent id homines, vel si obmutuissent, sua tamen pulchritudine esset specieque laudabile. itaque idem natura victus, cui obsisti non potest, dicit alio loco id, quod a te etiam paulo ante dictum est, non posse iucunde vivi nisi etiam honeste. {{pn|50}}quid nunc 'honeste' dicit? idemne, quod iucunde? ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? an nisi populari fama? sine ea igitur iucunde negat posse <se> vivere? quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? quid ergo hoc loco intellegit honestum? certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? non is vir est, ut, cum honestatem eo loco habeat, ut sine ea iucunde neget posse vivi, illud honestum, quod populare sit, sentiat et sine eo neget iucunde vivi posse, aut quicquam aliud honestum intellegat, nisi quod sit rectum ipsumque per se sua vi, sua natura, sua sponte laudabile. {{pn|51}}Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. tanta vis inerat in verbis propter earum rerum, quae significabantur his verbis, dignitatem, ut altior fieres, ut interdum insisteres, ut nos intuens quasi testificarere laudari honestatem et iustitiam aliquando ab Epicuro. quam te decebat iis verbis uti, quibus si philosophi non uterentur, philosophia omnino non egeremus! istorum enim verborum amore, quae perraro appellantur ab Epicuro, sapientiae, fortitudinis, iustitiae, temperantiae, praestantissimis ingeniis homines se ad philosophiae studium contulerunt. {{pn|52}}'Oculorum', inquit Plato, 'est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. quam illa ardentis amores excitaret sui!' Cur tandem? an quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Cur iustitia laudatur? aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: 'quicum in tenebris'? hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. {{pn|53}}sunt enim levia et perinfirma, quae dicebantur a te, animi conscientia improbos excruciari, tum etiam poenae timore, qua aut afficiantur aut semper sint in metu ne afficiantur aliquando. non oportet timidum aut inbecillo animo fingi non bonum illum virum, qui, quicquid fecerit, ipse se cruciet omniaque formidet, sed omnia callide referentem ad utilitatem, acutum, versutum, veteratorem, facile ut excogitet quo modo occulte, sine teste, sine ullo conscio fallat. {{pn|54}}an tu me de L. Tubulo putas dicere? qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Caepioni. profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; erat enim res aperta. Non igitur de improbo, sed <de> callido improbo quaerimus, qualis Q. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. quid est enim aliud esse versutum? {{pn|55}}memini me adesse P. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. id Sextilius factum negabat. poterat autem inpune; quis enim redargueret? nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. {{pn|56}}ut igitur illis, qui, recta et honesta quae sunt, ea statuunt per se expetenda, adeunda sunt saepe pericula decoris honestatisque causa, sic vestris, qui omnia voluptate metiuntur, pericula adeunda sunt, ut adipiscantur magnas voluptates. si magna res, magna hereditas agetur, cum pecunia voluptates pariantur plurimae, idem erit Epicuro vestro faciendum, si suum finem bonorum sequi volet, quod Scipioni magna gloria proposita, si Hannibalem in Africam retraxisset. itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. {{pn|57}}occultum facinus esse potuerit, gaudebit; deprehensus omnem poenam contemnet. erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. quam multa vero iniuste fieri possunt, quae nemo possit reprehendere! {{pn|58}}si te amicus tuus moriens rogaverit, ut hereditatem reddas suae filiae, nec usquam id scripserit, ut scripsit Fadius, nec cuiquam dixerit, quid facies? tu quidem reddes; ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. F., is qui hunc nostrum reliquit effigiem et humanitatis et probitatis suae filium, cum doctus, tum omnium vir optimus et iustissimus, cum sciret nemo eum rogatum a Caio Plotio, equite Romano splendido, Nursino, ultro ad mulierem venit eique nihil opinanti viri mandatum euit hereditatemque reddidit. sed ego ex te quaero, quoniam idem tu certe fecisses, nonne intellegas eo maiorem vim esse naturae, quod ipsi vos, qui omnia ad vestrum commodum et, ut ipsi dicitis, ad voluptatem referatis, tamen ea faciatis, e quibus appareat non voluptatem vos, sed officium sequi, plusque rectam naturam quam rationem pravam valere. {{pn|59}}si scieris, inquit Carneades, aspidem occulte latere uspiam, et velle aliquem inprudentem super eam assidere, cuius mors tibi emolumentum futura sit, improbe feceris, nisi monueris ne assidat, sed inpunite tamen; scisse enim te quis coarguere possit? Sed nimis multa. perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. {{pn|60}}Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? an est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Quid? fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? utrum tandem censes, Torquate, Imperiosum illum, si nostra verba audiret, tuamne de se orationem libentius auditurum fuisse an meam, cum ego dicerem nihil eum fecisse sua causa omniaque rei publicae, tu contra nihil nisi sua? si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? {{pn|61}}esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitates-- malo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro--, num etiam eius collega P. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? ubi ut eam caperet aut quando? cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. quod quidem eius factum nisi esset iure laudatum, non esset imitatus quarto consulatu suo filius, neque porro ex eo natus cum Pyrrho bellum gerens consul cecidisset in proelio seque e continenti genere tertiam victimam rei publicae praebuisset. {{pn|62}}Contineo me ab exemplis. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; ego si nostros colligere coepero, perficiam illud quidem, ut se virtuti tradat constringendam voluptas, sed dies me deficiet, et, ut Aulus Varius, qui est habitus iudex durior, dicere consessori solebat, cum datis testibus alii tamen citarentur: 'Aut hoc testium satis est, aut nescio, quid satis sit,' sic a me satis datum est testium. Quid enim? te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Sullae consulatum? quem cum ad patrem tuum rettulisses, fortissimum virum, qualis ille vel consul vel civis cum semper, tum post consulatum fuit! quo quidem auctore nos ipsi ea gessimus, ut omnibus potius quam ipsis nobis consuluerimus. {{pn|63}}At quam pulchre dicere videbare, cum ex altera parte ponebas cumulatum aliquem plurimis et maximis voluptatibus nullo nec praesenti nec futuro dolore, ex altera autem cruciatibus maximis toto corpore nulla nec adiuncta nec sperata voluptate, et quaerebas, quis aut hoc miserior aut superiore illo beatior; deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. erat et cupidus voluptatum et eius generis intellegens et copiosus, ita non superstitiosus, ut illa plurima in sua patria sacrificia et fana contemneret, ita non timidus ad mortem, ut in acie sit ob rem publicam interfectus. {{pn|64}}cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. habebat tamen rationem valitudinis: utebatur iis exercitationibus, ut ad cenam et sitiens et esuriens veniret, eo cibo, qui et suavissimus esset et idem facillimus ad concoquendum, vino et ad voluptatem et ne noceret. cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. {{pn|65}}hunc vos beatum; ratio quidem vestra sic cogit. at ego quem huic anteponam non audeo dicere; dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Regulum anteponere, quem quidem, cum sua voluntate, nulla vi coactus praeter fidem, quam dederat hosti, ex patria Karthaginem revertisset, tum ipsum, cum vigiliis et fame cruciaretur, clamat virtus beatiorem fuisse quam potantem in rosa Thorium. bella magna gesserat, bis consul fuerat, triumpharat nec tamen sua illa superiora tam magna neque tam praeclara ducebat quam illum ultimum casum, quem propter fidem constantiamque susceperat, qui nobis miserabilis videtur audientibus, illi perpetienti erat voluptarius. non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. {{pn|66}}stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. hic dolor populi Romani duce et auctore Bruto causa civitati libertatis fuit, ob eiusque mulieris memoriam primo anno et vir et pater eius consul est factus. tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Claudii libidini, qui tum erat summo <ne> imperio, dederetur. {{pn|67}}Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? ut enim nos ex annalium monimentis testes excitamus eos, quorum omnis vita consumpta est in laboribus gloriosis, qui voluptatis nomen audire non possent, sic in vestris disputationibus historia muta est. numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. nunc vero, quoniam haec nos etiam tractare coepimus, suppeditabit nobis Atticus noster e thesauris suis quos et quantos viros! {{pn|68}}nonne melius est de his aliquid quam tantis voluminibus de Themista loqui? sint ista Graecorum; quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Pugnant Stoici cum Peripateticis. alteri negant quicquam esse bonum, nisi quod honestum sit, alteri plurimum se et longe longeque plurimum tribuere honestati, sed tamen et in corpore et extra esse quaedam bona. et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. at cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. {{pn|69}}non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. iubebat eos, qui audiebant, secum ipsos cogitare pictam in tabula Voluptatem pulcherrimo vestitu et ornatu regali in solio sedentem, praesto esse Virtutes ut ancillulas, quae nihil aliud agerent, nullum suum officium ducerent, nisi ut Voluptati ministrarent et eam tantum ad aurem admonerent, si modo id pictura intellegi posset, ut caveret ne quid faceret inprudens, quod offenderet animos hominum, aut quicquam, e quo oriretur aliquis dolor. 'Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.' {{pn|70}}At negat Epicurus--hoc enim vestrum lumen est-- quemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. his enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. {{pn|71}}Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. nosti, credo, illud: 'Nemo pius est, qui pietatem--'; cave putes quicquam esse verius. nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; non metuet autem, sive celare poterit, sive opibus magnis quicquid fecerit optinere, certeque malet existimari bonus vir, ut non sit, quam esse, ut non putetur. ita, quod certissimum est, pro vera certaque iustitia simulationem nobis iustitiae traditis praecipitisque quodam modo ut nostram stabilem conscientiam contemnamus, aliorum errantem opinionem aucupemur. {{pn|72}}Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. quid enim? fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?--delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. et hercule mihi vir optimus nostrique amantissimus, Aulus Torquatus, versatur ante oculos, cuius quantum studium et quam insigne fuerit erga me temporibus illis, quae nota sunt omnibus, scire necesse est utrumque vestrum. quae mihi ipsi, qui volo et esse et haberi gratus, grata non essent, nisi eum perspicerem mea causa mihi amicum fuisse, non sua, nisi hoc dicis sua, quod interest omnium recte facere. si id dicis, vicimus. id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. {{pn|73}}hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. sed ad illum redeo. si voluptatis causa cum Gallo apud Anienem depugnavit provocatus et ex eius spoliis sibi et torquem et cognomen induit ullam aliam ob causam, nisi quod ei talia facta digna viro videbantur, fortem non puto. iam si pudor, si modestia, si pudicitia, si uno verbo temperantia poenae aut infamiae metu coercebuntur, non sanctitate sua se tuebuntur, quod adulterium, quod stuprum, quae libido non se proripiet ac proiciet aut occultatione proposita aut inpunitate aut licentia? Quid? {{pn|74}}illud, Torquate, quale tandem videtur, te isto nomine, ingenio, gloria, quae facis, quae cogitas, quae contendis quo referas, cuius rei causa perficere quae conaris velis, quid optimum denique in vita iudices non audere in conventu dicere? quid enim mereri velis, iam cum magistratum inieris et in contionem ascenderis--est enim tibi edicendum quae sis observaturus in iure dicendo, et fortasse etiam, si tibi erit visum, aliquid de maioribus tuis et de te ipso dices more maiorum--, quid merearis igitur, ut dicas te in eo magistratu omnia voluptatis causa facturum esse, teque nihil fecisse in vita nisi voluptatis causa? 'An me', inquis, 'tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?' At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. numquam facies. cur, nisi quod turpis oratio est? mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? {{pn|75}}Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. rem videlicet difficilem et obscuram! individua cum dicitis et intermundia, quae nec sunt ulla nec possunt esse, intellegimus, voluptas, quae passeribus omnibus nota est, a nobis intellegi non potest? quid, si efficio ut fateare me non modo quid sit voluptas scire--est enim iucundus motus in sensu--, sed etiam quid eam tu velis esse? tum enim eam ipsam vis, quam modo ego dixi, et nomen inponis, in motu ut sit et faciat aliquam varietatem, tum aliam quandam summam voluptatem, quo addi nihil possit; eam tum adesse, cum dolor omnis absit; eam stabilem appellas. sit sane ista voluptas. {{pn|76}}dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. si ne hoc quidem satis ample, satis honeste dici putas, dic te omnia et in isto magistratu et in omni vita utilitatis tuae causa facturum, nihil nisi quod expediat, nihil denique nisi tua causa: quem clamorem contionis aut quam spem consulatus eius, qui tibi paratissimus est, futuram putas? eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? at vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. officium, aequitatem, dignitatem, fidem, recta, honesta, digna imperio, digna populo Romano, omnia pericula pro re publica, mori pro patria, haec cum loqueris, nos barones stupemus, tu videlicet tecum ipse rides. {{pn|77}}nam inter ista tam magnifica verba tamque praeclara non habet ullum voluptas locum, non modo illa, quam in motu esse dicitis, quam omnes urbani rustici, omnes, inquam, qui Latine loquuntur, voluptatem vocant, sed ne haec quidem stabilis, quam praeter vos nemo appellat voluptatem. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? vide, quaeso, rectumne sit. mihi quidem eae verae videntur opiniones, quae honestae, quae laudabiles, quae gloriosae, quae in senatu, quae apud populum, quae in omni coetu concilioque profitendae sint, ne id non pudeat sentire, quod pudeat dicere. {{pn|78}}Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex iis nihil redundet? 'Prodest', inquit, 'mihi eo esse animo.' Immo videri fortasse. esse enim, nisi eris, non potes. qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. 'At enim sequor utilitatem.' Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. {{pn|79}}sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? relinquesne? quae ista amicitia est? retinebis? qui convenit? quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. 'Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.' Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? {{pn|80}}Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. At coluit ipse amicitias. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? de ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt--nihil enim affirmo--, non satis acutus fuit. {{pn|81}}At multis se probavit. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. in omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. ac mihi quidem, quod et ipse bonus vir fuit et multi Epicurei et fuerunt et hodie sunt et in amicitiis fideles et in omni vita constantes et graves nec voluptate, sed officio consilia moderantes, hoc videtur maior vis honestatis et minor voluptatis. ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. {{pn|82}}Sed haec nihil sane ad rem; illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. e quibus unum mihi videbar ab ipso Epicuro dictum cognoscere, amicitiam a voluptate non posse divelli ob eamque rem colendam esse, quod, <quoniam> sine ea tuto et sine metu vivi non posset, ne iucunde quidem posset. satis est ad hoc responsum. Attulisti aliud humanius horum recentiorum, numquam dictum ab ipso illo, quod sciam, primo utilitatis causa amicum expeti, cum autem usus accessisset, tum ipsum amari per se etiam omissa spe voluptatis. hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. mihi enim satis est, ipsis non satis. nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. {{pn|83}}Posuisti etiam dicere alios foedus quoddam inter se facere sapientis, ut, quem ad modum sint in se ipsos animati, eodem modo sint erga amicos; id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. an vero, si fructibus et emolumentis et utilitatibus amicitias colemus, si nulla caritas erit, quae faciat amicitiam ipsam sua sponte, vi sua, ex se et propter se expetendam, dubium est, quin fundos et insulas amicis anteponamus? {{pn|84}}Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. 'Utilitatis causa amicitia est quaesita.' Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? collige omnia, quae soletis: 'Praesidium amicorum.' Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. iam contemni non poteris. odium autem et invidiam facile vitabis. ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. {{pn|85}}'At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?' Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. sed fac ista esse non inportuna; quid ad utilitatem tantae pecuniae? vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. {{pn|86}}quoniam igitur omnis summa philosophiae ad beate vivendum refertur, idque unum expetentes homines se ad hoc studium contulerunt, beate autem vivere alii in alio, vos in voluptate ponitis, item contra miseriam omnem in dolore, id primum videamus, beate vivere vestrum quale sit. atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. {{pn|87}}nemo igitur esse beatus potest. neque enim in aliqua parte, sed in perpetuitate temporis vita beata dici solet, nec appellatur omnino vita, nisi confecta atque absoluta, nec potest quisquam alias beatus esse, alias miser; qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. nam cum suscepta semel est beata vita, tam permanet quam ipsa illa effectrix beatae vitae sapientia neque expectat ultimum tempus aetatis, quod Croeso scribit Herodotus praeceptum a Solone. At enim, quem ad modum tute dicebas, negat Epicurus diuturnitatem quidem temporis ad beate vivendum aliquid afferre, nec minorem voluptatem percipi in brevitate temporis, quam si illa sit sempiterna. {{pn|88}}haec dicuntur inconstantissime. cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; negat enim summo bono afferre incrementum diem. qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? igitur ne dolorem quidem. an dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. 'At enim hic etiam dolore.' At eum nihili facit; ait enim se, si uratur, 'Quam hoc suave!' dicturum. {{pn|89}}qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? in qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? In voluptate corporis--addam, si vis, 'animi', dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore--situm est vivere beate. Quid? istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. {{pn|90}}Age, inquies, ista parva sunt. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. {{pn|91}}naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. {{pn|92}}Verum esto; consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: 'cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum.' an id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; iam enim adesse poterit. qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? {{pn|93}}Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. sed quae tandem ista ratio est? Maximus dolor, inquit, brevis est. Primum quid tu dicis breve? deinde dolorem quem maximum? quid enim? summus dolor plures dies manere non potest? vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. quis istum dolorem timet? illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; at miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. {{pn|94}}Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. video enim et magnos et eosdem bene longinquos dolores, quorum alia toleratio est verior, qua uti vos non potestis, qui honestatem ipsam per se non amatis. fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. quam ob rem turpe putandum est, non dico dolere--nam id quidem est interdum necesse--, sed saxum illud Lemnium clamore Philocteteo funestare, Quod eiulatu, questu, gemitu, fremitibus Resonando mutum flebiles voces refert. Huic Epicurus praecentet, si potest, cui <e> viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: 'Philocteta, st! brevis dolor.' At iam decimum annum in spelunca iacet. 'Si longus, levis; dat enim intervalla et relaxat.' {{pn|95}}Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? 'Moriatur', inquit. Fortasse id optimum, sed ubi illud: 'Plus semper voluptatis'? si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. nam ista vestra: 'Si gravis, brevis; si longus, levis' dictata sunt. virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. {{pn|96}}Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: 'Epicurus Hermarcho salutem. Cum ageremus', inquit, 'vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.' Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. sed audiamus ipsum: 'Compensabatur', inquit, 'tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos.' {{pn|97}}non ego iam Epaminondae, non Leonidae mortem huius morti antepono, quorum alter cum vicisset Lacedaemonios apud Mantineam atque ipse gravi vulnere exanimari se videret, ut primum dispexit, quaesivit salvusne esset clipeus. cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. praeclarae mortes sunt imperatoriae; philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. refert tamen, quo modo. <beatus> sibi videtur esse moriens. magna laus. 'Compensabatur', inquit, 'cum summis doloribus laetitia.' {{pn|98}}Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes. nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. 'Praeteritis', inquit, 'gaudeo.' Quibusnam praeteritis? si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. cur deinde Metrodori liberos commendas? quid <in> isto egregio tuo officio et tanta fide--sic enim existimo--ad corpus refers? {{pn|99}}Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. nam ista commendatio puerorum, memoria et caritas amicitiae, summorum officiorum in extremo spiritu conservatio indicat innatam esse homini probitatem gratuitam, non invitatam voluptatibus nec praemiorum mercedibus evocatam. quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? {{pn|100}}Sed ut epistulam laudandam arbitror eam, quam modo totidem fere verbis interpretatus sum, quamquam ea cum summa eius philosophia nullo modo congruebat, sic eiusdem testamentum non solum <a&> philosophi gravitate, sed etiam ab ipsius sententia iudico discrepare. scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. nam quod ita positum est, quod dissolutum sit, id esse sine sensu, id eius modi est, ut non satis plane dicat quid sit dissolutum. {{pn|101}}sed tamen intellego quid velit. quaero autem quid sit, quod, cum dissolutione, id est morte, sensus omnis extinguatur, et cum reliqui nihil sit omnino, quod pertineat ad nos, tam accurate tamque diligenter caveat et sanciat ut Amynomachus et Timocrates, heredes sui, de Hermarchi sententia dent quod satis sit ad diem agendum natalem suum quotannis mense Gamelione itemque omnibus mensibus vicesimo die lunae dent ad eorum epulas, qui una secum philosophati sint, ut et sui et Metrodori memoria colatur. {{pn|102}}haec ego non possum dicere non esse hominis quamvis et belli et humani, sapientis vero nullo modo, physici praesertim, quem se ille esse vult, putare ullum esse cuiusquam diem natalem. quid? idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? certe non potest. an eiusdem modi? ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. nullus est igitur cuiusquam dies natalis. 'At habetur!' Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. num quid tale Democritus? ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. {{pn|103}}quodsi dies notandus fuit, eumne potius, quo natus, an eum, quo sapiens factus est? Non potuit, inquies, fieri sapiens, nisi natus esset. [et] Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non dico-- nihil opus est litibus--; tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. {{pn|104}}Sed ut ad propositum--de dolore enim cum diceremus, ad istam epistulam delati sumus--, nunc totum illud concludi sic licet: qui in summo malo est, is tum, cum in eo est, non est beatus; sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; non est igitur summum malum dolor. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, 'Oblivionis', inquit, 'mallem. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.' {{pn|105}}Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. vulgo enim dicitur: 'Iucundi acti labores', nec male Euripides-- concludam, si potero, Latine; Graecum enim hunc versum nostis omnes--: 'Suavis laborum est praeteritorum memoria.' Sed ad bona praeterita redeamus. quae si a vobis talia dicerentur, qualibus Caius Marius uti poterat, ut expulsus, egens, in palude demersus tropaeorum recordatione levaret dolorem suum, audirem et plane probarem. nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. {{pn|106}}sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. corporis autem voluptas si etiam praeterita delectat, non intellego, cur Aristoteles Sardanapalli epigramma tantopere derideat, in quo ille rex Syriae glorietur se omnis secum libidinum voluptates abstulisse. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: 'Desine, Roma, tuos hostes' reliquaque praeclare: 'Nam tibi moenimenta mei peperere labores.' Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad corpus, tu totus haeres in corpore. {{pn|107}}Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? nihilne te delectat umquam --video, quicum loquar--, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? omitto dignitatem, honestatem, speciem ipsam virtutum, de quibus ante dictum est, haec leviora ponam: poema, orationem cum aut scribis aut legis, cum omnium factorum, cum regionum conquiris historiam, signum, tabula, locus amoenus, ludi, venatio, villa Luculli--nam si 'tuam' dicerem, latebram haberes; ad corpus diceres pertinere--, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? an est aliquid, quod te sua sponte delectet? aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. {{pn|108}}Quod vero a te disputatum est maiores esse voluptates et dolores animi quam corporis, quia trium temporum particeps animus sit, corpore autem praesentia solum sentiantur, qui id probari potest, ut is, qui propter me aliquid gaudeat, plus quam ego ipse gaudeat? [animo voluptas oritur propter voluptatem corporis, et maior est animi voluptas quam corporis. ita fit, ut gratulator laetior sit quam is, cui gratulatur.] Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. ita miser sit aliquando necesse est is, quem vos beatum semper vultis esse, nec vero id, dum omnia ad voluptatem doloremque referetis, efficietis umquam. {{pn|109}}Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. quid, si etiam bestiae multa faciunt duce sua quaeque natura partim indulgenter vel cum labore, ut in gignendo, in educando, perfacile appareat aliud quiddam iis propositum, non voluptatem? partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; {{pn|110}}videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? {{pn|111}}Nos vero, siquidem in voluptate sunt omnia, longe multumque superamur a bestiis, quibus ipsa terra fundit ex sese pastus varios atque abundantes nihil laborantibus, nobis autem aut vix aut ne vix quidem suppetunt multo labore quaerentibus. nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? {{pn|112}}ut, si Xerxes, cum tantis classibus tantisque equestribus et pedestribus copiis Hellesponto iuncto Athone perfosso mari ambulavisset terra navigavisset, si, cum tanto impetu in Graeciam venisset, causam quis ex eo quaereret tantarum copiarum tantique belli, mel se auferre ex Hymetto voluisse diceret, certe sine causa videretur tanta conatus, sic nos sapientem plurimis et gravissimis artibus atque virtutibus instructum et ornatum non, ut illum, maria pedibus peragrantem, classibus montes, sed omne caelum totamque cum universo mari terram mente complexum voluptatem petere si dicemus, mellis causa dicemus tanta molitum. {{pn|113}}ad altiora quaedam et magnificentiora, mihi crede, Torquate, nati sumus, nec id ex animi solum partibus, in quibus inest memoria rerum innumerabilium, in te quidem infinita, inest coniectura consequentium non multum a divinatione differens, inest moderator cupiditatis pudor, inest ad humanam societatem iustitiae fida custodia, inest in perpetiendis laboribus adeundisque periculis firma et stabilis doloris mortisque contemptio--ergo haec in animis, tu autem etiam membra ipsa sensusque considera, qui tibi, ut reliquae corporis partes, non comites solum virtutum, sed ministri etiam videbuntur. {{pn|114}}Quid? si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? in quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quodsi esset in voluptate summum bonum, ut dicitis, optabile esset maxima in voluptate nullo intervallo interiecto dies noctesque versari, cum omnes sensus dulcedine omni quasi perfusi moverentur. quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Cyrenaici quidem non recusant; vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. {{pn|115}}sed lustremus animo non has maximas artis, quibus qui carebant inertes a maioribus nominabantur, sed quaero num existimes, non dico Homerum, Archilochum, Pindarum, sed Phidian, Polyclitum, Zeuxim ad voluptatem artes suas direxisse. ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? quae autem est alia causa erroris tanti tam longe lateque diffusi, nisi quod is, qui voluptatem summum bonum esse decernit, non cum ea parte animi, qua inest ratio atque consilium, sed cum cupiditate, id est cum animi levissima parte, deliberat? Quaero enim de te, si sunt di, ut vos etiam putatis, qui possint esse beati, cum voluptates corpore percipere non possint, aut, si sine eo genere voluptatis beati sint, cur similem animi usum in sapiente esse nolitis. {{pn|116}}Lege laudationes, Torquate, non eorum, qui sunt ab Homero laudati, non Cyri, non Agesilai, non Aristidi aut Themistocli, non Philippi aut Alexandri, lege nostrorum hominum, lege vestrae familiae; neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: 'Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.' {{pn|117}}Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit. maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. {{pn|118}}Ac ne plura complectar--sunt enim innumerabilia--, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. quod iam a me expectare noli. tute introspice in mentem tuam ipse eamque omni cogitatione pertractans percontare ipse te perpetuisne malis voluptatibus perfruens in ea, quam saepe usurpabas, tranquillitate degere omnem aetatem sine dolore, adsumpto etiam illo, quod vos quidem adiungere soletis, sed fieri non potest, sine doloris metu, an, cum de omnibus gentibus optime mererere, cum opem indigentibus salutemque ferres, vel Herculis perpeti aerumnas. sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. {{pn|119}}elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Recte, inquit, intellegis. Age sane, inquam. sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. {{Liber |Ante = Liber I |AnteNomen = ../Liber I |Post = Liber III |PostNomen = ../Liber III }} {{finis}} bknecrgw5j3pd3cc0pkrjssiv05r35k 266391 266389 2026-05-16T08:47:50Z Saumache 27923 266391 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |OperaeTitulus=De finibvs bonorvm et malorum |OperaeWikiPagina=De finibus bonorum et malorum |SubTitulus=Liber II |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |Annus= 45 a.Ch.n. }} {{Liber |Ante = Liber I |AnteNomen = ../Liber I |Post = Liber III |PostNomen = ../Liber III }} {{pn|1}}Hic cum uterque me intueretur seseque ad audiendum significarent paratos, Primum, inquam, deprecor, ne me tamquam philosophum putetis scholam vobis aliquam explicaturum, quod ne in ipsis quidem philosophis magnopere umquam probavi. quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? eorum erat iste mos qui tum sophistae nominabantur, quorum e numero primus est ausus Leontinus Gorgias in conventu poscere quaestionem, id est iubere dicere, qua de re quis vellet audire. audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. {{pn|2}}Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. qui mos cum a posterioribus non esset retentus, Arcesilas eum revocavit instituitque ut ii, qui se audire vellent, non de se quaererent, sed ipsi dicerent, quid sentirent; quod cum dixissent, ille contra. sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; quod quidem iam fit etiam in Academia. ubi enim is, qui audire vult, ita dixit: 'Voluptas mihi videtur esse summum bonum', perpetua oratione contra disputatur, ut facile intellegi possit eos, qui aliquid sibi videri dicant, non ipsos in ea sententia esse, sed audire velle contraria. {{pn|3}}Nos commodius agimus. non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. ego autem arbitror, quamquam admodum delectatus sum eius oratione perpetua, tamen commodius, cum in rebus singulis insistas et intellegas quid quisque concedat, quid abnuat, ex rebus concessis concludi quod velis et ad exitum perveniri. cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Omnis autem in quaerendo, quae via quadam et ratione habetur, oratio praescribere primum debet ut quibusdam in formulis ea res agetur, ut, inter quos disseritur, conveniat quid sit id, de quo disseratur. {{pn|4}}Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. sed quod proximum fuit non vidit. negat enim definiri rem placere, sine quo fieri interdum non potest, ut inter eos, qui ambigunt, conveniat quid sit id, de quo agatur, velut in hoc ipso, de quo nunc disputamus. quaerimus enim finem bonorum. possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? {{pn|5}}atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. qua tu etiam inprudens utebare non numquam. nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. praeclare hoc quidem. bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset, definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo. nunc idem, nisi molestum est, quoniam tibi non omnino displicet definire et id facis, cum vis, velim definias quid sit voluptas, de quo omnis haec quaestio est. {{pn|6}}Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Nunc autem dico ipsum Epicurum nescire et in eo nutare eumque, qui crebro dicat diligenter oportere exprimi quae vis subiecta sit vocibus, non intellegere interdum, quid sonet haec vox voluptatis, id est quae res huic voci subiciatur. Tum ille ridens: Hoc vero, inquit, optimum, ut is, qui finem rerum expetendarum voluptatem esse dicat, id extremum, id ultimum bonorum, id ipsum quid et quale sit, nesciat! Atqui, inquam, aut Epicurus quid sit voluptas aut omnes mortales, qui ubique sunt, nesciunt. Quonam, inquit, modo? Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. {{pn|7}}Quid ergo? istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Non semper, inquam; nam interdum nimis etiam novit, quippe qui testificetur ne intellegere quidem se posse ubi sit aut quod sit ullum bonum praeter illud, quod cibo et potione et aurium delectatione et obscena voluptate capiatur. an haec ab eo non dicuntur? Quasi vero me pudeat, inquit, istorum, aut non possim quem ad modum ea dicantur ostendere! Ego vero non dubito, inquam, quin facile possis, nec est quod te pudeat sapienti adsentiri, qui se unus, quod sciam, sapientem profiteri sit ausus. nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. {{pn|8}}Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Graece *don®n, Latine voluptatem vocant. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quid? idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? {{pn|9}}Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Et quidem, inquit, vehementer errat; nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; dici enim nihil potest verius. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quis istud possit, inquit, negare? Eademne, quae restincta siti? Immo alio genere; restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? {{pn|10}}Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Memini vero, inquam; sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. varietas enim Latinum verbum est, idque proprie quidem in disparibus coloribus dicitur, sed transfertur in multa disparia: varium poema, varia oratio, varii mores, varia fortuna, voluptas etiam varia dici solet, cum percipitur e multis dissimilibus rebus dissimilis efficientibus voluptates. eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; ista varietas quae sit non satis perspicio, quod ais, cum dolore careamus, tum in summa voluptate nos esse, cum autem vescamur iis rebus, quae dulcem motum afferant sensibus, tum esse in motu voluptatem, qui faciat varietatem voluptatum, sed non augeri illam non dolendi voluptatem, quam cur voluptatem appelles nescio. {{pn|11}}An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Immo sit sane nihil melius, inquam--nondum enim id quaero--, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Quid dubitas igitur, inquam, summo bono a te ita constituto, ut id totum in non dolendo sit, id tenere unum, id tueri, id defendere? {{pn|12}}Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? invidiosum nomen est, infame, suspectum. itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. quod quidem mihi si quando dictum est--est autem dictum non parum saepe--, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. egone non intellego, quid sit *don® Graece, Latine voluptas? utram tandem linguam nescio? deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. itaque ut maiores nostri ab aratro adduxerunt Cincinnatum illum, ut dictator esset, sic vos de pagis omnibus colligitis bonos illos quidem viros, sed certe non pereruditos. {{pn|13}}ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille *don®n. et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; hic nihil fuit, quod quaereremus. nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. nam et ille apud Trabeam 'voluptatem animi nimiam' laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui 'omnibus laetitiis laetum' esse se narrat. sed hoc interest, quod voluptas dicitur etiam in animo--vitiosa res, ut Stoici putant, qui eam sic definiunt: sublationem animi sine ratione opinantis se magno bono frui--, non dicitur laetitia nec gaudium in corpore. {{pn|14}}in eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; iuvare enim in utroque dicitur, ex eoque iucundum, modo intellegas inter illum, qui dicat: 'Tanta laetitia auctus sum, ut nihil constet', et eum, qui: 'Nunc demum mihi animus ardet', quorum alter laetitia gestiat, alter dolore crucietur, esse illum medium: 'Quamquam haec inter nos nuper notitia admodum est', qui nec laetetur nec angatur, itemque inter eum, qui potiatur corporis expetitis voluptatibus, et eum, qui crucietur summis doloribus, esse eum, qui utroque careat. {{pn|15}}Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? et tamen vide, ne, si ego non intellegam quid Epicurus loquatur, cum Graece, ut videor, luculenter sciam, sit aliqua culpa eius, qui ita loquatur, ut non intellegatur. quod duobus modis sine reprehensione fit, si aut de industria facias, ut Heraclitus, 'cognomento qui skoteinñw perhibetur, quia de natura nimis obscure memoravit', aut cum rerum obscuritas, non verborum, facit ut non intellegatur oratio, qualis est in Timaeo Platonis. Epicurus autem, ut opinor, nec non vult, si possit, plane et aperte loqui, nec de re obscura, ut physici, aut artificiosa, ut mathematici, sed de illustri et facili et iam in vulgus pervagata loquitur. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. e quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. {{pn|16}}si enim idem dicit, quod Hieronymus, qui censet summum bonum esse sine ulla molestia vivere, cur mavult dicere voluptatem quam vacuitatem doloris, ut ille facit, qui quid dicat intellegit? sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu--sic enim appellat hanc dulcem: 'in motu', illam nihil dolentis 'in stabilitate'--, quid tendit? cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit, hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas doloris et voluptas idem esse videatur. hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? unum, cum in voluptate sumus, alterum, cum in dolore, tertium hoc, in quo nunc equidem sum, credo item vos, nec in dolore nec in voluptate; ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? {{pn|17}}Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. omnem vim loquendi, ut iam ante Aristoteles, in duas tributam esse partes, rhetoricam palmae, dialecticam pugni similem esse dicebat, quod latius loquerentur rhetores, dialectici autem compressius. obsequar igitur voluntati tuae dicamque, si potero, rhetorice, sed hac rhetorica philosophorum, non nostra illa forensi, quam necesse est, cum populariter loquatur, esse interdum paulo hebetiorem. {{pn|18}}sed dum dialecticam, Torquate, contemnit Epicurus, quae una continet omnem et perspiciendi quid in quaque re sit scientiam et iudicandi quale quidque sit et ratione ac via disputandi, ruit in dicendo, ut mihi quidem videtur, nec ea, quae docere vult, ulla arte distinguit, ut haec ipsa, quae modo loquebamur. summum a vobis bonum voluptas dicitur. aperiendum est igitur, quid sit voluptas; aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. quam si explicavisset, non tam haesitaret. aut enim eam voluptatem tueretur, quam Aristippus, id est, qua sensus dulciter ac iucunde movetur, quam etiam pecudes, si loqui possent, appellarent voluptatem, aut, si magis placeret suo more loqui, quam ut Omnes Danai atque Mycenenses. Attica pubes reliquique Graeci, qui hoc anapaesto citantur, hoc non dolere solum voluptatis nomine appellaret, illud Aristippeum contemneret, aut, si utrumque probaret, ut probat, coniungeret doloris vacuitatem cum voluptate et duobus ultimis uteretur. {{pn|19}}multi enim et magni philosophi haec ultima bonorum iuncta fecerunt, ut Aristoteles virtutis usum cum vitae perfectae prosperitate coniunxit, Callipho adiunxit ad honestatem voluptatem, Diodorus ad eandem honestatem addidit vacuitatem doloris. idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. illi enim inter se dissentiunt. propterea singulis finibus utuntur et, cum uterque Graece egregie loquatur, nec Aristippus, qui voluptatem summum bonum dicit, in voluptate ponit non dolere, neque Hieronymus, qui summum bonum statuit non dolere, voluptatis nomine umquam utitur pro illa indolentia, quippe qui ne in expetendis quidem rebus numeret voluptatem. {{pn|20}}duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. vos ex his tam dissimilibus rebus non modo nomen unum --nam id facilius paterer--, sed etiam rem unam ex duabus facere conamini, quod fieri nullo modo potest. hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. cum enim eam ipsam voluptatem, quam eodem nomine omnes appellamus, laudat locis plurimis, audet dicere ne suspicari quidem se ullum bonum seiunctum ab illo Aristippeo genere voluptatis, atque ibi hoc dicit, ubi omnis eius est oratio de summo bono. in alio vero libro, in quo breviter comprehensis gravissimis sententiis quasi oracula edidisse sapientiae dicitur, scribit his verbis, quae nota tibi profecto, Torquate, sunt--quis enim vestrum non edidicit Epicuri kurÛaw dñjaw, id est quasi maxime ratas, quia gravissimae sint ad beate vivendum breviter enuntiatae sententiae?--animadverte igitur rectene hanc sententiam interpreter: ' {{pn|21}}Si ea, quae sunt luxuriosis efficientia voluptatum, liberarent eos deorum et mortis et doloris metu docerentque qui essent fines cupiditatum, nihil haberemus <quod reprehenderemus>, cum undique complerentur voluptatibus nec haberent ulla ex parte aliquid aut dolens aut aegrum, id est autem malum.' Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; sed quid sentiat, non videtis. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; sed plane dicit quod intellegit. idque si ita dicit, non esse reprehendendos luxuriosos, si sapientes sint, dicit absurde, similiter et si dicat non reprehendendos parricidas, si nec cupidi sint nec deos metuant nec mortem nec dolorem. et tamen quid attinet luxuriosis ullam exceptionem dari aut fingere aliquos, qui, cum luxuriose viverent, a summo philosopho non reprehenderentur eo nomine dumtaxat, cetera caverent? {{pn|22}}sed tamen nonne reprehenderes, Epicure, luxuriosos ob eam ipsam causam, quod ita viverent, ut persequerentur cuiusque modi voluptates, cum esset praesertim, ut ais tu, summa voluptas nihil dolere? atqui reperiemus asotos primum ita non religiosos, ut edint de patella, deinde ita mortem non timentes, ut illud in ore habeant ex Hymnide: 'Mihi sex menses satis sunt vitae, septimum Orco spondeo'. iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: 'Si gravis, brevis; si longus, levis.' Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. {{pn|23}}quid ergo attinet dicere: 'Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent'? hoc est dicere: 'Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.' isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. hic homo severus luxuriam ipsam per se reprehendendam non putat, et hercule, Torquate, ut verum loquamur, si summum bonum voluptas est, rectissime non putat. Noli enim mihi fingere asotos, ut soletis, qui in mensam vomant, et qui de conviviis auferantur crudique postridie se rursus ingurgitent, qui solem, ut aiunt, nec occidentem umquam viderint nec orientem, qui consumptis patrimoniis egeant. nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. mundos, elegantis, optimis cocis, pistoribus, piscatu, aucupio, venatione, his omnibus exquisitis, vitantes cruditatem, quibus vinum defusum e pleno sit chrysizon, ut ait Lucilius, cui nihildum situlus et sacculus abstulerit, adhibentis ludos et quae sequuntur, illa, quibus detractis clamat Epicurus se nescire quid sit bonum; adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium--hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. {{pn|24}}ex quo efficitur, non ut voluptas ne sit voluptas, sed ut voluptas non sit summum bonum. Nec ille, qui Diogenem Stoicum adolescens, post autem Panaetium audierat, Laelius, eo dictus est sapiens, quod non intellegeret quid suavissimum esset--nec enim sequitur, ut, cui cor sapiat, ei non sapiat palatus--, sed quia parvi id duceret. O lapathe, ut iactare, nec es satis cognitu' qui sis! In quo [cognitu] Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. is haec loquitur, qui in voluptate nihil ponens negat eum bene cenare, qui omnia ponat in voluptate, et tamen non negat libenter cenasse umquam Gallonium-- mentiretur enim--, sed bene. ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. {{pn|25}}semper Laelius bene. quid bene? dicet Lucilius: 'cocto, condito', sed cedo caput cenae: 'sermone bono', quid ex eo? 'si quaeris, libenter'; veniebat enim ad cenam, ut animo quieto satiaret desideria naturae. recte ergo is negat umquam bene cenasse Gallonium, recte miserum, cum praesertim in eo omne studium consumeret. quem libenter cenasse nemo negat. cur igitur non bene? quia, quod bene, id recte, frugaliter, honeste; ille porro [male] prave, nequiter, turpiter cenabat; non igitur <bene>. nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. {{pn|26}}Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quo modo autem philosophus loquitur? 'Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.' primum divisit ineleganter; duo enim genera quae erant, fecit tria. hoc est non dividere, sed frangere. qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: 'Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae.' confecta res esset. vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. {{pn|27}}sed hoc sane concedamus. contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. gerendus est mos, modo recte sentiat. et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. an potest cupiditas finiri? tollenda est atque extrahenda radicitus. quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset. {{pn|28}}Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. quod equidem non reprehendo; est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. sed tamen ex eo, quod eam voluptatem, quam omnes gentes hoc nomine appellant, videtur amplexari saepe vehementius, in magnis interdum versatur angustiis, ut hominum conscientia remota nihil tam turpe sit, quod voluptatis causa non videatur esse facturus. deinde, ubi erubuit--vis enim est permagna naturae--, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. at iste non dolendi status non vocatur voluptas. 'Non laboro', inquit, 'de nomine'. Quid, quod res alia tota est? 'Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam.' quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? cur id non ita fit? 'Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.' {{pn|29}}Hoc vero non videre, maximo argumento esse voluptatem illam, qua sublata neget se intellegere omnino quid sit bonum--eam autem ita persequitur: quae palato percipiatur, quae auribus; cetera addit, quae si appelles, honos praefandus sit--hoc igitur, quod solum bonum severus et gravis philosophus novit, idem non videt ne expetendum quidem esse, quod eam voluptatem hoc eodem auctore non desideremus, cum dolore careamus. {{pn|30}}quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. nunc vides, quid faciat. quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; quae duo sunt, unum facit. hanc in motu voluptatem --sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat--interdum ita extenuat, ut M'. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. {{pn|31}}A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. 'Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.' De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; si movente, quod tamen dicitis, nulla turpis voluptas erit, quae praetermittenda sit, et simul non proficiscitur animal illud modo natum a summa voluptate, quae est a te posita in non dolendo. {{pn|32}}Nec tamen argumentum hoc Epicurus a parvis petivit aut etiam a bestiis, quae putat esse specula naturae, ut diceret ab iis duce natura hanc voluptatem expeti nihil dolendi. nec enim haec movere potest appetitum animi, nec ullum habet ictum, quo pellat animum, status hic non dolendi, itaque in hoc eodem peccat Hieronymus. at ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. itaque Epicurus semper hoc utitur, ut probet voluptatem natura expeti, quod ea voluptas, quae in motu sit, et parvos ad se alliciat et bestias, non illa stabilis, in qua tantum inest nihil dolere. qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? {{pn|33}}Bestiarum vero nullum iudicium puto. quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. ut bacillum aliud est inflexum et incurvatum de industria, aliud ita natum, sic ferarum natura non est illa quidem depravata mala disciplina, sed natura sua. nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. omne enim animal, simul et ortum est, se ipsum et omnes partes suas diligit duasque, quae maximae sunt, in primis amplectitur, animum et corpus, deinde utriusque partes. nam sunt et in animo praecipua quaedam et in corpore, quae cum leviter agnovit, tum discernere incipit, ut ea, quae prima data sunt natura, appetat asperneturque contraria. {{pn|34}}in his primis naturalibus voluptas insit necne, magna quaestio est. nihil vero putare esse praeter voluptatem, non membra, non sensus, non ingenii motum, non integritatem corporis, non valitudinem [corporis], summae mihi videtur inscitiae. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. ergo nata est sententia veterum Academicorum et Peripateticorum, ut finem bonorum dicerent secundum naturam vivere, id est virtute adhibita frui primis a natura datis. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. * * his omnibus, quos dixi, consequentes fines sunt bonorum, Aristippo simplex voluptas, Stoicis consentire naturae, quod esse volunt e virtute, id est honeste, vivere, quod ita interpretantur: vivere cum intellegentia rerum earum, quae natura evenirent, eligentem ea, quae essent secundum naturam, reicientemque contraria. {{pn|35}}ita tres sunt fines expertes honestatis, unus Aristippi vel Epicuri, alter Hieronymi, Carneadi tertius, tres, in quibus honestas cum aliqua accessione, Polemonis, Calliphontis, Diodori, una simplex, cuius Zeno auctor, posita in decore tota, id est in honestate; nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; sin eam, quam Hieronymus, <ne> fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. {{pn|36}}Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, <cum> privatarum litium iudices sumus. nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii--in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: 'si quid mei iudicii est'; si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum--. quid iudicant sensus? dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. {{pn|37}}aequam igitur pronuntiabit sententiam ratio adhibita primum divinarum humanarumque rerum scientia, quae potest appellari rite sapientia, deinde adiunctis virtutibus, quas ratio rerum omnium dominas, tu voluptatum satellites et ministras esse voluisti. quarum adeo omnium sententia pronuntiabit primum de voluptate nihil esse ei loci, non modo ut sola ponatur in summi boni sede, quam quaerimus, sed ne illo quidem modo, ut ad honestatem applicetur. de vacuitate doloris eadem sententia erit. {{pn|38}}reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. aut enim statuet nihil esse bonum nisi honestum, nihil malum nisi turpe, cetera aut omnino nihil habere momenti aut tantum, ut nec expetenda nec fugienda, sed eligenda modo aut reicienda sint, aut anteponet eam, quam cum honestate ornatissimam, tum etiam ipsis initiis naturae et totius perfectione vitae locupletatam videbit. quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. {{pn|39}}Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. quantum enim potero, minuam contentiones omnesque simplices sententias eorum, in quibus nulla inest virtutis adiunctio, omnino a philosophia semovendas putabo, primum Aristippi Cyrenaicorumque omnium, quos non est veritum in ea voluptate, quae maxima dulcedine sensum moveret, summum bonum ponere contemnentis istam vacuitatem doloris. {{pn|40}}hi non viderunt, ut ad cursum equum, ad arandum bovem, ad indagandum canem, sic hominem ad duas res, ut ait Aristoteles, ad intellegendum et agendum, esse natum quasi mortalem deum, contraque ut tardam aliquam et languidam pecudem ad pastum et ad procreandi voluptatem hoc divinum animal ortum esse voluerunt, quo nihil mihi videtur absurdius. {{pn|41}}Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. aliter autem vobis placet. sed ille, ut dixi, vitiose. nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. hoc dixerit potius Ennius: 'Nimium boni est, cui nihil est mali'. nos beatam vitam non depulsione mali, sed adeptione boni iudicemus, nec eam cessando, sive gaudentem, ut Aristippus, sive non dolentem, ut hic, sed agendo aliquid considerandove quaeramus. {{pn|42}}quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. nam qui ad virtutem adiungunt vel voluptatem, quam unam virtus minimi facit, vel vacuitatem doloris, quae etiamsi malo caret, tamen non est summum bonum, accessione utuntur non ita probabili, nec tamen, cur id tam parce tamque restricte faciant, intellego. quasi enim emendum eis sit, quod addant ad virtutem, primum vilissimas res addunt, dein singulas potius, quam omnia, quae prima natura approbavisset, ea cum honestate coniungerent. {{pn|43}}Quae quod Aristoni et Pyrrhoni omnino visa sunt pro nihilo, ut inter optime valere et gravissime aegrotare nihil prorsus dicerent interesse, recte iam pridem contra eos desitum est disputari. dum enim in una virtute sic omnia esse voluerunt, ut eam rerum selectione expoliarent nec ei quicquam, aut unde oriretur, darent, aut ubi niteretur, virtutem ipsam, quam amplexabantur, sustulerunt. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. itaque hic ipse iam pridem est reiectus; post enim Chrysippum <eum> non sane est disputatum. Restatis igitur vos; nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. {{pn|44}}cum Epicuro autem hoc plus est negotii, quod e duplici genere voluptatis coniunctus est, quodque et ipse et amici eius et multi postea defensores eius sententiae fuerunt, et nescio quo modo, is qui auctoritatem minimam habet, maximam vim, populus cum illis facit. quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. {{pn|45}}Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. quod quale sit, non tam definitione, qua sum usus, intellegi potest, quamquam aliquantum potest, quam communi omnium iudicio et optimi cuiusque studiis atque factis, qui permulta ob eam unam causam faciunt, quia decet, quia rectum, quia honestum est, etsi nullum consecuturum emolumentum vident. homines enim, etsi aliis multis, tamen hoc uno plurimum a bestiis differunt, quod rationem habent a natura datam mentemque acrem et vigentem celerrimeque multa simul agitantem et, ut ita dicam, sagacem, quae et causas rerum et consecutiones videat et similitudines transferat et disiuncta coniungat et cum praesentibus futura copulet omnemque complectatur vitae consequentis statum. eademque ratio fecit hominem hominum adpetentem cumque iis natura et sermone et usu congruentem, ut profectus a caritate domesticorum ac suorum serpat longius et se implicet primum civium, deinde omnium mortalium societate atque, ut ad Archytam scripsit Plato, non sibi se soli natum meminerit, sed patriae, sed suis, ut perexigua pars ipsi relinquatur. {{pn|46}}et quoniam eadem natura cupiditatem ingenuit homini veri videndi, quod facillime apparet, cum vacui curis etiam quid in caelo fiat scire avemus, his initiis inducti omnia vera diligimus, id est fidelia, simplicia, constantia, tum vana, falsa, fallentia odimus, ut fraudem, periurium, malitiam, iniuriam. eadem ratio habet in se quiddam amplum atque magnificum, ad imperandum magis quam ad parendum accommodatum, omnia humana non tolerabilia solum, sed etiam levia ducens, altum quiddam et excelsum, nihil timens, nemini cedens, semper invictum. {{pn|47}}atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. nam ex his tribus laudibus, quas ante dixi, et temeritatem reformidat et non audet cuiquam aut dicto protervo aut facto nocere vereturque quicquam aut facere aut eloqui, quod parum virile videatur. {{pn|48}}Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Si enim ad honestatem omnia referant neque in ea voluptatem dicant inesse, ait eos voce inani sonare-- his enim ipsis verbis utitur--neque intellegere nec videre sub hanc vocem honestatis quae sit subicienda sententia. ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. 'Quod', inquit, 'quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.' {{pn|49}}Videsne quam sit magna dissensio? philosophus nobilis, a quo non solum Graecia et Italia, sed etiam omnis barbaria commota est, honestum quid sit, si id non sit in voluptate, negat se intellegere, nisi forte illud, quod multitudinis rumore laudetur. ego autem hoc etiam turpe esse saepe iudico et, si quando turpe non sit, tum esse non turpe, cum id a multitudine laudetur, quod sit ipsum per se rectum atque laudabile, non ob eam causam tamen illud dici esse honestum, quia laudetur a multis, sed quia tale sit, ut, vel si ignorarent id homines, vel si obmutuissent, sua tamen pulchritudine esset specieque laudabile. itaque idem natura victus, cui obsisti non potest, dicit alio loco id, quod a te etiam paulo ante dictum est, non posse iucunde vivi nisi etiam honeste. {{pn|50}}quid nunc 'honeste' dicit? idemne, quod iucunde? ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? an nisi populari fama? sine ea igitur iucunde negat posse <se> vivere? quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? quid ergo hoc loco intellegit honestum? certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? non is vir est, ut, cum honestatem eo loco habeat, ut sine ea iucunde neget posse vivi, illud honestum, quod populare sit, sentiat et sine eo neget iucunde vivi posse, aut quicquam aliud honestum intellegat, nisi quod sit rectum ipsumque per se sua vi, sua natura, sua sponte laudabile. {{pn|51}}Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. tanta vis inerat in verbis propter earum rerum, quae significabantur his verbis, dignitatem, ut altior fieres, ut interdum insisteres, ut nos intuens quasi testificarere laudari honestatem et iustitiam aliquando ab Epicuro. quam te decebat iis verbis uti, quibus si philosophi non uterentur, philosophia omnino non egeremus! istorum enim verborum amore, quae perraro appellantur ab Epicuro, sapientiae, fortitudinis, iustitiae, temperantiae, praestantissimis ingeniis homines se ad philosophiae studium contulerunt. {{pn|52}}'Oculorum', inquit Plato, 'est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. quam illa ardentis amores excitaret sui!' Cur tandem? an quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Cur iustitia laudatur? aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: 'quicum in tenebris'? hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. {{pn|53}}sunt enim levia et perinfirma, quae dicebantur a te, animi conscientia improbos excruciari, tum etiam poenae timore, qua aut afficiantur aut semper sint in metu ne afficiantur aliquando. non oportet timidum aut inbecillo animo fingi non bonum illum virum, qui, quicquid fecerit, ipse se cruciet omniaque formidet, sed omnia callide referentem ad utilitatem, acutum, versutum, veteratorem, facile ut excogitet quo modo occulte, sine teste, sine ullo conscio fallat. {{pn|54}}an tu me de L. Tubulo putas dicere? qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Caepioni. profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; erat enim res aperta. Non igitur de improbo, sed <de> callido improbo quaerimus, qualis Q. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. quid est enim aliud esse versutum? {{pn|55}}memini me adesse P. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. id Sextilius factum negabat. poterat autem inpune; quis enim redargueret? nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. {{pn|56}}ut igitur illis, qui, recta et honesta quae sunt, ea statuunt per se expetenda, adeunda sunt saepe pericula decoris honestatisque causa, sic vestris, qui omnia voluptate metiuntur, pericula adeunda sunt, ut adipiscantur magnas voluptates. si magna res, magna hereditas agetur, cum pecunia voluptates pariantur plurimae, idem erit Epicuro vestro faciendum, si suum finem bonorum sequi volet, quod Scipioni magna gloria proposita, si Hannibalem in Africam retraxisset. itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. {{pn|57}}occultum facinus esse potuerit, gaudebit; deprehensus omnem poenam contemnet. erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. quam multa vero iniuste fieri possunt, quae nemo possit reprehendere! {{pn|58}}si te amicus tuus moriens rogaverit, ut hereditatem reddas suae filiae, nec usquam id scripserit, ut scripsit Fadius, nec cuiquam dixerit, quid facies? tu quidem reddes; ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. F., is qui hunc nostrum reliquit effigiem et humanitatis et probitatis suae filium, cum doctus, tum omnium vir optimus et iustissimus, cum sciret nemo eum rogatum a Caio Plotio, equite Romano splendido, Nursino, ultro ad mulierem venit eique nihil opinanti viri mandatum euit hereditatemque reddidit. sed ego ex te quaero, quoniam idem tu certe fecisses, nonne intellegas eo maiorem vim esse naturae, quod ipsi vos, qui omnia ad vestrum commodum et, ut ipsi dicitis, ad voluptatem referatis, tamen ea faciatis, e quibus appareat non voluptatem vos, sed officium sequi, plusque rectam naturam quam rationem pravam valere. {{pn|59}}si scieris, inquit Carneades, aspidem occulte latere uspiam, et velle aliquem inprudentem super eam assidere, cuius mors tibi emolumentum futura sit, improbe feceris, nisi monueris ne assidat, sed inpunite tamen; scisse enim te quis coarguere possit? Sed nimis multa. perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. {{pn|60}}Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? an est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Quid? fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? utrum tandem censes, Torquate, Imperiosum illum, si nostra verba audiret, tuamne de se orationem libentius auditurum fuisse an meam, cum ego dicerem nihil eum fecisse sua causa omniaque rei publicae, tu contra nihil nisi sua? si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? {{pn|61}}esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitates-- malo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro--, num etiam eius collega P. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? ubi ut eam caperet aut quando? cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. quod quidem eius factum nisi esset iure laudatum, non esset imitatus quarto consulatu suo filius, neque porro ex eo natus cum Pyrrho bellum gerens consul cecidisset in proelio seque e continenti genere tertiam victimam rei publicae praebuisset. {{pn|62}}Contineo me ab exemplis. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; ego si nostros colligere coepero, perficiam illud quidem, ut se virtuti tradat constringendam voluptas, sed dies me deficiet, et, ut Aulus Varius, qui est habitus iudex durior, dicere consessori solebat, cum datis testibus alii tamen citarentur: 'Aut hoc testium satis est, aut nescio, quid satis sit,' sic a me satis datum est testium. Quid enim? te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Sullae consulatum? quem cum ad patrem tuum rettulisses, fortissimum virum, qualis ille vel consul vel civis cum semper, tum post consulatum fuit! quo quidem auctore nos ipsi ea gessimus, ut omnibus potius quam ipsis nobis consuluerimus. {{pn|63}}At quam pulchre dicere videbare, cum ex altera parte ponebas cumulatum aliquem plurimis et maximis voluptatibus nullo nec praesenti nec futuro dolore, ex altera autem cruciatibus maximis toto corpore nulla nec adiuncta nec sperata voluptate, et quaerebas, quis aut hoc miserior aut superiore illo beatior; deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. erat et cupidus voluptatum et eius generis intellegens et copiosus, ita non superstitiosus, ut illa plurima in sua patria sacrificia et fana contemneret, ita non timidus ad mortem, ut in acie sit ob rem publicam interfectus. {{pn|64}}cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. habebat tamen rationem valitudinis: utebatur iis exercitationibus, ut ad cenam et sitiens et esuriens veniret, eo cibo, qui et suavissimus esset et idem facillimus ad concoquendum, vino et ad voluptatem et ne noceret. cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. {{pn|65}}hunc vos beatum; ratio quidem vestra sic cogit. at ego quem huic anteponam non audeo dicere; dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Regulum anteponere, quem quidem, cum sua voluntate, nulla vi coactus praeter fidem, quam dederat hosti, ex patria Karthaginem revertisset, tum ipsum, cum vigiliis et fame cruciaretur, clamat virtus beatiorem fuisse quam potantem in rosa Thorium. bella magna gesserat, bis consul fuerat, triumpharat nec tamen sua illa superiora tam magna neque tam praeclara ducebat quam illum ultimum casum, quem propter fidem constantiamque susceperat, qui nobis miserabilis videtur audientibus, illi perpetienti erat voluptarius. non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. {{pn|66}}stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. hic dolor populi Romani duce et auctore Bruto causa civitati libertatis fuit, ob eiusque mulieris memoriam primo anno et vir et pater eius consul est factus. tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Claudii libidini, qui tum erat summo <ne> imperio, dederetur. {{pn|67}}Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? ut enim nos ex annalium monimentis testes excitamus eos, quorum omnis vita consumpta est in laboribus gloriosis, qui voluptatis nomen audire non possent, sic in vestris disputationibus historia muta est. numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. nunc vero, quoniam haec nos etiam tractare coepimus, suppeditabit nobis Atticus noster e thesauris suis quos et quantos viros! {{pn|68}}nonne melius est de his aliquid quam tantis voluminibus de Themista loqui? sint ista Graecorum; quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Pugnant Stoici cum Peripateticis. alteri negant quicquam esse bonum, nisi quod honestum sit, alteri plurimum se et longe longeque plurimum tribuere honestati, sed tamen et in corpore et extra esse quaedam bona. et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. at cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. {{pn|69}}non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. iubebat eos, qui audiebant, secum ipsos cogitare pictam in tabula Voluptatem pulcherrimo vestitu et ornatu regali in solio sedentem, praesto esse Virtutes ut ancillulas, quae nihil aliud agerent, nullum suum officium ducerent, nisi ut Voluptati ministrarent et eam tantum ad aurem admonerent, si modo id pictura intellegi posset, ut caveret ne quid faceret inprudens, quod offenderet animos hominum, aut quicquam, e quo oriretur aliquis dolor. 'Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.' {{pn|70}}At negat Epicurus--hoc enim vestrum lumen est-- quemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. his enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. {{pn|71}}Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. nosti, credo, illud: 'Nemo pius est, qui pietatem--'; cave putes quicquam esse verius. nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; non metuet autem, sive celare poterit, sive opibus magnis quicquid fecerit optinere, certeque malet existimari bonus vir, ut non sit, quam esse, ut non putetur. ita, quod certissimum est, pro vera certaque iustitia simulationem nobis iustitiae traditis praecipitisque quodam modo ut nostram stabilem conscientiam contemnamus, aliorum errantem opinionem aucupemur. {{pn|72}}Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. quid enim? fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?--delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. et hercule mihi vir optimus nostrique amantissimus, Aulus Torquatus, versatur ante oculos, cuius quantum studium et quam insigne fuerit erga me temporibus illis, quae nota sunt omnibus, scire necesse est utrumque vestrum. quae mihi ipsi, qui volo et esse et haberi gratus, grata non essent, nisi eum perspicerem mea causa mihi amicum fuisse, non sua, nisi hoc dicis sua, quod interest omnium recte facere. si id dicis, vicimus. id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. {{pn|73}}hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. sed ad illum redeo. si voluptatis causa cum Gallo apud Anienem depugnavit provocatus et ex eius spoliis sibi et torquem et cognomen induit ullam aliam ob causam, nisi quod ei talia facta digna viro videbantur, fortem non puto. iam si pudor, si modestia, si pudicitia, si uno verbo temperantia poenae aut infamiae metu coercebuntur, non sanctitate sua se tuebuntur, quod adulterium, quod stuprum, quae libido non se proripiet ac proiciet aut occultatione proposita aut inpunitate aut licentia? Quid? {{pn|74}}illud, Torquate, quale tandem videtur, te isto nomine, ingenio, gloria, quae facis, quae cogitas, quae contendis quo referas, cuius rei causa perficere quae conaris velis, quid optimum denique in vita iudices non audere in conventu dicere? quid enim mereri velis, iam cum magistratum inieris et in contionem ascenderis--est enim tibi edicendum quae sis observaturus in iure dicendo, et fortasse etiam, si tibi erit visum, aliquid de maioribus tuis et de te ipso dices more maiorum--, quid merearis igitur, ut dicas te in eo magistratu omnia voluptatis causa facturum esse, teque nihil fecisse in vita nisi voluptatis causa? 'An me', inquis, 'tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?' At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. numquam facies. cur, nisi quod turpis oratio est? mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? {{pn|75}}Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. rem videlicet difficilem et obscuram! individua cum dicitis et intermundia, quae nec sunt ulla nec possunt esse, intellegimus, voluptas, quae passeribus omnibus nota est, a nobis intellegi non potest? quid, si efficio ut fateare me non modo quid sit voluptas scire--est enim iucundus motus in sensu--, sed etiam quid eam tu velis esse? tum enim eam ipsam vis, quam modo ego dixi, et nomen inponis, in motu ut sit et faciat aliquam varietatem, tum aliam quandam summam voluptatem, quo addi nihil possit; eam tum adesse, cum dolor omnis absit; eam stabilem appellas. sit sane ista voluptas. {{pn|76}}dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. si ne hoc quidem satis ample, satis honeste dici putas, dic te omnia et in isto magistratu et in omni vita utilitatis tuae causa facturum, nihil nisi quod expediat, nihil denique nisi tua causa: quem clamorem contionis aut quam spem consulatus eius, qui tibi paratissimus est, futuram putas? eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? at vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. officium, aequitatem, dignitatem, fidem, recta, honesta, digna imperio, digna populo Romano, omnia pericula pro re publica, mori pro patria, haec cum loqueris, nos barones stupemus, tu videlicet tecum ipse rides. {{pn|77}}nam inter ista tam magnifica verba tamque praeclara non habet ullum voluptas locum, non modo illa, quam in motu esse dicitis, quam omnes urbani rustici, omnes, inquam, qui Latine loquuntur, voluptatem vocant, sed ne haec quidem stabilis, quam praeter vos nemo appellat voluptatem. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? vide, quaeso, rectumne sit. mihi quidem eae verae videntur opiniones, quae honestae, quae laudabiles, quae gloriosae, quae in senatu, quae apud populum, quae in omni coetu concilioque profitendae sint, ne id non pudeat sentire, quod pudeat dicere. {{pn|78}}Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex iis nihil redundet? 'Prodest', inquit, 'mihi eo esse animo.' Immo videri fortasse. esse enim, nisi eris, non potes. qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. 'At enim sequor utilitatem.' Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. {{pn|79}}sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? relinquesne? quae ista amicitia est? retinebis? qui convenit? quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. 'Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.' Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? {{pn|80}}Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. At coluit ipse amicitias. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? de ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt--nihil enim affirmo--, non satis acutus fuit. {{pn|81}}At multis se probavit. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. in omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. ac mihi quidem, quod et ipse bonus vir fuit et multi Epicurei et fuerunt et hodie sunt et in amicitiis fideles et in omni vita constantes et graves nec voluptate, sed officio consilia moderantes, hoc videtur maior vis honestatis et minor voluptatis. ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. {{pn|82}}Sed haec nihil sane ad rem; illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. e quibus unum mihi videbar ab ipso Epicuro dictum cognoscere, amicitiam a voluptate non posse divelli ob eamque rem colendam esse, quod, <quoniam> sine ea tuto et sine metu vivi non posset, ne iucunde quidem posset. satis est ad hoc responsum. Attulisti aliud humanius horum recentiorum, numquam dictum ab ipso illo, quod sciam, primo utilitatis causa amicum expeti, cum autem usus accessisset, tum ipsum amari per se etiam omissa spe voluptatis. hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. mihi enim satis est, ipsis non satis. nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. {{pn|83}}Posuisti etiam dicere alios foedus quoddam inter se facere sapientis, ut, quem ad modum sint in se ipsos animati, eodem modo sint erga amicos; id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. an vero, si fructibus et emolumentis et utilitatibus amicitias colemus, si nulla caritas erit, quae faciat amicitiam ipsam sua sponte, vi sua, ex se et propter se expetendam, dubium est, quin fundos et insulas amicis anteponamus? {{pn|84}}Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. 'Utilitatis causa amicitia est quaesita.' Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? collige omnia, quae soletis: 'Praesidium amicorum.' Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. iam contemni non poteris. odium autem et invidiam facile vitabis. ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. {{pn|85}}'At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?' Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. sed fac ista esse non inportuna; quid ad utilitatem tantae pecuniae? vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. {{pn|86}}quoniam igitur omnis summa philosophiae ad beate vivendum refertur, idque unum expetentes homines se ad hoc studium contulerunt, beate autem vivere alii in alio, vos in voluptate ponitis, item contra miseriam omnem in dolore, id primum videamus, beate vivere vestrum quale sit. atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. {{pn|87}}nemo igitur esse beatus potest. neque enim in aliqua parte, sed in perpetuitate temporis vita beata dici solet, nec appellatur omnino vita, nisi confecta atque absoluta, nec potest quisquam alias beatus esse, alias miser; qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. nam cum suscepta semel est beata vita, tam permanet quam ipsa illa effectrix beatae vitae sapientia neque expectat ultimum tempus aetatis, quod Croeso scribit Herodotus praeceptum a Solone. At enim, quem ad modum tute dicebas, negat Epicurus diuturnitatem quidem temporis ad beate vivendum aliquid afferre, nec minorem voluptatem percipi in brevitate temporis, quam si illa sit sempiterna. {{pn|88}}haec dicuntur inconstantissime. cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; negat enim summo bono afferre incrementum diem. qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? igitur ne dolorem quidem. an dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. 'At enim hic etiam dolore.' At eum nihili facit; ait enim se, si uratur, 'Quam hoc suave!' dicturum. {{pn|89}}qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? in qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? In voluptate corporis--addam, si vis, 'animi', dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore--situm est vivere beate. Quid? istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. {{pn|90}}Age, inquies, ista parva sunt. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. {{pn|91}}naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. {{pn|92}}Verum esto; consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: 'cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum.' an id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; iam enim adesse poterit. qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? {{pn|93}}Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. sed quae tandem ista ratio est? Maximus dolor, inquit, brevis est. Primum quid tu dicis breve? deinde dolorem quem maximum? quid enim? summus dolor plures dies manere non potest? vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. quis istum dolorem timet? illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; at miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. {{pn|94}}Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. video enim et magnos et eosdem bene longinquos dolores, quorum alia toleratio est verior, qua uti vos non potestis, qui honestatem ipsam per se non amatis. fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. quam ob rem turpe putandum est, non dico dolere--nam id quidem est interdum necesse--, sed saxum illud Lemnium clamore Philocteteo funestare, Quod eiulatu, questu, gemitu, fremitibus Resonando mutum flebiles voces refert. Huic Epicurus praecentet, si potest, cui <e> viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: 'Philocteta, st! brevis dolor.' At iam decimum annum in spelunca iacet. 'Si longus, levis; dat enim intervalla et relaxat.' {{pn|95}}Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? 'Moriatur', inquit. Fortasse id optimum, sed ubi illud: 'Plus semper voluptatis'? si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. nam ista vestra: 'Si gravis, brevis; si longus, levis' dictata sunt. virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. {{pn|96}}Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: 'Epicurus Hermarcho salutem. Cum ageremus', inquit, 'vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.' Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. sed audiamus ipsum: 'Compensabatur', inquit, 'tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos.' {{pn|97}}non ego iam Epaminondae, non Leonidae mortem huius morti antepono, quorum alter cum vicisset Lacedaemonios apud Mantineam atque ipse gravi vulnere exanimari se videret, ut primum dispexit, quaesivit salvusne esset clipeus. cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. praeclarae mortes sunt imperatoriae; philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. refert tamen, quo modo. <beatus> sibi videtur esse moriens. magna laus. 'Compensabatur', inquit, 'cum summis doloribus laetitia.' {{pn|98}}Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes. nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. 'Praeteritis', inquit, 'gaudeo.' Quibusnam praeteritis? si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. cur deinde Metrodori liberos commendas? quid <in> isto egregio tuo officio et tanta fide--sic enim existimo--ad corpus refers? {{pn|99}}Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. nam ista commendatio puerorum, memoria et caritas amicitiae, summorum officiorum in extremo spiritu conservatio indicat innatam esse homini probitatem gratuitam, non invitatam voluptatibus nec praemiorum mercedibus evocatam. quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? {{pn|100}}Sed ut epistulam laudandam arbitror eam, quam modo totidem fere verbis interpretatus sum, quamquam ea cum summa eius philosophia nullo modo congruebat, sic eiusdem testamentum non solum <a&> philosophi gravitate, sed etiam ab ipsius sententia iudico discrepare. scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. nam quod ita positum est, quod dissolutum sit, id esse sine sensu, id eius modi est, ut non satis plane dicat quid sit dissolutum. {{pn|101}}sed tamen intellego quid velit. quaero autem quid sit, quod, cum dissolutione, id est morte, sensus omnis extinguatur, et cum reliqui nihil sit omnino, quod pertineat ad nos, tam accurate tamque diligenter caveat et sanciat ut Amynomachus et Timocrates, heredes sui, de Hermarchi sententia dent quod satis sit ad diem agendum natalem suum quotannis mense Gamelione itemque omnibus mensibus vicesimo die lunae dent ad eorum epulas, qui una secum philosophati sint, ut et sui et Metrodori memoria colatur. {{pn|102}}haec ego non possum dicere non esse hominis quamvis et belli et humani, sapientis vero nullo modo, physici praesertim, quem se ille esse vult, putare ullum esse cuiusquam diem natalem. quid? idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? certe non potest. an eiusdem modi? ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. nullus est igitur cuiusquam dies natalis. 'At habetur!' Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. num quid tale Democritus? ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. {{pn|103}}quodsi dies notandus fuit, eumne potius, quo natus, an eum, quo sapiens factus est? Non potuit, inquies, fieri sapiens, nisi natus esset. [et] Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non dico-- nihil opus est litibus--; tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. {{pn|104}}Sed ut ad propositum--de dolore enim cum diceremus, ad istam epistulam delati sumus--, nunc totum illud concludi sic licet: qui in summo malo est, is tum, cum in eo est, non est beatus; sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; non est igitur summum malum dolor. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, 'Oblivionis', inquit, 'mallem. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.' {{pn|105}}Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. vulgo enim dicitur: 'Iucundi acti labores', nec male Euripides-- concludam, si potero, Latine; Graecum enim hunc versum nostis omnes--: 'Suavis laborum est praeteritorum memoria.' Sed ad bona praeterita redeamus. quae si a vobis talia dicerentur, qualibus Caius Marius uti poterat, ut expulsus, egens, in palude demersus tropaeorum recordatione levaret dolorem suum, audirem et plane probarem. nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. {{pn|106}}sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. corporis autem voluptas si etiam praeterita delectat, non intellego, cur Aristoteles Sardanapalli epigramma tantopere derideat, in quo ille rex Syriae glorietur se omnis secum libidinum voluptates abstulisse. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: 'Desine, Roma, tuos hostes' reliquaque praeclare: 'Nam tibi moenimenta mei peperere labores.' Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad corpus, tu totus haeres in corpore. {{pn|107}}Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? nihilne te delectat umquam --video, quicum loquar--, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? omitto dignitatem, honestatem, speciem ipsam virtutum, de quibus ante dictum est, haec leviora ponam: poema, orationem cum aut scribis aut legis, cum omnium factorum, cum regionum conquiris historiam, signum, tabula, locus amoenus, ludi, venatio, villa Luculli--nam si 'tuam' dicerem, latebram haberes; ad corpus diceres pertinere--, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? an est aliquid, quod te sua sponte delectet? aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. {{pn|108}}Quod vero a te disputatum est maiores esse voluptates et dolores animi quam corporis, quia trium temporum particeps animus sit, corpore autem praesentia solum sentiantur, qui id probari potest, ut is, qui propter me aliquid gaudeat, plus quam ego ipse gaudeat? [animo voluptas oritur propter voluptatem corporis, et maior est animi voluptas quam corporis. ita fit, ut gratulator laetior sit quam is, cui gratulatur.] Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. ita miser sit aliquando necesse est is, quem vos beatum semper vultis esse, nec vero id, dum omnia ad voluptatem doloremque referetis, efficietis umquam. {{pn|109}}Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. quid, si etiam bestiae multa faciunt duce sua quaeque natura partim indulgenter vel cum labore, ut in gignendo, in educando, perfacile appareat aliud quiddam iis propositum, non voluptatem? partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; {{pn|110}}videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? {{pn|111}}Nos vero, siquidem in voluptate sunt omnia, longe multumque superamur a bestiis, quibus ipsa terra fundit ex sese pastus varios atque abundantes nihil laborantibus, nobis autem aut vix aut ne vix quidem suppetunt multo labore quaerentibus. nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? {{pn|112}}ut, si Xerxes, cum tantis classibus tantisque equestribus et pedestribus copiis Hellesponto iuncto Athone perfosso mari ambulavisset terra navigavisset, si, cum tanto impetu in Graeciam venisset, causam quis ex eo quaereret tantarum copiarum tantique belli, mel se auferre ex Hymetto voluisse diceret, certe sine causa videretur tanta conatus, sic nos sapientem plurimis et gravissimis artibus atque virtutibus instructum et ornatum non, ut illum, maria pedibus peragrantem, classibus montes, sed omne caelum totamque cum universo mari terram mente complexum voluptatem petere si dicemus, mellis causa dicemus tanta molitum. {{pn|113}}ad altiora quaedam et magnificentiora, mihi crede, Torquate, nati sumus, nec id ex animi solum partibus, in quibus inest memoria rerum innumerabilium, in te quidem infinita, inest coniectura consequentium non multum a divinatione differens, inest moderator cupiditatis pudor, inest ad humanam societatem iustitiae fida custodia, inest in perpetiendis laboribus adeundisque periculis firma et stabilis doloris mortisque contemptio--ergo haec in animis, tu autem etiam membra ipsa sensusque considera, qui tibi, ut reliquae corporis partes, non comites solum virtutum, sed ministri etiam videbuntur. {{pn|114}}Quid? si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? in quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quodsi esset in voluptate summum bonum, ut dicitis, optabile esset maxima in voluptate nullo intervallo interiecto dies noctesque versari, cum omnes sensus dulcedine omni quasi perfusi moverentur. quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Cyrenaici quidem non recusant; vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. {{pn|115}}sed lustremus animo non has maximas artis, quibus qui carebant inertes a maioribus nominabantur, sed quaero num existimes, non dico Homerum, Archilochum, Pindarum, sed Phidian, Polyclitum, Zeuxim ad voluptatem artes suas direxisse. ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? quae autem est alia causa erroris tanti tam longe lateque diffusi, nisi quod is, qui voluptatem summum bonum esse decernit, non cum ea parte animi, qua inest ratio atque consilium, sed cum cupiditate, id est cum animi levissima parte, deliberat? Quaero enim de te, si sunt di, ut vos etiam putatis, qui possint esse beati, cum voluptates corpore percipere non possint, aut, si sine eo genere voluptatis beati sint, cur similem animi usum in sapiente esse nolitis. {{pn|116}}Lege laudationes, Torquate, non eorum, qui sunt ab Homero laudati, non Cyri, non Agesilai, non Aristidi aut Themistocli, non Philippi aut Alexandri, lege nostrorum hominum, lege vestrae familiae; neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: 'Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.' {{pn|117}}Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit. maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. {{pn|118}}Ac ne plura complectar--sunt enim innumerabilia--, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. quod iam a me expectare noli. tute introspice in mentem tuam ipse eamque omni cogitatione pertractans percontare ipse te perpetuisne malis voluptatibus perfruens in ea, quam saepe usurpabas, tranquillitate degere omnem aetatem sine dolore, adsumpto etiam illo, quod vos quidem adiungere soletis, sed fieri non potest, sine doloris metu, an, cum de omnibus gentibus optime mererere, cum opem indigentibus salutemque ferres, vel Herculis perpeti aerumnas. sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. {{pn|119}}elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Recte, inquit, intellegis. Age sane, inquam. sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. {{Liber |Ante = Liber I |AnteNomen = ../Liber I |Post = Liber III |PostNomen = ../Liber III }} {{finis}} tchw7xyupc061h3knmatnju1c2jhtwg 266392 266391 2026-05-16T08:48:10Z Saumache 27923 266392 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |OperaeTitulus=De finibus bonorum et malorum |OperaeWikiPagina=De finibus bonorum et malorum |SubTitulus=Liber II |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |Annus= 45 a.Ch.n. }} {{Liber |Ante = Liber I |AnteNomen = ../Liber I |Post = Liber III |PostNomen = ../Liber III }} {{pn|1}}Hic cum uterque me intueretur seseque ad audiendum significarent paratos, Primum, inquam, deprecor, ne me tamquam philosophum putetis scholam vobis aliquam explicaturum, quod ne in ipsis quidem philosophis magnopere umquam probavi. quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? eorum erat iste mos qui tum sophistae nominabantur, quorum e numero primus est ausus Leontinus Gorgias in conventu poscere quaestionem, id est iubere dicere, qua de re quis vellet audire. audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. {{pn|2}}Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. qui mos cum a posterioribus non esset retentus, Arcesilas eum revocavit instituitque ut ii, qui se audire vellent, non de se quaererent, sed ipsi dicerent, quid sentirent; quod cum dixissent, ille contra. sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; quod quidem iam fit etiam in Academia. ubi enim is, qui audire vult, ita dixit: 'Voluptas mihi videtur esse summum bonum', perpetua oratione contra disputatur, ut facile intellegi possit eos, qui aliquid sibi videri dicant, non ipsos in ea sententia esse, sed audire velle contraria. {{pn|3}}Nos commodius agimus. non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. ego autem arbitror, quamquam admodum delectatus sum eius oratione perpetua, tamen commodius, cum in rebus singulis insistas et intellegas quid quisque concedat, quid abnuat, ex rebus concessis concludi quod velis et ad exitum perveniri. cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Omnis autem in quaerendo, quae via quadam et ratione habetur, oratio praescribere primum debet ut quibusdam in formulis ea res agetur, ut, inter quos disseritur, conveniat quid sit id, de quo disseratur. {{pn|4}}Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. sed quod proximum fuit non vidit. negat enim definiri rem placere, sine quo fieri interdum non potest, ut inter eos, qui ambigunt, conveniat quid sit id, de quo agatur, velut in hoc ipso, de quo nunc disputamus. quaerimus enim finem bonorum. possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? {{pn|5}}atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. qua tu etiam inprudens utebare non numquam. nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. praeclare hoc quidem. bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset, definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo. nunc idem, nisi molestum est, quoniam tibi non omnino displicet definire et id facis, cum vis, velim definias quid sit voluptas, de quo omnis haec quaestio est. {{pn|6}}Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Nunc autem dico ipsum Epicurum nescire et in eo nutare eumque, qui crebro dicat diligenter oportere exprimi quae vis subiecta sit vocibus, non intellegere interdum, quid sonet haec vox voluptatis, id est quae res huic voci subiciatur. Tum ille ridens: Hoc vero, inquit, optimum, ut is, qui finem rerum expetendarum voluptatem esse dicat, id extremum, id ultimum bonorum, id ipsum quid et quale sit, nesciat! Atqui, inquam, aut Epicurus quid sit voluptas aut omnes mortales, qui ubique sunt, nesciunt. Quonam, inquit, modo? Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. {{pn|7}}Quid ergo? istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Non semper, inquam; nam interdum nimis etiam novit, quippe qui testificetur ne intellegere quidem se posse ubi sit aut quod sit ullum bonum praeter illud, quod cibo et potione et aurium delectatione et obscena voluptate capiatur. an haec ab eo non dicuntur? Quasi vero me pudeat, inquit, istorum, aut non possim quem ad modum ea dicantur ostendere! Ego vero non dubito, inquam, quin facile possis, nec est quod te pudeat sapienti adsentiri, qui se unus, quod sciam, sapientem profiteri sit ausus. nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. {{pn|8}}Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Graece *don®n, Latine voluptatem vocant. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quid? idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? {{pn|9}}Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Et quidem, inquit, vehementer errat; nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; dici enim nihil potest verius. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quis istud possit, inquit, negare? Eademne, quae restincta siti? Immo alio genere; restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? {{pn|10}}Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Memini vero, inquam; sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. varietas enim Latinum verbum est, idque proprie quidem in disparibus coloribus dicitur, sed transfertur in multa disparia: varium poema, varia oratio, varii mores, varia fortuna, voluptas etiam varia dici solet, cum percipitur e multis dissimilibus rebus dissimilis efficientibus voluptates. eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; ista varietas quae sit non satis perspicio, quod ais, cum dolore careamus, tum in summa voluptate nos esse, cum autem vescamur iis rebus, quae dulcem motum afferant sensibus, tum esse in motu voluptatem, qui faciat varietatem voluptatum, sed non augeri illam non dolendi voluptatem, quam cur voluptatem appelles nescio. {{pn|11}}An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Immo sit sane nihil melius, inquam--nondum enim id quaero--, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Quid dubitas igitur, inquam, summo bono a te ita constituto, ut id totum in non dolendo sit, id tenere unum, id tueri, id defendere? {{pn|12}}Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? invidiosum nomen est, infame, suspectum. itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. quod quidem mihi si quando dictum est--est autem dictum non parum saepe--, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. egone non intellego, quid sit *don® Graece, Latine voluptas? utram tandem linguam nescio? deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. itaque ut maiores nostri ab aratro adduxerunt Cincinnatum illum, ut dictator esset, sic vos de pagis omnibus colligitis bonos illos quidem viros, sed certe non pereruditos. {{pn|13}}ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille *don®n. et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; hic nihil fuit, quod quaereremus. nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. nam et ille apud Trabeam 'voluptatem animi nimiam' laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui 'omnibus laetitiis laetum' esse se narrat. sed hoc interest, quod voluptas dicitur etiam in animo--vitiosa res, ut Stoici putant, qui eam sic definiunt: sublationem animi sine ratione opinantis se magno bono frui--, non dicitur laetitia nec gaudium in corpore. {{pn|14}}in eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; iuvare enim in utroque dicitur, ex eoque iucundum, modo intellegas inter illum, qui dicat: 'Tanta laetitia auctus sum, ut nihil constet', et eum, qui: 'Nunc demum mihi animus ardet', quorum alter laetitia gestiat, alter dolore crucietur, esse illum medium: 'Quamquam haec inter nos nuper notitia admodum est', qui nec laetetur nec angatur, itemque inter eum, qui potiatur corporis expetitis voluptatibus, et eum, qui crucietur summis doloribus, esse eum, qui utroque careat. {{pn|15}}Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? et tamen vide, ne, si ego non intellegam quid Epicurus loquatur, cum Graece, ut videor, luculenter sciam, sit aliqua culpa eius, qui ita loquatur, ut non intellegatur. quod duobus modis sine reprehensione fit, si aut de industria facias, ut Heraclitus, 'cognomento qui skoteinñw perhibetur, quia de natura nimis obscure memoravit', aut cum rerum obscuritas, non verborum, facit ut non intellegatur oratio, qualis est in Timaeo Platonis. Epicurus autem, ut opinor, nec non vult, si possit, plane et aperte loqui, nec de re obscura, ut physici, aut artificiosa, ut mathematici, sed de illustri et facili et iam in vulgus pervagata loquitur. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. e quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. {{pn|16}}si enim idem dicit, quod Hieronymus, qui censet summum bonum esse sine ulla molestia vivere, cur mavult dicere voluptatem quam vacuitatem doloris, ut ille facit, qui quid dicat intellegit? sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu--sic enim appellat hanc dulcem: 'in motu', illam nihil dolentis 'in stabilitate'--, quid tendit? cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit, hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas doloris et voluptas idem esse videatur. hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? unum, cum in voluptate sumus, alterum, cum in dolore, tertium hoc, in quo nunc equidem sum, credo item vos, nec in dolore nec in voluptate; ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? {{pn|17}}Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. omnem vim loquendi, ut iam ante Aristoteles, in duas tributam esse partes, rhetoricam palmae, dialecticam pugni similem esse dicebat, quod latius loquerentur rhetores, dialectici autem compressius. obsequar igitur voluntati tuae dicamque, si potero, rhetorice, sed hac rhetorica philosophorum, non nostra illa forensi, quam necesse est, cum populariter loquatur, esse interdum paulo hebetiorem. {{pn|18}}sed dum dialecticam, Torquate, contemnit Epicurus, quae una continet omnem et perspiciendi quid in quaque re sit scientiam et iudicandi quale quidque sit et ratione ac via disputandi, ruit in dicendo, ut mihi quidem videtur, nec ea, quae docere vult, ulla arte distinguit, ut haec ipsa, quae modo loquebamur. summum a vobis bonum voluptas dicitur. aperiendum est igitur, quid sit voluptas; aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. quam si explicavisset, non tam haesitaret. aut enim eam voluptatem tueretur, quam Aristippus, id est, qua sensus dulciter ac iucunde movetur, quam etiam pecudes, si loqui possent, appellarent voluptatem, aut, si magis placeret suo more loqui, quam ut Omnes Danai atque Mycenenses. Attica pubes reliquique Graeci, qui hoc anapaesto citantur, hoc non dolere solum voluptatis nomine appellaret, illud Aristippeum contemneret, aut, si utrumque probaret, ut probat, coniungeret doloris vacuitatem cum voluptate et duobus ultimis uteretur. {{pn|19}}multi enim et magni philosophi haec ultima bonorum iuncta fecerunt, ut Aristoteles virtutis usum cum vitae perfectae prosperitate coniunxit, Callipho adiunxit ad honestatem voluptatem, Diodorus ad eandem honestatem addidit vacuitatem doloris. idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. illi enim inter se dissentiunt. propterea singulis finibus utuntur et, cum uterque Graece egregie loquatur, nec Aristippus, qui voluptatem summum bonum dicit, in voluptate ponit non dolere, neque Hieronymus, qui summum bonum statuit non dolere, voluptatis nomine umquam utitur pro illa indolentia, quippe qui ne in expetendis quidem rebus numeret voluptatem. {{pn|20}}duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. vos ex his tam dissimilibus rebus non modo nomen unum --nam id facilius paterer--, sed etiam rem unam ex duabus facere conamini, quod fieri nullo modo potest. hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. cum enim eam ipsam voluptatem, quam eodem nomine omnes appellamus, laudat locis plurimis, audet dicere ne suspicari quidem se ullum bonum seiunctum ab illo Aristippeo genere voluptatis, atque ibi hoc dicit, ubi omnis eius est oratio de summo bono. in alio vero libro, in quo breviter comprehensis gravissimis sententiis quasi oracula edidisse sapientiae dicitur, scribit his verbis, quae nota tibi profecto, Torquate, sunt--quis enim vestrum non edidicit Epicuri kurÛaw dñjaw, id est quasi maxime ratas, quia gravissimae sint ad beate vivendum breviter enuntiatae sententiae?--animadverte igitur rectene hanc sententiam interpreter: ' {{pn|21}}Si ea, quae sunt luxuriosis efficientia voluptatum, liberarent eos deorum et mortis et doloris metu docerentque qui essent fines cupiditatum, nihil haberemus <quod reprehenderemus>, cum undique complerentur voluptatibus nec haberent ulla ex parte aliquid aut dolens aut aegrum, id est autem malum.' Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; sed quid sentiat, non videtis. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; sed plane dicit quod intellegit. idque si ita dicit, non esse reprehendendos luxuriosos, si sapientes sint, dicit absurde, similiter et si dicat non reprehendendos parricidas, si nec cupidi sint nec deos metuant nec mortem nec dolorem. et tamen quid attinet luxuriosis ullam exceptionem dari aut fingere aliquos, qui, cum luxuriose viverent, a summo philosopho non reprehenderentur eo nomine dumtaxat, cetera caverent? {{pn|22}}sed tamen nonne reprehenderes, Epicure, luxuriosos ob eam ipsam causam, quod ita viverent, ut persequerentur cuiusque modi voluptates, cum esset praesertim, ut ais tu, summa voluptas nihil dolere? atqui reperiemus asotos primum ita non religiosos, ut edint de patella, deinde ita mortem non timentes, ut illud in ore habeant ex Hymnide: 'Mihi sex menses satis sunt vitae, septimum Orco spondeo'. iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: 'Si gravis, brevis; si longus, levis.' Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. {{pn|23}}quid ergo attinet dicere: 'Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent'? hoc est dicere: 'Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.' isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. hic homo severus luxuriam ipsam per se reprehendendam non putat, et hercule, Torquate, ut verum loquamur, si summum bonum voluptas est, rectissime non putat. Noli enim mihi fingere asotos, ut soletis, qui in mensam vomant, et qui de conviviis auferantur crudique postridie se rursus ingurgitent, qui solem, ut aiunt, nec occidentem umquam viderint nec orientem, qui consumptis patrimoniis egeant. nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. mundos, elegantis, optimis cocis, pistoribus, piscatu, aucupio, venatione, his omnibus exquisitis, vitantes cruditatem, quibus vinum defusum e pleno sit chrysizon, ut ait Lucilius, cui nihildum situlus et sacculus abstulerit, adhibentis ludos et quae sequuntur, illa, quibus detractis clamat Epicurus se nescire quid sit bonum; adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium--hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. {{pn|24}}ex quo efficitur, non ut voluptas ne sit voluptas, sed ut voluptas non sit summum bonum. Nec ille, qui Diogenem Stoicum adolescens, post autem Panaetium audierat, Laelius, eo dictus est sapiens, quod non intellegeret quid suavissimum esset--nec enim sequitur, ut, cui cor sapiat, ei non sapiat palatus--, sed quia parvi id duceret. O lapathe, ut iactare, nec es satis cognitu' qui sis! In quo [cognitu] Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. is haec loquitur, qui in voluptate nihil ponens negat eum bene cenare, qui omnia ponat in voluptate, et tamen non negat libenter cenasse umquam Gallonium-- mentiretur enim--, sed bene. ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. {{pn|25}}semper Laelius bene. quid bene? dicet Lucilius: 'cocto, condito', sed cedo caput cenae: 'sermone bono', quid ex eo? 'si quaeris, libenter'; veniebat enim ad cenam, ut animo quieto satiaret desideria naturae. recte ergo is negat umquam bene cenasse Gallonium, recte miserum, cum praesertim in eo omne studium consumeret. quem libenter cenasse nemo negat. cur igitur non bene? quia, quod bene, id recte, frugaliter, honeste; ille porro [male] prave, nequiter, turpiter cenabat; non igitur <bene>. nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. {{pn|26}}Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quo modo autem philosophus loquitur? 'Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.' primum divisit ineleganter; duo enim genera quae erant, fecit tria. hoc est non dividere, sed frangere. qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: 'Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae.' confecta res esset. vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. {{pn|27}}sed hoc sane concedamus. contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. gerendus est mos, modo recte sentiat. et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. an potest cupiditas finiri? tollenda est atque extrahenda radicitus. quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset. {{pn|28}}Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. quod equidem non reprehendo; est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. sed tamen ex eo, quod eam voluptatem, quam omnes gentes hoc nomine appellant, videtur amplexari saepe vehementius, in magnis interdum versatur angustiis, ut hominum conscientia remota nihil tam turpe sit, quod voluptatis causa non videatur esse facturus. deinde, ubi erubuit--vis enim est permagna naturae--, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. at iste non dolendi status non vocatur voluptas. 'Non laboro', inquit, 'de nomine'. Quid, quod res alia tota est? 'Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam.' quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? cur id non ita fit? 'Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.' {{pn|29}}Hoc vero non videre, maximo argumento esse voluptatem illam, qua sublata neget se intellegere omnino quid sit bonum--eam autem ita persequitur: quae palato percipiatur, quae auribus; cetera addit, quae si appelles, honos praefandus sit--hoc igitur, quod solum bonum severus et gravis philosophus novit, idem non videt ne expetendum quidem esse, quod eam voluptatem hoc eodem auctore non desideremus, cum dolore careamus. {{pn|30}}quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. nunc vides, quid faciat. quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; quae duo sunt, unum facit. hanc in motu voluptatem --sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat--interdum ita extenuat, ut M'. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. {{pn|31}}A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. 'Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.' De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; si movente, quod tamen dicitis, nulla turpis voluptas erit, quae praetermittenda sit, et simul non proficiscitur animal illud modo natum a summa voluptate, quae est a te posita in non dolendo. {{pn|32}}Nec tamen argumentum hoc Epicurus a parvis petivit aut etiam a bestiis, quae putat esse specula naturae, ut diceret ab iis duce natura hanc voluptatem expeti nihil dolendi. nec enim haec movere potest appetitum animi, nec ullum habet ictum, quo pellat animum, status hic non dolendi, itaque in hoc eodem peccat Hieronymus. at ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. itaque Epicurus semper hoc utitur, ut probet voluptatem natura expeti, quod ea voluptas, quae in motu sit, et parvos ad se alliciat et bestias, non illa stabilis, in qua tantum inest nihil dolere. qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? {{pn|33}}Bestiarum vero nullum iudicium puto. quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. ut bacillum aliud est inflexum et incurvatum de industria, aliud ita natum, sic ferarum natura non est illa quidem depravata mala disciplina, sed natura sua. nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. omne enim animal, simul et ortum est, se ipsum et omnes partes suas diligit duasque, quae maximae sunt, in primis amplectitur, animum et corpus, deinde utriusque partes. nam sunt et in animo praecipua quaedam et in corpore, quae cum leviter agnovit, tum discernere incipit, ut ea, quae prima data sunt natura, appetat asperneturque contraria. {{pn|34}}in his primis naturalibus voluptas insit necne, magna quaestio est. nihil vero putare esse praeter voluptatem, non membra, non sensus, non ingenii motum, non integritatem corporis, non valitudinem [corporis], summae mihi videtur inscitiae. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. ergo nata est sententia veterum Academicorum et Peripateticorum, ut finem bonorum dicerent secundum naturam vivere, id est virtute adhibita frui primis a natura datis. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. * * his omnibus, quos dixi, consequentes fines sunt bonorum, Aristippo simplex voluptas, Stoicis consentire naturae, quod esse volunt e virtute, id est honeste, vivere, quod ita interpretantur: vivere cum intellegentia rerum earum, quae natura evenirent, eligentem ea, quae essent secundum naturam, reicientemque contraria. {{pn|35}}ita tres sunt fines expertes honestatis, unus Aristippi vel Epicuri, alter Hieronymi, Carneadi tertius, tres, in quibus honestas cum aliqua accessione, Polemonis, Calliphontis, Diodori, una simplex, cuius Zeno auctor, posita in decore tota, id est in honestate; nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; sin eam, quam Hieronymus, <ne> fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. {{pn|36}}Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, <cum> privatarum litium iudices sumus. nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii--in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: 'si quid mei iudicii est'; si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum--. quid iudicant sensus? dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. {{pn|37}}aequam igitur pronuntiabit sententiam ratio adhibita primum divinarum humanarumque rerum scientia, quae potest appellari rite sapientia, deinde adiunctis virtutibus, quas ratio rerum omnium dominas, tu voluptatum satellites et ministras esse voluisti. quarum adeo omnium sententia pronuntiabit primum de voluptate nihil esse ei loci, non modo ut sola ponatur in summi boni sede, quam quaerimus, sed ne illo quidem modo, ut ad honestatem applicetur. de vacuitate doloris eadem sententia erit. {{pn|38}}reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. aut enim statuet nihil esse bonum nisi honestum, nihil malum nisi turpe, cetera aut omnino nihil habere momenti aut tantum, ut nec expetenda nec fugienda, sed eligenda modo aut reicienda sint, aut anteponet eam, quam cum honestate ornatissimam, tum etiam ipsis initiis naturae et totius perfectione vitae locupletatam videbit. quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. {{pn|39}}Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. quantum enim potero, minuam contentiones omnesque simplices sententias eorum, in quibus nulla inest virtutis adiunctio, omnino a philosophia semovendas putabo, primum Aristippi Cyrenaicorumque omnium, quos non est veritum in ea voluptate, quae maxima dulcedine sensum moveret, summum bonum ponere contemnentis istam vacuitatem doloris. {{pn|40}}hi non viderunt, ut ad cursum equum, ad arandum bovem, ad indagandum canem, sic hominem ad duas res, ut ait Aristoteles, ad intellegendum et agendum, esse natum quasi mortalem deum, contraque ut tardam aliquam et languidam pecudem ad pastum et ad procreandi voluptatem hoc divinum animal ortum esse voluerunt, quo nihil mihi videtur absurdius. {{pn|41}}Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. aliter autem vobis placet. sed ille, ut dixi, vitiose. nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. hoc dixerit potius Ennius: 'Nimium boni est, cui nihil est mali'. nos beatam vitam non depulsione mali, sed adeptione boni iudicemus, nec eam cessando, sive gaudentem, ut Aristippus, sive non dolentem, ut hic, sed agendo aliquid considerandove quaeramus. {{pn|42}}quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. nam qui ad virtutem adiungunt vel voluptatem, quam unam virtus minimi facit, vel vacuitatem doloris, quae etiamsi malo caret, tamen non est summum bonum, accessione utuntur non ita probabili, nec tamen, cur id tam parce tamque restricte faciant, intellego. quasi enim emendum eis sit, quod addant ad virtutem, primum vilissimas res addunt, dein singulas potius, quam omnia, quae prima natura approbavisset, ea cum honestate coniungerent. {{pn|43}}Quae quod Aristoni et Pyrrhoni omnino visa sunt pro nihilo, ut inter optime valere et gravissime aegrotare nihil prorsus dicerent interesse, recte iam pridem contra eos desitum est disputari. dum enim in una virtute sic omnia esse voluerunt, ut eam rerum selectione expoliarent nec ei quicquam, aut unde oriretur, darent, aut ubi niteretur, virtutem ipsam, quam amplexabantur, sustulerunt. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. itaque hic ipse iam pridem est reiectus; post enim Chrysippum <eum> non sane est disputatum. Restatis igitur vos; nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. {{pn|44}}cum Epicuro autem hoc plus est negotii, quod e duplici genere voluptatis coniunctus est, quodque et ipse et amici eius et multi postea defensores eius sententiae fuerunt, et nescio quo modo, is qui auctoritatem minimam habet, maximam vim, populus cum illis facit. quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. {{pn|45}}Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. quod quale sit, non tam definitione, qua sum usus, intellegi potest, quamquam aliquantum potest, quam communi omnium iudicio et optimi cuiusque studiis atque factis, qui permulta ob eam unam causam faciunt, quia decet, quia rectum, quia honestum est, etsi nullum consecuturum emolumentum vident. homines enim, etsi aliis multis, tamen hoc uno plurimum a bestiis differunt, quod rationem habent a natura datam mentemque acrem et vigentem celerrimeque multa simul agitantem et, ut ita dicam, sagacem, quae et causas rerum et consecutiones videat et similitudines transferat et disiuncta coniungat et cum praesentibus futura copulet omnemque complectatur vitae consequentis statum. eademque ratio fecit hominem hominum adpetentem cumque iis natura et sermone et usu congruentem, ut profectus a caritate domesticorum ac suorum serpat longius et se implicet primum civium, deinde omnium mortalium societate atque, ut ad Archytam scripsit Plato, non sibi se soli natum meminerit, sed patriae, sed suis, ut perexigua pars ipsi relinquatur. {{pn|46}}et quoniam eadem natura cupiditatem ingenuit homini veri videndi, quod facillime apparet, cum vacui curis etiam quid in caelo fiat scire avemus, his initiis inducti omnia vera diligimus, id est fidelia, simplicia, constantia, tum vana, falsa, fallentia odimus, ut fraudem, periurium, malitiam, iniuriam. eadem ratio habet in se quiddam amplum atque magnificum, ad imperandum magis quam ad parendum accommodatum, omnia humana non tolerabilia solum, sed etiam levia ducens, altum quiddam et excelsum, nihil timens, nemini cedens, semper invictum. {{pn|47}}atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. nam ex his tribus laudibus, quas ante dixi, et temeritatem reformidat et non audet cuiquam aut dicto protervo aut facto nocere vereturque quicquam aut facere aut eloqui, quod parum virile videatur. {{pn|48}}Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Si enim ad honestatem omnia referant neque in ea voluptatem dicant inesse, ait eos voce inani sonare-- his enim ipsis verbis utitur--neque intellegere nec videre sub hanc vocem honestatis quae sit subicienda sententia. ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. 'Quod', inquit, 'quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.' {{pn|49}}Videsne quam sit magna dissensio? philosophus nobilis, a quo non solum Graecia et Italia, sed etiam omnis barbaria commota est, honestum quid sit, si id non sit in voluptate, negat se intellegere, nisi forte illud, quod multitudinis rumore laudetur. ego autem hoc etiam turpe esse saepe iudico et, si quando turpe non sit, tum esse non turpe, cum id a multitudine laudetur, quod sit ipsum per se rectum atque laudabile, non ob eam causam tamen illud dici esse honestum, quia laudetur a multis, sed quia tale sit, ut, vel si ignorarent id homines, vel si obmutuissent, sua tamen pulchritudine esset specieque laudabile. itaque idem natura victus, cui obsisti non potest, dicit alio loco id, quod a te etiam paulo ante dictum est, non posse iucunde vivi nisi etiam honeste. {{pn|50}}quid nunc 'honeste' dicit? idemne, quod iucunde? ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? an nisi populari fama? sine ea igitur iucunde negat posse <se> vivere? quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? quid ergo hoc loco intellegit honestum? certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? non is vir est, ut, cum honestatem eo loco habeat, ut sine ea iucunde neget posse vivi, illud honestum, quod populare sit, sentiat et sine eo neget iucunde vivi posse, aut quicquam aliud honestum intellegat, nisi quod sit rectum ipsumque per se sua vi, sua natura, sua sponte laudabile. {{pn|51}}Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. tanta vis inerat in verbis propter earum rerum, quae significabantur his verbis, dignitatem, ut altior fieres, ut interdum insisteres, ut nos intuens quasi testificarere laudari honestatem et iustitiam aliquando ab Epicuro. quam te decebat iis verbis uti, quibus si philosophi non uterentur, philosophia omnino non egeremus! istorum enim verborum amore, quae perraro appellantur ab Epicuro, sapientiae, fortitudinis, iustitiae, temperantiae, praestantissimis ingeniis homines se ad philosophiae studium contulerunt. {{pn|52}}'Oculorum', inquit Plato, 'est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. quam illa ardentis amores excitaret sui!' Cur tandem? an quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Cur iustitia laudatur? aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: 'quicum in tenebris'? hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. {{pn|53}}sunt enim levia et perinfirma, quae dicebantur a te, animi conscientia improbos excruciari, tum etiam poenae timore, qua aut afficiantur aut semper sint in metu ne afficiantur aliquando. non oportet timidum aut inbecillo animo fingi non bonum illum virum, qui, quicquid fecerit, ipse se cruciet omniaque formidet, sed omnia callide referentem ad utilitatem, acutum, versutum, veteratorem, facile ut excogitet quo modo occulte, sine teste, sine ullo conscio fallat. {{pn|54}}an tu me de L. Tubulo putas dicere? qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Caepioni. profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; erat enim res aperta. Non igitur de improbo, sed <de> callido improbo quaerimus, qualis Q. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. quid est enim aliud esse versutum? {{pn|55}}memini me adesse P. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. id Sextilius factum negabat. poterat autem inpune; quis enim redargueret? nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. {{pn|56}}ut igitur illis, qui, recta et honesta quae sunt, ea statuunt per se expetenda, adeunda sunt saepe pericula decoris honestatisque causa, sic vestris, qui omnia voluptate metiuntur, pericula adeunda sunt, ut adipiscantur magnas voluptates. si magna res, magna hereditas agetur, cum pecunia voluptates pariantur plurimae, idem erit Epicuro vestro faciendum, si suum finem bonorum sequi volet, quod Scipioni magna gloria proposita, si Hannibalem in Africam retraxisset. itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. {{pn|57}}occultum facinus esse potuerit, gaudebit; deprehensus omnem poenam contemnet. erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. quam multa vero iniuste fieri possunt, quae nemo possit reprehendere! {{pn|58}}si te amicus tuus moriens rogaverit, ut hereditatem reddas suae filiae, nec usquam id scripserit, ut scripsit Fadius, nec cuiquam dixerit, quid facies? tu quidem reddes; ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. F., is qui hunc nostrum reliquit effigiem et humanitatis et probitatis suae filium, cum doctus, tum omnium vir optimus et iustissimus, cum sciret nemo eum rogatum a Caio Plotio, equite Romano splendido, Nursino, ultro ad mulierem venit eique nihil opinanti viri mandatum euit hereditatemque reddidit. sed ego ex te quaero, quoniam idem tu certe fecisses, nonne intellegas eo maiorem vim esse naturae, quod ipsi vos, qui omnia ad vestrum commodum et, ut ipsi dicitis, ad voluptatem referatis, tamen ea faciatis, e quibus appareat non voluptatem vos, sed officium sequi, plusque rectam naturam quam rationem pravam valere. {{pn|59}}si scieris, inquit Carneades, aspidem occulte latere uspiam, et velle aliquem inprudentem super eam assidere, cuius mors tibi emolumentum futura sit, improbe feceris, nisi monueris ne assidat, sed inpunite tamen; scisse enim te quis coarguere possit? Sed nimis multa. perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. {{pn|60}}Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? an est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Quid? fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? utrum tandem censes, Torquate, Imperiosum illum, si nostra verba audiret, tuamne de se orationem libentius auditurum fuisse an meam, cum ego dicerem nihil eum fecisse sua causa omniaque rei publicae, tu contra nihil nisi sua? si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? {{pn|61}}esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitates-- malo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro--, num etiam eius collega P. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? ubi ut eam caperet aut quando? cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. quod quidem eius factum nisi esset iure laudatum, non esset imitatus quarto consulatu suo filius, neque porro ex eo natus cum Pyrrho bellum gerens consul cecidisset in proelio seque e continenti genere tertiam victimam rei publicae praebuisset. {{pn|62}}Contineo me ab exemplis. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; ego si nostros colligere coepero, perficiam illud quidem, ut se virtuti tradat constringendam voluptas, sed dies me deficiet, et, ut Aulus Varius, qui est habitus iudex durior, dicere consessori solebat, cum datis testibus alii tamen citarentur: 'Aut hoc testium satis est, aut nescio, quid satis sit,' sic a me satis datum est testium. Quid enim? te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Sullae consulatum? quem cum ad patrem tuum rettulisses, fortissimum virum, qualis ille vel consul vel civis cum semper, tum post consulatum fuit! quo quidem auctore nos ipsi ea gessimus, ut omnibus potius quam ipsis nobis consuluerimus. {{pn|63}}At quam pulchre dicere videbare, cum ex altera parte ponebas cumulatum aliquem plurimis et maximis voluptatibus nullo nec praesenti nec futuro dolore, ex altera autem cruciatibus maximis toto corpore nulla nec adiuncta nec sperata voluptate, et quaerebas, quis aut hoc miserior aut superiore illo beatior; deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. erat et cupidus voluptatum et eius generis intellegens et copiosus, ita non superstitiosus, ut illa plurima in sua patria sacrificia et fana contemneret, ita non timidus ad mortem, ut in acie sit ob rem publicam interfectus. {{pn|64}}cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. habebat tamen rationem valitudinis: utebatur iis exercitationibus, ut ad cenam et sitiens et esuriens veniret, eo cibo, qui et suavissimus esset et idem facillimus ad concoquendum, vino et ad voluptatem et ne noceret. cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. {{pn|65}}hunc vos beatum; ratio quidem vestra sic cogit. at ego quem huic anteponam non audeo dicere; dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Regulum anteponere, quem quidem, cum sua voluntate, nulla vi coactus praeter fidem, quam dederat hosti, ex patria Karthaginem revertisset, tum ipsum, cum vigiliis et fame cruciaretur, clamat virtus beatiorem fuisse quam potantem in rosa Thorium. bella magna gesserat, bis consul fuerat, triumpharat nec tamen sua illa superiora tam magna neque tam praeclara ducebat quam illum ultimum casum, quem propter fidem constantiamque susceperat, qui nobis miserabilis videtur audientibus, illi perpetienti erat voluptarius. non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. {{pn|66}}stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. hic dolor populi Romani duce et auctore Bruto causa civitati libertatis fuit, ob eiusque mulieris memoriam primo anno et vir et pater eius consul est factus. tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Claudii libidini, qui tum erat summo <ne> imperio, dederetur. {{pn|67}}Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? ut enim nos ex annalium monimentis testes excitamus eos, quorum omnis vita consumpta est in laboribus gloriosis, qui voluptatis nomen audire non possent, sic in vestris disputationibus historia muta est. numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. nunc vero, quoniam haec nos etiam tractare coepimus, suppeditabit nobis Atticus noster e thesauris suis quos et quantos viros! {{pn|68}}nonne melius est de his aliquid quam tantis voluminibus de Themista loqui? sint ista Graecorum; quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Pugnant Stoici cum Peripateticis. alteri negant quicquam esse bonum, nisi quod honestum sit, alteri plurimum se et longe longeque plurimum tribuere honestati, sed tamen et in corpore et extra esse quaedam bona. et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. at cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. {{pn|69}}non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. iubebat eos, qui audiebant, secum ipsos cogitare pictam in tabula Voluptatem pulcherrimo vestitu et ornatu regali in solio sedentem, praesto esse Virtutes ut ancillulas, quae nihil aliud agerent, nullum suum officium ducerent, nisi ut Voluptati ministrarent et eam tantum ad aurem admonerent, si modo id pictura intellegi posset, ut caveret ne quid faceret inprudens, quod offenderet animos hominum, aut quicquam, e quo oriretur aliquis dolor. 'Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.' {{pn|70}}At negat Epicurus--hoc enim vestrum lumen est-- quemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. his enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. {{pn|71}}Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. nosti, credo, illud: 'Nemo pius est, qui pietatem--'; cave putes quicquam esse verius. nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; non metuet autem, sive celare poterit, sive opibus magnis quicquid fecerit optinere, certeque malet existimari bonus vir, ut non sit, quam esse, ut non putetur. ita, quod certissimum est, pro vera certaque iustitia simulationem nobis iustitiae traditis praecipitisque quodam modo ut nostram stabilem conscientiam contemnamus, aliorum errantem opinionem aucupemur. {{pn|72}}Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. quid enim? fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?--delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. et hercule mihi vir optimus nostrique amantissimus, Aulus Torquatus, versatur ante oculos, cuius quantum studium et quam insigne fuerit erga me temporibus illis, quae nota sunt omnibus, scire necesse est utrumque vestrum. quae mihi ipsi, qui volo et esse et haberi gratus, grata non essent, nisi eum perspicerem mea causa mihi amicum fuisse, non sua, nisi hoc dicis sua, quod interest omnium recte facere. si id dicis, vicimus. id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. {{pn|73}}hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. sed ad illum redeo. si voluptatis causa cum Gallo apud Anienem depugnavit provocatus et ex eius spoliis sibi et torquem et cognomen induit ullam aliam ob causam, nisi quod ei talia facta digna viro videbantur, fortem non puto. iam si pudor, si modestia, si pudicitia, si uno verbo temperantia poenae aut infamiae metu coercebuntur, non sanctitate sua se tuebuntur, quod adulterium, quod stuprum, quae libido non se proripiet ac proiciet aut occultatione proposita aut inpunitate aut licentia? Quid? {{pn|74}}illud, Torquate, quale tandem videtur, te isto nomine, ingenio, gloria, quae facis, quae cogitas, quae contendis quo referas, cuius rei causa perficere quae conaris velis, quid optimum denique in vita iudices non audere in conventu dicere? quid enim mereri velis, iam cum magistratum inieris et in contionem ascenderis--est enim tibi edicendum quae sis observaturus in iure dicendo, et fortasse etiam, si tibi erit visum, aliquid de maioribus tuis et de te ipso dices more maiorum--, quid merearis igitur, ut dicas te in eo magistratu omnia voluptatis causa facturum esse, teque nihil fecisse in vita nisi voluptatis causa? 'An me', inquis, 'tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?' At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. numquam facies. cur, nisi quod turpis oratio est? mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? {{pn|75}}Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. rem videlicet difficilem et obscuram! individua cum dicitis et intermundia, quae nec sunt ulla nec possunt esse, intellegimus, voluptas, quae passeribus omnibus nota est, a nobis intellegi non potest? quid, si efficio ut fateare me non modo quid sit voluptas scire--est enim iucundus motus in sensu--, sed etiam quid eam tu velis esse? tum enim eam ipsam vis, quam modo ego dixi, et nomen inponis, in motu ut sit et faciat aliquam varietatem, tum aliam quandam summam voluptatem, quo addi nihil possit; eam tum adesse, cum dolor omnis absit; eam stabilem appellas. sit sane ista voluptas. {{pn|76}}dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. si ne hoc quidem satis ample, satis honeste dici putas, dic te omnia et in isto magistratu et in omni vita utilitatis tuae causa facturum, nihil nisi quod expediat, nihil denique nisi tua causa: quem clamorem contionis aut quam spem consulatus eius, qui tibi paratissimus est, futuram putas? eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? at vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. officium, aequitatem, dignitatem, fidem, recta, honesta, digna imperio, digna populo Romano, omnia pericula pro re publica, mori pro patria, haec cum loqueris, nos barones stupemus, tu videlicet tecum ipse rides. {{pn|77}}nam inter ista tam magnifica verba tamque praeclara non habet ullum voluptas locum, non modo illa, quam in motu esse dicitis, quam omnes urbani rustici, omnes, inquam, qui Latine loquuntur, voluptatem vocant, sed ne haec quidem stabilis, quam praeter vos nemo appellat voluptatem. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? vide, quaeso, rectumne sit. mihi quidem eae verae videntur opiniones, quae honestae, quae laudabiles, quae gloriosae, quae in senatu, quae apud populum, quae in omni coetu concilioque profitendae sint, ne id non pudeat sentire, quod pudeat dicere. {{pn|78}}Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex iis nihil redundet? 'Prodest', inquit, 'mihi eo esse animo.' Immo videri fortasse. esse enim, nisi eris, non potes. qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. 'At enim sequor utilitatem.' Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. {{pn|79}}sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? relinquesne? quae ista amicitia est? retinebis? qui convenit? quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. 'Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.' Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? {{pn|80}}Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. At coluit ipse amicitias. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? de ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt--nihil enim affirmo--, non satis acutus fuit. {{pn|81}}At multis se probavit. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. in omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. ac mihi quidem, quod et ipse bonus vir fuit et multi Epicurei et fuerunt et hodie sunt et in amicitiis fideles et in omni vita constantes et graves nec voluptate, sed officio consilia moderantes, hoc videtur maior vis honestatis et minor voluptatis. ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. {{pn|82}}Sed haec nihil sane ad rem; illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. e quibus unum mihi videbar ab ipso Epicuro dictum cognoscere, amicitiam a voluptate non posse divelli ob eamque rem colendam esse, quod, <quoniam> sine ea tuto et sine metu vivi non posset, ne iucunde quidem posset. satis est ad hoc responsum. Attulisti aliud humanius horum recentiorum, numquam dictum ab ipso illo, quod sciam, primo utilitatis causa amicum expeti, cum autem usus accessisset, tum ipsum amari per se etiam omissa spe voluptatis. hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. mihi enim satis est, ipsis non satis. nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. {{pn|83}}Posuisti etiam dicere alios foedus quoddam inter se facere sapientis, ut, quem ad modum sint in se ipsos animati, eodem modo sint erga amicos; id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. an vero, si fructibus et emolumentis et utilitatibus amicitias colemus, si nulla caritas erit, quae faciat amicitiam ipsam sua sponte, vi sua, ex se et propter se expetendam, dubium est, quin fundos et insulas amicis anteponamus? {{pn|84}}Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. 'Utilitatis causa amicitia est quaesita.' Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? collige omnia, quae soletis: 'Praesidium amicorum.' Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. iam contemni non poteris. odium autem et invidiam facile vitabis. ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. {{pn|85}}'At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?' Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. sed fac ista esse non inportuna; quid ad utilitatem tantae pecuniae? vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. {{pn|86}}quoniam igitur omnis summa philosophiae ad beate vivendum refertur, idque unum expetentes homines se ad hoc studium contulerunt, beate autem vivere alii in alio, vos in voluptate ponitis, item contra miseriam omnem in dolore, id primum videamus, beate vivere vestrum quale sit. atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. {{pn|87}}nemo igitur esse beatus potest. neque enim in aliqua parte, sed in perpetuitate temporis vita beata dici solet, nec appellatur omnino vita, nisi confecta atque absoluta, nec potest quisquam alias beatus esse, alias miser; qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. nam cum suscepta semel est beata vita, tam permanet quam ipsa illa effectrix beatae vitae sapientia neque expectat ultimum tempus aetatis, quod Croeso scribit Herodotus praeceptum a Solone. At enim, quem ad modum tute dicebas, negat Epicurus diuturnitatem quidem temporis ad beate vivendum aliquid afferre, nec minorem voluptatem percipi in brevitate temporis, quam si illa sit sempiterna. {{pn|88}}haec dicuntur inconstantissime. cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; negat enim summo bono afferre incrementum diem. qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? igitur ne dolorem quidem. an dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. 'At enim hic etiam dolore.' At eum nihili facit; ait enim se, si uratur, 'Quam hoc suave!' dicturum. {{pn|89}}qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? in qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? In voluptate corporis--addam, si vis, 'animi', dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore--situm est vivere beate. Quid? istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. {{pn|90}}Age, inquies, ista parva sunt. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. {{pn|91}}naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. {{pn|92}}Verum esto; consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: 'cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum.' an id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; iam enim adesse poterit. qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? {{pn|93}}Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. sed quae tandem ista ratio est? Maximus dolor, inquit, brevis est. Primum quid tu dicis breve? deinde dolorem quem maximum? quid enim? summus dolor plures dies manere non potest? vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. quis istum dolorem timet? illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; at miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. {{pn|94}}Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. video enim et magnos et eosdem bene longinquos dolores, quorum alia toleratio est verior, qua uti vos non potestis, qui honestatem ipsam per se non amatis. fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. quam ob rem turpe putandum est, non dico dolere--nam id quidem est interdum necesse--, sed saxum illud Lemnium clamore Philocteteo funestare, Quod eiulatu, questu, gemitu, fremitibus Resonando mutum flebiles voces refert. Huic Epicurus praecentet, si potest, cui <e> viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: 'Philocteta, st! brevis dolor.' At iam decimum annum in spelunca iacet. 'Si longus, levis; dat enim intervalla et relaxat.' {{pn|95}}Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? 'Moriatur', inquit. Fortasse id optimum, sed ubi illud: 'Plus semper voluptatis'? si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. nam ista vestra: 'Si gravis, brevis; si longus, levis' dictata sunt. virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. {{pn|96}}Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: 'Epicurus Hermarcho salutem. Cum ageremus', inquit, 'vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.' Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. sed audiamus ipsum: 'Compensabatur', inquit, 'tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos.' {{pn|97}}non ego iam Epaminondae, non Leonidae mortem huius morti antepono, quorum alter cum vicisset Lacedaemonios apud Mantineam atque ipse gravi vulnere exanimari se videret, ut primum dispexit, quaesivit salvusne esset clipeus. cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. praeclarae mortes sunt imperatoriae; philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. refert tamen, quo modo. <beatus> sibi videtur esse moriens. magna laus. 'Compensabatur', inquit, 'cum summis doloribus laetitia.' {{pn|98}}Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes. nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. 'Praeteritis', inquit, 'gaudeo.' Quibusnam praeteritis? si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. cur deinde Metrodori liberos commendas? quid <in> isto egregio tuo officio et tanta fide--sic enim existimo--ad corpus refers? {{pn|99}}Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. nam ista commendatio puerorum, memoria et caritas amicitiae, summorum officiorum in extremo spiritu conservatio indicat innatam esse homini probitatem gratuitam, non invitatam voluptatibus nec praemiorum mercedibus evocatam. quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? {{pn|100}}Sed ut epistulam laudandam arbitror eam, quam modo totidem fere verbis interpretatus sum, quamquam ea cum summa eius philosophia nullo modo congruebat, sic eiusdem testamentum non solum <a&> philosophi gravitate, sed etiam ab ipsius sententia iudico discrepare. scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. nam quod ita positum est, quod dissolutum sit, id esse sine sensu, id eius modi est, ut non satis plane dicat quid sit dissolutum. {{pn|101}}sed tamen intellego quid velit. quaero autem quid sit, quod, cum dissolutione, id est morte, sensus omnis extinguatur, et cum reliqui nihil sit omnino, quod pertineat ad nos, tam accurate tamque diligenter caveat et sanciat ut Amynomachus et Timocrates, heredes sui, de Hermarchi sententia dent quod satis sit ad diem agendum natalem suum quotannis mense Gamelione itemque omnibus mensibus vicesimo die lunae dent ad eorum epulas, qui una secum philosophati sint, ut et sui et Metrodori memoria colatur. {{pn|102}}haec ego non possum dicere non esse hominis quamvis et belli et humani, sapientis vero nullo modo, physici praesertim, quem se ille esse vult, putare ullum esse cuiusquam diem natalem. quid? idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? certe non potest. an eiusdem modi? ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. nullus est igitur cuiusquam dies natalis. 'At habetur!' Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. num quid tale Democritus? ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. {{pn|103}}quodsi dies notandus fuit, eumne potius, quo natus, an eum, quo sapiens factus est? Non potuit, inquies, fieri sapiens, nisi natus esset. [et] Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non dico-- nihil opus est litibus--; tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. {{pn|104}}Sed ut ad propositum--de dolore enim cum diceremus, ad istam epistulam delati sumus--, nunc totum illud concludi sic licet: qui in summo malo est, is tum, cum in eo est, non est beatus; sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; non est igitur summum malum dolor. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, 'Oblivionis', inquit, 'mallem. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.' {{pn|105}}Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. vulgo enim dicitur: 'Iucundi acti labores', nec male Euripides-- concludam, si potero, Latine; Graecum enim hunc versum nostis omnes--: 'Suavis laborum est praeteritorum memoria.' Sed ad bona praeterita redeamus. quae si a vobis talia dicerentur, qualibus Caius Marius uti poterat, ut expulsus, egens, in palude demersus tropaeorum recordatione levaret dolorem suum, audirem et plane probarem. nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. {{pn|106}}sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. corporis autem voluptas si etiam praeterita delectat, non intellego, cur Aristoteles Sardanapalli epigramma tantopere derideat, in quo ille rex Syriae glorietur se omnis secum libidinum voluptates abstulisse. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: 'Desine, Roma, tuos hostes' reliquaque praeclare: 'Nam tibi moenimenta mei peperere labores.' Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad corpus, tu totus haeres in corpore. {{pn|107}}Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? nihilne te delectat umquam --video, quicum loquar--, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? omitto dignitatem, honestatem, speciem ipsam virtutum, de quibus ante dictum est, haec leviora ponam: poema, orationem cum aut scribis aut legis, cum omnium factorum, cum regionum conquiris historiam, signum, tabula, locus amoenus, ludi, venatio, villa Luculli--nam si 'tuam' dicerem, latebram haberes; ad corpus diceres pertinere--, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? an est aliquid, quod te sua sponte delectet? aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. {{pn|108}}Quod vero a te disputatum est maiores esse voluptates et dolores animi quam corporis, quia trium temporum particeps animus sit, corpore autem praesentia solum sentiantur, qui id probari potest, ut is, qui propter me aliquid gaudeat, plus quam ego ipse gaudeat? [animo voluptas oritur propter voluptatem corporis, et maior est animi voluptas quam corporis. ita fit, ut gratulator laetior sit quam is, cui gratulatur.] Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. ita miser sit aliquando necesse est is, quem vos beatum semper vultis esse, nec vero id, dum omnia ad voluptatem doloremque referetis, efficietis umquam. {{pn|109}}Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. quid, si etiam bestiae multa faciunt duce sua quaeque natura partim indulgenter vel cum labore, ut in gignendo, in educando, perfacile appareat aliud quiddam iis propositum, non voluptatem? partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; {{pn|110}}videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? {{pn|111}}Nos vero, siquidem in voluptate sunt omnia, longe multumque superamur a bestiis, quibus ipsa terra fundit ex sese pastus varios atque abundantes nihil laborantibus, nobis autem aut vix aut ne vix quidem suppetunt multo labore quaerentibus. nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? {{pn|112}}ut, si Xerxes, cum tantis classibus tantisque equestribus et pedestribus copiis Hellesponto iuncto Athone perfosso mari ambulavisset terra navigavisset, si, cum tanto impetu in Graeciam venisset, causam quis ex eo quaereret tantarum copiarum tantique belli, mel se auferre ex Hymetto voluisse diceret, certe sine causa videretur tanta conatus, sic nos sapientem plurimis et gravissimis artibus atque virtutibus instructum et ornatum non, ut illum, maria pedibus peragrantem, classibus montes, sed omne caelum totamque cum universo mari terram mente complexum voluptatem petere si dicemus, mellis causa dicemus tanta molitum. {{pn|113}}ad altiora quaedam et magnificentiora, mihi crede, Torquate, nati sumus, nec id ex animi solum partibus, in quibus inest memoria rerum innumerabilium, in te quidem infinita, inest coniectura consequentium non multum a divinatione differens, inest moderator cupiditatis pudor, inest ad humanam societatem iustitiae fida custodia, inest in perpetiendis laboribus adeundisque periculis firma et stabilis doloris mortisque contemptio--ergo haec in animis, tu autem etiam membra ipsa sensusque considera, qui tibi, ut reliquae corporis partes, non comites solum virtutum, sed ministri etiam videbuntur. {{pn|114}}Quid? si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? in quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quodsi esset in voluptate summum bonum, ut dicitis, optabile esset maxima in voluptate nullo intervallo interiecto dies noctesque versari, cum omnes sensus dulcedine omni quasi perfusi moverentur. quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Cyrenaici quidem non recusant; vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. {{pn|115}}sed lustremus animo non has maximas artis, quibus qui carebant inertes a maioribus nominabantur, sed quaero num existimes, non dico Homerum, Archilochum, Pindarum, sed Phidian, Polyclitum, Zeuxim ad voluptatem artes suas direxisse. ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? quae autem est alia causa erroris tanti tam longe lateque diffusi, nisi quod is, qui voluptatem summum bonum esse decernit, non cum ea parte animi, qua inest ratio atque consilium, sed cum cupiditate, id est cum animi levissima parte, deliberat? Quaero enim de te, si sunt di, ut vos etiam putatis, qui possint esse beati, cum voluptates corpore percipere non possint, aut, si sine eo genere voluptatis beati sint, cur similem animi usum in sapiente esse nolitis. {{pn|116}}Lege laudationes, Torquate, non eorum, qui sunt ab Homero laudati, non Cyri, non Agesilai, non Aristidi aut Themistocli, non Philippi aut Alexandri, lege nostrorum hominum, lege vestrae familiae; neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: 'Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.' {{pn|117}}Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit. maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. {{pn|118}}Ac ne plura complectar--sunt enim innumerabilia--, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. quod iam a me expectare noli. tute introspice in mentem tuam ipse eamque omni cogitatione pertractans percontare ipse te perpetuisne malis voluptatibus perfruens in ea, quam saepe usurpabas, tranquillitate degere omnem aetatem sine dolore, adsumpto etiam illo, quod vos quidem adiungere soletis, sed fieri non potest, sine doloris metu, an, cum de omnibus gentibus optime mererere, cum opem indigentibus salutemque ferres, vel Herculis perpeti aerumnas. sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. {{pn|119}}elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Recte, inquit, intellegis. Age sane, inquam. sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. {{Liber |Ante = Liber I |AnteNomen = ../Liber I |Post = Liber III |PostNomen = ../Liber III }} {{finis}} 40ojt6ja5uw88nk6n85oy8elaqk78ha 0 2498 266371 234088 2026-05-16T08:41:52Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De finibus bonorum et malorum/Liber Primus]] ad [[De finibus bonorum et malorum/Liber I]] praeter redirectionem 234088 wikitext text/x-wiki {{titulus |OperaeTitulus=De Finibus Bonorum et Malorum |OperaeWikiPagina=De finibus bonorum et malorum |SubTitulus=Liber Primus |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |Annus= 45 a.Ch.n. |Editio=1873, Leipzig: B. G. Teubner; [[w:de:Hugo Holstein|Hugo Holstein]] |Fons=[https://www.google.com/books/edition/M_Tullii_Ciceronis_De_finibus_bonorum_et/LMJ050o2gLoC?gbpv=1&pg=PA1 google books] }} {{Liber |Post=Liber Secundus |PostNomen=De finibus bonorum et malorum/Liber Secundus }} ==I.== {{pn|1}} Non eram nescius, Brute, cum, quae summis ingeniis exquisitaque doctrina philosophi Graeco sermone tractavissent, ea Latinis litteris mandaremus, fore ut hic noster labor in varias reprehensiones incurreret; nam quibusdam, et iis quidem non admodum indoctis, totum hoc displicet philosophari. Quidam autem non tam id reprehendunt, si remissius agatur, sed tantum studium tamque multam operam ponendam in eo non arbitrantur. Erunt etiam, et hi quidem eruditi Graecis litteris, contemnentes Latinas, qui se dicant in Graecis legendis operam malle consumere. Postremo aliquos futuros suspicor, qui me ad alias litteras vocent, genus hoc scribendi, etsi sit elegans, personae tamen et dignitatis esse negent. {{pn|2}} Contra quos omnes dicendum breviter existimo: quamquam philosophiae quidem vituperatoribus satis responsum est eo libro, quo a nobis philosophia defensa et collaudata est, cum esset accusata et vituperata ab Hortensio. Qui liber cum et tibi probatus videretur et iis, quos ego posse iudicare arbitrarer, plura suscepi, veritus ne movere hominum studia viderer, retinere non posse. Qui autem, si maxime hoc placeat, moderatius tamen id volunt fieri, difficilem quandam temperantiam postulant in eo, quod semel admissum coerceri reprimique non potest, ut propemodum iustioribus utamur illis, qui omnino avocent a philosophia, quam his, qui rebus infinitis modum constituant in reque eo meliore, quo maior sit, mediocritatem desiderent. {{pn|3}} Sive enim ad sapientiam perveniri potest, non paranda nobis solum ea, sed fruenda etiam est; sive hoc difficile est, tamen nec modus est ullus investigandi veri, nisi inveneris, et quaerendi defetigatio turpis est, cum id, quod quaeritur, sit pulcherrimum. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Nam ut Terentianus Chremes non inhumanus, qui novum vicinum non vult ::fodere aút arare aut áliquid ferre dénique, {{indent|— non enim illum ab industria, sed ab illiberali labore deterret,— sic isti curiosi, quos offendit noster minime nobis iniucundus labor.|0}} ==II.== {{pn|4}} Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. In quibus hoc primum est, in quo admirer, cur in gravissimis rebus non delectet eos sermo patrius, cum idem fabellas Latinas ad verbum e Graecis expressas non inviti legant. Quis enim tam inimicus paene nomini Romano est, qui Ennii Medeam aut Antiopam Pacuvii spernat aut reiciat, quod se iisdem Euripidis fabulis delectari dicat [Latinas litteras oderit]? Synephebos ego, inquit, potius Caecilii aut Andriam Terentii quam utramque Menandri legam? {{pn|5}} A quibus tantum dissentio, ut, cum Sophocles vel optime scripserit Electram, tamen male conversam Atilii mihi legendam putem, de quo Licinius, ‘ferreum scriptorem’, verum, opinor, scriptorem tamen, ut legendus sit. Rudem enim esse omnino in nostris poetis aut inertissimae segnitiae est aut fastidii delicatissimi. Mihi quidem nulli satis eruditi videntur, quibus nostra ignota sunt. An ::Utinám ne in némore {{indent|nihilo minus legimus quam hoc idem Graecum: quae autem de bene beateque vivendo a Platone disputata sunt, haec explicari non placebit Latine? {{pn|6}} Quod si nos non interpretum fungimur munere, sed tuemur ea, quae dicta sunt ab iis, quos probamus, eisque nostrum iudicium et nostrum scribendi ordinem adiungimus, quid habent cur Graeca anteponant iis, quae et splendide dicta neque sint conversa de Graecis? Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Quid? Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? quid? Epicurei num desistunt de iisdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Quod si Graeci leguntur a Graecis iisdem de rebus alia ratione compositis, quid est cur nostri a nostris non legantur?|0}} ==III.== {{pn|7}} Quamquam, si plane sic verterem Platonem aut Aristotelem, ut verterunt nostri poetae fabulas, male, credo, mererer de meis civibus, si ad eorum cognitionem divina illa ingenia transferrem: sed id neque feci adhuc nec mihi tamen ne faciam interdictum puto. Locos quidem quosdam, si videbitur, transferam, et maxime ab iis, quos modo nominavi, cum inciderit ut id apte fieri possit, ut ab Homero Ennius, Afranius a Menandro solet. Nec vero, ut noster Lucilius, recusabo quo minus omnes mea legant. Utinam esset ille Persius! Scipio vero et Rutilius multo etiam magis: quorum ille iudicium reformidans Tarentinis ait se et Consentinis et Siculis scribere. Facete is quidem, sicut alia; sed neque tam docti tum erant, ad quorum iudicium elaboraret, et sunt illius scripta leviora, ut urbanitas summa appareat, doctrina mediocris. {{pn|8}} Ego autem quem timeam lectorem, cum ad te, ne Graecis quidem cedentem in philosophia, audeam scribere? quamquam a te ipso id quidem facio provocatus gratissimo mihi libro, quem ad me de virtute misisti. Sed ex eo credo quibusdam usu venire ut abhorreant a Latinis, quod inciderint in inculta quaedam et horrida, de malis Graecis Latine scripta deterius. Quibus ego assentior, dum modo de iisdem rebus ne Graecos quidem legendos putent. Res vero bonas, verbis electis graviter ornateque dictas, quis non legat? nisi qui se plane Graecum dici velit, ut a Scaevola est praetore salutatus Athenis Albucius. {{pn|9}} Quem quidem locum cum multa venustate et omni sale idem Lucilius, apud quem praeclare Scaevola: {{block center|<poem> Graecum te, Albuci, quam Romanum atque Sabinum, Municipem Ponti, Tritani, centurionum, Praeclarorum hominum ac primorum signiferumque, Maluisti dici. Graece ergo praetor Athenis, Id quod maluisti, te, cum ad me accedi’, saluto: {{Graeca|Χαῖρε}}, inquam, Tite: lictores, turma omni’ cohorsque. {{Graeca|Χαῖρε}}, Tite! hinc hostis mi Albucius, hinc inimicus.</poem>}} {{indent|{{pn|10}} Sed iure Mucius. Ego autem mirari ''satis'' non queo, unde hoc sit tam insolens domesticarum rerum fastidium. Non est omnino hic docendi locus, sed ita sentio et saepe disserui, Latinam linguam non modo non inopem, ut vulgo putarent, sed locupletiorem etiam esse quam Graecam. Quando enim nobis, vel dicam aut oratoribus bonis aut poetis, postea quidem quam fuit quem imitarentur, ullus orationis vel copiosae vel elegantis ornatus defuit?|0}} ==IV.== Ego vero, quoniam forensibus operis, laboribus, periculis non deseruisse mihi videor praesidium, in quo a populo Romano locatus sum, debeo profecto, quantumcumque possum, in eo quoque elaborare, ut sint opera, studio, labore meo doctiores cives mei, nec cum istis tanto opere pugnare, qui Graeca legere malint, modo legant illa ipsa, ne simulent, et iis servire, qui vel utrisque litteris uti velint vel, si suas habent, illas non magno opere desiderent. {{pn|11}} Qui autem alia malunt scribi a nobis, aequi esse debent, quod et scripta multa sunt, sic ut plura nemini e nostris, et scribentur fortasse plura, si vita suppetet: et tamen qui diligenter haec, quae de philosophia litteris mandamus, legere assueverit, iudicabit nulla ad legendum his esse potiora. Quid est enim in vita tanto opere quaerendum, quam cum omnia in philosophia, tum id, quod his libris quaeritur, qui sit finis, quid extremum, quid ultimum, quo sint omnia bene vivendi recteque faciendi consilia referenda, quid sequatur natura ut summum ex rebus expetendis, quid fugiat ut extremum malorum? Qua de re cum sit inter doctissimos summa dissensio, quis alienum putet eius esse dignitatis, quam mihi quisque tribuat, quid in omni munere vitae optimum et verissimum sit, exquirere? {{pn|12}} An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Scaevolam Maniumque Manilium, ab iisque M. Brutus dissentiet, quod et acutum genus est et ad usus civium non inutile nosque ea scripta reliquaque eiusdem generis et legimus libenter et legemus: haec, quae vitam omnem continent, neglegentur? nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Nos autem hanc omnem quaestionem de finibus bonorum et malorum fere a nobis explicatam esse his litteris arbitramur, in quibus, quantum potuimus, non modo quid nobis probaretur, sed etiam quid a singulis philosophiae disciplinis diceretur, persecuti sumus. ==V.== {{pn|13}} Ut autem a facillimis ordiamur, prima veniat in medium Epicuri ratio, quae plerisque notissima est, quam a nobis sic intelleges expositam, ut ab ipsis, qui eam disciplinam probant, non soleat accuratius explicari. Verum enim invenire volumus, non tamquam adversarium aliquem convincere. Accurate autem quondam a L. Torquato, homine omni doctrina erudito, defensa est Epicuri sententia de voluptate, a meque ei responsum, cum C. Triarius, in primis gravis et doctus adulescens, ei disputationi interesset. {{pn|14}} Nam cum ad me in Cumanum salutandi causa uterque venisset, pauca primo inter nos de litteris, quarum summum erat in utroque studium; deinde Torquatus, Quoniam nacti te, inquit, sumus aliquando otiosum, certe audiam, quid sit quod Epicurum nostrum non tu quidem oderis, ut fere faciunt qui ab eo dissentiunt, sed certe non probes, eum, quem ego arbitror unum vidisse verum maximisque erroribus animos hominum liberavisse et omnia tradidisse, quae pertinerent ad bene beateque vivendum: sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit; nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. {{pn|15}} Vide quantum, inquam, fallare, Torquate. Oratio me istius philosophi non offendit; nam et complecitur verbis quod vult et dicit plane quod intellegam: et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem: re mihi non aeque satis facit, et quidem locis pluribus. Sed quot homines, tot sententiae; falli igitur possumus. Quam ob rem tandem, inquit, non satis facit? te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. {{pn|16}} Nisi mihi Phaedrum, inquam, mentitum aut Zenonem putas, quorum utrumque audivi, cum mihi nihil sane praeter sedulitatem probarent, omnes mihi Epicuri sententiae satis notae sunt, atque eos, quos nominavi, cum Attico nostro frequenter audivi, cum miraretur ille quidem utrumque, Phaedrum autem etiam amaret, cotidieque inter nos ea, quae audiebamus, conferebamus, neque erat unquam controversia, quid ego intellegerem, sed quid probarem. ==VI.== {{pn|17}} Quid igitur est? inquit, audire enim cupio, quid non probes. Principio, inquam, in physicis, quibus maxime gloriatur, primum totus est alienus. Democritea dicit, perpauca mutans, sed ita, ut ea, quae corrigere vult, mihi quidem depravare videatur. Ille atomos, quas appellat, id est corpora individua propter soliditatem, censet in infinito inani, in quo nihil nec summum nec infimum nec medium nec ultimum nec extremum sit, ita ferri, ut concursionibus inter se cohaerescant, ex quo efficiantur ea, quae sint quaeque cernantur, omnia, eumque motum atomorum nullo a principio, sed ex aeterno tempore intellegi convenire. {{pn|18}} Epicurus autem, in quibus sequitur Democritum, non fere labitur: quamquam utriusque cum multa non probo, tum illud in primis, quod, cum in rerum natura duo quaerenda sint, unum, quae materia sit, ex qua quaeque res efficiatur, alterum, quae vis sit, quae quidque efficiat, de materia disseruerunt, vim et causam efficiendi reliquerunt. Sed hoc commune vitium: illae Epicuri propriae ruinae; censet enim eadem illa individua et solida corpora ferri deorsum suo pondere ad lineam, hunc naturalem esse omnium corporum motum. {{pn|19}} Deinde ibidem homo acutus, cum illud ocurreret, si omnia deorsum e regione ferrentur et, ut dixi, ad lineam, nunquam fore ut atomus altera alteram posset attingere, [itaque attulit rem commenticiam] declinare dixit atomum perpaulum, quo nihil posset fieri minus; ita effici complexiones et copulationes et adhaesiones atomorum inter se, ex quo efficeretur mundus omnesque partes mundi quaeque in eo essent. Quae cum res tota ficta sit pueriliter, tum ne efficit quidem quod vult. Nam et ipsa declinatio ad libidinem fingitur — ait enim declinare atomum sine causa, quo nihil turpius physico quam fieri quicquam sine causa dicere —, et illum motum naturalem omnium ponderum, ut ipse constituit, e regione inferiorem locum petentium, sine causa eripuit atomis; nec tamen id, cuius causa haec finxerat, assecutus est. {{pn|20}} Nam si omnes atomi declinabunt, nullae umquam cohaerescent, sive aliae declinabunt, aliae suo nutu recte ferentur: primum erit hoc quasi provincias atomis dare, quae recte, quae oblique ferantur, deinde eadem illa atomorum — in quo etiam Democritus haeret — turbulenta concursio hunc mundi ornatum efficere non poterit. Ne illud quidem physici, credere aliquid esse minimum; quod profecto nunquam putavisset, si a Polyaeno, familiari suo, geometrica discere maluisset quam illum etiam ipsum dedocere. Sol Democrito magnus videtur, quippe homini erudito in geometriaque perfecto: huic pedalis fortasse; tantum enim esse censet, quantus videtur, vel paulo aut maiorem aut minorem. {{pn|21}} Ita, quae mutat, ea corrumpit, quae sequitur, sunt tota Democriti. Atomi, inane, imagines, quae {{Graeca|εἴδωλα}} nominant, quorum incursione non solum videamus, sed etiam cogitemus, infinitio ipsa, quam {{Graeca|ἀπειρίαν}} vocant, tota ab illo est; tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum, laudatum a ceteris, ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. ==VII.== {{pn|22}} Iam in altera philosophiae parte, quae est quaerendi ac disserendi, quae {{Graeca|λογική}} dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Tollit definitiones; nihil de dividendo ac partiendo docet; non, quo modo efficiatur concludaturque ratio, tradit; non, qua via captiosa solvantur, ambigua distinguantur, ostendit: iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. {{pn|23}} Confirmat autem illud vel maxime, quod ipsa natura, ut ait ille, sciscat et probet, id est, voluptatem et dolorem: ad haec et quae sequamur et quae fugiamus refert omnia. Quod quamquam Aristippi est a Cyrenaicisque melius liberiusque defenditur, tamen eius modi esse iudico, ut nihil homine videatur indignius. Ad maiora enim quaedam nos natura genuit et conformavit, ut mihi quidem videtur. Ac fieri potest ut errem, sed ita prorsus existimo, neque eum Torquatum, qui hoc primus cognomen invenit, aut torquem illum hosti detraxisse, ut aliquam ex eo perciperet corpore voluptatem, aut cum Latinis tertio consulatu conflixisse apud Veserim propter voluptatem. Quod vero securi percussit filium, privavisse se etiam videtur multis voluptatibus, cum ipsi naturae patrioque amori praetulerit ius maiestatis atque imperii. {{pn|24}} Quid? Torquatus is, qui consul cum Cn. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Silano emancipaverat, ut eum, Macedonum legatis accusantibus, quod pecunias praetorem in provincia cepisse arguerent, causam apud se dicere iuberet reque ex utraque parte audita pronuntiaret, eum non talem videri fuisse in imperio, quales eius maiores fuissent, et in conspectum suum venire vetuit, num quid tibi videtur de voluptatibus suis cogitavisse? Sed ut omittam pericula, labores, dolorem etiam, quem optimus quisque pro patria et pro suis suscipit, ut non modo nullam captet, sed etiam praetereat omnis voluptates, dolores denique quosvis suscipere malit quam deserere ullam officii partem, ad ea, quae hoc non minus declarant, sed videntur leviora, veniamus. {{pn|25}} Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati et erant illa Torquatis. Nunquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Et quod quaeritur saepe, cur tam multi sint Epicurei, sunt aliae quoque causae, sed multitudinem haec maxime allicit, quod ita putant dici ab illo, recta et honesta quae sint, ea facere ipsa per se laetitiam, id est voluptatem. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Nam si concederetur, etiam si ad corpus nihil referatur, ista sua sponte et per se esse iucunda, per se esset et virtus et cognitio rerum, quod minime ille vult, expetenda. {{pn|26}} Haec igitur Epicuri non probo, inquam. De cetero vellem equidem aut ipse doctrinis fuisset instructior — est enim, quod tibi ita videri necesse est, non satis politus iis artibus, quas qui tenent eruditi appellantur —, aut ne deterruisset alios a studiis: quamquam te quidem video minime esse deterritum. ==VIII.== Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse loquerer, tum Triarius leniter arridens, Tu quidem, inquit, totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti. Quid ei reliquisti nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Aliena dixit in physicis, nec ea ipsa, quae tibi probarentur; si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit; disserendi artem nullam habuit; voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum, nam ante Aristippus et ille melius; addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. {{pn|27}} Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt vituperandae: maledicta, contumeliae, tum iracundae contentiones concertationesque in disputando pertinaces indignae philosophia mihi videri solent. {{pn|28}} Tum Torquatus, Prorsus, inquit, assentior; neque enim disputari sine reprehensione, nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Utrum igitur, inquit, percurri omnem Epicuri disciplinam placet, an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Sic faciam igitur, inquit: unam rem explicabo eamque maximam, de physicis alias, et quidem tibi et declinationem istam atomorum et magnitudinem solis probabo et Democriti errata ab Epicuro reprehensa et correcta permulta. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Certe, inquam, pertinax non ero tibique, si mihi probabis ea, quae dices, libenter assentiar. {{pn|29}} Probabo, inquit, modo ista sis aequitate, quam ostendis; sed uti oratione perpetua malo quam interrogare aut interrogari. Ut placet, inquam. ==IX.== Tum dicere exorsus est. Primum igitur, inquit, sic agam, ut ipsi auctori huius disciplinae placet: constituam, quid et quale sit id, de quo quaerimus, non quo ignorare vos arbitrer, sed ut ratione et via procedat oratio. Quaerimus igitur, quid sit extremum et ultimum bonorum, quod omnium philosophorum sententia tale debet esse, ut ad id omnia referri oporteat, ipsum autem nusquam. Hoc Epicurus in voluptate ponit, quod summum bonum esse vult, summumque malum dolorem; idque instituit docere sic: {{pn|30}} omne animal, simul atque natum sit, voluptatem appetere eaque gaudere ut summo bono, dolorem aspernari ut summum malum et, quantum possit, a se repellere, idque facere nondum depravatum, ipsa natura incorrupte atque integre iudicante. Itaque negat opus esse ratione neque disputatione, quam ob rem voluptas expetenda, fugiendus dolor sit. Sentiri haec putat, ut calere ignem, nivem esse albam, mel dulce, quorum nihil oportere exquisitis rationibus confirmare, tantum esse satis admonere; interesse enim inter argumentum conclusionemque rationis et inter mediocrem animadversionem atque admonitionem; altera occulta quaedam et quasi involuta aperiri, altera prompta et aperta iudicari. Etenim quoniam detractis de homine sensibus reliqui nihil est, necesse est, quid aut ad naturam aut contra sit, a natura ipsa iudicari. Ea quid percipit aut quid iudicat, quo aut petat aut fugiat aliquid, praeter voluptatem et dolorem? {{pn|31}} Sunt autem quidam e nostris, qui haec subtilius velint tradere et negent satis esse, quid bonum sit aut quid malum, sensu iudicari, sed animo etiam ac ratione intellegi posse, et voluptatem ipsam per se esse expetendam et dolorem ipsum per se esse fugiendum. Itaque aiunt hanc quasi naturalem atque insitam in animis nostris inesse notionem, ut alterum esse appetendum, alterum aspernandum sentiamus. Alii autem, quibus ego assentior, cum a philosophis compluribus permulta dicantur, cur nec voluptas in bonis sit numeranda nec in malis dolor, non existimant oportere nimium nos causae confidere, sed et argumentandum et accurate disserendum et rationibus conquisitis de voluptate et dolore disputandum putant. ==X.== {{pn|32}} Sed ut perspiciatis, unde omnis iste natus error sit voluptatem accusantium doloremque laudantium, totam rem aperiam eaque ipsa, quae ab illo inventore veritatis et quasi architecto beatae vitae dicta sunt, explicabo. Nemo enim ipsam voluptatem, quia voluptas sit, aspernatur aut odit aut fugit, sed quia consequuntur magni dolores eos, qui ratione voluptatem sequi nesciunt; neque porro quisquam est qui dolorem ipsum, quia dolor sit, amet, consectetur, adipisci velit, sed quia non nunquam eius modi tempora incidunt, ut labore et dolore magnam aliquam quaerat voluptatem. Ut enim ad minima veniam, quis nostrum exercitationem ullam corporis suscipit laboriosam, nisi ut aliquid ex ea commodi consequatur? quis autem vel eum iure reprehenderit, qui in ea voluptate velit esse, quam nihil molestiae consequatur, vel illum, qui dolorem eum fugiat, quo voluptas nulla pariatur? {{pn|33}} At vero eos et accusamus et iusto odio dignissimos ducimus, qui blanditiis praesentium voluptatum deleniti atque corrupti, quos dolores et quas molestias excepturi sint, occaecati cupiditate non provident, similique sunt in culpa, qui officia deserunt mollitia animi, id est laborum et dolorum fuga. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio; nam libero tempore, cum soluta nobis est eligendi optio, cumque nihil impedit, quo minus id, quod maxime placeat, facere possimus, omnis voluptas assumenda est, omnis dolor depellendus. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. {{pn|34}} Hanc ego cum teneam sententiam, quid est cur verear ne ad eam non possim accommodare Torquatos nostros? quos tu paulo ante cum memoriter, tum etiam erga nos amice et benevole collegisti; nec me tamen laudandis maioribus meis corrupisti nec segniorem ad respondendum reddidisti. Quorum facta quem ad modum, quaeso, interpretaris? Sicine eos censes aut in armatum hostem impetum fecisse aut in liberos atque in sanguinem suum tam crudeles fuisse, nihil ut de utilitatibus, nihil ut de commodis suis cogitarent? At id ne ferae quidem faciunt, ut ita ruant itaque turbent, ut, earum motus et impetus quo pertineant, non intellegamus: tu tam egregios viros censes tantas res gessisse sine causa? {{pn|35}} Quae fuerit causa, mox videro; interea hoc tenebo, si ob aliquam causam ista, quae sine dubio praeclara sunt, fecerint, virtutem iis per se ipsam causam non fuisse. Torquem detraxit hosti: et quidem se texit, ne interiret. At magnum periculum adiit: in oculis quidem exercitus. Quid ex eo est consecutus? laudem et caritatem, quae sunt vitae sine metu degendae praesidia firmissima. Filium morte multavit: si sine causa, nollem me ab eo ortum, tam importuno tamque crudeli; sin, ut dolore suo sanciret militaris imperii disciplinam exercitumque in gravissimo bello animadversionis metu contineret, saluti prospexit civium, qua intellegebat contineri suam. {{pn|36}} Atque haec ratio late patet. In quo enim maxime consuevit iactare vestra se oratio, tua praesertim, qui studiose antiqua persequeris, claris et fortibus viris commemorandis eorumque factis non emolumento aliquo, sed ipsius honestatis decore laudandis, id totum evertitur eo delectu rerum, quem modo dixi, constituto, ut aut voluptates omittantur maiorum voluptatum adipiscendarum causa aut dolores suscipiantur maiorum dolorum effugiendorum gratia. ==XI.== {{pn|37}} Sed de clarorum hominum factis illustribus et gloriosis satis hoc loco dictum est; erit enim iam de omnium virtutum cursu ad voluptatem proprius disserendi locus. Nunc autem explicabo, voluptas ipsa quae qualisque sit, ut tollatur error omnis imperitorum, intellegaturque ea, quae voluptaria, delicata, mollis habeatur disciplina, quam gravis, quam continens, quam severa sit. Non enim hanc solam sequimur, quae suavitate aliqua naturam ipsam movet et cum iucunditate quadam percipitur sensibus, sed maximam voluptatem illam habemus, quae percipitur omni dolore detracto. Nam quoniam, cum privamur dolore, ipsa liberatione et vacuitate omnis molestiae gaudemus, omne autem id, quo gaudemus, voluptas est, ut omne, quo offendimur, dolor, doloris omnis privatio recte nominata est voluptas. Ut enim, cum cibo et potione fames sitisque depulsa est, ipsa detractio molestiae consecutionem affert voluptatis, sic in omni re doloris amotio successionem efficit voluptatis. {{pn|38}} Itaque non placuit Epicuro medium esse quiddam inter dolorem et voluptatem: illud enim ipsum, quod quibusdam medium videretur, cum omni dolore careret, non modo voluptatem esse, verum etiam summam voluptatem. Quisquis enim sentit, quem ad modum sit affectus, eum necesse est aut in voluptate esse aut in dolore. Omnis autem privatione doloris putat Epicurus terminari summam voluptatem, ut postea variari voluptas distinguique possit, augeri amplificarique non possit. {{pn|39}} At etiam Athenis, ut a patre audiebam, facete et urbane Stoicos irridente, statua est in Ceramico Chrysippi sedentis porrecta manu, quae manus significet illum in hac esse rogatiuncula delectatum: Num quidnam manus tua sic affecta, quem ad modum affecta nunc est, desiderat? Nihil sane. At, si voluptas esset bonum, desideraret? Ita credo. Non est igitur voluptas bonum. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset; conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Nam si ea sola voluptas esset, quae quasi titillaret sensus, ut ita dicam, et ad eos cum suavitate afflueret et illaberetur, nec manus esse contenta posset nec ulla pars vacuitate doloris sine iucundo motu voluptatis: sin autem summa voluptas est, ut Epicuro placet, nihil dolore, primum tibi recte, Chrysippe, concessum est, nihil desiderare manum, cum ita esset affecta, secundum non recte, si voluptas esset bonum, fuisse desideraturam; idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. ==XII.== {{pn|40}} Extremum autem esse bonorum voluptatem ex hoc facillime perspici potest. Constituamus aliquem magnis, multis, perpetuis fruentem et animo et corpore voluptatibus, nullo dolore nec impediente nec impendente, quem tandem hoc statu praestabiliorem aut magis expetendum possimus dicere? Inesse enim necesse est in eo, qui ita sit affectus, et firmitatem animi nec mortem nec dolorem timentis, quod mors sensu careat, dolor in longinquitate levis, in gravitate brevis soleat esse, ut eius magnitudinem celeritas, diuturnitatem allevatio consoletur. {{pn|41}} Ad ea cum accedit, ut neque divinum numen horreat nec praeteritas voluptates effluere patiatur earumque assidua recordatione laetetur, quid est quod huc possit, quod melius sit, accedere? Statue contra aliquem confectum tantis animi corporisque doloribus, quanti in hominem maximi cadere possunt, nulla spe proposita fore levius aliquando, nulla praeterea neque praesenti nec expectata voluptate, quid eo miserius dici aut fingi potest? Quod si vita doloribus referta maxime fugienda est, summum profecto malum est vivere cum dolore; cui sententiae consentaneum est, ultimum esse bonorum cum voluptate vivere. Nec enim habet nostra mens quicquam, ubi consistat tamquam in extremo, omnesque et metus et aegritudines ad dolorem referuntur, nec praeterea est res ulla, quae sua natura aut sollicitare possit aut angere. {{pn|42}} Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore: quod cum ita sit, perspicuum est omnes rectas res atque laudabiles eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quoniam autem id est vel summum vel ultimum vel extremum bonorum — quod Graeci {{Graeca|τέλος}} nominant,— quod ipsum nullam ad aliam rem, ad id autem res referuntur omnes, fatendum est summum esse bonum iucunde vivere. ==XIII.== Id qui in una virtute ponunt et splendore nominis capti, quid natura postulet, non intellegunt, errore maximo, si Epicurum audire voluerint, liberabuntur. Istae enim vestrae eximiae pulchraeque virtutes nisi voluptatem efficerent, quis eas aut laudabiles aut expetendas arbitraretur? Ut enim medicorum scientiam non ipsius artis, sed bonae valetudinis causa probamus, et gubernatoris ars, quia bene navigandi rationem habet, utilitate, non arte laudatur, sic sapientia, quae ars vivendi putanda est, non expeteretur, si nihil efficeret; nunc expetitur, quod est tamquam artifex conquirendae et comparandae voluptatis. {{pn|43}} Quam autem ego dicam voluptatem, iam videtis, ne invidia verbi labefactetur oratio mea. Nam cum ignoratione rerum bonarum et malarum maxime hominum vita vexetur, ob eumque errorem et voluptatibus maximis saepe priventur et durissimis animi doloribus torqueantur, sapientia est adhibenda, quae et terroribus cupiditatibusque detractis et omnium falsarum opinionum temeritate derepta certissimam se nobis ducem praebeat ad voluptatem. Sapientia enim est una, quae maestitiam pellat ex animis, quae nos exhorrescere metu non sinat; qua praeceptrice in tranquillitate vivi potest omnium cupiditatum ardore restincto. Cupiditates enim sunt insatiabiles, quae non modo singulos homines, sed universas familias evertunt, totam etiam labefactant saepe rem publicam. {{pn|44}} Ex cupiditatibus odia, discidia, discordiae, seditiones, bella nascuntur, nec eae se foris solum iactant, nec tantum in alios caeco impetu incurrunt, sed intus etiam in animis inclusae inter se dissident atque discordant, ex quo vitam amarissimam necesse est effici, ut sapiens solum amputata circumcisaque inanitate omni et errore, naturae finibus contentus, sine aegritudine possit et sine metu vivere. {{pn|45}} Quae est enim aut utilior aut ad bene vivendum aptior partitio quam illa, qua est usus Epicurus? qui unum genus posuit earum cupiditatum, quae essent et naturales et necessariae, alterum, quae naturales essent nec tamen necessariae, tertium, quae nec naturales nec necessariae: quarum ea ratio est, ut necessariae nec opera multa nec impensa expleantur; ne naturales quidem multa desiderant, propterea quod ipsa natura divitias, quibus contenta sit, et parabiles et terminatas habet; inanium autem cupiditatum nec modus ullus nec finis inveniri potest. ==XIV.== {{pn|46}} Quod si vitam omnem perturbari videmus errore et inscientia, sapientiamque esse solam, quae nos a libidinum impetu et a formidinum terrore vindicet et ipsius fortunae modice ferre doceat iniurias et omnes monstret vias, quae ad quietem et tranquillitatem ferant, quid est cur dubitemus dicere, et sapientiam propter voluptates expetendam et insipientiam propter molestias esse fugiendam? {{pn|47}} Eademque ratione ne temperantiam quidem propter se expetendam esse dicemus, sed quia pacem animis afferat et eos quasi concordia quadam placet ac leniat. Temperantia est enim, quae in rebus aut expetendis aut fugiendis ut rationem sequamur monet. Nec enim satis est iudicare, quid faciendum non faciendumve sit, sed stare etiam oportet in eo, quod sit iudicatum. Plerique autem, quod tenere atque servare id, quod ipsi statuerunt, non possunt, victi et debilitati obiecta specie voluptatis tradunt se libidinibus constringendos nec, quid eventurum sit, provident, ob eamque causam propter voluptatem et parvam et non necessariam et quae vel aliter pararetur et qua etiam carere possent sine dolore tum in morbos gravis, tum in damna, tum in dedecora incurrunt, saepe etiam legum iudiciorumque poenis obligantur. {{pn|48}} Qui autem ita frui volunt voluptatibus, ut nulli propter eas consequantur dolores, et qui suum iudicium retinent, ne voluptate victi faciant id, quod sentiant non esse faciendum, ii voluptatem maximam adipiscuntur praetermittenda voluptate. Iidem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem: ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. ==XV.== {{pn|49}} Eadem fortitudinis ratio reperietur. Nam neque laborum perfunctio neque perpessio dolorum per se ipsa allicit, nec patientia nec assiduitas nec vigiliae nec ea ipsa, quae laudatur, industria, ne fortitudo quidem, sed ista sequimur, ut sine cura metuque vivamus animumque et corpus, quantum efficere possimus, molestia liberemus. Ut enim mortis metu omnis quietae vitae status perturbatur et ut succumbere doloribus eosque humili animo imbecilloque ferre miserum est, ob eamque debilitatem animi multi parentes, multi amicos, non nulli patriam, plerique autem se ipsos penitus perdiderunt, sic robustus animus et excelsus omni est liber cura et angore, cum et mortem contemnit, qua qui affecti sunt, in eadem causa sunt qua ante quam nati, et ad dolores ita paratus est, ut meminerit maximos morte finiri, parvos multa habere intervalla requietis, mediocrium nos esse dominos, ut, si tolerabiles sint, feramus, si minus, animo aequo e vita, cum ea non placeat, tamquam e theatro exeamus: quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. ==XVI.== {{pn|50}} Iustitia restat, ut de omni virtute sit dictum; sed similia fere dici possunt. Ut enim sapientiam, temperantiam, fortitudinem copulatas esse docui cum voluptate, ut ab ea nullo modo nec divelli nec distrahi possint, sic de iustitia iudicandum est, quae non modo nunquam nocet cuiquam, sed contra semper aliquid ''affert'' cum sua vi atque natura, quod tranquillet animos, tum spe, nihil earum rerum defuturum, quas natura non depravata desideret. ''Et'' quem ad modum temeritas et libido et ignavia semper animum excruciant et semper sollicitant turbulentaeque sunt, sic ''improbitas si'' cuius in mente consedit, hoc ipso, quod adest, turbulenta est; si vero molita quippiam est, quamvis occulte fecerit, nunquam tamen id confidet fore semper occultum. Plerumque improborum facta primo suspicio insequitur, dein sermo atque fama, tum accusator, tum iudex; multi etiam, ut te consule, ipsi se indicaverunt. {{pn|51}} Quod si qui satis sibi contra hominum conscientiam saepti esse et muniti videntur, deorum tamen horrent easque ipsas sollicitudines, quibus eorum animi noctesque diesque exeduntur, a dis immortalibus supplicii causa importari putant. Quae autem tanta ex improbis factis ad minuendas vitae molestias accessio potest fieri, quanta ad augendas, cum conscientia factorum, tum poena legum odioque civium? Et tamen in quibusdam neque pecuniae modus est neque honoris neque imperii nec libidinum nec epularum nec reliquarum cupiditatum, quas nulla praeda unquam improbe parta minuit potiusque inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. {{pn|52}} Invitat igitur vera ratio bene sanos ad iustitiam, aequitatem, fidem. Neque homini infanti aut impotenti iniuste facta conducunt, qui nec facile efficere possit, quod conetur, nec obtinere, si effecerit, et opes vel fortunae vel ingenii liberalitati magis conveniunt, qua qui utuntur, benevolentiam sibi conciliant et, quod aptissimum est ad quiete vivendum, caritatem, praesertim cum omnino nulla sit causa peccandi. {{pn|53}} Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria: quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Itaque non ob ea solum incommoda, quae eveniunt improbis, fugiendam improbitatem putamus, sed multo etiam magis, quod, cuius in animo versatur, nunquam sinit eum respirare, nunquam acquiescere. {{pn|54}} Quod si ne ipsarum quidem virtutum laus, in qua maxime ceterorum philosophorum exsultat oratio, reperire exitum potest, nisi dirigatur ad voluptatem, voluptas autem est sola, quae nos vocet ad se et alliciat suapte natura, non potest esse dubium, quin id sit summum atque extremum bonorum omnium beateque vivere nihil aliud sit nisi cum voluptate vivere. ==XVII.== {{pn|55}} Huic certae stabilique sententiae quae sint coniuncta, explicabo brevi. Nullus in ipsis error est finibus bonorum et malorum, id est in voluptate aut in dolore, sed in iis rebus peccant, cum, e quibus haec efficiantur, ignorant. Animi autem voluptates et dolores nasci fatemur e corporis voluptatibus et doloribus. Itaque concedo, quod modo dicebas, cadere causa, si qui e nostris aliter existimant, quos quidem video esse multos, sed imperitos; quamquam autem et laetitiam nobis voluptas animi et molestiam dolor afferat, eorum tamen utrumque et ortum esse e corpore et ad corpus referri, nec ob eam causam non multo maiores esse et voluptates et dolores animi quam corporis. Nam corpore nihil nisi praesens et quod adest sentire possumus, animo autem et praeterita et futura. Ut enim aeque doleamus, cum corpore dolemus, fieri tamen permagna accessio potest, si aliquod aeternum et infinitum impendere malum nobis opinemur: quod idem licet transferre in voluptatem, ut ea maior sit, si nihil tale metuamus. {{pn|56}} Iam illud quidem perspicuum est, animi maximam aut voluptatem aut molestiam plus aut ad beatam aut ad miseram vitam afferre momenti, quam eorum utrumvis, si aeque diu sit in corpore. Non placet autem detracta voluptate aegritudinem statim consequi, nisi in voluptatis locum dolor forte successerit; at contra gaudere nosmet omittendis doloribus, etiam si voluptas ea, quae sensum moveat, nulla successerit; eoque intellegi potest, quanta voluptas sit non dolore. {{pn|57}} Sed ut iis bonis erigimur, quae exspectamus, sic laetamur iis, quae recordamur; stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Est autem situm in nobis, ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit, ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. ==XVIII.== O praeclaram beate vivendi et apertam et simplicem et directam viam! Cum enim certe nihil homini possit melius esse quam vacare omni dolore et molestia perfruique maximis et animi et corporis voluptatibus, videtisne, quam nihil praetermittatur, quod vitam adiuvet, quo facilius id, quod propositum est, summum bonum consequamur? Clamat Epicurus, is, quem vos nimis voluptatibus esse deditum dicitis, non posse iucunde vivi, nisi sapienter, honeste iusteque vivatur, nec sapienter, honeste, iuste, nisi iucunde. {{pn|58}} Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus: quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest? Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. {{pn|59}} Quod si corporis gravioribus morbis vitae iucunditas impeditur: quanto magis animi morbis impediri necesse est? Animi autem morbi sunt cupiditates immensae et inanes divitiarum, gloriae, dominationis, libidinosarum etiam voluptatum; accedunt aegritudines, molestiae, maerores, qui exedunt animos conficiuntque curis hominum non intellegentium nihil dolendum esse animo, quod sit a dolore corporis praesenti futurove seiunctum. Nec vero quisquam stultus non horum morborum aliquo laborat: nemo igitur est non miser. {{pn|60}} Accedit etiam mors, quae, quasi saxum Tantalo, semper impendet, tum superstitio, qua qui est imbutus, quietus esse nunquam potest. Praeterea bona praeterita non meminerunt, praesentibus non fruuntur; futura modo exspectant, quae quia certa esse non possunt, conficiuntur et angore et metu, maximeque cruciantur, cum sero sentiunt frustra se aut pecuniae studuisse aut imperiis aut opibus aut gloriae. Nullas enim consequuntur voluptates, quarum potiendi spe inflammati multos labores magnosque susceperant. {{pn|61}} Ecce autem alii minuti et angusti, aut omnia semper desperantes aut malevoli, invidi, difficiles, lucifugi, maledici, morosi, alii autem etiam amatoriis levitatibus dediti, alii petulantes, alii audaces, protervi, iidem intemperantes et ignavi, nunquam in sententia permanentes, quas ob causas in eorum vita nulla est intercapedo molestiae. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus, multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Illi enim negant esse bonum quicquam nisi nescio quam illam umbram, quod appellant honestum non tam solido quam splendido nomine; virtutem autem nixam hoc honesto nullam requirere voluptatem atque ad beate vivendum se ipsa esse contentam. ==XIX.== {{pn|62}} Sed possunt haec quadam ratione dici non modo non repugnantibus, verum etiam approbantibus nobis. Sic enim ab Epicuro sapiens semper beatus inducitur: finitas habet cupiditates, neglegit mortem, de dis immortalibus sine ullo metu vera sentit, non dubitat, si ita melius sit, migrare de vita. His rebus instructus semper est in voluptate; neque enim tempus est ullum, quo non plus voluptatum habeat quam dolorum. Nam et praeterita grate meminit et praesentibus ita potitur, ut animadvertat, quanta sint ea quamque iucunda, neque pendet ex futuris, sed expectat illa, fruitur praesentibus ab iisque vitiis, quae paulo ante collegi, abest plurimum et, cum stultorum vitam cum sua comparat, magna afficitur voluptate. Dolores autem, si qui incurrunt, nunquam vim tantam habent, ut non plus habeat sapiens quod gaudeat quam quod angatur. {{pn|63}} Optime vero Epicurus, quod exiguam dixit fortunam intervenire sapienti maximasque ab eo et gravissimas res consilio ipsius et ratione administrari, neque maiorem voluptatem ex infinito tempore aetatis percipi posse quam ex hoc percipiatur, quod videamus esse finitum. In dialectica autem vestra nullam existimavit esse nec ad melius vivendum nec ad commodius disserendum viam. In physicis plurimum posuit: ea scientia et verborum vis et natura orationis et consequentium repugnantiumve ratio potest perspici; omnium autem rerum natura cognita levamur superstitione, liberamur mortis metu, non conturbamur ignoratione rerum, e qua ipsa horribiles exsistunt saepe formidines; denique etiam morati melius erimus, cum didicerimus, quid natura desideret. Tum vero, si stabilem scientiam rerum tenebimus, servata illa, quae quasi delapsa de caelo est ad cognitionem omnium, regula, ad quam omnia iudicia rerum dirigentur, nunquam ullius oratione victi sententia desistemus. {{pn|64}} Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Quidquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus, qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Sic e physicis et fortitudo sumitur contra mortis timorem et constantia contra metum religionis et sedatio animi omnium rerum occultarum ignoratione sublata et moderatio natura cupiditatum generibusque earum explicatis et, ut modo docui, cognitionis regula et iudicio ab eodem illo constituto veri a falso distinctio traditur. ==XX.== {{pn|65}} Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore; de qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Quod quam magnum sit, fictae veterum fabulae declarant, in quibus tam multis tamque variis ab ultima antiquitate repetitis tria vix amicorum paria reperiuntur, ut ad Orestem pervenias profectus a Theseo. At vero Epicurus una in domo, et ea quidem angusta, quam magnos quantaque amoris conspiratione consentientes tenuit amicorum greges! quod fit etiam nunc ab Epicureis. Sed ad rem redeamus: de hominibus dici non necesse est. {{pn|66}} Tribus igitur modis video esse a nostris de amicitia disputatum. Alii, cum eas voluptates, quae ad amicos pertinerent, negarent esse per se ipsas tam expetendas, quam nostras expeteremus: quo loco videtur quibusdam stabilitas amicitiae vacillare, tuentur tamen eum locum seque facile, ut mihi videtur, expediunt. Ut enim virtutes, de quibus ante dictum est, sic amicitiam negant posse a voluptate discedere. Nam cum solitudo et vita sine amicis insidiarum et metus plena sit, ratio ipsa monet amicitias comparare, quibus partis confirmatur animus et a spe pariendarum voluptatum seiungi non potest. {{pn|67}} Atque ut odia, invidiae, despicationes adversantur voluptatibus, sic amicitiae non modo fautrices fidelissimae, sed etiam effectrices sunt voluptatum tam amicis quam sibi, quibus non solum praesentibus fruuntur, sed etiam spe eriguntur consequentis ac posteri temporis. Quod quia nullo modo sine amicitia firmam et perpetuam iucunditatem vitae tenere possumus, neque vero ipsam amicitiam tueri, nisi aeque amicos et nosmet ipsos diligamus, idcirco et hoc ipsum efficitur in amicitia et amicitia cum voluptate conectitur; nam et laetamur amicorum laetitia aeque atque nostra et pariter dolemus angoribus. {{pn|68}} Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem; quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Praeclare enim Epicurus his paene verbis, Eadem, inquit, sententia confirmavit animum, ne quod aut sempiternum aut diuturnum timeret malum, quae perspexit in hoc ipso vitae spatio amicitiae praesidium esse firmissimum. {{pn|69}} Sunt autem quidam Epicurei timidiores paulo contra vestra convitia, sed tamen satis acuti, qui verentur ne, si amicitiam propter nostram voluptatem expetendam putemus, tota amicitia quasi claudicare videatur. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem, cum autem usus progrediens familiaritatem effecerit, tum amorem efflorescere tantum, ut, etiam si nulla sit utilitas ex amicitia, tamen ipsi amici propter se ipsos amentur. Etenim si loca, si fana, si urbes, si gymnasia, si campum, si canes, si equos, si ludicra exercendi aut venandi consuetudine adamare solemus, quanto id in hominum consuetudine facilius fieri potuerit et iustius? {{pn|70}} Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Quod et posse fieri intellegimus et saepe evenire videmus et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Quibus ex omnibus iudicari potest, non modo non impediri rationem amicitiae, si summum bonum in voluptate ponatur, sed sine hoc institutionem omnino amicitiae non posse reperiri. ==XXI.== {{pn|71}} Quapropter si ea, quae dixi, sole ipso illustriora et clariora sunt, si omnia hausta e fonte naturae, si tota oratio nostra omnem sibi fidem sensibus confirmat, id est incorruptis atque integris testibus, si infantes pueri, mutae etiam bestiae paene loquuntur magistra ac duce natura, nihil esse prosperum nisi voluptatem, nihil asperum nisi dolorem, de quibus neque depravate iudicant neque corrupte, nonne ei maximam gratiam habere debemus, qui hac exaudita quasi voce naturae sic eam firme graviterque comprehenderit, ut omnes bene sanos in viam placatae, tranquillae, quietae, beatae vitae deduceret? Qui quod tibi parum videtur eruditus, ea causa est, quod nullam eruditionem esse duxit, nisi quae beatae vitae disciplinam iuvaret. {{pn|72}} An ille tempus aut in poetis evolvendis, ut ego et Triarius te hortatore facimus, consumeret, in quibus nulla solida utilitas omnisque puerilis est delectatio, aut se, ut Plato, in musicis, geometria, numeris, astris contereret, quae et a falsis initiis profecta vera esse non possunt et, si essent vera, nihil afferrent, quo iucundius, id est quo melius viveremus, — eas ergo artes persequeretur, vivendi artem tantam tamque et operosam et perinde fructuosam relinqueret? Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Quae cum dixisset, Explicavi, inquit, sententiam meam, et eo quidem consilio, tuum iudicium ut cognoscerem, quae mihi facultas, ut id meo arbitratu facerem, ante hoc tempus nunquam est data. g05fonw4mw221ulvdjvrcuy3zrh736p 266390 266371 2026-05-16T08:47:04Z Saumache 27923 266390 wikitext text/x-wiki {{titulus |OperaeTitulus=De finibus bonorum et malorum |OperaeWikiPagina=De finibus bonorum et malorum |SubTitulus=Liber I |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |Annus= 45 a.Ch.n. |Editio=1873, Leipzig: B. G. Teubner; [[w:de:Hugo Holstein|Hugo Holstein]] |Fons=[https://www.google.com/books/edition/M_Tullii_Ciceronis_De_finibus_bonorum_et/LMJ050o2gLoC?gbpv=1&pg=PA1 google books] }} {{Liber |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} ==I.== {{pn|1}} Non eram nescius, Brute, cum, quae summis ingeniis exquisitaque doctrina philosophi Graeco sermone tractavissent, ea Latinis litteris mandaremus, fore ut hic noster labor in varias reprehensiones incurreret; nam quibusdam, et iis quidem non admodum indoctis, totum hoc displicet philosophari. Quidam autem non tam id reprehendunt, si remissius agatur, sed tantum studium tamque multam operam ponendam in eo non arbitrantur. Erunt etiam, et hi quidem eruditi Graecis litteris, contemnentes Latinas, qui se dicant in Graecis legendis operam malle consumere. Postremo aliquos futuros suspicor, qui me ad alias litteras vocent, genus hoc scribendi, etsi sit elegans, personae tamen et dignitatis esse negent. {{pn|2}} Contra quos omnes dicendum breviter existimo: quamquam philosophiae quidem vituperatoribus satis responsum est eo libro, quo a nobis philosophia defensa et collaudata est, cum esset accusata et vituperata ab Hortensio. Qui liber cum et tibi probatus videretur et iis, quos ego posse iudicare arbitrarer, plura suscepi, veritus ne movere hominum studia viderer, retinere non posse. Qui autem, si maxime hoc placeat, moderatius tamen id volunt fieri, difficilem quandam temperantiam postulant in eo, quod semel admissum coerceri reprimique non potest, ut propemodum iustioribus utamur illis, qui omnino avocent a philosophia, quam his, qui rebus infinitis modum constituant in reque eo meliore, quo maior sit, mediocritatem desiderent. {{pn|3}} Sive enim ad sapientiam perveniri potest, non paranda nobis solum ea, sed fruenda etiam est; sive hoc difficile est, tamen nec modus est ullus investigandi veri, nisi inveneris, et quaerendi defetigatio turpis est, cum id, quod quaeritur, sit pulcherrimum. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Nam ut Terentianus Chremes non inhumanus, qui novum vicinum non vult ::fodere aút arare aut áliquid ferre dénique, {{indent|— non enim illum ab industria, sed ab illiberali labore deterret,— sic isti curiosi, quos offendit noster minime nobis iniucundus labor.|0}} ==II.== {{pn|4}} Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. In quibus hoc primum est, in quo admirer, cur in gravissimis rebus non delectet eos sermo patrius, cum idem fabellas Latinas ad verbum e Graecis expressas non inviti legant. Quis enim tam inimicus paene nomini Romano est, qui Ennii Medeam aut Antiopam Pacuvii spernat aut reiciat, quod se iisdem Euripidis fabulis delectari dicat [Latinas litteras oderit]? Synephebos ego, inquit, potius Caecilii aut Andriam Terentii quam utramque Menandri legam? {{pn|5}} A quibus tantum dissentio, ut, cum Sophocles vel optime scripserit Electram, tamen male conversam Atilii mihi legendam putem, de quo Licinius, ‘ferreum scriptorem’, verum, opinor, scriptorem tamen, ut legendus sit. Rudem enim esse omnino in nostris poetis aut inertissimae segnitiae est aut fastidii delicatissimi. Mihi quidem nulli satis eruditi videntur, quibus nostra ignota sunt. An ::Utinám ne in némore {{indent|nihilo minus legimus quam hoc idem Graecum: quae autem de bene beateque vivendo a Platone disputata sunt, haec explicari non placebit Latine? {{pn|6}} Quod si nos non interpretum fungimur munere, sed tuemur ea, quae dicta sunt ab iis, quos probamus, eisque nostrum iudicium et nostrum scribendi ordinem adiungimus, quid habent cur Graeca anteponant iis, quae et splendide dicta neque sint conversa de Graecis? Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Quid? Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? quid? Epicurei num desistunt de iisdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Quod si Graeci leguntur a Graecis iisdem de rebus alia ratione compositis, quid est cur nostri a nostris non legantur?|0}} ==III.== {{pn|7}} Quamquam, si plane sic verterem Platonem aut Aristotelem, ut verterunt nostri poetae fabulas, male, credo, mererer de meis civibus, si ad eorum cognitionem divina illa ingenia transferrem: sed id neque feci adhuc nec mihi tamen ne faciam interdictum puto. Locos quidem quosdam, si videbitur, transferam, et maxime ab iis, quos modo nominavi, cum inciderit ut id apte fieri possit, ut ab Homero Ennius, Afranius a Menandro solet. Nec vero, ut noster Lucilius, recusabo quo minus omnes mea legant. Utinam esset ille Persius! Scipio vero et Rutilius multo etiam magis: quorum ille iudicium reformidans Tarentinis ait se et Consentinis et Siculis scribere. Facete is quidem, sicut alia; sed neque tam docti tum erant, ad quorum iudicium elaboraret, et sunt illius scripta leviora, ut urbanitas summa appareat, doctrina mediocris. {{pn|8}} Ego autem quem timeam lectorem, cum ad te, ne Graecis quidem cedentem in philosophia, audeam scribere? quamquam a te ipso id quidem facio provocatus gratissimo mihi libro, quem ad me de virtute misisti. Sed ex eo credo quibusdam usu venire ut abhorreant a Latinis, quod inciderint in inculta quaedam et horrida, de malis Graecis Latine scripta deterius. Quibus ego assentior, dum modo de iisdem rebus ne Graecos quidem legendos putent. Res vero bonas, verbis electis graviter ornateque dictas, quis non legat? nisi qui se plane Graecum dici velit, ut a Scaevola est praetore salutatus Athenis Albucius. {{pn|9}} Quem quidem locum cum multa venustate et omni sale idem Lucilius, apud quem praeclare Scaevola: {{block center|<poem> Graecum te, Albuci, quam Romanum atque Sabinum, Municipem Ponti, Tritani, centurionum, Praeclarorum hominum ac primorum signiferumque, Maluisti dici. Graece ergo praetor Athenis, Id quod maluisti, te, cum ad me accedi’, saluto: {{Graeca|Χαῖρε}}, inquam, Tite: lictores, turma omni’ cohorsque. {{Graeca|Χαῖρε}}, Tite! hinc hostis mi Albucius, hinc inimicus.</poem>}} {{indent|{{pn|10}} Sed iure Mucius. Ego autem mirari ''satis'' non queo, unde hoc sit tam insolens domesticarum rerum fastidium. Non est omnino hic docendi locus, sed ita sentio et saepe disserui, Latinam linguam non modo non inopem, ut vulgo putarent, sed locupletiorem etiam esse quam Graecam. Quando enim nobis, vel dicam aut oratoribus bonis aut poetis, postea quidem quam fuit quem imitarentur, ullus orationis vel copiosae vel elegantis ornatus defuit?|0}} ==IV.== Ego vero, quoniam forensibus operis, laboribus, periculis non deseruisse mihi videor praesidium, in quo a populo Romano locatus sum, debeo profecto, quantumcumque possum, in eo quoque elaborare, ut sint opera, studio, labore meo doctiores cives mei, nec cum istis tanto opere pugnare, qui Graeca legere malint, modo legant illa ipsa, ne simulent, et iis servire, qui vel utrisque litteris uti velint vel, si suas habent, illas non magno opere desiderent. {{pn|11}} Qui autem alia malunt scribi a nobis, aequi esse debent, quod et scripta multa sunt, sic ut plura nemini e nostris, et scribentur fortasse plura, si vita suppetet: et tamen qui diligenter haec, quae de philosophia litteris mandamus, legere assueverit, iudicabit nulla ad legendum his esse potiora. Quid est enim in vita tanto opere quaerendum, quam cum omnia in philosophia, tum id, quod his libris quaeritur, qui sit finis, quid extremum, quid ultimum, quo sint omnia bene vivendi recteque faciendi consilia referenda, quid sequatur natura ut summum ex rebus expetendis, quid fugiat ut extremum malorum? Qua de re cum sit inter doctissimos summa dissensio, quis alienum putet eius esse dignitatis, quam mihi quisque tribuat, quid in omni munere vitae optimum et verissimum sit, exquirere? {{pn|12}} An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Scaevolam Maniumque Manilium, ab iisque M. Brutus dissentiet, quod et acutum genus est et ad usus civium non inutile nosque ea scripta reliquaque eiusdem generis et legimus libenter et legemus: haec, quae vitam omnem continent, neglegentur? nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Nos autem hanc omnem quaestionem de finibus bonorum et malorum fere a nobis explicatam esse his litteris arbitramur, in quibus, quantum potuimus, non modo quid nobis probaretur, sed etiam quid a singulis philosophiae disciplinis diceretur, persecuti sumus. ==V.== {{pn|13}} Ut autem a facillimis ordiamur, prima veniat in medium Epicuri ratio, quae plerisque notissima est, quam a nobis sic intelleges expositam, ut ab ipsis, qui eam disciplinam probant, non soleat accuratius explicari. Verum enim invenire volumus, non tamquam adversarium aliquem convincere. Accurate autem quondam a L. Torquato, homine omni doctrina erudito, defensa est Epicuri sententia de voluptate, a meque ei responsum, cum C. Triarius, in primis gravis et doctus adulescens, ei disputationi interesset. {{pn|14}} Nam cum ad me in Cumanum salutandi causa uterque venisset, pauca primo inter nos de litteris, quarum summum erat in utroque studium; deinde Torquatus, Quoniam nacti te, inquit, sumus aliquando otiosum, certe audiam, quid sit quod Epicurum nostrum non tu quidem oderis, ut fere faciunt qui ab eo dissentiunt, sed certe non probes, eum, quem ego arbitror unum vidisse verum maximisque erroribus animos hominum liberavisse et omnia tradidisse, quae pertinerent ad bene beateque vivendum: sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit; nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. {{pn|15}} Vide quantum, inquam, fallare, Torquate. Oratio me istius philosophi non offendit; nam et complecitur verbis quod vult et dicit plane quod intellegam: et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem: re mihi non aeque satis facit, et quidem locis pluribus. Sed quot homines, tot sententiae; falli igitur possumus. Quam ob rem tandem, inquit, non satis facit? te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. {{pn|16}} Nisi mihi Phaedrum, inquam, mentitum aut Zenonem putas, quorum utrumque audivi, cum mihi nihil sane praeter sedulitatem probarent, omnes mihi Epicuri sententiae satis notae sunt, atque eos, quos nominavi, cum Attico nostro frequenter audivi, cum miraretur ille quidem utrumque, Phaedrum autem etiam amaret, cotidieque inter nos ea, quae audiebamus, conferebamus, neque erat unquam controversia, quid ego intellegerem, sed quid probarem. ==VI.== {{pn|17}} Quid igitur est? inquit, audire enim cupio, quid non probes. Principio, inquam, in physicis, quibus maxime gloriatur, primum totus est alienus. Democritea dicit, perpauca mutans, sed ita, ut ea, quae corrigere vult, mihi quidem depravare videatur. Ille atomos, quas appellat, id est corpora individua propter soliditatem, censet in infinito inani, in quo nihil nec summum nec infimum nec medium nec ultimum nec extremum sit, ita ferri, ut concursionibus inter se cohaerescant, ex quo efficiantur ea, quae sint quaeque cernantur, omnia, eumque motum atomorum nullo a principio, sed ex aeterno tempore intellegi convenire. {{pn|18}} Epicurus autem, in quibus sequitur Democritum, non fere labitur: quamquam utriusque cum multa non probo, tum illud in primis, quod, cum in rerum natura duo quaerenda sint, unum, quae materia sit, ex qua quaeque res efficiatur, alterum, quae vis sit, quae quidque efficiat, de materia disseruerunt, vim et causam efficiendi reliquerunt. Sed hoc commune vitium: illae Epicuri propriae ruinae; censet enim eadem illa individua et solida corpora ferri deorsum suo pondere ad lineam, hunc naturalem esse omnium corporum motum. {{pn|19}} Deinde ibidem homo acutus, cum illud ocurreret, si omnia deorsum e regione ferrentur et, ut dixi, ad lineam, nunquam fore ut atomus altera alteram posset attingere, [itaque attulit rem commenticiam] declinare dixit atomum perpaulum, quo nihil posset fieri minus; ita effici complexiones et copulationes et adhaesiones atomorum inter se, ex quo efficeretur mundus omnesque partes mundi quaeque in eo essent. Quae cum res tota ficta sit pueriliter, tum ne efficit quidem quod vult. Nam et ipsa declinatio ad libidinem fingitur — ait enim declinare atomum sine causa, quo nihil turpius physico quam fieri quicquam sine causa dicere —, et illum motum naturalem omnium ponderum, ut ipse constituit, e regione inferiorem locum petentium, sine causa eripuit atomis; nec tamen id, cuius causa haec finxerat, assecutus est. {{pn|20}} Nam si omnes atomi declinabunt, nullae umquam cohaerescent, sive aliae declinabunt, aliae suo nutu recte ferentur: primum erit hoc quasi provincias atomis dare, quae recte, quae oblique ferantur, deinde eadem illa atomorum — in quo etiam Democritus haeret — turbulenta concursio hunc mundi ornatum efficere non poterit. Ne illud quidem physici, credere aliquid esse minimum; quod profecto nunquam putavisset, si a Polyaeno, familiari suo, geometrica discere maluisset quam illum etiam ipsum dedocere. Sol Democrito magnus videtur, quippe homini erudito in geometriaque perfecto: huic pedalis fortasse; tantum enim esse censet, quantus videtur, vel paulo aut maiorem aut minorem. {{pn|21}} Ita, quae mutat, ea corrumpit, quae sequitur, sunt tota Democriti. Atomi, inane, imagines, quae {{Graeca|εἴδωλα}} nominant, quorum incursione non solum videamus, sed etiam cogitemus, infinitio ipsa, quam {{Graeca|ἀπειρίαν}} vocant, tota ab illo est; tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum, laudatum a ceteris, ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. ==VII.== {{pn|22}} Iam in altera philosophiae parte, quae est quaerendi ac disserendi, quae {{Graeca|λογική}} dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Tollit definitiones; nihil de dividendo ac partiendo docet; non, quo modo efficiatur concludaturque ratio, tradit; non, qua via captiosa solvantur, ambigua distinguantur, ostendit: iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. {{pn|23}} Confirmat autem illud vel maxime, quod ipsa natura, ut ait ille, sciscat et probet, id est, voluptatem et dolorem: ad haec et quae sequamur et quae fugiamus refert omnia. Quod quamquam Aristippi est a Cyrenaicisque melius liberiusque defenditur, tamen eius modi esse iudico, ut nihil homine videatur indignius. Ad maiora enim quaedam nos natura genuit et conformavit, ut mihi quidem videtur. Ac fieri potest ut errem, sed ita prorsus existimo, neque eum Torquatum, qui hoc primus cognomen invenit, aut torquem illum hosti detraxisse, ut aliquam ex eo perciperet corpore voluptatem, aut cum Latinis tertio consulatu conflixisse apud Veserim propter voluptatem. Quod vero securi percussit filium, privavisse se etiam videtur multis voluptatibus, cum ipsi naturae patrioque amori praetulerit ius maiestatis atque imperii. {{pn|24}} Quid? Torquatus is, qui consul cum Cn. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Silano emancipaverat, ut eum, Macedonum legatis accusantibus, quod pecunias praetorem in provincia cepisse arguerent, causam apud se dicere iuberet reque ex utraque parte audita pronuntiaret, eum non talem videri fuisse in imperio, quales eius maiores fuissent, et in conspectum suum venire vetuit, num quid tibi videtur de voluptatibus suis cogitavisse? Sed ut omittam pericula, labores, dolorem etiam, quem optimus quisque pro patria et pro suis suscipit, ut non modo nullam captet, sed etiam praetereat omnis voluptates, dolores denique quosvis suscipere malit quam deserere ullam officii partem, ad ea, quae hoc non minus declarant, sed videntur leviora, veniamus. {{pn|25}} Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati et erant illa Torquatis. Nunquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Et quod quaeritur saepe, cur tam multi sint Epicurei, sunt aliae quoque causae, sed multitudinem haec maxime allicit, quod ita putant dici ab illo, recta et honesta quae sint, ea facere ipsa per se laetitiam, id est voluptatem. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Nam si concederetur, etiam si ad corpus nihil referatur, ista sua sponte et per se esse iucunda, per se esset et virtus et cognitio rerum, quod minime ille vult, expetenda. {{pn|26}} Haec igitur Epicuri non probo, inquam. De cetero vellem equidem aut ipse doctrinis fuisset instructior — est enim, quod tibi ita videri necesse est, non satis politus iis artibus, quas qui tenent eruditi appellantur —, aut ne deterruisset alios a studiis: quamquam te quidem video minime esse deterritum. ==VIII.== Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse loquerer, tum Triarius leniter arridens, Tu quidem, inquit, totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti. Quid ei reliquisti nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Aliena dixit in physicis, nec ea ipsa, quae tibi probarentur; si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit; disserendi artem nullam habuit; voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum, nam ante Aristippus et ille melius; addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. {{pn|27}} Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt vituperandae: maledicta, contumeliae, tum iracundae contentiones concertationesque in disputando pertinaces indignae philosophia mihi videri solent. {{pn|28}} Tum Torquatus, Prorsus, inquit, assentior; neque enim disputari sine reprehensione, nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Utrum igitur, inquit, percurri omnem Epicuri disciplinam placet, an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Sic faciam igitur, inquit: unam rem explicabo eamque maximam, de physicis alias, et quidem tibi et declinationem istam atomorum et magnitudinem solis probabo et Democriti errata ab Epicuro reprehensa et correcta permulta. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Certe, inquam, pertinax non ero tibique, si mihi probabis ea, quae dices, libenter assentiar. {{pn|29}} Probabo, inquit, modo ista sis aequitate, quam ostendis; sed uti oratione perpetua malo quam interrogare aut interrogari. Ut placet, inquam. ==IX.== Tum dicere exorsus est. Primum igitur, inquit, sic agam, ut ipsi auctori huius disciplinae placet: constituam, quid et quale sit id, de quo quaerimus, non quo ignorare vos arbitrer, sed ut ratione et via procedat oratio. Quaerimus igitur, quid sit extremum et ultimum bonorum, quod omnium philosophorum sententia tale debet esse, ut ad id omnia referri oporteat, ipsum autem nusquam. Hoc Epicurus in voluptate ponit, quod summum bonum esse vult, summumque malum dolorem; idque instituit docere sic: {{pn|30}} omne animal, simul atque natum sit, voluptatem appetere eaque gaudere ut summo bono, dolorem aspernari ut summum malum et, quantum possit, a se repellere, idque facere nondum depravatum, ipsa natura incorrupte atque integre iudicante. Itaque negat opus esse ratione neque disputatione, quam ob rem voluptas expetenda, fugiendus dolor sit. Sentiri haec putat, ut calere ignem, nivem esse albam, mel dulce, quorum nihil oportere exquisitis rationibus confirmare, tantum esse satis admonere; interesse enim inter argumentum conclusionemque rationis et inter mediocrem animadversionem atque admonitionem; altera occulta quaedam et quasi involuta aperiri, altera prompta et aperta iudicari. Etenim quoniam detractis de homine sensibus reliqui nihil est, necesse est, quid aut ad naturam aut contra sit, a natura ipsa iudicari. Ea quid percipit aut quid iudicat, quo aut petat aut fugiat aliquid, praeter voluptatem et dolorem? {{pn|31}} Sunt autem quidam e nostris, qui haec subtilius velint tradere et negent satis esse, quid bonum sit aut quid malum, sensu iudicari, sed animo etiam ac ratione intellegi posse, et voluptatem ipsam per se esse expetendam et dolorem ipsum per se esse fugiendum. Itaque aiunt hanc quasi naturalem atque insitam in animis nostris inesse notionem, ut alterum esse appetendum, alterum aspernandum sentiamus. Alii autem, quibus ego assentior, cum a philosophis compluribus permulta dicantur, cur nec voluptas in bonis sit numeranda nec in malis dolor, non existimant oportere nimium nos causae confidere, sed et argumentandum et accurate disserendum et rationibus conquisitis de voluptate et dolore disputandum putant. ==X.== {{pn|32}} Sed ut perspiciatis, unde omnis iste natus error sit voluptatem accusantium doloremque laudantium, totam rem aperiam eaque ipsa, quae ab illo inventore veritatis et quasi architecto beatae vitae dicta sunt, explicabo. Nemo enim ipsam voluptatem, quia voluptas sit, aspernatur aut odit aut fugit, sed quia consequuntur magni dolores eos, qui ratione voluptatem sequi nesciunt; neque porro quisquam est qui dolorem ipsum, quia dolor sit, amet, consectetur, adipisci velit, sed quia non nunquam eius modi tempora incidunt, ut labore et dolore magnam aliquam quaerat voluptatem. Ut enim ad minima veniam, quis nostrum exercitationem ullam corporis suscipit laboriosam, nisi ut aliquid ex ea commodi consequatur? quis autem vel eum iure reprehenderit, qui in ea voluptate velit esse, quam nihil molestiae consequatur, vel illum, qui dolorem eum fugiat, quo voluptas nulla pariatur? {{pn|33}} At vero eos et accusamus et iusto odio dignissimos ducimus, qui blanditiis praesentium voluptatum deleniti atque corrupti, quos dolores et quas molestias excepturi sint, occaecati cupiditate non provident, similique sunt in culpa, qui officia deserunt mollitia animi, id est laborum et dolorum fuga. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio; nam libero tempore, cum soluta nobis est eligendi optio, cumque nihil impedit, quo minus id, quod maxime placeat, facere possimus, omnis voluptas assumenda est, omnis dolor depellendus. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. {{pn|34}} Hanc ego cum teneam sententiam, quid est cur verear ne ad eam non possim accommodare Torquatos nostros? quos tu paulo ante cum memoriter, tum etiam erga nos amice et benevole collegisti; nec me tamen laudandis maioribus meis corrupisti nec segniorem ad respondendum reddidisti. Quorum facta quem ad modum, quaeso, interpretaris? Sicine eos censes aut in armatum hostem impetum fecisse aut in liberos atque in sanguinem suum tam crudeles fuisse, nihil ut de utilitatibus, nihil ut de commodis suis cogitarent? At id ne ferae quidem faciunt, ut ita ruant itaque turbent, ut, earum motus et impetus quo pertineant, non intellegamus: tu tam egregios viros censes tantas res gessisse sine causa? {{pn|35}} Quae fuerit causa, mox videro; interea hoc tenebo, si ob aliquam causam ista, quae sine dubio praeclara sunt, fecerint, virtutem iis per se ipsam causam non fuisse. Torquem detraxit hosti: et quidem se texit, ne interiret. At magnum periculum adiit: in oculis quidem exercitus. Quid ex eo est consecutus? laudem et caritatem, quae sunt vitae sine metu degendae praesidia firmissima. Filium morte multavit: si sine causa, nollem me ab eo ortum, tam importuno tamque crudeli; sin, ut dolore suo sanciret militaris imperii disciplinam exercitumque in gravissimo bello animadversionis metu contineret, saluti prospexit civium, qua intellegebat contineri suam. {{pn|36}} Atque haec ratio late patet. In quo enim maxime consuevit iactare vestra se oratio, tua praesertim, qui studiose antiqua persequeris, claris et fortibus viris commemorandis eorumque factis non emolumento aliquo, sed ipsius honestatis decore laudandis, id totum evertitur eo delectu rerum, quem modo dixi, constituto, ut aut voluptates omittantur maiorum voluptatum adipiscendarum causa aut dolores suscipiantur maiorum dolorum effugiendorum gratia. ==XI.== {{pn|37}} Sed de clarorum hominum factis illustribus et gloriosis satis hoc loco dictum est; erit enim iam de omnium virtutum cursu ad voluptatem proprius disserendi locus. Nunc autem explicabo, voluptas ipsa quae qualisque sit, ut tollatur error omnis imperitorum, intellegaturque ea, quae voluptaria, delicata, mollis habeatur disciplina, quam gravis, quam continens, quam severa sit. Non enim hanc solam sequimur, quae suavitate aliqua naturam ipsam movet et cum iucunditate quadam percipitur sensibus, sed maximam voluptatem illam habemus, quae percipitur omni dolore detracto. Nam quoniam, cum privamur dolore, ipsa liberatione et vacuitate omnis molestiae gaudemus, omne autem id, quo gaudemus, voluptas est, ut omne, quo offendimur, dolor, doloris omnis privatio recte nominata est voluptas. Ut enim, cum cibo et potione fames sitisque depulsa est, ipsa detractio molestiae consecutionem affert voluptatis, sic in omni re doloris amotio successionem efficit voluptatis. {{pn|38}} Itaque non placuit Epicuro medium esse quiddam inter dolorem et voluptatem: illud enim ipsum, quod quibusdam medium videretur, cum omni dolore careret, non modo voluptatem esse, verum etiam summam voluptatem. Quisquis enim sentit, quem ad modum sit affectus, eum necesse est aut in voluptate esse aut in dolore. Omnis autem privatione doloris putat Epicurus terminari summam voluptatem, ut postea variari voluptas distinguique possit, augeri amplificarique non possit. {{pn|39}} At etiam Athenis, ut a patre audiebam, facete et urbane Stoicos irridente, statua est in Ceramico Chrysippi sedentis porrecta manu, quae manus significet illum in hac esse rogatiuncula delectatum: Num quidnam manus tua sic affecta, quem ad modum affecta nunc est, desiderat? Nihil sane. At, si voluptas esset bonum, desideraret? Ita credo. Non est igitur voluptas bonum. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset; conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Nam si ea sola voluptas esset, quae quasi titillaret sensus, ut ita dicam, et ad eos cum suavitate afflueret et illaberetur, nec manus esse contenta posset nec ulla pars vacuitate doloris sine iucundo motu voluptatis: sin autem summa voluptas est, ut Epicuro placet, nihil dolore, primum tibi recte, Chrysippe, concessum est, nihil desiderare manum, cum ita esset affecta, secundum non recte, si voluptas esset bonum, fuisse desideraturam; idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. ==XII.== {{pn|40}} Extremum autem esse bonorum voluptatem ex hoc facillime perspici potest. Constituamus aliquem magnis, multis, perpetuis fruentem et animo et corpore voluptatibus, nullo dolore nec impediente nec impendente, quem tandem hoc statu praestabiliorem aut magis expetendum possimus dicere? Inesse enim necesse est in eo, qui ita sit affectus, et firmitatem animi nec mortem nec dolorem timentis, quod mors sensu careat, dolor in longinquitate levis, in gravitate brevis soleat esse, ut eius magnitudinem celeritas, diuturnitatem allevatio consoletur. {{pn|41}} Ad ea cum accedit, ut neque divinum numen horreat nec praeteritas voluptates effluere patiatur earumque assidua recordatione laetetur, quid est quod huc possit, quod melius sit, accedere? Statue contra aliquem confectum tantis animi corporisque doloribus, quanti in hominem maximi cadere possunt, nulla spe proposita fore levius aliquando, nulla praeterea neque praesenti nec expectata voluptate, quid eo miserius dici aut fingi potest? Quod si vita doloribus referta maxime fugienda est, summum profecto malum est vivere cum dolore; cui sententiae consentaneum est, ultimum esse bonorum cum voluptate vivere. Nec enim habet nostra mens quicquam, ubi consistat tamquam in extremo, omnesque et metus et aegritudines ad dolorem referuntur, nec praeterea est res ulla, quae sua natura aut sollicitare possit aut angere. {{pn|42}} Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore: quod cum ita sit, perspicuum est omnes rectas res atque laudabiles eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quoniam autem id est vel summum vel ultimum vel extremum bonorum — quod Graeci {{Graeca|τέλος}} nominant,— quod ipsum nullam ad aliam rem, ad id autem res referuntur omnes, fatendum est summum esse bonum iucunde vivere. ==XIII.== Id qui in una virtute ponunt et splendore nominis capti, quid natura postulet, non intellegunt, errore maximo, si Epicurum audire voluerint, liberabuntur. Istae enim vestrae eximiae pulchraeque virtutes nisi voluptatem efficerent, quis eas aut laudabiles aut expetendas arbitraretur? Ut enim medicorum scientiam non ipsius artis, sed bonae valetudinis causa probamus, et gubernatoris ars, quia bene navigandi rationem habet, utilitate, non arte laudatur, sic sapientia, quae ars vivendi putanda est, non expeteretur, si nihil efficeret; nunc expetitur, quod est tamquam artifex conquirendae et comparandae voluptatis. {{pn|43}} Quam autem ego dicam voluptatem, iam videtis, ne invidia verbi labefactetur oratio mea. Nam cum ignoratione rerum bonarum et malarum maxime hominum vita vexetur, ob eumque errorem et voluptatibus maximis saepe priventur et durissimis animi doloribus torqueantur, sapientia est adhibenda, quae et terroribus cupiditatibusque detractis et omnium falsarum opinionum temeritate derepta certissimam se nobis ducem praebeat ad voluptatem. Sapientia enim est una, quae maestitiam pellat ex animis, quae nos exhorrescere metu non sinat; qua praeceptrice in tranquillitate vivi potest omnium cupiditatum ardore restincto. Cupiditates enim sunt insatiabiles, quae non modo singulos homines, sed universas familias evertunt, totam etiam labefactant saepe rem publicam. {{pn|44}} Ex cupiditatibus odia, discidia, discordiae, seditiones, bella nascuntur, nec eae se foris solum iactant, nec tantum in alios caeco impetu incurrunt, sed intus etiam in animis inclusae inter se dissident atque discordant, ex quo vitam amarissimam necesse est effici, ut sapiens solum amputata circumcisaque inanitate omni et errore, naturae finibus contentus, sine aegritudine possit et sine metu vivere. {{pn|45}} Quae est enim aut utilior aut ad bene vivendum aptior partitio quam illa, qua est usus Epicurus? qui unum genus posuit earum cupiditatum, quae essent et naturales et necessariae, alterum, quae naturales essent nec tamen necessariae, tertium, quae nec naturales nec necessariae: quarum ea ratio est, ut necessariae nec opera multa nec impensa expleantur; ne naturales quidem multa desiderant, propterea quod ipsa natura divitias, quibus contenta sit, et parabiles et terminatas habet; inanium autem cupiditatum nec modus ullus nec finis inveniri potest. ==XIV.== {{pn|46}} Quod si vitam omnem perturbari videmus errore et inscientia, sapientiamque esse solam, quae nos a libidinum impetu et a formidinum terrore vindicet et ipsius fortunae modice ferre doceat iniurias et omnes monstret vias, quae ad quietem et tranquillitatem ferant, quid est cur dubitemus dicere, et sapientiam propter voluptates expetendam et insipientiam propter molestias esse fugiendam? {{pn|47}} Eademque ratione ne temperantiam quidem propter se expetendam esse dicemus, sed quia pacem animis afferat et eos quasi concordia quadam placet ac leniat. Temperantia est enim, quae in rebus aut expetendis aut fugiendis ut rationem sequamur monet. Nec enim satis est iudicare, quid faciendum non faciendumve sit, sed stare etiam oportet in eo, quod sit iudicatum. Plerique autem, quod tenere atque servare id, quod ipsi statuerunt, non possunt, victi et debilitati obiecta specie voluptatis tradunt se libidinibus constringendos nec, quid eventurum sit, provident, ob eamque causam propter voluptatem et parvam et non necessariam et quae vel aliter pararetur et qua etiam carere possent sine dolore tum in morbos gravis, tum in damna, tum in dedecora incurrunt, saepe etiam legum iudiciorumque poenis obligantur. {{pn|48}} Qui autem ita frui volunt voluptatibus, ut nulli propter eas consequantur dolores, et qui suum iudicium retinent, ne voluptate victi faciant id, quod sentiant non esse faciendum, ii voluptatem maximam adipiscuntur praetermittenda voluptate. Iidem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem: ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. ==XV.== {{pn|49}} Eadem fortitudinis ratio reperietur. Nam neque laborum perfunctio neque perpessio dolorum per se ipsa allicit, nec patientia nec assiduitas nec vigiliae nec ea ipsa, quae laudatur, industria, ne fortitudo quidem, sed ista sequimur, ut sine cura metuque vivamus animumque et corpus, quantum efficere possimus, molestia liberemus. Ut enim mortis metu omnis quietae vitae status perturbatur et ut succumbere doloribus eosque humili animo imbecilloque ferre miserum est, ob eamque debilitatem animi multi parentes, multi amicos, non nulli patriam, plerique autem se ipsos penitus perdiderunt, sic robustus animus et excelsus omni est liber cura et angore, cum et mortem contemnit, qua qui affecti sunt, in eadem causa sunt qua ante quam nati, et ad dolores ita paratus est, ut meminerit maximos morte finiri, parvos multa habere intervalla requietis, mediocrium nos esse dominos, ut, si tolerabiles sint, feramus, si minus, animo aequo e vita, cum ea non placeat, tamquam e theatro exeamus: quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. ==XVI.== {{pn|50}} Iustitia restat, ut de omni virtute sit dictum; sed similia fere dici possunt. Ut enim sapientiam, temperantiam, fortitudinem copulatas esse docui cum voluptate, ut ab ea nullo modo nec divelli nec distrahi possint, sic de iustitia iudicandum est, quae non modo nunquam nocet cuiquam, sed contra semper aliquid ''affert'' cum sua vi atque natura, quod tranquillet animos, tum spe, nihil earum rerum defuturum, quas natura non depravata desideret. ''Et'' quem ad modum temeritas et libido et ignavia semper animum excruciant et semper sollicitant turbulentaeque sunt, sic ''improbitas si'' cuius in mente consedit, hoc ipso, quod adest, turbulenta est; si vero molita quippiam est, quamvis occulte fecerit, nunquam tamen id confidet fore semper occultum. Plerumque improborum facta primo suspicio insequitur, dein sermo atque fama, tum accusator, tum iudex; multi etiam, ut te consule, ipsi se indicaverunt. {{pn|51}} Quod si qui satis sibi contra hominum conscientiam saepti esse et muniti videntur, deorum tamen horrent easque ipsas sollicitudines, quibus eorum animi noctesque diesque exeduntur, a dis immortalibus supplicii causa importari putant. Quae autem tanta ex improbis factis ad minuendas vitae molestias accessio potest fieri, quanta ad augendas, cum conscientia factorum, tum poena legum odioque civium? Et tamen in quibusdam neque pecuniae modus est neque honoris neque imperii nec libidinum nec epularum nec reliquarum cupiditatum, quas nulla praeda unquam improbe parta minuit potiusque inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. {{pn|52}} Invitat igitur vera ratio bene sanos ad iustitiam, aequitatem, fidem. Neque homini infanti aut impotenti iniuste facta conducunt, qui nec facile efficere possit, quod conetur, nec obtinere, si effecerit, et opes vel fortunae vel ingenii liberalitati magis conveniunt, qua qui utuntur, benevolentiam sibi conciliant et, quod aptissimum est ad quiete vivendum, caritatem, praesertim cum omnino nulla sit causa peccandi. {{pn|53}} Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria: quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Itaque non ob ea solum incommoda, quae eveniunt improbis, fugiendam improbitatem putamus, sed multo etiam magis, quod, cuius in animo versatur, nunquam sinit eum respirare, nunquam acquiescere. {{pn|54}} Quod si ne ipsarum quidem virtutum laus, in qua maxime ceterorum philosophorum exsultat oratio, reperire exitum potest, nisi dirigatur ad voluptatem, voluptas autem est sola, quae nos vocet ad se et alliciat suapte natura, non potest esse dubium, quin id sit summum atque extremum bonorum omnium beateque vivere nihil aliud sit nisi cum voluptate vivere. ==XVII.== {{pn|55}} Huic certae stabilique sententiae quae sint coniuncta, explicabo brevi. Nullus in ipsis error est finibus bonorum et malorum, id est in voluptate aut in dolore, sed in iis rebus peccant, cum, e quibus haec efficiantur, ignorant. Animi autem voluptates et dolores nasci fatemur e corporis voluptatibus et doloribus. Itaque concedo, quod modo dicebas, cadere causa, si qui e nostris aliter existimant, quos quidem video esse multos, sed imperitos; quamquam autem et laetitiam nobis voluptas animi et molestiam dolor afferat, eorum tamen utrumque et ortum esse e corpore et ad corpus referri, nec ob eam causam non multo maiores esse et voluptates et dolores animi quam corporis. Nam corpore nihil nisi praesens et quod adest sentire possumus, animo autem et praeterita et futura. Ut enim aeque doleamus, cum corpore dolemus, fieri tamen permagna accessio potest, si aliquod aeternum et infinitum impendere malum nobis opinemur: quod idem licet transferre in voluptatem, ut ea maior sit, si nihil tale metuamus. {{pn|56}} Iam illud quidem perspicuum est, animi maximam aut voluptatem aut molestiam plus aut ad beatam aut ad miseram vitam afferre momenti, quam eorum utrumvis, si aeque diu sit in corpore. Non placet autem detracta voluptate aegritudinem statim consequi, nisi in voluptatis locum dolor forte successerit; at contra gaudere nosmet omittendis doloribus, etiam si voluptas ea, quae sensum moveat, nulla successerit; eoque intellegi potest, quanta voluptas sit non dolore. {{pn|57}} Sed ut iis bonis erigimur, quae exspectamus, sic laetamur iis, quae recordamur; stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Est autem situm in nobis, ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit, ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. ==XVIII.== O praeclaram beate vivendi et apertam et simplicem et directam viam! Cum enim certe nihil homini possit melius esse quam vacare omni dolore et molestia perfruique maximis et animi et corporis voluptatibus, videtisne, quam nihil praetermittatur, quod vitam adiuvet, quo facilius id, quod propositum est, summum bonum consequamur? Clamat Epicurus, is, quem vos nimis voluptatibus esse deditum dicitis, non posse iucunde vivi, nisi sapienter, honeste iusteque vivatur, nec sapienter, honeste, iuste, nisi iucunde. {{pn|58}} Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus: quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest? Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. {{pn|59}} Quod si corporis gravioribus morbis vitae iucunditas impeditur: quanto magis animi morbis impediri necesse est? Animi autem morbi sunt cupiditates immensae et inanes divitiarum, gloriae, dominationis, libidinosarum etiam voluptatum; accedunt aegritudines, molestiae, maerores, qui exedunt animos conficiuntque curis hominum non intellegentium nihil dolendum esse animo, quod sit a dolore corporis praesenti futurove seiunctum. Nec vero quisquam stultus non horum morborum aliquo laborat: nemo igitur est non miser. {{pn|60}} Accedit etiam mors, quae, quasi saxum Tantalo, semper impendet, tum superstitio, qua qui est imbutus, quietus esse nunquam potest. Praeterea bona praeterita non meminerunt, praesentibus non fruuntur; futura modo exspectant, quae quia certa esse non possunt, conficiuntur et angore et metu, maximeque cruciantur, cum sero sentiunt frustra se aut pecuniae studuisse aut imperiis aut opibus aut gloriae. Nullas enim consequuntur voluptates, quarum potiendi spe inflammati multos labores magnosque susceperant. {{pn|61}} Ecce autem alii minuti et angusti, aut omnia semper desperantes aut malevoli, invidi, difficiles, lucifugi, maledici, morosi, alii autem etiam amatoriis levitatibus dediti, alii petulantes, alii audaces, protervi, iidem intemperantes et ignavi, nunquam in sententia permanentes, quas ob causas in eorum vita nulla est intercapedo molestiae. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus, multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Illi enim negant esse bonum quicquam nisi nescio quam illam umbram, quod appellant honestum non tam solido quam splendido nomine; virtutem autem nixam hoc honesto nullam requirere voluptatem atque ad beate vivendum se ipsa esse contentam. ==XIX.== {{pn|62}} Sed possunt haec quadam ratione dici non modo non repugnantibus, verum etiam approbantibus nobis. Sic enim ab Epicuro sapiens semper beatus inducitur: finitas habet cupiditates, neglegit mortem, de dis immortalibus sine ullo metu vera sentit, non dubitat, si ita melius sit, migrare de vita. His rebus instructus semper est in voluptate; neque enim tempus est ullum, quo non plus voluptatum habeat quam dolorum. Nam et praeterita grate meminit et praesentibus ita potitur, ut animadvertat, quanta sint ea quamque iucunda, neque pendet ex futuris, sed expectat illa, fruitur praesentibus ab iisque vitiis, quae paulo ante collegi, abest plurimum et, cum stultorum vitam cum sua comparat, magna afficitur voluptate. Dolores autem, si qui incurrunt, nunquam vim tantam habent, ut non plus habeat sapiens quod gaudeat quam quod angatur. {{pn|63}} Optime vero Epicurus, quod exiguam dixit fortunam intervenire sapienti maximasque ab eo et gravissimas res consilio ipsius et ratione administrari, neque maiorem voluptatem ex infinito tempore aetatis percipi posse quam ex hoc percipiatur, quod videamus esse finitum. In dialectica autem vestra nullam existimavit esse nec ad melius vivendum nec ad commodius disserendum viam. In physicis plurimum posuit: ea scientia et verborum vis et natura orationis et consequentium repugnantiumve ratio potest perspici; omnium autem rerum natura cognita levamur superstitione, liberamur mortis metu, non conturbamur ignoratione rerum, e qua ipsa horribiles exsistunt saepe formidines; denique etiam morati melius erimus, cum didicerimus, quid natura desideret. Tum vero, si stabilem scientiam rerum tenebimus, servata illa, quae quasi delapsa de caelo est ad cognitionem omnium, regula, ad quam omnia iudicia rerum dirigentur, nunquam ullius oratione victi sententia desistemus. {{pn|64}} Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Quidquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus, qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Sic e physicis et fortitudo sumitur contra mortis timorem et constantia contra metum religionis et sedatio animi omnium rerum occultarum ignoratione sublata et moderatio natura cupiditatum generibusque earum explicatis et, ut modo docui, cognitionis regula et iudicio ab eodem illo constituto veri a falso distinctio traditur. ==XX.== {{pn|65}} Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore; de qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Quod quam magnum sit, fictae veterum fabulae declarant, in quibus tam multis tamque variis ab ultima antiquitate repetitis tria vix amicorum paria reperiuntur, ut ad Orestem pervenias profectus a Theseo. At vero Epicurus una in domo, et ea quidem angusta, quam magnos quantaque amoris conspiratione consentientes tenuit amicorum greges! quod fit etiam nunc ab Epicureis. Sed ad rem redeamus: de hominibus dici non necesse est. {{pn|66}} Tribus igitur modis video esse a nostris de amicitia disputatum. Alii, cum eas voluptates, quae ad amicos pertinerent, negarent esse per se ipsas tam expetendas, quam nostras expeteremus: quo loco videtur quibusdam stabilitas amicitiae vacillare, tuentur tamen eum locum seque facile, ut mihi videtur, expediunt. Ut enim virtutes, de quibus ante dictum est, sic amicitiam negant posse a voluptate discedere. Nam cum solitudo et vita sine amicis insidiarum et metus plena sit, ratio ipsa monet amicitias comparare, quibus partis confirmatur animus et a spe pariendarum voluptatum seiungi non potest. {{pn|67}} Atque ut odia, invidiae, despicationes adversantur voluptatibus, sic amicitiae non modo fautrices fidelissimae, sed etiam effectrices sunt voluptatum tam amicis quam sibi, quibus non solum praesentibus fruuntur, sed etiam spe eriguntur consequentis ac posteri temporis. Quod quia nullo modo sine amicitia firmam et perpetuam iucunditatem vitae tenere possumus, neque vero ipsam amicitiam tueri, nisi aeque amicos et nosmet ipsos diligamus, idcirco et hoc ipsum efficitur in amicitia et amicitia cum voluptate conectitur; nam et laetamur amicorum laetitia aeque atque nostra et pariter dolemus angoribus. {{pn|68}} Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem; quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Praeclare enim Epicurus his paene verbis, Eadem, inquit, sententia confirmavit animum, ne quod aut sempiternum aut diuturnum timeret malum, quae perspexit in hoc ipso vitae spatio amicitiae praesidium esse firmissimum. {{pn|69}} Sunt autem quidam Epicurei timidiores paulo contra vestra convitia, sed tamen satis acuti, qui verentur ne, si amicitiam propter nostram voluptatem expetendam putemus, tota amicitia quasi claudicare videatur. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem, cum autem usus progrediens familiaritatem effecerit, tum amorem efflorescere tantum, ut, etiam si nulla sit utilitas ex amicitia, tamen ipsi amici propter se ipsos amentur. Etenim si loca, si fana, si urbes, si gymnasia, si campum, si canes, si equos, si ludicra exercendi aut venandi consuetudine adamare solemus, quanto id in hominum consuetudine facilius fieri potuerit et iustius? {{pn|70}} Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Quod et posse fieri intellegimus et saepe evenire videmus et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Quibus ex omnibus iudicari potest, non modo non impediri rationem amicitiae, si summum bonum in voluptate ponatur, sed sine hoc institutionem omnino amicitiae non posse reperiri. ==XXI.== {{pn|71}} Quapropter si ea, quae dixi, sole ipso illustriora et clariora sunt, si omnia hausta e fonte naturae, si tota oratio nostra omnem sibi fidem sensibus confirmat, id est incorruptis atque integris testibus, si infantes pueri, mutae etiam bestiae paene loquuntur magistra ac duce natura, nihil esse prosperum nisi voluptatem, nihil asperum nisi dolorem, de quibus neque depravate iudicant neque corrupte, nonne ei maximam gratiam habere debemus, qui hac exaudita quasi voce naturae sic eam firme graviterque comprehenderit, ut omnes bene sanos in viam placatae, tranquillae, quietae, beatae vitae deduceret? Qui quod tibi parum videtur eruditus, ea causa est, quod nullam eruditionem esse duxit, nisi quae beatae vitae disciplinam iuvaret. {{pn|72}} An ille tempus aut in poetis evolvendis, ut ego et Triarius te hortatore facimus, consumeret, in quibus nulla solida utilitas omnisque puerilis est delectatio, aut se, ut Plato, in musicis, geometria, numeris, astris contereret, quae et a falsis initiis profecta vera esse non possunt et, si essent vera, nihil afferrent, quo iucundius, id est quo melius viveremus, — eas ergo artes persequeretur, vivendi artem tantam tamque et operosam et perinde fructuosam relinqueret? Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Quae cum dixisset, Explicavi, inquit, sententiam meam, et eo quidem consilio, tuum iudicium ut cognoscerem, quae mihi facultas, ut id meo arbitratu facerem, ante hoc tempus nunquam est data. {{Liber |Ante = |AnteNomen = |Post = Liber II |PostNomen = ../Liber II }} 69oe7vlh31i0782yi3s9cu09i7kup88 0 2527 266261 206158 2026-05-15T15:53:21Z Saumache 27923 266261 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= De divinatione |OperaeWikiPagina= De divinatione |Annus= 44 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber I }} <div class=text> {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post= Liber II |PostNomen= De divinatione - Liber II }} == I == {{pn|1}}Vetus opinio est iam usque ab heroicis ducta temporibus, eaque et populi Romani et omnium gentium firmata consensu, versari quandam inter homines divinationem, quam Graeci mantikh/n appellant, id est praesensionem et scientiam rerum futurarum. Magnifica quaedam res et salutaris, si modo est ulla, quaque proxime ad deorum vim natura mortalis possit accedere. Itaque ut alia nos melius multa quam Graeci, sic huic praestantissimae rei nomen nostri a divis, Graeci, ut Plato interpretatur, a furore duxerunt. {{pn|2}}Gentem quidem nullam video neque tam humanam atque doctam neque tam immanem tamque barbaram, quae non significari futura et a quibusdam intellegi praedicique posse censeat. Principio Assyrii, ut ab ultimis auctoritatem repetam, propter planitiam magnitudinemque regionum quas incolebant, cum caelum ex omni parte patens atque apertum intuerentur, traiectiones motusque stellarum observitaverunt, quibus notati, quid cuique significaretur memoriae prodiderunt. Qua in natione Chaldaei, non ex artis sed ex gentis vocabulo nominati, diuturna observatione siderum scientiam putantur effecisse, ut praedici posset, quid cuique eventurum et quo quisque fato natus esset. Eandem artem etiam Aegyptii longinquitate temporum innumerabilibus paene saeculis consecuti putantur Cilicum autem et Pisidarum gens et his finituma Pamphylia, quibus nationibus praefuimus ipsi, volatibus avium cantibus que certissimis signis declarari res futuras putant. {{pn|3}}Quam vero Graecia coloniam misit in Aeoliam, Ioniam, Asiam, Siciliam, Italiam sine Pythio aut Dodonaeo aut Hammonis oraculo? Aut quod bellum susceptum ab ea sine consilio deorum est? == II == Nec unum genus est divinationis publice privatimque celebratum. Nam, ut omittam ceteros populos, noster quam multa genera complexus est! Principio huius urbis parens Romulus non solum auspicato urbem condidisse, sed ipse etiam optumus augur fuisse traditur. Deinde auguribus et reliqui reges usi, et exactis regibus nihil publice sine auspiciis nec domi nec militiae gerebatur. Cumque magna vis videretur esse et impetriendis consulendisque rebus et monstris interpretandis ac procurandis in haruspicum disciplina, omnem hanc ex Etruria scientiam adhibebant, ne genus esset ullum divinationis quod neglectum ab iis videretur. {{pn|4}}Et cum duobus modis animi sine ratione et scientia motu ipsi suo soluto et libero incitarentur, uno furente, altero somniante, furoris divinationem Sibyllinis maxime versibus contineri arbitrati eorum decem interpretes delectos e civitate esse voluerunt. Ex quo genere saepe hariolorum etiam et vatum furibundas praedictiones, ut Octaviano bello Corneli Culleoli, audiendas putaverunt. Nec vero somnia graviora, si quae ad rem publicam pertinere visa sunt, a summo consilio neglecta sunt. Quin etiam memoria nostra templum Iunonis Sospitae L. Iulius, qui cum P. Rutilio consul fuit, de senatus sententia refecit ex Caeciliae, Baliarici filiae, somnio. == III == {{pn|5}}Atque haec, ut ego arbitror, veteres rerum magis eventis moniti quam ratione docti probaverunt. Philosophorum vero exquisita quaedam argumenta, cur esset vera divinatio, conlecta sunt; e quibus, ut de antiquissumis loquar, Colophonius Xenophanes unus, qui deos esse diceret, divinationem funditus sustulit; reliqui vero omnes, praeter Epicurum balbutientem de natura deorum, divinationem probaverunt, sed non uno modo. Nam cum Socrates omnesque Socratici Zenoque et ii qui ab eo essent profecti manerent in antiquorum philosophorum sententia vetere Academia et Peripateticis consentientibus, cumque huic rei magnam auctoritatem Pythagoras iam ante tribuisset, qui etiam ipse augur vellet esse, plurumisque locis gravis auctor Democritus praesensionem rerum futurarum comprobaret, Dicaearchus Peripateticus cetera divinationis genera sustulit, somniorum et furoris reliquit, Cratippusque, familiaris noster, quem ego parem summis Peripateticis iudico, isdem rebus fidem tribuit, reliqua divinationis genera reiecit. {{pn|6}}Sed cum Stoici omnia fere illa defenderent, quod et Zeno in suis commentariis quasi semina quaedam sparsisset et ea Cleanthes paulo uberiora fecisset, accessit acerrumo vir ingenio, Chrysippus, qui totam de divinatione duobus libris explicavit sententiam uno praeterea de oraclis, uno de somniis; quem subsequens unum librum Babylonius Diogenes edidit, eius auditor, duo Antipater, quinque noster Posidonius. Sed a Stoicis vel princeps eius disciplinae, Posidoni doctor, discipulus Antipatri, degeneravit Panaetius, nec tamen ausus est negare vim esse divinandi, sed dubitare se dixit. Quod illi in aliqua re invitissumis Stoicis Stoico facere licuit, nos ut in reliquis rebus faciamus a Stoicis non concedetur? praesertim cum id, de quo Panaetio non liquet, reliquis eiusdem disciplinae solis luce videatur clarius. {{pn|7}}Sed haec quidem laus Academiae praestantissumi philosophi iudicio et testimonio comprobata est. == IV == Etenim nobismet ipsis quaerentibus quid sit de divinatione iudicandum, quod a Carneade multa acute et copiose contra Stoicos disputata sint, verentibusque ne temere vel falsae rei vel non satis cognitae adsentiamur, faciendum videtur ut diligenter etiam atque etiam argumenta cum argumentis comparemus, ut fecimus in iis tribus libris quos de natura deorum scripsimus. Nam cum omnibus in rebus temeritas in adsentiendo errorque turpis est, tum in eo loco maxime, in quo iudicandum est quantum auspiciis rebusque divinis religionique tribuamus; est enim periculum, ne aut neglectis iis impia fraude aut susceptis anili superstitione obligemur. == V == {{pn|8}}Quibus de rebus et alias saepe et paulo accuratius nuper, cum essem cum Q. fratre in Tusculano, disputatum est. Nam cum ambulandi causa in Lyceum venissemus (id enim superiori gymnasio nomen est), "Perlegi," ille inquit, "tuum paulo ante tertium de natura deorum, in quo disputatio Cottae quamquam labefactavit sententiam meam, non funditus tamen sustulit." "Optime vero," inquam; "etenim ipse Cotta sic disputata ut Stoicorum magis argumenta confutet quam hominum deleat religionem." Tum Quintus: "Dicitur quidem istuc," inquit, "a Cotta, et vero saepius, credo, ne communia iura migrare videatur; sed studio contra Stoicos disserendi deos mihi videtur funditus tollere. {{pn|9}}Eius orationi non sane desidero quid respondeam; satis enim defensa religio est in secundo libro a Lucilio, cuius disputatio tibi ipsi, ut in extremo tertio scribis, ad veritatem est visa propensior. Sed, quod praetermissum est in illis libris (credo, quia commodius arbitratus es separatim id quaeri deque eo disseri), id est de divinatione, quae est earum rerum quae fortuitae putantur praedictio atque praesensio, id, si placet, videamus quam habeat vim et quale sit. Ego enim sic existimo, si sint ea genera divinandi vera de quibus accepimus quaeque colimus, esse deos, vicissimque, si di sint, esse qui divinent." == VI == {{pn|10}}"Arcem tu quidem Stoicorum," inquam, "Quinte, defendis, siquidem ista sic reciprocantur, ut et, si divinatio sit, di sint et, si di sint, sit divinatio. Quorum neutrum tam facile quam tu arbitraria conceditur. Nam et natura significari futura sine deo possunt et, ut sint di, potest fieri ut nulla ab iis divinatio generi humano tributa sit." Atque ille: "Mihi vero," inquit, "satis est argomenti et esse deos et eos consulere rebus humanis, quod esse clara et perspicua divinationis genera iudico. De quibus quid ipse sentiam, si placet, exponam, ita tamen, si vacas animo neque habes aliquid quod huic sermoni praevertendum putes." {{pn|11}}"Ego vero," inquam, "philosophiae, Quinte, semper vaco; hoc autem tempore, cum sit nihil aliud quod lubenter agere possim, multo magis aveo audire de divinatione quid sentias." "Nihil," inquit, "equidem novi, nec quod praeter ceteros ipse sentiam; nam cum antiquissimam sententiam, tum omnium populorum et gentium consensu comprobatam sequor. Duo sunt enim divinandi genera, quorum alterum artis est, alterum naturae. {{pn|12}}Quae est autem gens aut quae civitas, quae non aut extispicum aut monstra aut fulgora interpretantium aut augurum aut astrologorum aut sortium (ea enim fere artis sunt) aut somniorum aut vatìcinationum (haec enim duo naturale putantur) praedictione moveatur? Quarum quidem rerum eventa magis arbitror quam causas quaeri oportere. Est enim vis et natura quaedam, quae tum observatis longo tempore significationibus, tum aliquo instinctu inflatuque divino futura praenuntiat. == VII == Quare omittat urguere Carneades, quod faciebat etiam Panaetius, requirens Iuppiterne cornicem a laeva, corvum ab dextera canere iussisset. Observata sunt haec tempore immenso et [in significatione eventus] animadversa et notata. Nihil est autem quod non longinquitas temporum excipiente memoria prodendisque monumentis efficere atque adsequi possit. {{pn|13}}Mirari licet quae sint animadversa a medicis herbarum genera, quae radicum ad morsus bestiarum, ad oculorum morbos, ad vulnera, quorum vini atque naturam ratio numquam explicavit, utilitate et ars est et inventor probatus. Age ea, quae quamquam ex alio genere sunt, tamen divinationi sunt similiora, videamus: <blockquote><poem> "Atque etiam ventos praemonstrat saepe futuros inflatum mare, cum subito penitusque tumescit, saxaque cana salis niveo spumata liquore tristificas certant Neptuno reddere voces, aut densus stridor cum celso e vertice montis ortus adaugescit scopulorum saepe repulsus." </poem></blockquote> == VIII == Atque his rerum praesensionibus Prognostica tua referta sunt. Quis igitur elicere causas praesensionum potest? Etsi video Boëthum Stoicum esse conatum, qui hactenus aliquid egit, ut earum rationem rerum explicaret, quae in mari caelove fierent. {{pn|14}}Illa vero cur eveniant, quis probabiliter dixerit? <blockquote><poem> "Cana fulix itidem fugiens e gurgite ponti nuntiat horribilis clamans instare procellas haud modicos tremulo fundens e guttere cantus. Saepe etiam pertriste canit de pectore carmen et matutinis acredula vocibus instat, vocibus instat et adsiduas iacit ore querellas, cum primum gelidos rores aurora remittit; fuscaque non numquam cursans per litora cornix demersit caput et fluctum cervice recepit." </poem></blockquote> == IX == {{pn|15}}Videmus haec signa numquam fere ementientia nec tamen cur ita fiat videmus. <blockquote><poem> "Vos quoque signa videtis, aquai dulcis alumnae, cum clamore paratis inanis fundere voces absurdoque sono fontis et stagna cietis." </poem></blockquote> Quis est, qui ranunculos hoc videre suspicari possit? Sed inest in ranunculis vis et natura quaedam significans aliquid, per se ipsa satis certa, cognitioni autem hominum obscurior. <blockquote><poem> "Mollipedesque boves, spectantes lumina caeli, naribus umiferum duxere ex aëre sucum." </poem></blockquote> Non quaero cur, quoniam quid eveniat intellego. <blockquote><poem> "lam vero semper viridis semperque gravata lentiscus, triplici solita grandescere fetu, ter fruges fundens tria tempora monstrat arandi." </poem></blockquote> {{pn|16}}Ne hoc quidem quaero, cur haec arbor una ter fioreat aut cur arandi maturitatem ad signum floris accommodet; hoc sum contentus, quod, etiamsi cur quidque fiat ignorem, quid fiat intellego. Pro omni igitur divinatione idem quod pro rebus iis quas commemoravi respondebo. == X == Quid scammoneae radix ad purgandum, quid aristolochia ad morsus serpentium possit, quae nomen ex inventore repperit, rem ipsam inventor ex somnio - posse video, quod satis est; cur possit, nescio. Sic ventorum et imbrium signa, quae dixi, rationem quam habeant non satis perspicio; vim et eventum agnosco, scio, adprobo. Similiter, quid fissum in extis, quid fibra valeat, accipio; quae causa sit, nescio. Atque horum quidem plena vita est; extis enim omnes fere utuntur. Quid? de fulgurum vi dubitare num possumus? Nonne cum multa alia mirabilia, tum illud in primis: cum Summanus in fastigio Iovis optumi maxumi, qui tum erat fictilis, e caelo ictus esset nec usquam eius simulacri caput inveniretur, haruspices in Tiberim id depulsum esse dixerunt, idque inventum est eo loco, qui est ab haruspicibus demonstratus. == XI == {{pn|17}}Sed quo potius utar aut auctore aut teste quam te? Cuius edidici etiam versus, et lubenter quidem, quos in secundo [de] consulatu Urania Musa pronuntiat: <blockquote><poem> "Principio aetherio flammatus Iuppiter igni vertitur et totum conlustrat lumine mundum menteque divina caelum terrasque petessit, quae penitus sensus hominum vitasque retentat, aetheris aeterni saepta atque inclusa cavernis. Et, si stellarum motus cursusque vagantis nosse velis, quae sint signorum in sede locatae, quae verbo et falsis Graiorum vocibus errant, re vera certo lapsu spatioque feruntur, omnia iam cernes divina mente notata. {{pn|18}}Nam primum astrorum volucris te consule motus concursusque gravis stellarum ardore micantis tu quoque, cum tumulos Albano in monte nivalis lustrasti et laeto mactasti laete Latinas, vidisti et claro tremulos ardore cometas, multaque misceri nocturna strage putasti, quod ferme dirum in tempus cecidere Latinae, cum claram speciem concreto lumine luna abdidit et subito stellanti nocte perempta est. Quid vero Phoebi fax, tristis nuntia belli quae magnum ad columen flammato ardore volabat, praecipitis caeli partis obitusque petessens? aut cum terribili perculsus fulmine civis luce serenanti vitalia lumina liquit, aut cum se gravido tremefecit corpore tellus? Iam vero variae nocturno tempore visae terribiles formae bellum motusque monebant, multaque per terras vates oracla furenti pectore fundebant tristis minitantia casus, {{pn|19}}atque ea, quae lapsu tandem cecidere, vetusto, haec fore perpetuis signis clarisque frequentans ipse deum genitor caelo terrisque canebat. </poem></blockquote> == XII == <blockquote><poem> Nunc ea, Torquato quae quondam et consule Cotta Lydius ediderat Tyrrhenae gentis haruspex, omnia fixa tuus glomerans determinat annus. Nam pater altitonans stellanti nixus Olympo ipse suos quondam tumulos ac templa petivit et Capitolinis iniecit sedibus ignis. Tum species ex aere vetus venerataque Nattae concidit, elapsaeque vetusto numine leges, et divom simulacra peremit fulminis ardor. {{pn|20}}Hic silvestris erat Romani nominis altrix Martia, quae parvos Mavortis semine natos uberibus gravidis vitali rore rigabat; quae tum cum pueris flammato fulminis ictu concidit atque avolsa pedum vestigia liquit. Tum quis non artis scripta ac monumenta volutans voces tristificas chartis promebat Etruscis? Omnes civilem generosa stirpe profectam volvier ingentem cladem pestemque monebant; tum legum exitium constanti voce ferebant, templa deumque adeo fiammis urbemque iubebant eripere et stragem horribilem caedemque vereri; atque haec fixa gravi fato ac fundata teneri, ni prius excelsum ad columen formata decore sancta Iovis species claros spectaret in ortus: tum fore ut occultos populus sanctusque senatus cernere conatus posset, si solis ad ortum conversa inde patrum sedes populique videret. {{pn|21}}Haec tardata diu species multumque morata consule te tandem celsa est in sede locata atque una fixi ac signati temporis hora Iuppiter excelsa clarabat sceptra columna, et clades patriae flamma ferroque parata vocibus Allobrogum patribus populoque patebat. </poem></blockquote> == XIII == <blockquote><poem> Rite igitur veteres, quorum monumenta tenetis qui populos urbisque modo ac virtute regebant, rite etiam vestri, quorum pietasque fidesque praestitit et longe vicit sapientia cunctos, praecipue colucre vigeiiti numine divos. Haec adeo penitus cura videre sagaci, otia qui studiis laeti tenuere decoris, {{pn|22}}inque Academia umbrifera nitidoque Lyceo fuderunt claras fecundi pectoris artis. E quibus ereptum primo iam a flore iuventae te patria in media virtutum mole locavit. Tu tamen anxiferas curas requiete relaxans, quod patriae vacat, his studiis nobisque sacrasti." </poem></blockquote> Tu igitur animum poteris inducere contra ea quae a me disputantur de divinatione, dicere, qui et gesseris ea, quae gessisti, et ea quae pronuntiavi, accuratissume scripseris? {{pn|23}}Quid quaeris, Carneades, cur haec ita fiant aut qua arte perspici possint? Nescire me fateor, evenire autem ipsum dico videre. "Casu," inquis. Itane vero? Quicquam potest casu esse factum, quod omnes habet in se numeros veritatis? Quattuor tali iacti casu Venerium efficiunt; num etiam centum Venerios, si quadringentos talos ieceris, casu futuros putas? Adspersa temere pigmenta in tabula oris liniamenta efficere possunt; num etiam Veneris Coae pulchritudinem effici posse adspersione fortuita putas? Sus rostro si humi A litteram impresserit, num propterea suspicari poteris Andromacham Enni ab ea posse describi? Fingebat Carneades in Chiorum lapicidinis saxo diffisso caput exstitisse Panisci; credo, aliquam non dissimilem figuram, sed certe non talem, ut eam factam a Scopa diceres. Sic enim se profecto res habet, ut numquam perfecte veritatem casus imitetur. == XIV == {{pn|24}}"At non numquam ea, quae praedicta sunt, minus eveniunt." Quae tandem id ars non habet? Earum dico artium, quae coniectura continentur et sunt opinabiles. An medicina ars non putanda est? Quam tamen multa fallunt. Quid? Gubernatores nonne falluntur? An Achivorum exercitus et tot navium rectores non ita profecti sunt ab Ilio, ut "profectione laeti piscium lasciviam intuerentur," ut ait Pacuvius, "nec tuendi satietas capere posset"? <blockquote><poem> "Interea prope iam occidente sole inhorrescit mare, tenebrae conduplicantur noctisque et nimbum occaecat nigror." </poem></blockquote> Num igitur tot clarissimorum ducum regumque naufragium sustulit artem gubernandi? Aut num imperatorum scientia nihil est, quia summus imperator nuper fugit amisso exercitu? Aut num propterea nulla est rei publicae gerendae ratio atque prudente, quia multa Cn. Pompeium, quaedam M. Catonem, non nulla etiam te ipsum fefellerunt? Similis est haruspicum responsio omnisque opinabilis divinatio; coniectura enim nititur, ultra quam progredi non potest. {{pn|25}}Ea fallit fortasse non numquam, sed tamen ad veritatem saepissime dirigit; est enim ab omni aeternitate repetita, in qua, cum paene innumerabiliter res eodem modo evenirent isdem signis antegressis, ars est effecta eadem saepe animadvertendo ac notando. == XV == Auspicia vero vestra quam constant! Quae quidem nunc a Romanis auguribus ignorantur (bona hoc tua venia dixerim), a Cilicibus, Pamphyliis, Pisidis, Lyciis tenentur. {{pn|26}}Nam quid ego hospitem nostrum, clarissumum atque optumum virum, Deiotarum regem, commemorem? Qui nihil umquam nisi auspicato gerit. Qui cum ex itinere quodam proposito et constituto revertisset aquilae admonitus volatu, conclave illud, ubi erat mansurus, si ire perrexisset, proxima nocte corruit. {{pn|27}}Itaque, ut ex ipso audiebam, persaepe revertit ex itinere, cum iam progressus esset multorum dierum viam. Quoius quidem hoc praeclarissimum est, quod, posteaquam a Caesare tetrarchia et regno pecuniaque multatus est, negat se tamen eorum auspiciorum, quac sibi ad Pompeium proficiscenti secunda evenerint, paenitere; senatus enim auctoritatem et populi Romani libertatem atque imperii dignitatem suis armis esse defensam, sibique eas aves, quibus auctoribus officium et fidem secutus esset, bene consuluisse; antiquiorem enim sibi fuisse possessionibus suis gloriari. Ille mihi videtur igitur vere augurari. Nam nostri quidem magistratus auspiciis utuntur coactis; necesse est enim offa obiecta cadere frustum ex pulli ore, cum pascitur; {{pn|28}}quod autem scriptum habetis, [aut] tripudium fieri, si ex ea quid in solidum ceciderit, hoc quoque, quod dixi, coactum tripudium solistimum dicitis. Itaque multa auguria, multa auspicia, quod Cato ille sapiens queritur, neglegentia collegii amissa plane et deserta sunt. == XVI == Nihil fere quondam maioris rei nisi auspicato ne privatim quidem gerebatur, quod etiam nunc nuptiarum auspices declarant, qui re omissa nomen tantum tenent. Nam ut nunc extis (quamquam id ipsum aliquanto minus quam olim), sic tum avibus magnae res impetriri solebant. Itaque, sinistra dum non exquirimus, in dira et in vitiosa incurrimus. {{pn|29}}Ut P. Claudius, Appi Caeci filius, eiusque collega L. Iunius classis maxumas perdiderunt, cum vitio navigassent. Quod eodem modo evenit Agamemnoni; qui,cum Achivi coepissent <blockquote><poem> "inter sese strepere aperteque artem obterere extispicum solvere imperat secundo rumore adversaque avi." </poem></blockquote> Sed quid vetera? M. Crasso quid acciderit videmus, dirarum obnuntiatione neglecta. In quo Appius, collega tuus, bonus augur, ut ex te audire soleo, non satis scienter virum bonum e civem egregium censor C. Ateium notavit, quod ementitu auspicia subscriberet. Esto; fuerit hoc censoris, si iudicabat ementitum; at illud minime auguris, quod adscripsit ob ea causam populum Romanum calamitatem maxumam cepisse. Si enim ea causa calamitatis fuit, non in eo est culpa, qui obnuntiavit, sed in eo, qui non paruit. Veram enim fuisse obnuntiationem, ut ait idem augur et censor, exitus adprobavit; quae si falsa fuisset, nullam adferre potuisset causam calamitatis. Etenim dirae, sicut cetera auspicia, ut omina, ut signa, non causas adferunt, cur quid eveniat, sed nuntiant eventura, nisi provideris. {{pn|30}}Non igitur obnuntiatio Atei causam finxit calamitatis, sed signo obiecto monuit Crassum quid eventurum esset, nisi cavisset. Ita aut illa obnuntiatio nihil valuit aut, si, ut Appius iudicat, valuit, id valuit, ut peccatum haereat non in eo qui monuerit, sed in eo qui non obtemperarit. == XVII == Quid? Lituus iste vester, quod clarissumum est insigne auguratus, unde vobis est traditus? Nempe eo Romulus regiones direxìt tum, cum urbem condidit. Qui quidem Romuli lituus, id est incurvum et leviter a summo inflexu bacillum, quod ab eius litui, quo canitur, similitudine nomen invenit, cum situs esset in curia Saliorum, quae est in Palatio eaque defiagravisset, inventus est integer. {{pn|31}}Quid? Multis annis post Romulum, Prisco regnante Tarquinio, quis veterum scriptorum non loquitur quae sit ab Atto Navio per lituum regionum facta discriptio? Qui cum propter paupertatem sues puer pasceret, una ex iis amissa, vovisse dicitur, si recuperasset, uvam se deo daturum, quae maxima esset in vinea; itaque, sue inventa, ad meridiem spectans in vinea media dicitur constitisse, cumque in quattuor partis vineam divisisset trisque partis aves abdixissent, quarta parte, quae erat reliqua, in regiones distributa, mirabili magnitudine uvam, ut scriptum videmus, invenit. Qua re celebrata, cum vicini omnes ad eum de rebus suis referrent, erat in magno nomine et gloria. {{pn|32}}Ex quo factum est, ut eum ad se rex Priscus arcesseret. Cuius cum temptaret scientiam auguratus, dixit ei cogitare se quiddam; id possetne fieri, consuluit. Ille augurio acto posse respondit. Tarquinius autem dixit se cogitasse cotem novacula posse praecidi; tum Attum iussisse experiri. Ita cotem in comitium allatam inspectante et rege et populo novacula esse discissam. Ex eo evenit ut et Tarquinius augure Atto Navio uteretur et populus de suis rebus ad eum referret. {{pn|33}}Cotem autem illam et novaculam defossam in comitio supraque impositum puteal accepimus. Negemus omnia, comburamus annales, fiera haec esse dicamus, quidvis denique potius quam deos res humanas curare fateamur; quid quod scriptum apud te est de Ti. Graccho, nonne et augurum et haruspicum comprobat disciplinam? Qui cum tabernaculum vitio cepisset inprudens, quod inauspicato pomerium transgressus esset, comitia consulibus rogandis habuit. Nota res est et a te ipso mandata monumentis. Sed et ipse augur Ti. Gracchus auspiciorum auctoritatem confessione errati sui comprobavit, et haruspicum disciplinae magna accessit auctoritas, qui recentibus comitiis in senatum introducti negaverunt iustum comitiorum rogatorem fuisse. == XVIII == {{pn|34}}Iis igitur adsentior, qui duo genera divinationum esse dixerunt, unum, quod particeps esset artis, alterum, quod arte careret. Est enim ars in iis, qui novas res coniectura persequuntur, veteres observatione didicerunt. Carent autem arte ii qui non ratione aut coniectura observatis ac notatis signis, sed concitatione quadam animi aut soluto liberoque motu futura praesentiunt, quod et somniantibus saepe contingit et non numquam vaticinantibus per furorem, ut Bacis Boeotius, ut Epimenides Cres, ut Sibylla Erythrea. Cuius generis oracla etiam habenda sunt, non ea quae aequatis sortibus ducuntur, sed illa quae instinctu divino adflatuque funduntur; etsi ipsa sors contemnenda non est, si et auctoritatem habet vetustatis, ut eae sunt sortes, quas e terra editas accepimus; quae tamen ductae ut in rem apte cadant fieri credo posse divinitus. Quorum omnium interpretes, ut grammatici poetarum, proxime ad eorum, quos interpretantur, divinationem videntur accedere. {{pn|35}}Quae est igitur ista calliditas, res vetustate robustas calumniando velle pervertere? "Non reperio causam." Latet fortasse obscuritate involuta naturae; non enim me deus ista scire, sed his tantum modo uti voluit. Utar igitur nec adducar aut in extis totam Etruriam delirare aut eandem gentem in fulgoribus errare aut fallaciter portenta interpretari, cum terrae saepe fremitus, saepe mugitus, saepe motus multa nostrae rei publicae, multa ceteris civitatibus gravia et vera praedixerint. {{pn|36}}Quid? qui inridetur partus hic mulae nonne, quia fetus exstitit in sterilitate naturae, praedictus est ab haruspicibus incredibilis partus malorum? Quid? Ti. Gracchus Publi filius, qui bis consul et censor fuit, idemque et summus augur et vir sapiens civisque praestans, nonne, ut C. Gracchus, filius eius, scriptum reliquit, duobus anguibus domi comprehensis haruspices convocavit? Qui cum respondissent, si marem emisisset, uxori brevi tempore esse moriendum, si feminam, ipsi, aequius esse censuit se maturam oppetere mortem quam P. Africani filia adulescentem; feminam emisit, ipse paucis post diebus est mortuus. == XIX == Inrideamus haruspices, vanos, futtiles esse dicamus quorumque disciplinam et sapientissimus vir et eventus ac re comprobavit contemnamus; [condemnemus] etiam Babylonem et eos qui e Caucaso caeli signa servantes numeris motibus stellarum cursus persequuntur; condemnemus, in quam, hos aut stultitiae aut vanitatis aut impudentiae, qui quadringenta septuaginta milia annorum, ut ipsi dicunt, monumentis comprehensa continenti et mentiri iudicemus ne saeculorum reliquorum iudicium, quod de ipsis futurum sit pertimescere. {{pn|37}}Age, barbari vani atque fallaces; num etiam Graiorum historia mentita est? quae Croeso Pythius Apollo, ut de naturali divinatione dicam, quae Atheniensibu quae Lacedaemoniis, quae Tegeatis, quae Argivis, quae Corinthiis responderit, quis ignorat? Conlegit innumerabilia oracula Chrysippus nec ullum sine locuplete auctore atque teste; quae, quia nota tibi sunt, relinquo; defendo unum hoc numquam illud oraclum Delphis tam celebre et tam clarum fuisset neque tantis donis refertum omnium populorum atque regum, nisi omnis aetas oraclorum illorum veritatem esse experta. {{pn|38}}"Idem iam diu non facit." Ut igitur nunc minore gloria est, quia minus oraculorum veritas excellit, sic tum, nisi summa veritate, in tanta gloria non fuisset. Potest autem vis illa terrae, quae mentem Pythiae divino adflatu concitabat, evanuisse vetustate, ut quosdam evanuisse et exaruisse amnes aut in alium cursum contortos et deflexos videmus. Sed ut vis acciderit (magna enim quaestio est), modo maneat id quod negari non potest nisi omnem historiam perverterimus: multis saeclis verax fuisse id oraculum. == XX == {{pn|39}}Sed omittamus oracula, veniamus ad somnia. De quibus disputans Chrysippus, multis et minutis somniis configendis, facit idem quod Antipater, ea conquirens quae, Antiphontis interpretatione esplicata, declarant illa quidem acumen interpretis, sed exemplis grandioribus decuit uti. Dionysi mater, eius qui Syracosiorum tyrannus fuit, ut scriptum apud Philistum est, et doctum hominem et diligentem et aequalem temporum illorum, cum praegnans hunc ipsum Dionysium alvo contineret, somniavit se peperisse Satyriscum. Huic interpretes portentorum, qui Galeotae tum in Sicilia nominabantur, responderunt, ut ait Philistus, eum, quem illa peperisset, clarissimum Graeciae diuturna cum fortuna fore. {{pn|40}}Num te ad fabulas revoco vel nostrorum vel Graecorum poetarum? Narrat enim et apud Ennium Vestalis illa: <blockquote><poem> "Et cita cum tremulis anus attulit artubus lumen, talia tum memorat lacrimans, exterrita somno. Eurydica prognata, pater quam noster amavit, vires vitaque corpus meum nunc deserit omne. Nam me visus homo pulcher per amoena salicta et ripas raptare locosque novos. Ita sola postilla, germana soror, errare videbar tardaque vestigare et quaerere te, neque posse corde capessere: semita nulla pedem stabilitat. {{pn|41}}Exim compellare pater me voce videtur his verbis: {{pn|0}}gnata, tibi sunt ante gerendae aerumnae, post ex fluvio fortuna resistet. Haec ecfatus pater, germana, repente recessit nec sese dedit in conspectum corde cupitus, quamquam multa manus ad caeli caerula templa tendebam lacrumans et blanda voce vocabam. Vix aegro cum corde meo me somnus reliquit." </poem></blockquote> == XXI == {{pn|42}}Haec, etiamsi ficta sunt a poeta, non absunt tamen a consuetudine somniorum. Sit sane etiam illud commenticium, quo Priamus est conturbatus, quia <blockquote><poem> "mater gravida parere se ardentem facem visa est in somnis Hecuba; quo facto pater rex ipse Priamus somnio, mentis metu perculsus, curis sumptus suspirantibus, exsacrificabat hostiis balantibus. Tum coniecturam postulat pacem petens, ut se edoceret obsecrans Apollinem quo sese vertant tantae sortes somnium. Ibi ex oraclo voce divina edidit Apollo: puerum, primus Priamo qui foret postilla natus, temperaret tollere: eum esse exitium Troiae, pestem Pergamo." </poem></blockquote> {{pn|43}}Sint haec, ut dixi, somnia fabularum, hisque adiungatur etiam Aeneae somnium, quod nimirum in Fabi Pictoris Graecis annalibus eius modi est, ut omnia quae ab Aenea gesta sunt quaeque illi acciderunt, ea fuerint quae ei secundum quietem visa sunt. == XXII == Sed propiora videamus. Cuiusnam modi est Superbi Tarquini somnium, de quo in Bruto Acci loquitur ipse? <blockquote><poem> {{pn|44}}"Quoniam quieti corpus nocturno impetu dedi, sopore placans artus languidos, visust in somnis pastor ad me appellere pecus lanigerum eximia pulchritudine; duos consanguineos arietes inde eligi praeclarioremque alterum immolare me; deinde eius germanum cornibus conitier, in me arietare, eoque ictu me ad casum dari; exim prostratum terra, graviter saucium, resupinum in caelo contueri maxumum ac mirificum facinus: dextrorsum orbem flammeum radiatum solis liquier cursu novo." </poem></blockquote> {{pn|45}}Eius igitur somnii a coniectoribus quae sit interpretatio facta videamus: <blockquote><poem> "Rex, quae in vita usurpant homines, cogitant curant vident, quaeque agunt vigilantes agitantque, ea si cui in somno accidunt, minus mirandum est; sed in re tanta haud temere visa se offerunt. Proin vide ne, quem tu esse hebetem deputes aeque ac pecus, is sapientia munitum pectus egregium gerat teque regno expellat; nam id, quod de sole ostentum est tibi, populo commutationem rerum portendit fore perpropinquam. Haec bene verruncent populo! Nam quod ad dexteram cepit cursum ab laeva signum praepotens, pulcherrume auguratum est rem Romanam publicam summam fore." </poem></blockquote> == XXIV == {{pn|46}}Age nunc ad externa redeamus. Matrem Phalaridis scribit Ponticus Heraclides, doctus vir, auditor et discipulus Platonis, visam esse videre in somnis simulacra deorum, quae ipsa domi consecravisset; ex iis Mercurium e patera, quam dextera manu teneret, sanguinem visum esse fundere; qui cum terram attigisset, refervescere videretur sic, ut tota domus sanguine redundaret. Quod matris somnium immanis filii crudelitas comprobavit. Quid ego, quae magi Cyro illi principi interpretati sint, ex Dinonis Persicis fibris proferam? Nam cum dormienti ei sol ad pedes visus esset, ter eum scribit frustra adpetivisse manibus, cum se convolvens sol elaberetur et abiret; ei magos dixisse, quod genus sapientium et doctorum habebatur in Persis, ex triplici adpetitione solis triginta annos Cyrum regnaturum esse portendi. Quod ita contigit; nam ad septuagesimum pervenit, cum quadraginta natus annos regnare coepisset. {{pn|47}}Est profecto quiddam etiam in barbaris gentibus praesentiens atque divinans, siquidem ad mortem proficiscens Cafianus Indus, cum inscenderet in rogum ardentem, "O praeclarum discessum," inquit, "e vita, cum, ut Herculi contigit, mortali corpore cremato, in lucem animus excesserit! " Cumque Alexander eum rogaret, si quid vellet, ut diceret, " Optume, " inquit; " propediem te videbo. " Quod ita contigit; nam Babylone paucis post diebus Alexander est mortuus. Discedo parumper a somniis, ad quae mox revertar. Qua nocte templum Ephesiae Dianae deflagravit, eadem, constat ex Olympiade natum esse Alexandrum, atque, ubi lucere coepisset, clamitasse magos pestem ac perniciem Asiae proxuma nocte natam. == XXIV == {{pn|48}}Haec de Indis et magis; redeamus ad somnia. Hannibalem Coelius scribit, cum columnam auream, quae esset in fano Iunonis Laciniae, auferre vellet dubitaretque utrum ea solida esset an extrinsecus inaurata, perterebravisse, cumque solidam invenisset, statuisse tollere. Ei secundum quietem visam esse Iunonem praedicere ne id faceret, minarique, si fecisset, se curaturam ut eum quoque oculum, quo bene videret, amitteret; idque ab homine acuto non esso neglectum; itaque ex eo auro, quod exterebratum esset, buculam curasse faciendam et eam in summa columna conlocavisse. {{pn|49}}Hoc item in Sileni, quem Coelius sequitur, Graeca historia est (is autem diligentissume res Hannibalis persecutus est): Hannibalem, cum cepisset Saguntum, visum esse in somnis a Iove in deorum concilium vocari; quo cum venisset, Iovem imperavisse, ut Italiae bellum inferret, ducemque ei unum e concilio datum, quo illum utentem cum exercitu progredi coepisse; tum ei ducem illum praecepisse ne respiceret; illum autem id diutius facere non potuisse elatumque cupiditate respexisse; tum visam beluam vastam et immanem circumplicatam serpentibus, quacumque incederet, omnia arbusta, virgulta, tecta pervertere, et eum admiratum quaesisse de deo quodnam illud esset tale monstrum, et deum respondisse vastitatem esse Italiae praecepisseque ut pergeret protinus, quid retro atque a tergo fieret ne laboraret. {{pn|50}}Apud Agathoclem scriptum in historia est Hamilcarem Karthaginiensem, cum oppugnaret Syracusas, visum esse audire vocem se postridie cenaturum Syracusis; cum autem is dies inluxisset, magnam seditionem in castris eius inter Poenos et Siculos milites esse factam; quod cum sensissent Syracusani, improviso eos in castra inrupisse Hamilcaremque ab iis vivum esse sublatum: ita res somnium comprobavit. Plena exemplorum est historia, tum referta vita communis. {{pn|51}}At vero P. Decius ille Quinti filius, qui primus e Deciis consul fuit, cum esset tribunus militum M. Valerio A. Cornelio, consulibus, a Samnitibusque premeretur noster exercitus, cum pericula proeliorum iniret audacius monereturque, ut cautior esset, dixit, quod exstat in annalibus, sibi in somnis visum esse, cum in mediis hostibus versaretur, occidere cum maxuma gloria. Et tum quidem incolumis exercitum obsidione liberavit; post triennium autem, cum consul esset, devovit se et in aciem Latinorum inrupit armatus. Quo eius facto superati sunt et deleti Latini. Cuius mors ita gloriosa fuit, ut eandem concupisceret filius. == XXV == {{pn|52}}Sed, veniamus nunc, si placet, ad somnia philosophorum. Est apud Platonem Socrates, cum esset in custodia publica, dicens Critoni, suo familiari, sibi post tertium die esse moriendum; vidisse se in somnis pulchritudine eximia feminam, quae se nomine appellans diceret Homericum quendam eius modi versum: <blockquote><poem> "Tertia te Phthiae tempestas laeta locabit." </poem></blockquote> quod, ut est dictum, sic scribitur contigisse. Xenophon Socraticus (qui vir et quantus!) in ea militia qua cum Cyro minor perfunctus est sua scribit somnia, quorum eventus mirabile exstiterunt. {{pn|53}}Mentiri Xenophontem an delirare dicemus? Quid, singolari vir ingenio Aristoteles et paene divino ipsene errat an alios vult errare, cum scribit Eudemum Cyprium familiarem suum, iter in Macedoniam facientem Pheras venis se, quae erat urbs in Thessalia tum admodum nobilis, ab Alexandro autem tyranno crudeli dominatu tenebatur; in igitur oppido ita graviter aegrum Eudemum fuisse, ut omne medici diffiderent; ei visum in quiete egregia facie iuvenem dicere fore ut perbrevi convalesceret, paucisque diebus interiturum Alexandrum tyrannum, ipsum autem Eudemum quinquennio post domum esse rediturum. Atque ita quidem prima statim scribit Aristoteles consecuta: et convaluisse Eudemum et ab uxoris fratribus interfectum tyrannum; quinto autem anno exeunte, cum esset spes ex illo somnio in Cyprum illum ex Sicilia esse rediturum, proeliantem eum ad Syracusas occidisse; ex quo ita illud somnium esse interpretatum, ut, cum animus Eudemi e corpore excesserit, tum domum revertisse videatur. {{pn|54}}Adiungamus philosophis doctissimum hominem, poëtam quidem divinum, Sophoclem; qui, cum aede Herculis patera aurea gravis subrepta esset, in somni vidit ipsum deum dicentem qui id fecisset. Quod semel ille iterumque neglexit. Ubi idem saepius, ascendit in Ariu pagum, detulit rem; Areopagitae comprehendi iubent eum, qui a Sophocle erat nominatus; is quaestione adhibita confessus est pateramque rettulit. Quo facto fanum illud Indicis Herculis nominatum est. == XXVI == {{pn|55}}Sed quid ego Graecorum? Nescio quo modo me magis nostra delectant. Omnes hoc historici, Fabii, Gellii, se proxume Coelius: cum bello Latino ludi votivi maxumi primum fierent, civitas ad arma repente est excitata, itaque ludis intermissis instaurativi constituti sunt. Qui ante quam fierent, cumque iam populus consedisset, servus per circum cum virgis caederetur, furcam ferens ductus est. Exin cuidam rustico Romano dormienti visus est venire qui diceret praesulem sibi non placuisse ludis, idque ab eodem iussum esse eum senatui nuntiare; illum non esse ausum. Iterum esse idem iussum et monitum, ne vim suam experiri vellet; ne tu quidem esse ausum. Exin filium eius esse mortuum, eandem in somnis admonitionem fuisse tertiam. Tum illum etiam debilem factum rem ad amicos detulisse, quorum de sententia lecticula in curiam esse delatum, cumque senatui somnium enarravisset, pedibus suis salvum domum revertisse. Itaque somnio comprobato a senatu ludos illos iterum instauratos memoriae proditum est. {{pn|56}}Gaius vero Gracchus multi dixit, ut scriptum apud eundem Coelium est, sibi in somnis quaesturam petenti Tiberium fratrem visum esse dicere, quam vellet cunctaretur, tamen eodem sibi leto, quo ipse interesse esse pereundum. Hoc, ante quam tribunus plebi C. Gracchus factus esset, et se audisse scribit Coelius et dixisse multis. Quo somnio quid inveniri potest certius? == XXVII == Quid? illa duo somnia, quae creberrume commemorantur a Stoicis, quis tandem potest contemnere? Unum de Simonide: qui, cum ignotum quendam proiectum mortuum vidisset eumque humavisset haberetque in animo nave conscendere, moneri visus est, ne id faceret, ab eo quem sepultura adfecerat; si navigavisset, eum naufragio esse periturum; itaque Simonidem redisse, perisse ceteros, qui tum navigassent. {{pn|57}}Alterum ita traditum clarum admodum somnium: cum duo quidam Arcades familiares iter una facerent et Megaram venissent, alterum ad cauponem devertisse, ad hospitem alterum. Qui ut cenati quiescerent, concubia nocte visum esse in somnis ei qui erat in hospitio illum alterum orare ut subveniret, quod sibi a caupone interitus pararetur; eum primo, perterritum somnio, surrexisse; dein, cum se conlegisset idque visum pro nihilo habendum esse duxisset, recubuisse; tum ei dormienti eundem illum visum esse rogare, ut, quoniam sibi vivo non subvenisset, mortem suam ne inultam esse pateretur; se interfectum in plaustrum a caupone esse coniectum et supra stercus iniectum; petere, ut mane ad portam adesset, prius quam plaustrum ex oppido exiret. Hoc vero eum somnio commotum mane bubulco praesto ad portam fuisse, quaesisse ex eo, quid esset in plaustro; illum perterritum fugisse, mortuum erutum esse, cauponem re patefacta, poenas dedisse. Quid hoc somnio dici potest divinius? == XXVIII == {{pn|58}}Sed quid aut plura aut vetera quaerimus? Saepe tibi meum narravi, saepe ex te audivi tuum somnium: me, cum Asiae pro consule praeessem, vidisse in quiete, cum tu, equo advectus ad quandam magni fluminis ripam, provectus subito atque delapsus in flumen nusquam apparuisses, me contremuisse timore perterritum; tum te repente laetum exstitisse eodemque equo adversam ascendisse ripam, nosque inter nos esse complexos. Facilis coniectura huius somnii, mihique a peritis in Asia praedictum est fore eos eventus rerum qui acciderunt. {{pn|59}}Venio nunc ad tuum. Audivi equidem ex te ipso, sed mihi saepius noster Sallustius narravit, cum in illa fuga nobis gloriosa, patriae calamitosa in villa quadam campi Atinatis maneres magnamque partem noctis vigilasses, ad lucem denique arte [te] et graviter dormitare coepisse; itaque, quamquam iter instaret, tamen silentium fieri iussisse [se] neque esse passum te excitari; cum autem experrectus esses hora secunda fere, te sibi somnium narravisse: visum tibi esse, cum in locis solis maestus errares, C. Marium cum fascibus laureatis quaerere ex te quid tristis esses, cumque te tu patria vi pulsum esse dixisses, prehendisse eum dextram tuam et bono animo te iussisse esse lictorique proxumo tradidisse ut te in monumentum suum deduceret, et dixisse in eo tibi salutem fore. Tum et se exclamasse Sallustius narrat reditum tibi celerem et gloriosum paratum, et te ipsum visum somnio delectari. Nam illud mihi ipsi celeriter nuntiatum est, ut audivisses in monumento Mari de tuo reditu magnificentissumum illud senatus consultum esse factum, referente optumo et clarissumo viro consule, idque frequentissimo theatro incredibili clamore et plausu comprobatum, dixisse te nihil illo Atinati somnio fieri posse divinius. == XXIX == {{pn|60}}"At multa falsa," Immo obscura fortasse nobis. Sed sint falsa quaedam; contra vera quid dicimus? Quae quidem multo plura evenirent, si ad quietem integrì iremus. Nunc onusti cibo et vino perturbata et confusa cernimus. Vide quid Socrates in Platonis Politia loquatur. Dicit enim cum dormientibus ea pars animi quae mentis et rationis sit particeps sopita langueat, illa autem in qua feritas quaedam sit atque agrestis immanitas cum sit immoderato obstupefacta potu atque pastu, exsultare eam in somno immoderateque iactari. "Itaque huic omnia visa obiciuntur a mente ac ratione vacua, ut aut cum matre corpus miscere videatur aut cum quovis alio vel nomine vel deo, saepe belua, atque etiam trucidare aliquem et impie cruentari multaque facere impure atque taetre cum temeritate et impudentia. {{pn|61}}At qui salubri et moderato cultu atque victu quieti se tradiderit ea parte animi quae mentis et consilii est agitàta et erecta saturataque bonarum cogitationum epulis, eaque parte animi quae voluptate alitur nec inopia eneeta nec satietate adfluenti (quorum utrumque praestringere aciem mentis solet, sive deest naturae quippiam, sive abundat atque adfluit), illa etiam tertia parte animi, in qua irarum exsistit ardor, sedata atque restincta, tum eveniet, duabus animi temerariis partibus compressis, ut illa tertia pars rationis et mentis eluceat et se vegetam ad somniandum acremque praebeat: tum ei visa quietis occurrent tranquilla atque veracia." Haec verba ipsa Platonis expressi. == XXX == {{pn|62}}Epicurum igitur audiemus potius? Namque Carneades concertationis studio modo ait hoc, modo illud; at ille quod sentit: sentit autem nihil umquam elegans, nihil decorum. Hunc ergo antepones Platoni et Socrati? Qui ut rationem non redderent, auctoritate tamen hos minutos philosophos vincerent. Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus adfectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque adferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quod habet infiationem magnam is cibus tranquillitati mentis quaerenti vera contrariam. {{pn|63}}Cum ergo est somno sevocatus animus a societate et a contagione corporis, tum meminit praeteritorum, praesentia cernit, futura providet; iacet enim corpus dormientis ut mortui, viget autem et vivit animus. Quod multo magis faciet post mortem, cum omnino corpore excesserit. Itaque adpropinquante morte multo est divinior. Nam et id ipsum vident, qui sunt morbo gravi et mortifero adfecti, instare mortem; itaque iis occurrunt plerumque imagines mortuorum, tumque vel maxume laudi student, eosque, qui secus quam decuit vixerunt, peccatorum suorum tum maxume paenitet. {{pn|64}}Divinare autem morientes illo etiam exemplo confirmat Posidonius, quod adfert, Rhodium quendam morientem sex aequales nominasse et dixisse, qui primus eorum, qui secundus, qui deinde deinceps moriturus esset. Sed tribus modis censet deorum adpulsu homines somniare: uno, quod provideat animus ipse per sese, quippe qui deorum cognatione teneatur; altero, quod plenus aer sit immortalium animorum, in quibus tamquam insignitae notae veritatis appareant; tertio, quod ipsi di cum dormientibus conloquantur. ldque, ut modo dixi, facilius evenit adpropinquante morte, ut animi futura augurentur. {{pn|65}}Ex quo et illud est Calliani, de quo ante dixi, et Homerici Hectoris, qui moriens propinquam Achilli mortem denuntiat. == XXXI == Neque enim illud verbum temere consuetudo adprobavisset, si ea res nulla esset omnino: <blockquote><poem> "praesagibat animus frustra me ire, cum exirem domo." </poem></blockquote> Sagire enim sentire acute est; ex quo sagae anus, quia multa scire volunt, et sagaces dicti canes. Is igitur qui ante sagit quam oblata res est, dicitur praesagire, id est futura ante sentire. 66Inest igitur in animis praesagatio extrinsecus iniecta atque inclusa divinitus. Ea si exarsit acrius, furor appellatur, cum a corpore animus abstractus divino instinctu concitatur: <blockquote><poem> H, "Sed quid oculis rabere visa es derepente ardentibus? ubi illa paululo ante sapiens virginalis modestia?" C. "Mater, optumatum multo mulier melior mulierum, missa sum superstitiosis hariolationibus, meque Apollo fatis fandis dementem invitam ciet. Virgines vereor aequalis; patris mei meum factum pudet, optumi viri; mea mater, tui me miseret; mei piget. Optumam progeniem Priamo peperisti extra me: hoc dolet: men obesse, illos prodesse, me obstare, illos obsequi!" </poem></blockquote> {{pn|0}}poema tenerum et moratum atque molle! {{pn|67}}Sed hoc minus ad rem; illud, quod volumus, expressum est, ut vaticinari furor vera soleat: <blockquote><poem> "Adest, adest fax obvoluta sanguine atque incendio. multos annos latuit; cives, ferte opem et restinguite!" </poem></blockquote> Deus inclusus corpore humano iam, non Cassandra loquitur. <blockquote><poem> "lamque mari magno classis cita texitur; exitium examen rapit; adveniet, fera velivolantibus navibus complebit manus litora." </poem></blockquote> == XXXII == {{pn|68}}Tragoedias loqui videor et fabulas. At ex te ipso non commenticiam rem, sed factam eiusdem generis audivi: C. Coponium ad te venisse Dyrrachium, cum praetorio imperio classi Rhodiae praeesset, cum primo bominem prudentem atque doctum, eumque dixisse remigem quendam e quinqueremi Rhodiorum vaticinatum madefactum iri minus xxx diebus Graeciam sanguine, rapinas Dyrrachii et conscensionem in naves cum fuga fugientibusque miserabilem respectum incendiorum fore; sed Rhodiorum classi propinquum reditum ac domum itionem dari. Tum neque te ipsum non esse commotum Marcumque Varronem et M. Catonem, qui tum ibi erant, doctos homines, vehementer esse perterritos. Paucis sane post diebus ex Pharsalia fuga venisse Labienum; qui cum interitum exercitus nuntiavisset, reliqua vaticinationis brevi esse confecta. {{pn|69}}Nam et ex horreis direptum effusumque frumentum vias omnis angiportusque constraverat, et naves subito perterriti metu conscendistis et noctu ad oppidum respicientes flagrantis onerarias, quas incenderant milites quia sequi noluerant, videbatis; postremo a Rhodia classe deserti verum vatem fuisse sensistis. {{pn|70}}Exposui quam brevissime potui somnii et furoris oracla, quae carere arte dixeram. Quorum amborum generum una ratio est, qua Cratippus noster uti solet, animos hominum quadam ex parte extrinsecus esse tractos et haustos (ex quo intellegitur esse extra divinum animum, humanus unde ducatur), humani autem animi eam partem, quae sensum, quae motum, quae adpetitum habeat, non esse ab actione corporis seiugatam; quae autem pars animi rationis atque intellegentiae sit particeps, eam tum maxume vigere, cum plurimum absit a corpore. {{pn|71}}Itaque expositis exemplis verarum vaticinationum et somniorum Cratippus solet rationem concludere hoc modo: "Si sine oculis non potest exstare officium et munus oculorum, possunt autem aliquando oculi non fungi suo munere, qui vel semel ita est usus oculis, ut vera cerneret, is habet sensum oculorum vera cernentium. Item igitur, si sine divinatione non potest et officium et munus divinationis exstare, potest autem quis, cum divinationem habeat, errare aliquando nec vera cernere, satis est ad confirmandam divinationem semel aliquid esse ita divinatum, ut nihil fortuito cecidisse videatur. Sunt autem eius generis innumerabilia; esse igitur divinationem confitendum est." == XXXIII == {{pn|72}}Quae vero aut coniectura explicantur aut eventis animadversa ac notata sunt, ea genera divinandi, ut supra dixi, non naturale, sed artificiosa dicuntur; in quo haruspices, augures coniectoresque numerantur. Haec inprobantur a Peripateticis, a Stoicis defenduntur. Quorum alia sunt posata in monumentis et disciplina, quod Etruscorum declarant, et haruspicini et fulgurales et rituales libri, vestri etiam augurales; alia autem subito ex tempore coniectura explicantur, ut apud Homerum Calchas, qui ex passerum numero belli Troiani annos auguratus est, et ut in Sullae scriptum historia videmus, quod te inspectante factum est, ut, cum ille in agro Nolano immolaret ante praetorium, ab infima ara subito anguis emergeret, cum quidem C. Postumius haruspex oraret illum, ut in expeditionem exercitum educeret; id cum Sulla fecisset, tum ante oppidum Nolam florentissuma Samnitium castra cepit. {{pn|73}}Facta coniectura etiam in Dionysio est, paulo ante quam regnare coepit; qui cum per agrum Leontinum iter faciens equum ipse demisisset in flumen, submersus equus voraginibus non exstitit; quem cum maxima contentione non potuisset extrahere, discessit, ut ait Philistus, aegre ferens. Cum autem aliquantum progressus esset, subito exaudivit hinnitum respexitque et equum alacrem laetus adspexit, cuius in iuba examen apium consederat. Quod ostentum babuit hanc vim, ut Dionysius paucis post diebus regnare coeperit. == XXXIV == {{pn|74}}Quid? Lacedaemoniis paulo ante Leuctricam calamitatem quae significatio facta est, cum in Herculis fano arma sonuerunt Herculisque simulacrum multo sudore manavit! At eodem tempore Thebis, ut ait Callisthenes, in templo Herculis valvae clausae repagulis subito se ipsae aperuerunt, armaque, quae fixa in parietibus fuerant, ea sunt humi inventa. Cumque eodem tempore apud Lebadiam Trophonio res divina fieret, gallos gallinaceos in eo loco sic adsidue canere coepisse, ut nihil intermitterent; tum augures dixisse Boeotios Thebanorum esse victoriam, propterea quod avis illa victa siliere soleret, canere, si vicisset. {{pn|75}}Eademque tempestate multis signis Lacedaemoniis Leuctricae pugnae calamitas denuntiabatur. Namque et in Lysandri, qui Lacedaemoniorum clarissumus fuerat, statua, quae Delphis stabat, in capite corona subito exstitit ex asperis herbis et agrestibus, stellaeque aureae quae Delphis erant a Lacedaemoniis positae post navalem illam victoriam Lysandri qua Athenienses conciderunt, qua in pugna quia Castor et Pollux cum Lacedaemoniorum classe visi esse dicebantur, - eorum insignia deorum, stellae aureae, quas dixi, Delphis positae, paulo ante Leuctricam pugnam deciderunt neque repertae sunt. {{pn|76}}Maximum vero illud portentum isdem Spartiatis fuit, quod, cum oraclum ab love Dodonaeo petivissent de victoria sciscitantes legatique [vas] illud in quo inerant sortes collocavissent, simia, quam rex Molossorum in deliciis habebat, et sortes ipsas et cetera quae erant ad sortem parata disturbavit et aliud alio dissupavit, Tum ea, quae praeposita erat oraclo, sacerdos dixisse dicitur de salute Lacedaemoniis esse, non de victoria cogitandum. == XXXV == {{pn|77}}Quid? Bello Punico secundo nonne C. Flaminius, consul iterum, neglexit signa rerum futurarum magna cum clade rei publicae? Qui exercitu lustrato cum Arretium versus castra movisset et contra Hannibalem legiones duceret, et ipse et equus eius ante signum lovis Statoris sine causa repente concidit nec eam rem habuit religioni, obiecto signo, ut peritis videbatur, ne committeret proelium. Idem, cum tripudio auspicaretur, pullarius diem proelii committendi differebat. Tum Flaminius ex eo quaesivit, si ne postea quidem pulli pascerentur, quid faciendum censeret. Cum ille quiescendum respondisset, Flaminius: "Praeclara vero auspicia, si esurientibus pullis res geri poterit, saturis nihil geretur!" Itaque signa convelli et se sequi iussit. Quo tempore cum signifer primi hastati signum non posset movere loco, nec quicquam proficeretur plures cum accederent, Flaminius re nuntiata suo more neglexit. Itaque tribus iis horis concisus exercitus atque ipse interfectus est. {{pn|78}}Magnum illud etiam, quod addidit Coelius, eo tempore ipso, cum hoc calamitosum proelium fìeret, tantos terrae motus in Liguribus, Gallia compluribusque insulis totaque in Italia factos esse, ut multa oppida conruerint, multis locis labes factae sint terraeque desiderint fluminaque in contrarias partes fluxerint atque in amnes mare influxerit. == XXXVI == Fiunt certae divinationum coniecturae a peritis. Midae illi Phrygi, cum puer esset, dormienti formicae in os tritici grana congesserunt. Divitissumum fore praedictum est; quod evenit. At Platoni cum in cunis parvulo dormienti apes in labellis consedissent, responsum est singolari illum suavitate orationis fore: ita futura eloquente provisa in infante est. {{pn|79}}Quid? amores ac deliciae tuae, Roscius, num aut ipse aut pro eo Lanuvium totum mentiebatur? Qui cum esset in cunabulis educareturque in Solonio, qui est campus agri Lanuvini, noctu lumine apposito experrecta nutrix animadvertit puerum dormientem circumplicatum serpentis amplexu. Quo aspectu exterrita clamorem sustulit. Pater autem Rosci ad haruspices rettulit, qui responderunt nihil illo pucro clarius, nihil nobilius fore. Atque hanc speciem Pasiteles caelavit argento et noster expressit Archias versibus. Quid igitur expectamus? An dum in foro nobiscum di immortales, dum in viis versentur, dum domi? Qui quidem ipsi se nobis non offerunt, vim autem suam longe lateque diffundunt, quam tum terrae cavernis includunt, tum hominum naturis implicant. Nam terrae vis Pythiam Delphis incitabat, naturae Sibyllam. Quid enim? Non videmus quam sint varia terrarum genera? Ex quibus et mortifera quaedam pars est, ut et Ampsancti in Hirpinis et in Asia Plutonia quae vidimus, et sunt partes agrorum aliae pestilentes, aliae salubres, aliae quae acuta ingenia gignant, aliae quae retusa: quac omnia fiunt et ex caeli varietate et ex disparili adspiratione terrarum. {{pn|80}}Fit etiam saepe specie quadam, saepe vocum gravitate et cantibus, ut pellantur animi vehementius, saepe etiam cura et timore, qualis est illa <blockquote><poem> "flexanima tamquam lymphata aut Bacchi sacris commota in tumulis Teucrum commemorans suum." </poem></blockquote> == XXXVII == Atque etiam illa concitatio declarat vini in animis esse divinam. Negat enim sine furore Democritus quemquam poetam magnum esse posse, quod idem dicit Plato. Quem, si placet, appellet furorem, dum modo is furor ita laudetur ut in Phaedro [Platonis] laudatus est. Quid? Vestra oratio in causis, quid? ipsa actio potest esse vehemens et gravis et copiosa, nisi est animus ipse commotior? Equidem etiam in te saepe vidi et, ut ad leviora veniamus, in Aesopo, familiari tuo, tantum ardorem vultuum atque motuum, ut eum vis quaedam abstraxisse a sensu mentis videretur. {{pn|81}}Obiciuntur etiam saepe formae, quae reapse nullae sunt; speciem autem offerunt; quod contigisse Brenno dicitur eiusque Gallicis copiis, cum fano Apollinis Delphici nefarium bellum intulisset. Tum enim ferunt ex oraclo ecfatam esse Pythiam: <blockquote><poem> "Ego providebo rem istam et albae virgines." </poem></blockquote> Ex quo factum ut viderentur virgines ferre arma contra et nive Gallorum obrueretur exercitus. == XXXVIII == Aristoteles quidem eos etiam, qui valetudinis vitio furerent et melancholici dicerentur, censebat habere aliquid in animis praesagiens atque divinum. Ego autem haud scio an nec cardiacis tribuendum hoc sit nec phreneticis; animi enim integri, non vitiosi est corporis divinatio. {{pn|82}}Quam quidem esse re vera hac Stoicorum ratione concluditur: 'Si sunt di neque ante declarant hominibus quae futura sint, aut non diligunt homines, aut quid eventurum sit ignorant, aut existumant nihil interesse hominum scire quid sit futurum, aut non censent esse suae maiestatis praesignificare hominibus quae sunt futura, aut ea ne ipsi quidem di significare possunt. At neque non diligunt nos (sunt enim benefici generique hominum amici), neque ignorant ea quae ab ipsis constituta et designata sunt, neque nostra nihil interest scire ea quae eventura sint (erimus enim cautiores, si sciemus), neque hoc alienum ducunt maiestate sua (nihil est enim beneficentia praestantius), neque non possunt futura praenoscere. {{pn|83}}Non igitur sunt di nec significant futura. Sunt autem di; significant ergo. Et non, si significant, nullas vias dant nobis ad significationis scientiam (frustra enim significarent); nec, si dant vias, non est divinatio: est igitur divinatio." == XXXIX == {{pn|84}}Hac ratione et Chrysippus et Diogenes et Antipater utitur. Quid est igitur cur dubitandum sit quin sint ea, quae disputavi, verissuma, si ratio mecum facit, si eventa, si populi, si nationes, si Graeci, si barbari, si maiores etiam nostri, si denique hoc semper ita putatum est, si summi phdosophi, si poëtae, si sapientissumi viri, qui res publicas constituerunt, qui urbes condiderunt? An dum bestiae loquantur exspectamus, hominum consentiente auctoritate contenti non sumus? {{pn|85}}Nec vero quicquam aliud adfertur cur ea quae dico divinandi genera nulla sint, nisi quod difficile dictu videtur quae cuiusque divinationis ratio, quae causa sit. Quid enim habet haruspex, cur pulmo incisus etiam in bonis extis dirimat tempus et proferat diem? Quid augur, cur a dextra corvus, a sinistra cornix faciat ratum? Quid astrologus, cur stella Iovis aut Veneris coniuncta cum luna ad ortus puerorum salutaris sit, Saturni Martisve contraria? Cur autem deus dormientes nos moneat, vigilantes neglegat? Quid deinde causae est, cur Cassandra furens futura prospiciat, Priamus sapiens hoc idem facere non queat? {{pn|86}}Cur fiat quidque, quaeris. Recte omnino; sed non nunc id agitur; fiat necne fiat, id quaeritur: ut si magnetem lapidem esse dicam qui ferrum ad se adliciat et adtrahat, rationem cur id fiat adferre nequeam, fieri omnino neges. Quod idem facis in divinatione, quam et cernimus ipsi et audimus et legimus et a patribus accepimus. Neque ante philosophiam patefactam, quae nuper inventa est, hac de re communis vita dubitavit, et, posteaquam philosophia processit, nemo aliter philosophus sensit, in quo modo esset auctoritas. {{pn|87}}Dixi de Pythagora, de Democrito, de Socrate, excepi de antiquis praeter Xenophanem neminem, adiunxi veterem Academiam, Peripateticos, Stoicos; unus dissentit Epicurus. Quid vero hoc turpius, quam quod idem nullam censet gratuitam esse virtutem? == XL == Quis est autem, quem non moveat clarissumis monumentis testata consignataque antiquitas? Calchantem augurem scribit Homerus longe optumum, eumque ducem classium fuisse ad Ilium, - auspiciorum, credo, scientia, non locorum. {{pn|88}}Amphilochus et Mopsus Argivorum reges fuerunt, sed iidem augures, iique urbis in ora marituma Ciliciae Graecas condiderunt; atque etiam ante hos Amphiaraus et Tiresias non humiles et obscuri neque eorum similes, ut apud Ennium est, <blockquote><poem> "qui sui quaestus causa fictas suscitant sententias" </poem></blockquote> sed clari et praestantes viri, qui avibus et signis admoniti futura dicebant; quorum de altero etiam apud inferos Homerus ait solum sapere, ceteros umbrarum vagari modo; Amphiaraum autem sic bonoravit fama Graeciae, deus ut haberetur, atque ut ab eius solo, in quo est humatus, oracla peterentur. {{pn|89}}Quid? Asiae rex Priamus nonne et Helenum filium et Cassandram filiam divinantes habebat, alterum auguriis, alteram mentis incitatione et permotione divina? Quo in genere Marcios quosdam fratres, nobili loco natos, apud maiores nostros fuisse scriptum videmus. Quid? Polyidum Corinthium nonne Homerus et aliis multa et filio ad Troiam proficiscenti mortem praedixisse commemorat? Omnino apud veteres, qui rerum potiebantur, iidem auguria tenebant; ut enim sapere sic divinare regale ducebant: [ut] testis est nostra civitas, in qua et reges augures et postea privati eodem sacerdotio praediti rem publicam religionum auctoritate rexerunt. == XLI == {{pn|90}}Eaque divinationum ratio ne in barbaris quidem gentibus neglecta est, siquidem et in Gallia Druidae sunt, e quibus ipse Divitiacum Haeduum hospitem tuum laudatoremque cognovi, qui et naturae rationem, quam fisiologi/an Graeci appellant, notam esse sibi profitebatur, et partim auguriis, partim coniectura, quae essent futura dicebat, et in Persis augurantur et divinant magi, qui congregantur in fano commentando causa atque inter se conloquendi, quod etiam idem vos quondam facere Nonis solebatis; {{pn|91}}nec quisquam rex Persarum potest esse, qui non ante magorum disciplinam scientiamque perceperit. Licet autem videre et genera quaedam et nationes huic scientiae deditas. Telmessus in Caria est, qua in urbe excellit haruspicum disciplina; itemque Elis in Peloponneso familias duas certas habet, lamidarum unam, alteram Clutidarum, haruspicinae nobilitate praestantes. In Syria Chaldaei cognitione astrorum sollertiaque ingeniorum antecellunt. {{pn|92}}Etruria autem de caelo tacta scientissume animadvertit, eademque interpretatur quid quibusque ostendatur monstris atque portentis. Quocirca bene apud maiores nostros senatus, tum cum florebat imperium, decrevit ut de principum filiis x ex singulis Etruriae populis in disciplinam traderentur, ne ars tanta propter tenuitatem hominum a religionis auctoritate abduceretur ad mercedem atque quaestum. Phryges autem et Pisidae et Cilices et Arabum natio avium significationibus plurimum obtemperant, quod idem factitatum in Umbria accepimus. == XLII == {{pn|93}}Ac mihi quidem videntur e locis quoque ipsis, qui a quibusque incolebantur, divinationum opportunitates esse ductae. Etenim Aegyptii et Babylonii in camporum patentium aequoribus habitantes, cum ex terra nihil emineret quod contemplationi caeli officere posset, omnem curam in siderum cognitione posuerunt; Etrusci autem, quod religione imbuti studiosius et crebrius hostias immolabant, extorum cognitioni se maxume dediderunt, quodque propter aeris crassitudinem de caelo apud eos multa fiebant, et quod ob eandem causam multa invisitata partim e caelo, alia ex terra oriebantur, quaedam etiam ex hominum pecudumve conceptu et satu, ostentorum exercitatissumi interpretes exstiterunt. Quorum quidem vim, ut tu soles dicere, verba ipsa prudenter a maioribus posita declarant. Quia enim ostendunt, portendunt, monstrant, praedicunt, ostenta, portenta, monstra, prodigia dicuntur. {{pn|94}}Arabes autem et Phryges et Cilices, quod pastu pecudum maxume utuntur, campos et montes hieme et aestate peragrantes, propterea facilius cantus avium et volatus notaverunt; eademque et Pisidiae causa fuit et huic nostrae Umbriae. Tum Caria tota praecipueque Telmesses, quos ante dixi, quod agros uberrumos maximeque fertiles incolunt, in quibus multa propter fecundidatem fingi gignique possunt, in ostentis animadvertendis diligentes fuerunt. == XLIII == {{pn|95}}Quis vero non videt in optuma quaque re publica plurimum auspicia et reliqua divinandi genera valuisse? Quis rex umquam fuit, quis populus, qui non uteretur praedictione divina? Neque solum in pace, sed in bello multo etiam magis, quo maius erat certamen et discrimen salutis. Omitto nostros, qui nihil in bello sine extis agunt, nihil sine auspiciis domi [habent auspicia]; externa videamus. Namque et Athenienses omnibus semper publicis consiliis divinos quosdam sacerdotes, quos ma/nteij vocant, adhibuerunt, et Lacedaemonii regibus suis augurem adsessorem dederunt, itemque senibus (sic enim consilium publicum appellant) augurem interesse voluerunt, iidemque de rebus maioribus semper aut Delphis oraclum aut ab Hammone aut a Dodona petebant; {{pn|96}}Lycurgus quidem, qui Lacedaemoniorum rem publicam temperavit, leges suas auctoritate Apollinis Delphici confirma, vit; quas cum vellet Lysander commutare, eadem est prohibitus religione. Atque etiam qui praeerant Lacedaemoniis, non contenti vigilantibus curis, in Pasiphaae fano, quod est in agro propter urbem, somniandi causa excubabant, quia vera quietis oracla ducebant. {{pn|97}}Ad nostra iam redeo. Quotiens senatus decemviros ad libros ire iussit! Quantis in rebus quamque saepe responsis haruspicum paruit! nam et cum duo visi soles essent, et cum tres lunae, et cum faces, et cum sol nocte visus esset, et cum e caelo fremitus auditus, et cum caelum discessisse visum esset atque in eo animadversi globi. Delata etiam ad senatum labes agri Privernatis, cum ad infinitam altitudinem terra desidisset Apuliaque maximis terrae motibus conquassata esset. Quibus portentis magna populo Romano bella perniciosaeque seditiones denuntiabantur, inque his omnibus responsa haruspicum cum Sibyllae versibus congruebant. {{pn|98}}Quid cum Cumis Apollo sudavit, Capuae Victoria? Quid, ortus androgyni nonne fatale quoddam monstrum fuit? Quid cum fluvius Atratus sanguine fluxit? Quid quod saepe lapidum, sanguinis non numquam, terrae interdum, quondam etiam lactis imber effluxit? Quid cum in Capitolio ictus Centaurus - caelo est, in Aventino portae et homines, Tusculi aedes Castoris et Poflucis Romaeque Pietatis? Nonne et haruspices ea responderunt, quae evenerunt, et in Sibyllae libris eaedem repertae praedictiones sunt? == XLIV == {{pn|99}}Caeciliae Q. filiae somnio modo Marsico bello templum est a senatu Iunoni Sospitae restitutum. Quod quidem somnium Sisenna cum disputavisset mirifice ad verbum cum re convenisse, tum insolenter, credo ab Epicureo aliquo inductus, disputat somniis credi non oportere. Idem contra ostenta nibil disputat exponitque initio belli Marsici et deorum simulacra sudavisse, et sanguinem fluxisse, et discessisse caelum, et ex occulto auditas esse voces, quae pericula belli nuntiarent, et Lanuvii clipeos, quod haruspicibus tristissumum visum esset, a muribus esse derosos. {{pn|100}}Quid quod in annalibus habemus Veienti bello, cum lacus Albanus praeter modum crevisset, Veientem quendam ad nos hominem nobilem perfugisse, eumque dixisse ex fatis, quae Veientes scripta haberent, Veios capi non posse, dum lacus is redundaret, et, si lacus emissus lapsu et cursu suo ad mare profluxisset, perniciosum populo Romano; sin autem ita esset eductus, ut ad mare pervenire non posset, tum salutare nostris fore? Ex quo illa mirabilis a maioribus Albanae aquae facta deductio est. Cum autem Veientes bello fessi legatos ad senatum misissent, tum ex iis quidam dixisse dicitur non omnia illum transfugam ausum esse senatui dicere: in isdem enim fatis scriptum Veientes habere fore ut brevi a Gallis Roma caperetur, quod quidem sexennio post Veios captos factum esse videmus. == XLV == {{pn|101}}Saepe etiam et in proeliis Fauni auditi et in rebus turbidis veridicae voces ex occulto missae esse dicuntur; cuius generis duo sint ex multis exempla, sed maxuma. Nam non multo ante urbem captam exaudita vox est a luco Vestae, qui a Palati radice in novam viam devexus est, ut muri et portae reficerentur; futurum esse, nisi provisum esset, ut Roma caperetur. Quod neglectum cum caveri poterat, post acceptam illam maximam cladem expiatum est; ara enim Aio Loquenti, quam saeptam videmus, exadversus eum locum consecrata est. Atque etiam scriptum a multis est, cum terrae motus factus esset ut sue plena procuratio fieret, vocem ab aede Iunonis ex arce exstitisse; quocirca Iunonem illam appellatam Monetam. Haec igitur et a dis significata et a nostris maioribus iudicata contemnimus? {{pn|102}}Neque solum deorum voces Pythagorei observitaverunt, sed etiam hominum, quae vocant omina. Quae maiores nostri quia valere censebant, idcirco omnibus rebus agendis "quod bonum, faustum, felix fortunatumque esset" praefabantur, rebusque divinis, quae publice fierent, ut "faverent linguis" imperabatur, inque feriis imperandis ut "litibus et iurgiis se abstinerent". Itemque in lustranda colonia ab eo qui eam deduceret, et cum imperator exercitum, censor populum lustraret, bonis nominibus qui hostias ducerent eligebantur. Quod idem in dilectu consules observant, ut primus miles fiat bono nomine. {{pn|103}}Quae quidem a te scis et consule et imperatore summa cum religione esse servata. Praerogativam etiam maiores omen iustorum comitiorum esse voluerunt. == XLVI == Atque ego exempla ominum nota proferam. L. Paulus consul iterum, cum ei bellum ut cum rege Perse gereret obtigisset, ut ea ipsa die domum ad vesperum rediit, filiolam suam Tertiam, quae tum erat admodum parva, osculans animadvertit tristiculam. "Quid est," inquit, "mea Tertia? quid tristis es?" "Mi pater," inquit, "Persa periit." Tum ille artius puellam complexus: 'Accipio," inquit, "mea filia, omen. Erat autem mortuus catellus eo nomine, {{pn|104}}L. Flaccum, flaminem Martialem, ego audivi, cum diceret Caeciliam Metelli, cum vellet sororis suae filiam in matrimonium conlocare, exisse in quoddam sacellum ominis capiendi causa, quod fieri more veterum solebat. Cum virgo staret et Caecilia in sella sederet, neque diu ulla vox exstitisset, puellam defatigatam petisse a matertera, ut sibi concederet paulisper ut in eius sella requiesceret; illam autem dixisse: "Vero, mea puella, tibi concedo meas sedes." Quod omen res consecuta est; ipsa enim brevi mortua est, virgo autem nupsit, cui Caecilia nupta fuerat. Haec posse contemni vel etiam rideri praeclare intellego, sed id ipsum est deos non putare, quae ab iis significantur contemnere. == XLVII == {{pn|105}}Quid de auguribus loquar? Tuae partes sunt, tuum, inquam, auspiciorum atrocinium debet esse. Tibi App. Claudius augur consuli nuntiavit addubitato salutis augurio bellum domesticum triste ac turbulentum fore; quod paucis post mensibus exortum paucioribus a te est diebus oppressum. Cui quidem auguri vehementer adsentior; solus enim multorum annorum memoria non decantandi augurii, sed divinandi tenuit disciplinam. Quem inridebant collegae tui eumque tum Pisidam, tum Soranum augurem esse dicebant; quibus nulla videbatur in auguriis aut praesensio aut scientia veritatis futurae; sapienter aiebant ad opinione imperitorum esse fictas religiones. Quod longe secus est neque enim in pastoribus illis, quibus Romulus praefuit, ne in ipso Romulo haec calliditas esse potuit, ut ad errorem multitudinis religionis simulacra fingerent. Sed difficultas laborque discendi disertare neglegentiam reddidit; malunt enim disserere nihil esse in auspiciis quam, quid sit, ediscere. {{pn|106}}Quid est illo auspicio divinius, quod apud te in Mario est? ut utar potissumum auctore te: <blockquote><poem> "Hic Iovis altisoni subito pinnata satelles arboris e trunco, serpentis saucia morsu, subrigit ipsa, feris transfigens unguibus anguem semianimum et varia graviter cervice micantem. Quem se intorquentem lanians rostroque cruentans iam satiata animos, iam duros ulta dolores abicit ecflantem et laceratum adfligit in unda seque obitu a solis nitidos convertit ad ortus. Hanc ubi praepetibus pinnis lapsuque volantem conspexit Marius, divini numinis augur, faustaque signa suae laudis reditusque notavit, partibus intonuit caeli pater ipse sinistris. Sic aquilae clarum firmavit Iuppiter omen." </poem></blockquote> == XLVIII == {{pn|107}}Atque ille Romuli auguratus pastoralis, non urbanus fuit, nec fictus ad opiniones imperitorum, sed a certis acceptus et posteris traditus. Itaque Romulus augur, ut apud Ennium est, cum fratre item augure <blockquote><poem> "Curantes magna cum cura, tum cupientes regni dant operam simul auspicio augurioque. *In monte* Remus auspicio se devovet atque secundam solus avem servat; at Romulus pulcher in alto quaerit Aventino, servat genus altivolantum. Certabant, urbem Romam Remoramne vocarent; omnibus cura viris uter esset induperator. Exspectant, veduti consul cum mittere signum volt, omnes avidi spectant ad carceris oras, {{pn|108}}quam mox emittat pictis e faucibus currus: sic exspectabat populus atque ore timebat rebus, utri magni victoria sit data regni. Interea sol albus recessit in infera noctis. Exin candida se radiis dedit icta foras lux, et simul ex alto longe pulcherruma praepes laeva volavit avis. Simul aureus exoritur sol, cedunt ce caelo ter quattuor corpora sancta avium, praepetibus sese pulchrisque locis dant. Conspicit inde sibi data Romulus esse priora, auspicio regni stabilita scamna solumque." </poem></blockquote> == XLIX == {{pn|109}}Sed ut, unde huc digressa est, eodem redeat oratio: si nihil queam disputare quam ob rem quidque fiat, et tantum modo fieri ea quae commemoravi doceam, parumne Epicuro Carneadive respondeam? Quid si etiam ratio exstat artificiosae praesensionis facilis, divinae autem paulo obscurior? Quae enim extis, quae fulgoribus, quae portentis, quae astris praesentiuntur, haec notata sunt observatione diuturna; adfert autem vetustas omnibus in rebus longinqua observatione incredibilem scientiam; quae potest esse etiam sine motu atque impulsu deorum, cum quid ex quoque eveniat et quid quamque rem significet crebra animadversione perspectum est. {{pn|110}}Altera divinatio est naturalis, ut ante dixi; quae physica disputandi subtditate reverenda est ad naturam deorum, a qua, ut doctissimis sapientissimisque placuit, haustos animos et libatos habemus; cumque omnia completa et referta sint aeterno sensu et mente divina, necesse est cognatione divinorum animorum animos humanos commoveri. Sed vigìlantes animi vitae necessitatibus serviunt diiunguntque se a societate divina vinclis corporis impediti. {{pn|111}}(Rarum est quoddam genus eorum qui se a corpore àvocent et ad divinarum rerum cognitionem cura omni studioque rapiantur). Horum sunt auguria non divini impetus, sed rationis humanae; nam et natura futura praesentiunt, ut aquarum eluviones et deflagrationem futuram aliquando caeli atque terrarum; alii autem in re publica esercitati, ut de Atheniensi Solone accepimus, orientem tyrannidem multo ante prospiciunt. Quos prudentes possumus dicere, id est providentes, divinos nullo modo possumus, non plus quam Milesium Thalem, qui, ut obiurgatores suos convinceret ostenderetque etiam philosophum, si ei commodum esset, pecuniam facere posse, omnem oleam, ante quam florere coepisset, in agro Milesio coemisse dicitur. 112Animadverterat fortasse quadam scientia olearum ubertatem fore. Et quidem idem primus defectionem solis, quae Astyage regnante facta est, praedixisse fertur. == L == Multa medici multa gubernatores, agricolae etiam multa praesentiunt, sed nullam eorum divinationem voco, ne illam quidem, qua ab Anaximandro physico moniti Lacedaemonii sunt, ut urbem et tecta linquerent armatique in agro excubarent, quod terrae motus instaret, tum cum et urbs tota corruit et e monte Taygeto extrema [montis] quasi puppis avolsa est. Ne Pherecydes quidem, ille Pythagorae magister, potius divinus habebitur quam physicus, quod, cum vidisset haustam aquam de iugi puteo, terrae motus dixit instare. {{pn|113}}Nec vero umquam animus hominis naturaliter divinat, nisi cum ita solutus est et vacuus, ut ei plane nihil sit cum corpore; quod aut vatibus contingit aut dormientibus. Itaque ea duo genera a Dicaearcho probantur et, ut dixi, a Cratippo nostro; si propterea quod ea proficiscuntur a natura, sint summa sane, modo ne sola; sin autem nihil esse in observatione putant, multa tollunt quibus vitae ratio continetur. Sed quoniam dant aliquid, idque non parvum [vaticinationes cum somniisl, nihil est quod cum his magnopere pugnemus, praesertim cum sint, qui omnino nullam divinationem probent. {{pn|114}}Ergo et ii, quorum animi spretis corporibus evolant atque excurrunt foras, ardore aliquo infiammati atque incitati cernunt illa profecto quae vaticinantes pronuntiant, multisque rebus inflammantur tales animi, qui corporibus non inhaerent, ut ii qui sono quodam vocum et Phrygiis cantibus incitantur. Multos nemora silvaeque, multos amnes aut maria commovent, quorum furibunda mens videt ante muto quae sint futura. Quo de genere illa sunt: <blockquote><poem> "eheu videte! iudicavit inclitum iudicium inter deas tris aliquis, quo iudicio Lacedaemonia mulier, Furiarum una, adveniet." </poem></blockquote> Eodem enim modo multa a vaticinantibus saepe praedicta sunt neque solum verbis, sed etiam <blockquote><poem> "versibus quos olim Fauni vatesque canebant." </poem></blockquote> {{pn|115}}Similiter Marcius et Publicius vates cecinisse dicuntur; quo de genere Apollinis operta prolata sunt. Credo etiam anhelitus quosdam fuisse terrarum, quibus inflatae mentes oracla funderent. == LI == Atque haec quidem vatium ratio est, nec dissimilis sane somniorum. Nam quae vigilantibus accidunt vatibus, eadem nobis dormientibus. Viget enim animus in somnis liber ab sensibus omnique impeditone curarum, iacente et mortuo paene corpore. Qui quia vixit ab omni aeternitate versatusque est cum innumerabilibus animis, omnia quae in natura rerum sunt videt, si modo temperatis escis modicisque potionibus ita est adfectus, ut sopito corpore ipse vigilet. Haec somniantis est divinatio. {{pn|116}}Hic magna quaedam exoritur, neque ea naturalis, sed artificiosa somniorum [Antiphonis] interpretatio eodemque modo et oraculorum et vaticinationum: sunt enim explanatores, ut grammatici poëtarum. Nam ut aurum et argentum, aes, ferrum frustra natura divina genuisset, nisi eadem docuisset quem ad modum ad eorum venas perveniretur, nec fruges terrae bacasve arborum cum utilitate ulla generi bumano dedisset, nisi hearum cultus et conditiones tradidisset, materiave quicquam iuvaret, nisi confectionis eius fabricam haberemus, sic cum omni utilitate quam di hominibus dederunt ars aliqua coniuncta est per quam illa utilitas percipi possit. Item igitur somniis, vaticinationibus, oraclis, quod erant multa obscura, multa ambigua, explanationes adhibitae sunt interpretum. {{pn|117}}Quo modo autem aut vates aut somniantes ea videant, quae nusquam etiam tunc sint, magna quaestio est. Sed esplorata si sint ea quae ante quaeri debeant, sint haec quae quaerimus faciliora. Continet enim totam hanc quaestionem ea ratio, quae est de natura deorum, quae a te secundo libro est esplicata dilucide. Quam si obtinemus, stabit illud quod hunc locum continet de quo agimus: esse deos, et eorum providentia mundum administrari, eosdemque consulere rebus humanis, nec solum universis, verum etiam singulis. Haec si tenemus, quae mihi quidem non videntur posse convelli, profecto hominibus a dis futura significari necesse est. == LII == {{pn|118}}Sed distinguendum videtur quonam modo. Nam non placet Stoicis singulis iecorum fissis aut avium cantibus interesse deum (neque enim decorum est nec dis dignum nec fieri ullo pacto potest), sed ita a principio incohatum esse mundum, ut certis rebus certa signa praecurrerent, alia in extis, alia in avibus, alia in fulgoribus, alia in ostentis, alia in stellis, alia in somniantium visis, alia in furentium vocibus. Ea quibus bene percepta sunt, ii non saepe falluntur; male coniecta maleque interpretata falsa sunt non rerum vitio, sed interpretum inscientia. Hoc autem posito atque concesso, esse quandam vim divinam hominum vitam continentem, non difficile est, quae fieri certe videmus, ea qua ratione fiant suspicari. Nam et ad hostiam deligendam potest dux esse vis quaedam sentiens, quae est toto confusa mundo, et tum ipsum, cum immolare velis, extorum fieri mutatio potest, ut aut absit aliquid aut supersit; parvis enim momentis multa natura aut adfingit aut mutat aut detrahit. {{pn|119}}Quod ne dubitare possimus, maximo est argumento quod paulo ante interitum Caesaris contigit. Qui cum immolaret illo die quo primum in sella aurea sedit et cum purpurea veste processit, in extis bovis opimi cor non fuit. Num igitur censes ullum animal, quod sanguinem habeat, sine corde esse posse? Qua ille rei [non est] novitate perculsus, cum Spurinna diceret timendum esse ne et consilium et vita deficeret: earum enim rerum utramque a corde proficisci. Postero die caput in iecore non fuit. Quae quidem illi portendebantur a dis irnmortalibus ut videret interitum, non ut caveret. Cum igitur eae partes in extis non reperiuntur, sine quibus victuma illa vivere nequisset, intellegendum est in ipso immolationis tempore eas partes, quae absint, interisse. == LIII == {{pn|120}}Eademque efficit in avibus divina mens, ut tum huc, tum illuc volent alites, tum in hac, tum in illa parte se occultent, tum a dextra, tum a sinistra parte canant oscines. Nam si animal omne, ut vult, ita utitur motu sui corporis, prono, obliquo, supino, membraque quocumque vult flectit, contorquet, porrigit, contrabit eaque ante efficit paene quam cogitat, quanto id deo est facilius, cuius numini parent omnia! {{pn|121}}Idemque mittit et signa nobis eius generis qualia permulta historia tradidit, quale scriptum illud videmus: si luna paulo ante solis ortum defecisset in signo Leonis, fore ut armis Dareus et Persae ab Alexandro et Macedonibus [proelio] vincerentur Dareusque moreretur; et si puella nata biceps esset, seditionem in populo fore, corruptelam et adulterium domi; et si mulier leonem peperisse visa esset, fore, ut ab exteris gentibus vinceretur ea res publica, in qua id contigisset. Eiusdem generis etiam illud est quod scribit Herodotus, Croesi filium, cum esset infans, locutum; quo ostento regnum patris et domum funditus concidisse. Caput arsisse Servio Tullio dormienti quae historia non prodidit? Ut igitur qui se tradidit quieti praeparato animo cum bonis, cogitationibus, tum rebus ad tranquillitatem adcommodatis, certa et vera cernit in somnis, sic castus animus purusque vigilantis et ad astrorum et ad avium reliquorumque signorum et ad extorum veritatem est paratior. == LIV == {{pn|122}}Hoc nimirum est illud, quod de Socrate accepimus, quodque ab ipso in libris Socraticorum saepe dicitur: esse divinum quiddam, quod δαιμόνιον appellat, cui semper ipse paruerit numquam impellenti, saepe revocanti. Et Socrates quidem (quo quem auctorem meliorem quaerimus?) Xenophonti consulenti sequereturne Cyrum, posteaquam exposuit quae ipsi videbantur, "Et nostrum quidem," inquit, "humanum est consilium; sed de rebus et obscuris et incertis ad Apollinem censeo referundum, ad quem etiam Athenienses publice de maioribus rebus semper rettulerunt. {{pn|123}}Scriptum est item, cum Critonis, sui familiaris, oculum adligatum vidisset, quaesivisse quid esset; cum autem ille respondisset in agro ambulanti ramulum adductum, ut remissus esset, in oculum suum recidisse, tum Socrates: 'Non enim paruisti mihi revocanti, cum uterer, qua soleo, praesagatione divina." Idem etiam Socrates, cum apud Delium male pugnatum esset Lachete praetore fugeretque cum ipso Lachete, ut ventum est in trivium, eadem, qua ceteri, fugere noluit. Quibus quaerentibus cur non eadem via pergeret, deterreri se a deo dixit; cum quidem ii, qui alia via fugerant, in hostium equitatum inciderunt. Permulta conlecta sunt ab Antipatro, quae mirabiliter a Socrate divinata sunt; quac praetermittam; tibi enim nota sunt, mihi ad commemorandum non necessaria. {{pn|124}}Illud tamen eius philosophi magnificum ac paene divinum, quod, cum impiis sententiis damnatus esset, aequissimo animo se dixit mori; neque enim domo egredienti neque illud suggestum, in quo causam dixerat, ascendenti signum sibi ullum, quod consuesset, a deo quasi mali alicuius impendentis datum. == LV == Equidem sic arbitror, etiamsi multa fallant eos, qui aut arte aut coniectura divinare videantur, esse tamen divinationem; homines autem, ut in ceteris artibus, sic in hac posse falli. Potest accidere ut aliquod signum dubie datum pro certo sit acceptum, potest aliquod latuisse aut ipsum aut quod esset illi contrarium. Mihi autem ad hoc, de quo disputo, probandum satis est non modo plura, sed etiam pauciora divine praesensa et praedicta reperiri. {{pn|125}}Quin etiam hoc non dubitans dixerim, si unum aliquid ita sit praedictum praesensumque, ut, cum evenerit, ita cadat, ut praedictum sit, neque in eo quicquam casu et fortuito factum esse appareat, esse certe divinationem, idque esse omnibus confitendum. Quocirca primum mihi videtur, ut Posidonius facit, a deo, de quo satis dictum est, deinde a fato, deinde a natura vis omnis divinandi ratioque repetenda. Fieri igitur omnia fato ratio cogit fateri. Fatum autem id appello, quod Graeci e)imarme)nhn , id est ordinem seriemque causarum, cum causae causa nexa rem ex se gignat. Ea est ex omni aeternitate fluens veritas sempiterna. Quod cum ita sit, nihil est factum quod non futurum fuerit, eodemque modo nihil est futurum cuius non causas id ipsum efficientes natura contineat. {{pn|126}}Ex quo intellegitur ut fatum sit non id quod superstitiose, sed id quod physice dicitur, causa aeterna rerum, cur et ea, quae praeterierunt, facta sint et, quae instant, fiant et, quae sequuntur, futura sint. Ita fit ut et observatione notari possit quae res quamque causam plerumque consequatur, etiamsi non semper (nam id quidem adfirmare difficile est), easdemque causas veri simile est rerum futurarum cerni ab iis qui aut per furorem eas aut in quiete videant. == LVI == {{pn|127}}Praeterea, cum fato omnia fiant, id quod alio loco ostendetur, si quis mortalis possit esse, qui conligationem causarum omnium perspiciat animo, nihil eum profecto fallat. Qui enim teneat causas rerum futurarum, idem necesse est omnia teneat quae futura sint. Quod cum nemo facere nisi deus possit, relinquendum est homini, ut signis quibusdam consequentia declarantibus futura praesentiat. Non enim illa quae futura sunt subito exsistunt, sed est quasi rudentis explicatio sic traductio temporis nihil novi efficientis et primum quidque replicantis. Quod et ii vident, quibus naturalis divinatio data est, et ii, quibus cursus rerum observando notatus est. Qui etsi causas ipsas non cernunt, signa tamen causarum et notas cernunt; ad quas adhibita memoria et diligentia et monumentis superiorum efficitur ea divinatio, quae artificiosa dicitur, extorum, fulgorum, ostentorum signorumque caelestium. {{pn|128}}Non est igitur ut mirandum sit ea praesentiri a divinantibus quac nusquam sint; sunt enim omnia, sed tempore absunt. Atque ut in seminibus vis inest earum rerum, quae ex iis progignuntur, sic in causis conditae sunt res futurae, quas esse futuras aut concitata mens aut soluta somno cernit aut ratio aut coniectura praesentit. Atque ut ii qui solis et lunae reliquorumque siderum ortus, obitus motusque cognorunt, quo quidque tempore eorum futurum sit multo ante praedicunt, sic, qui cursum rerum eventorumque consequentiam diuturnitate pertractata notaverunt, aut semper aut, si id difficile est, plerumque, quodsi ne id quidem conceditur, non numquam certe quid futurum sit intellegunt. Atque haec quidem et quaedam eiusdem modi argumenta, cur sit divinatio, ducuntur a fato. == LVII == {{pn|129}}A natura autem alia quaedam ratio est, quae docet, quanta sit animi vis seiuncta a corporis sensibus, quod maxime contingit aut dormientibus aut mente permotis. Ut enim deorum animi sine oculis, sine auribus, sine lingua sentiunt inter se quid quisque sentiat (ex quo fit ut homines, etiam cum taciti optent quid aut voveant, non dubitent quin di illud exaudiant), sic animi hominum, cum aut somno soluti vacant corpore aut mente permoti per se ipsi liberi incitati moventur, cernunt ea quae permixti cum corpore [animi] videre non possunt. {{pn|130}}Atque hanc quidem rationem naturae difficile est fortasse traducere ad id genus divinationis, quod ex arte profectum dicimus; sed tamen id quoque rimatur, quantum potest, Posidonius. Esse censet in natura signa quaedam rerum futurarum. Etenim Ceos accepirnus ortum Caniculae diligenter quotannis solere servare coniecturamque capere, ut scribit Ponticus Heraclides, salubrisne an pestilens annus futurus sit: nam si obscurior quasi caligit nosa stella exstiterit, pingue et concretum esse caelum, ut eius adspiratio gravis et pestilens futura sit; sin inlustris et perlucida stella apparuerit, significari caelum esse tenue purumque et propterea salubre. {{pn|131}}Democritus autem censet sapienter instituisse veteres ut hostiarum immolatarum inspicerentur exta; quorum ex habitu atque ex colore tum salubritatis, tum pestilentiae signa percipi, non numquam etiam quae sit vel sterilitas agrorum vel fertilitas futura. Quae si a natura profecta observatio atque usus agnovit, multa adferre potuit dies, quae animadvertendo notarentur, ut ille Pacuvianus, qui in Chryse physicus inducitur, minime naturam rerum cognosse videatur: <blockquote><poem> "nam isti qui linguam avium intellegunt plusque ex alieno iecore sapiunt quam ex suo magis audiendum quam auscultandum censeo. </poem></blockquote> Cur, quaeso, cum ipse paucis interpositis versibus dicas satis luculente: <blockquote><poem> "Quidquid est hoc, omnia animat, format, alit, auget creat, sepelit recipitque in sese omnia omniumque idemst pater, indidemque eadem aeque oriuntur de integro atque eodem occidunt." </poem></blockquote> Quid est igitur cur, cum domus sit omnium una, eaque communis, cumque animi hominum semper fuerint futurique sint, cur ii, quid ex quoque eveniat, et quid quamque rem significet, perspicere non possint? Haec babui," inquit, "de divinatione quae dicerem. == LVIII == {{pn|132}}Nunc illa testabor, non me sortilegos neque eos, qui quaestus causa hariolentur, ne psychomantia quidem, quibus Appius, amicus tuus, uti solebat, agnoscere; non habeo denique nauci Marsum augurem, non vicanos haruspices, non de circo astrologos, non Isiacos coniectores, non interpretes somniorum; non enim sunt ii aut scientia aut arte divini, sed <blockquote><poem> "superstitiosi vates impudentesque harioli aut inertes aut insani aut quibus egestas imperat, qui sibi semitam non sapiunt, alteri monstrant viam; quibus divitias pollicentur, ab iis dracumam ipsi petunt. De his divitiis sibi deducant dracumam, reddant cetera." </poem></blockquote> Atque haec quidem Ennius, qui paucis ante versibus esse deos censet, sed eos non curare opinatur quid agat humanum genus. Ego autem, qui et curare arbitror et monere etiam ac multa praedicere, levitate, vanitate, malitia exclusa divinationem probo". Quae cum dixisset Quintus, "Praeclare tu quidem," inquam," paratus**** {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post= Liber II |PostNomen= De divinatione - Liber II }} </div> {{finis}} [[en:On divination/Book 1]] f93u9uxh25nux8nhiew3knnmgxzg845 0 2528 266260 230127 2026-05-15T15:52:09Z Saumache 27923 266260 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= De divinatione |OperaeWikiPagina= De divinatione |Annus= 44 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber II |Editio=1898, Lipsiae; [[w:de:Carl Friedrich Wilhelm Müller|Carl Friedrich Wilhelm Müller]] |Fons=[https://www.google.com/books/edition/M_Tullii_Ciceronis_Scripta_quae_manserun/GoFHAQAAMAAJ?gbpv=1&pg=PA196 google books] }} {{Liber |Ante= Liber I |AnteNomen= ../Liber I }} == I == {{pn|1}}Quaerenti mihi multumque et diu cogitanti, quanam re possem prodesse quam plurimis, ne quando intermitterem consulere rei publicae, nulla maior occurrebat, quam si optimarum artium vias traderem meis civibus; quod conpluribus iam libris me arbitror consecutum. Nam et cohortati sumus, ut maxime potuimus, ad philosophiae studium eo libro, qui est inscriptus Hortensius, et, quod genus philosophandi minime adrogans maximeque et constans et elegans arbitraremur, quattuor Academicis libris ostendimus. {{pn|2}}Cumque fundamentum esset philosophiae positum in finibus bonorum et malorum, perpurgatus est is locus a nobis quinque libris, ut, quid a quoque, et quid contra quemque philosophum diceretur, intellegi posset. Totidem subsecuti libri Tusculanarum disputationum res ad beate vivendum maxime necessarias aperuerunt. Primus enim est de contemnenda morte, secundus de tolerando dolore, de aegritudine lenienda tertius, quartus de reliquis animi perturbationibus, quintus eum locum complexus est, qui totam philosophiam maxime inlustrat; docet enim ad beate vivendum virtutem se ipsa esse contentam. {{pn|3}}Quibus rebus editis tres libri perfecti sunt de natura deorum, in quibus omnis eius loci quaestio continetur. Quae ut plane esset cumulateque perfecta, de divinatione ingressi sumus his libris scribere; quibus, ut est in animo, de fato si adiunxerimus, erit abunde satis factum toti huic quaestioni. Atque his libris adnumerandi sunt sex de re publica, quos tum scripsimus, cum gubernacula rei publicae tenebamus. Magnus locus philosophiaeque proprius a Platone, Aristotele, Theophrasto totaque Peripateticorum familia tractatus uberrime. Nam quid ego de Consolatione dicam? quae mihi quidem ipsi sane aliquantum medetur, ceteris item multum illam profuturam Puto. Interiectus est etiam nuper liber is, quem ad nostrum Atticum de senectute misimus; in primisque, quoniam philosophia vir bonus efficitur et fortis, Cato noster in horum librorum numero ponendus est. {{pn|4}}Cumque Aristoteles itemque Theophrastus, excellentes viri cum subtilitate, tum copia, cum philosophia dicendi etiam praecepta coniunxerint, nostri quoque oratorii libri in eundem librorum numerum referendi videntur. Ita tres erunt de oratore, quartus Brutus, quintus Orator. == II == Adhuc haec erant; ad reliqua alacri tendebamus animo sic parati, ut, nisi quae causa gravior obstitisset, nullum philosophiae locum esse pateremur, qui non Latinis litteris inlustratus pateret. Quod enim munus rei publicae adferre maius meliusve possumus, quam si docemus atque erudimus iuventutem? his praesertim moribus atque temporibus, quibus ita prolapsa est, ut omnium opibus refrenanda ac coërcenda sit. {{pn|5}}Nec vero id effici posse confido, quod ne postulandum quidem est, ut omnes adulescentes se ad haec studia convertant. Pauci utinam! quorum tamen in re publica late patere poterit industria. Equidem ex iis etiam fructum capio laboris mei, qui iam aetate provecti in nostris libris adquiescunt; quorum studio legendi meum scribendi studium vehementius in dies incitatur; quos quidem plures, quam rebar, esse cognovi. Magnificum illud etiam Romanisque hominibus gloriosum, ut Graecis de philosophia litteris non egeant; {{pn|6}}quod adsequar profecto, si instituta perfecero. Ac mihi quidem explicandae philosophiae causam adtulit casus gravis civitatis, cum in armis civilibus nec tueri meo more rem publicam nec nihil agere poteram nec, quid potius, quod quidem me dignum esset, agerem, reperiebam. Dabunt igitur mihi veniam mei cives vel gratiam potius habebunt, quod, cum esset in unius potestate res publica, neque ego me abdidi neque deserui neque adflixi neque ita gessi, quasi homini aut temporibus iratus, neque porro ita aut adulatus aut admiratus fortunam sum alterius, ut me meae paeniteret. Id enim ipsum a Platone philosophiaque didiceram, naturales esse quasdam conversiones rerum publicarum, ut eae tum a principibus tenerentur, tum a populis, aliquando a singulis. {{pn|7}}Quod cum accidisset nostrae rei publicae, tum pristinis orbati muneribus haec studia renovare coepimus, ut et animus molestiis hac potissimum re levaretur et prodessemus civibus nostris, qua re cumque possemus. In libris enim sententiam dicebamus, contionabamur, philosophiam nobis pro rei publicae procuratione substitutam putabamus. Nunc quoniam de re publica consuli coepti sumus, tribuenda est opera rei publicae, vel omnis potius in ea cogitatio et cura ponenda, tantum huic studio relinquendum, quantum vacabit a publico officio et munere. Sed haec alias pluribus; nunc ad institutam disputationem revertamur. == III == {{pn|8}}Nam cum de divinatione Quintus frater ea disseruisset, quae superiore libro scripta sunt, satisque ambulatum videretur, tum in bibliotheca, quae in Lycio est, adsedimus. Atque ego: Adcurate tu quidem, inquam, Quinte, et Stoice Stoicorum sententiam defendisti, quodque me maxime delectat, plurimis nostris exemplis usus es, et iis quidem claris et inlustribus. Dicendum est mihi igitur ad ea, quae sunt a te dicta, sed ita, nihil ut adfirmem, quaeram omnia, dubitans plerumque et mihi ipse diffidens. Si enim aliquid certi haberem, quod dicerem, ego ipse divinarem, qui esse divinationem nego. {{pn|9}}Etenim me movet illud, quod in primis Carneades quaerere solebat, quarumnam rerum divinatio esset, earumne, quae sensibus perciperentur. At eas quidem cernimus, audimus, gustamus, olfacimus, tangimus. Num quid ergo in his rebus est, quod provisione aut permotione mentis magis quam natura ipsa sentiamus? aut num nescio qui ille divinus, si oculis captus sit, ut Tiresias fuit, possit, quae alba sint, quae nigra, dicere aut, si surdus sit, varietates vocum aut modos noscere? Ad nullam igitur earum rerum, quae sensu accipiuntur, divinatio adhibetur. Atqui ne in iis quidem rebus, quae arte tractantur, divinatione opus est. Etenim ad aegros non vates aut hariolos, sed medicos solemus adducere, nec vero, qui fidibus aut tibiis uti volunt, ab haruspicibus accipiunt earum tractationem, sed a musicis. {{pn|10}}Eadem in litteris ratio est reliquisque rebus, quarum est disciplina. Num censes eos, qui divinare dicuntur, posse rispondere, sol maiorne quam terra sit an tantus, quantus videatur? lunaque suo lumine an solis utatur? sol, luna quem motum habeat? quem quinque stellae, quae errare dicuntur? Nec haec, qui divini habentur, profitentur se esse dicturos, nec eorum, quae in geometria describuntur, quae vera, quae falsa sint; sunt enim ea mathematicorum, non hariolorum. == IV == De illis vero rebus, quae in philosophia versantur, num quid est, quod quisquam divinorum aut respondere soleat aut consuli, quid bonum sit, quid malum, quid neutrum? sunt enim haec propria philosophorum. {{pn|11}}Quid? de officio num quis haruspicem consulit, quem ad modum sit cum parentibus, cum fratribus, cum amicis vivendum? quem ad modum utendum pecunia, quem ad modum honore, quem ad modum imperio? Ad sapientes haec, non ad divinos referri solent. Quid? quae a dialecticis aut a physicis tractantur, num quid eorum divinari potest? unusne mundus sit an plures, quae sint initia rerum, ex quibus nascuntur omnia: physicorum est ista prudente. Quo modo autem mentientem, quem {{Graeca|ψευδόμενον}} vocant, dissolvas aut quem ad modum soriti resistas (quem, si necesse sit, Latino verbo liceat {{style|font-family:monospace|acervalem}} appellare; sed nihil opus est; ut enim ipsa {{style|font-family:monospace|philosophia}} et multa verba Graecorum, sic sorites satis Latino sermone tritus est): ergo haec quoque dialectici dicent, non divini. Quid? cum quaeritur, qui sit optimus rei publicae status, quae leges, qui mores aut utiles aut inutiles, haruspicesne ex Etruria arcessentur, an principes statuent et delecti viri periti rerum civilium? {{pn|12}}Quodsi nec earum rerum, quae subiectae sensibus sunt, ulla divinatio est nec earum, quae artibus continentur, nec earum, quae in philosophia disseruntur, nec earum, quae in re publica versantur, quarum rerum sit, nihil prorsus intellego; nam aut omnium debet esse, aut aliqua ei materia danda est, in qua versari possit. Sed nec omnium divinatio est, ut ratio docuit, nec locus nec materia invenitur, cui divinationem praeficere possimus. == V == Vide igitur, ne nulla sit divinatio. Est quidam Graecus vulgaris in hanc sententiam versus: ::{{style|font-family:monospace|Bene quí coniciet, vátem hunc perhibebo óptumum.}} {{indent|Num igitur aut, quae tempestas inpendeat, vates melius coniciet quam gubernator aut morbi naturam acutius quam medicus aut belli administrationem prudentius quam inperator coniectura adsequetur?|0}} {{pn|13}}Sed animadverti, Quinte, te caute et ab iis coniecturis, quae haberent artem atque prudentiam, et ab iis rebus, quae sensibus aut artificiis perciperentur, abducere divinationem eamque ita definire: divinationem esse earum rerum praedictionem et praesensionem, quae essent fortuitae. Primum eodem revolveris. Nam et medici et gubernatoris et imperatoris praesensio est rerum fortuitarum. Num igitur aut haruspex aut augur aut vates quis aut somnians melius coniecerit aut e morbo evasurum aegrotum aut e periculo navem aut ex insidiis exercitum quam medicus, quam gubernator, quam imperator? {{pn|14}}Atqui ne illa quidem divinantis esse dicebas, ventos aut imbres inpendentes quibusdam praesentire signis (in quo nostra quaedam Aratea memoriter a te pronuntiata sunt), etsi haec ipsa fortuita sunt; plerumque enim, non semper eveniunt. Quae est igitur aut ubi versatur fortuitarum rerum praesensio, quam divinationem vocas? Quae enim praesentiri aut arte aut ratione aut usu aut coniectura possunt, ea non divinis tribuenda putas, sed peritis. Ita relinquitur, ut ea fortuita divinari possint, quae nulla nec arte nec sapientia provideri possunt; ut, si quis M. Marcellum illum, qui ter consul fuit, multis annis ante dixisset naufragio esse periturum, divinasset profecto; nulla enim arte alia id nec sapientia scire potuisset. Talium ergo rerum, quae in fortuna positae sunt, praesensio divinatio est. == VI == {{pn|15}}Potestne igitur earum rerum, quae nihil habent rationis, quare futurae sint, esse ulla praesensio? Quid est enim aliud fors, quid fortuna, quid casus, quid eventus, nisi cum sic aliquid cecidit, sic evenit, ut vel aliter cadere atque evenire potuerit? Quo modo ergo id, quod temere fit caeco casu et volubilitate fortunae, praesentiri et praedici potest? {{pn|16}}Medicus morbum ingravescentem ratione providet, insidias imperator, tempestates gubernator; et tamen ii ipsi saepe falluntur, qui nihil sine certa ratione opinantur; ut agricola, cum florem oleae videt, bacam quoque se visurum putat, non sine ratione ille quidem; sed non numquam tamen fallitur. Quodsi falluntur ii, qui nihil sine aliqua probabili coniectura ac ratione dicunt, quid existimandum est de coniectura eorum, qui extis aut avibus aut ostentis aut oraclis aut somniis futura praesentiunt? Nondum dico, quam haec signa nulla sint, fissum iecoris, corvi cantus, volatus aquilae, stellae traiectio, voces furentium, sortes, somnia; de quibus singulis dicam suo loco; nunc de universis. {{pn|17}}Qui potest provideri quicquam futurum esse, quod neque causam habet ullam neque notam, cur futurum sit? Solis defectiones itemque lunae praedicuntur in multos annos ab iis, qui siderum motus numeris persequuntur; ea praedicunt enim, quae naturae necessitas perfectura est. Vident ex constantissimo motu lunae, quando illa e regione solis facta incurrat in umbram terrae, quae est meta noctis, ut eam obscurari necesse sit, quandoque eadem luna subiecta atque opposita soli nostris oculis eius lumen obscuret, quo in signo quaeque errantium stellarum quoque tempore futura sit, qui exortus quoque die signi alicuius aut qui occasus futurus sit. Haec qui ante dicunt, quam rationem sequantur vides. == VII == {{pn|18}}Qui thesaurum inventum iri aut hereditatem venturam dicunt, quid sequuntur? Aut in qua rerum natura inest id futurum? Quodsi haec eaque quae sunt eiusdem generis habent aliquam talem necessitatem, quid est tandem, quod casu fieri aut forte fortuna putemus? Nihil enim est tam contrarium rationi et constantiae quam fortuna, ut mihi ne in deum quidem cadere videatur, ut sciat, quid casu et fortuito futurum sit. Si enim scit, certe illud eveniet; sin certe eveniet, nulla fortuna est; est autem fortuna; rerum igitur fortuitarum nulla praesensio est. {{pn|19}}Aut si negas esse fortunam et omnia, quae fiunt quaeque futura sunt, ex omni aeternitate definita dicis esse fataliter, muta definitionem divinationis, quam dicebas praesensionem esse rerum fortuitarum. Si enim nihil fieri potest, nihil accidere, nihil evenire, nisi quod ab omni aeternitate certum fuerit esse futurum rato tempore, quae potest esse fortuna? qua sublata qui locus est divinationi? quae a te fortuitarum rerum est dicta praesensio. Quamquam dicebas omnia, quae fierent futurave essent, fato contineri. Anile sane et plenum superstitionis fati nomen ipsum; sed tamen apud Stoicos de isto fato multa dicuntur; de quo alias; nunc quod necesse est. == VIII == {{pn|20}}Si omnia fato, quid mihi divinatio prodest? Quod enim is, qui divinat, praedicit, id vero futurum est, ut ne illud quidem sciam quale sit, quod Deiotarum, necessarium nostrum, ex itinere aquila revocavit; qui nisi revertisset, in eo conclavi ei cubandum fuisset, quod proxuma nocte corruit; ruina igitur oppressus esset. At id neque, si fatum fuerat, effugisset nec, si non fuerat, in eum casum incidisset. Quid ergo adiuvat divinatio? aut quid est, quod me moneant aut sortes aut exta aut ulla praedictio? Si enim fatum fuit classes populi Romani bello Punico primo, alteram naufragio, alteram a Poenis depressam, interire, etiamsi tripudium solistumum pulli fecissent L. Iunio et P. Claudio consulibus, classes tamen interissent. Sin, cum auspiciis obtemperatum esset, interiturae classes non fuerunt, non interierunt fato; vultis autem omnia fato; nulla igitur est divinatio. {{pn|21}}Quodsi fatum fuit bello Punico secundo exercitum populi Romani ad lacum Trasumennum interire, num id vitari potuit, si Flaminius consul iis signis iisque auspiciis, quibus pugnare prohibebatur paruisset? [Certe potuit.] Aut igitur non fato interiit exercitus, aut, si fato (quod certe vobis ita dicendum est), etiamsi obtemperasset auspiciis, idem eventurum fuisset; mutari enim fata non possunt. Ubi est igitur ista divinatio Stoicorum? quae, si fato omnia fiunt, nihil nos admonere potest, ut cautiores simus; quoquo enim modo nos gesserimus, fiet tamen illud, quod futurum est; sin autem id potest flecti, nullum est fatum; ita ne divinatio quidem, quoniam ea rerum futurarum est. Nihil autem est pro certo futurum, quod potest aliqua procuratione accidere ne fiat. == IX == {{pn|22}}Atque ego ne utilem quidem arbitror esse nobis futurarum rerum scientiam. Quae enim vita fuisset Priamo, si ab adulescentia scisset, quos eventus senectutis esset habiturus? Abeamus a fabulis, propiora videamus. Clarissimorum hominum nostrae civitatis gravissimos exitus in Consolatione collegimus. Quid igitur? ut omittamus superiores, Marcone Crasso putas utile fuisse tum, cum maxumis opibus fortunisque florebat, scire sibi interfecto Publio filio exercituque deleto trans Euphratem cum ignominia et dedecore esse pereundum? An Cn. Pompeium censes tribus suis consulatibus, tribus triumphis, maximarum rerum gloria laetaturum fuisse, si sciret se in solitudine Aegyptiorum trucidatum iri amisso exercitu, post mortem vero ea consecutura, quae sine lacrimis non possumus dicere? {{pn|23}}Quid vero Caesarem putamus, si divinasset fore ut in eo senatu, quem maiore ex parte ipse cooptasset, in curia Pompeia ante ipsius Pompeii simulacrum tot centurionibus suis inspectantibus a nobilissumis civibus, partim etiam a se omnibus rebus ornatis, trucidatus ita iaceret, ut ad eius corpus non modo amicorum, sed ne servorum quidem quisquam accederet, quo cruciatu animi vitam acturum fuisse? Certe igitur ignoratio futurorum malorum utilior est quam scientia. {{pn|24}}Nam illud quidem dici, praesertim a Stoicis, nullo modo potest: Non isset ad arma Pompeius, non transisset Crassus Euphratem, non suscepisset bellum civile Caesar. Non igitur fatalis exitus habuerunt; vultis autem evenire omnia fato; nihil ergo illis profuisset divinare; atque etiam omnem fructum vitae superioris perdidissent; quid enim posset iis esse laetum exitus suos cogitantibus? Ita, quoquo sese verterint Stoici, iaceat necesse est omnis eorum sollertia. Si enim id, quod eventurum est, vel hoc vel illo modo potest evenire, fortuna valet plurimum; quae autem fortuita sunt, certa esse non possunt. Sin autem certum est, quid quaque de re quoque tempore futurum sit, quid est, quod me adiuvent haruspices? ''qui'' cum res tristissimas portendi dixerunt, == X == {{indent|{{pn|25}}addunt ad extremum omnia levius casura rebus divinis procuratisi; si enim nihil fit extra fatum, nihil levari re divina potest. Hoc sentit Homerus, cum querentem Iovem inducit, quod Sarpedonem filium a morte contra fatum eripere non posset. Hoc idem significat Graecus ille in eam sententiam versus:|0}} :{{style|font-family:monospace|Quod fóre paratum est, íd summum exsuperát Iovem.}} {{indent|Totum omnino fatum etiam Atellanio versu iure mihi esse inrisum videtur; sed in rebus tam severis non est iocandi locus. Concludatur igitur ratio: Si enim provideri nihil potest futurum esse eorum, quae casu fiunt, quia esse certa non possunt, divinatio nulla est; sin autem idcirco possunt provideri, quia certa sunt et fatalia, rursus divinatio nulla est; eam enim tu fortuitarum rerum esse dicebas. {{pn|26}}Sed haec fuerit nobis tamquam levis armaturae prima orationis excursio; nunc comminus agamus experiamurque, si possimus cornua commovere disputationis tuae.|0}} == XI == Duo enim genera divinandi esse dicebas, unum artificiosum, alterum naturale; artificiosum constare partim ex coniectura, partim ex observatione diuturna; naturale, quod animus arriperet aut exciperet extrinsecus ex divinitate, unde omnes animos haustos aut acceptos aut libatos haberemus. Artificiosa divinationis illa fere genera ponebas: extispicum eorumque, qui ex fulgoribus ostentisque praedicerent, tum augurum eorumque, qui signis aut ominibus uterentur, omneque genus coniecturale in hoc fere genere ponebas. {{pn|27}}Illud autem naturale aut concitatione mentis edi et quasi fundi videbatur aut animo per somnum sensibus et curis vacuo provideri. Duxisti autem divinationem omnem a tribus rebus, a deo, a fato, a natura. Sed tamen cum explicare nihil posses, pugnasti commenticiorum exemplorum mirifica copia. De quo primum hoc libet dicere: Hoc ego philosophi non esse arbitror, testibus uti qui, aut casu veri aut malitia falsi fictique esse possunt; argumentis et rationibus oportet, quare quidque ita sit, docere, non eventis, iis praesertim, quibus mihi liceat non credere. == XII == {{pn|28}}Ut ordiar ab haruspicina, quam ego rei publicae causa communisque religionis colendam censeo. Sed soli sumus; licet verum exquirere sine invidia, mihi praesertim de plerisque dubitanti. Inspiciamus, si placet, exta primum. Persuaderi igitur cuiquam potest ea, quae significari dicuntur extis, cognita esse ab haruspicibus observatione diuturna? Quam diuturna ista fuit? aut quam longinquo tempore observari potuit? aut quo modo est conlatum inter ipsos, quae pars inimica, quae pars familiaris esset, quod fissum periculum, quod commodum aliquod ostenderet? An haec inter se haruspices Etrusci, Elii, Aegyptii, Poeni contulerunt? At id, praeterquam quod fieri non potuit, ne fingi quidem potest; alios enim alio more videmus exta interpretari, nec esse unam omnium disciplinam. {{pn|29}}Et certe, si est in extis aliqua vis, quae declaret futura, necesse est eam aut cum rerum natura esse coniunctam aut conformari quodam modo numine deorum vique divina. Cum rerum natura tanta tamque praeclara in omnes partes motusque diffusa quid habere potest commune non dicam gallinaceum fel (sunt enim, qui vel argutissima haec exta esse dicant), sed tauri opimi iecur aut cor aut pulmo quid habet naturale, quod declarare possit, quid futurum sit? == XIII == {{pn|30}}Democritus tamen non inscite nugatur, ut physicus, quo genere nihil adrogantius: :{{style|font-family:monospace|Quód est ante pedes, némo spectat, caéli scrutantúr plagas.}} {{indent|Verum is tamen habitu extorum et colore declarari censet haec dumtaxat: pabuli genus et earum rerum, quas terra procreet, vel ubertatem vel tenuitatem; salubritatem etiam aut pestilentiam extis significari putat. O mortalem beatum! cui certo scio ludum numquam defuisse; huncine hominem tantis delectatum esse nugis, ut non videret tum futurum id veri simile, si omnium pecudum exta eodem tempore in eundem habitum se coloremque converterent? Sed si eadem hora aliae pecudis iecur nitidum atque plenum est, aliae horridum et exile, quid est, quod declarari possit habitu extorum et colore? {{pn|31}}an hoc eiusdem modi est, quale Pherecydeum illud, quod est a te dictum? qui cum aquam ex puteo vidisset haustam, terrae motum dixit futurum. Parum, credo, impudenter, quod, cum factus est motus, dicere audent, quae vis id effecerit; etiamne futurum esse aquae iugis colore praesentiunt? Multa istius modi dicuntur in scholis, sed credere omnia vide ne non sit necesse. {{pn|32}}Verum sint sane ista Democritea vera; quando ea nos extis exquirimus? aut quando aliquid eius modi ab haruspice inspectis extis audivimus? Ab aqua aut ab igni pericula monent; tum hereditates, tum damna denuntiant; fissum familiare et vitale tractant; caput iecoris ex omni parte diligentissime considerant; si vero id non est inventum, nihil putant accidere potuisse tristius.|0}} == XIV == {{pn|33}}Haec observari certe non potuerunt, ut supra docui. Sunt igitur artis inventa, non vetustatis, si est ars ulla rerum incognitarum; cum rerum autem natura quam cognationem habent? quae ut uno consensu iuncta sit et continens, quod video placuisse physicis, eisque maxume, qui omne, quod esset, unum esse dixerunt, quid habere mundus potest cum thesauri inventione coniunctum? Si enim extis pecuniae mihi amplificatio ostenditur idque fit natura, primum exta sunt coniuncta mundo, deinde meum lucrum natura rerum continetur. Nonne pudet physicos haec dicere? Ut enim iam sit aliqua in natura rerum contagio, quam esse concedo (multa enim Stoici colligunt; nam et musculorum iecuscula bruma dicuntur augeri, et puleium aridum florescere brumali ipso die, et inflatas rumpi vesiculas, et semina malorum, quae in iis mediis inclusa sint, in contrarias partis se vertere; iam nervos in fidibus aliis pulsis resonare alios, ostreisque et conchyliis omnibus contingere, ut cum luna pariter crescant pariterque decrescant, arboresque ut hiemali tempore cum luna simul senescente, quia tum exsiccatae sint, tempestive caedi putentur. {{pn|34}}Quid de fretis aut de marinis aestibus plura dicam? quorum accessus et recessus lunae motu gubernantur. Sescenta licet eiusdem modi proferri, ut distantium rerum cognatio naturalis appareat)—demus hoc: nihil enim huic disputationi adversatur; num etiam, si fissum cuiusdam modi fuerit in iecore, lucrum ostenditur? qua ex coniunctione naturae et quasi concentu atque consensu, quam {{Graeca|συμπάθειαν}} Graeci appellant, convenire potest aut fissum iecoris cum lucello meo aut meus quaesticulus cum caelo, terra rerumque natura? == XV == Concedam hoc ipsum, si vis, etsi magnam iacturam causae fecero, si ullam esse convenientiam naturae cum extis concessero; {{pn|35}}sed tamen eo concesso qui evenit, ut is, qui impetrire velit, convenientem hostiam rebus suis immolet? Hoc erat, quod ego non rebar posse dissolvi. At quam festive dissolvitur! pudet me non tui quidem, cuius etiam memoriam admiror, sed Chrysippi, Antipatri, Posidonii, qui idem istuc quidem dicunt, quod est dictum a te, ad hostiam deligendam ducem esse vim quandam sentientem atque divinam, quae toto confusa mundo sit. Illud vero multo etiam melius, quod et a te usurpatum est et dicitur ab illis: cum immolare quispiam velit, tum fieri extorum mutationem, ut aut absit aliquid aut supersit; deorum enim numini parere omnia. {{pn|36}}Haec iam, mihi crede, ne aniculae quidem existimant. An censes, eundem vitulum si alius delegerit, sine capite iecur inventurum; si alius, cum capite? Haec decessio capitis aut accessio subitone fieri potest, ut se exta ad immolatoris fortunam accommodent? non perspicitis aleam quandam esse in hostiis deligendis, praesertim cum res ipsa doceat? Cum enim [tristissuma] exta sine capite fuerunt, quibus nihil videtur esse dirius, proxuma hostia litatur saepe pulcherrime. Ubi igitur illae minae superiorum extorum? aut quae tam subito facta est deorum tanta placatio? == XVI == Sed adfers in tauri opimi extis immolante Caesare cor non fuisse; id quia non potuerit accidere, ut sine corde victuma illa viveret, iudicandum esse tum interisse cor, cum immolaretur. {{pn|37}}Qui fit, ut alterum intellegas, sine corde non potuisse bovem vivere, alterum non videas, cor subito non potuisse nescio quo avolare? Ego enim possum vel nescire, quae vis sit cordis ad vivendum, vel suspicari contractum aliquo morbo bovis exile et exiguum et vietum cor et dissimile cordis fuisse; tu vero quid habes, quare putes, si paulo ante cor fuerit in tauro opimo, subito id in ipsa immolatione interisse? an quod aspexit vestitu purpureo excordem Caesarem, ipse corde privatus est? Urbem philosophiae, mihi crede, proditis, dum castella defenditis; nam, dum haruspicinam veram esse vultis, physiologiam totam pervertitis. Caput est in iecore, cor in extis; iam abscedet, simul ac molam et vinum insperseris; deus id eripiet, vis aliqua conficiet aut exedet. Non ergo omnium interitus ortus atque obitus natura conficiet, et erit aliquid, quod aut ex nihilo oriatur aut in nihilum subito occidat. Quis hoc physicus dixit umquam? haruspices dicunt; his igitur quam physicis credendum potius existumas? == XVII == {{pn|38}}Quid? Cum pluribus deis immolatur, qui tandem evenit ut litetur aliis, aliis non litetur? quae autem inconstantia deorum est, ut primis minentur extis, bene promittant secundis? aut tanta inter eos dissensio, saepe etiam inter proxumos, ut Apollinis exta bona sint, Dianae non bona? Quid est tam perspicuum quam, cum fortuito hostiae adducantur, talia cuique exta esse, qualis cuique obtigerit hostia? At enim id ipsum habet aliquid divini, quae cuique hostia obtingat, tamquam in sortibus, quae cui ducatur. Mox de sortibus; quamquam tu quidem non hostiarum causam confirmas sortium similitudine, sed infirmas sortis conlatione hostiarum. {{pn|39}}An, cum in Aequimaelium misimus, qui adferat agnum, quem immolemus, is mihi agnus adfertur, qui habet exta rebus accommodata, et ad eum agnum non casu, sed duce deo servus deducitur? Nam si casum in eo quoque dicis esse quasi sortem quandam cum deorum voluntate coniunctam, doleo tantam Stoicos nostros Epicureis inridendi sui facultatem dedisse; non enim ignoras, quam ista derideant. {{pn|40}}Et quidem illi faciliius facere possunt; deos enim ipsos iocandi causa induxit Epicurus perlucidos et perflabilis et habitantis tamquam inter duos lucos sic inter duos mundos propter metum ruinarum, eosque habere putat eadem membra, quae nos, nec usum ullum habere membrorum. Ergo hic circumitione quadam deos tollens recte non dubitat divinationem tollere; sed non, ut hic sibi constat, item Stoici. Illius enim deus nihil habens nec sui nec alieni negotii non potest hominibus divinationem impertire; vester autem deus potest non inpertire, ut nihilo minus mundum regat et hominibus consulat. {{pn|41}}Cur igitur vos induitis in eas captiones, quas numquam explicetis? Ita enim, cum magis properant, concludere solent: ‘{{style|font-family:monospace|Si di sunt, est divinatio; sunt autem di; est ergo divinatio}}.’ Multo est probabilius: ‘non est autem divinatio; non sunt ergo di.’ Vide, quam temere committant, ut, si nulla sit divinatio, nulli sint di. Divinatio enim perspicue tollitur, deos esse retinendum est. == XVIII == {{pn|42}}Atque hac extispicum divinatione sublata omnis haruspicina sublata est. Ostenta enim sequuntur et fulgura. Valet autem in fulguribus observatio diuturna, in ostentis ratio plerumque coniecturaque adhibetur. Quid est igitur, quod observatum sit in fulgure? Caelum in sedecim partis diviserunt Etrusci. Facile id quidem fuit, quattuor, quas nos habemus, duplicare, post idem iterum facere, ut ex eo dicerent, fulmen qua ex parte venisset. Primum id quid interest? deinde quid significat? Nonne perspicuum est ex prima admiratione hominum, quod tonitrua iactusque fulminum extimuissent, credidisse ea efficere rerum omnium praepotentem Iovem? Itaque in nostris commentariis scriptum habemus: ‘{{style|font-family:monospace|Iove tonante, fulgurante comitia populi habere nefas}}.’ {{pn|43}}Hoc fortasse rei publicae causa constitutum est; comitiorum enim non habendorum causas esse voluerunt. Itaque comitiorum solum vitium est fulmen, quod idem omnibus rebus optumum auspicium habemus, si sinistrum fuit. Sed de auspiciis alio loco; nunc de fulgoribus. == XIX == Quid igitur minus a physicis dici debet quam quicquam certi significari rebus incertis? Non enim te puto esse eum, qui Iovi fulmen fabricatos esse Cyclopas in Aetna putes; {{pn|44}}nam esset mirabile, quo modo id Iuppiter totiens iaceret, cum unum haberet; nec vero fulminibus homines, quid aut faciendum esset aut cavendum, moneret. Placet enim Stoicis eos anhelitus terrae, qui frigidi sint, cum fluere coeperint, ventos esse; cum autem se in nubem induerint eiusque tenuissimam quamque partem coeperint dividere atque disrumpere idque crebrius facere et vehementius, tum et fulgores et tonitrua existere; si autem nubium conflictu ardor expressus se emiserit, id esse fulmen. Quod igitur vi naturae, nulla constantia, nullo raro tempore videmus effici, ex eo significationem rerum consequentium quaerimus? Scilicet, si ista Iuppiter significaret, tam multa frustra fulmina emitteret! {{pn|45}}Quid enim proficit, cum in medium mare fulmen iecit? quid, cum in altissimos montis, quod plerumque fit? quid, cum in desertas solitudines? quid, cum in earum gentium oras, in quibus haec ne observantur quidem? == XX == At inventum est caput in Tiberi. Quasi ego artem aliquam istorum esse negem! divinationem nego. Caeli enim distributio, quam ante dixi, et certarum rerum notatio docet, unde fulmen venerit, quo concesserit; quid significet autem, nulla ratio docet. Sed urges me meis versibus: {{block center|<poem style="font-family:monospace">Nam pater altitonans stellanti nixus Olympo Ipse suos quondam tumulos ac templa petivit Et Capitolinis iniecit sedibus ignis.</poem>}} {{indent|Tum statua Nattae, tum simulacra deorum Romulusque et Remus cum attrice belua vi fulminis icti conciderunt, deque his rebus haruspicum extiterunt responsa verissuma. {{pn|46}}Mirabile autem illud, quod eo ipso tempore, quo fieret indicium coniurationis in senatu, signum Iovis biennio post, quam erat locatum, in Capitolio conlocabatur.—Tu igitur animum induces (sic enim mecum agebas) causam istam et contra facta tua et contra scripta difendere?—Frater es; eo vereor. Verum quid tibi hic tandem nocet? resne, quae talis est, an ego, qui verum explicari volo? Itaque nihil contra dico, a te rationem totius haruspicinae peto. Sed te mirificam in latebram coniecisti; quod enim intellegeres fore ut premerere, cum ex te causas unius cuiusque divinationis exquirerem, multa verba fecisti te, cum res videres, rationem causamque non quaerere; quid fieret, non cur fieret, ad rem pertinere. Quasi ego aut fieri concederem aut esset philosophi causam, cur quidque fieret, non quaerere! {{pn|47}}Et eo quidem loco et Prognostica nostra pronuntiabas et genera herbarum, scammoniam aristolochiamque radicem, quarum causam ignorares, vim et effectum videres.|0}} == XXI == Dissimile totum; nam et prognosticorum causas persecuti sunt et Boëthus Stoicus, qui est a te nominatus, et noster etiam Posidonius, et, si causae non reperiantur istarum rerum, res tamen ipsae observari animadvertique potuerunt. Nattae vero statua aut aera legum de caelo tacta quid habent observatum ac vetustum? Pinarii Nattae nobiles; a nobilitate igitur periculum. Hoc tam callide Iuppiter cogitavit! Romulus lactens fulmine ictus; urbi igitur periculum ostenditur, ei quam ille condidit. Quam scite per notas nos certiores facit Iuppiter! At eodem tempore signum Iovis conlocabatur, quo coniuratio indicabatur. Et tu scilicet mavis numine deorum id factum quam casu arbitrari, et redemptor, qui columnam illam de Cotta et de Torquato conduxerat faciendam, non inertia aut inopia tardior fuit, sed a deis inmortalibus ad istam horam reservatus est. {{pn|48}}Non equidem plane despero ista esse vera, sed nescio et discere a te volo. Nam cum mihi quaedam casu viderentur sic evenire, ut praedicta essent a divinantibus, dixisti multa de casu, ut Venerium iaci posse casu quattuor talis iactis, sed quadringentis centum Venerios non posse casu consistere. Primum nescio, cur non possint, sed non pugno; abundas enim similibus. Habes et respersionem pigmentorum et rostrum suis et alia permulta. Idem Carneadem fingere dicis de capite Panisci; quasi non potuerit id evenire casu et non in omni marmore necesse sit inesse vel Praxitelia capita! Illa enim ipsa efficiuntur detractione, neque quicquam illuc adfertur a Praxitele; sed cum multa sunt detracta et ad liniamenta oris perventum est, tum intellegas illud, quod iam expolitum sit, intus fuisse. {{pn|49}}Potest igitur tale aliquid etiam sua sponte in lapicidinis Chiorum extitisse. Sed sit hoc fictum; quid? in nubibus numquam animadvertisti leonis formam aut hippocentauri? Potest igitur, quod modo negabas, veritatem casus imitari. == XXII == Sed quoniam de extis et de fulgoribus satis est disputatum, ostenta restant, ut tota haruspicina sit pertractata. Mulae partus prolatus est a te. Res mirabilis, propterea quia non saepe fit; sed si fieri non potuisset, facta non esset. Atque hoc contra omnia ostenta valeat, numquam, quod fieri non potuerit, esse factum; sin potuerit, non esse mirandum. Causarum enim ignoratio in re nova mirationem facit; eadem ignoratio si in rebus usitatis est, non miramur. Nam qui mulam peperisse miratur, is, quo modo equa pariat, aut omnino quae natura partum animantis faciat, ignorat. Sed quod crebro videt, non miratur, etiamsi, cur fiat, nescit; quod ante non vidit, id si evenit, ostentum esse censet. Utrum igitur cum concepit mula an cum peperit, ostentum est? {{pn|50}}conceptio contra naturam fortasse, sed partus prope necessarius. == XXIII == Sed quid plura? ortum videamus haruspicinae; sic facillume, quid habeat auctoritatis, iudicabimus. Tages quidam dicitur in agro Tarquiniensi, cum terra araretur et sulcus altius esset impressus, extitisse repente et eum adfatus esse, qui arabat. Is autem Tages, ut in libris est Etruscorum, puerili specie dicitur visus, sed senili fuisse prudentia. Eius adspectu cum obstipuisset bubulcus clamoremque maiorem cum admiratione edidisset, concursum esse factum, totamque brevi tempore in eum locum Etruriam convenisse; tum illum plura locutum multis audientibus, qui omnia verba eius exceperint litterisque mandarint; omnem autem orationem fuisse eam, qua haruspicinae disciplina contineretur; eam postea crevisse rebus novis cognoscendis et ad eadem illa principia referendis. Haec accepimus ab ipsis, haec scripta conservant, hunc fontem habent disciplinae. {{pn|51}}Num ergo opus est ad haec refellenda Carneade? num Epicuro? estne quisquam ita desipiens, qui credat exaratum esse, deum dicam an hominem? Si deum, cur se contra naturam in terram abdiderat, ut patefactus aratro lucem aspiceret? quid? idem nonne poterat deus hominibus disciplinam superiore e loco tradere? Si autem homo ille Tages fuit, quonam modo potuit terra oppressus vivere? unde porro illa potuit, quae docebat alios, ipse didicisse? Sed ego insipientior quam illi ipsi, qui ista credunt, qui quidem contra eos tam diu disputem. == XXIV == Vetus autem illud Catonis admodum scitum est, qui mirari se aiebat, quod non rideret haruspex, haruspicem cum vidisset. {{pn|52}}Quota enim quaeque res evenit praedicta ab istis? aut, si evenit quippiam, quid adferri potest, cur non casu id evenerit? Rex Prusias, cum Hannibali apud eum exsulanti depugnari placeret, negabat se audere, quod exta prohiberent. ‘{{style|font-family:monospace|Ain tu}}?’ inquit, ‘{{style|font-family:monospace|carunculae vitulinae mavis quam imperatori veteri credere}}?’ Quid? ipse Caesar cum a summo haruspice moneretur, ne in Africam ante brumam transmitteret, nonne transmisit? quod ni fecisset, uno in loco omnes adversariorum copiae convenissent. Quid ego haruspicum responsa commemorem (possum equidem innumerabilia), quae aut nullos habuerint exitus aut contrarios? {{pn|53}}Hoc civili bello, di inmortales! quam multa luserunt! quae nobis in Graeciam Roma responsa haruspicum missa sunt! quae dicta Pompeio! etenim ille admodum extis et ostentis movebatur. Non lubet commemorare, nec vero necesse est, tibi praesertim, qui interfuisti; vides tamen omnia fere contra, ac dicta sint, evenisse. Sed haec hactenus; nunc ad ostenta veniamus. == XXV == {{pn|54}}Multa me consule a me ipso scripta recitasti, multa ante Marsicum bellum a Sisenna collecta attulisti, multa ante Lacedaemoniorum malam pugnam in Leuctris a Callisthene commemorata dixisti; de quibus dicam equidem singulis, quoad videbitur; sed dicendum etiam est de universis. Quae est enim ista a deis profecta significatio et quasi denuntiatio calamitatum? quid autem volunt di inmortales primum ea significantes, quae sine interpretibus non possimus intellegere, deinde ea, quae cavere nequeamus? At hoc ne homines quidem probi faciunt, ut amicis inpendentis calamitates praedicant, quas illi effugere nullo modo possint, ut medici, quamquam intellegunt saepe, tamen numquam aegris dicunt illo morbo eos esse morituros; omnis enim praedictio mali tum probatur, cum ad praedictionem cautio adiungitur. {{pn|55}}Quid igitur aut ostenta aut eorum interpretes vel Lacedaemonios olim vel nuper nostros adiuverunt? quae si signa deorum putanda sunt, cur tam obscura fuerunt? si enim, ut intellegeremus, quid esset eventurum, aperte declarari oportebat, aut ne occulte quidem, si ea sciri nolebant. == XXVI == Iam vero coniectura omnis, in qua nititur divinatio, ingeniis hominum in multas aut diversas aut etiam contrarias partis saepe diducitur. Ut enim in causis iudicialibus alia coniectura est accusatoris, alia defensoris et tamen utriusque credibilis, sic in omnibus iis rebus, quae coniectura investigari videntur, anceps reperitur oratio. Quas autem res tum natura, tum casus adfert, non numquam etiam errorem creat similitudo, magna stultitia est earum rerum deos facere effectores, causas rerum non quaerere. {{pn|56}}Tu vates Boeotios credis Lebadiae vidisse ex gallorum gallinaceorum cantu victoriam esse Thebanorum, quia galli victi silere solerent, canere victores. Hoc igitur per gallinas Iuppiter tantae civitati signum dabat? An illae aves, nisi cum vicerunt, canere non solent? At tum canebant nec vicerant. Id enim est, inquies, ostentum. Magnum vero! quasi pisces, non galli cecinerint! Quod autem est tempus, quo illi non cantent, vel nocturnum vel diurnum? Quodsi victores alacritate et quasi laetitia ad canendum excitantur, potuit accidisse alia quoque laetitia, qua ad cantum moverentur. {{pn|57}}Democritus quidem optumis verbis causam explicat, cur ante lucem galli canant; depulso enim de pectore et in omne corpus diviso et mitificato cibo cantus edere quiete satiatos; qui quidem ‘{{style|font-family:monospace|silientio noctis}}’, ut ait Ennius, {{block center|<poem align=right style="font-family:monospace">… favent faucíbus russis Cantú plausuque premúnt alas.</poem>}} {{indent|Cum igitur hoc animal tam sit canorum sua sponte, quid in mentem venit Callistheni dicere deos gallis signum dedisse cantandi, cum id vel natura vel casus efficere potuisset?|0}} == XXVII == {{pn|58}}Sanguine pluisse senatui nuntiatum est, Atratum etiam fluvium fluxisse sanguine, deorum sudasse simulacra. Num censes his nuntiis Thalen aut Anaxagoran aut quemquam physicum crediturum fuisse? nec enim sanguis nec sudor nisi e corpore. Sed et decoloratio quaedam ex aliqua contagione terrena maxume potest sanguini similis esse, et umor adlapsus extrinsecus, ut in tectoriis videmus austro, sudorem videtur imitari. Atque haec in bello plura et maiora videntur timentibus, eadem non tam animadvertuntur in pace; accedit illud etiam, quod in metu et periculo cum creduntur facilius, tum finguntur inpunius. {{pn|59}}Nos autem ita leves atque inconsiderati sumus, ut, si mures corroserint aliquid, quorum est opus hoc unum, monstrum putemus? Ante vero Marsicum bellum quod clipeos Lanuvii, ut a te dictum est, mures rosissent, maxumum id portentum haruspices esse dixerunt; quasi vero quicquam intersit, mures diem noctem aliquid rodentes scuta an cribra corroserint! Nam si ista sequimur, quod Platonis Politian nuper apud me mures corroserunt, de re publica debui pertimescere, aut, si Epicuri de voluptate liber rosus esset, putarem annonam in macello cariorem fore. == XXVIII == {{pn|60}}An vero illa nos terrent, si quando aliqua portentosa aut ex pecude aut ex homine nata dicuntur? quorum omnium, ne sim longior, una ratio est. Quicquid enim oritur, qualecumque est, causam habeat a natura necesse est, ut, etiamsi praeter consuetudinem extiterit, praeter naturam tamen non possit existere. Causam igitur investigato in re nova atque admirabili, si poteris; si nullam reperies, illud tamen exploratum habeto, nihil fieri potuisse sine causa, eumque terrorem, quem tibi rei novitas attulerit, naturae ratione depellito. Ita te nec terrae fremitus nec caeli discessus nec lapideus aut sanguineus imber nec traiectio stellae nec faces visae terrebunt. {{pn|61}}Quorum omnium causas si a Chrysippo quaeram, ipse ille divinationis auctor numquam illa dicet facta fortuito naturalemque rationem omnium reddet; nihil enim fieri sine causa potest; nec quicquam fit, quod fieri non potest; nec, si id factum est, quod potuit fieri, portentum debet videri; nulla igitur portenta sunt. Nam si, quod raro fit, id portentum putandum est, sapientem esse portentum est; saepius enim mulam peperisse arbitror quam sapientem fuisse. Illa igitur ratio concluditur: nec id, quod non potuerit fieri, factum umquam esse, nec, quod potuerit, id portentum esse; ita omnino nullum esse portentum. {{pn|62}}Quod etiam coniector quidam et interpres portentorum non inscite respondisse dicitur ei, qui quondam ad eum rettulisset quasi ostentum, quod anguis domi vectem circumiectus fuisset: ‘{{style|font-family:monospace|Tum esset}}’, inquit, ‘{{style|font-family:monospace|ostentum, si anguem vectis circumplicavisset}}’. Hoc ille responso satis aperte declaravit nihil habendum esse, quod fieri posset, ostentum. == XXIX == C. Gracchus ad M. Pomponium scripsit duobus anguibus domi comprehensis haruspices a patre convocatos. Qui magis anguibus quam lacertis, quam muribus? Quia sunt haec cotidiana, angues non item; quasi vero referat, quod fieri potest, quam id saepe fiat. Ego tamen miror, si emissio feminae anguis mortem adferebat Ti. Graccho, emissio autem maris anguis erat mortifera Corneliae, cur alteram utram emiserit; nihil enim scribit respondisse haruspices, si neuter anguis emissus esset, quid esset futurum. At mors insecuta Gracchum est. Causa quidem, credo, aliqua morbi gravioris, non emissione serpentis; neque enim tanta est infelicitas haruspicum, ut ne casu quidem umquam fiat, quod futurum illi esse dixerint. == XXX == {{pn|63}}Nam illud mirarer, si crederem, quod apud Homerum Calchantem dixisti ex passerum numero belli Troiani annos auguratum; de cuius coniectura sic apud Homerum, ut nos otiosi convertimus, loquitur Agamemnon: {{block center|<poem>Ferte, viri, et duros animo tolerate labores, Auguris ut nostri Calchantis fata queamus Scire ratosne habeant an vanos pectoris orsus. Namque omnes memori portentum mente retentant, Qui non funestis liquerunt lumina fatis. Argolicis primum ut vestita est classibus Aulis. Quae Priamo cladem et Troiae pestemque ferebant, Nos circum latices gelidos fumantibus aris Aurigeris divom placantes numina tauris Sub platano umbrifera, fons unde emanat aquaï, Vidimus inmani specie tortuque draconem Terribilem, Iovis ut pulsu penetraret ab ara; Qui platani in ramo foliorum tegmine saeptos Corripuit pullos; quos cum consumeret octo, Nona super tremulo genetrix clangore volabat; Cui ferus immani laniavit viscera morsu. Hunc, ubi tam teneros volucris matremque peremit,{{versus|64}} Qui luci ediderat, genitor Saturnius idem Abdidit et duro formavit tegmine saxi. Nos autem timidi stantes mirabile monstrum Vidimus in mediis divom versarier aris. Tum Calchas haec est fidenti voce locutus: ‘Quidnam torpentes subito obstipuistis, Achivi? Nobis haec portenta deum dedit ipse creator Tarda et sera nimis, sed fama ac laude perenni. Nam quot avis taetro mactatas dente videtis, Tot nos ad Troiam belli exanclabimus annos; Quae decumo cadet et poena satiabit Achivos’. Edidit haec Calchas; quae iam matura videtis. </poem>}} {{indent|{{pn|65}}Quae tandem ista auguratio est ex passeribus annorum potius quam aut mensuum aut dierum? Cur autem de passerculis coniecturam facit, in quibus nullum erat monstrum, de dracone silet, qui, id quod fieri non potuit, lapideus dicitur factus? postremo quid simile habet passer annis? Nam de angue illo, qui Sullae apparuit immolanti, utrumque memini, et Sullam, cum in expeditionem educturus esset, immolavisse, et anguem ab ara extitisse, eoque die rem praeclare esse gestam non haruspicis consilio, sed imperatoris.|0}} == XXXI == {{pn|66}}Atque haec ostentorum genera mirabile nihil habent; quae cum facta sunt, tum ad coniecturam aliqua interpretatione revocantur, ut illa tritici grana in os pueri Midae congesta aut apes, quas dixisti in labris Platonis consedisse pueri, non tam mirabilia sint quam coniecta belle; quae tamen vel ipsa falsa esse vel ea, quae praedicta sunt, fortuito cecidisse potuerunt. De ipso Roscio potest illud quidem esse falsum, ut circumligatus fuerit angui, sed ut in cunis fuerit anguis, non tam est mirum, in Solonio praesertim, ubi ad focum angues nundinari solent. Nam quod haruspices responderint nihil illo clarius, nihil nobilius fore, miror deos immortales histrioni futuro claritatem ostendisse, nullam ostendisse Africano. {{pn|67}}Atque etiam a te Flaminiana ostenta collecta sunt: quod ipse et equus eius repente conciderit; non sane mirabile hoc quidem! quod evelli primi hastati signum non potuerit; timide fortasse signifer evellebat, quod fidenter infixerat. Nam Dionysii equus quid attulit admirationis, quod emersit e flumine quodque habuit apes in iuba? Sed quia brevi tempore regnare coepit, quod acciderat casu, vim habuit ostenti. At Lacedaemoniis in Herculis fano arma sonuerunt, eiusdemque dei Thebis valvae clausae subito se aperuerunt, eaque scuta, quae fuerant sublime fixa, sunt humi inventa. Horum cum fieri nihil potuerit sine aliquo motu, quid est, cur divinitus ea potius quam casu facta esse dicamus? == XXXII == {{pn|68}}At in Lysandri statuae capite Delphis extitit corona ex asperis herbis, et quidem subita. Itane? censes ante coronam herbae extitisse, quam conceptum esse semen? herbam autem asperam credo avium congestu, non humano satu; iam, quicquid in capite est, id coronae simile videri potest. Nam quod eodem tempore stellas aureas Castoris et Pollucis Delphis positas decidisse, neque eas usquam repertas esse dixisti, furum id magis factum quam deorum videtur. Simiae vero Dodonaeae improbitatem historiis Graecis mandatam esse demiror. {{pn|69}}Quid minus mirum quam illam monstruosissumam bestiam urnam evertisse, sortes dissupavisse? Et negant historici Lacedaemoniis ullum ostentum hoc tristius accidisse! Nam illa praedicta Veientium, si lacus Albanus redundasset isque in mare fluxisset, Romam perituram; si repressus esset, Veios … ita aqua Albana deducta ad utilitatem agri suburbani, non ad arcem urbemque retinendam. At paulo post audita vox est monentis, ut providerent, ne a Gallis Roma caperetur; ex eo Aio Loquenti aram in nova via consecratam. Quid ergo? Aius iste Loquens, cum eum nemo norat, et aiebat et loquebatur et ex eo nomen invenit; posteaquam et sedem et aram et nomen invenit, obmutuit! Quod idem dici de Moneta potest; a qua praeterquam de sue plena quid umquam moniti sumus? == XXXIII == {{pn|70}}Satis multa de ostentis; auspicia restant et sortes eae, quae ducuntur, non illae, quae vaticinatione funduntur, quae oracla verius dicimus; de quibus tum dicemus, cum ad naturalem divinationem venerimus. Restat etiam de Chaldaeis; sed primum auspicia videamus. Difficilis auguri locus ad contra dicendum. Marso fortasse, sed Romano facillumus. Non enim sumus ii nos augures, qui avium reliquorumve signorum observatione futura dicamus. Et tamen credo Romulum, qui urbem auspicato condidit, habuisse opinionem esse in providendis rebus augurandi scientiam (errabat enim multis in rebus antiquitas), quam vel usu iam vel doctrina vel vetustate immutatam videmus; retinetur autem et ad opinionem vulgi et ad magnas utilitates rei publicae mos, religio, disciplina, ius augurium, collegii auctoritas. {{pn|71}}Nec vero non omni supplicio digni P. Claudius L. Iunius consules, qui contra auspicia navigaverunt; parendum enim religioni fuit nec patrius mos tam contumaciter repudiandus. Iure igitur alter populi iudicio damnatus est, alter mortem sibi ipse conscivit. Flaminius non paruit auspiciis, itaque periit cum exercitu. At anno post Paulus paruit; num minus cecidit in Cannensi pugna cum exercitu? Etenim, ut sint auspicia, quae nulla sunt, haec certe, quibus utimur, sive tripudio sive de caelo, simulacra sunt auspiciorum, auspicia nullo modo. == XXXIV == Q. {{font-size|90%|FABI, TE MIHI IN AUSPICIO ESSE VOLO}}. Respondet: {{font-size|90%|AUDIVI}}. Hic apud maiores adhibebatur peritus, nunc quilubet. Peritum autem esse necesse est eum, qui, silentium quid sit, intellegat; id enim silentium dicimus in auspiciis, quod omni vitio caret. {{pn|72}}Hoc intellegere perfecti auguris est; illi autem, qui in auspicium adhibetur, cum ita imperavit is, qui auspicatur: {{font-size|90%|DICITO, ''SI'' SILENTIUM ESSE VIDEBITUR}}, nec suspicit nec circumspicit; statim respondet silentium esse videri. Tum ille: {{font-size|90%|DICITO, SI PASCENTUR}}.—P{{font-size|90%|ASCUNTUR}}.—Quae aves? aut ubi? Attulit, inquit, in cavea pullos is, qui ex eo ipso nominatur pullarius. Haec sunt igitur aves internuntiae Iovis! quae pascantur necne, quid refert? Nihil ad auspicia; sed quia, cum pascuntur, necesse est aliquid ex ore cadere et terram pavire (terripavium primo, post terripudium dictum est; hoc quidem iam tripudium dicitur)—cum igitur offa cecidit ex ore pulli, tum auspicanti tripudium solistimum nuntiatur. == XXXV == {{pn|73}}Ergo hoc auspicium divini quicquam habere potest, quod tam sit coactum et expressum? Quo antiquissumos augures non esse usos argomento est, quod decretum collegii vetus habemus omnem avem tripudium facere posse. Tum igitur esset auspicium (si modo esset ei liberum) se ostendisse; tum avis illa videri posset interpres et satelles Iovis; nunc vero inclusa in cavea et fame enecta si in offam pultis invadit, et si aliquid ex eius ore cecidit, hoc tu auspicium aut hoc modo Romulum auspicari solitum putas? {{pn|74}}Iam de caelo servare non ipsos censes solitos, qui auspicabantur? Nunc imperant pullario; ille renuntiat. Fulmen sinistrum auspicium optumum habemus ad omnis res praeterquam ad comitia; quod quidem institutum rei publicae causa est, ut comitiorum vel in iudiciis populi vel in iure legum vel in creandis magistratibus principes civitatis essent interpretes. At Ti. Gracchi litteris Scipio et Figulus consules, cum augures iudicassent eos vitio creatos esse, magistratu se abdicaverunt. Quis negat augurum disciplinam esse? divinationem nego. At haruspices divini; quos cum Ti. Gracchus propter mortem repentinam eius, qui in praerogativa referenda subito concidisset, in senatum introduxisset, non iustum rogatorem fuisse dixerunt. {{pn|75}}Primum vide, ne in eum dixerint, qui rogator centuriae fuisset; is enim erat mortuus; id autem sine divinatione coniectura poterant dicere. Deinde fortasse casu, qui nullo modo est ex hoc genere tollendus. Quid enim scire Etrusci haruspices aut de tabernaculo recte capto aut de pomerii iure potuerunt? Equidem adsentior C. Marcello potius quam App. Claudio, qui ambo mei collegae fuerunt, existimoque ius augurum, etsi divinationis opinione principio constitutum sit, tamen postea rei publicae causa conservatum ac retentum. == XXXVI == {{pn|76}}Sed de hoc loco plura in aliis, nunc hactenus. Externa enim auguria, quae sunt non tam artificiosa quam superstitiosa, videamus. Omnibus fere avibus utuntur, nos admodum paucis; alia illis sinistra sunt, alia nostris. Solebat ex me Deiotarus percontari nostri augurii disciplinam, ego ex illo sui. Di immortales! quantum differebat! ut quaedam essent etiam contraria. Atque ille iis semper utebatur, nos, nisi dum a populo auspicia accepta habemus, quam multum iis utimur? Bellicam rem administrari maiores nostri nisi auspicato noluerunt; quam multi anni sunt, cum bella a proconsulibus et a propraetoribus administrantur, qui auspicia non habent! {{pn|77}}Itaque nec amnis transeunt auspicato nec tripudio auspicantur. Ubi ergo avium divinatio? quae, quoniam ab iis, qui auspicia nulla habent, bella administrantur, ab urbanas res retenta videtur, a bellicis esse sublata. Nam ex acuminibus quidem, quod totum auspicium militare est, iam M. Marcellus ille quinquiens consul totum omisit, idem imperator, idem augur optumus. Et quidem ille dicebat, si quando rem agere vellet, ne impediretur auspiciis, lectica operta facere iter se solere. Huic simile est, quod nos augures praecipimus, ne iuges auspicium obveniat, ut iumenta iubeant diiungere. {{pn|78}}Quid est aliud nolle moneri a Iove nisi efficere, ut aut ne fieri possit auspicium aut, si fiat, videri? == XXXVII == Nam illud admodum ridiculum, quod negas Deiotarum auspiciorum, quae sibi ad Pompeium proficiscenti facta sint, paenitere, quod fidem secutus amicitiamque populi Romani functus sit officio; antiquiorem enim sibi fuisse laudem et gloriam quam regnum et possessiones suas. Credo equidem, sed hoc nihil ad auspicia; nec enim ei cornix canere potuit recte eum facere, quod populi Romani libertatem defendere pararet; ipse hoc sentiebat, sicuti sensit. {{pn|79}}Aves eventus significant aut adversos aut secundos; virtutis auspiciis video esse usum Deiotarum, quae vetat spectare fortunam, dum praestetur fides. Aves vero si prosperos eventus ostenderunt, certe fefellerunt. Fugit e proelio cum Pompeio; grave tempus! Discessit ab eo; luctuosa res! Caesarem eodem tempore hostem et hospitem vidit; quid hoc tristius? Is cum ei Trocmorum tetrarchian eripuisset et adseculae suo Pergameno nescio cui dedisset eidemque detraxisset Armeniam a senatu datam, cumque ab eo magnificentissumo hospitio acceptus esset, spoliatum reliquit et hospitem et regem. Sed labor longius; ad propositum revertar. Si eventa quaerimus, quae exquiruntur avibus, nullo modo prospera Deiotaro; sin officia, a virtute ipsius, non ab auspiciis petita sunt. == XXXVIII == {{pn|80}}Omitte igitur lituum Romuli, quem in maximo incendio negas potuisse comburi; contemne cotem Atti Navii. Nihil debet esse in philosophia commenticiis fabellis loci; illud erat philosophi potius, totius augurii primum naturam ipsam videre, deinde inventionem, deinde constantiam. Quae est igitur natura, quae volucris huc et illuc passim vagantis efficiat ut significent aliquid et tum vetent agere, tum iubeant aut cantu aut volatu? cur autem aliis a laeva, aliis a dextra datum est avibus ut ratum auspicium facere possint? Quo modo autem haec aut quando aut a quibus inventa dicemus? Etrusci tamen habent exaratum puerum auctorem disciplinae suae; nos quem? Attumne Navium? At aliquot annis antiquior Romulus et Remus, ambo augures, ut accepimus. An Pisidarum aut Cilicum aut Phrygum ista inventa dicemus? Placet igitur humanitatis expertis habere divinitatis auctores? == XXXIX == {{pn|81}}At omnes reges, populi, nationes utuntur auspiciis. Quasi vero quicquam sit tam valde quam nihil sapere vulgare, aut quasi tibi ipsi in iudicando placeat multitudo! Quotus quisque est, qui voluptatem neget esse bonum? plerique etiam summum bonum dicunt. Num igitur eorum frequentia Stoici de sententia deterrentur? aut num plerisque in rebus sequitur eorum auctoritatem multitudo? Quid mirum igitur, si in auspiciis et in omni divinatione imbecilli animi superstitiosa ista concipiant, verum dispicere non possint? {{pn|82}}Quae autem est inter augures conveniens et coniuncta constantia? Ad nostri augurii consuetudinem dixit Ennius: :{{style|font-family:monospace|Tum tonuit laevum bene tempestate serena.}} {{indent|At Homericus Aiax apud Achillem querens de ferocitate Troianorum nescio quid hoc modo nuntiat:|0}} :{{style|font-family:monospace|Prospera Iuppiter his dextris fulgoribus edit.}} {{indent|Ita nobis sinistra videntur, Graiis et barbaris dextra meliora. Quamquam haud ignoro, quae bona sint, sinistra nos dicere, etiamsi dextra sint; sed certe nostri sinistrum nominaverunt externique dextrum, quia plerumque id melius videbatur. Haec quanta dissensio est! {{pn|83}}Quid? quod aliis avibus utuntur, aliis signis, aliter observant, alia respondent, non necesse est fateri partim horum errore susceptum esse, partim superstitione, multa fallendo?|0}} == XL == Atque his superstitionibus non dubitasti etiam omina adiungere. Aemilia Paulo Persam perisse, quod pater omen accepit; Caecilia se sororis filiae sedes suas tradere. Iam illa: Favete linguis et praerogativam, omen comitiorum. Hoc est ipsum esse contra se copiosum et disertum. Quando enim ista observans quieto et libero animo esse poteris, ut ad rem gerendam non superstitionem habeas, sed rationem ducem? Itane? si quis aliquid ex sua re atque ex suo sermone dixerit et eius verbum aliquod apte ceciderit ad id, quod ages aut cogitabis, ea res tibi aut timorem adferet aut alacritatem? {{pn|84}}Cum M. Crassus exercitum Brundisii imponeret, quidam in portu caricas Cauno advectas vendens Cauneas clamitabat. Dicamus, si placet, monitum ab eo Crassum, caveret ne iret; non fuisse periturum, si omini paruisset. Quae si suscipiamus, pedis offensio nobis et abruptio corrigiae et sternumenta erunt observanda. == XLI == {{pn|85}}Sortes restant et Chaldaei, ut ad vates veniamus et ad somnia. Dicendum igitur putas de sortibus? Quid enim sors est? Idem prope modum, quod micare, quod talos iacere, quod tesseras, quibus in rebus temeritas et casus, non ratio nec consilium valet. Tota res est inventa fallaciis aut ad quaestum aut ad superstitionem aut ad errorem. Atque ut in haruspicina fecimus, sic videamus, clarissumarum sortium quae tradatur inventio. Numerium Suffustium Praenestinorum monumenta declarant, honestum hominem et nobilem, somniis crebris, ad extremum etiam minacibus cum iuberetur certo in loco silicem caedere, perterritum visis irridentibus suis civibus id agere coepisse; itaque perfracto saxo sortis erupisse in robore insculptas priscarum litterarum notis. Is est hodie locus saeptus religiose propter Iovis pueri, qui lactens cum Iunone Fortunae in gremio sedens mammam adpetens castissime colitur a matribus. {{pn|86}}Eodemque tempore in eo loco, ubi Fortunae nunc est aedes, mel ex olea fluxisse dicunt, haruspicesque dixisse summa nobilitate illas sortis futuras, eorumque iussu ex illa olea arcam esse factam, eoque conditas sortis, quae hodie Fortunae monitu tolluntur. Quid igitur in his potest esse certi, quae Fortunae monitu pueri manu miscentur atque ducuntur? quo modo autem istae positae in illo loco? quis robur illud cecidit, dolavit, inscripsit? Nihil est, inquiunt, quod deus efficere non possit. Utinam sapientis Stoicos effecisset, ne omnia cum superstitiosa sollicitudine et miseria crederent! Sed hoc quidem genus divinationis vita iam communis explosit; fani pulchritudo et vetustas Praenestinarum etiam nunc retinet sortium nomen, atque id in volgus. {{pn|87}}Quis enim magistratus aut quis vir inlustrior utitur sortibus? ceteris vero in locis sortes plane refrixerunt. Quod Carneadem Clitomachus scribit dicere solitum, nusquam se fortunatiorem quam Praeneste vidisse Fortunam. Ergo hoc divinationis genus omittamus. ==XLII== Ad Chaldaeorum monstra veniamus; de quibus Eudoxus, Platonis auditor, in astrologia iudicio doctissimorum hominum facile princeps, sic opinatur, id quod scriptum reliquit, Chaldaeis in praedictione et in notatione cuiusque vitae ex natali die minime esse credendum. {{pn|88}}Nominat etiam Panaetius, qui unus e Stoicis astrologorum praedicta reiecit, Anchialum et Cassandrum, summos astrologos illius aetatis, qua erat ipse, cum in ceteris astrologiae partibus excellerent, hoc praedictionis genere non usos. Scylax Halicarnassius, familiaris Panaetii, excellens in astrologia idemque in regenda sua civitate princeps, totum hoc Chaldaicum praedicendi genus repudiavit. {{pn|89}}Sed ut ratione utamur omissis testibus, sic isti disputant, qui haec Chaldaeorum natalicia praedicta defendunt: Vim quandam esse aiunt signifero in orbe, qui Graece {{Graeca|ζωδιακός}} dicitur, talem, ut eius orbis una quaeque pars alia alio modo moveat inmutetque caelum, perinde ut quaeque stellae in his finitumisque partibus sint quoque tempore, eamque vim varie moveri ab iis sideribus, quae vocantur errantia; cum autem in eam ipsam partem orbis venerint, in qua sit ortus eius, qui nascatur, aut in eam, quae coniunctum aliquid habeat aut consentiens, ea triangula illi et quadrata nominant. Etenim cum † tempore anni tempestatumque caeli conversiones commutationesque tantae fiant accessu stellarum et recessu, cumque ea vi solis efficiantur, quae videmus, non veri simile solum, sed etiam verum esse censent perinde, utcumque temperatus sit aër, ita pueros orientis animari atque formari, ex eoque ingenia, mores, animum, corpus, actionem vitae, casus cuiusque eventusque fingi. == XLIII == {{pn|90}}O delirationem incredibilem! non enim omnis error stultitia dicenda est. Quibus etiam Diogenes Stoicus concedit aliquid, ut praedicere possint dumtaxat, qualis quisque natura et ad quam quisque maxume rem aptus futurus sit; cetera, quae profiteantur, negat ullo modo posse sciri; etenim geminorum formas esse similis, vitam atque fortunam plerumque disparem. Procles et Eurysthenes, Lacedaemoniorum reges, gemini fratres fuerunt. At ii nec totidem annos vixerunt; anno enim Procli vita brevior fuit, multumque is fratri rerum gestarum gloria praestitit. {{pn|91}}At ego id ipsum, quod vir optumus, Diogenes, Chaldaeis quasi quadam praevaricatione concedit, nego posse intellegi. Etenim cum, ut ipsi dicunt, ortus nascentium luna moderetur, eaque animadvertant et notent sidera natalicia Chaldaei, quaecumque lunae iuncta videantur, oculorum fallacissimo sensu iudicant ea, quae ratione atque animo videre debebant. Docet enim ratio mathematicorum, quam istis notam esse oportebat, quanta humilitate luna feratur terram paene contingens, quantum absit a proxuma Mercurii stella, multo autem longius a Veneris, deinde alio intervallo distet a sole, cuius lumine conlustrari putatur; reliqua vero tria intervalla infinita et inmensa, a sole ad Martis, inde ad Iovis, ab eo ad Saturni stellam, inde ad caelum ipsum, quod extremum atque ultumum mundi est. {{pn|92}}Quae potest igitur contagio ex infinito paene intervallo pertinere ad lunam vel potius ad terram? == XLIV == Quid? cum dicunt, id quod iis dicere necesse est, omnis omnium ortus, quicumque gignantur in omni terra, quae incolatur, eosdem esse, eademque omnibus, qui eodem statu caeli et stellarum nati sint, accidere necesse esse, nonne eius modi sunt, ut ne caeli quidem naturam interpretes istos caeli nosse appareat? Cum enim illi orbes, qui caelum quasi medium dividunt et aspectum nostrum definiunt, qui a Graecis {{Graeca|ὁρίζοντες}} nominantur, a nobis finientes rectissume nominari possunt, varietatem maxumam habeant aliique in aliis locis sint, necesse est ortus occasusque siderum non fieri eodem tempore apud omnis. {{pn|93}}Quodsi eorum vi caelum modo hoc, modo illo modo temperatur, qui potest eadem vis esse nascentium, cum caeli tanta sit dissimilitudo? In his locis, quae nos incolimus, post solstitium Canicula exoritur, et quidem aliquot diebus, at apud Troglodytas, ut scribitur, ante solstitium, ut, si iam concedamus aliquid vim caelestem ad eos, qui in terra gignuntur, pertinere, confitendum sit illis eos, qui nascuntur eodem tempore, posse in dissimilis incidere naturas propter caeli dissimilitudinem; quod minime illis placet; volunt enim illi omnis eodem tempore ortos, qui ubique sint nati, eadem condicione nasci. == XLV == {{pn|94}}Sed quae tanta dementia est, ut in maxumis motibus mutationibusque caeli nihil intersit, qui ventus, qui imber, quae tempestas ubique sit? quarum rerum in proxumis locis tantae dissimilitudines saepe sunt, ut alia Tusculi, alia Romae eveniat saepe tempestas; quod, qui navigant, maxume animadvertunt, cum in flectendis promunturiis ventorum mutationes maxumas saepe sentiunt. Haec igitur cum sit tum serenitas, tum perturbatio caeli, estne sanorum hominum hoc ad nascentium ortus pertinere non dicere [quod non certe pertinet], illud nescio quid tenue, quod sentiri nullo modo, intellegi autem vix potest, quae a luna ceterisque sideribus caeli temperatio fiat, dicere ad puerorum ortus pertinere? Quid? quod non intellegunt seminum vim, quae ad gignendum procreandumque plurimum valeat, funditus tolli, mediocris erroris est? Quis enim non videt et formas et mores et plerosque status ac motus effingere a parentibus liberos? quod non contingeret, si haec non vis et natura gignentium efficeret, sed temperatio lunae caelique moderatio. {{pn|95}}Quid? quod uno et eodem temporis puncto nati dissimilis et naturas et vitas et casus habent, parumne declarat nihil ad agendam vitam nascendi tempus pertinere? nisi forte putamus neminem eodem tempore ipso et conceptum et natum, quo Africanum. Num quis igitur talis fuit? == XLVI == {{pn|96}}Quid? illudne dubium est, quin multi, cum ita nati essent, ut quaedam contra naturam depravata haberent, restituerentur et corrigerentur ab natura, cum se ipsa revocasset, aut arte atque medicina? ut, quorum linguae sic inhaererent, ut loqui non possent, eae scalpello resectae liberarentur. Multi etiam naturae vitium meditatione atque exercitatione sustulerunt, ut Demosthenem scribit Phalereus, cum {{font-size|90%|RHO}} dicere nequiret, exercitatione fecisse, ut planissume diceret. Quodsi haec astro ingenerata et tradita essent, nulla res ea mutare posset. Quid? dissimilitudo locorum nonne dissimilis hominum procreationes habet? quas quidem percurrere oratione facile est, quid inter Indos et Persas, Aethiopas et Syros differat corporibus, animis, ut incredibilis varietas dissimilitudoque sit. {{pn|97}}Ex quo intellegitur plus terrarum situs quam lunae tactus ad nascendum valere. Nam quod aiunt quadringenta septuaginta milia annorum in periclitandis experiundisque pueris, quicumque essent nati, Babylonios posuisse, fallunt; si enim esset factitatum, non esset desitum; neminem autem habemus auctorem, qui id aut fieri dicat aut factum sciat. == XLVII == Videsne me non ea dicere, quae Carneades, sed ea, quae princeps Stoicorum Panaetius dixerit? Ego autem etiam haec requiro: omnesne, qui Cannensi pugna ceciderint, uno astro fuerint; exitus quidem omnium unus et idem fuit. Quid? qui ingenio atque animo singulares, num astro quoque uno? quod enim tempus, quo non innumerabiles nascuntur? at certe similis nemo Homeri. {{pn|98}}Et, si ad rem pertinet, quo modo caelo adfecto conpositisque sideribus quodque animal oriatur, valeat id necesse est non in hominibus solum, verum in bestiis etiam, quo quid potest dici absurdius? L. quidem Tarutius Firmanus, familiaris noster, in primis Chaldaicis rationibus eruditus, urbis etiam nostrae natalem diem repetebat ab iis Parilibus, quibus eam a Romulo conditam accepimus, Romamque, in iugo cum esset luna, natam esse dicebat nec eius fata canere dubitabat. {{pn|99}}O vim maxumam erroris! Etiamne urbis natalis dies ad vim stellarum et lunae pertinebat? Fac in puero referre, ex qua adfectione caeli primum spiritum duxerit; num hoc in latere aut in caemento, ex quibus urbs effecta est, potuit valere? Sed quid plura? cotidie refelluntur. Quam multa ego Pompeio, quam multa Crasso, quam multa huic ipsi Caesari a Chaldaeis dicta memini, neminem eorum nisi senectute, nisi domi, nisi cum claritate esse moriturum! ut mihi permirum videatur quemquam exstare, qui etiam nunc credat iis, quorum praedicta cotidie videat re et eventis refelli. == XLVIII == {{pn|100}}Restant duo divinandi genera, quae habere dicimur a natura, non ab arte, vaticinandi et somniandi; de quibus, Quinte, inquam, si placet, disseramus. Mihi vero, inquit, placet; his enim, quae adhuc disputasti, prorsus adsentior, et, vere ut loquar, quamquam tua me oratio confirmavit, tamen etiam mea sponte nimis superstitiosam de divinatione Stoicorum sententiam iudicabam; haec me Peripateticorum ratio magis movebat et veteris Dicaearchi et eius, qui nunc floret, Cratippi, qui censent esse in mentibus hominum tamquam oraclum aliquod, ex quo futura praesentiant, si aut furore divino incitatus animus aut somno relaxatus solute moveatur ac libere. His de generibus quid sentias et quibus ea rationibus infirmes, audire sane velim. == XLIX == {{pn|101}}Quae cum ille dixisset, tum ego rursus quasi ab alio principio sum exorsus dicere. Non ignoro, inquam, Quinte, te semper ita sensisse, ut de ceteris divinandi generibus dubitares, ista duo, furoris et somnii, quae a libera mente fluere viderentur, probares. Dicam igitur, de istis ipsis duobus generibus mihi quid videatur, si prius, et Stoicorum conclusio rationis et Cratippi nostri quid valeat, videro. Dixisti enim et Chrysippum et Diogenem et Antipatrum concludere hoc modo: ‘{{style|font-family:monospace|Si sunt di neque ante declarant hominibus, quae futura sint, aut non diligunt homines aut, quid eventurum sit, ignorant, aut existumant nihil interesse hominum scire, quid sit futurum, aut non censent esse suae maiestatis praesignificare hominibus, quae sunt futura, aut ea ne ipsi quidem di significare possunt;}} {{pn|102}}{{style|font-family:monospace|at neque non diligunt nos (sunt enim benefici generique hominum amici) neque ignorant ea, quae ab ipsis constituta et designata sunt; neque nostra nihil interest scire ea, quae futura sunt (erimus enim cautiores, si sciemus), neque hoc alienum ducunt maiestate sua (nihil est enim beneficentia praestantius) neque non possunt futura praenoscere; non igitur di sunt nec significant nobis futura; sunt autem di; significant ergo; et non, si significant futura, nullas dant vias nobis ad significationum scientiam (frustra enim significarent) nec, si dant vias, non est divinatio; est igitur divinatio}}.’ {{pn|103}}O acutos homines! quam paucis verbis confectum negotium putant! ea sumunt ad concludendum, quorum iis nihil conceditur. Conclusio autem rationis ea probanda est, in qua ex rebus non dubiis id, quod dubitatur, efficitur. == L == Videsne Epicurum, quem hebetem et rudem dicere solent Stoici, quem ad modum, quod in natura rerum omne esse dicimus, id infinitum esse concluserit? ‘{{style|font-family:monospace|Quod finitum est}}’, inquit, ‘{{style|font-family:monospace|habet extremum}}.’ Quis hoc non dederit? ‘{{style|font-family:monospace|Quod autem habet extremum, id cernitur ex alio extrinsecus}}.’ Hoc quoque est concedendum. ‘{{style|font-family:monospace|At, quod omne est, id non cernitur ex alio extrinsecus}}.’ Ne hoc quidem negari potest. ‘{{style|font-family:monospace|Nihil igitur cum habeat extremum, infinitum sit necesse est}}.’ {{pn|104}}Videsne, ut ad rem dubiam ''a'' concessis rebus pervenerit? Hoc vos dialectici non facitis, nec solum ea non sumitis ad concludendum, quae ab omnibus concedantur, sed ea sumitis, quibus concessis nihilo magis efficiatur, quod velitis. Primum enim hoc sumitis: ‘{{style|font-family:monospace|Si sunt di, benefici in homines sunt}}.’ Quis hoc vobis dabit? Epicurusne? qui negat quicquam deos nec alieni curare nec sui; an noster Ennius? qui magno plausu loquitur adsentiente populo: {{block center|<poem style="font-family:monospace">Ego deum genus esse semper díxi et dicam caélitum, Séd eos non curáre opinor, quíd agat humanúm genus.</poem>}} {{indent|Et quidem, cur sic opinetur, rationem subicit; sed nihil est necesse dicere, quae sequuntur; tantum sat est intellegi, id sumere istos pro certo, quod dubium controversumque sit.|0}} == LI == {{pn|105}}Sequitur porro, {{style|font-family:monospace|nihil deos ignorare, quod omnia sint ab iis constituta}}. Hic vero quanta pugna est doctissumorum hominum negantium esse haec a dis inmortalibus constituta! At nostra interest scire ea, quae eventura sunt. Magnus Dicaearchi liber est nescire ea melius esse quam scire. Negant id esse alienum maiestate deorum. Scilicet casas omnium introspicere, ut videant, quid cuique conducat. {{pn|106}}‘{{style|font-family:monospace|Neque non possunt futura praenoscere}}.’ Negant posse ii, quibus non placet esse certum, quid futurum sit. Videsne igitur, quae dubia sint, ea sumi pro certis atque concessis? Deinde contorquent et ita concludunt: ‘{{style|font-family:monospace|Non igitur et sunt di nec significant futura}}’; id enim iam perfectum arbitrantur. Deinde adsumunt: ‘{{style|font-family:monospace|Sunt autem di}}’, quod ipsum non ab omnibus conceditur. ‘{{style|font-family:monospace|Significant ergo}}.’ Ne id quidem sequitur; possunt enim non significare et tamen esse di. ‘{{style|font-family:monospace|Nec, si significant, non dant vias aliquas ad scientiam significationis}}.’ At id quoque potest, ut non dent homini, ipsi habeant; cur enim Tuscis potius quam Romanis darent? ‘{{style|font-family:monospace|Nec, si dant vias, nulla est divinatio}}.’ Fac dare deos, quod absurdum est; quid refert, si accipere non possumus? Extremum ''est'': ‘{{style|font-family:monospace|Est igitur divinatio}}.’ Sit extremum, effectum tamen non est; ex falsis enim, ut ab ipsis didicimus, verum effici non potest. Iacet igitur tota conclusio. == LII == {{pn|107}}Veniamus nunc ad optumum virum, familiarem nostrum, Cratippum. ‘{{style|font-family:monospace|Si sine oculis}}’, inquit, ‘{{style|font-family:monospace|non potest exstare officium et munus oculorum, possunt autem aliquando oculi non fungi suo munere, qui vel semel ita est usus oculis, ut vera cerneret, is habet sensum oculorum vera cernentium. Item igitur, si sine divinatione non potest officium et munus divinationis exstare, potest autem, cum quis divinationem habeat, errare aliquando nec vera cernere, satis est ad confirmandam divinationem semel aliquid ita esse divinatum, nihil ut fortuito cecidisse videatur; sunt autem eius generis innumerabilia; esse igitur divinationem confitendum est}}.’ Festive et breviter; sed cum bis sumpsit, quod voluit, etiamsi faciles nos ad concedendum habuerit, id tamen, quod adsumit, concedi nullo modo potest. {{pn|108}}‘{{style|font-family:monospace|Si}}’, inquit, ‘{{style|font-family:monospace|aliquando oculi peccent, tamen, quia recte aliquando viderunt, inest in iis vis videndi; item, si quis semel aliquid in divinatione dispexerit, is, etiam cum peccet, tamen existumandus sit habere vim divinandi}}.’ == LIII == Vide, quaeso, Cratippe noster, quam sint ista similia; nam mihi non videntur. Oculi enim vera cernentes utuntur natura atque sensu, animi, si quando vel vaticinando vel somniando vera viderunt, usi sunt fortuna atque casu; nisi forte concessuros tibi existumas eos, qui somnia pro somniis habent, si quando aliquod somnium verum evaserit, non id fortuito accidisse. Sed demus tibi istas duas sumptiones (ea quae {{Graeca|λήμματα}} appellant dialectici, sed nos Latine loqui malumus), adsumptio tamen (quam {{Graeca|πρόσληψιν}} iidem vocant) non dabitur. {{pn|109}}Adsumit autem Cratippus hoc modo: ‘{{style|font-family:monospace|Sunt autem innumerabiles praesensiones non fortuitae}}.’ At ego dico nullam (vide, quanta sit controversia); iam adsumptione non concessa nulla conclusio est. At impudentes sumus, qui, cum tam perspicuum sit, non concedamus. Quid est perspicuum? ‘{{style|font-family:monospace|Multa vera}}’, inquit, ‘{{style|font-family:monospace|evadere}}.’ Quid, quod multo plura falsa? Nonne ipsa varietas, quae est propria fortunae, fortunam esse causam, non naturam esse docet? Deinde, si tua ista conclusio, Cratippe, vera est (tecum enim mihi res est), nonne intellegis eadem uti posse et haruspices et fulguratores et interpretes ostentorum et augures et sortilegos et Chaldaeos? quorum generum nullum est, ex quo non aliquid, sicut praedictum sit, evaserit. Ergo aut ea quoque genera divinandi sunt, quae tu rectissume improbas, aut, si ea non sunt, non intellego, cur haec duo sint, quae relinquis. Qua ergo ratione haec inducis, eadem illa possunt esse, quae tollis. == LIV == {{pn|110}}Quid vero habet auctoritatis furor iste, quem divinum vocatis, ut, quae sapiens non videat, ea videat insanus, et is, qui humanos sensus amiserit, divinos adsecutus sit? Sibyllae versus observamus, quos illa furens fudisse dicitur. Quorum interpres nuper falsa quadam hominum fama dicturus in senatu putabatur eum, quem re vera regem habebamus, appellandum quoque esse regem, si salvi esse vellemus. Hoc si est in libris, in quem hominem et in quod tempus est? callide enim, qui illa composuit, perfecit, ut, quodcumque accidisset, praedictum videretur hominum et temporum definitione sublata. {{pn|111}}Adhibuit etiam latebram obscuritatis, ut iidem versus alias in aliam rem posse accommodari viderentur. Non esse autem illud carmen furentis cum ipsum poëma declarat (est enim magis artis et diligentiae quam incitationis et motus), tum vero ea, quae {{Graeca|ἀκροστιχίς}} dicitur, cum deinceps ex primis ''primi cuiusque'' versus litteris aliquid conectitur, ut in quibusdam Ennianis: {{font-size|90%|Q. ENNIUS FECIT}}. Id certe magis est attenti animi quam furentis. {{pn|112}}Atque in Sibyllinis ex primo versu cuiusque sententiae primis litteris illius sententiae carmen omne praetexitur. Hoc scriptoris est, non furentis, adhibentis diligentiam, non insani. Quam ob rem Sibyllam quidem sepositam et conditam habeamus, ut, id quod proditum est a maioribus, iniussu senatus ne legantur quidem libri valeantque ad deponendas potius quam ad suscipiendas religiones; cum antistitibus agamus, ut quidvis potius ex illis libris quam regem proferant, quem Romae posthac nec di nec homines esse patientur. == LV == At multi saepe vera vaticinati, ut Cassandra: ::{{style|font-family:monospace|Iamque mari magno…}} {{indent|eademque paulo post:|0}} ::{{style|font-family:monospace|Eheu videte…}} {{indent|{{pn|113}}Num igitur me cogis etiam fabulis credere? quae delectationis habeant, quantum voles, verbis sententiis, numeris cantibus adiuventur; auctoritatem quidem nullam debemus nec fidem commenticiis rebus adiungere. Eodemque modo nec ego Publicio nescio cui nec Marciis vatibus nec Apollinis opertis credendum existimo; quorum partim ficta aperte, partim effutita temere numquam ne mediocri quidem cuiquam, non modo prudenti probata sunt. {{pn|114}}Quid? inquies, remex ille de classe Coponii nonne ea praedixit, quae facta sunt? Ille vero, et ea quidem, quae omnes eo tempore ne acciderent timebamus. Castra enim in Thessalia castris conlata audiebamus, videbaturque nobis exercitus Caesaris et audaciae plus habere, quippe qui patriae bellum intulisset, et roboris propter vetustatem; casum autem proelii nemo nostrum erat quin timeret, sed, ita ut constantibus hominibus par erat, non aperte. Ille autem Graecus, quid mirum, si magnitudine timoris, ut plerumque fit, a constantia atque a mente atque a se ipse discessit? qua perturbatione animi, quae, sanus cum esset, timebat ne evenirent, ea demens eventura esse dicebat. Utrum tandem, per deos atque homines! magis veri simile est vesanum remigem an aliquem nostrum, qui ibi tum eramus, me, Catonem, Varronem, Coponium ipsum, consilia deorum inmortalium perspicere potuisse?|0}} == LVI == {{pn|115}}Sed iam ad te venio, {{block center|<poem style="font-family:monospace">Ó sancte Apollo, qui úmbilicum cértum terrarum óbsides, Únde superstitiósa primum saéva evasit vóx fera.</poem>}} {{indent|Tuis enim oraculis Chrysippus totum volumen inplevit partim falsis, ut ego opinor, partim casu veris, ut fit in omni oratione saepissime, partim flexiloquis et obscuris, ut interpres egeat interprete et sors ipsa ad sortes reverenda sit, partim ambiguis, et quae ad dialecticum deferenda sint. Nam cum illa sors edita est opulentissumo regi Asiae:|0}} ::{{style|font-family:monospace|Croesus Halyn penetrans magnam pervertet opum vim,}} {{indent|hostium vim se perversurum putavit, pervertit autem suam. {{pn|116}}Utrum igitur eorum accidisset, verum oraclum fuisset. Cur autem hoc credam umquam editum Croeso? aut Herodotum cur veraciorem ducam Ennio? Num minus ille potuit de Croeso quam de Pyrrho fingere Ennius? Quis enim est, qui credat Apollinis ex oraculo Pyrrho esse responsum:|0}} ::{{style|font-family:monospace|Aio te, Aeacida, Romanos vincere posse?}} {{indent|Primum Latine Apollo numquam locutus est; deinde ista sors inaudita Graecis est; praeterea Pyrrhi temporibus iam Apollo versus facere desierat; postremo, quamquam semper fuit, ut apud Ennium est,|0}} {{block center|<poem align=right style="font-family:monospace">stolidum genus Aeacidarum, Bellipotentes sunt magis quam sapientipotentes,</poem>}} {{indent|tamen hanc amphiboliam versus intellegere potuisset, ‘{{style|font-family:monospace|vincere te Romanos}}’ nihilo magis in se quam in Romanos valere; nam illa amphibolia, quae Croesum decepit, vel Chrysippum potuisset fallere, haec vero ne Epicurum quidem.|0}} == LVII == {{pn|117}}Sed, quod caput est, cur isto modo iam oracla Delphis non eduntur non modo nostra aetate, sed iam diu, iam ut nihil possit esse contemptius? Hoc loco cum urguentur, evanuisse aiunt vetustate vim loci eius, unde anhelitus ille terrae fieret, quo Pythia mente incitata oracla ederet. De vino aut salsamento putes loqui, quae evanescunt vetustate; de vi loci agitur, neque solum naturali, sed etiam divina; quae quo tandem modo evanuit? Vetustate, inquies. Quae vetustas est, quae vim divinam conficere possit? quid tam divinum autem quam adflatus e terra mentem ita movens, ut eam providam rerum futurarum efficiat? ut ea non modo cernat multo ante, sed etiam numero versuque pronuntiet. Quando ista vis autem evanuit? an postquam homines minus creduli esse coeperunt? {{pn|118}}Demosthenes quidem, qui abhinc annos prope trecentos fuit, iam tum {{Graeca|φιλιππίζειν}} Pythiam dicebat, id est quasi cum Philippo facere. Hoc autem eo spectabat, ut eam a Philippo corruptam diceret; ''ex'' quod licet existumare in aliis quoque oraculis Delphicis aliquid non sinceri fuisse. Sed nescio quo modo isti philosophi superstitiosi et paene fanatici quidvis malle videntur quam se non ineptos. Evanuisse mavultis et extinctum esse id, quod si umquam fuisset, certe aeternum esset, quam ea, quae non sunt credenda, non credere. == LVIII == {{pn|119}}Similis est error in somniis; quorum quidem defensio repetita quam longe est! Divinos animos censent esse nostros, eosque esse tractos extrinsecus, animorumque consentientium multitudine completum esse mundum; hac igitur mentis et ipsius divinitate et coniunctione cum externis mentibus cerni, quae sint futura. Contrahi autem animum Zeno et quasi labi putat atque concidere, id ipsum esse dormire. Iam Pythagoras et Plato, locupletissimi auctores, quo in somnis certiora videamus, praeparatos quodam cultu atque victu proficisci ad dormiendum iubent; faba quidem Pythagorei utique abstinere, quasi vero eo cibo mens, non venter infletur. Sed nescio quo modo nihil tam absurde dici potest, quod non dicatur ab aliquo philosophorum. {{pn|120}}Utrum igitur censemus dormientium animos per sene ipsos in somniando moveri an, ut Democritus censet, externa et adventicia visione pulsari? Sive enim sic est sive illo modo, videri possunt permulta somniantibus falsa pro veris. Nam et navigantibus moveri videntur ea, quae stant, et quodam obtutu oculorum duo pro uno lucernae lumina. Quid dicam, insanis, quid ebriis quam multa falsa videantur? Quodsi eius modi visis credendum non est, cur somniis credatur, nescio. Nam tam licet de his erroribus, si velis, quam de somniis disputare, ut ea, quae stant, ''si'' moveri videantur, terrae motum significare dicas aut repentinam aliquam fugam, gemino autem lucernae lumine declarari dissensionem ac seditionem [moveri]. == LIX == {{pn|121}}Iam ex insanorum aut ebriorum visis innumerabilia coniectura trahi possunt, quae futura videantur… Quis est enim, qui totum diem iaculans non aliquando conliniet? Totas noctes somniamus, neque ulla est fere, qua non dormiamus, et miramur aliquando id, quod somniarimus, evadere? Quid est tam incertum quam talorum iactus? tamen nemo est, quin saepe iactans Venerium iaciat aliquando, non numquam etiam iterum ac tertium. Num igitur, ut inepti, Veneris id inpulsu fieri malumus quam casu dicere? Quodsi ceteris temporibus falsis visis credendum non est, non video, quid praecipui somnus habeat, in quo valeant falsa pro veris. {{pn|122}}Quodsi ita natura paratum esset, ut ea dormientes agerent, quae somniarent, adligandi omnes essent, qui cubitum irent; maiores enim quam ulli insani efficerent motus somniantes. Quodsi insanorum visis fides non est habenda, quia falsa sunt, cur credatur somniantium visis, quae multo etiam perturbatiora sunt, non intellego; an quod insani sua visa coniectori non narrant, narrant, qui somniaverunt? Quaero etiam, si velim scribere quid aut legere aut canere vel voce vel fidibus aut geometricum quiddam aut physicum aut dialecticum explicare, somniumne exspectandum sit an ars adhibenda; sine qua nihil earum rerum nec fieri nec expediri potest. Atqui, ne si navigare quidem velim, ita gubernem, ut somniaverim; praesens enim poena sit. {{pn|123}}Qui igitur convenit aegros a coniectore somniorum potius quam a medico petere medicinam? An Aesculapius, an Serapis potest nobis praescribere per somnum curationem valetudinis, Neptunus gubernantibus non potest? et si sine medico medicinam dabit Minerva, Musae scribendi, legendi, ceterarum artium scientiam somniantibus non dabunt? At si curatio daretur valetudinis, haec quoque, quae dixi, darentur; quae quoniam non dantur, medicina non datur; qua sublata tollitur omnis auctoritas somniorum. == LX == {{pn|124}}Sed haec [quoque] in promptu fuerint; nunc interiora videamus. Aut enim divina vis quaedam consulens nobis somniorum significationes facit, aut coniectores ex quadam convenientia et coniunctione naturae, quam vocant {{Graeca|συμπάθειαν}}, quid cuique rei conveniat [ex somniis], et quid quamque rem sequatur, intellegunt, aut eorum neutrum est, sed quaedam observatio constans atque diuturna est, cum quid visum secundum quietem sit, quid evenire et quid sequi soleat. Primum igitur intellegendum est nullam vim esse divinam effectricem somniorum. Atque illud quidem perspicuum est, nulla visa somniorum proficisci a numine deorum; nostra enim causa di id facerent, ut providere futura possemus. {{pn|125}}Quotus igitur est quisque, qui somniis pareat, qui intellegat, qui meminerit? quam multi vero, qui contemnant eamque superstitionem imbecilli animi atque anilis putent! Quid est igitur, cur his hominibus consulens deus somniis moneat eos, qui illa non modo cura, sed ne memoria quidem digna ducant? Nec enim ignorare deus potest, qua mente quisque sit, nec frustra ac sine causa quid facere dignum deo est, quod abhorret etiam ab hominis constantia. Ita, si pleraque somnia aut ignorantur aut negleguntur, aut nescit hoc deus aut frustra somniorum significatione utitur; et horum neutrum in deum cadit; nihil igitur a deo somniis significari fatendum est. == LXI == {{pn|126}}Illud etiam requiro, cur, si deus ista visa nobis providendi causa dat, non vigilantibus potius det quam dormientibus. Sive enim externus et adventicius pulsus animos dormientium commovet, sive per se ipsi animi moventur, sive quae causa alia est, cur secundum quietem aliquid videre, audire, agere videamur, eadem causa vigilantibus esse poterat; idque si nostra causa di secundum quietem facerent, vigilantibus idem facerent, praesertim cum Chrysippus Academicos refellens permulto clariora et certiora esse dicat, quae vigilantibus videantur, quam quae somniantibus. Fuit igitur divina beneficentia dignius, cum consulerent nobis, clariora visa dare vigilanti quam obscuriora per somnum. Quod quoniam non fit, somnia divina putanda non sunt. {{pn|127}}Iam vero quid opus est circumitione et anfractu, ut sit utendum interpretibus somniorum potius, quam derecto deus, siquidem nobis consulebat, ‘{{style|font-family:monospace|Hoc facito, hoc ne feceris}}’ diceret idque visum vigilanti potius quam dormienti daret? == LXII == Iam vero quis dicere audeat vera omnia esse somnia? ‘{{style|font-family:monospace|Aliquot somnia vera}}’, inquit Ennius, ‘{{style|font-family:monospace|sed omnia noenum necesse est}}’. Quae est tandem ista distinctio? quae vera, quae falsa habet? et, si vera a deo mittuntur, falsa unde nascuntur? nam si ea quoque divina, quid inconstantius deo? quid inscitius autem est quam mentes mortalium falsis et mendacibus visis concitare? sin vera visa divina sunt, falsa autem et inania humana, quae est ista designandi licentia, ut hoc deus, hoc natura fecerit potius quam aut omnia deus, quod negatis, aut omnia natura? quodquoniam illud negatis, hoc necessario confitendum est. {{pn|128}}Naturam autem eam dico, qua numquam animus insistens agitatione et motu esse vacuus potest. Is cum languore corporis nec membris uti nec sensibus potest, incidit in visa varia et incerta ex reliquiis, ut ait Aristoteles, inhaerentibus earum rerum, quas vigilans gesserit aut cogitaverit; quarum perturbatione mirabiles interdum existunt species somniorum; quae si alia falsa, alia vera, qua nota internoscantur, scire sane velim. Si nulla est, quid istos interpretes audiamus? sin quaepiam est, aveo audire, quae sit; sed haerebunt. == LXIII == {{pn|129}}Venit enim iam in contentionem, utrum sit probabilius, deosne inmortalis, rerum omnium praestantia excellentis, concursare ''circum'' omnium mortalium, qui ubique sunt, non modo lectos, verum etiam grabatos et, cum stertentem aliquem viderint, obicere iis visa quaedam tortuosa et obscura, quae illi exterriti somno ad coniectorem mane deferant, an natura fieri, ut mobiliter animus agitatus, quod vigilans viderit, dormiens videre videatur. Utrum philosophia dignius, sagarum superstitione ista interpretari an explicatione naturae? ut, si iam fieri possit vera coniectura somniorum, tamen isti, qui profitentur, eam facere non possint; ex levissimo enim et indoctissimo genere constant. Stoici autem tui negant quemquam nisi sapientem divinum esse posse. {{pn|130}}Chrysippus quidem divinationem definit his verbis: {{style|font-family:monospace|vim cognoscentem et videntem et explicantem signa, quae a dis hominibus portendantur}}; officium autem esse eius praenoscere, dei erga homines mente qua sint quidque significent, quem ad modumque ea procurentur atque expientur. Idemque somniorum coniectionem definit hoc modo: esse vim {{style|font-family:monospace|cernentem et explanantem, quae a dis hominibus significentur in somnis}}. Quid ergo? ad haec mediocri opus est prudentia an et ingenio praestanti et eruditione perfecta? Talem autem cognovimus neminem. == LXIV == {{pn|131}}Vide igitur, ne, etiamsi divinationem tibi esse concessero, quod numquam faciam, neminem tamen divinum reperire possimus. Qualis autem ista mens est deorum, si neque ea nobis significant in somnis, quae ipsi per nos intellegamus, neque ea, quorum interpretes habere possimus? similes enim sunt dei, si ea nobis obiciunt, quorum nec scientiam neque explanatorem habeamus, tamquam si Poeni aut Hispani in senatu nostro loquerentur sine interprete. {{pn|132}}Iam vero quo pertinent obscuritates et aenigmata somniorum? intellegi enim a nobis di velle debebant ea, quae nostra causa nos monerent. Quid? poëta nemo, nemo physicus obscurus? {{pn|133}}Ille vero nimis etiam obscurus Euphorion; at non Homerus. Uter igitur melior? Valde Heraclitus obscurus, minime Democritus. Num igitur conferendi? Mea causa me mones, quod non intellegam? Quid me igitur mones? ut si quis medicus aegroto imperet, ut sumat :{{style|font-family:monospace|Terrigenam, herbigradam, domiportam, sanguine cassam,}} {{indent|potius quam hominum more cocleam diceret. Nam Pacuvianus Amphio|0}} <poem style="font-family:monospace"> ::Quadrupés tardigrada, agréstis, humilis, áspera, ::Capité brevi, cervice ánguina, aspectú truci, ::Evíscerata, inánima, cum animalí sono</poem> {{indent|cum dixisset obscurius, tum Attici respondent:|0}} :{{style|font-family:monospace|Non íntellegimus, nísi si aperte díxeris.}} {{indent|At ille uno verbo: {{style|font-family:monospace|Testudo}}. Non potueras hoc igitur a principio, citharista, dicere?|0}} == LXV == {{pn|134}}Defert ad coniectorem quidam somniasse se ovum pendere ex fascea lecti sui cubicularis (est hoc in Chrysippi libro somnium); respondit coniector thensaurum defossum esse sub lecto. Fodit, invenit auri aliquantum, idque circumdatum argento, misit coniectori, quantulum visum est de argento. Tum ille: ‘{{style|font-family:monospace|Nihilne}}’, inquit, ‘{{style|font-family:monospace|de vitello}}?’ id enim ei ex ovo videbatur aurum declarasse, reliquum argentum. Nemone igitur umquam alius ovum somniavit? cur ergo hic nescio qui thensaurum solus invenit? quam multi inopes digni praesidio deorum nullo somnio ad thensaurum reperiendum admonentur! Quam autem ob causam tam est obscure admonitus, ut ex ovo nasceretur thensauri similitudo, potius quam aperte thensaurum quaerere iuberetur, sicut aperte Simonides vetitus est navigare? {{pn|135}}Ergo obscura somnia minime consentanea maiestati deorum. == LXVI == Ad aperta et clara veniamus, quale est de illo interfecto a caupone Megaris, quale de Simonide, qui ab eo, quem humarat, vetitus est navigare, quale etiam de Alexandro, quod a te praeteritum esse miror, Quinte. Cum Ptolomaeus, familiari eius, in proelio telo venenato ictus esset eoque vulnere summo cum dolore moreretur, Alexander adsidens somno est consopitus. Tum secundum quietem visus ei dicitur draco is, quem mater Olympias alebat, radiculam ore ferre et simul dicere, quo illa loci nasceretur (neque is longe aberat ab eo loco), eius autem esse vim tantam, ut Ptolomaeum facile sanaret. Cum Alexander experrectus narrasset amicis somnium, emissi sunt, qui illam radiculam quaererent; qua inventa et Ptolomaeus sanatus dicitur et multi milites, qui erant eodem genere teli vulnerati. {{pn|136}}Multa etiam sunt a te ex historiis prolata somnia, matris Phalaridis, Cyri superioris, matris Dionysii, Poeni Hamilcaris, Hannibalis, P. Decii; pervulgatum iam illud de praesule, C. Gracchi etiam et recens Caeciliae, Baliarici filiae, somnium. Sed haec externa ob eamque causam ignota nobis sunt, non nulla etiam ficta fortasse. Quis enim auctor istorum? De nostris somniis quid habemus dicere? tu de emerso me et equo ad ripam, ego de Mario cum fascibus laureatis me in suum deduci iubente monumentum. == LXVII == Omnium somniorum, Quinte, una ratio est; quae, per deos inmortalis! videamus ne nostra superstitione et depravatione superetur. {{pn|137}}Quem enim tu Marium visum a me putas? Speciem, credo, eius et imaginem, ut Democrito videtur. Unde profectam imaginem? a corporibus enim solidis et a certis figuris vult fluere imagines; quod igitur Marii corpus erat? Ex eo, inquit, quod fuerat. Ista igitur me imago Marii in campum Atinatem persequebatur?—Plena sunt imaginum omnia; nulla enim species cogitari potest nisi pulsu imaginum.—{{pn|138}}Quid ergo? istae imagines ita nobis dicto audientes sunt, ut, simul atque velimus, accurrant? etiamne earum rerum, quae nullae sunt? quae est enim forma tam invisitata, tam nulla, quam non sibi ipse fingere animus possit? ut, quae numquam vidimus, ea tamen informata habeamus, oppidorum situs, hominum figuras. {{pn|139}}Num igitur, cum aut muros Babylonis aut Homeri faciem cogito, imago illorum me aliqua pellit? Omnia igitur, quae volumus, nota nobis esse possunt; nihil est enim de quo cogitare nequeamus; nullae ergo imagines obrepunt in animos dormientium extrinsecus, nec omnino fluunt ullae, nec cognovi quemquam, qui maiore auctoritate nihil diceret. Animorum est ea vis eaque natura, ut vigeant vigilantes nullo adventicio pulsu, sed suo motu incredibili quadam celeritate. Hi cum sustinentur membris et corpore et sensibus, omnia certiora cernunt, cogitant, sentiunt. Cum autem haec subtracta sunt desertusque animus languore corporis, tum agitatur ipse per sese. Itaque in eo et formae versantur et actiones, et multa audiri, multa dici videntur. {{pn|140}}Haec scilicet in inbecillo remissoque animo multa omnibus modis confusa et variata versantur, maxumeque reliquiae rerum earum moventur in animis et agitantur, de quibus vigilantes aut cogitavimus aut egimus, ut mihi temporibus illis multum in animo Marius versabatur recordanti, quam ille gravem suum casum magno animo, quam constanti tulisset. Hanc credo causam de illo somniandi fuisse. == LXVIII == Tibi autem de me cum sollicitudine cogitanti subito sum visus emersus e flumine. Inerant enim in utriusque nostrum animis vigilantium cogitationum vestigia. At quaedam adiuncta sunt, ut mihi de monumento Marii, tibi, quod equus, in quo ego vehebar, mecum una demersus rursus apparuit. {{pn|141}}An tu censes ullam anum tam deliram futuram fuisse, ut somniis crederet, nisi ista casu non numquam forte temere concurrerent? Alexandro draco loqui visus est. Potest omnino hoc esse falsum, potest verum; sed utrum est, non est mirabile; non enim audivit ille draconem loquentem, sed est visus audire, et quidem, quo maius sit, cum radicem ore teneret, locutus est. Sed nihil est magnum somnianti. Quaero autem, cur Alexandro tam inlustre somnium, tam certum, nec huic eidem alias, nec multa ceteris; mihi quidem praeter hoc Marianum nihil sane, quod meminerim. Frustra igitur consumptae tot noctes tam longa in aetate. {{pn|142}}Nunc quidem propter intermissionem forensis operae et lucubrationes detraxi et meridiationes addidi, quibus uti antea non solebam, nec tam multum dormiens ullo somnio sum admonitus, tantis praesertim de rebus, nec mihi magis umquam videor, quam cum aut in foro magistratus aut in curia senatum video, somniare. == LXIX == Etenim (ex divisione hoc secundum est) quae est continuato coniunctioque naturae, quam, ut dixi, vocant {{Graeca|συμπάθειαν}}, eius modi, ut thensaurus ex ovo intellegi debeat? Nam medici ex quibusdam rebus et advenientis et crescentis morbos intellegunt, non nullas etiam valetudinis significationes, ut hoc ipsum, pleni enectine simus, ex quodam genere somniorum intellegi posse dicunt. Thensaurus vero et hereditas et honos et victoria et multa generis eiusdem qua cum somniis naturali cognatione iunguntur? {{pn|143}}Dicitur quidam, cum in somnis complexu Venerio iungeretur, calculos eiecisse. Video sympathian; visum est enim tale obiectum dormienti, ut id, quod evenit, naturae vis, non opinio erroris effecerit. Quae igitur natura obtulit illam speciem Simonidi, a qua vetaretur navigare? aut quid naturae copulatum habuit Alcibiadis quod scribitur somnium? qui paulo ante interitum visus est in somnis amicae esse amictus amiculo. Is cum esset proiectus inhumatus ab omnibusque desertus iaceret, amica corpus eius texit suo pallio. Ergo hoc inerat in rebus futuris et causas naturalis habebat, an, et ut videretur et ut eveniret, casus effecit? == LXX == {{pn|144}}Quid? ipsorum interpretum coniecturae nonne magis ingenia declarant eorum quam vim consensumque naturae? Cursor ad Olympia proficisci cogitans visus est in somnis curru quadrigarum vehi. Mane ad coniectorem. At ille: ‘{{style|font-family:monospace|Vinces}}’, inquit; ‘{{style|font-family:monospace|id enim celeritas significat et vis equorum}}.’ Post idem ad Antiphontem. Is autem: ‘{{style|font-family:monospace|Vincare}}’, inquit, ‘{{style|font-family:monospace|necesse est; an non intellegis quattuor ante te cucurrisse}}?’ Ecce alius cursor (atque horum somniorum et talium plenus est Chrysippi liber, plenus Antipatri)—sed ad cursorem redeo: Ad interpretem detulit aquilam se in somnis visum esse factum. At ille: ‘{{style|font-family:monospace|Vicisti; ista enim avi volat nulla vehementius}}.’ Huic eidem Antipho: ‘{{style|font-family:monospace|Baro}}’, inquit, ‘{{style|font-family:monospace|victum te esse non vides? ista enim avis insectans alias avis et agitans semper ipsa postrema est}}.’ {{pn|145}}Parere quaedam matrona cupiens dubitans, essetne praegnans, visa est in quiete obsignatam habere naturam. Rettulit. Negavit eam, quoniam obsignata fuisset, concipere potuisse. At alter praegnantem esse dixit; nam inane obsignari nihil solere. Quae est ars coniectoris eludentis ingenio? an ea, quae dixi, et innumerabilia, quae conlecta habent Stoici, quicquam significant nisi acumen hominum ex similitudine aliqua coniecturam modo huc, modo illuc ducentium? Medici signa quaedam habent ex venis et ex spiritu aegroti multisque ex aliis futura praesentiunt; gubernatores cum exsultantis lolligines viderunt aut delphinos se in portum conicientes, tempestatem significari putant. Haec ratione explicari et ad naturam revocari facile possunt, ea vero, quae paulo ante dixi, nullo modo. == LXXI == {{pn|146}}At enim observatio diuturna (haec enim pars una restat) notandis rebus fecit artem. Ain tandem? somnia observari possunt? quonam modo? sunt enim innumerabiles varietates. Nihil tam praepostere, tam incondite, tam monstruose cogitari potest, quod non possimus somniare; quo modo igitur haec infinita et semper nova aut memoria conplecti aut observando notare possumus? Astrologi motus errantium stellarum notaverunt: inventus est enim ordo in iis stellis, qui non putabatur. Cedo tandem, qui sit ordo aut quae concursatio somniorum; quo modo autem distingui possunt vera somnia a falsis? cum eadem et aliis aliter evadant et isdem non semper eodem modo; ut mihi mirum videatur, cum mendaci homini ne verum quidem dicenti credere soleamus, quo modo isti, si somnium verum evasit aliquod, non ex multis potius uni fidem derogent quam ex uno innumerabilia confirment. {{pn|147}}Si igitur neque deus est effector somniorum neque naturae societas ulla cum somniis neque observatione inveniri potuit scientia, effectum est, ut nihil prorsus somniis tribuendum sit, praesertim cum illi ipsi, qui ea vident, nihil divinent, ii, qui interpretantur, coniecturam adhibeant, non naturam, casus autem innumerabilibus paene saeculis in omnibus plura mirabilia quam in somniorum visis effecerit, neque coniectura, quae in varias partis duci possit, non numquam etiam in contrarias, quicquam sit incertius. == LXXII == {{pn|148}}Explodatur ''igitur'' haec quoque somniorum divinatio pariter cum ceteris. Nam, ut vere loquamur, superstitio fusa per gentis oppressit omnium fere animos atque hominum inbecillitatem occupavit. Quod et in iis libris dictum est, qui sunt de natura deorum, et hac disputatione id maxume egimus. Multum enim et nobismet ipsis et nostris profuturi videbamur, si eam funditus sustulissemus. Nec vero (id enim diligenter intellegi volo) superstitione tollenda religio tollitur. Nam et maiorum instituta tueri sacris caerimoniisque retinendis sapientis est, et esse praestantem aliquam aeternamque naturam, et eam suspiciendam admirandamque hominum generi pulchritudo mundi ordoque rerum caelestium cogit confiteri. {{pn|149}}Quam ob rem, ut religio propaganda etiam est, quae est iuncta cum cognitione naturae, sic superstitionis stirpes omnes eligendae. Instat enim et urget et, quo te cumque verteris, persequitur, sive tu vatem sive tu omen audieris, sive immolaris sive avem aspexeris, si Chaldaeum, si haruspicem videris, si fulserit, si tonuerit, si tactum aliquid erit de caelo, si ostenti simile natum factumve quippiam; quorum necesse est plerumque aliquid eveniat, ut numquam liceat quieta mente consistere. {{pn|150}}Perfugium videtur omnium laborum et sollicitudinum esse somnus. At ex eo ipso plurumae curae metusque nascuntur; qui quidem ipsi per se minus valerent et magis contemnerentur, nisi somniorum patrocinium philosophi suscepissent, nec ii quidem contemptissimi, sed in primis acuti et consequentia et repugnantia videntes, qui prope iam absoluti et perfecti putantur. Quorum licentiae nisi Carneades restitisset, haud scio an soli iam philosophi iudicarentur. Cum quibus omnis fere nobis disceptatio contentioque est, non quod eos maxume contemnamus, sed quod videntur acutissime sententias suas prudentissimeque defendere. Cum autem proprium sit Academiae iudicium suum nullum interponere, ea probare, quae simillima veri videantur, conferre causas et, quid in quamque sententiam dici possit, expromere, nulla adhibita sua auctoritate iudicium audientium relinquere integrum ac liberum, tenebimus hanc consuetudinem a Socrate traditam eaque inter nos, si tibi, Quinte frater, placebit, quam saepissime utemur. Mihi vero, inquit ille, nihil potest esse iucundius. Quae cum essent dicta, surreximus. {{Liber |Ante= Liber I |AnteNomen= ../Liber I }} azb8gqcbogoin4kaovcibq4iiur1rio 0 2548 266220 265402 2026-05-15T15:14:33Z Saumache 27923 /* 12 */ 266220 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= In Verrem |OperaeWikiPagina= In Verrem |Annus= 70 a.C.n. |SubTitulus= Actio prima }} {{Liber |Ante = Divinatio in Caecilium oratio |AnteNomen = In Verrem/Divinatio in Caecilium oratio |Post = Liber I |PostNomen = In Verrem/Actio secunda/Liber primus }} ==1== Quod erat optandum maxime, iudices, et quod unum ad invidiam vestri ordinis infamiamque iudiciorum sedandam maxime pertinebat, id non humano consilio, sed prope divinitus datum atque oblatum vobis summo rei publicae tempore videtur. Inveteravit enim iam opinio perniciosa rei publicae, vobisque periculosa, quae non modo apud populum Romanum, sed etiam apud exteras nationes, omnium sermone percrebruit: his iudiciis quae nunc sunt, pecuniosum hominem, quamvis sit nocens, neminem posse damnari. Nunc, in ipso discrimine ordinis iudiciorumque vestrorum, cum sint parati qui contionibus et legibus hanc invidiam senatus inflammare conentur, [reus] in iudicium adductus est [C. Verres], homo vita atque factis omnium iam opinione damnatus, pecuniae magnitudine sua spe et praedicatione absolutus. Huic ego causae, iudices, cum summa voluntate et expectatione populi Romani, actor accessi, non ut augerem invidiam ordinis, sed ut infamiae communi succurrerem. Adduxi enim hominem in quo reconciliare existimationem iudiciorum amissam, redire in gratiam cum populo Romano, satis facere exteris nationibus, possetis; depeculatorem aerari, vexatorem Asiae atque Pamphyliae, praedonem iuris urbani, labem atque perniciem provinciae Siciliae. De quo si vos vere ac religiose iudicaveritis, auctoritas ea, quae in vobis remanere debet, haerebit; sin istius ingentes divitiae iudiciorum religionem veritatemque perfregerint, ego hoc tam adsequar, ut iudicium potius rei publicae, quam aut reus iudicibus, aut accusator reo, defuisse videatur. ==2== Equidem, ut de me confitear, iudices, cum multae mihi a C. Verre insidiae terra marique factae sint, quas partim mea diligentia devitarim, partim amicorum studio officioque repulerim; numquam tamen neque tantum periculum mihi adire visus sum, neque tanto opere pertimui, ut nunc in ipso iudicio. Neque tantum me exspectatio accusationis meae, concursusque tantae multitudinis (quibus ego rebus vehementissime perturbor) commovet, quantum istius insidiae nefariae, quas uno tempore mihi, vobis, M'. Glabrioni, populo Romano, sociis, exteris nationibus, ordini, nomini denique senatorio, facere conatur: qui ita dictitat, eis esse metuendum, qui quod ipsis solis satis esset surripuissent; se tantum eripuisse, ut id multis satis esse possit; nihil esse tam sanctum quod non violari, nihil tam munitum quod non expugnari pecunia possit. Quod si quam audax est ad conandum, tam esset obscurus in agendo, fortasse aliqua in re nos aliquando fefellisset. Verum hoc adhuc percommode cadit, quod cum incredibili eius audacia singularis stultitia coniuncta est. Nam, ut apertus in corripiendis pecuniis fuit, sic in spe corrumpendi iudici, perspicua sua consilia conatusque omnibus fecit. Semel, ait, se in vita pertimuisse, tum cum primum a me reus factus sit; quod, cum e provincia recens esset, invidiaque et infamia non recenti, sed vetere ac diuturna flagraret, tum, ad iudicium corrumpendum, tempus alienum offenderet. Itaque, cum ego diem in Siciliam inquirendi perexiguam postulavissem, invenit iste, qui sibi in Achaiam biduo breviorem diem potularet, — non ut is idem conficeret diligentia et industria sua quod ego meo labore et vigiliis consecutus sum, etenim ille Achaicus inquisitor ne Brundisium quidem pervenit; ego Siciliam totam quinquaginta diebus sic obii, ut omnium populorum privatorumque literas iniuriasque cognoscerem; ut perspicuum cuivis esse posset, hominem ab isto quaesitum esse, non qui reum suum adduceret, sed qui meum tempus obsideret. ==3== Nunc homo audacissimus atque amentissimus hoc cogitat. Intellegit me ita paratum atque instructum in iudicium venire, ut non modo in auribus vestris, sed in oculis omnium, sua furta atque flagitia defixurus sim. Videt senatores multos esse testis audaciae suae; videt multos equites Romanos frequentis praeterea civis atque socios, quibus ipse insignis iniurias fecerit. Videt etiam tot tam gravis ab amicissimis civitatibus legationes, cum publicis auctoritatibus convenisse. Quae cum ita sint, usque eo de omnibus bonis male existimat, usque eo senatoria iudicia perdita profligataque esse arbitratur, ut hoc palam dictitet, non sine causa se cupidum pecuniae fuisse, quoniam in pecunia tantum praesidium experiatur esse: sese (id quod difficillimum fuerit) tempus ipsum emisse iudici sui, quo cetera facilius emere postea posset; ut, quoniam criminum vim subterfugere nullo modo poterat, procellam temporis devitaret. Quod si non modo in causa, verum in aliquo honesto praesidio, aut in alicuius eloquentia aut gratia, spem aliquam conlocasset, profecto non haec omnia conligeret atque aucuparetur; non usque eo despiceret contemneretque ordinem senatorium, ut arbitratu eius deligeretur ex senatu, qui reus fieret; qui, dum hic quae opus essent compararet, causam interea ante eum diceret. Quibus ego rebus quid iste speret et quo animum intendat, facile perspicio. Quam ob rem vero se confidat aliquid perficere posse, hoc praetore, et hoc consilio, intellegere non possum. Unum illud intellego (quod populus Romanus in reiectione iudicum iudicavit), ea spe istum fuisse praeditum ut omnem rationem salutis in pecunia constitueret; hoc erepto praesidio, ut nullam sibi rem adiumento fore arbitraretur. ==4== Etenim quod est ingenium tantum, quae tanta facultas dicendi aut copia, quae istius vitam, tot vitiis flagitiisque convictam, iampridem omnium voluntate iudicioque damnatam, aliqua ex parte possit defendere? Cuius ut adulescentiae maculas ignominiasque praeteream, quaestura [primus gradus honoris] quid aliud habet in se, nisi [Cn. Carbonem spoliatum] a quaestore suo pecunia publica nudatum et proditum consulem? desertum exercitum? relictam proviciam? sortis necessitudinem religionemque violatam? Cuius legatio exitium fuit Asiae totius et Pamphyliae: quibus in provinciis multas domos, plurimas urbis, omnia fana depopulatus est, tum cum [in Cn. Dolabellam] suum scelus illud pristinum renovavit et instauravit quaestorium; cum eum, cui et legatus et pro quaestore fuisset, et in invidiam suis maleficiis adduxit, et in ipsis periculis non solum deseruit, sed etiam oppugnavit ac prodidit. Cuius praetura urbana aedium sacrarum fuit publicorumque operum depopulatio; simul in iure dicundo, bonorum possessionumque, contra omnium instituta, addictio et condonatio. Iam vero omnium vitiorum suorum plurima et maxima constituit monumenta et indicia in provincia Sicilia; quam iste per triennium ita vexavit ac perdidit ut ea restitui in antiquum statum nullo modo possit; vix autem per multos annos, innocentisque praetores, aliqua ex parte recreari aliquando posse videatur. Hoc praetore, Siculi neque suas leges, neque nostra senatus consulta, neque communia iura tenuerunt. Tantum quisque habet in Sicilia, quantum hominis avarissimi et libidinosissimi aut imprudentiam subterfugit, aut satietati superfuit. ==5== Nulla res per triennium, nisi ad nutum istius, iudicata est: nulla res cuiusquam tam patria atque avita fuit, quae non ab eo, imperio istius, abiudicaretur. Innumerabiles pecuniae ex aratorum bonis novo nefarioque instituto coactae; socii fidelissimi in hostium numero existimati; cives Romani servilem in modum cruciati et necati; homines nocentissimi propter pecunias iudicio liberati; honestissimi atque integerrimi, absentes rei facti, indicta causa damnati et eiecti; portus munitissimi, maximae tutissimaeque urbes piratis praedonibusque patefactae; nautae militesque Siculorum, socii nostri atque amici, fame necati; classes optimae atque opportunissimae, cum magna ignominia populi Romani, amissae et perditae. Idem iste praetor monumenta antiquissima, partim regum locupletissimorum, quae illi ornamento urbibus esse voluerunt, partim etiam nostrorum imperatorum, quae victores civitatibus Siculis aut dederunt aut reddiderunt, spoliavit, nudavitque omnia. Neque hoc solum in statuis ornamentisque publicis fecit; sed etiam delubra omnia, sanctissimis religionibus consecrata, depeculatus est. Deum denique nullum Siculis, qui ei paulo magis adfabre atque antiquo artificio factus videretur, reliquit. In stupris vero et flagitiis, nefarias eius libidines commemorare pudore deterreor; simul illorum calamitatem commemorando augere nolo, quibus liberos coniugesque suas integras ab istius petulantia conservare non licitum est. At enim haec ita commissa sunt ab isto, ut non cognita sint ab hominibus? Hominem arbitror esse neminem qui nomen istius audierit, quin facta quoque eius nefaria commemorare possit; ut mihi magis timendum sit, ne multa crimina praetermittere, quam ne qua in istum fingere, existimer. Neque enim mihi videtur haec multitudo, quae ad audiendum convenit, cognoscere ex me causam voluisse, sed ea, quae scit, mecum recognoscere. ==6== Quae cum ita sint, iste homo amens ac perditus alia mecum ratione pugnat. Non id agit, ut alicuius eloquentiam mihi opponat; non gratia, non auctoritate cuiusquam, non potentia nititur. Simulat his se rebus confidere, sed video quid agat (neque enim agit ocultissime); proponit inania mihi nobilitatis, hoc est, hominum adrogantium, nomina; qui non tam me impediunt quod nobiles sunt, quam adiuvant quod noti sunt. Simulat se eorum praesidio confidere, cum interea aliud quiddam iam diu machinetur. Quam spem nunc habeat in manibus, et quid moliatur, breviter iam, iudices, vobis exponam: sed prius, ut ab initio res ab eo constituta sit, quaeso, cognoscite. Ut primum e provincia rediit, redemptio est huius iudici facta grandi pecunia. Mansit in condicione atque pacto usque ad eum finem, dum iudices reiecti sunt. Postea quam reiectio iudicum facta est — quod et in sortitione istius spem fortuna populi Romani, et in reiciendis iudicibus mea diligentia, istorum impudentiam vicerat — renuntiata est tota condicio. Praeclare se res habebat. Libelli nominum vestrorum, consilique huius, in manibus erant omnium. Nulla nota, nullus color, nullae sordes videbantur his sententiis adlini posse: cum iste repente, ex alacri atque laeto, sic erat humilis atque demissus, ut non modo populo Romano, sed etiam sibi ipse, condemnatus videretur. Ecce autem repente, his diebus paucis comitiis consularibus factis, eadem illa vetera consilia pecunia maiore repetuntur; eaedemque vestrae famae fortunisque omnium insidiae per eosdem homines comparantur. Quae res primo, iudices, pertenui nobis argumento indicioque patefacta est: post, aperto suspicionis introitu, ad omnia intima istorum consilia sine ullo errore pervenimus. ==7== Nam, ut Hortensium consul designatus, domum reducebatur e Campo, cum maxima frequentia ac multitudine fit obviam casu ei multitudini C. Curio; quem ego hominem honoris [potius quam contumeliae] causa nominatum volo. Etenim ea dicam, quae ille si commemorari noluisset, non tanto in conventu, tam aperte palamque dixisset: quae tamen a me pedetentim cauteque dicentur; ut et amicitiae nostrae et dignitatis illius habita ratio esse intellegatur. Videt ad ipsum fornicem Fabianum in turba Verrem: appellat hominem, et ei voce maxima gratulatur: ipsi Hortensio, qui consul erat factus, propinquis necessariisque eius, qui tum aderant, verbum nullum facit: cum hoc consistit; hunc amplexatur; hunc iubet sine cura esse. "Renuntio," inquit, "tibi, te hodiernis comitiis esse absolutum." Quod cum tam multi homines honestissimi audissent, statim ad me defertur: immo vero, ut quisque me viderat, narrabat. Aliis illud indignum, aliis ridiculum, videbatur: ridiculum eis qui istius causam in testium fide, in criminum ratione, in iudicum potestate, non in comitiis consularibus, positam arbitrabantur: indignum eis, qui altius aspiciebant, et hanc gratulationem ad iudicium corrumpendum spectare videbant. Etenim sic ratiocinabantur, sic honestissimi homines inter se et mecum loquebantur: aperte iam et perspicue nulla esse iudicia. Qui reus pridie iam ipse se condemnatum putabat, is, postea quam defensor eius consul est factus, absolvitur! Quid igitur? quod tota Sicilia, quod omnes Siculi, omnes negotiatores, omnes publicae privataeque litterae Romae sunt, nihilne id valebit? nihil, invito consule designato! Quid? iudices non crimina, non testis, non existimationem populi Romani sequentur? Non: omnia in unius potestate ac moderatione vertentur. ==8== Vere loquar, iudices: vehementer me haec res commovebat. Optimus enim quisque ita loquebantur: iste quidem tibi eripietur: sed nos non tenebimus iudicia diutius. Etenim quis poterit, Verre absoluto, de transferendis iudiciis recusare? Erat omnibus molestum: neque eos tam istius hominis perditi subita laetitia, quam hominis amplissimi nova gratulatio, commovebat. Cupiebam dissimulare me id moleste ferre: cupiebam animi dolorem vultu tegere, et taciturnitate celare. Ecce autem, illis ipsis diebus, cum praetores designati sortirentur, et M. Metello obtigisset, ut is de pecuniis repetundis quaereret, nuntiatur mihi tantam isti gratulationem esse factam, ut is domum quoque pueros mitteret, qui uxori suae nuntiarent. Sane ne haec quidem mihi res placebat: neque tamen, tanto opere quid in hac sorte metuendum mihi esset, intellegebam. Unum illud ex hominibus certis, ex quibus omnia comperi, reperiebam: fiscos compluris cum pecunia Siciliensi, a quodam senatore ad equitem Romanum esse translatos: ex his quasi decem fiscos ad senatorem illum relictos esse, comitiorum meorum nomine: divisores omnium tribuum noctu ad istum vocatos. Ex quibus quidam, qui se omnia mea causa debere arbitrabatur, eadem illa nocte ad me venit: demonstrat, qua iste oratione usus esset: commemorasse istum, quam liberaliter eos tractasset [etiam] antea, cum ipse praeturam petisset, et proximis consularibus praetoriisque comitiis: deinde continuo esse pollicitum, quantam vellent pecuniam, si me aedilitate deiecissent. Hic alios negasse audere; alios respondisse, non putare id perfici posse: inventum tamen esse fortem amicum, ex eadem familia, Q. Verrem, Romilia, ex optima divisorum disciplina, patris istius discipulum atque amicum, qui, HS quingentis milibus depositis, id se perfecturum polliceretur: et fuisse tum non nullos, qui se una facturos esse dicerent. Quae cum ita esset, sane benevolo animo me, ut magno opere caverem praemonebat. ==9== Sollicitabar rebus maximis uno atque eo perexiguo tempore. Urgebant comitia; et in his ipsis oppugnabar grandi pecunia. Instabat iudicium: ei quoque negotio fisci Sicilienses minabantur. Agere quae ad iudicium pertinebant libere, comitiorum metu deterrebar: petitioni toto animo servire, propter iudicium non licebat. Minari denique divisoribus ratio non erat, propterea quod eos intellegere videbam me hoc iudicio districtum atque obligatum futurum. Atque hoc ipso tempore Siculis denuntiatum esse audio, primum ab Hortensio, domum ad illum ut venirent: Siculos in eo sane liberos fuisse; qui quam ob rem arcesserentur cum intellegerent, non venisse. Interea comitia nostra, quorum iste se, ut ceterorum hoc anno comitiorum, dominum esse arbitrabatur, haberi coepta sunt. Cursare iste homo potens, cum filio blando et gratioso, circum tribus: paternos amicos, hoc est divisores, appellare omnes et convenire. Quod cum esset intellectum et animadversum, fecit animo libentissimo populus Romanus, ut cuius divitiae me de fide deducere non potuissent, ne eiusdem pecunia de honore deicerer. Postea quam illa petitionis magna cura liberatus sum, animo coepi multo magis vacuo ac soluto, nihil aliud nisi de iudicio agere et cogitare. Reperio, iudices, haec ab istis consilia inita et constituta, ut, quacumque posset ratione, res ita duceretur, ut apud M. Metellum praetorem causa diceretur. In eo esse haec commoda: primum M. Metellum amicissimum; deinde Hortensium consulem non [solum, sed] etiam Q. Metellum, qui quam isti sit amicus attendite: dedit enim praerogativam suae voluntatis eius modi, ut isti pro praerogativis eam reddidisse videatur. An me taciturum tantis de rebus existimavistis? et me, in tanto rei publicae existimationisque meae periculo, cuiquam consulturum potius quam officio et dignitati meae? Arcessit alter consul designatus Siculos: veniunt non nulli, propterea quod L. Metellus esset praetor in Sicilia. Cum iis ita loquitur: se consulem esse; fratrem suum alterum Siciliam provinciam obtinere, alterum esse quaesiturum de pecuniis repetundis; Verri ne noceri possit multis rationibus esse provisum. ==10== Quid est, quaeso, Metelle, iudicium corrumpere, si hoc non est? testis, praesertim [Siculos], timidos homines et adflictos, non solum auctoritate deterrere, sed etiam consulari metu, et duorum praetorum potestate? Quid faceres pro innocente homine et propinquo, cum propter hominem perditissimum atque alienissimum de officio ac dignitate decedis, et committis, ut, quod ille dictitat, alicui, qui te ignoret, verum esse videatur? Nam hoc Verrem dicere aiebant, te non fato, ut ceteros ex vestra familia, sed opera sua consulem factum. Duo igitur consules et quaesitor erunt ex illius voluntate. "Non solum effugiemus" inquit "hominem in quaerendo nimium diligentem, nimium servientem populi existimationi, M'. Glabrionem: accedet etiam nobis illud. iudex est M. Caesonius, conlega nostri accusatoris, homo in rebus iudicandis spectatus et cognitus, quem minime expediat esse in eo consilio quod conemur aliqua ratione corrumpere: propterea quod iam antea, cum iudex in iuniano consilio fuisset, turpissimum illud facinus non solum graviter tulit, sed etiam in medium protulit. Hunc iudicem ex Kal. ianuariis non habebimus. Q. Manlium, et Q. Cornificium, duos severissimos atque integerrimos iudices, quod tribuni plebis tum erunt, iudices non habebimus. P. Sulpicius, iudex tristis et integer, magistratum ineat oportet Nonis Decembribus. M. Crepereius, ex acerrima illa equestri familia et disciplina; L. Cassius ex familia cum ad ceteras res tum ad iudicandum severissima; Cn. Tremellius, homo summa religione et diligentia, — tres hi, homines veteres tribuni militares sunt designati: ex Kal. ianuariis non iudicabunt. Subsortiemur etiam in M. Metelli locum, quoniam is huic ipsi quaestioni praefuturus est. Ita secundum Kalendas ianuarias, et praetore et prope tot consilio commutato, magnas accusatoris minas, magnamque exspectationem iudici, ad nostrum arbitrium libidinemque eludemus." Nonae sunt hodie Sextiles: hora VIII. convenire coepistis. Hunc diem iam ne numerant quidem. Decem dies sunt ante ludos votivos, quos C. Pompeius facturus est. Hi ludi dies quindecim auferent: deinde continuo Romani consequentur. Ita prope XL. diebus interpositis, tum denique se ad ea quae a nobis dicta erunt responsuros esse arbitrantur: deinde se ducturos, et dicendo et excusando, facile ad ludos Victoriae. Cum his plebeios esse coniunctos; secundum quos aut nulli aut perpauci dies ad agendum futuri sunt. Ita defessa ac refrigerata accusatione, rem integram ad M. Metellum praetorem esse venturam: quem ego hominem, si eius fidei diffisus essem, iudicem non retinuissem. Nunc tamen hoc animo sum, ut eo iudice quam praetore hanc rem transigi malim; et iurato suam quam iniurato aliorum tabellas committere. ==11== Nunc ego, iudices, iam vos consulo, quid mihi faciendum putetis. Id enim consili mihi profecto taciti dabitis, quod egomet mihi necessario capiendum intellego. Si utar ad dicendum meo legitimo tempore, mei laboris industriae, diligentiaeque capiam fructum; et [ex accusatione] perficiam ut nemo umquam post hominum memoriam paratior, vigilantior, compositior ad iudicium venisse videatur. Sed, in hac laude industriae meae, reus ne elabatur summum periculum est. Quid est igitur quod fieri possit? Non obscurum, opinor, neque absconditum. Fructum istum laudis, qui ex perpetua oratione percipi potuit, in alia tempora reservemus: nunc hominem tabulis, testibus, privatis publicisque litteris auctoritatibusque accusemus. Res omnis mihi tecum erit, Hortensi. Dicam aperte: si te mecum dicendo ac diluendis criminibus in hac causa contendere putarem, ego quoque in accusando atque in explicandis criminibus operam consumerem; nunc, quoniam pugnare contra me instituisti, non tam ex tua natura quam ex istius tempore et causa [malitiose], necesse est istius modi rationi aliquo consilio obsistere. Tua ratio est, ut secundum binos ludos mihi respondere incipias; mea, ut ante primos ludos comperendinem. Ita fit ut tua ista ratio existimetur astuta, meum hoc consilium necessarium. ==12== Verum illud quod institueram dicere, mihi rem tecum esse, huius modi est. Ego cum hanc causam Siculorum rogatu recepissem, idque mihi amplum et praeclarum existimassem, eos velle meae fidei diligentiaeque periculum facere, qui innocentiae abstinentiaeque fecissent; tum suscepto negotio, maius quiddam mihi proposui, in quo meam in rem publicam voluntatem populus Romanus perspicere posset. {{pn|35}}Nam illud mihi nequaquam dignum industria conatuque meo videbatur, istum a me in iudicium, iam omnium iudicio condemnatum, vocari, nisi ista tua intolerabilis potentia, et ea cupiditas qua per hosce annos in quibusdam iudiciis usus es, etiam in istius hominis desperati causa interponeretur. Nunc vero, quoniam haec te omnis dominatio regnumque iudiciorum tanto opere delectat, et sunt homines quos libidinis infamiaeque suae neque pudeat neque taedeat, — qui, quasi de industria, in odium offensionemque populi Romani inruere videantur, — hoc me profiteor suscepisse, magnum fortasse onus et mihi periculosissimum, verum tamen dignum in quo omnis nervos aetatis industriaeque meae contenderem. {{pn|36}}Quoniam totus ordo paucorum improbitate et audacia premitur et urgetur infamia iudiciorum, profiteor huic generi hominum me inimicum accusatorem, odiosum, adsiduum, acerbum adversarium. Hoc mihi sumo, hoc mihi deposco, quod agam in magistratu, quod agam ex eo loco ex quo me populus Romanus ex Kal. ianuariis secum agere de re publica ac de hominibus improbis voluit: hoc munus aedilitatis meae populo Romano amplissimum pulcherimumque polliceor. Moneo, praedico, ante denuntio; qui aut deponere, aut accipere, aut recipere, aut polliceri, aut sequestres aut interpretes corrumpendi iudici solent esse, quique ad hanc rem aut potentiam aut impudentiam suam professi sunt, abstineant in hoc iudicio manus animosque ab hoc scelere nefario. ==13== Erit tum consul Hortensius cum summo imperio et potestate; ego autem aedilis, hoc est, paulo amplius quam privatus. Tamen huius modi haec res est, quam me acturum esse polliceor, ita populo Romano grata atque iucunda, ut ipse consul in hac causa prae me minus etiam (si fieri possit) quam privatus esse videatur. Omnia non modo commemorabuntur, sed etiam, eitis certis rebus agentur, quae inter decem annos, postea quam iudicia ad senatum translata sunt, in rebus iudicandis nefarie flagitioseque facta sunt. Cognoscet ex me populus Romanus quid sit, quam ob rem, cum equester ordo iudicaret, annos prope quinquaginta continuos, in nullo iudice [equite Romano iudicante] ne tenuissima quidem suspicio acceptae pecuniae ob rem iudicandam constituta sit: quid sit quod, iudiciis ad senatorium ordinem translatis, sublataque populi Romani in unum quemque vestrum potestate, Q. Calidus damnatus dixerit, minoris HS triciens praetorium hominem honeste non posse damnari: quid sit quod, P. Septimio senatore damnato, Q. Hortensio praetore, de pecuniis repetundis lis aestimata sit eo nomine, quod ille ob rem iudicandam pecuniam accepisset; quod in C. Herennio, quod in C. Popilio, senatoribus, qui ambo peculatus damnati sunt; quod in M. Atilio, qui de maiestate damnatus est, hoc planum factum sit, eos pecuniam ob rem iudicandam accepisse; quod inventi sint senatores, qui, C. Verre praetore urbano sortiente, exirent in eum reum, quem incognita causa condemnarent; quod inventus sit senator, qui, cum iudex esset, in eodem iudicio et ab reo pecuniam acciperet quam iudicibus divideret, et ab accusatore, ut reum condemnaret. iam vero quo modo illam labem, ignominiam, calamitatemque totius ordinis conquerar? hoc factum esse in hac civitate, cum senatorius ordo iudicaret, ut discoloribus signis iuratorum hominum sententiae notarentur? Haec omnia me diligenter severeque acturum esse, polliceor. ==14== Quo me tandem animo fore putatis, si quid in hoc ipso iudicio intellexero simili aliqua ratione esse violatum at commissum? cum planum facere multis testibus possim, C. Verrem in Sicilia, multis audientibus, saepe dixisse, "se habere hominem potentem, cuius fiducia provinciam spoliaret: neque sibi soli pecuniam quaerere, sed ita triennium illud praeturae Siciliensis distributum habere, ut secum praeclare agi diceret, si unius anni quaestum in rem suam converteret; alterum patronis et defensoribus traderet; tertium illum uberrimum quaestuosissimumque annum totum iudicibus reservaret." Ex quo mihi venit in mentem illud dicere (quod apud M'. Glabrionem nuper cum in reiciundis iudicibus commemorassem, intellexi vehementer populum Romanum commoveri), me arbitrari, fore uti nationes exterae legatos ad populum Romanum mitterent, ut lex de pecuniis repetundis iudiciumque tolleretur. Si enim iudicia nulla sint, tantum unum quemque ablaturum putant, quantum sibi ac liberis suis satis esse arbitretur: nunc, quod eius modi iudicia sint, tantum unum quemque auferre, quantum sibi, patronis, advocatis, praetori, iudicibus, satis futurum sit: hoc profecto infinitum esse: se avarissimi hominis cupiditati satisfacere posse, nocentissimi victoriae non posse. O commemoranda iudicia, praeclaramque existimationem nostri ordinis! cum socii populi Romani iudicia de pecuniis repetundis fieri nolunt, quae a maioribus nostris sociorum causa comparata sunt. An iste umquam de se bonam spem habuisset, nisi de vobis malam opinionem animo imbibisset? Quo maiore etiam (si fieri potest) apud vos odio esse debet, quam est apud populum Romanum, cum in avaritia, scelere, periurio, vos sui similis esse arbitretur. ==15== Cui loco (per deos immortalis!), iudices, consulite ac providete. Moneo praedicoque — id quod intellego — tempus hoc vobis divinitus datum esse, ut odio, invidia, infamia, turpitudine, totum ordinem liberetis. Nulla in iudiciis severitas, nulla religio, nulla denique iam existimantur esse iudicia. Itaque a populo Romano contemnimur, despicimur: gravi diuturnaque iam flagramus infamia. Neque enim ullam aliam ob causam populus Romanus tribuniciam potestatem tanto studio requisivit; quam cum poscebat, verbo illam poscere videbatur, re vera iudicia poscebat. Neque hoc Q. Catulum, hominem sapientissimum atque amplissimum, fugit, qui (Cn. Pompeio, viro fortissimo et clarissimo, de tribunicia potestate referente), cum esset sententiam rogatus, hoc initio est summa cum auctoritate usus: "Patres conscriptos iudicia male et flagitiose tueri: quod si in rebus iudicandis, populi Romani existimationi satis facere voluissent, non tanto opere homines fuisse tribuniciam potestatem desideraturos." Ipse denique Cn. Pompeius, cum primum contionem ad urbem consul designatus habuit, ubi (id quod maxime exspectari videbatur) ostendit se tribuniciam potestatem restituturum, factus est in eo strepitus, et grata contionis admurmuratio. Idem in eadem contione cum dixisset "populatas vexatasque esse provincias; iudicia autem turpia ac flagitiosa fieri; ei rei se providere ac consulere velle;" tum vero non strepitu, sed maximo clamore, suam populus Romanus significavit voluntatem. ==16== Nunc autem homines in speculis sunt: observant quem ad modum sese unus quisque nostrum gerat in retinenda religione, conservandisque legibus. Vident adhuc, post legem tribuniciam, unum senatorem hominem vel tenuissimum esse damnatum: quod tametsi non reprehendunt, tamen magno opere quod laudent non habent. Nulla est enim laus, ibi esse integrum, ubi nemo est qui aut possit aut conetur corrumpere. Hoc est iudicium, in quo vos de reo, populus Romanus de vobis iudicabit. In hoc homine statuetur, possitne, senatoribus iudicantibus, homo nocentissimus pecuniosissimusque damnari. Deinde est eius modi reus, in quo homine nihil sit, praeter summa peccata maximamque pecuniam; ut, si liberatus sit, nulla alia suspicio, nisi ea quae turpissima est, residere possit. Non gratia, non cognatione, non aliis recte factis, non denique aliquo mediocri vitio, tot tantaque eius vitia sublevata esse videbuntur. Postremo ego causam sic agam, iudices: eius modi res, ita notas, ita testatas, ita magnas, ita manifestas proferam, ut nemo a vobis ut istum absolvatis per gratiam conetur contendere. Habeo autem certam viam atque rationem, qua omnis illorum conatus investigare et consequi possim. Ita res a me agetur, ut in eorum consiliis omnibus non modo aures hominum, sed etiam oculi [populi Romani] interesse videantur. Vos aliquot iam per annos conceptam huic ordini turpitudinem atque infamiam delere ac tollere potestis. Constat inter omnis, post haec constituta iudicia, quibus nunc utimur, nullum hoc splendore atque hac dignitate consilium fuisse. Hic si quid erit offensum, omnes homines non iam ex eodem ordine alios magis idoneos (quod fieri non potest), sed alium omnino ordinem ad res iudicandas quaerendum arbitrabuntur. ==17== Quapropter, primum ab dis immortalibus, quod sperare mihi videor, hoc idem, iudices, opto, ut in hoc iudicio nemo improbus praeter eum qui iampridem inventus est reperiatur: deinde si plures improbi fuerint, hoc vobis, hoc populo Romano, iudices, confirmo, vitam (mehercule) mihi prius, quam vim perseverantiamque ad illorum improbitatem persequendam defuturam. Verum, quod ego laboribus, periculis, inimicitiisque meis, tum cum admissum erit dedecus severe me persecuturum esse polliceor, id ne accidat, tu tua auctoritate, sapientia, diligentia, M'. Glabrio, potes providere. Suscipe causam iudiciorum: suscipe causam severitatis, integritatis, fidei, religionis: suscipe causam senatus, ut is, hoc iudicio probatus, cum populo Romano et in laude et in gratia esse possit. Cogita qui sis, quo loco sis, quid dare populo Romano, quid reddere maioribus tuis, debeas: fac tibi paternae legis [Aciliae] veniat in mentem, qua lege populus Romanus de pecuniis repetundiis optimis iudiciis severissimisque iudicibus usus est. Circumstant te summae auctoritates, quae te oblivisci laudis domesticae non sinant; quae te noctis diesque commoneant, fortissimum tibi patrem, sapientissimum avum, gravissimum socerum fuisse. Qua re si [Glabrionis] patris vim et acrimoniam ceperis ad resistendum hominibus audacissimis; si avi [Scaevolae] prudentiam ad prospiciendas insidias, quae tuae atque horum famae comparantur; si soceri [Scauri] constantiam, ut ne quis te de vera et certa possit sententia demovere; intelleget populus Romanus, integerrimo atque honestissimo praetore, delectoque consilio, nocenti reo magnitudinem pecuniae plus habuisse momenti ad suspicionem criminis quam ad rationem salutis. ==18== Mihi certum est, non committere ut in hac causa praetor nobis consiliumque mutetur. Non patiar rem in id tempus adduci, ut [Siculi], quos adhuc servi designatorum consulum non moverunt, cum eos novo exemplo universos arcesserent, eos tum lictores consulum vocent; ut homines miseri, antea socii atque amici populi Romani, nunc servi ac supplices, non modo ius suum fortunasque omnis eorum imperio amittant, verum etiam deplorandi iuris sui potestatem non habeant. Non sinam profecto, causa a me perorata [quadraginta diebus interpositis], tum nobis denique responderi, cum accusatio nostra in oblivionem diuturnitate adducta sit: non committam, ut tum haec res iudicetur, cum haec frequentia totius Italiae Roma discesserit; quae convenit uno tempore undique, comitiorum, ludorum, censendique causa. Huius iudici et laudis fructum, et offensionis periculum, vestrum; laborem sollicitudinemque, nostram; scientiam quid agatur, memoriamque quid a quoque dictum sit, omnium puto esse oportere. Faciam hoc non novum, sed ab eis qui nunc principes nostrae civitatis sunt ante factum, ut testibus utar statim: illud a me novum, iudices, cognoscetis, quod ita testis constituam, ut crimen totum explicem; ut, ubi id [interrogando] argumentis atque oratione firmavero, tum testis ad crimen adcommodem: ut nihil inter illam usitatam accusationem atque hanc novam intersit, nisi quod in illa tunc, cum omnia dicta sunt, testes dantur; hic in singulas res dabuntur; ut illis quoque eadem interrogandi facultas, argumentandi dicendique sit. Si quis erit, qui perpetuam orationem accusationemque desideret, altera actione audiet: nunc id, quod facimus — ea ratione facimus, ut malitiae illorum consilio nostro occurramus — necessario fieri intellegat. Haec primae actionis erit accusatio. Dicimus C. Verrem, cum multa libidinose, multa crudeliter, in civis Romanos atque in socios, multa in deos hominesque nefarie fecerit tum praeterea quadrigentiens sestertium ex Sicilia contra leges abstulisse. Hoc testibus, hoc tabulis privatis publicisque auctoritatibus ita vobis planum faciemus, ut hoc statuatis, etiam si spatium ad dicendum nostro commodo, vacuosque dies habuissemus, tamen oratione longa nihil opus fuisse. Dixi. {{Liber |Ante = Divinatio in Caecilium oratio |AnteNomen = In Verrem/Divinatio in Caecilium oratio |Post = Liber I |PostNomen = In Verrem/Actio secunda/Liber primus }} [[en:Against Verres/First pleading]] m3ohahz01h5499yqmgruzjgsg266a2l 266222 266220 2026-05-15T15:18:01Z Saumache 27923 266222 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= In Verrem |OperaeWikiPagina= In Verrem |Annus= 70 a.C.n. |SubTitulus= Actio prima }} {{Liber |Ante = Divinatio in Caecilium oratio |AnteNomen = In Verrem/Divinatio in Caecilium oratio |Post = Liber I |PostNomen = In Verrem/Actio secunda/Liber primus }} ==1.== {{pn|1}}Quod erat optandum maxime, iudices, et quod unum ad invidiam vestri ordinis infamiamque iudiciorum sedandam maxime pertinebat, id non humano consilio, sed prope divinitus datum atque oblatum vobis summo rei publicae tempore videtur. Inveteravit enim iam opinio perniciosa rei publicae, vobisque periculosa, quae non modo apud populum Romanum, sed etiam apud exteras nationes, omnium sermone percrebruit: his iudiciis quae nunc sunt, pecuniosum hominem, quamvis sit nocens, neminem posse damnari. {{pn|2}}Nunc, in ipso discrimine ordinis iudiciorumque vestrorum, cum sint parati qui contionibus et legibus hanc invidiam senatus inflammare conentur, [reus] in iudicium adductus est [C. Verres], homo vita atque factis omnium iam opinione damnatus, pecuniae magnitudine sua spe et praedicatione absolutus. Huic ego causae, iudices, cum summa voluntate et expectatione populi Romani, actor accessi, non ut augerem invidiam ordinis, sed ut infamiae communi succurrerem. Adduxi enim hominem in quo reconciliare existimationem iudiciorum amissam, redire in gratiam cum populo Romano, satis facere exteris nationibus, possetis; depeculatorem aerari, vexatorem Asiae atque Pamphyliae, praedonem iuris urbani, labem atque perniciem provinciae Siciliae. {{pn|3}}De quo si vos vere ac religiose iudicaveritis, auctoritas ea, quae in vobis remanere debet, haerebit; sin istius ingentes divitiae iudiciorum religionem veritatemque perfregerint, ego hoc tam adsequar, ut iudicium potius rei publicae, quam aut reus iudicibus, aut accusator reo, defuisse videatur. ==2.== Equidem, ut de me confitear, iudices, cum multae mihi a C. Verre insidiae terra marique factae sint, quas partim mea diligentia devitarim, partim amicorum studio officioque repulerim; numquam tamen neque tantum periculum mihi adire visus sum, neque tanto opere pertimui, ut nunc in ipso iudicio. {{pn|4}}Neque tantum me exspectatio accusationis meae, concursusque tantae multitudinis (quibus ego rebus vehementissime perturbor) commovet, quantum istius insidiae nefariae, quas uno tempore mihi, vobis, M'. Glabrioni, populo Romano, sociis, exteris nationibus, ordini, nomini denique senatorio, facere conatur: qui ita dictitat, eis esse metuendum, qui quod ipsis solis satis esset surripuissent; se tantum eripuisse, ut id multis satis esse possit; nihil esse tam sanctum quod non violari, nihil tam munitum quod non expugnari pecunia possit. {{pn|5}}Quod si quam audax est ad conandum, tam esset obscurus in agendo, fortasse aliqua in re nos aliquando fefellisset. Verum hoc adhuc percommode cadit, quod cum incredibili eius audacia singularis stultitia coniuncta est. Nam, ut apertus in corripiendis pecuniis fuit, sic in spe corrumpendi iudici, perspicua sua consilia conatusque omnibus fecit. Semel, ait, se in vita pertimuisse, tum cum primum a me reus factus sit; quod, cum e provincia recens esset, invidiaque et infamia non recenti, sed vetere ac diuturna flagraret, tum, ad iudicium corrumpendum, tempus alienum offenderet. {{pn|6}}Itaque, cum ego diem in Siciliam inquirendi perexiguam postulavissem, invenit iste, qui sibi in Achaiam biduo breviorem diem potularet, — non ut is idem conficeret diligentia et industria sua quod ego meo labore et vigiliis consecutus sum, etenim ille Achaicus inquisitor ne Brundisium quidem pervenit; ego Siciliam totam quinquaginta diebus sic obii, ut omnium populorum privatorumque literas iniuriasque cognoscerem; ut perspicuum cuivis esse posset, hominem ab isto quaesitum esse, non qui reum suum adduceret, sed qui meum tempus obsideret. ==3.== Nunc homo audacissimus atque amentissimus hoc cogitat. Intellegit me ita paratum atque instructum in iudicium venire, ut non modo in auribus vestris, sed in oculis omnium, sua furta atque flagitia defixurus sim. Videt senatores multos esse testis audaciae suae; videt multos equites Romanos frequentis praeterea civis atque socios, quibus ipse insignis iniurias fecerit. Videt etiam tot tam gravis ab amicissimis civitatibus legationes, cum publicis auctoritatibus convenisse. Quae cum ita sint, usque eo de omnibus bonis male existimat, usque eo senatoria iudicia perdita profligataque esse arbitratur, ut hoc palam dictitet, non sine causa se cupidum pecuniae fuisse, quoniam in pecunia tantum praesidium experiatur esse: sese (id quod difficillimum fuerit) tempus ipsum emisse iudici sui, quo cetera facilius emere postea posset; ut, quoniam criminum vim subterfugere nullo modo poterat, procellam temporis devitaret. Quod si non modo in causa, verum in aliquo honesto praesidio, aut in alicuius eloquentia aut gratia, spem aliquam conlocasset, profecto non haec omnia conligeret atque aucuparetur; non usque eo despiceret contemneretque ordinem senatorium, ut arbitratu eius deligeretur ex senatu, qui reus fieret; qui, dum hic quae opus essent compararet, causam interea ante eum diceret. Quibus ego rebus quid iste speret et quo animum intendat, facile perspicio. Quam ob rem vero se confidat aliquid perficere posse, hoc praetore, et hoc consilio, intellegere non possum. Unum illud intellego (quod populus Romanus in reiectione iudicum iudicavit), ea spe istum fuisse praeditum ut omnem rationem salutis in pecunia constitueret; hoc erepto praesidio, ut nullam sibi rem adiumento fore arbitraretur. ==4.== Etenim quod est ingenium tantum, quae tanta facultas dicendi aut copia, quae istius vitam, tot vitiis flagitiisque convictam, iampridem omnium voluntate iudicioque damnatam, aliqua ex parte possit defendere? Cuius ut adulescentiae maculas ignominiasque praeteream, quaestura [primus gradus honoris] quid aliud habet in se, nisi [Cn. Carbonem spoliatum] a quaestore suo pecunia publica nudatum et proditum consulem? desertum exercitum? relictam proviciam? sortis necessitudinem religionemque violatam? Cuius legatio exitium fuit Asiae totius et Pamphyliae: quibus in provinciis multas domos, plurimas urbis, omnia fana depopulatus est, tum cum [in Cn. Dolabellam] suum scelus illud pristinum renovavit et instauravit quaestorium; cum eum, cui et legatus et pro quaestore fuisset, et in invidiam suis maleficiis adduxit, et in ipsis periculis non solum deseruit, sed etiam oppugnavit ac prodidit. Cuius praetura urbana aedium sacrarum fuit publicorumque operum depopulatio; simul in iure dicundo, bonorum possessionumque, contra omnium instituta, addictio et condonatio. Iam vero omnium vitiorum suorum plurima et maxima constituit monumenta et indicia in provincia Sicilia; quam iste per triennium ita vexavit ac perdidit ut ea restitui in antiquum statum nullo modo possit; vix autem per multos annos, innocentisque praetores, aliqua ex parte recreari aliquando posse videatur. Hoc praetore, Siculi neque suas leges, neque nostra senatus consulta, neque communia iura tenuerunt. Tantum quisque habet in Sicilia, quantum hominis avarissimi et libidinosissimi aut imprudentiam subterfugit, aut satietati superfuit. ==5.== Nulla res per triennium, nisi ad nutum istius, iudicata est: nulla res cuiusquam tam patria atque avita fuit, quae non ab eo, imperio istius, abiudicaretur. Innumerabiles pecuniae ex aratorum bonis novo nefarioque instituto coactae; socii fidelissimi in hostium numero existimati; cives Romani servilem in modum cruciati et necati; homines nocentissimi propter pecunias iudicio liberati; honestissimi atque integerrimi, absentes rei facti, indicta causa damnati et eiecti; portus munitissimi, maximae tutissimaeque urbes piratis praedonibusque patefactae; nautae militesque Siculorum, socii nostri atque amici, fame necati; classes optimae atque opportunissimae, cum magna ignominia populi Romani, amissae et perditae. Idem iste praetor monumenta antiquissima, partim regum locupletissimorum, quae illi ornamento urbibus esse voluerunt, partim etiam nostrorum imperatorum, quae victores civitatibus Siculis aut dederunt aut reddiderunt, spoliavit, nudavitque omnia. Neque hoc solum in statuis ornamentisque publicis fecit; sed etiam delubra omnia, sanctissimis religionibus consecrata, depeculatus est. Deum denique nullum Siculis, qui ei paulo magis adfabre atque antiquo artificio factus videretur, reliquit. In stupris vero et flagitiis, nefarias eius libidines commemorare pudore deterreor; simul illorum calamitatem commemorando augere nolo, quibus liberos coniugesque suas integras ab istius petulantia conservare non licitum est. At enim haec ita commissa sunt ab isto, ut non cognita sint ab hominibus? Hominem arbitror esse neminem qui nomen istius audierit, quin facta quoque eius nefaria commemorare possit; ut mihi magis timendum sit, ne multa crimina praetermittere, quam ne qua in istum fingere, existimer. Neque enim mihi videtur haec multitudo, quae ad audiendum convenit, cognoscere ex me causam voluisse, sed ea, quae scit, mecum recognoscere. ==6.== Quae cum ita sint, iste homo amens ac perditus alia mecum ratione pugnat. Non id agit, ut alicuius eloquentiam mihi opponat; non gratia, non auctoritate cuiusquam, non potentia nititur. Simulat his se rebus confidere, sed video quid agat (neque enim agit ocultissime); proponit inania mihi nobilitatis, hoc est, hominum adrogantium, nomina; qui non tam me impediunt quod nobiles sunt, quam adiuvant quod noti sunt. Simulat se eorum praesidio confidere, cum interea aliud quiddam iam diu machinetur. Quam spem nunc habeat in manibus, et quid moliatur, breviter iam, iudices, vobis exponam: sed prius, ut ab initio res ab eo constituta sit, quaeso, cognoscite. Ut primum e provincia rediit, redemptio est huius iudici facta grandi pecunia. Mansit in condicione atque pacto usque ad eum finem, dum iudices reiecti sunt. Postea quam reiectio iudicum facta est — quod et in sortitione istius spem fortuna populi Romani, et in reiciendis iudicibus mea diligentia, istorum impudentiam vicerat — renuntiata est tota condicio. Praeclare se res habebat. Libelli nominum vestrorum, consilique huius, in manibus erant omnium. Nulla nota, nullus color, nullae sordes videbantur his sententiis adlini posse: cum iste repente, ex alacri atque laeto, sic erat humilis atque demissus, ut non modo populo Romano, sed etiam sibi ipse, condemnatus videretur. Ecce autem repente, his diebus paucis comitiis consularibus factis, eadem illa vetera consilia pecunia maiore repetuntur; eaedemque vestrae famae fortunisque omnium insidiae per eosdem homines comparantur. Quae res primo, iudices, pertenui nobis argumento indicioque patefacta est: post, aperto suspicionis introitu, ad omnia intima istorum consilia sine ullo errore pervenimus. ==7.== Nam, ut Hortensium consul designatus, domum reducebatur e Campo, cum maxima frequentia ac multitudine fit obviam casu ei multitudini C. Curio; quem ego hominem honoris [potius quam contumeliae] causa nominatum volo. Etenim ea dicam, quae ille si commemorari noluisset, non tanto in conventu, tam aperte palamque dixisset: quae tamen a me pedetentim cauteque dicentur; ut et amicitiae nostrae et dignitatis illius habita ratio esse intellegatur. Videt ad ipsum fornicem Fabianum in turba Verrem: appellat hominem, et ei voce maxima gratulatur: ipsi Hortensio, qui consul erat factus, propinquis necessariisque eius, qui tum aderant, verbum nullum facit: cum hoc consistit; hunc amplexatur; hunc iubet sine cura esse. "Renuntio," inquit, "tibi, te hodiernis comitiis esse absolutum." Quod cum tam multi homines honestissimi audissent, statim ad me defertur: immo vero, ut quisque me viderat, narrabat. Aliis illud indignum, aliis ridiculum, videbatur: ridiculum eis qui istius causam in testium fide, in criminum ratione, in iudicum potestate, non in comitiis consularibus, positam arbitrabantur: indignum eis, qui altius aspiciebant, et hanc gratulationem ad iudicium corrumpendum spectare videbant. Etenim sic ratiocinabantur, sic honestissimi homines inter se et mecum loquebantur: aperte iam et perspicue nulla esse iudicia. Qui reus pridie iam ipse se condemnatum putabat, is, postea quam defensor eius consul est factus, absolvitur! Quid igitur? quod tota Sicilia, quod omnes Siculi, omnes negotiatores, omnes publicae privataeque litterae Romae sunt, nihilne id valebit? nihil, invito consule designato! Quid? iudices non crimina, non testis, non existimationem populi Romani sequentur? Non: omnia in unius potestate ac moderatione vertentur. ==8.== Vere loquar, iudices: vehementer me haec res commovebat. Optimus enim quisque ita loquebantur: iste quidem tibi eripietur: sed nos non tenebimus iudicia diutius. Etenim quis poterit, Verre absoluto, de transferendis iudiciis recusare? Erat omnibus molestum: neque eos tam istius hominis perditi subita laetitia, quam hominis amplissimi nova gratulatio, commovebat. Cupiebam dissimulare me id moleste ferre: cupiebam animi dolorem vultu tegere, et taciturnitate celare. Ecce autem, illis ipsis diebus, cum praetores designati sortirentur, et M. Metello obtigisset, ut is de pecuniis repetundis quaereret, nuntiatur mihi tantam isti gratulationem esse factam, ut is domum quoque pueros mitteret, qui uxori suae nuntiarent. Sane ne haec quidem mihi res placebat: neque tamen, tanto opere quid in hac sorte metuendum mihi esset, intellegebam. Unum illud ex hominibus certis, ex quibus omnia comperi, reperiebam: fiscos compluris cum pecunia Siciliensi, a quodam senatore ad equitem Romanum esse translatos: ex his quasi decem fiscos ad senatorem illum relictos esse, comitiorum meorum nomine: divisores omnium tribuum noctu ad istum vocatos. Ex quibus quidam, qui se omnia mea causa debere arbitrabatur, eadem illa nocte ad me venit: demonstrat, qua iste oratione usus esset: commemorasse istum, quam liberaliter eos tractasset [etiam] antea, cum ipse praeturam petisset, et proximis consularibus praetoriisque comitiis: deinde continuo esse pollicitum, quantam vellent pecuniam, si me aedilitate deiecissent. Hic alios negasse audere; alios respondisse, non putare id perfici posse: inventum tamen esse fortem amicum, ex eadem familia, Q. Verrem, Romilia, ex optima divisorum disciplina, patris istius discipulum atque amicum, qui, HS quingentis milibus depositis, id se perfecturum polliceretur: et fuisse tum non nullos, qui se una facturos esse dicerent. Quae cum ita esset, sane benevolo animo me, ut magno opere caverem praemonebat. ==9.== Sollicitabar rebus maximis uno atque eo perexiguo tempore. Urgebant comitia; et in his ipsis oppugnabar grandi pecunia. Instabat iudicium: ei quoque negotio fisci Sicilienses minabantur. Agere quae ad iudicium pertinebant libere, comitiorum metu deterrebar: petitioni toto animo servire, propter iudicium non licebat. Minari denique divisoribus ratio non erat, propterea quod eos intellegere videbam me hoc iudicio districtum atque obligatum futurum. Atque hoc ipso tempore Siculis denuntiatum esse audio, primum ab Hortensio, domum ad illum ut venirent: Siculos in eo sane liberos fuisse; qui quam ob rem arcesserentur cum intellegerent, non venisse. Interea comitia nostra, quorum iste se, ut ceterorum hoc anno comitiorum, dominum esse arbitrabatur, haberi coepta sunt. Cursare iste homo potens, cum filio blando et gratioso, circum tribus: paternos amicos, hoc est divisores, appellare omnes et convenire. Quod cum esset intellectum et animadversum, fecit animo libentissimo populus Romanus, ut cuius divitiae me de fide deducere non potuissent, ne eiusdem pecunia de honore deicerer. Postea quam illa petitionis magna cura liberatus sum, animo coepi multo magis vacuo ac soluto, nihil aliud nisi de iudicio agere et cogitare. Reperio, iudices, haec ab istis consilia inita et constituta, ut, quacumque posset ratione, res ita duceretur, ut apud M. Metellum praetorem causa diceretur. In eo esse haec commoda: primum M. Metellum amicissimum; deinde Hortensium consulem non [solum, sed] etiam Q. Metellum, qui quam isti sit amicus attendite: dedit enim praerogativam suae voluntatis eius modi, ut isti pro praerogativis eam reddidisse videatur. An me taciturum tantis de rebus existimavistis? et me, in tanto rei publicae existimationisque meae periculo, cuiquam consulturum potius quam officio et dignitati meae? Arcessit alter consul designatus Siculos: veniunt non nulli, propterea quod L. Metellus esset praetor in Sicilia. Cum iis ita loquitur: se consulem esse; fratrem suum alterum Siciliam provinciam obtinere, alterum esse quaesiturum de pecuniis repetundis; Verri ne noceri possit multis rationibus esse provisum. ==10.== Quid est, quaeso, Metelle, iudicium corrumpere, si hoc non est? testis, praesertim [Siculos], timidos homines et adflictos, non solum auctoritate deterrere, sed etiam consulari metu, et duorum praetorum potestate? Quid faceres pro innocente homine et propinquo, cum propter hominem perditissimum atque alienissimum de officio ac dignitate decedis, et committis, ut, quod ille dictitat, alicui, qui te ignoret, verum esse videatur? Nam hoc Verrem dicere aiebant, te non fato, ut ceteros ex vestra familia, sed opera sua consulem factum. Duo igitur consules et quaesitor erunt ex illius voluntate. "Non solum effugiemus" inquit "hominem in quaerendo nimium diligentem, nimium servientem populi existimationi, M'. Glabrionem: accedet etiam nobis illud. iudex est M. Caesonius, conlega nostri accusatoris, homo in rebus iudicandis spectatus et cognitus, quem minime expediat esse in eo consilio quod conemur aliqua ratione corrumpere: propterea quod iam antea, cum iudex in iuniano consilio fuisset, turpissimum illud facinus non solum graviter tulit, sed etiam in medium protulit. Hunc iudicem ex Kal. ianuariis non habebimus. Q. Manlium, et Q. Cornificium, duos severissimos atque integerrimos iudices, quod tribuni plebis tum erunt, iudices non habebimus. P. Sulpicius, iudex tristis et integer, magistratum ineat oportet Nonis Decembribus. M. Crepereius, ex acerrima illa equestri familia et disciplina; L. Cassius ex familia cum ad ceteras res tum ad iudicandum severissima; Cn. Tremellius, homo summa religione et diligentia, — tres hi, homines veteres tribuni militares sunt designati: ex Kal. ianuariis non iudicabunt. Subsortiemur etiam in M. Metelli locum, quoniam is huic ipsi quaestioni praefuturus est. Ita secundum Kalendas ianuarias, et praetore et prope tot consilio commutato, magnas accusatoris minas, magnamque exspectationem iudici, ad nostrum arbitrium libidinemque eludemus." Nonae sunt hodie Sextiles: hora VIII. convenire coepistis. Hunc diem iam ne numerant quidem. Decem dies sunt ante ludos votivos, quos C. Pompeius facturus est. Hi ludi dies quindecim auferent: deinde continuo Romani consequentur. Ita prope XL. diebus interpositis, tum denique se ad ea quae a nobis dicta erunt responsuros esse arbitrantur: deinde se ducturos, et dicendo et excusando, facile ad ludos Victoriae. Cum his plebeios esse coniunctos; secundum quos aut nulli aut perpauci dies ad agendum futuri sunt. Ita defessa ac refrigerata accusatione, rem integram ad M. Metellum praetorem esse venturam: quem ego hominem, si eius fidei diffisus essem, iudicem non retinuissem. Nunc tamen hoc animo sum, ut eo iudice quam praetore hanc rem transigi malim; et iurato suam quam iniurato aliorum tabellas committere. ==11.== Nunc ego, iudices, iam vos consulo, quid mihi faciendum putetis. Id enim consili mihi profecto taciti dabitis, quod egomet mihi necessario capiendum intellego. Si utar ad dicendum meo legitimo tempore, mei laboris industriae, diligentiaeque capiam fructum; et [ex accusatione] perficiam ut nemo umquam post hominum memoriam paratior, vigilantior, compositior ad iudicium venisse videatur. Sed, in hac laude industriae meae, reus ne elabatur summum periculum est. Quid est igitur quod fieri possit? Non obscurum, opinor, neque absconditum. Fructum istum laudis, qui ex perpetua oratione percipi potuit, in alia tempora reservemus: nunc hominem tabulis, testibus, privatis publicisque litteris auctoritatibusque accusemus. Res omnis mihi tecum erit, Hortensi. Dicam aperte: si te mecum dicendo ac diluendis criminibus in hac causa contendere putarem, ego quoque in accusando atque in explicandis criminibus operam consumerem; nunc, quoniam pugnare contra me instituisti, non tam ex tua natura quam ex istius tempore et causa [malitiose], necesse est istius modi rationi aliquo consilio obsistere. Tua ratio est, ut secundum binos ludos mihi respondere incipias; mea, ut ante primos ludos comperendinem. Ita fit ut tua ista ratio existimetur astuta, meum hoc consilium necessarium. ==12.== Verum illud quod institueram dicere, mihi rem tecum esse, huius modi est. Ego cum hanc causam Siculorum rogatu recepissem, idque mihi amplum et praeclarum existimassem, eos velle meae fidei diligentiaeque periculum facere, qui innocentiae abstinentiaeque fecissent; tum suscepto negotio, maius quiddam mihi proposui, in quo meam in rem publicam voluntatem populus Romanus perspicere posset. {{pn|35}}Nam illud mihi nequaquam dignum industria conatuque meo videbatur, istum a me in iudicium, iam omnium iudicio condemnatum, vocari, nisi ista tua intolerabilis potentia, et ea cupiditas qua per hosce annos in quibusdam iudiciis usus es, etiam in istius hominis desperati causa interponeretur. Nunc vero, quoniam haec te omnis dominatio regnumque iudiciorum tanto opere delectat, et sunt homines quos libidinis infamiaeque suae neque pudeat neque taedeat, — qui, quasi de industria, in odium offensionemque populi Romani inruere videantur, — hoc me profiteor suscepisse, magnum fortasse onus et mihi periculosissimum, verum tamen dignum in quo omnis nervos aetatis industriaeque meae contenderem. {{pn|36}}Quoniam totus ordo paucorum improbitate et audacia premitur et urgetur infamia iudiciorum, profiteor huic generi hominum me inimicum accusatorem, odiosum, adsiduum, acerbum adversarium. Hoc mihi sumo, hoc mihi deposco, quod agam in magistratu, quod agam ex eo loco ex quo me populus Romanus ex Kal. ianuariis secum agere de re publica ac de hominibus improbis voluit: hoc munus aedilitatis meae populo Romano amplissimum pulcherimumque polliceor. Moneo, praedico, ante denuntio; qui aut deponere, aut accipere, aut recipere, aut polliceri, aut sequestres aut interpretes corrumpendi iudici solent esse, quique ad hanc rem aut potentiam aut impudentiam suam professi sunt, abstineant in hoc iudicio manus animosque ab hoc scelere nefario. ==13.== Erit tum consul Hortensius cum summo imperio et potestate; ego autem aedilis, hoc est, paulo amplius quam privatus. Tamen huius modi haec res est, quam me acturum esse polliceor, ita populo Romano grata atque iucunda, ut ipse consul in hac causa prae me minus etiam (si fieri possit) quam privatus esse videatur. Omnia non modo commemorabuntur, sed etiam, eitis certis rebus agentur, quae inter decem annos, postea quam iudicia ad senatum translata sunt, in rebus iudicandis nefarie flagitioseque facta sunt. Cognoscet ex me populus Romanus quid sit, quam ob rem, cum equester ordo iudicaret, annos prope quinquaginta continuos, in nullo iudice [equite Romano iudicante] ne tenuissima quidem suspicio acceptae pecuniae ob rem iudicandam constituta sit: quid sit quod, iudiciis ad senatorium ordinem translatis, sublataque populi Romani in unum quemque vestrum potestate, Q. Calidus damnatus dixerit, minoris HS triciens praetorium hominem honeste non posse damnari: quid sit quod, P. Septimio senatore damnato, Q. Hortensio praetore, de pecuniis repetundis lis aestimata sit eo nomine, quod ille ob rem iudicandam pecuniam accepisset; quod in C. Herennio, quod in C. Popilio, senatoribus, qui ambo peculatus damnati sunt; quod in M. Atilio, qui de maiestate damnatus est, hoc planum factum sit, eos pecuniam ob rem iudicandam accepisse; quod inventi sint senatores, qui, C. Verre praetore urbano sortiente, exirent in eum reum, quem incognita causa condemnarent; quod inventus sit senator, qui, cum iudex esset, in eodem iudicio et ab reo pecuniam acciperet quam iudicibus divideret, et ab accusatore, ut reum condemnaret. iam vero quo modo illam labem, ignominiam, calamitatemque totius ordinis conquerar? hoc factum esse in hac civitate, cum senatorius ordo iudicaret, ut discoloribus signis iuratorum hominum sententiae notarentur? Haec omnia me diligenter severeque acturum esse, polliceor. ==14.== Quo me tandem animo fore putatis, si quid in hoc ipso iudicio intellexero simili aliqua ratione esse violatum at commissum? cum planum facere multis testibus possim, C. Verrem in Sicilia, multis audientibus, saepe dixisse, "se habere hominem potentem, cuius fiducia provinciam spoliaret: neque sibi soli pecuniam quaerere, sed ita triennium illud praeturae Siciliensis distributum habere, ut secum praeclare agi diceret, si unius anni quaestum in rem suam converteret; alterum patronis et defensoribus traderet; tertium illum uberrimum quaestuosissimumque annum totum iudicibus reservaret." Ex quo mihi venit in mentem illud dicere (quod apud M'. Glabrionem nuper cum in reiciundis iudicibus commemorassem, intellexi vehementer populum Romanum commoveri), me arbitrari, fore uti nationes exterae legatos ad populum Romanum mitterent, ut lex de pecuniis repetundis iudiciumque tolleretur. Si enim iudicia nulla sint, tantum unum quemque ablaturum putant, quantum sibi ac liberis suis satis esse arbitretur: nunc, quod eius modi iudicia sint, tantum unum quemque auferre, quantum sibi, patronis, advocatis, praetori, iudicibus, satis futurum sit: hoc profecto infinitum esse: se avarissimi hominis cupiditati satisfacere posse, nocentissimi victoriae non posse. O commemoranda iudicia, praeclaramque existimationem nostri ordinis! cum socii populi Romani iudicia de pecuniis repetundis fieri nolunt, quae a maioribus nostris sociorum causa comparata sunt. An iste umquam de se bonam spem habuisset, nisi de vobis malam opinionem animo imbibisset? Quo maiore etiam (si fieri potest) apud vos odio esse debet, quam est apud populum Romanum, cum in avaritia, scelere, periurio, vos sui similis esse arbitretur. ==15.== Cui loco (per deos immortalis!), iudices, consulite ac providete. Moneo praedicoque — id quod intellego — tempus hoc vobis divinitus datum esse, ut odio, invidia, infamia, turpitudine, totum ordinem liberetis. Nulla in iudiciis severitas, nulla religio, nulla denique iam existimantur esse iudicia. Itaque a populo Romano contemnimur, despicimur: gravi diuturnaque iam flagramus infamia. Neque enim ullam aliam ob causam populus Romanus tribuniciam potestatem tanto studio requisivit; quam cum poscebat, verbo illam poscere videbatur, re vera iudicia poscebat. Neque hoc Q. Catulum, hominem sapientissimum atque amplissimum, fugit, qui (Cn. Pompeio, viro fortissimo et clarissimo, de tribunicia potestate referente), cum esset sententiam rogatus, hoc initio est summa cum auctoritate usus: "Patres conscriptos iudicia male et flagitiose tueri: quod si in rebus iudicandis, populi Romani existimationi satis facere voluissent, non tanto opere homines fuisse tribuniciam potestatem desideraturos." Ipse denique Cn. Pompeius, cum primum contionem ad urbem consul designatus habuit, ubi (id quod maxime exspectari videbatur) ostendit se tribuniciam potestatem restituturum, factus est in eo strepitus, et grata contionis admurmuratio. Idem in eadem contione cum dixisset "populatas vexatasque esse provincias; iudicia autem turpia ac flagitiosa fieri; ei rei se providere ac consulere velle;" tum vero non strepitu, sed maximo clamore, suam populus Romanus significavit voluntatem. ==16.== Nunc autem homines in speculis sunt: observant quem ad modum sese unus quisque nostrum gerat in retinenda religione, conservandisque legibus. Vident adhuc, post legem tribuniciam, unum senatorem hominem vel tenuissimum esse damnatum: quod tametsi non reprehendunt, tamen magno opere quod laudent non habent. Nulla est enim laus, ibi esse integrum, ubi nemo est qui aut possit aut conetur corrumpere. Hoc est iudicium, in quo vos de reo, populus Romanus de vobis iudicabit. In hoc homine statuetur, possitne, senatoribus iudicantibus, homo nocentissimus pecuniosissimusque damnari. Deinde est eius modi reus, in quo homine nihil sit, praeter summa peccata maximamque pecuniam; ut, si liberatus sit, nulla alia suspicio, nisi ea quae turpissima est, residere possit. Non gratia, non cognatione, non aliis recte factis, non denique aliquo mediocri vitio, tot tantaque eius vitia sublevata esse videbuntur. Postremo ego causam sic agam, iudices: eius modi res, ita notas, ita testatas, ita magnas, ita manifestas proferam, ut nemo a vobis ut istum absolvatis per gratiam conetur contendere. Habeo autem certam viam atque rationem, qua omnis illorum conatus investigare et consequi possim. Ita res a me agetur, ut in eorum consiliis omnibus non modo aures hominum, sed etiam oculi [populi Romani] interesse videantur. Vos aliquot iam per annos conceptam huic ordini turpitudinem atque infamiam delere ac tollere potestis. Constat inter omnis, post haec constituta iudicia, quibus nunc utimur, nullum hoc splendore atque hac dignitate consilium fuisse. Hic si quid erit offensum, omnes homines non iam ex eodem ordine alios magis idoneos (quod fieri non potest), sed alium omnino ordinem ad res iudicandas quaerendum arbitrabuntur. ==17.== Quapropter, primum ab dis immortalibus, quod sperare mihi videor, hoc idem, iudices, opto, ut in hoc iudicio nemo improbus praeter eum qui iampridem inventus est reperiatur: deinde si plures improbi fuerint, hoc vobis, hoc populo Romano, iudices, confirmo, vitam (mehercule) mihi prius, quam vim perseverantiamque ad illorum improbitatem persequendam defuturam. Verum, quod ego laboribus, periculis, inimicitiisque meis, tum cum admissum erit dedecus severe me persecuturum esse polliceor, id ne accidat, tu tua auctoritate, sapientia, diligentia, M'. Glabrio, potes providere. Suscipe causam iudiciorum: suscipe causam severitatis, integritatis, fidei, religionis: suscipe causam senatus, ut is, hoc iudicio probatus, cum populo Romano et in laude et in gratia esse possit. Cogita qui sis, quo loco sis, quid dare populo Romano, quid reddere maioribus tuis, debeas: fac tibi paternae legis [Aciliae] veniat in mentem, qua lege populus Romanus de pecuniis repetundiis optimis iudiciis severissimisque iudicibus usus est. Circumstant te summae auctoritates, quae te oblivisci laudis domesticae non sinant; quae te noctis diesque commoneant, fortissimum tibi patrem, sapientissimum avum, gravissimum socerum fuisse. Qua re si [Glabrionis] patris vim et acrimoniam ceperis ad resistendum hominibus audacissimis; si avi [Scaevolae] prudentiam ad prospiciendas insidias, quae tuae atque horum famae comparantur; si soceri [Scauri] constantiam, ut ne quis te de vera et certa possit sententia demovere; intelleget populus Romanus, integerrimo atque honestissimo praetore, delectoque consilio, nocenti reo magnitudinem pecuniae plus habuisse momenti ad suspicionem criminis quam ad rationem salutis. ==18.== Mihi certum est, non committere ut in hac causa praetor nobis consiliumque mutetur. Non patiar rem in id tempus adduci, ut [Siculi], quos adhuc servi designatorum consulum non moverunt, cum eos novo exemplo universos arcesserent, eos tum lictores consulum vocent; ut homines miseri, antea socii atque amici populi Romani, nunc servi ac supplices, non modo ius suum fortunasque omnis eorum imperio amittant, verum etiam deplorandi iuris sui potestatem non habeant. Non sinam profecto, causa a me perorata [quadraginta diebus interpositis], tum nobis denique responderi, cum accusatio nostra in oblivionem diuturnitate adducta sit: non committam, ut tum haec res iudicetur, cum haec frequentia totius Italiae Roma discesserit; quae convenit uno tempore undique, comitiorum, ludorum, censendique causa. Huius iudici et laudis fructum, et offensionis periculum, vestrum; laborem sollicitudinemque, nostram; scientiam quid agatur, memoriamque quid a quoque dictum sit, omnium puto esse oportere. Faciam hoc non novum, sed ab eis qui nunc principes nostrae civitatis sunt ante factum, ut testibus utar statim: illud a me novum, iudices, cognoscetis, quod ita testis constituam, ut crimen totum explicem; ut, ubi id [interrogando] argumentis atque oratione firmavero, tum testis ad crimen adcommodem: ut nihil inter illam usitatam accusationem atque hanc novam intersit, nisi quod in illa tunc, cum omnia dicta sunt, testes dantur; hic in singulas res dabuntur; ut illis quoque eadem interrogandi facultas, argumentandi dicendique sit. Si quis erit, qui perpetuam orationem accusationemque desideret, altera actione audiet: nunc id, quod facimus — ea ratione facimus, ut malitiae illorum consilio nostro occurramus — necessario fieri intellegat. Haec primae actionis erit accusatio. Dicimus C. Verrem, cum multa libidinose, multa crudeliter, in civis Romanos atque in socios, multa in deos hominesque nefarie fecerit tum praeterea quadrigentiens sestertium ex Sicilia contra leges abstulisse. Hoc testibus, hoc tabulis privatis publicisque auctoritatibus ita vobis planum faciemus, ut hoc statuatis, etiam si spatium ad dicendum nostro commodo, vacuosque dies habuissemus, tamen oratione longa nihil opus fuisse. Dixi. {{Liber |Ante = Divinatio in Caecilium oratio |AnteNomen = In Verrem/Divinatio in Caecilium oratio |Post = Liber I |PostNomen = In Verrem/Actio secunda/Liber primus }} [[en:Against Verres/First pleading]] j3kxowvszealm81dtamg3f0xapwersg 0 2587 266356 195643 2026-05-16T08:15:54Z Saumache 27923 266356 wikitext text/x-wiki < [[Marcus Tullius Cicero]]<br> < [[Orationes (Marcus Tullius Cicero)]] {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= Pro Marcello |OperaeWikiPagina= |Annus= 46 a.C.n. |SubTitulus= Orationes |Genera=Orationes }} ==I== {{pn|1}}Diuturni silenti, patres conscripti, quo eram his temporibus usus--non timore aliquo, sed partim dolore, partim verecundia--finem hodiernus dies attulit, idemque initium quae vellem quaeque sentirem meo pristino more dicendi. Tantam enim mansuetudinem, tam inusitatam inauditamque clementiam, tantum in summa potestate rerum omnium modum, tam denique incredibilem sapientiam ac paene divinam, tacitus praeterire nullo modo possum. {{pn|2}}M. enim Marcello vobis, patres conscripti, reique publicae reddito, non illius solum, sed etiam meam vocem et auctoritatem et vobis et rei publicae conservatam ac restitutam puto. Dolebam enim, patres conscripti, et vehementer angebar, virum talem, cum in eadem causa in qua ego fuisset, non in eadem esse fortuna; nec mihi persuadere poteram, nec fas esse ducebam, versari me in nostro vetere curriculo, illo aemulo atque imitatore studiorum ac laborum meorum, quasi quodam socio a me et comite distracto. Ergo et mihi meae pristinae vitae consuetudinem, C. Caesar, interclusam aperuisti, et his omnibus ad bene de ==omni==re publica sperandum quasi signum aliquod sustulisti. {{pn|3}}Intellectum est enim mihi quidem in multis, et maxime in me ipso, sed paulo ante [in] omnibus, cum M. Marcellum senatui reique publicae concessisti, commemoratis praesertim offensionibus, te auctoritatem huius ordinis dignitatemque rei publicae tuis vel doloribus vel suspicionibus anteferre. Ille quidem fructum omnis ante actae vitae hodierno die maximum cepit, cum summo consensu senatus, tum iudicio tuo gravissimo et maximo. Ex quo profecto intellegis quanta in dato beneficio sit laus, cum in accepto sit tanta gloria. {{pn|4}}Est vero fortunatus ille, cuius ex salute non minor paene ad omnis quam ad ipsum ventura sit laetitia pervenerit. Quod quidem ei merito atque optimo iure contigit. Quis enim est illo aut nobilitate aut probitate aut optimarum artium studio aut innocentia aut ullo laudis genere praestantior? ==II== Nullius tantum flumen est ingeni, nullius dicendi aut scribendi tanta vis, tanta copia, quae non dicam exornare, sed enarrare, C. Caesar, res tuas gestas possit. Tamen adfirmo, et hoc pace dicam tua, nullam in his esse laudem ampliorem quam eam quam hodierno die consecutus es. {{pn|5}}Soleo saepe ante oculos ponere, idque libenter crebris usurpare sermonibus, omnis nostrorum imperatorum, omnis exterarum gentium potentissimorumque populorum, omnis clarissimorum regum res gestas, cum tuis nec contentionum magnitudine nec numero proeliorum nec varietate regionum nec celeritate conficiendi nec dissimilitudine bellorum posse conferri; nec vero disiunctissimas terras citius passibus cuiusquam potuisse peragrari, quam tuis non dicam cursibus, sed victoriis lustratae sunt. {{pn|6}}Quae quidem ego nisi ita magna esse fatear, ut ea vix cuiusquam mens aut cogitatio capere possit, amens sim: sed tamen sunt alia maiora. Nam bellicas laudes solent quidam extenuare verbis, easque detrahere ducibus, communicare cum multis, ne propriae sint imperatorum. Et certe in armis militum virtus, locorum opportunitas, auxilia sociorum, classes, commeatus multum iuvant: maximam vero partem quasi suo iure Fortuna sibi vindicat, et quicquid prospere gestum est, id paene omne ducit suum. {{pn|7}}At vero huius gloriae, C. Caesar, quam es paulo ante adeptus, socium habes neminem: totum hoc quantumcumque est (quod certe maximum est) totum est, inquam, tuum. Nihil sibi ex ista laude centurio, nihil praefectus, nihil cohors, nihil turma decerpit: quin etiam illa ipsa rerum humanarum domina, Fortuna, in istius societatem gloriae se non offert: tibi cedit; tuam esse totam et propriam fatetur. Numquam enim temeritas cum sapientia commiscetur, neque ad consilium casus admittitur. ==III== {{pn|8}}Domuisti gentis immanitate barbaras, multitudine innumerabilis, locis infinitas, omni copiarum genere abundantis: sed tamen ea vicisti, quae et naturam et condicionem ut vinci possent habebant. Nulla est enim tanta vis, quae non ferro et viribus debilitari frangique possit. Animum vincere, iracundiam cohibere, victoriam temperare, adversarium nobilitate, ingenio, virtute praestantem non modo extollere iacentem, sed etiam amplificare eius pristinam dignitatem, haec qui fecit, non ego eum cum summis viris comparo, sed simillimum deo iudico. {{pn|9}}Itaque, C. Caesar, bellicae tuae laudes celebrabuntur illae quidem non solum nostris, sed paene omnium gentium litteris atque linguis, nec ulla umquam aetas de tuis laudibus conticescet. Sed tamen eius modi res nescio quo modo etiam cum leguntur, obstrepi clamore militum videntur et tubarum sono. At vero cum aliquid clementer, mansuete, iuste, moderate, sapienter factum--in iracundia praesertim, quae est inimica consilio, et in victoria, quae natura insolens et superba est--audimus aut legimus, quo studio incendimur, non modo in gestis rebus, sed etiam in fictis, ut eos saepe, quos numquam vidimus, diligamus! {{pn|10}}Te vero, quem praesentem intuemur, cuius mentem sensusque et os cernimus, ut, quicquid belli fortuna reliquum rei publicae fecerit, id esse salvum velis, quibus laudibus efferemus? quibus studiis prosequemur? qua benevolentia complectemur? Parietes (me dius fidius) ut mihi videtur huius curiae tibi gratias agere gestiunt, quod brevi tempore futura sit illa auctoritas in his maiorum suorum et suis sedibus. ==IV== Equidem cum C. Marcelli, viri optimi et commemorabili pietate praediti, lacrimas modo vobiscum viderem, omnium Marcellorum meum pectus memoria obfudit, quibus tu etiam mortuis, M. Marcello conservato, dignitatem suam reddidisti, nobilissimamque familiam iam ad paucos redactam paene ab interitu vindicasti. {{pn|11}}Hunc tu igitur diem tuis maximis et innumerabilibus gratulationibus iure antepones. Haec enim res unius est propria C. Caesaris: ceterae duce te gestae magnae illae quidem, sed tamen multo magnoque comitatu. Huius autem rei tu idem es et dux et comes: quae quidem tanta est, ut tropaeis et monumentis tuis adlatura finem sit aetas,--nihil est enim opere et manu factum, quod non ==aliquando==conficiat et consumat ventustas: {{pn|12}}at haec [tua iustitia et lenitas animi] florescet cotidie magis, ita ut quantum tuis operibus diuturnitas detrahet, tantum adferat laudibus. Et ceteros quidem omnis victores bellorum civilium iam ante aequitate et misericordia viceras: hodierno vero die te ipsum vicisti. Vereor ut hoc, quod dicam, perinde intellegi possit auditum atque ipse cogitans sentio: ipsam victoriam vicisse videris, cum ea quae illa erat adepta victis remisisti. Nam cum ipsius victoriae condicione omnes victi occidissemus, clementiae tuae iudicio conservati sumus. Recte igitur unus invictus es, a quo etiam ipsius victoriae condicio visque devicta est. ==V== {{pn|13}}Atque hoc C. Caesaris iudicium, patres conscripti, quam late pateat attendite. Omnes enim, qui ad illa arma fato sumus nescio quo rei publicae misero funestoque compulsi, etsi aliqua culpa tenemur erroris humani, scelere certe liberati sumus. Nam cum M. Marcellum deprecantibus vobis rei publicae conservavit, me et mihi et item rei publicae, nullo deprecante, reliquos amplissimos viros et sibi ipsos et patriae reddidit: quorum et frequentiam et dignitatem hoc ipso in consessu videtis. Non ille hostis induxit in curiam, sed iudicavit a plerisque ignoratione potius et falso atque inani metu quam cupiditate aut crudelitate bellum esse susceptum. {{pn|14}}Quo quidem in bello semper de pace audiendum putavi, semperque dolui non modo pacem, sed etiam orationem civium pacem flagitantium repudiari. Neque enim ego illa nec ulla umquam secutus sum arma civilia; semperque mea consilia pacis et togae socia, non belli atque armorum fuerunt. Hominem sum secutus privato consilio, non publico; tantumque apud me grati animi fidelis memoria valuit, ut nulla non modo cupiditate, sed ne spe quidem, prudens et sciens tamquam ad interitum ruerem voluntarium. {{pn|15}}Quod quidem meum consilium minime obscurum fuit. Nam et in hoc ordine integra re multa de pace dixi, et in ipso bello eadem etiam cum capitis mei periculo sensi. Ex quo nemo iam erit tam iniustus existimator rerum, qui dubitet quae Caesaris de bello voluntas fuerit, cum pacis auctores conservandos statim censuerit, ceteris fuerit iratior. Atque id minus mirum fortasse tum, cum esset incertus exitus et anceps fortuna belli: qui vero victor pacis auctores diligit, is profecto declarat se maluisse non dimicare quam vincere. ==VI== {{pn|16}}Atque huius quidem rei M. Marcello sum testis. Nostri enim sensus ut in pace semper, sic tum etiam in bello congruebant. Quotiens ego eum et quanto cum dolore vidi, cum insolentiam certorum hominum tum etiam ipsius victoriae ferocitatem extimescentem! Quo gratior tua liberalitas, C. Caesar, nobis, qui illa vidimus, debet esse. Non enim iam causae sunt inter se, sed victoriae comparandae. {{pn|17}}Vidimus tuam victoriam proeliorum exitu terminatam: gladium vagina vacuum in urbe non vidimus. Quos amisimus civis, eos Martis vis perculit, non ira victoriae; ut dubitare debeat nemo quin multos, si fieri posset, C. Caesar ab inferis excitaret, quoniam ex eadem acie conservat quos potest. Alterius vero partis nihil amplius dicam quam (id quod omnes verebamur) nimis iracundam futuram fuisse victoriam. {{pn|18}}Quidam enim non modo armatis, sed interdum etiam otiosis minabantur; nec quid quisque sensisset, sed ubi fuisset cogitandum esse dicebant: ut mihi quidem videantur di immortales, etiam si poenas a populo Romano ob aliquod delictum expetiverunt, qui civile bellum tantum et tam luctuosum excitaverunt, vel placati iam vel satiati aliquando, omnem spem salutis ad clementiam victoris et sapientiam contulisse. {{pn|19}}Qua re gaude tuo isto tam excellenti bono, et fruere cum fortuna et gloria, tum etiam natura et moribus tuis: ex quo quidem maximus est fructus iucunditasque sapienti. Cetera cum tua recordabere, etsi persaepe virtuti, tamen plerumque felicitati tuae gratulabere: de nobis, quos in re publica tecum simul esse voluisti, quotiens cogitabis, totiens de maximis tuis beneficiis, totiens de incredibili liberalitate, totiens de singulari sapientia tua cogitabis: quae non modo summa bona, sed nimirum audebo vel sola dicere. Tantus est enim splendor in laude vera, tanta in magnitudine animi et consili dignitas, ut haec a virtute donata, cetera a fortuna commodata esse videantur. {{pn|20}}Noli igitur in conservandis bonis viris defetigari--non cupiditate praesertim aliqua aut pravitate lapsis, sed opinione offici stulta fortasse, certe non improba, et specie quadam rei publicae: non enim tua culpa est si te aliqui timuerunt, contraque summa laus, quod minime timendum fuisse senserunt. ==VII== {{pn|21}}Nunc venio ad gravissimam querelam et atrocissimam suspicionem tuam, quae non tibi ipsi magis quam cum omnibus civibus tum maxime nobis, qui a te conservati sumus, providenda est: quam etsi spero falsam esse, tamen numquam extenuabo verbis. Tua enim cautio nostra cautio est, ut si in alterutro peccandum sit, malim videri nimis timidus quam parum prudens. Sed quisnam est iste tam demens? De tuisne? --tametsi qui magis sunt tui quam quibus tu salutem insperantibus reddidisti? --an ex hoc numero, qui una tecum fuerunt? Non est credibilis tantus in ullo furor, ut quo duce omnia summa sit adeptus, huius vitam non anteponat suae. An si nihil tui cogitant sceleris, cavendum est ne quid inimici? Qui? omnes enim, qui fuerunt, aut sua pertinacia vitam amiserunt, aut tua misericordia retinuerunt; ut aut nulli supersint de inimicis, aut qui fuerunt sint amicissimi. {{pn|22}}Sed tamen cum in animis hominum tantae latebrae sint et tanti recessus, augeamus sane suspicionem tuam; simul enim augebimus diligentiam. Nam quis est omnium tam ignarus rerum, tam rudis in re publica, tam nihil umquam nec de sua nec de communi salute cogitans, qui non intellegat tua salute contineri suam, et ex unius tua vita pendere omnium? Equidem de te dies noctisque (ut debeo) cogitans, casus dumtaxat humanos et incertos eventus valetudinis et naturae communis fragilitatem extimesco; doleoque, cum res publica immortalis esse debeat, eam in unius mortalis anima consistere. {{pn|23}}Si vero ad humanos casus incertosque motus valetudinis sceleris etiam accedit insidiarumque consensio, quem deum, si cupiat, posse opitulari rei publicae credamus? ==VIII== Omnia sunt excitanda tibi, C. Caesar, uni, quae iacere sentis, belli ipsius impetu, quod necesse fuit, perculsa atque prostrata: constituenda iudicia, revocanda fides, comprimendae libidines, propaganda suboles: omnia, quae dilapsa iam diffluxerunt, severis legibus vincienda sunt. {{pn|24}}Non fuit recusandum in tanto civili bello, tanto animorum ardore et armorum, quin quassata res publica, quicumque belli eventus fuisset, multa perderet et ornamenta dignitatis et praesidia stabilitatis suae; multaque uterque dux faceret armatus, quae idem togatus fieri prohibuisset. Quae quidem tibi nunc omnia belli volnera sananda sunt, quibus praeter te nemo mederi potest. {{pn|25}}Itaque illam tuam praeclarissimam et sapientissimam vocem invitus audivi: "Satis diu vel naturae vixi vel gloriae." Satis, si ita vis, fortasse naturae, addo etiam, si placet, gloriae: at, quod maximum est, patriae certe parum. Qua re omitte istam, quaeso, doctorum hominum in contemnenda morte prodentiam: noli nostro periculo esse sapiens. Saepe enim venit ad auris meas te idem istud nimis crebro dicere, tibi satis te vixisse. Credo: sed tum id audirem, si tibi soli viveres, aut si tibi etiam soli natus esses. Omnium salutem civium cunctamque rem publicam res tuae gestae complexae sunt: tantum abes a perfectione maximorum operum, ut fundamenta nondum quae cogitas ieceris. Hic tu modum vitae tuae non salute rei publicae, sed aequitate animi definies? Quid, si istud ne gloriae tuae quidem satis est? cuius te esse avidissimum, quamvis sis sapiens, non negabis. {{pn|26}}Parumne igitur, inquies, magna relinquemus? Immo vero aliis quamvis multis satis, tibi uni parum. Quicquid est enim, quamvis amplum sit, id est parum tum, cum est aliquid amplius. Quod si rerum tuarum immortalium, C. Caesar, hic exitus futurus fuit, ut devictis adversariis rem publicam in eo statu relinqueres in quo nunc est, vide, quaeso, ne tua divina virtus admirationis plus sit habitura quam gloriae: si quidem gloria est inlustris ac pervagata magnorum vel in suos vel in patriam vel in omne genus hominum fama meritorum. ==IX== {{pn|27}}Haec igitur tibi reliqua pars est: hic restat actus, in hoc elaborandum est, ut rem publicam constituas, eaque tu in primis summa tranquillitate et otio perfruare: tum te, si voles, cum et patriae quod debes solveris, et naturam ipsam expleveris satietate vivendi, satis diu vixisse dicito. Quid est enim ==omnino==hoc ipsum diu, in quo est aliquid extremum? quod cum venit, omnis voluptas praeterita pro nihilo est quia postea nulla est futura. Quamquam iste tuus animus numquam his angustiis, quas natura nobis ad vivendum dedit, contentus fuit: semper immortalitatis amore flagravit. {{pn|28}}Nec vero haec tua vita ducenda est, quae corpore et spiritu continetur. Illa, inquam, illa vita est tua, quae vigebit memoria saeculorum omnium, quam posteritas alet, quam ipsa aeternitas semper tuebitur. Huic tu inservias, huic te ostentes oportet, quae quidem quae miretur iam pridem multa habet: nunc etiam quae laudet exspectat. Obstupescent posteri certe imperia, provincias, Rhenum, Oceanum, Nilum, pugnas innumerabilis, incredibilis victorias, monimenta, munera, triumphos audientes et legentes tuos. {{pn|29}}Sed nisi haec urbs stabilita tuis consiliis et institutis erit, vagabitur modo tuum nomen longe atque late: sedem stabilem et domicilium certum non habebit. Erit inter eos etiam qui nascentur, sicut inter nos fuit, magna dissensio, cum alii laudibus ad caelum res tuas gestas efferent, alii fortasse aliquid requirent, idque vel maximum, nisi belli civilis incendium salute patriae restinxeris, ut illud fati fuisse videatur, hoc consili. Servi igitur eis etiam iudicibus, qui multis post saeculis de te iudicabunt, et quidem haud scio an incorruptius quam nos. Nam et sine amore et sine cupiditate et rursus sine odio et sine invidia iudicabunt. {{pn|30}}Id autem etiam si tum ad te, ut quidam falso putant, non pertinebit, nunc certe pertinet esse te talem, ut tuas laudes obscuratura nulla umquam sit oblivio. ==X==Diversae voluntates civium fuerunt, distractaeque sententiae. Non enim consiliis solum et studiis, sed armis etiam et castris dissidebamus. Erat enim obscuritas quaedam; erat certamen inter clarissimos duces: multi dubitabant quid optimum esset, multi quid sibi expediret, multi quid deceret, non nulli etiam quid liceret. {{pn|31}}Perfuncta res publica est hoc misero fatalique bello: vicit is, qui non fortuna inflammaret odium suum, sed bonitate leniret; neque omnis quibus iratus esset, eosdem [etiam] exsilio aut morte dignos iudicaret. Arma ab aliis posita, ab aliis erepta sunt. Ingratus est iniustusque civis, qui, armorum periculo liberatus, animum tamen retinet armatum; ut etiam ille melior sit qui in acie cecidit, qui in causa animam profudit. Quae enim pertinacia quibusdam, eadem aliis constantia videri potest. {{pn|32}}Sed iam omnis fracta dissensio est armis, exstincta aequitate victoris: restat ut omnes unum velint, qui modo habent aliquid non solum sapientiae, sed etiam sanitatis. Nisi te, C. Caesar, salvo, et in ista sententia qua cum antea tum hodie vel maxime usus es manente, salvi esse non possumus. Qua re omnes te, qui haec salva esse volumus, et hortamur et obsecramus, ut vitae tuae et saluti consulas; omnesques tibi, ut pro aliis etiam loquar quod de me ipse sentio, quoniam subesse aliquid putas quod cavendum sit, non modo excubias et custodias, sed etiam laterum nostrorum oppositus et corporum pollicemur. ==X== {{pn|33}}Sed, ut unde est orsa, in eodem terminetur oratio,--maximas tibi omnes gratias agimus, C. Caesar, maiores etiam habemus. Nam omnes idem sentiunt, quod ex omnium precibus et lacrimis sentire potuisti: sed quia non est omnibus stantibus necesse dicere, a me certe dici volunt, cui necesse est quodam modo, et quod fieri decet--M. Marcello a te huic ordini populoque Romano et rei publicae reddito--fieri id intellego. Nam laetari omnis non de unius solum, sed de communi omnium salute sentio. {{pn|34}}Quod autem summae benevolentiae est, quae mea erga illum omnibus semper nota fuit, ut vix C. Marcello, optimo et amantissimo fratri, praeter eum quidem cederem nemini, cum id sollicitudine, cura, labore tam diu praestiterim, quam diu est de illius salute dubitatum, certe hoc tempore, magnis curis, molestiis, doloribus liberatus, praestare debeo. Itaque, C. Caesar, sic tibi gratias ago, ut omnibus me rebus a te non conservato solum, sed etiam ornato, tamen ad tua in me unum innumerabilia merita, quod fieri iam posse non arbitrabar, maximus hoc tuo facto cumulus accesserit. 2s04jkm8o7u01m7pgg23o5i64z4rfde 266357 266356 2026-05-16T08:19:50Z Saumache 27923 266357 wikitext text/x-wiki < [[Marcus Tullius Cicero]]<br> < [[Orationes (Marcus Tullius Cicero)]] {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= Pro Marcello |OperaeWikiPagina= |Annus= 46 a.C.n. |SubTitulus= Orationes |Genera=Orationes }} ==I.== {{pn|1}}Diuturni silenti, patres conscripti, quo eram his temporibus usus--non timore aliquo, sed partim dolore, partim verecundia--finem hodiernus dies attulit, idemque initium quae vellem quaeque sentirem meo pristino more dicendi. Tantam enim mansuetudinem, tam inusitatam inauditamque clementiam, tantum in summa potestate rerum omnium modum, tam denique incredibilem sapientiam ac paene divinam, tacitus praeterire nullo modo possum. {{pn|2}}M. enim Marcello vobis, patres conscripti, reique publicae reddito, non illius solum, sed etiam meam vocem et auctoritatem et vobis et rei publicae conservatam ac restitutam puto. Dolebam enim, patres conscripti, et vehementer angebar, virum talem, cum in eadem causa in qua ego fuisset, non in eadem esse fortuna; nec mihi persuadere poteram, nec fas esse ducebam, versari me in nostro vetere curriculo, illo aemulo atque imitatore studiorum ac laborum meorum, quasi quodam socio a me et comite distracto. Ergo et mihi meae pristinae vitae consuetudinem, C. Caesar, interclusam aperuisti, et his omnibus ad bene de [omni] re. publica sperandum quasi signum aliquod sustulisti. {{pn|3}}Intellectum est enim mihi quidem in multis, et maxime in me ipso, sed paulo ante [in] omnibus, cum M. Marcellum senatui reique publicae concessisti, commemoratis praesertim offensionibus, te auctoritatem huius ordinis dignitatemque rei publicae tuis vel doloribus vel suspicionibus anteferre. Ille quidem fructum omnis ante actae vitae hodierno die maximum cepit, cum summo consensu senatus, tum iudicio tuo gravissimo et maximo. Ex quo profecto intellegis quanta in dato beneficio sit laus, cum in accepto sit tanta gloria. {{pn|4}}Est vero fortunatus ille, cuius ex salute non minor paene ad omnis quam ad ipsum ventura sit laetitia pervenerit. Quod quidem ei merito atque optimo iure contigit. Quis enim est illo aut nobilitate aut probitate aut optimarum artium studio aut innocentia aut ullo laudis genere praestantior? ==II.== Nullius tantum flumen est ingeni, nullius dicendi aut scribendi tanta vis, tanta copia, quae non dicam exornare, sed enarrare, C. Caesar, res tuas gestas possit. Tamen adfirmo, et hoc pace dicam tua, nullam in his esse laudem ampliorem quam eam quam hodierno die consecutus es. {{pn|5}}Soleo saepe ante oculos ponere, idque libenter crebris usurpare sermonibus, omnis nostrorum imperatorum, omnis exterarum gentium potentissimorumque populorum, omnis clarissimorum regum res gestas, cum tuis nec contentionum magnitudine nec numero proeliorum nec varietate regionum nec celeritate conficiendi nec dissimilitudine bellorum posse conferri; nec vero disiunctissimas terras citius passibus cuiusquam potuisse peragrari, quam tuis non dicam cursibus, sed victoriis lustratae sunt. {{pn|6}}Quae quidem ego nisi ita magna esse fatear, ut ea vix cuiusquam mens aut cogitatio capere possit, amens sim: sed tamen sunt alia maiora. Nam bellicas laudes solent quidam extenuare verbis, easque detrahere ducibus, communicare cum multis, ne propriae sint imperatorum. Et certe in armis militum virtus, locorum opportunitas, auxilia sociorum, classes, commeatus multum iuvant: maximam vero partem quasi suo iure Fortuna sibi vindicat, et quicquid prospere gestum est, id paene omne ducit suum. {{pn|7}}At vero huius gloriae, C. Caesar, quam es paulo ante adeptus, socium habes neminem: totum hoc quantumcumque est (quod certe maximum est) totum est, inquam, tuum. Nihil sibi ex ista laude centurio, nihil praefectus, nihil cohors, nihil turma decerpit: quin etiam illa ipsa rerum humanarum domina, Fortuna, in istius societatem gloriae se non offert: tibi cedit; tuam esse totam et propriam fatetur. Numquam enim temeritas cum sapientia commiscetur, neque ad consilium casus admittitur. ==III.== {{pn|8}}Domuisti gentis immanitate barbaras, multitudine innumerabilis, locis infinitas, omni copiarum genere abundantis: sed tamen ea vicisti, quae et naturam et condicionem ut vinci possent habebant. Nulla est enim tanta vis, quae non ferro et viribus debilitari frangique possit. Animum vincere, iracundiam cohibere, victoriam temperare, adversarium nobilitate, ingenio, virtute praestantem non modo extollere iacentem, sed etiam amplificare eius pristinam dignitatem, haec qui fecit, non ego eum cum summis viris comparo, sed simillimum deo iudico. {{pn|9}}Itaque, C. Caesar, bellicae tuae laudes celebrabuntur illae quidem non solum nostris, sed paene omnium gentium litteris atque linguis, nec ulla umquam aetas de tuis laudibus conticescet. Sed tamen eius modi res nescio quo modo etiam cum leguntur, obstrepi clamore militum videntur et tubarum sono. At vero cum aliquid clementer, mansuete, iuste, moderate, sapienter factum--in iracundia praesertim, quae est inimica consilio, et in victoria, quae natura insolens et superba est--audimus aut legimus, quo studio incendimur, non modo in gestis rebus, sed etiam in fictis, ut eos saepe, quos numquam vidimus, diligamus! {{pn|10}}Te vero, quem praesentem intuemur, cuius mentem sensusque et os cernimus, ut, quicquid belli fortuna reliquum rei publicae fecerit, id esse salvum velis, quibus laudibus efferemus? quibus studiis prosequemur? qua benevolentia complectemur? Parietes (me dius fidius) ut mihi videtur huius curiae tibi gratias agere gestiunt, quod brevi tempore futura sit illa auctoritas in his maiorum suorum et suis sedibus. ==IV.== Equidem cum C. Marcelli, viri optimi et commemorabili pietate praediti, lacrimas modo vobiscum viderem, omnium Marcellorum meum pectus memoria obfudit, quibus tu etiam mortuis, M. Marcello conservato, dignitatem suam reddidisti, nobilissimamque familiam iam ad paucos redactam paene ab interitu vindicasti. {{pn|11}}Hunc tu igitur diem tuis maximis et innumerabilibus gratulationibus iure antepones. Haec enim res unius est propria C. Caesaris: ceterae duce te gestae magnae illae quidem, sed tamen multo magnoque comitatu. Huius autem rei tu idem es et dux et comes: quae quidem tanta est, ut tropaeis et monumentis tuis adlatura finem sit aetas,--nihil est enim opere et manu factum, quod non [aliquando] conficiat. et consumat ventustas: {{pn|12}}at haec [tua iustitia et lenitas animi] florescet cotidie magis, ita ut quantum tuis operibus diuturnitas detrahet, tantum adferat laudibus. Et ceteros quidem omnis victores bellorum civilium iam ante aequitate et misericordia viceras: hodierno vero die te ipsum vicisti. Vereor ut hoc, quod dicam, perinde intellegi possit auditum atque ipse cogitans sentio: ipsam victoriam vicisse videris, cum ea quae illa erat adepta victis remisisti. Nam cum ipsius victoriae condicione omnes victi occidissemus, clementiae tuae iudicio conservati sumus. Recte igitur unus invictus es, a quo etiam ipsius victoriae condicio visque devicta est. ==V.== {{pn|13}}Atque hoc C. Caesaris iudicium, patres conscripti, quam late pateat attendite. Omnes enim, qui ad illa arma fato sumus nescio quo rei publicae misero funestoque compulsi, etsi aliqua culpa tenemur erroris humani, scelere certe liberati sumus. Nam cum M. Marcellum deprecantibus vobis rei publicae conservavit, me et mihi et item rei publicae, nullo deprecante, reliquos amplissimos viros et sibi ipsos et patriae reddidit: quorum et frequentiam et dignitatem hoc ipso in consessu videtis. Non ille hostis induxit in curiam, sed iudicavit a plerisque ignoratione potius et falso atque inani metu quam cupiditate aut crudelitate bellum esse susceptum. {{pn|14}}Quo quidem in bello semper de pace audiendum putavi, semperque dolui non modo pacem, sed etiam orationem civium pacem flagitantium repudiari. Neque enim ego illa nec ulla umquam secutus sum arma civilia; semperque mea consilia pacis et togae socia, non belli atque armorum fuerunt. Hominem sum secutus privato consilio, non publico; tantumque apud me grati animi fidelis memoria valuit, ut nulla non modo cupiditate, sed ne spe quidem, prudens et sciens tamquam ad interitum ruerem voluntarium. {{pn|15}}Quod quidem meum consilium minime obscurum fuit. Nam et in hoc ordine integra re multa de pace dixi, et in ipso bello eadem etiam cum capitis mei periculo sensi. Ex quo nemo iam erit tam iniustus existimator rerum, qui dubitet quae Caesaris de bello voluntas fuerit, cum pacis auctores conservandos statim censuerit, ceteris fuerit iratior. Atque id minus mirum fortasse tum, cum esset incertus exitus et anceps fortuna belli: qui vero victor pacis auctores diligit, is profecto declarat se maluisse non dimicare quam vincere. ==VI.== {{pn|16}}Atque huius quidem rei M. Marcello sum testis. Nostri enim sensus ut in pace semper, sic tum etiam in bello congruebant. Quotiens ego eum et quanto cum dolore vidi, cum insolentiam certorum hominum tum etiam ipsius victoriae ferocitatem extimescentem! Quo gratior tua liberalitas, C. Caesar, nobis, qui illa vidimus, debet esse. Non enim iam causae sunt inter se, sed victoriae comparandae. {{pn|17}}Vidimus tuam victoriam proeliorum exitu terminatam: gladium vagina vacuum in urbe non vidimus. Quos amisimus civis, eos Martis vis perculit, non ira victoriae; ut dubitare debeat nemo quin multos, si fieri posset, C. Caesar ab inferis excitaret, quoniam ex eadem acie conservat quos potest. Alterius vero partis nihil amplius dicam quam (id quod omnes verebamur) nimis iracundam futuram fuisse victoriam. {{pn|18}}Quidam enim non modo armatis, sed interdum etiam otiosis minabantur; nec quid quisque sensisset, sed ubi fuisset cogitandum esse dicebant: ut mihi quidem videantur di immortales, etiam si poenas a populo Romano ob aliquod delictum expetiverunt, qui civile bellum tantum et tam luctuosum excitaverunt, vel placati iam vel satiati aliquando, omnem spem salutis ad clementiam victoris et sapientiam contulisse. {{pn|19}}Qua re gaude tuo isto tam excellenti bono, et fruere cum fortuna et gloria, tum etiam natura et moribus tuis: ex quo quidem maximus est fructus iucunditasque sapienti. Cetera cum tua recordabere, etsi persaepe virtuti, tamen plerumque felicitati tuae gratulabere: de nobis, quos in re publica tecum simul esse voluisti, quotiens cogitabis, totiens de maximis tuis beneficiis, totiens de incredibili liberalitate, totiens de singulari sapientia tua cogitabis: quae non modo summa bona, sed nimirum audebo vel sola dicere. Tantus est enim splendor in laude vera, tanta in magnitudine animi et consili dignitas, ut haec a virtute donata, cetera a fortuna commodata esse videantur. {{pn|20}}Noli igitur in conservandis bonis viris defetigari--non cupiditate praesertim aliqua aut pravitate lapsis, sed opinione offici stulta fortasse, certe non improba, et specie quadam rei publicae: non enim tua culpa est si te aliqui timuerunt, contraque summa laus, quod minime timendum fuisse senserunt. ==VII.== {{pn|21}}Nunc venio ad gravissimam querelam et atrocissimam suspicionem tuam, quae non tibi ipsi magis quam cum omnibus civibus tum maxime nobis, qui a te conservati sumus, providenda est: quam etsi spero falsam esse, tamen numquam extenuabo verbis. Tua enim cautio nostra cautio est, ut si in alterutro peccandum sit, malim videri nimis timidus quam parum prudens. Sed quisnam est iste tam demens? De tuisne? --tametsi qui magis sunt tui quam quibus tu salutem insperantibus reddidisti? --an ex hoc numero, qui una tecum fuerunt? Non est credibilis tantus in ullo furor, ut quo duce omnia summa sit adeptus, huius vitam non anteponat suae. An si nihil tui cogitant sceleris, cavendum est ne quid inimici? Qui? omnes enim, qui fuerunt, aut sua pertinacia vitam amiserunt, aut tua misericordia retinuerunt; ut aut nulli supersint de inimicis, aut qui fuerunt sint amicissimi. {{pn|22}}Sed tamen cum in animis hominum tantae latebrae sint et tanti recessus, augeamus sane suspicionem tuam; simul enim augebimus diligentiam. Nam quis est omnium tam ignarus rerum, tam rudis in re publica, tam nihil umquam nec de sua nec de communi salute cogitans, qui non intellegat tua salute contineri suam, et ex unius tua vita pendere omnium? Equidem de te dies noctisque (ut debeo) cogitans, casus dumtaxat humanos et incertos eventus valetudinis et naturae communis fragilitatem extimesco; doleoque, cum res publica immortalis esse debeat, eam in unius mortalis anima consistere. {{pn|23}}Si vero ad humanos casus incertosque motus valetudinis sceleris etiam accedit insidiarumque consensio, quem deum, si cupiat, posse opitulari rei publicae credamus? ==VIII.== Omnia sunt excitanda tibi, C. Caesar, uni, quae iacere sentis, belli ipsius impetu, quod necesse fuit, perculsa atque prostrata: constituenda iudicia, revocanda fides, comprimendae libidines, propaganda suboles: omnia, quae dilapsa iam diffluxerunt, severis legibus vincienda sunt. {{pn|24}}Non fuit recusandum in tanto civili bello, tanto animorum ardore et armorum, quin quassata res publica, quicumque belli eventus fuisset, multa perderet et ornamenta dignitatis et praesidia stabilitatis suae; multaque uterque dux faceret armatus, quae idem togatus fieri prohibuisset. Quae quidem tibi nunc omnia belli volnera sananda sunt, quibus praeter te nemo mederi potest. {{pn|25}}Itaque illam tuam praeclarissimam et sapientissimam vocem invitus audivi: "Satis diu vel naturae vixi vel gloriae." Satis, si ita vis, fortasse naturae, addo etiam, si placet, gloriae: at, quod maximum est, patriae certe parum. Qua re omitte istam, quaeso, doctorum hominum in contemnenda morte prodentiam: noli nostro periculo esse sapiens. Saepe enim venit ad auris meas te idem istud nimis crebro dicere, tibi satis te vixisse. Credo: sed tum id audirem, si tibi soli viveres, aut si tibi etiam soli natus esses. Omnium salutem civium cunctamque rem publicam res tuae gestae complexae sunt: tantum abes a perfectione maximorum operum, ut fundamenta nondum quae cogitas ieceris. Hic tu modum vitae tuae non salute rei publicae, sed aequitate animi definies? Quid, si istud ne gloriae tuae quidem satis est? cuius te esse avidissimum, quamvis sis sapiens, non negabis. {{pn|26}}Parumne igitur, inquies, magna relinquemus? Immo vero aliis quamvis multis satis, tibi uni parum. Quicquid est enim, quamvis amplum sit, id est parum tum, cum est aliquid amplius. Quod si rerum tuarum immortalium, C. Caesar, hic exitus futurus fuit, ut devictis adversariis rem publicam in eo statu relinqueres in quo nunc est, vide, quaeso, ne tua divina virtus admirationis plus sit habitura quam gloriae: si quidem gloria est inlustris ac pervagata magnorum vel in suos vel in patriam vel in omne genus hominum fama meritorum. ==IX.== {{pn|27}}Haec igitur tibi reliqua pars est: hic restat actus, in hoc elaborandum est, ut rem publicam constituas, eaque tu in primis summa tranquillitate et otio perfruare: tum te, si voles, cum et patriae quod debes solveris, et naturam ipsam expleveris satietate vivendi, satis diu vixisse dicito. Quid est enim [omnino] hoc. ipsum diu, in quo est aliquid extremum? quod cum venit, omnis voluptas praeterita pro nihilo est quia postea nulla est futura. Quamquam iste tuus animus numquam his angustiis, quas natura nobis ad vivendum dedit, contentus fuit: semper immortalitatis amore flagravit. {{pn|28}}Nec vero haec tua vita ducenda est, quae corpore et spiritu continetur. Illa, inquam, illa vita est tua, quae vigebit memoria saeculorum omnium, quam posteritas alet, quam ipsa aeternitas semper tuebitur. Huic tu inservias, huic te ostentes oportet, quae quidem quae miretur iam pridem multa habet: nunc etiam quae laudet exspectat. Obstupescent posteri certe imperia, provincias, Rhenum, Oceanum, Nilum, pugnas innumerabilis, incredibilis victorias, monimenta, munera, triumphos audientes et legentes tuos. {{pn|29}}Sed nisi haec urbs stabilita tuis consiliis et institutis erit, vagabitur modo tuum nomen longe atque late: sedem stabilem et domicilium certum non habebit. Erit inter eos etiam qui nascentur, sicut inter nos fuit, magna dissensio, cum alii laudibus ad caelum res tuas gestas efferent, alii fortasse aliquid requirent, idque vel maximum, nisi belli civilis incendium salute patriae restinxeris, ut illud fati fuisse videatur, hoc consili. Servi igitur eis etiam iudicibus, qui multis post saeculis de te iudicabunt, et quidem haud scio an incorruptius quam nos. Nam et sine amore et sine cupiditate et rursus sine odio et sine invidia iudicabunt. {{pn|30}}Id autem etiam si tum ad te, ut quidam falso putant, non pertinebit, nunc certe pertinet esse te talem, ut tuas laudes obscuratura nulla umquam sit oblivio. ==X.== Diversae voluntates civium fuerunt, distractaeque sententiae. Non enim consiliis solum et studiis, sed armis etiam et castris dissidebamus. Erat enim obscuritas quaedam; erat certamen inter clarissimos duces: multi dubitabant quid optimum esset, multi quid sibi expediret, multi quid deceret, non nulli etiam quid liceret. {{pn|31}}Perfuncta res publica est hoc misero fatalique bello: vicit is, qui non fortuna inflammaret odium suum, sed bonitate leniret; neque omnis quibus iratus esset, eosdem [etiam] exsilio aut morte dignos iudicaret. Arma ab aliis posita, ab aliis erepta sunt. Ingratus est iniustusque civis, qui, armorum periculo liberatus, animum tamen retinet armatum; ut etiam ille melior sit qui in acie cecidit, qui in causa animam profudit. Quae enim pertinacia quibusdam, eadem aliis constantia videri potest. {{pn|32}}Sed iam omnis fracta dissensio est armis, exstincta aequitate victoris: restat ut omnes unum velint, qui modo habent aliquid non solum sapientiae, sed etiam sanitatis. Nisi te, C. Caesar, salvo, et in ista sententia qua cum antea tum hodie vel maxime usus es manente, salvi esse non possumus. Qua re omnes te, qui haec salva esse volumus, et hortamur et obsecramus, ut vitae tuae et saluti consulas; omnesques tibi, ut pro aliis etiam loquar quod de me ipse sentio, quoniam subesse aliquid putas quod cavendum sit, non modo excubias et custodias, sed etiam laterum nostrorum oppositus et corporum pollicemur. ==XI.== {{pn|33}}Sed, ut unde est orsa, in eodem terminetur oratio,--maximas tibi omnes gratias agimus, C. Caesar, maiores etiam habemus. Nam omnes idem sentiunt, quod ex omnium precibus et lacrimis sentire potuisti: sed quia non est omnibus stantibus necesse dicere, a me certe dici volunt, cui necesse est quodam modo, et quod fieri decet--M. Marcello a te huic ordini populoque Romano et rei publicae reddito--fieri id intellego. Nam laetari omnis non de unius solum, sed de communi omnium salute sentio. {{pn|34}}Quod autem summae benevolentiae est, quae mea erga illum omnibus semper nota fuit, ut vix C. Marcello, optimo et amantissimo fratri, praeter eum quidem cederem nemini, cum id sollicitudine, cura, labore tam diu praestiterim, quam diu est de illius salute dubitatum, certe hoc tempore, magnis curis, molestiis, doloribus liberatus, praestare debeo. Itaque, C. Caesar, sic tibi gratias ago, ut omnibus me rebus a te non conservato solum, sed etiam ornato, tamen ad tua in me unum innumerabilia merita, quod fieri iam posse non arbitrabar, maximus hoc tuo facto cumulus accesserit. 4jui4fv69bmrn6b296gk0xsm9syen6s 0 11478 266190 223369 2026-05-15T14:29:57Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/I]] ad [[Pharsalia/Liber I]] 223369 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Marcus Annaeus Lucanus |OperaeTitulus=Pharsalia |OperaeWikiPagina=Pharsalia |Annus=anno 65 |SubTitulus=Liber I |Editio=Cambridge, 1875 |Fons=[https://www.google.com.br/books/edition/M_Annaei_Lucani_Pharsaliae_liber_primus/LMIDAAAAQAAJ google books] }} {{Liber |Post=Liber II |PostNomen=Pharsalia/II }} <poem> Bella per Emathios plus quam civilia campos iusque datum sceleri canimus, populumque potentem in sua victrici conversum viscera dextra, cognatasque acies, et rupto foedere regni certatum totis concussi viribus orbis{{versus|5}} in commune nefas, infestisque obvia signis signa, pares aquilas, et pila minantia pilis. :Quis furor, o cives, quae tanta licentia ferri, gentibus invisis, Latium praebere cruorem? Quumque superba foret Babylon spolianda tropaeis{{versus|10}} Ausoniis, umbraque erraret Crassus inulta, bella geri placuit nullos habitura triumphos? Heu quantum terrae potuit pelagique parari hoc quem civiles hauserunt sanguine dextrae, unde venit Titan, et nox ubi sidera condit,{{versus|15}} quaque dies medius flagrantibus aestuat horis, et qua bruma rigens ac nescia vere remitti adstringit Scythico glacialem frigore pontum. Sub iuga iam Seres, iam barbarus isset Araxes, et gens si qua iacet nascenti conscia Nilo.{{versus|20}} Tunc, si tantus amor belli tibi, Roma, nefandi, totum sub Latias leges quum miseris orbem, in te verte manus: nondum tibi defuit hostis. At nunc semirutis pendent quod moenia tectis urbibus Italiae, lapsisque ingentia muris{{versus|25}} saxa iacent, nulloque domus custode tenentur, rarus et antiquis habitator in urbibus errat, horrida quod dumis multosque inarata per annos Hesperia est, desuntque manus poscentibus arvis, non tu, Pyrrhe ferox, nec tantis cladibus auctor{{versus|30}} Poenus erit: nulli penitus descendere ferro contigit: alta sedent civilis vulnera dextrae. Quod si non aliam venturo fata Neroni invenere viam, magnoque aeterna parantur regna deis, caelumque suo servire tonanti{{versus|35}} non nisi saevorum potuit post bella Gigantum: iam nihil, o superi, querimur: scelera ipsa nefasque hac mercede placent: diros Pharsalia campos impleat, et Poeni saturentur sanguine manes; ultima funesta concurrant proelia Munda.{{versus|40}} His, Caesar, Perusina fames Mutinaeque labores accedant fatis, et quas premit aspera classes Leucas et ardenti servilia bella sub Aetna: multum Roma tamen debet civilibus armis, quod tibi res acta est. Te, quum statione peracta{{versus|45}} asta petes serus, praelati regia caeli excipiet gaudente polo, seu sceptra tenere, seu te flammigeros Phoebi conscendere currus, telluremque nihil mutato sole timentem igne vago lustrare iuvet: tibi numine ab omni{{versus|50}} cedetur, iurisque tui natura relinquet, quis deus esse velis, ubi regnum ponere mundi. Sed neque in Arctoo sedem tibi legeris orbe, nec polus aversi calidus qua vergitur Austri, unde tuam videas obliquo sidere Romam.{{versus|55}} Aetheris immensi partem si presseris unam, sentiet axis onus. Librati pondera caeli orbe tene medio: pars aetheris illa sereni tota vacet nullaeque obstent a Caesare nubes. Tunc genus humanum positis sibi consulat armis,{{versus|60}} inque vicem gens omnis amet: pax missa per orbem ferrea belligeri compescat limina Iani. Sed mihi iam numen: nec, si te pectore vates accipio, Cirrhaea velim secreta moventem sollicitare deum Bacchumque avertere Nysa.{{versus|65}} Tu satis ad dandas Romana in carmina vires. :Fert animus causas tantarum expromere rerum, immensumque aperitur opus, quid in arma furentem impulerit populum, quid pacem excusserit orbi. Invida fatorum series, summisque negatum{{versus|70}} stare diu; nimioque graves sub pondere lapsus; nec se Roma ferens. Sic, quum compage soluta saecula tot mundi suprema coegerit hora, antiquum repetent iterum chaos omnia; mixtis sidera sideribus concurrent: ignea pontum{{versus|75}} astra petent: tellus extendere litora nolet excutietque fretum: fratri contraria Phoebe ibit, et obliquum bigas agitare per orbem indignata diem poscet sibi: totaque discors machina divulsi turbabit foedera mundi.{{versus|80}} In se magna ruunt: laetis hunc numina rebus crescendi posuere modum. Nec gentibus ullis commodat in populum terrae pelagique potentem invidiam Fortuna suam. Tu causa malorum facta tribus dominis communis, Roma, nec umquam{{versus|85}} in turbam missi feralia foedera regni. O male concordes nimiaque cupidine caeci, quid miscere iuvat vires orbemque tenere in medium? Dum terra fretum terramque levabit aër et longi volvent Titana labores{{versus|90}} noxque diem caelo totidem per signa sequetur, nulla fides regni sociis, omnisque potestas impatiens consortis erit. Nec gentibus ullis credite, nec longe fatorum exempla petantur. Fraterno primi maduerunt sanguine muri:{{versus|95}} nec pretium tanti tellus pontusque furoris tunc erat: exiguum dominos commisit asylum. :Temporis angusti mansit concordia discors, paxque fuit non sponte ducum. Nam sola futuri Crassus erat belli medius mora. Qualiter undas{{versus|100}} qui secat et geminum gracilis mare separat Isthmos, nec patitur conferre fretum; si terra recedat, Ionium Aegaeo frangat mare: sic, ubi saeva arma ducum dirimens miserando funere Crassus Assyrias Latio maculavit sanguine Carras,{{versus|105}} Parthica Romanos solverunt damna furores. Plus illa vobis acie quam creditis actum est, Arsacidae: bellum victis civile dedistis. Dividitur ferro regnum, populique potentis quae mare quae terras quae totum possidet orbem{{versus|110}} non cepit fortuna duos. Nam pignora iuncti sanguinis et diro ferales omine taedas abstulit ad manes Parcarum Iulia saeva intercepta manu. Quod si tibi fata dedissent maiores in luce moras, tu sola furentes{{versus|115}} inde virum poteras atque hinc retinere parentem, armatasque manus excusso iungere ferro, ut generos mediae soceris iunxere Sabinae. Morte tua discussa fides bellumque movere permissum ducibus. Stimulos dedit aemula virtus.{{versus|120}} Tu, nova ne veteres obscurent acta triumphos, et victis cedat piratica laurea Gallis, Magne, times: te iam series ususque laborum erigit impatiensque loci fortuna secundi. Nec quemquam iam ferre potest Caesarve priorem{{versus|125}} Pompeiusve parem. Quis iustius induit arma scire nefas: magno se iudice quisque tuetur, victrix causa deis placuit sed victa Catoni. Nec coiere pares: alter vergentibus annis in senium longoque togae tranquillior usu{{versus|130}} dedidicit iam pace ducem; famaeque petitor multa dare in vulgus; totus popularibus auris impelli plausuque sui gaudere theatri: nec reparare novas vires, multumque priori credere fortunae; stat magni nominis umbra,{{versus|135}} qualis frugifero quercus sublimis in agro exuvias veteres populi sacrataque gestans dona ducum nec iam validis radicibus haerens pondere fixa suo est, nudosque per aëra ramos effundens trunco non frondibus efficit umbram;{{versus|140}} et quamvis primo nutet casura sub Euro, tot circum silvae firmo se robore tollant, sola tamen colitur. Sed non in Caesare tantum nomen erat nec fama ducis: sed nescia virtus stare loco, solusque pudor non vincere bello.{{versus|145}} Acer et indomitus; quo spes quoque ira vocasset ferre manum, et numquam temerando parcere ferro: successus urgere suos, instare favori numinis, impellens quidquid sibi summa petenti obstaret, gaudensque viam fecisse ruina.{{versus|150}} Qualiter expressum ventis per nubila fulmen aetheris impulsi sonitu mundique fragore emicuit rupitque diem populosque paventes terruit obliqua praestringens lumina flamma. In sua templa furit: nullaque exire vetante{{versus|155}} materia, magnamque cadens magnamque revertens dat stragem late sparsosque recolligit ignes. :Hae ducibus causae suberant: sed publica belli semina, quae populos semper mersere potentes. Namque ut opes mundo nimias fortuna subacto{{versus|160}} intulit, et rebus mores cessere secundis, praedaque et hostiles luxum suasere rapinae: non auro tectisque modus: mensasque priores aspernata fames: cultus gestare decoros vix nuribus rapuere mares: fecunda virorum{{versus|165}} paupertas fugitur; totoque accersitur orbe quo gens quaeque perit. Tum longos iungere fines agrorum, et quondam duro sulcata Camilli vomere et antiquos Curiorum passa ligones longa sub ignotis extendere rura colonis.{{versus|170}} Non erat is populus quem pax tranquilla iuvaret, quem sua libertas immotis pasceret armis. Inde irae faciles; et quod suasisset egestas vile nefas; magnumque decus ferroque petendum plus patria potuisse sua; mensuraque iuris{{versus|175}} vis erat: hinc leges et plebiscita coactae, et cum consulibus turbantes iura tribuni: hinc rapti fasces pretio sectorque favoris ipse sui populus, letalisque ambitus urbi annua venali referens certamina Campo:{{versus|180}} hinc usura vorax avidumque in tempora faenus et concussa fides et multis utile bellum. :Iam gelidas Caesar cursu superaverat Alpes, ingentesque animo motus bellumque futurum ceperat. Ut ventum est parvi Rubiconis ad undas,{{versus|185}} ingens visa duci Patriae trepidantis imago clara per obscuram vultu moestissima noctem turrigero canos effundens vertice crines caesarie lacera nudisque adstare lacertis, et gemitu permixta loqui: ‘Quo tenditis ultra?{{versus|190}} Quo fertis mea signa, viri? si iure venitis, si cives, huc usque licet.’ Tum perculit horror membra ducis, riguere comae gressusque coercens languor in extrema tenuit vestigia ripa. Mox ait: ‘O magnae qui moenia prospicis urbis{{versus|195}} Tarpeia de rupe Tonans Phrygiique penates gentis Iuleae et rapti secreta Quirini et residens celsa Latialis Iupiter Alba Vestalesque foci summique o numinis instar Roma fave coeptis; non te furialibus armis{{versus|200}} persequor; en adsum victor terraque marique Caesar ubique tuus—liceat modo—nunc quoque miles. Ille erit ille nocens qui me tibi fecerit hostem.’ Inde moras solvit belli tumidumque per amnem signa tulit propere: sicut squalentibus arvis{{versus|205}} aestiferae Libyes viso leo comminus hoste subsedit dubius totam dum colligit iram; mox ubi se saevae stimulavit verbere caudae erexitque iubas vasto et grave murmur hiatu infremuit, tum torta levis si lancea Mauri{{versus|210}} haereat aut latum subeant venabula pectus, per ferrum tanti securus vulneris exit. :Fonte cadit modico parvisque impellitur undis puniceus Rubicon quum fervida canduit aestas: perque imas serpit valles et Gallica certus{{versus|215}} limes ab Ausoniis disterminat arva colonis. Tum vires praebebat hiemps atque auxerat undas tertia iam gravido pluvialis Cynthia cornu, et madidis Euri resolutae flatibus Alpes. Primus in obliquum sonipes opponitur amnem{{versus|220}} excepturus aquas: molli tum cetera rumpit turba vado faciles iam fracti fluminis undas. Caesar ut adversam superato gurgite ripam attigit Hesperiae vetitis et constitit arvis: ‘Hic,’ ait, ‘hic pacem temerataque iura relinquo;{{versus|225}} te, Fortuna, sequor. Procul hinc iam foedera sunto. Credidimus fatis. Utendum est iudice bello.’ Sic fatus, noctis tenebris rapit agmina ductor impiger et torto Balearis verbere fundae ocior et missa Parthi post terga sagitta;{{versus|230}} vicinumque minax invadit Ariminum. Ignes solis lucifero fugiebant astra relicto, iamque dies primos belli visura tumultus exoritur. Seu sponte deum, seu turbidus Auster impulerat, moestam tenuerunt nubila lucem.{{versus|235}} Constitit ut capto iussus deponere miles signa foro, stridor lituum clangorque tubarum non pia concinuit cum rauco classica cornu. Rupta quies populi stratisque excita iuventus diripuit sacris adfixa penatibus arma{{versus|240}} quae pax longa dabat: nuda iam crate fluentes invadunt clypeos curvataque cuspide pila et scabros nigrae morsu rubiginis enses. Ut notae fulsere aquilae Romanaque signa, et celsus medio conspectus in agmine Caesar,{{versus|245}} diriguere metu, gelidos pavor occupat artus, et tacito mutos volvunt in pectore questus: ‘o male vicinis haec moenia condita Gallis, o tristi damnata loco! Pax alta per omnes et tranquilla quies populos: nos praeda furentum{{versus|250}} primaque castra sumus. Melius, Fortuna, dedisses orbe sub Eoo sedem gelidaque sub Arcto errantesque domos Latii quam claustra tueri. Nos primi Senonum motus Cimbrumque furentem vidimus et Martem Libyes cursumque furoris{{versus|255}} Teutonici. Quoties Romam Fortuna lacessit, hac iter est bellis.’ Gemitu sic quisque latenti, non ausus timuisse palam: vox nulla dolori credita: sed quantum, volucres cum bruma coercet, rura silent mediusque tacet sine murmure pontus,{{versus|260}} tanta quies. Noctis gelidas lux solverat umbras: ecce faces belli dubiaeque in proelia menti urgentes addunt stimulos cunctasque pudoris rumpunt fata moras: iustos Fortuna laborat esse ducis motus et causas invenit armis.{{versus|265}} Expulit ancipiti discordes urbe tribunos victo iure minax iactatis curia Gracchis. Hos iam mota ducis vicinaque signa petentes audax venali comitatur Curio lingua: vox quondam populi libertatemque tueri{{versus|270}} ausus et armatos plebi miscere potentes. Utque ducem varias volventem pectore curas conspexit: ‘dum voce tuae potuere iuvari, Caesar,’ ait, ‘partes quamvis nolente senatu traximus imperium tunc quum mihi Rostra tenere{{versus|275}} ius erat et dubios in te transferre Quirites. Sed postquam leges bello siluere coactae, pellimur e patriis laribus patimurque volentes exsilium: tua nos faciet victoria cives. Dum trepidant nullo firmatae robore partes,{{versus|280}} tolle moras. Semper nocuit differre paratis. Par labor atque metus pretio maiore petuntur. Bellantem geminis tenuit te Gallia lustris, pars quota terrarum. Facili si proelia pauca gesseris eventu tibi Roma subegerit orbem.{{versus|285}} Nunc neque te longi remeantem pompa triumphi excipit aut sacras poscunt Capitolia lauros. Livor edax tibi cuncta negat; gentesque subactas vix impune feres. Socerum depellere regno decretum genero est. Partiri non potes orbem,{{versus|290}} solus habere potes.’ Sic postquam fatus, et ipsi in bellum prono tantum tamen addidit irae accenditque ducem quantum clamore iuvatur Eleus sonipes, quamvis iam carcere clauso immineat foribus pronusque repagula laxet.{{versus|295}} Convocat armatos extemplo ad signa maniplos: utque satis trepidum turba coeunte tumultum composuit, vultu dextraque silentia iussit: ‘bellorum o socii, qui mille pericula Martis mecum,’ ait, ‘experti decimo iam vincitis anno,{{versus|300}} hoc cruor Arctois meruit diffusus in arvis vulneraque et mortes hiemesque sub Alpibus actae? Non secus ingenti bellorum Roma tumultu concutitur quam si Poenus transcenderet Alpes Hannibal. Implentur valido tirone cohortes:{{versus|305}} in classem cadit omne nemus: terraque marique iussus Caesar agi. Quid si mihi signa iacerent Marte sub adverso ruerentque in terga feroces Gallorum populi? Nunc, quum Fortuna secundis mecum rebus agat superique ad summa vocantes,{{versus|310}} temptamur. Veniat dux longa pace solutus milite cum subito partesque in bella togatae Marcellusque loquax et nomina vana Catones. Scilicet extremi Pompeium emtique clientes continuo per tot sociabunt tempora regno?{{versus|315}} Ille reget currus, nondum patientibus annis? Ille semel raptos numquam dimittet honores? Quid iam rura querar totum suppressa per orbem ac iussam servire famem? Quis castra timenti nescit mixta foro, gladii quum triste minantes{{versus|320}} iudicium insolita trepidum cinxere corona, atque auso medias perrumpere milite leges Pompeiana reum clauserunt signa Milonem? Nunc quoque ne lassum teneat privata senectus bella nefanda parat suetus civilibus armis{{versus|325}} et docilis Sullam scelerum vicisse magistrum. Utque ferae tigres numquam posuere furorem, quas nemore Hyrcano matrum dum lustra sequuntur altus caesorum pavit cruor armentorum, sic et Sullanum solito tibi lambere ferrum{{versus|330}} durat, Magne, sitis. Nullus semel ore receptus pollutas patitur sanguis mansuescere fauces. Quem tamen inveniet tam longa potentia finem? Quis scelerum modus est? Ex hoc te iam, improbe, regno ille tuus saltem doceat discedere Sulla.{{versus|335}} Post Cilicasne vagos et lassi Pontica regis proelia barbarico vix consummata veneno ultima Pompeio dabitur provincia Caesar, quod non victrices aquilas deponere iussus paruerim? Mihi si merces erepta laborum est{{versus|340}} his saltem longi non cum duce praemia belli reddantur: miles sub quolibet iste triumphet. Conferet exsanguis quo se post bella senectus? quae sedes erit emeritis? quae rura dabuntur quae noster veteranus aret? quae moenia fessis?{{versus|345}} An melius fient piratae, Magne, coloni? Tollite iampridem victricia tollite signa: viribus utendum est quas fecimus: arma tenenti omnia dat qui iusta negat. Nec numina deerunt: nam nec praeda meis neque regnum quaeritur armis,{{versus|350}} detrahimus dominos urbi servire paratae.’ Dixerat, at dubium non claro murmure vulgus secum incerta fremit: pietas patriique penates quamquam caede feras mentes animosque tumentes frangunt; sed diro ferri revocantur amore{{versus|355}} ductorisque metu. Summi tunc munera pili Laelius emeritique gerens insignia doni servati civis referentem praemia quercum: ‘si licet,’ exclamat, ‘Romani maxime rector nominis et ius est veras expromere voces,{{versus|360}} quod tam lenta tuas tenuit patientia vires conquerimur. Deeratne tibi fiducia nostri? Dum movet haec calidus spirantia corpora sanguis et dum pila valent fortes torquere lacerti degenerem patiere togam regnumque senatus?{{versus|365}} Usque adeo miserum est civili vincere bello? Duc age per Scythiae populos per inhospita Syrtis litora per calidas Libyae sitientis harenas: haec manus ut victum post terga relinqueret orbem oceani tumidas remo compescuit undas,{{versus|370}} fregit et Arctoo spumantem vertice Rhenum. Iussa sequi tam posse mihi quam velle necesse est. Nec civis meus est in quem tua classica, Caesar, audiero. Per signa decem felicia castris perque tuos iuro quocumque ex hoste triumphos;{{versus|375}} pectore si fratris gladium iuguloque parentis condere me iubeas plenaeque in viscera partu coniugis invita peragam tamen omnia dextra; si spoliare deos ignemque immittere templis, numina miscebit castrensis flamma Monetae;{{versus|380}} castra super Tusci si ponere Tybridis undas Hesperios audax veniam metator in agros. Tu quoscumque voles in planum effundere muros his aries actus disperget saxa lacertis: illa licet penitus tolli quam iusseris urbem{{versus|385}} Roma sit.’ His cunctae simul adsensere cohortes, elatasque alte quaecumque ad bella vocaret promisere manus. It tantus ad aethera clamor quantus piniferae Boreas quum Thracius Ossae rupibus incubuit curvato robore pressae{{versus|390}} fit sonus aut rursus redeuntis in aethera silvae. :Caesar ut acceptum tam prono milite bellum fataque ferre videt, ne quo languore moretur fortunam, sparsas per Gallica rura cohortes evocat et Romam motis petit undique signis.{{versus|395}} Deseruere cavo tentoria fixa Lemano, castraque quae Vosegi curvam super ardua rupem pugnaces pictis cohibebant Lingonas armis. Hi vada liquerunt Isarae qui gurgite ductus per tam multa suo famae maioris in amnem{{versus|400}} lapsus ad aequoreas nomen non pertulit undas. Solvuntur flavi longa statione Rutheni: mitis Atax Latias gaudet non ferre carinas, finis et Hesperiae promoto limite Varus: quaque sub Herculeo sacratus numine portus{{versus|405}} urget rupe cava pelagus: non Corus in illum ius habet aut Zephyrus: solus sua litora turbat Circius et tuta prohibet statione Monoeci. Quaque iacet litus dubium quod terra fretumque vindicat alternis vicibus, quum funditur ingens{{versus|410}} oceanus, vel quum refugis se fluctibus aufert. Ventus ab extremo pelagus sic axe volutet destituatque ferens; an sidere mota secundo Tethyos unda vagae lunaribus aestuet horis; flammiger an Titan ut alentes hauriat undas{{versus|415}} erigat Oceanum fluctusque ad sidera ducat, quaerite quos agitat mundi labor: at mihi semper tu quaecumque moves tam crebros causa meatus ut superi voluere late. Tunc rura Nemetis qui tenet, et ripas Aturi qua litore curvo{{versus|420}} molliter admissum claudit Tarbellicus aequor, signa movet, gaudetque amoto Santonus hoste: et Biturix longisque leves Suessones in armis: optimus excusso Leucus Remusque lacerto; optima gens flexis in gyrum Sequana frenis:{{versus|425}} et docilis rector rostrati Belga covinni: Arvernique ausi Latio se fingere fratres sanguine ab Iliaco populi; nimiumque rebellis Nervius et caesi pollutus {{tooltip|sanguine|aut foedere}} Cottae: et qui te laxis imitantur, Sarmata, {{tooltip|braccis|aut bracis}}{{versus|430}} Vangiones: Batavique truces quos aere recurvo stridentes acuere tubae: qua Cinga pererrat gurgite: qua Rhodanus raptum velocibus undis in mare fert Ararim: qua montibus ardua summis gens habitat cana pendentes rupe {{tooltip|Gebennas|aut Cebennas}}:{{versus|435}} [''Pictones immunes subigunt sua rura; nec ultra'' ''instabiles Turonas circumsita castra coercent,'' ''in nebulis, Meduana, tuis marcere perosus'' ''Andus, iam placida Ligeris recreatur ab unda;'' ''inclyta Caesaris Genabos dissolvitur alis.'']<ref>Interpolatio; vide Alexander Andrée, [https://www.researchgate.net/publication/360965089_Lucan's_Lost_Gauls_The_Interpolation_at_De_Bello_Civili_1436-40 ''Lucan’s Lost Gauls: The Interpolation at De Bello Civili 1.436-40''], October 2021, in Research Gate.</ref>{{versus|440}} tu quoque laetatus converti proelia, Trevir: et nunc tonse Ligur quondam per colla decora crinibus effusis toti praelate Comatae: et quibus immitis placatur sanguine diro Teutates horrensque feris altaribus Hesus{{versus|445}} et Taranis Scythicae non mitior ara Dianae. Vos quoque, qui fortes animas belloque peremptas laudibus in longum vates dimittitis aevum, plurima securi fudistis carmina, Bardi. Et vos barbaricos ritus moremque sinistrum{{versus|450}} sacrorum, Druidae, positis repetistis ab armis. Solis nosse deos et caeli numina vobis aut solis nescire datum: nemora alta remotis incolitis lucis: vobis auctoribus umbrae non tacitas Erebi sedes Ditisque profundi{{versus|455}} pallida regna petunt: regit idem spiritus artus orbe alio: longae—canitis si cognita—vitae mors media est. Certe populi quos despicit Arctos felices errore suo quos ille timorum maximus haud urget leti metus. Inde ruendi{{versus|460}} in ferrum mens prona viris animaeque capaces mortis et ignavum rediturae parcere vitae. Et vos cirrigeros bellis arcere Caycos oppositi petitis Romam Rhenique feroces deseritis ripas et apertum gentibus orbem.{{versus|465}} :Caesar ut immensae collecto robore vires audendi maiora fidem fecere per omnem spargitur Italiam vicinaque moenia complet. Vana quoque ad veros accessit fama timores irrupitque animos populi clademque futuram{{versus|470}} intulit et velox properantis nuntia belli innumeras solvit falsa in praeconia linguas. Est qui tauriferis ubi se Mevania campis explicat audaces ruere in certamina turmas adferat, et qua Nar Tiberino illabitur amni{{versus|475}} barbaricas saevi discurrere Caesaris alas: ipsum omnes aquilas collataque signa ferentem agmine non uno densisque incedere castris. Nec qualem meminere vident: maiorque ferusque mentibus occurrit victoque immanior hoste.{{versus|480}} Hunc inter Rhenum populos Alpesque iacentes finibus Arctois patriaque a sede revulsos pone sequi, iussamque feris a gentibus urbem Romano spectante rapi. Sic quisque pavendo dat vires famae: nulloque auctore malorum{{versus|485}} quae finxere timent. Nec solum vulgus inani perculsum terrore pavet: sed curia et ipsi sedibus exsiluere Patres invisaque belli consulibus fugiens mandat decreta senatus. Tunc quae tuta petant et quae metuenda relinquant{{versus|490}} incerti, quo quemque fugae tulit impetus urgent praecipitem populum serieque haerentia longa agmina prorumpunt. Credas aut tecta nefandas corripuisse faces aut iam quatiente ruina nutantes pendere domos: sic turba per urbem{{versus|495}} praecipiti lymphata gradu, velut unica rebus spes foret adflictis patrios excedere muros, inconsulta ruit. Qualis quum turbidus Auster reppulit a Libycis immensum Syrtibus aequor fractaque veliferi sonuerunt pondera mali{{versus|500}} desilit in fluctus deserta puppe magister navitaque et nondum sparsa compage carinae naufragium sibi quisque facit: sic urbe relicta in bellum fugitur. Nullum iam languidus aevo evaluit revocare parens coniunxve maritum{{versus|505}} fletibus aut patrii dubiae dum vota salutis conciperent tenuere Lares: nec limine quisquam haesit et extremo tunc forsitan urbis amatae plenus abit visu: ruit inrevocabile vulgus. O faciles dare summa deos eademque tueri{{versus|510}} difficiles. Urbem populis victisque frequentem gentibus et generis coeat si turba capacem humani facilem venturo Caesare praedam ignavae liquere manus. Quum pressus ab hoste clauditur externis miles Romanus in oris,{{versus|515}} effugit exiguo nocturna pericula vallo, et subitus rapti munimine cespitis agger praebet securos intra tentoria somnos: tu tantum audito bellorum nomine, Roma, desereris; nox una tuis non credita muris.{{versus|520}} Danda tamen venia est tantorum danda pavorum: Pompeio fugiente timent. Tum ne qua futuri spes saltem trepidas mentes levet addita fati peioris manifesta fides superique minaces prodigiis terras implerunt aethera pontum.{{versus|525}} Ignota obscurae viderunt sidera noctes, ardentemque polum flammis, caeloque volantes obliquas per inane faces, crinemque timendi sideris et terris mutantem regna cometen. Fulgura fallaci micuerunt crebra sereno,{{versus|530}} et varias ignis denso dedit aëre formas: nunc iaculum longo nunc sparso lumine lampas emicuit caelo. Tacitum sine nubibus ullis fulmen et Arctois rapiens e partibus ignem percussit {{tooltip|Latiale|aut Latiare}} caput: stellaeque minores{{versus|535}} per vacuum solitae noctis decurrere tempus in medium venere diem: cornuque coacto iam Phoebe toto fratrem quum redderet orbe terrarum subita percussa expalluit umbra. Ipse caput medio Titan quum ferret Olympo{{versus|540}} condidit ardentes atra caligine currus involvitque orbem tenebris gentesque coegit desperare diem: qualem fugiente per ortus sole Thyesteae noctem duxere Mycenae. Ora ferox Siculae laxavit Mulciber Aetnae;{{versus|545}} nec tulit in caelum flammas sed vertice prono ignis in Hesperium cecidit latus. Atra Charybdis sanguineum fundo torsit mare. Flebile saevi latravere canes. Vestali raptus ab ara ignis; et ostendens confectas flamma Latinas{{versus|550}} scinditur in partes geminoque cacumine surgit Thebanos imitata rogos. Tunc cardine tellus subsedit, veteremque iugis nutantibus Alpes discussere nivem. Tethys maioribus undis Hesperiam Calpen summumque implevit Atlanta.{{versus|555}} Indigetes flevisse deos urbisque laborem testatos sudore Lares delapsaque templis dona suis dirasque diem foedasse volucres accipimus; silvisque feras sub nocte relictis audaces media posuisse cubilia Roma.{{versus|560}} Tunc pecudum faciles humana ad murmura linguae, monstrosique hominum partus numeroque modoque membrorum, matremque suus conterruit infans: diraque per populum Cumanae carmina vatis vulgantur. Tunc quos sectis Bellona lacertis{{versus|565}} saeva movet cecinere deos: crinemque rotantes sanguineum populis ulularunt tristia Galli. Compositis plenae gemuerunt ossibus urnae. Tunc fragor armorum magnaeque per avia voces auditae nemorum, et venientes comminus umbrae.{{versus|570}} Quique colunt iunctos extremis moenibus agros diffugiunt: ingens urbem cingebat Erinnys excutiens pronam flagranti vertice pinum stridentesque comas: Thebanam qualis Agaven impulit aut saevi contorsit tela Lycurgi{{versus|575}} Eumenis: aut qualem iussu Iunonis iniquae horruit Alcides viso iam Dite Megaeram. Insonuere tubae et quanto clamore cohortes miscentur tantum nox atra silentibus umbris edidit. Et medio visi consurgere Campo{{versus|580}} tristia Sullani cecinere oracula manes: tollentemque caput gelidas Anienis ad undas agricolae fracto Marium fugere sepulchro. Haec propter placuit Tuscos de more vetusto acciri vates. Quorum qui maximus aevo{{versus|585}} Aruns incoluit desertae moenia Lucae, fulminis edoctus motus venasque calentes fibrarum et monitus volitantis in aëre pennae, monstra iubet primum nullo quae semine discors protulerat natura rapi sterilique nefandos{{versus|590}} ex utero fetus infaustis urere flammis. Mox iubet et totam pavidis a civibus urbem ambiri et festo purgantes moenia lustro longa per extremos pomoeria cingere fines pontifices sacri quibus est permissa potestas.{{versus|595}} Turba minor ritu sequitur succincta Gabino, Vestalemque chorum ducit vittata sacerdos Troianam soli cui fas vidisse Minervam. Tunc qui fata deum secretaque carmina servant et lotam parvo revocant Almone Cybeben,{{versus|600}} et doctus volucres augur servare sinistras, septemvirque epulis festis Titiique sodales et Salius laeto portans ancilia collo, attollensque apicem generoso vertice Flamen. Dumque illi effusam longis anfractibus urbem{{versus|605}} circumeunt, Aruns dispersos fulminis ignes colligit et terrae moesto cum murmure condit datque locis nomen sacris. Tunc admovet aris electa cervice marem. Iam fundere Bacchum coeperat obliquoque molas inducere cultro:{{versus|610}} impatiensque diu non grati victima sacri, cornua succincti premerent quum torva ministri, deposito victum praebebat poplite collum. Nec cruor emicuit solitus: sed vulnere largo diffusum rutilo nigrum pro sanguine virus.{{versus|615}} Palluit attonitus sacris feralibus Aruns atque iram superum raptis quaesivit in extis. Terruit ipse color vatem: nam pallida tetris viscera tincta notis gelidoque infecta cruore plurimus adsperso variabat sanguine livor.{{versus|620}} Cernit tabe iecur madidum: venasque minaces hostili de parte videt. Pulmonis anheli fibra latet parvusque secat vitalia limes. Cor iacet: et saniem per hiantes viscera rimas emittunt: produntque suas omenta latebras.{{versus|625}} Quodque—nefas—nullis impune adparuit extis ecce videt capiti fibrarum increscere molem alterius capitis: pars aegra et marcida pendet, pars micat et celeri venas movet improba pulsu. His ubi concepit magnorum fata malorum{{versus|630}} exclamat: ‘vix fas, superi, quaecumque monetis prodere me populis: neque enim tibi summe litavi Iupiter hoc sacrum: caesique in pectora tauri inferni venere dei. Non fanda timemus: sed venient maiora metu. Di visa secundent{{versus|635}} et fibris sit nulla fides; sed conditor artis finxerit ista Tages.’ Flexa sic omnia Tuscus involvens multaque tegens ambage canebat. :At Figulus cui cura deos secretaque coeli nosse fuit, quem non stellarum Aegyptia Memphis{{versus|640}} aequaret visu numerisque moventibus astra, ‘aut hic errat,’ ait, ‘nulla cum lege per aevum mundus et incerto discurrunt sidera motu: aut si fata movent urbi generique paratur humano matura lues. Terraene dehiscent{{versus|645}} subsidentque urbes? an tollet fervidus aër temperiem? segetes tellus infida negabit? omnis an infusis miscebitur unda venenis? quod cladis genus, o superi, qua peste paratis saevitiam? extremi multorum tempus in unum{{versus|650}} convenere dies. Summo si frigida coelo stella nocens nigros Saturni accenderet ignes, Deucalioneos fudisset Aquarius imbres totaque diffuso latuisset in aequore tellus. Si saevum radiis Nemeaeum, Phoebe, Leonem{{versus|655}} nunc premeres, toto fluerent incendia mundo succensusque tuis flagrasset curribus aether. Hi cessant ignes: tu, qui flagrante minacem Scorpion incendis cauda chelasque peruris, quid tantum, Gradive, paras? nam mitis in alto{{versus|660}} Iupiter occasu premitur Venerisque salubre sidus hebet motuque celer Cyllenius haeret, et caelum Mars solus habet. Cur signa meatus deseruere suos mundoque obscura feruntur: ensiferi nimium fulget latus Orionis?{{versus|665}} imminet armorum rabies: ferrique potestas confundet ius omne manu: scelerique nefando nomen erit virtus: multosque exibit in annos hic furor. Et superos quid prodest poscere finem? Cum domino pax ista venit. Duc, Roma, malorum{{versus|670}} continuam seriem clademque in tempora multa extrahe civili tantum iam libera bello.’ Terruerant satis haec pavidam praesagia plebem: sed maiora premunt. Nam qualis vertice Pindi Edonis Ogygio decurrit plena Lyaeo{{versus|675}} talis et attonitam rapitur matrona per urbem vocibus his prodens urgentem pectora Phoebum: ‘quo feror, o Paean? qua me super aethera raptam constituis terra? video Pangaea nivosis cana iugis latosque Haemi sub rupe Philippos.{{versus|680}} Quis furor hic, o Phoebe, doce: quo tela manusque Romanae miscent acies, bellumque sine hoste est? quo diversa feror? primos me ducis in ortus, qua mare Lagei mutatur gurgite Nili. Hunc ego fluminea deformis truncus harena{{versus|685}} qui iacet agnosco: dubiam super aequora Syrtin arentemque feror Libyen quo tristis Erinnys transtulit Emathias acies. Nunc desuper Alpis nubiferae colles atque aëriam Pyrenen abripimur. Patriae sedes remeamus in urbis{{versus|690}} impiaque in medio peraguntur bella senatu. Consurgunt partes iterum totumque per orbem rursus eo. Nova da mihi cernere litora Ponti telluremque novam: vidi iam, Phoebe, Philippos.’ Haec ait et lasso iacuit defecta furore. </poem> lsqktvghaohj5xifccgj2yuvbvhl776 0 11479 266214 235254 2026-05-15T14:33:30Z Saumache 27923 266214 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Marcus Annaeus Lucanus |OperaeTitulus=Pharsalia<br>sive<br>De Bello Civili<br>sive<br>Bellum Civile |OperaeWikiPagina=Pharsalia |Annus= anno 61 AD |SubTitulus= |Genera=Carmina epica }} {{Index_-_Bellum_Civile_(Lucanus)}} *[[Pharsalia/Liber I|Liber I]] *[[Pharsalia/Liber II|Liber II]] *[[Pharsalia/Liber III|Liber III]] *[[Pharsalia/Liber IV|Liber IV]] *[[Pharsalia/Liber V|Liber V]] *[[Pharsalia/Liber VI|Liber VI]] *[[Pharsalia/Liber VII|Liber VII]] *[[Pharsalia/Liber VIII|Liber VIII]] *[[Pharsalia/Liber IX|Liber IX]] *[[Pharsalia/Liber X|Liber X]] {{finis}} 6x8vmy7tiidi6aeplucuas9alghl7su 1 12488 266373 50039 2026-05-16T08:41:52Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Disputatio:De finibus bonorum et malorum/Liber Primus]] ad [[Disputatio:De finibus bonorum et malorum/Liber I]] 50039 wikitext text/x-wiki http://www.thelatinlibrary.com/cicero/fin1.shtml == Error in textu? == "O praeclaram beate vivendi et apertam et simplicem et directam viam! '''eum''' enim certe nihil homini possit melius esse quam vacare omni dolore et molestia perfruique maximis et animi et corporis voluptatibus, videtisne quam nihil praetermittatur quod vitam adiuvet, quo facilius id, quod propositum est, summum bonum consequamur?" Hoc "eum" mendum esse typographicum mihi videtur. Quamquam inquisitio Google plus proventuum praestet [http://www.google.ca/search?sourceid=chrome&ie=UTF-8&q=O+praeclaram+beate+vivendi+et+apertam+et+simplicem+et+directam+viam!+cum+enim+certe+nihil+homini+possit+melius+esse+quam+vacare+omni+dolore+et+molestia+perfruique+maximis+et+animi+et+corporis+voluptatibus%2C+videtisne+quam+nihil+praetermittatur+quod+vitam+adiuvet%2C+quo+facilius+id%2C+quod+propositum+est%2C+summum+bonum+consequamur%3F#sclient=psy&hl=fr&source=hp&q=%22O+praeclaram+beate+vivendi+et+apertam+et+simplicem+et+directam+viam!+eum+enim+certe+nihil+homini+possit+melius+esse+quam+vacare+omni+dolore+et+molestia+perfruique+maximis+et+animi+et+corporis+voluptatibus%22&pbx=1&oq=%22O+praeclaram+beate+vivendi+et+apertam+et+simplicem+et+directam+viam!+eum+enim+certe+nihil+homini+possit+melius+esse+quam+vacare+omni+dolore+et+molestia+perfruique+maximis+et+animi+et+corporis+voluptatibus%22&aq=f&aqi=&aql=&gs_sm=e&gs_upl=662955l662955l2l663274l1l0l0l0l0l0l0l0ll0l0&bav=on.2,or.r_gc.r_pw.&fp=15b014fba369882&biw=1280&bih=685 pro vocabulo "eum" (1 590 proventuum)] quam [http://www.google.ca/search?sourceid=chrome&ie=UTF-8&q=O+praeclaram+beate+vivendi+et+apertam+et+simplicem+et+directam+viam!+cum+enim+certe+nihil+homini+possit+melius+esse+quam+vacare+omni+dolore+et+molestia+perfruique+maximis+et+animi+et+corporis+voluptatibus%2C+videtisne+quam+nihil+praetermittatur+quod+vitam+adiuvet%2C+quo+facilius+id%2C+quod+propositum+est%2C+summum+bonum+consequamur%3F#sclient=psy&hl=fr&source=hp&q=%22O+praeclaram+beate+vivendi+et+apertam+et+simplicem+et+directam+viam!+cum+enim+certe+nihil+homini+possit+melius+esse+quam+vacare+omni+dolore+et+molestia+perfruique+maximis+et+animi+et+corporis+voluptatibus%2C+videtisne+quam+nihil+praetermittatur+quod+vitam%22&pbx=1&oq=%22O+praeclaram+beate+vivendi+et+apertam+et+simplicem+et+directam+viam!+cum+enim+certe+nihil+homini+possit+melius+esse+quam+vacare+omni+dolore+et+molestia+perfruique+maximis+et+animi+et+corporis+voluptatibus%2C+videtisne+quam+nihil+praetermittatur+quod+vitam%22&aq=f&aqi=&aql=&gs_sm=e&gs_upl=4038l4848l0l5245l2l0l0l0l0l0l0l0ll0l0&bav=on.2,or.r_gc.r_pw.&fp=15b014fba369882&biw=1280&bih=685 pro vocabulo "cum" (7 proventus)], meis oculis "eum" nullum habet sensum in hac phrasi. Quid dicitis? [[Usor:Mattie|Mattie]] 17:02, 3 Septembris 2011 (UTC) :Re vera, responsi [http://books.google.com/books?id=OmoVAAAAYAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false (p.24) libro imprimito], non textu interretiali scripto, sumus: "Cum enim certe ..." Statim emendabo. [[Usor:Mattie|Mattie]] 17:05, 3 Septembris 2011 (UTC) 9zutpdxujoz96y29hf4zm3mr1qan3xs 1 12596 266379 40342 2026-05-16T08:42:08Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Disputatio:De finibus bonorum et malorum/Liber Tertius]] ad [[Disputatio:De finibus bonorum et malorum/Liber III]] 40342 wikitext text/x-wiki http://www.thelatinlibrary.com/cicero/fin1.shtml kf0ofelhug20ckgo2jxk4dac0qf36it 1 12789 266383 40785 2026-05-16T08:42:15Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Disputatio:De finibus bonorum et malorum/Liber Quartus]] ad [[Disputatio:De finibus bonorum et malorum/Liber IV]] 40785 wikitext text/x-wiki [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/fin1.shtml] n04h4v7w4ri4qmtknd6cnj6mszrjubu 1 22043 266192 75630 2026-05-15T14:29:57Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Disputatio:Pharsalia/I]] ad [[Disputatio:Pharsalia/Liber I]] 75630 wikitext text/x-wiki {{OperisInfo |Editio= |Fons= [https://books.google.com.mx/books?id=VEaFJ1fzp_sC&pg=PR84&lpg=PR84&dq=Bella+per+Emathios+plus+quam+ciuilia+campos+iusque+datum+sceleri+canimus,+populumque+potentem+in+sua+uictrici+conuersum+uiscera+dextra+cognatasque+acies,+et+rupto+foedere+regni+certatum+totis+concussi+uiribus+orbis+in+commune+nefas,+infestisque+obuia+signis+signa,+pares+aquilas+et+pila+minantia+pilis.+quis+furor,+o+ciues,+quae+tanta+licentia+ferri?&source=bl&ots=D3lh6FLUi4&sig=VLA6M5eq70e1oAKRjLMn-b6rSLo&hl=es&sa=X&ei=oSTVVKSLPIP3yQSC-oGQBA&ved=0CB8Q6AEwAA#v=onepage&q=Bella%20per%20Emathios%20plus%20quam%20ciuilia%20campos%20iusque%20datum%20sceleri%20canimus%2C%20populumque%20potentem%20in%20sua%20uictrici%20conuersum%20uiscera%20dextra%20cognatasque%20acies%2C%20et%20rupto%20foedere%20regni%20certatum%20totis%20concussi%20uiribus%20orbis%20in%20commune%20nefas%2C%20infestisque%20obuia%20signis%20signa%2C%20pares%20aquilas%20et%20pila%20minantia%20pilis.%20quis%20furor%2C%20o%20ciues%2C%20quae%20tanta%20licentia%20ferri%3F&f=false] |Conlationes=[[Usor:Lew XXI|Lew XXI]] |Qualitas= |Nota= |Bislectus= }} 9oxzc0ji4s3ndfjhcoeovwyrxf72p67 0 24602 266213 75629 2026-05-15T14:33:25Z Saumache 27923 Changed redirect target from [[Pharsalia/I]] to [[Pharsalia/Liber I]] 266213 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pharsalia/Liber I]] qxa22uzo0xxekcsb65pgu1pnoo31l3z 0 37441 266233 131996 2026-05-15T15:27:02Z Saumache 27923 266233 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Silvae |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= libri VII |Genera=Carmina }} *[[Silvae/Liber I|Liber I]] *[[Silvae/Liber II|Liber II]] *[[Silvae/Liber III|Liber III]] *[[Silvae/Liber IV|Liber IV]] *[[Silvae/Liber V|Liber V]] 2pzp5a2x0cohetih879xxn86bhe5ozi 0 37442 266223 235247 2026-05-15T15:25:47Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Silvae/I]] ad [[Silvae/Liber I]] 235247 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Silvae |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus=Liber I }} <div class="verse"> {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen= Silvae/II }} ===Statius Stellae suo salutem=== Diu multumque dubitavi, Stella iuvenis optime et in studiis nostris eminentissime, qua parte evolvisti, an hos libellos, qui mihi subito calore et quadam festinandi voluptate fluxerunt, cum singuli de sinu meo pro [ . . . . ] congregatos ipse dimitterem. quid enim o [ . . . . ] quoque auctoritate editionis onerari, quo adhuc pro Thebaide mea, quamvis me reliquerit, timeo? sed et Culicem legimus et Batrachomachiam etiam agnoscimus, nec quisquam est inlustrium poetarum qui non aliquid operibus suis stilo remissiore praeluserit. quid quod haec serum erat continere, cum illa vos certe quorum honori data sunt haberetis? sed apud ceteros necesse est multum illis pereat ex venia, cum amiserint quam solam habuerunt gratiam celeritatis. nullum enim ex illis biduo longius tractum, quaedam et in singulis diebus effusa. quam timeo ne verum istuc versus quoque ipsi de se probent! Primus libellus sacrosanctum habet testem: sumendum enim erat 'a Iove principium.' centum hos versus, quos in ecum maximum feci, indulgentissimo imperatori postero die quam dedicaverat opus, tradere est iussum. 'potuisti illud'--dicet aliquis--'et ante vidisse.' respondebis illi tu, Stella carissime, qui epithalamium tuum, quod mihi iniunxeras, scis biduo scriptum. audacter mehercles, sed tantum tamen hexametros habet et fortasse tu pro collega mentieris. Manilius certe Vopiscus, vir eruditissmus et qui praecipue vindicat a situ litteras iam paene fugientes, solet ultro quoque nomine meo gloriari villam Tiburtinam suam descriptam a nobis uno die. sequitur libellus Rutilio Gallico convalescenti dedicatus, de quo nihil dico, ne videar defuncti testis occasione mentiri. nam Claudi Etrusci testimonium est, qui balneolum a me suum intra moram cenae recepit. in fine sunt kalendae Decembres, quibus utique creditur: noctem enim illam felicissimam et voluptatibus publicis inexpertam. . . . ==I. Ecus Maximus Domitiani Imp.== <poem> Quae superinposito moles geminata colosso stat Latium complexa forum? caelone peractum fluxit opus? Siculis an conformata caminis effigies lassum Steropem Brontemque reliquit? an te Palladiae talem, Germanice, nobis{{versus|I.5}} effecere manus, qualem modo frena tenentem Rhenus et attoniti vidit domus ardua Daci? nunc age Fama prior notum per saecula nomen Dardanii miretur equi cui vertice sacro Dindymon et caesis decrevit frondibus Ide:{{versus|I.10}} hunc neque discissis cepissent Pergama muris, nec grege permixto pueri innuptaeque puellae ipse nec Aeneas nec magnus duceret Hector. adde quod ille nocens saevosque amplexus Achivos, hunc mitis commendat eques: iuvat ora tueri{{versus|I.15}} mixta notis belli placidamque gerentia pacem. Nec veris maiora putes: par forma decorque, par honor. exhaustis Martem non altius armis Bistonius portat sonipes magnoque superbit pondere, nec tardo raptus prope flumina cursu{{versus|I.20}} fumat et ingenti propellit Strymona flatu. par operi sedes. hinc obvia limina pandit qui fessus bellis adsertae munere prolis primus iter nostris ostendit in aethera divis; discit et e vultu quantum tu mitior armis,{{versus|I.25}} qui nec in externos facilis saevire furores das Cattis Dacisque fidem: te signa ferente et minor in leges iret gener et Cato castris. at laterum passus hinc Iulia tecta tuentur, illinc belligeri sublimis regia Pauli,{{versus|I.30}} terga pater blandoque videt Concordia vultu. ipse autem puro celsum caput aere saeptus templa superfulges et prospectare videris, an nova contemptis surgant Palatia flammis pulchrius, an tacita vigilet face Troicus ignis{{versus|I.35}} atque exploratas iam laudet Vesta ministras. Dextra vetat pugnas, laevam Tritonia virgo non gravat et sectae praetendit colla Medusae. ceu stimulis accendit equum, nec dulcior usquam lecta deae sedes, nec si, Pater, ipse teneres.{{versus|I.40}} pectora, quae mundi valeant evolvere curas et quis se totis Temese dedit hausta metallis. it tergo demissa chlamys, latus ense quieto securum, magnus quanto mucrone minatur noctibus hibernis et sidera terret Orion.{{versus|I.45}} At sonipes habitus animosque imitatus equestris acrius attollit vultus cursumque minatur; cui rigidis stant colla iubis vivusque per armos impetus, et tantis calcaribus ilia late suffectura patent. vacuae pro cespite terrae{{versus|I.50}} aerea captivi crinem tegit ungula Rheni. hunc et Adrasteus visum extimuisset Arion, et pavet aspiciens Ledaeus ab aede propinqua Cyllarus: hic domini numquam mutabit habenas perpetuus frenis atque uni serviet astro.{{versus|I.55}} Vix sola suffieiunt insessaque pondere toto subter anhelat humus, nec ferro aut aere: laborant sub genio, teneat quamvis aeterna crepido, quae superingesti portaret culmina montis caeliferique attrita genu durasset Atlantis.{{versus|I.60}} Nec longae traxere morae. iuvat ipsa labores forma dei praesens, operique intenta iuventus miratur plus posse manus. strepit ardua pulsu machina; continuus septem per culmina ventis it fragor et magnae figit vaga murmura Romae.{{versus|I.65}} Ipse loci custos, cuius sacrata vorago famosique lacus nomen memorabile servant, innumeros aeris sonitus et verbere crudo ut sensit mugire forum, movet horrida sancto ora situ meritaque caput venerabile quercu.{{versus|I.70}} ac primum ingentes habitus lucemque coruscam expavit maioris equi terque ardua mersit colla lacu trepidans, laetus mox praeside viso: 'salve, magnorum proles genitorque deorum, auditum longe numen mihi! nunc mea felix,{{versus|I.75}} nunc veneranda palus, cum te prope nosse tuumque immortale iubar vicina sede tueri concessum. semel auctor ego inventorque salutis Romuleae: tu bella Iovis, tu proelia Rheni, tu civile nefas, tu tardum in foedera montem{{versus|I.80}} longo Marte domas. quod si te nostra tulissent saecula, temptasses me non audente profundo ire lacu, set Roma tuas tenuisset habenas.' Cedat equus Latiae qui contra templa Diones Caesarei stat sede fori quem traderis ausus{{versus|I.85}} Pellaeo, Lysippe, duci; mox Caesaris ora mirata cervice tulit: vix lumine fesso explores quam longus in hunc despectus ab illo. quis rudis usque adeo qui non, ut viderit ambos, tantum dicat equos quantum distare regentes?{{versus|I.90}} Non hoc imbriferas hiemes opus aut Iovis ignem tergeminum, Aeolii non agmina carceris horret annorumve moras: stabit, dum terra polusque, dum Romana dies. hoc et sub nocte silenti, cum superis terrena placent, tua turba relicto{{versus|I.95}} labetur caelo miscebitque oscula iuxta. ibit in amplexus natus fraterque paterque et soror: una locum cervix dabit omnibus astris. Vtere perpetuum populi magnique senatus munere. Apelleae cuperent te scribere cerae,{{versus|I.100}} optassetque novo similem te ponere templo Atticus Elei senior Iovis, et tua mitis ora Tarans, tua sidereas imitantia flammas lumina contempto mallet Rhodos aspera Phoebo. certus ames terras et quae tibi templa dicamus.{{versus|I.105}} ipse colas; nec te caeli iuvet aula, tuosque laetus huic dono videas dare tura nepotes. </poem> ==II. Epithalamion in Stellam et Violentillam== <poem> Vnde sacro Latii sonuerunt carmine montes? cui, Paean, nova plectra moves umeroque comanti facundum suspendis ebur? procul ecce canoro demigrant Helicone deae quatiuntque novena lampade sollemnem thalamis coeuntibus ignem{{versus|II.5}} et de Pieriis vocalem fontibus undam. quas inter vultu petulans Elegea propinquat celsior adsueto divasque hortatur et ambit alternum fultura pedem, decimamque videri se cupit et medias fallit permixta sorores.{{versus|II.10}} ipsa manu nuptam genetrix Aeneia duxit lumine demissam et dulci probitate rubentem, ipsa toros et sacra parat coetuque Latino dissimulata deam crinem vultusque genasque temperat atque nova gestit minor ire marita.{{versus|II.15}} Nosco diem causasque sacri: te concinit iste (pande fores!) te, Stella, chorus; tibi Phoebus et Euhan et de Maenalia volucer Tegeaticus umbra serta ferunt. nec blandus Amor nec Gratia cessat amplexum niveos optatae coniugis artus{{versus|II.20}} floribus innumeris et olenti spargere nimbo. tu modo fronte rosas, violis modo lilia mixta excipis et dominae niveis a vultibus obstas. Ergo dies aderat Parcarum conditus albo vellere, quo Stellae Violentillaeque professus{{versus|II.25}} clamaretur hymen. cedant curaeque metusque, cessent mendaces obliqui carminis astus, fama tace: subiit leges et frena momordit ille solutus amor, consumpta est fabula vulgi et narrata diu viderunt oscula cives.{{versus|II.30}} tu tamen attonitus, quamvis data copia tantae noctis, adhuc optas permissaque numine dextro vota paves. pone o dulcis suspiria vates, pone: tua est. licet expositum per limen aperto ire redire gradu: iam nusquam ianitor aut lex{{versus|II.35}} aut pudor. amplexu tandem satiare petito (contigit!) et duras pariter reminiscere noctes. digna quidem merces, et si tibi Iuno labores Herculeos, Stygiis et si concurrere monstris fata darent, si Cyaneos raperere per aestus{{versus|II.40}} hanc propter: tanti Pisaea lege trementem currere et Oenomai fremitus audire sequentis. nec si Dardania pastor temerarius Ida sedisses, haec dona forent, nec si alma per auras te potius prensum aveheret Tithonia biga.{{versus|II.45}} Sed quae causa toros inopinaque gaudia vatis attulit, hic mecum, dum fervent agmine postes atriaque et multa pulsantur limina virga, hic, Erato iucunda, doce. vacat apta movere colloquia, et docti norunt audire penates.{{versus|II.50}} Forte, serenati qua stat plaga lactea caeli, alma Venus thalamo pulsa modo nocte iacebat amplexu duro Getici resoluta mariti. fulcra torosque deae tenerum premit agmen Amorum; signa petunt quas ferre faces, quae pectora figi{{versus|II.55}} imperet; an terris saevire an malit in undis, an miscere deos an adhuc vexare Tonantem. ipsi animus nondum nec cordi fixa voluntas: fessa iacet stratis, ubi quondam conscia culpae Lemnia deprenso repserunt vincula lecto.{{versus|II.60}} hic puer e turba volucrum, cui plurimus ignis ore manuque levi numquam frustrata sagitta, agmine de medio tenera sic dulce profatur voce (pharetrati pressere silentia fratres): 'scis ut, mater,' ait 'nulla mihi dextera segnis{{versus|II.65}} militia: quemcumque hominum divumque dedisti, uritur. at quondam lacrimis et supplice dextra et votis precibusque virum concede moveri, o genetrix: duro nec enim ex adamante creati, sed tua turba sumus. clarus de gente Latina{{versus|II.70}} est iuvenis, quem patriciis maioribus ortum nobilitas gavisa tulit praesagaque formae protinus e nostro posuit cognomina caelo. hunc egomet tota quondam (tibi dulce) pharetra improbus et densa trepidantem cuspide fixi.{{versus|II.75}} quamvis Ausoniis multum gener ille petitus matribus, edomui victum dominaeque potentis ferre iugum et longos iussi sperare per annos. ast illam summa leviter (sic namque iubebas) lampade parcentes et inerti strinximus arcu.{{versus|II.80}} ex illo quantos iuvenis premat anxius ignes, testis ego attonitus, quantum me nocte dieque urgentem ferat: haud ulli vehementior umquam incubui, genetrix, iterataque vulnera fodi. vidi ego et immiti cupidum decurrere campo{{versus|II.85}} Hippomenen, nec sic meta pallebat in ipsa. vidi et Abydeni iuvenis certantia remis brachia laudavique manus et saepe natanti praeluxi: minor ille calor quo saeva tepebant aequora: tu veteres, iuvenis, transgressus amores.{{versus|II.90}} ipse ego te tantos stupui durasse per aestus firmavique animos blandisque madentia plumis lumina detersi. quotiens mihi questus Apollo sic vatem maerere suum! iam, mater, amatos indulge thalamos. noster comes ille piusque{{versus|II.95}} signifer armiferos poterat memorare labores claraque facta virum et torrentes sanguine campos; sic tibi plectra dedit, mitisque incedere vates maluit et nostra laurum subtexere myrto. hic iuvenuapsus suaque aut externa revolvit{{versus|II.100}} vulnera; pro! quanta est Paphii reverentia, mater, numinis: hic nostrae deflevit fata columbae.' Finis erat: tenera matris cervice pependit blandus et admotis tepefecit pectora pennis. illa refert vultum non aspernata rogari:{{versus|II.105}} 'grande quidem rarumque viris, quos ipsa probavi, Pierius votum iuvenis cupit. hanc ego, formae egregium mirata decus cui gloria patrum et generis certabat honos, tellure cadentem excepi fovique sinu; nec colla genasque{{versus|II.110}} comere nec pingui crinem deducere amomo cessavit mea, nate, manus. mihi dulcis imago prosiluit. celsae procul aspice frontis honores suggestumque comae. Latias metire quid ultra emineat matres: quantum Latonia Nymphas{{versus|II.115}} virgo premit quantumque egomet Nereidas exsto. haec et caeruleis mecum consurgere digna fluctibus et nostra potuit considere concha, et si flammigeras potuisset scandere sedes hasque intrare domos, ipsi erraretis, Amores.{{versus|II.120}} huic quamvis census dederim largita beatos, vincit opes animo. queritor iam Seras avaros angustum spoliare nemus Clymeneaque deesse germina nec virides satis inlacrimare sorores, vellera Sidonio iam pauca rubescere tabo{{versus|II.125}} raraque longaevis nivibus crystalla gelari. huic Hermum fulvoque Tagum decurrere limo, nec satis ad cultus; huic Inda monilia Glaucum Proteaque atque omnem Nereida quaerere iussi. hanc si Thessalicos vidisses, Phoebe, per agros,{{versus|II.130}} erraret secura Daphne. si in litore Naxi Theseum iuxta foret haec conspecta cubile, Gnosida desertam profugus liquisset et Euhan. quod nisi me longis placasset Iuno querelis, falsus huic pennas et cornua sumeret aethrae{{versus|II.135}} rector, in hanc vero cecidisset Iuppiter auro. sed dabitur iuveni cui tu, mea summa potestas, nate, cupis, thalami quamvis iuga ferre secundi saepe neget maerens. ipsam iam cedere sensi inque vicem tepuisse viro.' sic fata levavit{{versus|II.140}} sidereos artus thalamique egressa superbum limen Amyclaeos ad frena citavit olores. iungit Amor laetamque vehens per nubila matrem gemmato temone sedet. iam Thybridis arces Iliacae: pandit nitidos domus alta penates{{versus|II.145}} claraque, gaudentes plauserunt limina cygni. Digna deae sedes, nitidis nec sordet ab astris. hic Libycus Phrygiusque silex, hic dura Laconum saxa virent, hic flexus onyx et concolor alto vena mari, rupesque nitent quis purpura saepe{{versus|II.150}} Oebalis et Tyrii moderator livet aeni. pendent innumeris fastigia nixa columnis, robora Dalmatico lucent satiata metallo. excludunt radios silvis demissa vetustis frigora, perspicui vivunt in marmore fontes.{{versus|II.155}} nec servat natura vices: hic Sirius alget, bruma tepet, versumque domus sibi temperat annum. Exsultat visu tectisque potentis alumnae non secus alma Venus quam si Paphon aequore ab alto Idaliasque domos Erycinaque templa subiret.{{versus|II.160}} tunc ipsam solo reclinem adfata cubili: 'quonam hic usque sopor vacuique modestia lecti, o mihi Laurentes inter dilecta puellas? quis morum fideique modus? numquamne virili summittere iugo? veniet iam tristior aetas.{{versus|II.165}} exerce formam et fugientibus utere donis: non ideo tibi tale decus vultusque superbos meque dedi viduos ut transmittare per annos, ceu non cara mihi. satis o nimiumque priores despexisse procos. at enim hic tibi sanguine toto{{versus|II.170}} deditus unam omnes inter miratur amatque, nec formae nec stirpis egens: nam docta per urbem carmina qui iuvenes, quae non didicere puellae? hunc et bissenos (sic indulgentia pergat praesidis Ausonii!) cernes attollere fasces{{versus|II.175}} ante diem; certe iam nunc Cybeleia movit limina et Euboicae carmen legit ille Sibyllae. iamque parens Latius, cuius praenoscere mentem fas mihi, purpureos habitus iuvenique curule indulgebit ebur, Dacasque (et gloria maior){{versus|II.180}} exuvias laurosque dabit celebrare recentes. ergo age, iunge toros atque otia deme iuventae. quas ego non gentes, quae non face corda iugali? alituum pecudumque mihi durique ferarum non renuere greges; ipsum in conubia terrae{{versus|II.185}} aethera, cum pluviis rarescunt nubila, solvo. sic rerum series mundique revertitur aetas. unde novum Troiae decus ardentumque deorum raptorem, Phrygio si non ego iuncta marito? Lydius unde meos iterasset Thybris Iulos?{{versus|II.190}} quis septemgeminae posuisset moenia Romae imperii Latiale caput, ni Dardana furto cepisset Martem, nec me prohibente, sacerdos?' His mulcet dictis tacitaeque inspirat honorem conubii. redeunt animo iam dona precesque{{versus|II.195}} et lacrimae vigilesque viri prope limina questus, Asteris et vatis totam cantata per urbem, Asteris ante dapes, nocte Asteris, Asteris ortu, quantum non clamatus Hylas. iamque aspera coepit flectere corda libens et iam sibi dura videri.{{versus|II.200}} Macte toris, Latios inter placidissime vates, quod durum permensus iter coeptique laboris prendisti portus. nitidae sic transfuga Pisae amnis in externos longe flammatus amores flumina demerso trahit intemerata canali,{{versus|II.205}} donec Sicanios tandem prolatus anhelo ore bibat fontes: miratur dulcia Nais oscula nec credit pelago venisse maritum. Quis tibi tunc alacri caelestum in munere claro, Stella, dies? quanto salierunt pectora voto,{{versus|II.210}} dulcia cum dominae dexter conubia vultus adnuit! ire polo nitidosque errare per axes visus. Amyclaeis minus exsultavit harenis pastor ad Idaeas Helena veniente carinas; Thessala nec talem viderunt Pelea Tempe,{{versus|II.215}} cum Thetin Haemoniis Chiron accedere terris erecto prospexit equo. quam longa morantur sidera! quam segnis votis Aurora mariti! At procul ut Stellae thalamos sensere parari Letous vatum pater et Semeleius Euhan,{{versus|II.220}} hic movet Ortygia, movet hic rapida agmina Nysa. huic Lycii montes gelidaeque umbracula Thymbrae et Parnasus honos: illi Pangaea resultant Ismaraque et quondam genialis litora Naxi. tunc caras iniere fores comitique canoro{{versus|II.225}} hic chelyn, hic flavam maculoso nebrida tergo, hic thyrsos, hic plectra ferunt; hic enthea lauro tempora, Minoa crinem premit ille corona. Vixdum emissa dies, et iam socialia praesto omina, iam festa fervet domus utraque pompa.{{versus|II.230}} fronde virent postes, ecfulgent compita flammis, et pars immensae gaudet celeberrima Romae. omnis honos, cuncti veniunt ad limina fasces, omnis plebeio teritur praetexta tumultu; hinc eques, hinc iuvenum questus, stola mixta laborat.{{versus|II.235}} felices utrosque vocant, sed in agmine plures invidere viro. iamdudum poste reclinis quaerit Hymen thalamis intactum dicere carmen quo vatem mulcere queat. dat Iuno verenda vincula, et insigni geminat Concordia taeda.{{versus|II.240}} hic fuit ille dies: noctem canat ipse maritus, quantum nosse licet. sic victa sopore doloso Martia fluminea posuit latus Ilia ripa; non talis niveos strinxit Lavinia vultus cum Turno spectante rubet; non Claudia talis{{versus|II.245}} respexit populos mota iam virgo carina. Nunc opus, Aonidum comites tripodumque ministri, diversis certare modis: eat enthea vittis atque hederis redimita cohors, ut pollet ovanti quisque lyra. sed praecipui qui nobile gressu{{versus|II.250}} extremo fraudatis opus, date carmina festis digna toris. hunc ipse Coo plaudente Philitas Callimachusque senex Vmbroque Propertius antro ambissent laudare diem, nec tristis in ipsis Naso Tomis divesque foco lucente Tibullus.{{versus|II.255}} Me certe non unus amor simplexque canendi causa trahit: tecum similes iunctaeque Camenae, Stella, mihi, multumque pares bacchamur ad aras et sociam doctis haurimus ab amnibus undam. at te nascentem gremio mea prima recepit{{versus|II.260}} Parthenope, dulcisque solo tu gloria nostro reptasti. nitidum consurgat ad aethera tellus Eubois et pulchra tumeat Sebethos alumna; nec sibi sulpureis Lucrinae Naides antris nec Pompeiani placeant magis otia Sarni.{{versus|II.265}} Heia age, praeclaros Latio properate nepotes, qui leges, qui castra legant, qui carmina ludant. acceleret partu decimum bona Cynthia mensem, sed parcat Lucina precor; tuque ipse parenti parce, puer, ne mollem uterum, ne stantia laedas{{versus|II.270}} pectora; cumque tuos tacito natura recessu formarit vultus, multum de patre decoris, plus de matre feras. at tu, pulcherrima forma Italidum, tandem merito possessa marito, vincla diu quaesita fove: sic damna decoris{{versus|II.275}} nulla tibi; longe virides sic flore iuventae perdurent vultus, tardeque haec forma senescat. </poem> ==III. Villa Tibυrtina Manilii Vopisci== <poem> Cernere facundi Tibur glaciale Vopisci si quis et inserto geminos Aniene penates, aut potuit sociae commercia noscere ripae certantisque sibi dominum defendere villas, illum nec calido latravit Sirius astro{{versus|III.5}} nec gravis aspexit Nemeae frondentis alumnus: talis hiems tectis, frangunt sic improba solem frigora, Pisaeumque domus non aestuat annum. Ipsa manu tenera tecum scripsisse Voluptas tunc Venus Idaliis unxit fastigia sucis{{versus|III.10}} permulsitque comis blandumque reliquit honorem sedibus et volucres vetuit discedere natos. O longum memoranda dies! quae mente reporto gaudia, quam lassos per tot miracula visus! ingenium quam mite solo, quae forma beatis{{versus|III.15}} ante manus artemque locis! non largius usquam indulsit natura sibi. nemora alta citatis incubuere vadis; fallax responsat imago frondibus, et longas eadem fugit umbra per undas. ipse Anien (miranda fides) infraque superque{{versus|III.20}} saxeus hic tumidam rabiem spumosaque ponit murmura, ceu placidi veritus turbare Vopisci Pieriosque dies et habentes carmina somnos. litus utrumque domi, nec te mitissimus amnis dividit: alternas servant praetoria ripas,{{versus|III.25}} non externa sibi fluviorum obstare queruntur. Sestiacos nunc Fama sinus pelagusque natatum iactet et audaci victos delphinas ephebo: hic aeterna quies, nullis hic iura procellis, numquam fervor aquis. datur hic transmittere visus{{versus|III.30}} et voces et paene manus. sic Chalcida fluctus expellunt fluvii, sic dissociata profundo Bruttia Sicanium circumspicit ora Pelorum. Quid primum mediumve canam, quo fine quiescam? auratasne trabes an Mauros undique postes{{versus|III.35}} an picturata lucentia marmora vena mirer, an emissas per cuncta cubilia nymphas? huc oculis, huc mente trahor. venerabile dicam lucorum senium? te, quae vada fluminis infra cernis, an ad silvas quae respicis, aula, tacentis,{{versus|III.40}} qua tibi tota quies offensaque turbine nullo nox silet et nigros imitantia murmura somnos? an quae graminea suscepta crepidine fumant balnea et impositum ripis algentibus ignem, quaque vaporiferis iunctus fornacibus amnis{{versus|III.45}} ridet anhelantes vicino flumine nymphas? Vidi artes veterumque manus variisque metalla viva modis. labor est auri memorare figuras aut ebur aut dignas digitis contingere gemmas; quicquid et argento primum vel in aere minori{{versus|III.50}} lusit, et enormes manus est experta colossos. dum vagor aspectu visusque per omnia duco, calcabam necopinus opes. nam splendor ab alto defluus et nitidum referentes aera testae monstravere solum, varias ubi picta per artes{{versus|III.55}} gaudet humus superatque novis asarota figuris. expavere gradus. Quid nunc iungentia mirer aut quid partitis distantia tecta trichoris? quid te, quae mediis servata penatibus arbor tecta per et postes liquidas emergis in auras,{{versus|III.60}} quo non sub domino saevas passura bipennes? et nunc ignaro forsan vel lubrica Nais vel non abruptos tibi demet Hamadryas annos. quid referam alternas gemino super aggere mensas albentesque lacus altosque in gurgite fontes?{{versus|III.65}} teque, per obliquum penitus quae laberis amnem, Marcia, et audaci transcurris flumina plumbo? an solum Ioniis sub fluctibus Elidis amnem dulcis ad Aetnaeos deducat semita portus? illic ipse antris Anien et fonte relicto,{{versus|III.70}} nocte sub arcana glaucos exutus amictus huc illuc fragili prosternit pectora musco, aut ingens in stagna cadit vitreasque natatu plaudit aquas. illa recubat Tiburnus in umbra, illic sulpureos cupit Albula mergere crines;{{versus|III.75}} haec domus Egeriae nemoralem abiungere Phoeben et Dryadum viduare choris algentia possit Taygeta et silvis accersere Pana Lycaeis. quod ni templa darent alias Tirynthia sortes, et Praenestinae poterant migrare sorores.{{versus|III.80}} Quid bifera Alcinoi laudem pomaria vosque, qui numquam vacui prodistis in aethera, rami? cedant Telegoni, cedant Laurentia Turni iugera Lucrinaeque domus litusque cruenti Antiphatae; cedant vitreae iuga perfida Circes{{versus|III.85}} Dulichiis ululata lupis, arcesque superbae Anxyris et sedes Phrygio quas mitis alumno debet anus; cedant, quae te iam solibus artis avia nimbosa revocabunt litora bruma. Scilicet hic illi meditantur pondera mores;{{versus|III.90}} hic premitur fecunda quies, virtusque serena fronte gravis sanusque nitor luxuque carentes deliciae, quas ipse suis digressus Athenis mallet deserto senior Gargettius horto; haec per et Aegaeas hiemes Pliadumque nivosum{{versus|III.95}} sidus et Oleniis dignum petiisse sub astris, si Maleae credenda ratis Siculosque per aestus sit via: cur oculis sordet vicina voluptas? hic tua Tiburtes Faunos chelys et iuvat ipsum Alciden dictumque lyra maiore Catillum;{{versus|III.100}} seu tibi Pindaricis animus contendere plectris, sive chelyn tollas heroa ad robora, sive liventem satiram nigra rubigine turbes, seu tua non alia splendescat epistola cura. Digne Midae Croesique bonis et Perside gaza,{{versus|III.105}} macte bonis animi, cuius stagnantia rura debuit et flavis Hermus transcurrere ripis et limo splendente Tagus. sic docta frequentes otia, sic omni detectus pectora nube finem Nestoreae precor egrediare senectae. </poem> ==IV. Soteria Rυtilii Gallici== <poem> Estis, io, superi, nec inexorabile Clotho volvit opus, videt alma pios Astraea Iovique conciliata redit, dubitataque sidera cernit Gallicus. es caelo dive, es, Germanice, cordi (quis neget?): erubuit tanto spoliare ministro{{versus|IV.5}} imperium Fortuna tuum. stat proxima cervix ponderis immensi damnosaque fila senectae exuit atque alios melior revirescit in annos. ergo alacres quae signa colunt urbana cohortes, inque sinum quae saepe tuum fora turbida questum{{versus|IV.10}} confugiunt leges, urbesque ubicumque togatae quae tua longinquis implorant iura querelis, certent laetitia, nosterque ex ordine collis confremat, et sileant peioris murmura famae. quippe manet longumque aevo redeunte manebit{{versus|IV.15}} quem penes intrepidae mitis custodia Romae, nec tantum induerint fatis nova saecula crimen aut instaurati peccaverit ara Tarenti. Ast ego nec Phoebum, quamquam mihi surda sine illo plectra, nec Aonias decima cum Pallade divas{{versus|IV.20}} aut mitem Tegeae Dircesve hortabor alumnum; ipse veni viresque novas animumque ministra, qui caneris; docto nec enim sine numine tantus Ausoniae decora ampla togae centumque dedisti iudicium mentemque viris. licet enthea vatis{{versus|IV.25}} excludat Piplea sitim nec conscia detur Pirene: largos potius mihi gurges in haustus qui rapitur de fonte tuo, seu plana solutis quom struis orsa modis seu quom tibi dulcis in artem frangitur et nostras curat facundia leges.{{versus|IV.30}} quare age, si Cereri sua dona merumque Lyaeo reddimus, et dives praedae tamen accipit omni exuvias Diana tholo captivaque tela Bellipotens; nec tu (quando tibi, Gallice, maius eloquium fandique opibus sublimis abundas){{versus|IV.35}} sperne coli tenuiore lyra. vaga cingitur astris luna, et in Oceanum rivi cecidere minores. Quae tibi sollicitus persolvit praemia morum urbis amor! quae tum patrumque equitumque notavi lumina et ignarae plebis lugere potentes!{{versus|IV.40}} non labente Numa timuit sic curia felix, Pompeio nec celsus eques nec femina Bruto. hoc illud: tristis invitum audire catenas; parcere verberibus nec qua iubet alta potestas ire, set armatas multum sibi demere vires{{versus|IV.45}} dignarique manus humilis et verba precantum; reddere iura foro nec proturbare curules, et ferrum mulcere toga. sic itur in alta pectora, sic mixto reverentia fidit amori. Ipsa etiam cunctos gravis inclementia fati{{versus|IV.50}} terruit et subiti praeceps iuvenile pericli, nil cunctante malo. non illud culpa senectae (quippe ea bis senis vixdum orsa excedere lustris), sed labor intendens animique in membra vigentis imperium vigilesque suo pro Caesare curae,{{versus|IV.55}} dulce opus. hinc fessos penitus subrepsit in artus insidiosa quies et pigra oblivio vitae. Tunc deus, Alpini qui iuxta culmina dorsi signat Apollineos sancto cognomine lucos, respicit heu tanti pridem securus alumni.{{versus|IV.60}} praegressusque moras: 'hinc mecum, Epidauria proles, hinc' ait 'i gaudens: datur (aggredienda facultas!) ingentem recreare virum. teneamus adorti (tendatis iam fila!) colos. ne fulminis atri sit metus: has ultro laudarit Iuppiter artes.{{versus|IV.65}} nam neque plebeiam aut dextro sine numine cretam servo animam. atque adeo breviter, dum tecta subimus, expediam. genus ipse suis permissaque retro nobilitas; nec origo latet, sed luce sequente vincitur et magno gaudet cessisse nepoti.{{versus|IV.70}} prima togae virtus illi quoque: clarus et ingens eloquio; mox innumeris exercita castris occiduas primasque domos et sole sub omni permeruit iurata manus, nec in otia pacis permissum laxare animos ferrumque recingi.{{versus|IV.75}} hunc Galatea vigens ausa est incessere bello (me quoque!) perque novem timuit Pamphylia messes Pannoniusque ferox arcuque horrenda fugaci Armenia et patiens Latii iam pontis Araxes. quid geminos fasces magnaeque iterata revolvam{{versus|IV.80}} iura Asiae? velit illa quidem ter habere quaterque hunc sibi, sed revocant fasti maiorque curulis nec permissa semel. Libyci quid mira tributi obsequia et missum media de pace triumphum laudem et opes tantas? nec qui mandaverat ausus{{versus|IV.85}} expectare fuit: gaudet Trasimennus et Alpes Cannensesque animae; primusque insigne tributum ipse palam laeta poscebat Regulus umbra. non vacat Arctoas acies Rhenumque rebellem captivaeque preces Veledae et, quae maxima nuper{{versus|IV.90}} gloria, depositam Dacis pereuntibus Vrbem pandere, cum tanti lectus rectoris habenas, Gallice, Fortuna non admirante subisti. hunc igitur, si digna loquor, rapiemus iniquo, nate, Iovi. rogat hoc Latiae pater inclitus urbis,{{versus|IV.95}} et meruit; neque enim frustra mihi nuper honora carmina patricio pueri sonuistis in ostro. si qua salutifero gemini Chironis in antro herba, tholo quodcumque tibi Troiana recondit Pergamus aut medicis felix Epidaurus harenis{{versus|IV.100}} educat, Idaea profert quam Creta sub umbra dictamni florentis opem, quoque anguis abundat spumatu: iungam ipse manus atque omne benigne virus, odoriferis Arabum quod doctus in arvis aut Amphrysiaco pastor de gramine carpsit.'{{versus|IV.105}} Dixerat. inveniunt positos iam segniter artus pugnantemque animam; ritu se cingit uterque Paeonio monstrantque simul parentque volentes, donec letiferas vario medicamine pestes et suspecta mali ruperunt nubila somni.{{versus|IV.110}} adiuvat ipse deos morboque valentior omni occupat auxilium. citius non arte refectus Telephus Haemonia, nec quae metuentis Atridae saeva Machaonio coierunt vulnera suco. Quis mihi tot coetus inter populique patrumque{{versus|IV.115}} sit curae votique locus? tamen ardua testor sidera teque, pater vatum Thymbraee, quis omni luce mihi, quis nocte timor, dum postibus haerens assiduus nunc aure vigil nunc lumine cuncta auguror; immensae veluti conexa carinae{{versus|IV.120}} cumba minor, cum saevit hiems, pro parte furentis parva receptat aquas et eodem volvitur austro. Nectite nunc laetae candentia fila, sorores, nectite! nemo modum transmissi computet aevi: hic vitae natalis erit. tu Troica dignus{{versus|IV.125}} saecula et Euboici transcendere pulveris annos Nestoreosque situs! qua nunc tibi pauper acerra digna litem? nec si vacuet Mevania valles, aut praestent niveos Clitumna novalia tauros, sufficiam. sed saepe deis hos inter honores{{versus|IV.130}} caespes et exiguo placuerunt farra salino. </poem> ==V. Balneum Claudii Etrusci== <poem> Non Helicona gravi pulsat chelys enthea plectro, nec lassata voco totiens mihi numina, Musas; et te, Phoebe, choris et te dimittimus, Euhan; tu quoque muta ferae, volucer Tegeaee, sonorae terga premas: alios poscunt mea carmina coetus.{{versus|V.5}} Naidas, undarum dominas, regemque corusci ignis adhuc fessum Siculaque incude rubentem elicuisse satis. paulum arma nocentia, Thebae, ponite: dilecto volo lascivire sodali. iunge, puer, cyathos et ne numerare labora{{versus|V.10}} cunctantemque incende chelyn; discede Laborque Curaque, dum nitidis canimus gemmantia saxis balnea dumque procax vittis hederisque, soluta fronde verecunda, Clio mea ludit Etrusco. ite, deae virides, liquidosque advertite vultus{{versus|V.15}} et vitreum teneris crinem redimite corymbis, veste nihil tectae, quales emergitis altis fontibus et visu Satyros torquetis amantes. non vos quae culpa decus infamastis aquarum, sollicitare iuvat; procul hinc et fonte doloso{{versus|V.20}} Salmacis et viduae Cebrenidos arida luctu flumina et Herculei praedatrix cedat alumni. vos mihi quae Latium septenaque culmina, Nymphae, incolitis Thybrimque novis attollitis undis, quas praeceps Anien atque exceptura natatus{{versus|V.25}} Virgo iuvat Marsasque nives et frigora ducens Marcia, praecelsis quarum vaga molibus unda crescit et innumero pendens transmittitur arcu: vestrum opus aggredimur, vestra est quam carmine molli pando domus. non umquam aliis habitastis in antris{{versus|V.30}} ditius. ipsa manus tenuit Cytherea mariti monstravitque artes; neu vilis flamma caminos ureret, ipsa faces volucrum succendit amorum. non huc admissae Thasos aut undosa Carystos; maeret onyx longe, queriturque exclusus ophites:{{versus|V.35}} sola nitet flavis Nomadum decisa metallis purpura, sola cavo Phrygiae quam Synnados antro ipse cruentavit maculis lucentibus Attis quaeque Tyri niveas secat et Sidonia rupes. vix locus Eurotae, viridis cum regula longo{{versus|V.40}} Synnada distinctu variat. non limina cessant, effulgent camerae, vario fastigia vitro in species animoque nitent. stupet ipse beatas circumplexus opes et parcius imperat ignis. multus ubique dies, radiis ubi culmina totis{{versus|V.45}} perforat atque alio sol improbus uritur aestu. nil ibi plebeium; nusquam Temesaea notabis aera, sed argento felix propellitur unda argentoque cadit, labrisque nitentibus instat delicias mirata suas et abire recusat.{{versus|V.50}} Extra autem niveo qui margine caerulus amnis vivit et in summum fundo patet omnis ab imo cui non ire lacu pigrosque exsolvere amictus suadeat? hoc mallet nasci Cytherea profundo, hic te perspicuum melius, Narcisse, videres,{{versus|V.55}} hic velox Hecate velit et deprensa lavari. Quid nunc strata solo referam tabulata crepantis auditura pilas, ubi languidus ignis inerrat aedibus et tenuem volvunt hypocausta vaporem? nec si Baianis veniat novus hospes ab oris,{{versus|V.60}} talia despiciet (fas sit componere magnis parva), Neronea nec qui modo lotus in unda, hic iterum sudare neget. macte, oro, nitenti ingenio curaque puer! tecum ista senescant, et tua iam melius discat fortuna renasci! </poem> ==VI. Kalendae Decembres== <poem> Et Phoebus pater et severa Pallas et Musae procul ite feriatae: Iani vos revocabimus kalendis. Saturnus mihi compede exsoluta et multo gravidus mero December{{versus|VI.5}} et ridens Iocus et Sales protervi adsint, dum refero diem beatum laeti Caesaris ebriamque ~parcen~. Vix aurora novos movebat ortus, iam bellaria linea pluebant:{{versus|VI.10}} hunc rorem veniens profudit eurus. quicquid nobile Ponticis nucetis, fecundis cadit aut iugis Idymes; quod ramis pia germinat Damascos, et quod percoquit ~aebosia~ Caunos,{{versus|VI.15}} largis gratuitum cadit rapinis; molles gaioli lucuntulique et massis Amerina non perustis et mustaceus et latente palma praegnantes caryotides cadebant.{{versus|VI.20}} non tantis Hyas inserena nimbis terras obruit aut soluta Plias, qualis per cuneos hiems Latinos plebem grandine contudit serena. ducat nubila Iuppiter per orbem{{versus|VI.25}} et latis pluvias minetur agris, dum nostri Iovis hi ferantur imbres. Ecce autem caveas subit per omnis insignis specie decora cultu plebes altera, non minor sedente.{{versus|VI.30}} hi panaria candidasque mappas subvectant epulasque lautiores; illi marcida vina largiuntur: Idaeos totidem putes ministros. Orbem, qua melior severiorque est,{{versus|VI.35}} et gentes alis insemel togatas; et cum tot populos, beate, pascas, hunc Annona diem superba nescit. i nunc saecula compara, Vetustas, antiqui Iovis aureumque tempus:{{versus|VI.40}} non sic libera vina tunc fluebant nec tardum seges occupabat annum. una vescitur omnis ordo mensa, parvi, femina, plebs, eques, senatus: libertas reverentiam remisit.{{versus|VI.45}} et tu quin etiam (quis hoc vocari, quis promittere possit hoc deorum?) nobiscum socias dapes inisti. iam se, quisquis is est, inops beatus convivam ducis esse gloriatur.{{versus|VI.50}} Hos inter fremitus novosque luxus spectandi levis effugit voluptas: stat sexus rudis, insciusque ferri ut pugnas capit improbus viriles! credas ad Tanain ferumque Phasim{{versus|VI.55}} Thermodontiacas calere turmas. hic audax subit ordo pumilorum, quos natura brevis statim peracta nodosum semel in globum ligavit. edunt vulnera conseruntque dextras{{versus|VI.60}} et mortem sibi (qua manu!) minantur. ridet Mars pater et cruenta Virtus, casuraeque vagis grues rapinis mirantur pugiles ferociores. Iam noctis propioribus sub umbris{{versus|VI.65}} dives sparsio quos agit tumultus! hic intrant faciles emi puellae, hic agnoscitur omne quod theatris aut forma placet aut probatur arte. hoc plaudunt grege Lydiae tumentes,{{versus|VI.70}} illic cymbala tinnulaeque Gades, illic agmina confremunt Syrorum, hic plebs scenica quique comminutis permutant vitreis gregale sulpur. Inter quae subito cadunt volatu{{versus|VI.75}} immensae volucrum per astra nubes, quas Nilus sacer horridusque Phasis, quas udo Numidae legunt sub austro. desunt qui rapiant, sinusque pleni gaudent dum nova lucra comparantur.{{versus|VI.80}} tollunt innumeras ad astra voces Saturnalia principis sonantes, et dulci dominum favore clamant: hoc solum vetuit licere Caesar. Vixdum caerula nox subibat orbem,{{versus|VI.85}} descendit media nitens harena densas flammeus orbis inter umbras vincens Gnosiacae facem coronae. conlucet polus ignibus nihilque obscurae patitur licere nocti.{{versus|VI.90}} fugit pigra Quies, inersque Somnus haec cernens alias abit in urbes. Quis spectacula, quis iocos licentes, quis convivia, quis dapes inemptas, largi flumina quis canat Lyaei?{{versus|VI.95}} iam iam deficio tuoque Baccho in serum trahor ebrius soporem. Quos ibit procul hic dies per annos! quam nullo sacer exolescet aevo! dum montes Latii paterque Thybris,{{versus|VI.100}} dum stabit tua Roma dumque terris quod reddis Capitolium manebit. </poem> {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen= Silvae/II }} oxdbapeybgpni5u229p0vk7mm7y7gaf 0 37443 266225 235246 2026-05-15T15:25:59Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Silvae/II]] ad [[Silvae/Liber II]] 235246 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Silvae |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus=Liber II }} <div class="verse"> {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen= Silvae/I |Post=Liber III |PostNomen= Silvae/III }} ===Statius Meliori suo salutem=== Et familiaritas nostra qua gaudeo, Melior, vir optime nec minus in iudicio litterarum quam in omni vitae colore tersissime, et ipsa opusculorum quae tibi trado condicio sic posita est ut totus hic ad te liber meus etiam sine epistola spectet. primum enim habet Glauciam nostrum, cuius gratissima infantia, et qualem plerumque infelices sortiuntur--apud te complexus amabam--iam non tibi. huius amissi recens vulnus, ut scis, epicedio prosecutus sum adeo festinanter ut excusandam habuerim affectibus tuis celeritatem. nec nunc eam apud te iacto qui nosti, sed et ceteris indico, ne quis asperiore lima carmen examinet et a confuso scriptum et dolenti datum, cum paene supervacua sint tarda solacia. Polli mei villa Surrentina quae sequitur debuit a me vel in honorem eloquentiae eius diligentius dici, sed amicus ignovit. in arborem certe tuam Melior, et psittacum scis a me leves libellos quasi epigrammatis loco scriptos. eandem exigebat stili facilitatem leo mansuetus, quem in amphitheatro prostratum frigidum erat sacratissimo Imperatori, ni statim traderem. ad Vrsum quoque nostrum, iuvenem candidissimum et sine iactura desidiae doctissimum, scriptam de amisso puero consolationem super ea quae ipsi debeo huic libro libenter inserui, quia honorem eius tibi laturus accepto est. cludit volumen genethliacon Lucani, quod Polla Argentaria, rarissima uxorum, cum hunc diem forte consuleremus, imputari sibi voluit. ego non potui maiorem tanti auctoris habere reverentiam quam quod laudes eius dicturus hexametros meos timui. Haec qualiacumque sunt, Melior carissime, si tibi non displicuerint, a te publicum accipiant; si minus, ad me revertantur. </poem> ==I. Glaucias Atedii Melioris delicatus== <poem> Quod tibi praerepti, Melior, solamen alumni improbus ante rogos et adhuc vivente favilla ordiar? abruptis etiam nunc flebile venis vulnus hiat, magnaeque patet via lubrica plagae, cum iam egomet cantus et verba medentia saevus{{versus|I.5}} consero, tu planctus lamentaque fortia mavis odistique chelyn surdaque averteris aure. intempesta cano: citius me tigris abactis fetibus orbatique velint audire leones. nec si tergeminum Sicula de virgine carmen{{versus|I.10}} affluat aut silvis chelys intellecta ferisque, mulceat insanos gemitus. stat pectore demens luctus et admoto latrant praecordia tactu. Nemo vetat: satiare malis aegrumque dolorem libertate doma. iam flendi expleta voluptas,{{versus|I.15}} iamque preces fessus non indignaris amicas? iamne canam? lacrimis en et mea carmine in ipso ora natant tristesque cadunt in verba liturae. ipse etenim tecum nigrae sollemnia pompae spectatumque Vrbi scelus et puerile feretrum{{versus|I.20}} produxi; saevos damnati turis acervos plorantemque animam supra sua funera vidi; teque patrum gemitus superantem et brachia matrum complexumque rogos ignemque haurire parantem vix tenui similis comes offendique tenendo.{{versus|I.25}} et nunc heu vittis et frontis honore soluto infaustus vates versa mea pectora tecum plango lyra: ~et diu~ comitem sociumque doloris, si merui luctusque tui consortia sensi, iam lenis patiare precor: me fulmine in ipso{{versus|I.30}} audivere patres; ego iuxta busta profusis matribus atque piis cecini solatia natis, et mihi, cum proprios gemerem defectus ad ignes (quem, Natura!) patrem. nec te lugere severus arceo, sed confer gemitus pariterque fleamus.{{versus|I.35}} Iamdudum dignos aditus laudumque tuarum, o merito dilecte puer, primordia quaerens distrahor. hinc anni stantes in limine vitae, hinc me forma rapit, rapit inde modestia praecox et pudor et tenero probitas maturior aevo.{{versus|I.40}} o ubi purpureo suffusus sanguine candor sidereique orbes radiataque lumina caelo et castigatae collecta modestia frontis ingenuique super crines mollisque decorae margo comae? blandis ubinam ora arguta querelis{{versus|I.45}} osculaque impliciti vernos redolentia flores, et mixtae risu lacrimae penitusque loquentis Hyblaeis vox mixta favis? cui sibila serpens poneret et saevae vellent servire novercae. nil veris adfingo bonis. heu lactea colla,{{versus|I.50}} brachiaque et numquam domini sine pondere cervix! o ubi venturae spes non longinqua iuventae, atque genis optatus honos iurataque multum barba tibi? cuncta in cineres gravis intulit hora hostilisque dies: nobis meminisse relictum.{{versus|I.55}} quis tua colloquiis hilaris mulcebit amatis pectora, quis curas mentisque arcana remittet? accensum quis bile fera famulisque tumentem leniet ardentique in se deflectet ab ira? inceptas quis ab ore dapes libataque vina{{versus|I.60}} auferet et dulci turbabit cuncta rapina? quis matutinos abrumpet murmure somnos impositus stratis, abitusque morabitur artis nexibus, atque ipso revocabit ad oscula poste? obvius intranti rursus quis in ora manusque{{versus|I.65}} prosiliet brevibusque umeros circumdabit ulnis? muta domus, fateor, desolatique penates, et situs in thalamis et maesta silentia mensis! Quid mirum, tanto si te pius altor honorat funere? tu domino requies portusque senectae,{{versus|I.70}} tu modo deliciae, dulces modo pectore curae. non te barbaricae versabat turbo catastae, nec mixtus Phariis venalis mercibus infans compositosque sales meditataque verba locutus quaesisti lascivus erum tardeque parasti.{{versus|I.75}} hic domus, hinc ortus, dominique penatibus olim carus uterque parens atque in tua gaudia liber, ne quererere genus. raptum sed protinus alvo sustulit exsultans ac prima lucida voce astra salutantem dominus sibi mente dicavit,{{versus|I.80}} amplexusque sinu tulit et genuisse putavit. fas mihi sanctorum venia dixisse parentum, tuque oro, Natura, sinas, cui prima per orbem iura animis sancire datum: non omnia sanguis proximus aut serie generis demissa propago{{versus|I.85}} alligat; interius nova saepe adscitaque serpunt pignora conexis. natos genuisse necesse est, elegisse iuvat. tenero sic blandus Achilli semifer Haemonium vincebat Pelea Chiron. nec senior Peleus natum comitatus in arma{{versus|I.90}} Troica, sed claro Phoenix haerebat alumno. optabat longe reditus Pallantis ovantis Evander, fidus pugnas spectabat Acoetes. cumque procul nitidis genitor cessaret ab astris, fluctivagus volucrem comebat Persea Dictys.{{versus|I.95}} quid referam altricum victas pietate parentes? quid te post cineres deceptaque funera matris tutius Inoo reptantem pectore, Bacche? iam secura patris Tuscis regnabat in undis Ilia, portantem lassabat Romulus Accam.{{versus|I.100}} vidi ego transertos alieno in robore ramos altius ire suis. et te iam fecerat illi mens animusque patrem, necdum moresve decorve: tu tamen et vinctas etiam nunc murmure voces vagitumque rudem fletusque infantis amabas.{{versus|I.105}} Ille, velut primos exspiraturus ad austros mollibus in pratis alte flos improbus exstat, sic tener ante diem vultu gressuque superbo vicerat aequales multumque reliquerat annos. sive catenatis curvatus membra palaestris{{versus|I.110}} staret, Amyclaea conceptum matre putares; Oebaliden illo praeceps mutaret Apollo, Alcides pensaret Hylan: seu gratus amictu Attica facundi decurreret orsa Menandri, laudaret gavisa sonum crinemque decorum{{versus|I.115}} fregisset rosea lasciva Thalia corona; Maeonium sive ille senem Troiaeque labores diceret aut casus tarde remeantis Vlixis, ipse pater sensus, ipsi stupuere magistri. Scilicet infausta Lachesis cunabula dextra{{versus|I.120}} attigit, et gremio puerum complexa fovebat Invidia: illa genas et adultum comere crinem, et monstrare artes et verba infigere, quae nunc plangimus. Herculeos annis aequare labores coeperat adsurgens, sed adhuc infantia iuxta;{{versus|I.125}} iam tamen et validi gressus mensuraque maior cultibus et visae puero decrescere vestes, cum tibi quas vestes, quae non gestamina mitis festinabat erus? brevibus constringere laenis pectora et angusta telas artare lacerna;{{versus|I.130}} enormes non ille sinus, sed semper ad annos texta legens modo puniceo velabat amictu, nunc herbas imitante sinu, nunc dulce rubenti murice, nunc vivis digitos incendere gemmis gaudebat; non turba comes, non munera cessant:{{versus|I.135}} sola verecundo deerat praetexta decori. Haec fortuna domus. subitas inimica levavit Parca manus. quo, diva, feros gravis exseris ungues? non te forma movet, non te lacrimabilis aetas? hunc nec saeva viro potuisset carpere Procne,{{versus|I.140}} nec fera crudeles Colchis durasset in iras, editus Aeolia nec si foret iste Creusa; torvus ab hoc Athamas insanos flecteret arcus; hunc quamquam Hectoreos cineres Troiamque perosus turribus e Phrygiis flesset missurus Vlixes.{{versus|I.145}} Septima lux, et iam frigentia lumina torpent, iam complexa manu crinem tenet infera Iuno. ille tamen Parcis fragiles urgentibus annos te vultu moriente videt linguaque cadente murmurat; in te omnes vacui iam pectoris efflat{{versus|I.150}} reliquias, solum meminit solumque vocantem exaudit, tibique ora movet, tibi verba relinquit, et prohibet gemitus consolaturque dolentem. gratum est, Fata, tamen quod non mors lenta iacentis exedit puerile decus, manesque subivit{{versus|I.155}} integer et nullo temeratus corpora damno, qualis erat. Quid ego exsequias et prodiga flammis dona loquor maestoque ardentia funera luxu? quod tibi purpureo tristis rogus aggere crevit, quod Cilicum flores, quod munera graminis Indi,{{versus|I.160}} quodque Arabes Phariique Palaestinique liquores arsuram lavere comam? cupit omnia ferre prodigus et totos Melior succendere census, desertas exosus opes; sed non capit ignis invidus, atque artae desunt in munera flammae.{{versus|I.165}} Horror habet sensus. qualem te funere summo atque rogum iuxta, Melior placidissime quondam, extimui! tune ille hilaris comisque videri? unde animi saevaeque manus et barbarus horror, dum modo fusus humi lucem aversaris iniquam,{{versus|I.170}} nunc torvus pariter vestes et pectora rumpis dilectosque premis visus et frigida lambis oscula? erant illic genitor materque iacentis maesta, sed attoniti te spectavere parentes. quid mirum? plebs cuncta nefas et praevia flerunt{{versus|I.175}} agmina, Flaminio quae limite Molvius agger transvehit, immeritus flammis dum tristibus infans traditur et gemitum formaque aevoque meretur: talis in Isthmiacos prolatus ab aequore portus naufragus imposita iacuit sub matre Palaemon;{{versus|I.180}} sic et in anguiferae ludentem gramine Lernae rescissum squamis avidus bibit anguis Ophelten. Pone metus letique minas desiste vereri: illum nec terno latrabit Cerberus ore, nulla soror flammis, nulla adsurgentibus hydris{{versus|I.185}} terrebit; quin ipse avidae trux navita cumbae interius steriles ripas et adusta subibit litora, ne puero dura ascendisse facultas. Quid mihi gaudenti proles Cyllenia virga nuntiat? estne aliquid tam saevo in tempore laetum?{{versus|I.190}} noverat effigies generosique ardua Blaesi ora puer, dum saepe domi nova serta ligantem te videt et similes tergentem pectore ceras. hunc ubi Lethaei lustrantem gurgitis oras Ausonios inter proceres seriemque Quirini{{versus|I.195}} adgnovit, timide primum vestigia iungit accessu tacito summosque lacessit amictus, inde magis sequitur; neque enim magis ille trahentem spernit et ignota credit de stirpe nepotum. mox ubi delicias et rari pignus amici{{versus|I.200}} sensit et amissi puerum solacia Blaesi, tollit humo magnaque ligat cervice diuque ipse manu gaudens vehit et, quae munera mollis Elysii, steriles ramos mutasque volucres porgit et optunso pallentes germine flores.{{versus|I.205}} nec prohibet meminisse tui, sed pectora blandus miscet et alternum pueri partitur amorem. Hic finis rapto. quin tu iam vulnera sedas et tollis mersum luctu caput? omnia functa aut moritura vides: obeunt noctesque diesque{{versus|I.210}} astraque, nec solidis prodest sua machina terris. nam populus mortale genus, plebisque caducae quis fleat interitus? hos bella, hos aequora poscunt; his amor exitio, furor his et saeva cupido, ut sileam morbos; hos ora rigentia Brumae,{{versus|I.215}} illos implacido letalis Sirius igni, hos manet imbrifero pallens Autumnus hiatu. quicquid init ortus, finem timet. ibimus omnes, ibimus: immensis urnam quatit Aeacus umbris. Ast hic quem gemimus, felix hominesque deosque{{versus|I.220}} et dubios casus et caecae lubrica vitae effugit, immunis fatis. non ille rogavit, non timuit meruitve mori: nos anxia plebes, nos miseri; quibus unde dies suprema, quis aevi exitus incertum, quibus instet fulmen ab astris,{{versus|I.225}} quae nubes fatale sonet. nil flecteris istis? sed flectere libens. ades huc emissus ab atro limine, cui soli cuncta impetrare facultas, Glaucia! (insontes animas nec portitor arcet, nec durae comes ille ferae) tu pectora mulce,{{versus|I.230}} tu prohibe manare genas noctesque beatas dulcibus alloquiis et vivis vultibus imple et periisse nega, desolatamque sororem, qui potes, et miseros perge insinuare parentes. </poem> ==II. Villa Surrentina Pollii Felicis== <poem> Est inter notos Sirenum nomine muros saxaque Tyrrhenae templis onerata Minervae celsa Dicarchei speculatrix villa profundi, qua Bromio dilectus ager, collesque per altos uritur et prelis non invidet uva Falernis.{{versus|II.5}} huc me post patrii laetum quinquennia lustri, cum stadio iam pigra quies canusque sederet pulvis, ad Ambracias conversa gymnade frondes, trans gentile fretum placidi facundia Polli detulit et nitidae iuvenilis gratia Pollae,{{versus|II.10}} flectere iam cupidum gressus qua limite noto Appia longarum teritur regina viarum. Sed iuvere morae. placido lunata recessu hinc atque hinc curvas perrumpunt aequora rupes. dat natura locum montique intervenit unum{{versus|II.15}} litus et in terras scopulis pendentibus exit. gratia prima loci, gemina testudine fumant balnea, et e terris occurrit dulcis amaro nympha mari. levis hic Phorci chorus udaque crines Cymodoce viridisque cupit Galatea lavari.{{versus|II.20}} ante domum tumidae moderator caerulus undae excubat, innocui custos laris; huius amico spumant templa salo. felicia rura tuetur Alcides; gaudet gemino sub numine portus: hic servat terras, hic saevis fluctibus obstat.{{versus|II.25}} mira quies pelagi: ponunt hic lassa furorem aequora et insani spirant clementius austri; hic praeceps minus audet hiems, nulloque tumultu stagna modesta iacent dominique imitantia mores. inde per obliquas erepit porticus arces,{{versus|II.30}} urbis opus, longoque domat saxa aspera dorso. qua prius obscuro permixti pulvere soles et feritas inamoena viae, nunc ire voluptas: qualis, si subeas Ephyres Baccheidos altum culmen, ab Inoo fert semita tecta Lyaeo.{{versus|II.35}} Non, mihi si cunctos Helicon indulgeat amnes et superet Piplea sitim largeque volantis ungula sedet equi reseretque arcana pudicos Phemonoe fontes vel quos meus auspice Phoebo altius immersa turbavit Pollius urna,{{versus|II.40}} innumeras valeam species cultusque locorum Pieriis aequare modis. vix ordine longo suffecere oculi, vix, dum per singula ducor, suffecere gradus. quae rerum turba! locine ingenium an domini mirer prius? haec domus ortus{{versus|II.45}} aspicit et Phoebi tenerum iubar; illa cadentem detinet exactamque negat dimittere lucem, cum iam fessa dies et in aequora montis opaci umbra cadit vitreoque natant praetoria ponto. haec pelagi clamore fremunt, haec tecta sonoros{{versus|II.50}} ignorant fluctus terraeque silentia malunt. his favit natura locis, hic victa colenti cessit et ignotos docilis mansuevit in usus. mons erat hic ubi plana vides; et lustra fuerunt, quae nunc tecta subis; ubi nunc nemora ardua cernis,{{versus|II.55}} hic nec terra fuit: domuit possessor, et illum formantem rupes expugnantemque secuta gaudet humus. nunc cerne iugum discentia saxa intrantesque domos iussumque recedere montem. iam Methymnaei vatis manus et chelys una{{versus|II.60}} Thebais et Getici cedat tibi gloria plectri: et tu saxa moves, et te nemora alta sequuntur. Quid referam veteres ceraeque aerisque figuras? si quid Apellei gaudent animasse colores, si quid adhuc vacua tamen admirabile Pisa{{versus|II.65}} Phidiacae rasere manus, quod ab arte Myronis aut Polycleteo iussum est quod vivere caelo, aeraque ab Isthmiacis auro potiora favillis, ora ducum ac vatum sapientumque ora priorum, quos tibi cura sequi, quos toto pectore sentis{{versus|II.70}} expers curarum atque animum virtute quieta compositus semperque tuus. Quid mille revolvam culmina visendique vices? sua cuique voluptas atque omni proprium thalamo mare, transque iacentem Nerea diversis servit sua terra fenestris:{{versus|II.75}} haec videt Inarimen, illinc Prochyta aspera paret; armiger hac magni patet Hectoris, inde malignum aera respirat pelago circumflua Nesis; inde vagis omen felix Euploea carinis, quaeque ferit curvos exerta Megalia fluctus;{{versus|II.80}} angitur et domino contra recubante proculque Surrentina tuus spectat praetoria Limon. una tamen cunctis procul eminet una diaetis, quae tibi Parthenopen derecto limite ponti ingerit: hic Grais penitus delecta metallis{{versus|II.85}} saxa; quot Eoae respergit vena Syenes, Synnade quot maesta Phrygiae fodere secures per Cybeles lugentis agros, ubi marmore picto candida purpureo distinguitur area gyro; hic et Amyclaei caesum de monte Lycurgi{{versus|II.90}} quod viret et molles imitatur rupibus herbas; hic Nomadum lucent flaventia saxa Thasosque et Chios et gaudens fluctus spectare Carystos: omnia Chalcidicas turres obversa salutant. macte animo quod Graia probas, quod Graia frequentas{{versus|II.95}} arva, nec invideant quae te genuere Dicarchi moenia: nos docto melius potiemur alumno. Quid nunc ruris opes pontoque novalia dicam iniecta et madidas Baccheo nectare rupes? saepe per autumnum iam pubescente Lyaeo{{versus|II.100}} conscendit scopulos noctisque occulta sub umbra palmite maturo rorantia lumina tersit Nereis et dulces rapuit de collibus uvas. saepe et vicino sparsa est vindemia fluctu, et Satyri cecidere vadis, nudamque per undas{{versus|II.105}} Dorida montani cupierunt prendere Panes. Sis felix, tellus, dominis ambobus in annos Mygdonii Pyliique senis nec nobile mutes servitium, nec te cultu Tirynthia vincat aula Dicarcheique sinus, nec saepius isti{{versus|II.110}} blanda Therapnaei placent vineta Galesi. hic ubi Pierias exercet Pollius artes, seu volvit monitus quos dat Gargettius auctor, seu nostram quatit ille chelyn, seu dissona nectit carmina, sive minax ultorem stringit iambon:{{versus|II.115}} hinc levis e scopulis meliora ad carmina Siren advolat, hinc motis audit Tritonia cristis. tunc rapidi ponunt flatus, maria ipsa vetantur obstrepere, emergunt pelago doctamque trahuntur ad chelyn et blandi scopulis delphines aderrant.{{versus|II.120}} Vive, Midae gazis et Lydo ditior auro, Troica et Euphratae supra diademata felix, quem non ambigui fasces, non mobile vulgus, non leges, non castra terent; qui pectore magno spemque metumque domas voto sublimior omni,{{versus|II.125}} exemptus fatis indignantemque refellens Fortunam; dubio quem non in turbine rerum deprendet suprema dies, sed abire paratum ac plenum vita. nos, vilis turba, caducis deservire bonis semperque optare parati,{{versus|II.130}} spargimur in casus: celsa tu mentis ab arce despicis errantes humanaque gaudia rides. tempus erat cum te geminae suffragia terrae diriperent, celsusque duas veherere per urbes, inde Dicarcheis multum venerande colonis{{versus|II.135}} hinc adscite meis, pariterque his largus et illis ac iuvenile calens plectrique errore superbus. at nunc discussa rerum caligine verum aspicis. illo alii rursus iactantur in alto, et tua securos portus placidamque quietem{{versus|II.140}} intravit non quassa ratis. sic perge, nec umquam emeritam in nostras puppem demitte procellas. vivite securi, quorum de pectore mixtae in longum coiere faces, sanctusque pudicae servat amicitiae leges amor. ite per annos{{versus|II.145}} saeculaque et priscae titulos praecedite famae. tuque, nurus inter longe pulcherrima, cuius non frontem vertere minae, sed candida semper gaudia et in vultu curarum ignara voluptas; non tibi sepositas infelix strangulat arca{{versus|II.150}} divitias avidive animum dispendia torquent foenoris: expositi census et docta fruendi temperies. non ulla deo meliore cohaerent pectora, non alias decuit concordia mentes. </poem> ==III. Arbor Atedii Melioris== <poem> Stat, quae perspicuas nitidi Melioris opacet arbor aquas complexa lacus; quae robore ab imo incurvata vadis redit inde cacumine recto ardua, ceu mediis iterum nascatur ab undis atque habitet vitreum tacitis radicibus amnem.{{versus|III.5}} quid Phoebum tam parva rogem? vos dicite causas, Naides, et faciles, satis est, date carmina Fauni. Nympharum tenerae fugiebant Pana catervae; ille quidem it, cunctas tamquam velit, et tamen unam in Pholoen. silvis haec fluminibusque sequentis{{versus|III.10}} nunc hirtos gressus, nunc improba cornua vitat. iamque et belligerum Iani nemus atraque Caci rura Quirinalesque fuga suspensa per agros Caelica tesca subit; ibi demum victa labore, fessa metu, qua nunc placidi Melioris aperti{{versus|III.15}} stant sine fraude lares, flavos collegit amictus artius et niveae posuit se margine ripae. insequitur velox pecorum deus et sua credit conubia; ardenti iamiam suspiria librat pectore, iam praedae levis imminet. ecce citatos{{versus|III.20}} advertit Diana gradus, dum per iuga septem errat Aventinaeque legit vestigia cervae. paenituit vidisse deam, conversaque fidas ad comites: 'numquamne avidis arcebo rapinis hoc petulans foedumque pecus, semperque pudici{{versus|III.25}} decrescet mihi turba chori?' sic deinde locuta depromit pharetra telum breve, quod neque flexis cornibus aut solito torquet stridore, sed una emisit contenta manu laevamque soporae Naidos aversa fertur tetigisse sagitta.{{versus|III.30}} illa diem pariter surgens hostemque protervum vidit et in fontem, niveos ne panderet artus, sic tota cum veste ruit, stagnisque sub altis Pana sequi credens ima latus implicat alga. quid faceret subito deceptus praedo? nec altis{{versus|III.35}} credere corpus aquis hirtae sibi conscius audet pellis, et a tenero nandi rudis. omnia questus immitem Bromium, stagna invida et invida tela, primaevam visu platanum, cui longa propago innumeraeque manus et iturus in aethera vertex,{{versus|III.40}} deposuit iuxta vivamque adgessit harenam optatisque aspergit aquis et talia mandat: 'vive diu nostri pignus memorabile voti, arbor, et haec durae latebrosa cubilia nymphae tu saltem declinis ama, preme frondibus undam.{{versus|III.45}} illa quidem meruit, sed ne, precor, igne superno aestuet aut dura feriatur grandine; tantum spargere tu laticem et foliis turbare memento. tunc ego teque diu recolam dominamque benignae sedis et inlaesa tutabor utramque senecta,{{versus|III.50}} ut Iovis, ut Phoebi frondes, ut discolor umbra populus et nostrae stupeant tua germina pinus.' sic ait. illa dei veteres animata calores uberibus stagnis obliquo pendula trunco incubat atque umbris scrutatur amantibus undas.{{versus|III.55}} sperat et amplexus, sed aquarum spiritus arcet nec patitur tactus. tandem eluctata sub auras libratur fundo rursusque enode cacumen ingeniosa levat, veluti descendat in imos stirpe lacus alia. iam nec Phoebeia Nais{{versus|III.60}} odit et exclusos invitat gurgite ramos. Haec tibi parva quidem genitali luce paramus dona, sed ingenti forsan victura sub aevo. tu cuius placido posuere in pectore sedem blandus honos hilarisque tamen cum pondere virtus,{{versus|III.65}} cui nec pigra quies nec iniqua potentia nec spes improba, sed medius per honesta et dulcia limes, incorrupte fidem nullosque experte tumultus et secrete, palam quod digeris ordine vitam, idem auri facilis contemptor et optimus idem{{versus|III.70}} comere divitias opibusque immittere lucem; hac longum florens animi morumque iuventa Iliacos aequare senes, et vincere persta quos pater Elysio, genetrix quos detulit annos: hoc illi duras exoravere sorores,{{versus|III.75}} hoc, quae te sub teste situm fugitura tacentem ardua magnamimi revirescet gloria Blaesi. </poem> ==IV. Psittacus eiusdem== <poem> Psittace dux volucrum, domini facunda voluptas, humanae sollers imitator, psittace, linguae, quis tua tam subito praeclusit murmura fato? hesternas, miserande, dapes moriturus inisti nobiscum, et gratae carpentem munera mensae{{versus|IV.5}} errantemque toris mediae plus tempore noctis vidimus. adfatus etiam meditataque verba reddideras. at nunc aeterna silentia Lethes ille canorus habes. cedat Phaethontia vulgi fabula: non soli celebrant sua funera cygni.{{versus|IV.10}} At tibi quanta domus rutila testudine fulgens, conexusque ebori virgarum argenteus ordo, argutumque tuo stridentia limina cornu et querulae iam sponte fores! vacat ille beatus carcer, et augusti nusquam convicia tecti.{{versus|IV.15}} Huc doctae stipentur aves quis nobile fandi ius natura dedit: plangat Phoebeius ales, auditasque memor penitus demittere voces sturnus, et Aonio versae certamine picae, quique refert iungens iterata vocabula perdix,{{versus|IV.20}} et quae Bistonio queritur soror orba cubili: ferte simul gemitus cognataque ducite flammis funera, et hoc cunctae miserandum addiscite carmen: 'occidit aeriae celeberrima gloria gentis psittacus, ille plagae viridis regnator Eoae;{{versus|IV.25}} quem non gemmata volucris Iunonia cauda vinceret aspectu, gelidi non Phasidis ales, nec quas umenti Numidae rapuere sub austro; ille salutator regum nomenque locutus Caesareum et queruli quondam vice functus amici,{{versus|IV.30}} nunc conviva levis monstrataque reddere verba tam facilis, quo tu, Melior dilecte, recluso numquam solus eras. at non inglorius umbris mittitur: Assyrio cineres adolentur amomo et tenues Arabum respirant gramine plumae{{versus|IV.35}} Sicaniisque crocis; senio nec fessus inerti scandet odoratos phoenix felicior ignes.' </poem> ==V. Leo mansuetus== <poem> Quid tibi monstrata mansuescere profuit ira? quid scelus humanasque animo dediscere caedes imperiumque pati et domino parere minori? quid, quod abire domo rursusque in claustra reverti suetus et a capta iam sponte recedere praeda{{versus|V.5}} insertasque manus laxo dimittere morsu? occidis, altarum vastator docte ferarum, non grege Massylo curvaque indagine clausus, non formidato supra venabula saltu incitus aut caeco foveae deceptus hiatu,{{versus|V.10}} sed victus fugiente fera. stat cardine aperto infelix cavea, et clausas circum undique portas hoc licuisse nefas placidi tumuere leones. tum cunctis cecidere iubae, puduitque relatum aspicere, et totas duxere in lumina frontes.{{versus|V.15}} at non te primo fusum novus obruit ictu ille pudor: mansere animi, virtusque cadenti a media iam morte redit, nec protinus omnes terga dedere minae. sicut sibi conscius alti vulneris adversum moriens it miles in hostem{{versus|V.20}} attollitque manum et ferro labente minatur, sic piger ille gradu solitoque exutus honore firmat hians oculos animamque hostemque requirit. magna tamen subiti tecum solacia leti, victe, feres, quod te maesti populusque patresque,{{versus|V.25}} ceu notus caderes tristi gladiator harena, ingemuere mori; magni quod Caesaris ora inter tot Scythicas Libycasque, e litore Rheni et Pharia de gente feras, quas perdere vile est, unius amissi tetigit iactura leonis. </poem> ==VI. Consolatio ad Flavium Ursum de amissione pueri delicati== <poem> Saeve nimis, lacrimis quisquis discrimina ponis lugendique modos. miserum est primaeva parenti pignera surgentesque (nefas!) accendere natos; durum et deserti praerepta coniuge partem conclamare tori, maesta et lamenta sororum{{versus|VI.5}} et fratrum gemitus; alte haec tamen at procul intrat altius in sensus, maioraque vulnera vincit plaga minor. famulum (quia rerum nomina caeca sic miscet Fortuna manu nec pectora novit), sed famulum gemis, Vrse, pium, sed amore fideque{{versus|VI.10}} has meritum lacrimas, cui maior stemmate iuncto libertas ex mente fuit. ne comprime fletus, ne pudeat; rumpat frenos dolor iste diesque, si tam dura placent, hominem gemis (heu mihi! subdo ipse faces), hominem, Vrse, tuum, cui dulce volenti{{versus|VI.15}} servitium, cui triste nihil, qui sponte sibique imperiosus erat. quisnam haec in funera missos castiget luctus? gemit inter bella peremptum Parthus equum, fidosque canes flevere Molossi, et volucres habuere rogum cervusque Maronem.{{versus|VI.20}} quid, si nec famulus? vidi ipse habitusque notavi te tantum cupientis erum, sed maior in ore spiritus et tenero manifesti in sanguine mores. optarent multum Graiae cuperentque Latinae sic peperisse nurus. non talem Cressa superbum{{versus|VI.25}} callida sollicito revocavit Thesea filo, nec Paris Oebalios talis visurus amores rusticus invitas deiecit in aequora pinus. non fallo aut cantus assueta licentia ducit: vidi et adhuc video, qualem nec bella caventem{{versus|VI.30}} litore virgineo Thetis occultavit Achillen, nec circum saevi fugientem moenia Phoebi Troilon Haemoniae deprendit lancea dextrae. qualis eras! procul en cunctis puerisque virisque pulchrior et tantum domino minor! illius unus{{versus|VI.35}} ante decor, quantum praecedit clara minores luna faces quantumque alios premit Hesperos ignes. non tibi femineum vultu decus oraque supra mollis honos, qualis dubiae post crimina formae de sexu transire iubent: torva atque virilis{{versus|VI.40}} gratia; nec petulans acies, blandique severo igne oculi, qualis bellis iam casside, visu Parthenopaeus erat; simplexque horrore decoro crinis, et obsessae nondum primoque micantes flore genae: talem Ledaeo gurgite pubem{{versus|VI.45}} educat Eurotas, teneri sic integer aevi Elin adit primosque Iovi puer approbat annos. nam pudor unde notae, mentis tranquillaque morum temperies teneroque animus maturior aevo carmine quo pandisse queam? saepe ille volentem{{versus|VI.50}} castigabat erum studioque altisque iuvabat consiliis; tecum tristisque hilarisque nec umquam ille suus, vultumque tuo sumebat ab ore: dignus et Haemonium Pyladen praecedere fama Cecropiamque fidem. sed laudum terminus esto,{{versus|VI.55}} quem fortuna sinit: non mente fidelior aegra speravit tardi reditus Eumaeus Vlixis. Quis deus aut quisnam tam tristia vulnera casus eligit? unde manus Fatis tam certa nocendi? o quam divitiis censuque exutus opimo{{versus|VI.60}} fortior, Vrse, fores! si vel fumante ruina ructassent dites Vesuvina incendia Locroe, seu Pollentinos mersissent flumina saltus, seu Lucanus Acir seu Thybridis impetus altas in dextrum torsisset aquas, paterere serena{{versus|VI.65}} fronte deos; sive alma fidem messisque negasset Cretaque Cyreneque et qua tibi cumque beato larga redit Fortuna sinu. sed gnara dolorum Invidia infelix animi vitalia vidit laedendique vias.{{versus|VI.70}} Vitae modo carcer adultae: nectere temptabat iuvenum pulcherrimus ille cum tribus Eleis unam trieterida lustris. attendit torvo tristis Rhamnusia vultu, ac primum implevitque toros oculisque nitorem addidit ac solito sublimius ora levavit,{{versus|VI.75}} heu! misero letale favens: seseque videndo torsit et invidia, mortemque amplexa iacenti iniecit nexus carpsitque immitis adunca ora verenda manu. quinta vix Phosphoros ora rorantem sternebat equum: iam litora duri{{versus|VI.80}} saeva, Philete, senis durumque Acheronta videbas, quo domini clamate sono! non saevius atros nigrasset planctu genetrix sibi saeva lacertos, nec pater; et certe qui vidit funera frater erubuit vinci. sed nec servilis adempto{{versus|VI.85}} ignis: odoriferos exhausit flamma Sabaeos et Cilicum messes Phariaeque exempta volucri cinnama et Assyrio manantes gramine sucos, et domini fletus: hos tantum hausere favillae, hos bibit usque rogus; nec quod tibi Setia canos{{versus|VI.90}} restinxit cineres, gremio nec lubricus ossa quod vallavit onyx, miseris acceptius umbris quam gemitus. Sed et ipse iuvat: quid terga dolori, Vrse, damus? quid damna foves et pectore iniquo vulnus amas? ubi nota reis facundia raptis?{{versus|VI.95}} quid caram crucias tam saevis luctibus umbram? eximius licet ille animi meritusque doleri: solvisti. subit ille pios carpitque quietem Elysiam clarosque illic fortasse parentes invenit; aut illi per amoena silentia Lethes{{versus|VI.100}} forsan Avernales adludunt undique mixtae Naides, obliquoque notat Proserpina vultu. Pone, precor, questus; alium tibi Fata Phileton, forsan et ipse dabit, moresque habitusque decoros monstrabit gaudens similemque docebit amari. </poem> ==VII. Genethliacon Lucani ad Pollam== <poem> Lucani proprium diem frequentet quisquis collibus Isthmiae Diones docto pectora concitatus oestro pendentis bibit ungulae liquorem. ipsi quos penes est honor canendi,{{versus|VII.5}} vocalis citharae repertor Arcas, et tu Bassaridum rotator Euhan, et Paean et Hyantiae sorores laetae purpureas novate vittas, crinem comite, candidamque vestem{{versus|VII.10}} perfundant hederae recentiores. docti largius evagentur amnes, et plus Aoniae virete silvae, et, si qua patet aut diem recepit, sertis mollibus expleatur umbra.{{versus|VII.15}} centum Thespiacis odora lucis stent altaria victimaeque centum, quas Dirce lavat aut alit Cithaeron. Lucanum canimus, favete linguis; vestra est ista dies, favete, Musae,{{versus|VII.20}} dum qui vos geminas tulit per artes, et vinctae pede vocis et solutae, Romani colitur chori sacerdos. Felix heu nimis et beata tellus, quae pronos Hyperionis meatus{{versus|VII.25}} summis Oceani vides in undis stridoremque rotae cadentis audis; quae Tritonide fertilis Athenas unctis, Baetica, provocas trapetis: Lucanum potes imputare terris!{{versus|VII.30}} hoc plus quam Senecam dedisse mundo aut dulcem generasse Gallionem. attollat refluos in astra fontes Graio nobilior Melete Baetis; Baetim, Mantua, provocare noli.{{versus|VII.35}} Natum protinus atque humum per ipsam primo murmure dulce vagientem blando Calliope sinu recepit. tum primum posito remissa luctu longos Orpheos exuit dolores{{versus|VII.40}} et dixit: 'puer o dicate Musis, longaevos cito transiture vates, non tu flumina nec greges ferarum nec plectro Geticas movebis ornos, sed septem iuga Mariumque Thybrim{{versus|VII.45}} et doctos equites et eloquente cantu purpureum trahes senatum. nocturnas alii Phrygum ruinas et tardi reducis vias Vlixis et puppem temerariam Minervae{{versus|VII.50}} trita vatibus orbita sequantur: tu carus Latio memorque gentis carmen fortior exeris togatum. ac primum teneris adhuc in annis ludes Hectora Thessalosque currus{{versus|VII.55}} et supplex Priami potentis aurum, et sedes reserabis inferorum; ingratus Nero dulcibus theatris et noster tibi proferetur Orpheus. dices culminibus Remi vagantis{{versus|VII.60}} infandos domini nocentis ignes. hinc castae titulum decusque Pollae iucunda dabis adlocutione. mox coepta generosior iuventa albos ossibus Italis Philippos{{versus|VII.65}} et Pharsalica bella detonabis, quo fulmen ducis inter arma divi, libertate gravem pia Catonem et gratum popularitate Magnum. tu Pelusiaci scelus Canopi{{versus|VII.70}} deflebis pius et Pharo cruenta Pompeio dabis altius sepulcrum. haec primo iuvenis canes sub aevo, ante annos Culicis Maroniani. cedet Musa rudis ferocis Enni{{versus|VII.75}} et docti furor arduus Lucreti, et qui per freta duxit Argonautas, et qui corpora prima transfigurat. quid? maius loquar: ipsa te Latinis Aeneis venerabitur canentem.{{versus|VII.80}} Nec solum dabo carminum nitorem, sed taedis genialibus dicabo doctam atque ingenio tuo decoram qualem blanda Venus daretque Iuno forma, simplicitate, comitate,{{versus|VII.85}} censu, sanguine, gratia, decore, et vestros hymenaeon ante postes festis cantibus ipsa personabo. O saevae nimium gravesque Parcae! o numquam data longa fata summis!{{versus|VII.90}} cur plus, ardua, casibus patetis? cur saeva vice magna non senescunt? sic gnatum Nasamonii Tonantis post ortus obitusque fulminatos angusto Babylon premit sepulcro;{{versus|VII.95}} sic fixum Paridis manu trementis Peliden Thetis horruit cadentem; sic ripis ego murmurantis Hebri non mutum caput Orpheos sequebar. sic et tu (rabidi nefas tyranni!){{versus|VII.100}} iussus praecipitem subire Lethen, dum pugnas canis arduaque voce das solacia grandibus sepulcris, (o dirum scelus! o scelus!) tacebis.' Sic fata est leviterque decidentes{{versus|VII.105}} abrasit lacrimas nitente plectro. At tu, seu rapidum poli per axem famae curribus arduis levatus qua surgunt animae potentiores, terras despicis et sepulcra rides;{{versus|VII.110}} seu pacis merito nemus reclusi felix Elysii tenes in oris, quo Pharsalica turba congregatur, et te nobile carmen insonantem Pompei comitantur et Catones;{{versus|VII.115}} (tu magna sacer et superbus umbra nescis Tartaron et procul nocentum audis verbera pallidumque visa matris lampade respicis Neronem), adsis lucidus, et vocante Polla{{versus|VII.120}} unum, quaeso, diem deos silentum exores: solet hoc patere limen ad nuptas redeuntibus maritis. haec te non thiasis procax dolosis falsi numinis induit figura,{{versus|VII.125}} ipsum sed colit et frequentat ipsum imis altius insitum medullis; at solacia vana subministrat vultus, qui simili notatus auro stratis praenitet incubatque somno{{versus|VII.130}} securae. procul hinc abite, Mortes: haec vitae genialis est origo. cedat luctus atrox genisque manent iam dulces lacrimae, dolorque festus, quicquid fleverat ante, nunc adoret. </poem> {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen= Silvae/I |Post=Liber III |PostNomen= Silvae/III }} oq9rt67a6sdxle3tnttb95pquip453n 0 37444 266227 235245 2026-05-15T15:26:11Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Silvae/III]] ad [[Silvae/Liber III]] 235245 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Silvae |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus=Liber III }} <div class="verse"> {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen= Silvae/II |Post=Liber IV |PostNomen= Silvae/IV }} ===Statius Pollio suo salutem=== Tibi certe, Polli dulcissime et hac cui tam fideliter inhaeres quiete dignissime, non habeo diu probandam libellorum istorum temeritatem, cum scias multos ex illis in sinu tuo subito natos et hanc audaciam stili nostri frequenter expaveris, quotiens in illius facundiae tuae penetrali seductus altius litteras intro et in omnis a te studiorum sinus ducor. securus itaque tertius hic Silvarum nostrarum liber ad te mittitur. habuerat quidem et secundus te testem, sed hic habet auctorem. nam primum limen eius Hercules Surrentinus aperit, quem in litore tuo consecratum, statim ut videram, his versibus adoravi. sequitur libellus quo splendidissimum et mihi iucundissimum iuvenem Maecium Celerem, a sacratissimo imperatore missum ad legionem Syriacam, quia sequi non poteram, sic prosecutus sum. merebatur et Claudi Etrusci mei pietas aliquod ex studiis nostris solacium, cum lugeret veris (quod iam rarissimum est) lacrimis senem patrem. Earinus praeterea, Germanici nostri libertus scis quamdiu desiderium eius moratus sim, cum petisset ut capillos suos quos cum gemmata pyxide et speculo ad Pergamenum Asclepium mittebat, versibus dedicarem. summa est ecloga qua mecum secedere Neapolim Claudiam meam exhortor. hic, si verum dicimus, sermo est, et quidem securus ut cum uxore et qui persuadere malit quam placere. huic praecipue libello favebis cum scias hanc destinationem quietis meae tibi maxime intendere meque non tam in patriam quam ad te secedere. vale. ==I. Hercules Surrentinus Pollii Felicis== <poem> Intermissa tibi renovat, Tirynthie, sacra Pollius et causas designat desidis anni, quod coleris maiore tholo nec litora pauper nuda tenes tectumque vagis habitabile nautis, sed nitidos postes Graisque effulta metallis,{{versus|I.5}} culmina, ceu taedis iterum lustratus honesti ignis ab Oetaea conscenderis aethera flamma. Vix oculis animoque fides. tune ille reclusi liminis et parvae custos inglorius arae? unde haec aula recens fulgorque inopinus agresti,{{versus|I.10}} Alcidae? sunt fata deum, sunt fata locorum. o velox pietas! steriles hic nuper harenas ad sparsum pelago montis latus hirtaque dumis saxa nec ulla pati faciles vestigia terras cernere erat. quaenam subito fortuna rigentes,{{versus|I.15}} ditavit scopulos? Tyrione haec moenia plectro an Getica venere lyra? stupet ipse labores annus, et angusti bis seno limite menses longaevum mirantur opus. deus attulit arces erexitque suas, atque obluctantia saxa,{{versus|I.20}} summovit nitens et magno pectore montem reppulit: immitem credas iussisse novercam. Ergo age, seu patrios liber iam legibus Argos incolis et mersum tumulis Eurysthea calcas, sive tui solium Iovis et virtute parata,{{versus|I.25}} astra tenes, haustumque tibi succincta beati nectaris excluso melior Phryge porrigit Hebe: huc ades et genium templis nascentibus infer. non te Lerna nocens nec pauperis arva Molorchi nec formidatus Nemees ager antraque poscunt,{{versus|I.30}} Thracia nec Pharii polluta altaria regis, sed felix simplexque domus fraudumque malarum inscia et hospitibus superis dignissima sedes. pone truces arcus agmenque immite pharetrae et regum multo perfusum sanguine robur,{{versus|I.35}} instratumque umeris dimitte gerentibus hostem. hic tibi Sidonio celsum pulvinar acantho texitur et signis crescit torus asper eburnis. pacatus mitisque veni nec turbidus ira nec famulare timens, sed quem te Maenalis Auge,{{versus|I.40}} confectum thiasis et multo fratre madentem detinuit, qualemque vagae post crimina noctis Thespius obstupuit, totiens socer. hic tibi festa gymnas, et insontes iuvenum sine caestibus irae annua veloci peragunt certamina lustro.,{{versus|I.45}} hic templis inscriptus avo gaudente sacerdos parvus adhuc similisque tui cum prima novercae monstra manu premeres atque exanimata doleres. Sed quaenam subiti, veneranda, exordia templi dic age, Calliope; socius tibi grande sonabit,{{versus|I.50}} Alcides tensoque modos imitabitur arcu. Tempus erat caeli cum torrentissimus axis incumbit terris ictusque Hyperione multo acer anhelantis incendit Sirius agros. iamque dies aderat profugis cum regibus aptum,{{versus|I.55}} fumat Aricinum Triviae nemus et face multa conscius Hippolyti splendet lacus; ipsa coronat emeritos Diana canes et spicula terget et tutas sinit ire feras, omnisque pudicis Itala terra focis Hecateidas excolit idus. ,{{versus|I.60}} ast ego, Dardaniae quamvis sub collibus Albae rus proprium magnique ducis mihi munere currens unda domi curas mulcere aestusque levare sufficerent, notas Sirenum nomine rupes facundique larem Polli non hospes habebam,{{versus|I.65}} assidue moresque viri pacemque novosque Pieridum flores intactaque carmina discens. forte diem Triviae dum litore ducimus udo angustasque fores adsuetaque tecta gravati frondibus et patula defendimus arbore soles,{{versus|I.70}} delituit caelum et subitis lux candida cessit nubibus ac tenuis graviore favonius austro immaduit; qualem Libyae Saturnia nimbum attulit, Iliaco dum dives Elissa marito donatur testesque ululant per devia nymphae.,{{versus|I.75}} diffugimus, festasque dapes redimitaque vina abripiunt famuli; nec quo convivia migrent, quamvis innumerae gaudentia rura superne insedere domus et multo culmine dives mons nitet: instantes sed proxima quaerere nimbi,{{versus|I.80}} suadebant laesique fides reditura sereni. stabat dicta sacri tenuis casa nomine templi et magnum Alciden humili lare parva premebat, fluctivagos nautas scrutatoresque profundi vix operire capax. huc omnis turba coimus,{{versus|I.85}} huc epulae ditesque tori coetusque ministrum stipantur nitidaeque cohors gratissima Pollae. non cepere fores, angustaque deficit aedes. erubuit risitque deus dilectaque Polli corda subit blandisque virum complectitur ulnis.,{{versus|I.90}} 'tune,' inquit 'largitor opum, qui mente profusa tecta Dicarchei pariter iuvenemque replesti Parthenopen? nostro qui tot fastigia monti, tot virides lucos, tot saxa imitantia vultus aeraque, tot scripto viventes lumine ceras ,{{versus|I.95}} fixisti? quid enim ista domus, quid terra, priusquam te gauderet, erant? longo tu tramite nudos texisti scopulos, fueratque ubi semita tantum, nunc tibi distinctis stat porticus alta columnis, ne sorderet iter. curvi tu litoris ora,{{versus|I.100}} clausisti calidas gemina testudine nymphas. vix opera enumerem; mihi pauper et indigus uni Pollius? et talis hilaris tamen intro penates et litus quod pandis, amo. sed proxima sedem despicit et tacite ridet mea limina Iuno.,{{versus|I.105}} da templum dignasque tuis conatibus aras, quas puppes velis nolint transire secundis, quo Pater aetherius mensisque accita deorum turba et ab excelso veniat soror hospita templo. nec te, quod solidus contra riget umbo maligni,{{versus|I.110}} montis et immenso non umquam exesus ab aevo, terreat: ipse adero et conamina tanta iuvabo asperaque invitae perfringam viscera terrae. incipe et Herculeis fidens hortatibus aude. non Amphioniae steterint velocius arces,{{versus|I.115}} Pergameusve labor.' dixit mentemque reliquit. Nec mora, cum scripta formatur imagine tela. innumerae coiere manus: his caedere silvas et levare trabes, illis immergere curae fundamenta solo. coquitur pars umida terrae,{{versus|I.120}} protectura hiemes atque exclusura pruinas, indomitusque silex curva fornace liquescit. praecipuus sed enim labor est excindere dextra oppositas rupes et saxa negantia ferro. hic pater ipse loci positis Tirynthius armis,{{versus|I.125}} insudat validaque solum deforme bipenni, cum grave nocturna caelum subtexitur umbra, ipse fodit, ditesque Caprae viridesque resultant Taurubulae, et terris ingens redit aequoris echo. non tam grande sonat motis incudibus Aetne ,{{versus|I.130}} cum Brontes Steropesque ferit, nec maior ab antris Lemniacis fragor est ubi flammeus aegida caelat Mulciber et castis exornat Pallada donis. decrescunt scopuli, et rosea sub luce reversi artifices mirantur opus. vix annus anhelat,{{versus|I.135}} alter, et ingenti dives Tirynthius arce despectat fluctus et iunctae tecta novercae provocat et dignis invitat Pallada templis. iam placidae dant signa tubae, iam fortibus ardens fumat harena sacris. hos nec Pisaeus honores,{{versus|I.140}} Iuppiter aut Cirrhae pater aspernetur opacae. nil his triste locis; cedat lacrimabilis Isthmos, cedat atrox Nemee: litat hic felicior infans. ipsae puniceis virides Nereides antris exsiliunt ultro, scopulis umentibus haerent,{{versus|I.145}} nec pudet occulte nudas spectare palaestras. spectat et Icario nemorosus palmite Gaurus, silvaque quae fixam pelago Nesida coronat, et placidus Limon, omenque Euploea carinis, et Lucrina Venus, Phrygioque e vertice Graias,{{versus|I.150}} addisces, Misene, tubas, ridetque benigna Parthenope gentile sacrum nudosque virorum certatus et parva suae simulacra coronae. Quin age et ipse libens proprii certaminis actus invicta dignare manu; seu nubila disco,{{versus|I.155}} findere seu volucres Zephyros praecedere telo seu tibi dulce manu Libycas nodare palaestras, indulge sacris et, si tibi poma supersunt Hesperidum, gremio venerabilis ingere Pollae; nam capit et tantum non degenerabit honorem.,{{versus|I.160}} quod si dulce decus viridesque resumeret annos, (da veniam, Alcide,) fors hic et pensa tulisses. Haec ego nascentes laetus bacchatus ad aras libamenta tuli. nunc ipse in limine—cerno solventem voces et talia dicta ferentem:,{{versus|I.165}} 'macte animis opibusque meos imitate labores, qui rigidas rupes infecundaeque pudenda naturae deserta domas et vertis in usum lustra habitata feris, foedeque latentia profers numina. quae tibi nunc meritorum praemia solvam?,{{versus|I.170}} quas referam grates? Parcarum fila tenebo extendamque colus (duram scio vincere Mortem); avertam luctus et tristia damna vetabo teque nihil laesum viridi renovabo senecta concedamque diu iuvenes spectare nepotes,{{versus|I.175}} donec et hic sponsae maturus et illa marito, rursus et ex illis soboles nova grexque protervus nunc umeris inreptet avi nunc agmine blando certatim placidae concurrat ad oscula Pollae. nam templis numquam statuetur terminus aevi,{{versus|I.180}} dum me flammigeri portabit machina caeli. nec mihi plus Nemee priscumque habitabitur Argos nec Tiburna domus solisque cubilia Gades.' Sic ait; et tangens surgentem altaribus ignem populeaque movens albentia tempora silva,{{versus|I.185}} et Styga et aetherii iuravit fulmina Patris. </poem> ==II. Propempticon Maecio Celeri== <poem> 'Di quibus audaces amor est servare carinas, saevaque ventosi mulcere pericula ponti, sternite molle fretum placidumque advertite votis concilium, et lenis non obstrepat unda precanti: grande tuo rarumque damus, Neptune, profundo,{{versus|II.5}} depositum; iuvenis dubio committitur alto Maecius atque animae partem super aequora nostrae maiorem transferre parat. proferte benigna sidera et antemnae gemino considite cornu, Oebalii fratres; vobis pontusque polusque,{{versus|II.10}} luceat; Iliacae longe nimbosa sororis astra fugate, precor, totoque excludite caelo. vos quoque caeruleum ponti, Nereides, agmen, quis honor et regni cessit fortuna secundi, (dicere quae magni fas sit mihi sidera ponti),{{versus|II.15}} surgite de vitreis spumosae Doridos antris Baianosque sinus et feta tepentibus undis litora tranquillo certatim ambite natatu, quaerentes ubi celsa ratis, quam scandere gaudet nobilis Ausoniae Celer armipotentis alumnus.,{{versus|II.20}} nec quaerenda diu; modo nam trans aequora terris prima Dicarcheis Pharium gravis intulit annum, prima salutavit Capreas et margine dextro sparsit Tyrrhenae Mareotica vina Minervae. huius utrumque latus molli praecingite gyro,{{versus|II.25}} partitaeque vices vos stuppea tendite mali vincula, vos summis adnectite sipara velis, vos Zephyris aperite sinus; pars transtra reponat, pars demittat aquis curvae moderamina puppis; sint quibus exploret primos gravis artemo flatus,{{versus|II.30}} quaeque secuturam religent post terga phaselon uncaque summersae penitus retinacula vellant; temperet haec aestus pelagusque inclinet ad ortus: officio careat glaucarum nulla sororum. hinc multo Proteus geminoque hinc corpore Triton,{{versus|II.35}} praenatet, et subitis qui perdidit inguina monstris Glaucus, adhuc patriis quotiens adlabitur oris litoream blanda feriens Anthedona cauda. tu tamen ante omnes diva cum matre, Palaemon, annue, si vestras amor est mihi pandere Thebas,{{versus|II.40}} nec cano degeneri Phoebeum Amphiona plectro. et pater Aeolio frangit qui carcere ventos, cui varii flatus omnisque per aequora mundi spiritus atque hiemes nimbosaque nubila parent, artius obiecto Borean Eurumque Notumque,{{versus|II.45}} monte premat: soli Zephyro sit copia caeli, solus agat puppes summasque supernatet undas assiduus pelago; donec tua turbine nullo laeta Paraetoniis adsignet carbasa ripis.' Audimur. vocat ipse ratem nautasque morantes,{{versus|II.50}} increpat. ecce meum timido iam frigore pectus labitur et nequeo, quamvis movet ominis horror, claudere suspensos oculorum in margine fletus. iamque ratem terris divisit fune soluto navita et angustum deiecit in aequora pontem.,{{versus|II.55}} saevus et e puppi longo clamore magister dissipat amplexus atque oscula fida revellit, nec longum cara licet in cervice morari. attamen in terras e plebe novissimus omni ibo, nec egrediar nisi iam currente carina.,{{versus|II.60}} Quis rude et abscissum miseris animantibus aequor fecit iter, solidaeque pios telluris alumnos expulit in fluctus pelagoque immisit hianti, audax ingenii? nec enim temeraria virtus illa magis, summae gelidum quae Pelion Ossae,{{versus|II.65}} iunxit anhelantemque iugis bis pressit Olympum. usque adeone parum lentas transire paludes stagnaque et angustos summittere pontibus amnes? imus in abruptum gentilesque undique terras fugimus exigua clausi trabe et aere nudo.,{{versus|II.70}} inde furor ventis indignataeque procellae et caeli fremitus et fulmina plura Tonanti. ante rates pigro torpebant aequora somno, nec spumare Thetis nec spargere nubila fluctus audebant. visis tumuerunt puppibus undae, ,{{versus|II.75}} inque hominem surrexit hiems. tunc nubila Plias Oleniumque pecus, solito tunc peior Orion. Iusta queror. fugit ecce vagas ratis acta per undas paulatim minor et longe servantia vincit lumina, tot gracili ligno complexa timores,{{versus|II.80}} quaeque super reliquos te, nostri pignus amoris portatura, Celer. quos nunc ego pectore somnos quosve queam perferre dies? quis cuncta paventi nuntius an facili te praetermiserit unda Lucani rabida ora maris, num torta Charybdis,{{versus|II.85}} fluctuet aut Siculi populatrix virgo profundi, quos tibi currenti praeceps gerat Hadria mores, quae pax Carpathio, quali te subvehat aura Doris Agenorei furtis blandita iuvenci? sed merui questus. quid enim te castra petente,{{versus|II.90}} non vel ad ignotos ibam comes impiger Indos Cimmeriumque chaos? starem prope bellica regis signa mei, seu tela manu seu frena teneres, armatis seu iura dares; operumque tuorum etsi non socius, certe mirator adessem.,{{versus|II.95}} si quondam magno Phoenix reverendus Achilli litus ad Iliacum Thymbraeaque Pergama venit imbellis tumidoque nihil iuratus Atridae, cur nobis ignavus amor? sed pectore fido numquam abero longisque sequar tua carbasa votis.,{{versus|II.100}} Isi, Phoroneis olim stabulata sub antris, nunc regina Phari numenque Orientis anheli, excipe multisono puppem Mareotida sistro; ac iuvenem egregium, Latius cui ductor Eoa signa Palaestinasque dedit frenare cohortes,{{versus|II.105}} ipsa manu placida per limina festa sacrosque duc portus urbesque tuas. te praeside noscat unde paludosi fecunda licentia Nili, cur vada desidant et ripa coerceat undas Cecropio stagnata luto, cur invida Memphis, ,{{versus|II.110}} curve Therapnaei lasciviat ora Canopi, cur servet Pharias Lethaeus ianitor aras, vilia cur magnos aequent animalia divos; quae sibi praesternat vivax altaria Phoenix, quos dignetur agros aut quo se gurgite Nili,{{versus|II.115}} mergat adoratus trepidis pastoribus Apis. duc et ad Emathios manes ubi belliger urbis conditor Hyblaeo perfusus nectare durat, anguiferamque domum blando qua mersa veneno Actias Ausonias fugit Cleopatra catenas.,{{versus|II.120}} usque et in Assyrias sedes mandataque castra prosequere et Marti iuvenem, dea, trade Latino. nec novus hospes erit: puer his sudavit in arvis notus adhuc tantum maioris lumine clavi, iam tamen et turmas facili praevertere gyro,{{versus|II.125}} fortis et Eoas iaculo damnare sagittas. Ergo erit illa dies, qua te maiora daturus Caesar ab emerito iubeat discedere bello, at nos hoc iterum stantes in litore vastos cernemus fluctus aliasque rogabimus auras.,{{versus|II.130}} o tum quantus ego aut quanta votiva movebo plectra lyra, cum me magna cervice ligatum attolles umeris atque in mea pectora primum incumbes e puppe novus, servataque reddes colloquia inque vicem medios narrabimus annos;,{{versus|II.135}} tu rapidum Euphraten et regia Bactra sacrasque antiquae Babylonis opes et Zeuma, Latinae pacis iter, qua dulce nemus florentis Idymes, qua pretiosa Tyros rubeat, qua purpura suco Sidoniis iterata cadis, ubi germine primum,{{versus|II.140}} candida felices sudent opobalsama virgae; ast ego, devictis dederim quae busta Pelasgis quaeve laboratas claudat mihi pagina Thebas. </poem> ==III. Consolatio ad Claudium Etruscum== <poem> Summa deum, Pietas, cuius gratissima caelo, rara profanatas inspectant numina terras, huc vittata comam niveoque insignis amictu, qualis adhuc praesens nullaque expulsa nocentum fraude rudes populos atque aurea regna colebas,{{versus|III.5}} mitibus exsequiis ades et lugentis Etrusci cerne pios fletus laudataque lumina terge. nam quis inexpleto rumpentem pectora questu complexumque rogos incumbentemque favillis aspiciens non aut primaevae funera plangi,{{versus|III.10}} coniugis aut nati modo pubescentia credat ora rapi flammis? pater est qui fletur. adeste dique hominesque sacris. procul hinc, procul ite nocentes, si cui corde nefas tacitum fessique senectus longa patris, si quis pulsatae conscius umquam,{{versus|III.15}} matris et inferna rigidum timet Aeacon urna: insontes castosque voco. tenet ecce seniles leniter implicitos vultus sanctamque parentis canitiem spargit lacrimis animaeque supremum frigus amat; celeres genitoris filius annos,{{versus|III.20}} (mira fides!) nigrasque putat properasse sorores. Exsultent placidi Lethaea ad flumina manes, Elysiae gaudete domus, date serta per aras, festaque pallentes hilarent altaria lucos. felix a!, nimium felix plorataque nato,{{versus|III.25}} umbra venit. longe Furiarum sibila, longe tergeminus custos, penitus via longa patescat manibus egregiis. eat horrendumque silentis accedat domini solium, gratesque supremas perferat, et totidem iuveni roget anxius annos.,{{versus|III.30}} Macte pio gemitu! dabimus solacia dignis luctibus Aoniasque tuo sacrabimus ultro inferias, Etrusce, seni! tu largus Eoa germina, tu messes Cilicumque Arabumque superbas merge rogis; ferat ignis opes heredis et alto,{{versus|III.35}} aggere missuri nitido pia nubila caelo stipentur cineres: nos non arsura feremus munera, venturosque tuus durabit in annos me monstrante dolor. neque enim mihi flere parentem ignotum; similis gemui proiectus ad ignem.,{{versus|III.40}} ille mihi tua damna dies compescere cantu suadet: et ipse tuli quos nunc tibi confero questus. Non tibi clara quidem, senior placidissime, gentis linea nec proavis demissum stemma, sed ingens supplevit fortuna genus culpamque parentum,{{versus|III.45}} occuluit. nec enim dominos de plebe tulisti, sed quibus occasus pariter famulantur et ortus. nec pudor iste tibi: quid enim terrisque poloque parendi sine lege manet? vice cuncta reguntur alternisque premunt. propriis sub regibus omnis,{{versus|III.50}} terra; premit felix regum diademata Roma; hanc ducibus frenare datum; mox crescit in illos imperium superis. sed habent et numina legem: servit et astrorum velox chorus et vaga servit luna, nec iniussae totiens redit orbita luci.,{{versus|III.55}} et (modo si fas est aequare iacentia summis) pertulit et saevi Tirynthius horrida regis pacta, nec erubuit famulantis fistula Phoebi. Sed neque barbaricis Latio transmissus ab oris: Smyrna tibi gentile solum potusque verendo,{{versus|III.60}} fonte Meles Hermique vadum, quo Lydius intrat Bacchus et aurato reficit sua cornua limo. laeta dehinc series variisque ex ordine curis auctus honos; semperque gradi prope numina, semper Caesareum coluisse latus sacrisque deorum,{{versus|III.65}} arcanis haerere datum. Tibereia primum aula tibi vixdum ora nova mutante iuventa panditur (hic annis multa super indole victis libertas oblata venit) nec proximus heres, immitis quamquam et Furiis agitatus, abegit.,{{versus|III.70}} hinc et in Arctoas tenuis comes usque pruinas terribilem affatu passus visuque tyrannum immanemque suis, ut qui metuenda ferarum corda domant mersasque iubent iam sanguine tacto reddere ab ore manus et nulla vivere praeda.,{{versus|III.75}} praecipuos sed enim merito surrexit in actus nondum stelligerum senior dimissus in axem Claudius et longo transmittit habere nepoti. quis superos metuens pariter tot templa, tot aras promeruisse datur? summi Iovis aliger Arcas,{{versus|III.80}} nuntius; imbrifera potitur Thaumantide Iuno; stat celer obsequio iussa ad Neptunia Triton: tu totiens mutata ducum iuga rite tulisti integer, inque omni felix tua cumba profundo. Iamque piam lux alta domum praecelsaque toto,{{versus|III.85}} intravit Fortuna gradu; iam creditur uni sanctarum digestus opum partaeque per omnis divitiae populos magnique impendia mundi. quicquid ab auriferis eiectat Hiberia fossis, Dalmatico quod monte nitet, quod messibus Afris,{{versus|III.90}} verritur, aestiferi quicquid terit area Nili, quodque legit mersus pelagi scrutator Eoi, et Lacedaemonii pecuaria culta Galesi perspicuaeque nives Massylaque robora et Indi dentis honos: uni parent commissa ministro,{{versus|III.95}} quae Boreas quaeque Eurus atrox, quae nubilus Auster invehit: hibernos citius numeraveris imbres silvarumque comas. vigil iste animique sagacis et citus evolvit quantum Romana sub omni pila die quantumque tribus, quid templa, quid alti,{{versus|III.100}} undarum cursus, quid propugnacula poscant aequoris aut longe series porrecta viarum; quod domini celsis niteat laquearibus aurum, quae divum in vultus igni formanda liquescat massa, quid Ausoniae scriptum crepet igne Monetae.,{{versus|III.105}} Hinc tibi rara quies animoque exclusa voluptas, exiguaeque dapes et numquam laesa profundo cura mero; sed iura tamen genialia cordi et mentem vincire toris ac iungere festa conubia et fidos domino genuisse clientes.,{{versus|III.110}} quis sublime genus formamque insignis Etruscae nesciat? haudquaquam proprio mihi cognita visu, sed decus eximium famae par reddit imago, et sibimet similis natorum gratia monstrat. nec vulgare genus; fasces summamque curulem,{{versus|III.115}} frater et Ausonios enses mandataque fidus signa tulit, cum prima truces amentia Dacos impulit et magno gens est damnata triumpho. sic quicquid patrio cessatum a sanguine, mater reddidit, obscurumque latus clarescere vidit,{{versus|III.120}} conubio gavisa domus. nec pignora longe; quippe bis ad partus venit Lucina manuque ipsa levi gravidos tetigit fecunda labores. felix a! si longa dies, si cernere vultus natorum viridisque genas tibi iusta dedissent,{{versus|III.125}} stamina. sed media cecidere abrupta iuventa gaudia, florentesque manu scidit Atropos annos; qualia pallentes declinant lilia culmos pubentesque rosae primos moriuntur ad austros, aut ubi verna novis exspirat purpura pratis.,{{versus|III.130}} illa, sagittiferi, circumvolitastis, Amores, funera maternoque rogos unxistis amomo; nec modus aut pennis laceris aut crinibus ignem spargere, collectaeque pyram struxere pharetrae. quas tunc inferias aut quae lamenta dedisses ,{{versus|III.135}} maternis, Etrusce, rogis, qui funera patris haud matura putas atque hos pius ingemis annos! Illum et qui nutu superas nunc temperat arces, progeniem claram terris partitus et astris, laetus Idymaei donavit honore triumphi,{{versus|III.140}} dignatusque loco victricis et ordine pompae non vetuit, tenuesque nihil minuere parentes. atque idem in cuneos populo deduxit equestres mutavitque genus laevaeque ignobile ferrum exuit et celso natorum aequavit honorem.,{{versus|III.145}} dextra bis octonis fluxerunt saecula lustris, atque aevi sine nube tenor. quam dives in usus natorum totoque volens excedere censu, testis adhuc largi nitor inde assuetus Etrusci, cui tua non humilis dedit indulgentia mores:,{{versus|III.150}} hunc siquidem amplexu semper revocante tenebas blandus et imperio numquam pater; huius honori pronior ipse etiam gaudebat cedere frater. Quas tibi devoti iuvenes pro patre renato, summe ducum, grates, aut quae pia vota rependunt!,{{versus|III.155}} tu (seu tarda situ rebusque exhausta senectus erravit, seu blanda diu Fortuna regressum maluit) attonitum et venturi fulminis ictus horrentem tonitru tantum lenique procella contentus monuisse senem; cumque horrida supra,{{versus|III.160}} aequora curarum socius procul Itala rura linqueret, hic molles Campani litoris oras et Diomedeas concedere iussus in arces, atque hospes, non exsul, erat. nec longa moratus Romuleum reseras iterum, Germanice, limen,{{versus|III.165}} maerentemque foves inclinatosque penates erigis. haut mirum, ductor placidissime, quando haec est quae victis parcentia foedera Cattis quaeque suum Dacis donat clementia montem, quae modo Marcomanos post horrida bella vagosque ,{{versus|III.170}} Sauromatas Latio non est dignata triumpho. Iamque in fine dies, et inexorabile pensum deficit. hic maesti pietas me poscit Etrusci qualia nec Siculae moderantur carmina rupes nec fati iam certus olor saevique marita,{{versus|III.175}} Tereos. heu quantis lassantem brachia vidi planctibus et prono fusum super oscula vultu! vix famuli comitesque tenent, vix arduus ignis summovet. haud aliter gemuit periuria Theseus litore, qui falsis deceperat Aegea velis.,{{versus|III.180}} tunc immane gemens foedatusque ora tepentes affatur cineres: 'cur nos, fidissime, linquis Fortuna redeunte, pater? modo numina magni praesidis atque breves superum placavimus iras, nec frueris; tantique orbatus muneris usu,{{versus|III.185}} ad manes, ingrate, fugis. nec flectere Parcas aut placare malae datur aspera numina Lethes? felix, cui magna patrem cervice vehenti sacra Mycenaeae patuit reverentia flammae, quique tener saevis genitorem Scipio Poenis,{{versus|III.190}} abstulit, et Lydi pietas temeraria Lausi. ergo et Thessalici coniunx pensare mariti funus et immitem potuit Styga vincere supplex Thracius? hoc quanto melius pro patre liceret! non totus rapiere tamen, nec funera mittam,{{versus|III.195}} longius; hic manes, hic intra tecta tenebo: tu custos dominusque laris, tibi cuncta tuorum parebunt; ego rite minor semperque secundus assiduas libabo dapes et pocula sacris manibus effigiesque colam: te lucida saxa,{{versus|III.200}} te similem doctae referet mihi linea cerae; nunc ebur et fulvum vultus imitabitur aurum. inde viam morum longaeque examina vitae adfatusque pios monituraque somnia poscam.' Talia dicentem genitor dulcedine laeta,{{versus|III.205}} audit, et immites lente descendit ad umbras verbaque dilectae fert narraturus Etruscae. Salve supremum, senior mitissime patrum, supremumque vale, qui numquam sospite nato triste chaos maestique situs patiere sepulcri.,{{versus|III.210}} semper odoratis spirabunt floribus arae, semper et Assyrios felix bibet urna liquores et lacrimas, qui maior honos. hic sacra litabit manibus eque tua tumulum tellure levabit. nostra quoque exemplo meritus tibi carmina sancit,{{versus|III.215}} hoc etiam gaudens cinerem donasse sepulcro. </poem> ==IV. Capilli Flavi Earini== <poem> Ite, comae, facilemque precor transcurrite pontum, ite coronato recubantes molliter auro; ite, dabit cursus mitis Cytherea secundos placabitque notos, fors et de puppe timenda transferet inque sua ducet super aequora concha.,{{versus|IV.5}} Accipe laudatos, iuvenis Phoebeie, crines quos tibi Caesareus donat puer, accipe laetus intonsoque ostende patri. sine dulce nitentes comparet atque diu fratris putet esse Lyaei. forsan et ipse comae numquam labentis honorem,{{versus|IV.10}} praemetet atque alio clusum tibi ponet in auro. Pergame, pinifera multum felicior Ida, illa licet sacrae placeat sibi nube rapinae (nempe dedit superis illum quem turbida semper Iuno videt refugitque manum nectarque recusat),{{versus|IV.15}} at tu grata deis pulchroque insignis alumno misisti Latio, placida quem fronte ministrum Iuppiter Ausonius pariter Romanaque Iuno aspiciunt et uterque probant. nec tanta potenti terrarum domino divum sine mente voluptas.,{{versus|IV.20}} Dicitur Idalios Erycis de vertice lucos dum petit et molles agitat Venus aurea cygnos, Pergameas intrasse domos ubi maximus aegris auxiliator adest et festinantia sistens fata salutifero mitis deus incubat angui.,{{versus|IV.25}} hic puerum egregiae praeclarum sidere formae ipsius ante dei ludentem conspicit aras. ac primum subita paulum decepta figura natorum de plebe putat; sed non erat illi arcus et ex umeris nullae fulgentibus umbrae.,{{versus|IV.30}} miratur puerile decus, vultumque comasque aspiciens 'tune Ausonias' ait 'ibis ad arces, neglectus Veneri? tu sordida tecta iugumque servitii vulgare feres? procul absit: ego isti quem meruit formae dominum dabo. vade age mecum,{{versus|IV.35}} vade, puer: ducam volucri per sidera curru donum immane duci; nec te plebeia manebunt iura: Palatino famulus deberis amori. nil ego, nil, fateor, toto tam dulce sub orbe aut vidi aut genui. cedet tibi Latmius ultro,{{versus|IV.40}} Sangariusque puer, quemque irrita fontis imago et sterilis consumpsit amor. te caerula Nais mallet et adprensa traxisset fortius urna. tu puer ante omnis; solus formosior ille cui daberis.' sic orsa leves secum ipsa per auras,{{versus|IV.45}} tollit olorinaque iubet considere biga. nec mora. iam Latii montes veterisque penates Evandri, quos mole nova pater inclitus orbis excolit et summis aequat Germanicus astris. tunc propior iam cura deae, quae forma capillis,{{versus|IV.50}} optima, quae vestis roseos accendere vultus apta, quod in digitis, collo quod dignius aurum. norat caelestis oculos ducis ipsaque taedas iunxerat et plena dederat conubia dextra. sic ornat crines, Tyrios sic fundit amictus,{{versus|IV.55}} dat radios ignemque suum. cessere priores deliciae famulumque greges; hic pocula magno prima duci murrasque graves crystallaque portat candidiore manu: crescit nova gratia Baccho. Care puer superis, qui praelibare verendum,{{versus|IV.60}} nectar et ingentem totiens contingere dextram electus quam nosse Getae, quam tangere Persae Armeniique Indique petunt! o sidere dextro edite, multa tibi divum indulgentia favit. olim etiam, ne prima genas lanugo nitentes,{{versus|IV.65}} carperet et pulchrae fuscaret gratia formae, ipse deus patriae celsam trans aequora liquit Pergamon. haud ulli puerum mollire potestas credita, sed tacita iuvenis Phoebeius arte leniter haud ullo concussum vulnere corpus,{{versus|IV.70}} de sexu transire iubet. tamen anxia curis mordetur puerique timet Cytherea dolores. nondum pulchra ducis clementia coeperat ortu intactos servare mares; nunc frangere sexum atque hominem mutare nefas, gavisaque solos,{{versus|IV.75}} quos genuit natura videt, nec lege sinistra ferre timent famulae natorum pondera matres. Tu quoque nunc, iuvenis, genitus si tardius esses, umbratusque genas et adultos fortior artus non unum gaudens Phoebea ad limina munus,{{versus|IV.80}} misisses; patrias nunc solus crinis ad oras naviget. hunc multo Paphie saturabat amomo, hunc nova tergemina pectebat Gratia dextra. huic et purpurei cedet coma saucia Nisi, et quam Sperchio tumidus servabat Achilles.,{{versus|IV.85}} ipsi, cum primum niveam praecerpere frontem decretum est umerosque manu nudare nitentes, adcurrunt teneri Paphia cum matre volucres expediuntque comas et serica pectore ponunt pallia. tunc iunctis crinem incidere sagittis,{{versus|IV.90}} atque auro gemmisque locant; rapit ipsa cadentem mater et arcanos iterat Cytherea liquores. tunc puer e turba, manibus qui forte supinis nobile gemmato speculum portaverat auro, 'hoc quoque demus' ait 'patriis (nec gratius ullum,{{versus|IV.95}} munus erit) templis, ipsoque potentius auro. tu modo fige aciem et vultus hic usque relinque.' sic ait et speculum reclusit imagine rapta. At puer egregius tendens ad sidera palmas, 'his mihi pro donis, hominum mitissime custos,{{versus|IV.100}} si merui, longa dominum renovare iuventa atque orbi servare velis! hoc sidera mecum, hoc undae terraeque rogant. eat, oro, per annos Iliacos Pyliosque simul, propriosque penates gaudeat et secum Tarpeia senescere templa.',{{versus|IV.105}} sic ait et motas miratur Pergamos aras. </poem> ==V. <Ad uxorem>== <poem> Quid mihi maesta die, sociis quid noctibus, uxor, anxia pervigili ducis suspiria cura? non metuo ne laesa fides aut pectore in isto alter amor; nullis in te datur ire sagittis (audiat infesto licet hoc Rhamnusia vultu),{{versus|V.5}} non datur. et si egomet patrio de litore raptus quattuor emeritis per bella, per aequora lustris errarem, tu mille procos intacta fugares, non intersectas commenta retexere telas, sed sine fraude palam, thalamosque armata negasses. ,{{versus|V.10}} dic tamen, unde alta mihi fronte et nubila vultus? anne quod Euboicos fessus remeare penates auguror et patria senium componere terra? cur hoc triste tibi? certe lascivia corde nulla nec aut rapidi mulcent te proelia Circi,{{versus|V.15}} aut intrat sensus clamosi turba theatri; sed probitas et opaca quies et sordida numquam gaudia. quas autem comitem te rapto per undas? quamquam, et si gelidas irem mansurus ad Arctos vel super Hesperiae vada caligantia Thyles,{{versus|V.20}} aut septemgemini caput impenetrabile Nili, hortarere vias. etenim tua (nempe benigna quam mihi sorte Venus iunctam florentibus annis servat et in senium), tua, quae me vulnere primo intactum thalamis et adhuc iuvenile vagantem,{{versus|V.25}} fixisti, tua frena libens docilisque recepi, et semel insertas non mutaturus habenas usque premo. tu me nitidis Albana ferentem dona comis sanctoque indutum Caesaris auro visceribus complexa tuis, sertisque dedisti,{{versus|V.30}} oscula anhela meis; tu, cum Capitolia nostrae infitiata lyrae, saevum ingratumque dolebas mecum victa Iovem; tu procurrentia primis carmina nostra sonis, totasque in murmure noctes aure rapis vigili; longi tu sola laboris,{{versus|V.35}} conscia, cumque tuis crevit mea Thebais annis. qualem te nuper Stygias prope raptus ad umbras cum iam Lethaeos audirem comminus amnes, aspexi, tenuique oculos iam morte cadentes! scilicet exhausti Lachesis mihi tempora fati,{{versus|V.40}} te tantum miserata dedit, superique potentes invidiam timuere tuam. post ista propinquum nunc iter optandosque sinus comes ire moraris? heu ubi nota fides totque explorata per usus, qua veteres Latias Graias heroidas aequas? ,{{versus|V.45}} isset ad Iliacas (quid enim deterret amantes?) Penelope gavisa domos, si passus Vlixes; questa est Aegiale, questa est Meliboea relinqui, et quam (quam saevi!) fecerunt maenada planctus. nec minor his tu nosse fidem vitamque maritis,{{versus|V.50}} dedere. sic certe cineres umbramque priorem quaeris adhuc, sic exsequias amplexa canori coniugis ingentes iterasti pectore planctus, iam mea. nec pietas alia est tibi curaque natae: sic et mater amas, sic numquam corde recedit,{{versus|V.55}} nata tuo, fixamque animi penetralibus imis nocte dieque tenes. non sic Trachinia nidos Alcyone, vernos non sic Philomela penates circumit amplectens animamque in pignora transfert. et nunc illa tenet viduo quod sola cubili,{{versus|V.60}} otia iam pulchrae terit infecunda iuventae. sed venient, plenis venient conubia taedis. sic certe formaeque bonis animique meretur; sive chelyn complexa petit seu voce paterna discendum Musis sonat et mea carmina flectit,{{versus|V.65}} candida seu molli diducit bracchia motu, ingenium probitas artemque modestia vincit. nonne leves pueros, non te, Cytherea, pudebit hoc cessare decus? nec tantum Roma iugales conciliare toros festasque accendere taedas,{{versus|V.70}} fertilis: et nostra generi tellure dabuntur. non adeo Vesuvinus apex et flammea diri montis hiems trepidas exhausit civibus urbes: stant populisque vigent. hinc auspice condita Phoebo tecta Dicarchei portusque et litora mundi,{{versus|V.75}} hospita: at hinc magnae tractus imitantia Romae quae Capys advectis implevit moenia Teucris. nostra quoque et propriis tenuis nec rara colonis Parthenope, cui mite solum trans aequora vectae ipse Dionaea monstravit Apollo columba.,{{versus|V.80}} Has ego te sedes (nam nec mihi barbara Thrace nec Libye natale solum) transferre laboro, quas et mollis hiems et frigida temperat aestas, quas imbelle fretum torpentibus adluit undis. pax secura locis et desidis otia vitae,{{versus|V.85}} et numquam turbata quies somnique peracti. nulla foro rabies aut strictae in iurgia leges: morum iura viris solum et sine fascibus aequum. quid nunc magnificas species cultusque locorum templaque et innumeris spatia interstincta columnis,{{versus|V.90}} et geminam molem nudi tectique theatri et Capitolinis quinquennia proxima lustris, quid laudem litus libertatemque Menandri, quam Romanus honos et Graia licentia miscent? nec desunt variae circa oblectamina vitae:,{{versus|V.95}} sive vaporiferas, blandissima litora, Baias, enthea fatidicae seu visere tecta Sibyllae dulce sit Iliacoque iugum memorabile remo, seu tibi Bacchei vineta madentia Gauri Teleboumque domos, trepidis ubi dulcia nautis,{{versus|V.100}} lumina noctivagae tollit Pharus aemula lunae, caraque non molli iuga Surrentina Lyaeo, quae meus ante alios habitator Pollius auget, Dinarumque lacus medicos Stabiasque renatas. mille tibi nostrae referam telluris amores?,{{versus|V.105}} sed satis hoc, coniunx, satis est dixisse: creavit me tibi, me socium longos astrinxit in annos. nonne haec amborum genetrix altrixque videri digna? sed ingratus qui plura adnecto tuisque moribus indubito: venies, carissima coniunx,{{versus|V.110}} praeveniesque etiam. sine me tibi ductor aquarum Thybris et armiferi sordebunt tecta Quirini. </poem> {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen= Silvae/II |Post=Liber IV |PostNomen= Silvae/IV }} 7bqdibahp9w1jlw8xsu9nokjdg6twuk 0 37445 266229 235244 2026-05-15T15:26:24Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Silvae/IV]] ad [[Silvae/Liber IV]] 235244 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Silvae |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen= Silvae/III |Post=Liber V |PostNomen= Silvae/V }} ===Statius Marcello suo salutem=== Inveni librum, Marcelle carissime, quem pietati tuae dedicarem. reor equidem aliter quam invocato numine maximi imperatoris nullum opusculum meum coepisse; sed hic liber tres habet [ . . . . . ] se quam quod quarta ad honorem tuum pertinet. primo autem septimum decimum Germanici nostri consulatum adoravi; secundo gratias egi sacratissimis eius epulis honoratus; tertio viam Domitianam miratus sum qua gravissimam harenarum moram exemit: cuius beneficio tu quoque maturius epistolam meam accipies, quam tibi in hoc libro a Neapoli scribo. proximum est lyricum carmen ad Septimium Severum, iuvenem, uti scis, inter ornatissimos secundi ordinis, tuum quidem et condiscipulum, sed mihi citra hoc quoque ius artissime carum. nam Vindicis nostri Herculem Epitrapezion secundum honorem, quem de me et de ipsis studiis meretur, imputare etiam tibi possum. Maximum Vibium et dignitatis et eloquentiae nomine a nobis diligi satis eram testatus epistola, quam ad illum de editione Thebaidos meae publicavi; sed nunc quoque eum reverti maturius ex Dalmatia rogo. iuncta est ecloga ad municipem meum Iulium Menecraten, splendidum iuvenem et Polli mei generum, cui gratulor quod Neapolim nostram numero liberorum honestaverit. Plotio Grypo, maioris gradus iuveni, dignius opusculum reddam, sed interim hendecasyllabos quos Saturnalibus una risimus, huic volumini inserui. quare ergo plura in quarto Silvarum quam in prioribus? ne se putent aliquid egisse, qui reprehenderunt ut audio, quod hoc stili genus edidissem. primum supervacuum est dissuadere rem factam; deinde multa ex illis iam domino Caesari dederam, et quanto hoc plus est quam edere! exercere autem ioco non licet? 'secreto' inquit. sed et sphaeromachias spectamus et palaris lusio admittit. novissime: quisquis ex meis invitus aliquid legit, statim se profiteatur adversum. ita quare consilio eius accedam? in summam, nempe ego sum qui traducor: taceat et gaudeat. hunc tamen librum tu, Marcelle, defendes. et, si videtur, hactenus, sin minus, reprehendemur. vale. ==I. Septimus decimus consulatus imp. Aug. Germanici== <poem> Laeta bis octonis accedit purpura fastis Caesaris insignemque aperit Germanicus annum, atque oritur cum sole novo, cum grandibus astris clarius ipse nitens et primo maior Eoo. exsultent leges Latiae, gaudete, curules,{{versus|I.5}} et septemgemino iactantior aethera pulset Roma iugo, plusque ante alias Evandrius arces collis ovet: subiere novi Palatia fasces et requiem bis sextus honos precibusque receptis curia Caesareum gaudet vicisse pudorem.{{versus|I.10}} ipse etiam immensi reparator maximus aevi attollit vultus et utroque a limine grates Ianus agit, quem tu vicina Pace ligatum omnia iussisti componere bella novique in leges iurare fori. levat ecce supinas{{versus|I.15}} hinc atque inde manus geminaque haec voce profatur: 'salve, magne parens mundi, qui saecula mecum instaurare paras, talem te cernere semper mense meo tua Roma cupit; sic tempora nasci, sic annos intrare decet. da gaudia fastis{{versus|I.20}} continua; hos umeros multo sinus ambiat ostro et properata tuae manibus praetexta Minervae. aspicis ut templis alius nitor, altior aris ignis et ipsa meae tepeant tibi sidera brumae, moribus atque tuis gaudent turmaeque tribusque{{versus|I.25}} purpureique patres, lucemque a consule ducit omnis honos. quid tale, precor, prior annus habebat? dic age, Roma potens, et mecum, longa Vetustas, dinumera fastos nec parva exempla recense, sed quae sola meus dignetur vincere Caesar.{{versus|I.30}} ter Latio deciesque tulit labentibus annis Augustus fasces, sed coepit sero mereri: tu iuvenis praegressus avos. et quanta recusas, quanta vetas! flectere tamen precibusque senatus permittes hunc saepe diem. manet insuper ordo{{versus|I.35}} longior, et totidem felix tibi Roma curules terque quaterque dabit. mecum altera saecula condes, et tibi longaevi renovabitur ara parentis; mille tropaea feres, tantum permitte triumphos. restat Bactra novis, restat Babylona tributis{{versus|I.40}} frenari; nondum gremio Iovis Indica laurus, nondum Arabes Seresque rogant, nondum omnis honorem annus habet, cupiuntque decem tua nomina menses.' Sic Ianus, clausoque libens se poste recepit. tunc omnes patuere dei laetoque dederunt{{versus|I.45}} signa polo, longamque tibi rex, magne, iuventam annuit atque suos promisit Iuppiter annos. </poem> ==II. Eucharisticon ad imp. Aug. Germ. Domitianum== <poem> Regia Sidoniae convivia laudat Elissae, qui magnum Aenean Laurentibus intulit arvis; Alcinoique dapes mansuro carmine monstrat, aequore qui multo reducem consumpsit Vlixem: ast ego cui sacrae Caesar nova gaudia cenae{{versus|II.5}} nunc primum dominaque dedit consurgere mensa, qua celebrem mea vota lyra, quas solvere grates sufficiam? non, si pariter mihi vertice laeto nectat odoratas et Smyrna et Mantua lauros, digna loquar. mediis videor discumbere in astris{{versus|II.10}} cum Iove et Iliaca porrectum sumere dextra immortale merum. steriles transmisimus annos: haec aevi mihi prima dies, hic limina vitae. tene ego, regnator terrarum orbisque subacti magne parens, te, spes hominum, te, cura deorum,{{versus|II.15}} cerno iacens? datur haec iuxta, datur ora tueri vina inter mensasque, et non assurgere fas est? Tectum augustum, ingens, non centum insigne columnis, sed quantae superos caelumque Atlante remisso sustentare queant. stupet hoc vicina Tonantis{{versus|II.20}} regia, teque pari laetantur sede locatum numina. nec magnum properes excedere caelum: tanta patet moles effusaeque impetus aulae liberior, campi multumque amplexus operti aetheros, et tantum domino minor; ille penates{{versus|II.25}} implet et ingenti genio iuvat. aemulus illic mons Libys Iliacusque nitet, % multa Syene et Chios et glaucae certantia Doridi saxa; Lunaque portandis tantum suffecta columnis. longa supra species: fessis vix culmina prendas{{versus|II.30}} visibus auratique putes laquearia caeli. hic cum Romuleos proceres trabeataque Caesar agmina mille simul iussit discumbere mensis, ipsa sinus accincta Ceres Bacchusque laborat sufficere. aetherii felix sic orbita fluxit{{versus|II.35}} Triptolemi, sic vitifero sub palmite nudos umbravit colles et sobria rura Lyaeus. Sed mihi non epulas Indisque innixa columnis robora Maurorum famulasque ex ordine turmas, ipsum, ipsum cupido tantum spectare vacavit{{versus|II.40}} tranquillum vultu sed maiestate serena mulcentem radios summittentemque modeste fortunae vexilla suae; tamen ore nitebat dissimulatus honos. talem quoque barbarus hostis posset et ignotae conspectum agnoscere gentes.{{versus|II.45}} non aliter gelida Rhodopes in valle recumbit dimissis Gradivus equis; sic lubrica ponit membra Therapnaea resolutus gymnade Pollux, sic iacet ad Gangen Indis ululantibus Euhan, sic gravis Alcides post horrida iussa reversus{{versus|II.50}} gaudebat strato latus adclinare leoni. parva loquor necdum aequo tuos, Germanice, vultus: talis, ubi Oceani finem mensasque revisit Aethiopum sacro diffusus nectare vultus dux superum secreta iubet dare carmina Musas{{versus|II.55}} et Pallenaeos Phoebum laudare triumphos. Di tibi (namque animas saepe exaudire minores dicuntur) patriae bis terque exire senectae annuerint fines. rata numina miseris astris, templaque des habitesque domos. saepe annua pandas{{versus|II.60}} limina, saepe novo Ianum lictore salutes, saepe coronatis iteres quinquennia lustris. qua mihi felices epulas mensaeque dedisti sacra tuae, talis longo post tempore venit lux mihi, Troianae qualis sub collibus Albae,{{versus|II.65}} cum modo Germanas acies modo Daca sonantem proelia Palladio tua me manus induit auro. </poem> ==III. Via Domitiana== <poem> Quis duri silicis gravisque ferri immanis sonus aequori propinquum saxosae latus Appiae replevit? certe non Libycae sonant catervae, nec dux advena peierante bello{{versus|III.5}} Campanos quatit inquietus agros, nec frangit vada montibusque caesis inducit Nero sordidas paludes; sed qui limina bellicosa Iani iustis legibus et foro coronat,{{versus|III.10}} quis castae Cereri diu negata reddit iugera sobriasque terras, quis fortem vetat interire sexum et censor prohibet mares adultos pulchrae supplicium timere formae;{{versus|III.15}} qui reddit Capitolio Tonantem et Pacem propria domo reponit, qui genti patriae futura semper sancit lumina Flaviumque caelum, hic segnis populi vias gravatus{{versus|III.20}} et campos iter omne detinentes longos eximit ambitus novoque iniectu solidat graves harenas, gaudens Euboicae domum Sibyllae Gauranosque sinus et aestuantes{{versus|III.25}} septem montibus admovere Baias. Hic quondam piger axe vectus uno nutabat cruce pendula viator sorbebatque rotas maligna tellus, et plebs in mediis Latina campis{{versus|III.30}} horrebat mala navigationis; nec cursus agiles, sed impeditum tardabant iter orbitae tacentes, dum pondus nimium querens sub alta repit languida quadrupes statera.{{versus|III.35}} at nunc, quae solidum diem terebat, horarum via facta vix duarum. non tensae volucrum per astra pennae, nec velocius ibitis, carinae. Hic primus labor incohare sulcos{{versus|III.40}} et rescindere limites et alto egestu penitus cavare terras; mox haustas aliter replere fossas et summo gremium parare dorso, ne nutent sola, ne maligna sedes{{versus|III.45}} et pressis dubium cubile saxis; tunc umbonibus hinc et hinc coactis et crebris iter alligare gonfis. o quantae pariter manus laborant! hi caedunt nemus exuuntque montes,{{versus|III.50}} hi ferro scopulos trabesque levant; illi saxa ligant opusque texunt cocto pulvere sordidoque tofo; hi siccant bibulas manu lacunas et longe fluvios agunt minores.{{versus|III.55}} hae possent et Athon cavare dextrae et maestum pelagus gementis Helles intercludere ponte non natanti. his parvus, nisi cliviae vetarent, Inous freta miscuisset Isthmos.{{versus|III.60}} Fervent litora mobilesque silvae, it longus medias fragor per urbes, atque echon simul hinc et inde fractam Gauro Massicus uvifer remittit. miratur sonitum quieta Cyme{{versus|III.65}} et Literna palus pigerque Safon. At flavum caput umidumque late crinem mollibus impeditus ulvis Vulturnus levat ora maximoque pontis Caesarei reclinus arcu{{versus|III.70}} raucis talia faucibus redundat: 'camporum bone conditor meorum, quis me vallibus aviis refusum et ripas habitare nescientem recti legibus alvei ligasti!{{versus|III.75}} et nunc ille ego turbidus minaxque, vix passus dubias prius carinas, iam pontem fero perviusque calcor; qui terras rapere et rotare silvas assueram (pudet!), amnis esse coepi;{{versus|III.80}} sed grates ago servitusque tanti est, quod sub te duce, te iubente, cessi, quod tu maximus arbiter meaeque victor perpetuus legere ripae. et nunc limite me colis beato{{versus|III.85}} nec sordere sinis malumque late deterges sterilis soli pudorem; ne me pulvereum gravemque caelo Tyrrheni sinus obluat profundi (qualis Cinyphius tacente ripa{{versus|III.90}} Poenos Bagrada serpit inter agros), sed talis ferar ut nitente cursu tranquillum mare proximumque possim puro gurgite provocare Lirim.' Haec amnis, pariterque se levarat{{versus|III.95}} ingenti plaga marmorata dorso. huius ianua prosperumque limen arcus, belligeris ducis tropaeis et totis Ligurum nitens metallis, quantus nubila qui coronat imbri.{{versus|III.100}} illic flectitur excitus viator, illic Appia se dolet relinqui. tunc velocior acriorque cursus, tunc ipsos iuvat impetus iugales; ceu fessis ubi remigum lacertis{{versus|III.105}} primae carbasa ventilatis, aurae. ergo omnes, age, quae sub axe primo Romani colitis fidem Parentis, prono limite commeate gentes, Eoae citius venite laurus:{{versus|III.110}} nil obstat cupidis, nihil moratur. qui primo Tiberim reliquit ortu, primo vespere naviget Lucrinum. Sed quam fine viae recentis imo, qua monstrat veteres Apollo Cumas,{{versus|III.115}} albam crinibus infulisque cerno? visu fallimur, an sacris ab antris profert Chalcidicas Sibylla laurus? cedamus; chely, iam repone cantus: vates sanctior incipit, tacendum est.{{versus|III.120}} en! et colla rotat novisque late bacchatur spatiis viamque replet. tunc sic virgineo profatur ore: 'dicebam, veniet (manete campi atque amnis), veniet favente caelo,{{versus|III.125}} qui foedum nemus et putres harenas celsis pontibus et via levabit. en hic est deus, hunc iubet beatis pro se Iuppiter imperare terris; quo non dignior has subit habenas{{versus|III.130}} ex quo me duce praescios Averni Aeneas avide futura quaerens lucos et penetravit et reliquit. hic paci bonus, hic timendus armis, natura melior potentiorque.{{versus|III.135}} hic si flammigeros teneret axes, largis, India nubibus maderes, undaret Libye, teperet Haemus. Salve, dux hominum et parens deorum, provisum mihi conditumque numen.{{versus|III.140}} nec iam putribus evoluta chartis sollemni prece Quindecim Virorum perlustra mea dicta, sed canentem ipsam comminus, ut mereris, audi. vidi quam seriem merentis aevi{{versus|III.145}} pronectant tibi candidae sorores: magnus te manet ordo saeculorum, natis longior abnepotibusque annos perpetua geres iuventa quos fertur placidos adisse Nestor,{{versus|III.150}} quos Tithonia computat senectus et quantos ego Delium poposci. iuravit tibi iam nivalis Arctus, nunc magnos Oriens dabit triumphos. ibis qua vagus Hercules et Euhan{{versus|III.155}} ultra sidera flammeumque solem et Nili caput et nives Atlantis, et laudum cumulo beatus omni scandes belliger abnuesque currus; donec Troicus ignis et renatae{{versus|III.160}} Tarpeius pater intonabit aulae, haec donec via te regente terras annosa magis Appia senescat.' </poem> ==IV. Epistola ad Vitorium Marcellum== <poem> Curre per Euboicos non segnis, epistola, campos, hac ingressa vias qua nobilis Appia crescit in latus et molles solidus premit agger harenas; atque ubi Romuleas velox penetraveris arces, continuo dextras flavi pete Thybridis oras,{{versus|IV.5}} Lydia qua penitus stagnum navale coercet ripa suburbanisque vadum praetexitur hortis. illic egregium formaque animisque videbis Marcellum et celso praesignem vertice nosces. cui primam solito vulgi de more salutem,{{versus|IV.10}} mox inclusa modis haec reddere verba memento: 'iam terras volucremque polum fuga veris aquosi laxat et Icariis caelum latratibus urit; ardua iam densae rarescunt moenia Romae. hos Praeneste sacrum, nemus hos glaciale Dianae,{{versus|IV.15}} Algidus aut horrens aut Tuscula protegit umbra, Tiburis hi lucos Anienaque frigora captant. te quoque clamosae quaenam plaga mitior Vrbi subtrahit? aestivos quo decipis aere soles? quid tuus ante omnis, tua cura potissima, Gallus,{{versus|IV.20}} nec non noster amor, dubium morumne probandus ingeniine bonis? Latiis aestivat in oris, anne metalliferae repetit iam moenia Lunae Tyrrhenasque domos? quod si tibi proximus haeret, non ego nunc vestro procul a sermone recedo.{{versus|IV.25}} certum est: inde sonus geminas mihi circumit aures. sed tu, dum nimio possessa Hyperione flagrat torva Cleonaei iuba sideris, exue curis pectus et assiduo temet furare labori. et sontes operit pharetras arcumque retendit{{versus|IV.30}} Parthus, et Eleis auriga laboribus actos Alpheo permulcet equos, et nostra fatescit laxaturque chelys: vires instigat alitque tempestiva quies; maior post otia virtus. talis cantata Briseide venit Achilles{{versus|IV.35}} acrior et positis erupit in Hectora plectris. te quoque flammabit tacite repetita parumper desidia et solitos novus exsultabis in actus. certe iam Latiae non miscent iurgia leges, et pacem piger annus habet, messesque reversae{{versus|IV.40}} dimisere forum, nec iam tibi turba reorum vestibulo querulique rogant exire clientes. cessat centeni moderatrix iudicis hasta, qua tibi sublimi iam nunc celeberrima fama eminet et iuvenis facundia praeterit annos.{{versus|IV.45}} felix curarum, cui non Heliconia cordi serta nec imbelles Parnasi e vertice laurus, sed viget ingenium et magnos accinctus in usus fert animus quascumque vices. nos otia vitae solamur cantu ventosaque gaudia famae{{versus|IV.50}} quaerimus. en egomet somnum et geniale secutus litus ubi Ausonio se condidit hospita portu Parthenope, tenues ignavo pollice chordas pulso Maroneique sedens in margine templi sumo animum et magni tumulis adcanto magistri:{{versus|IV.55}} at tu, si longi cursum dabit Atropos aevi (detque precor Latiique ducis sic numina pergant, quem tibi posthabito studium est coluisse Tonante, quique tuos alio subtexit munere fasces et spatia obliquae mandat renovare Latinae!){{versus|IV.60}} forsitan Ausonias ibis frenare cohortes aut Rheni populos aut nigrae litora Thyles aut Histrum servare datur metuendaque portae limina Caspiacae. nec enim tibi sola potentis eloquii virtus: sunt membra accommoda bellis,{{versus|IV.65}} quique gravem tarde subeant thoraca lacerti: seu campo pedes ire pares, est agmina supra nutaturus apex; seu frena sonantia flectes, serviet asper equus. nos facta aliena canendo vergimur in senium: propriis tu pulcher in armis{{versus|IV.70}} ipse canenda geres parvoque exempla parabis magna Getae, dignos quem iam nunc belliger actus poscit avos praestatque domi novisse triumphos. surge, agedum, iuvenemque puer deprende parentem, stemmate materno felix, virtute paterna.{{versus|IV.75}} iam te blanda sinu Tyrio sibi curia felix educat et cunctas gaudet spondere curules.' Haec ego Chalcidicis ad te, Marcelle, sonabam litoribus, fractas ubi Vesvius erigit iras aemula Trinacriis volvens incendia flammis.{{versus|IV.80}} mira fides! credetne virum ventura propago, cum segetes iterum, cum iam haec deserta virebunt, infra urbes populosque premi proavitaque tanto rura abiisse mari? necdum letale minari cessat apex. procul ista tuo sint fata Teate,{{versus|IV.85}} nec Marrucinos agat haec insania montes. Nunc si forte meis quae sint exordia musis scire petis, iam Sidonios emensa labores Thebais optato collegit carbasa portu Parnasique iugis silvaque Heliconide festis{{versus|IV.90}} tura dedit flammis et virginis exta iuvencae votiferaque meas suspendit ab arbore vittas. nunc vacuos crines alio subit infula nexu: Troia quidem magnusque mihi temptatur Achilles, sed vocat arcitenens alio pater armaque monstrat{{versus|IV.95}} Ausonii maiora ducis. trahit impetus illo iam pridem retrahitque timor. stabuntne sub illa mole umeri an magno vincetur pondere cervix? dic, Marcelle, feram? fluctus an sueta minores nosse ratis nondum Ioniis credenda periclis?{{versus|IV.100}} Iamque vale et penitus voti tibi vatis honorem corde exire veta. nec enim Tirynthius, almae pectus amicitiae++cedet tibi gloria fidi Theseos, et lacerum qui circa moenia Troiae Priamiden caeso solacia traxit amico. </poem> ==V. Ode lyrica ad Septimium Severum== <poem> Parvi beatus ruris honoribus, qua prisca Teucros Alba colit lares, fortem atque facundum Severum non solitis fidibus saluto. iam trux ad Arctos Parrhasias hiems{{versus|V.5}} concessit altis obruta solibus, iam pontus ac tellus renident in Zephyros Aquilone fracto. nunc cuncta veris; frondibus annuis crinitur arbos, nunc volucrum novi{{versus|V.10}} questus inexpertumque carmen, quod tacita statuere bruma. nos parca tellus pervigil et focus culmenque multo lumine sordidum solantur exemptusque testa{{versus|V.15}} qua modo fervuerat Lyaeus. non mille balant lanigeri greges, nec vacca dulci mugit adultero, unique siquando canenti mutus ager domino reclamat.{{versus|V.20}} sed terra primis post patriam mihi dilecta curis, hic mea carmina regina bellorum virago Caesareo peramavit auro, cum tu sodalis dulce periculum{{versus|V.25}} conisus omni pectore tolleres, ut Castor ad cunctos tremebat Bebryciae strepitus harenae. tene in remotis Syrtibus avia Leptis creavit? iam feret Indicas{{versus|V.30}} messes odoratisque rara cinnama praeripiet Sabaeis. quis non in omni vertice Romuli reptasse dulcem Septimium putet? quis fonte Iuturnae relictis{{versus|V.35}} uberibus neget esse pastum? nec mira virtus: protinus Ausonum portus vadosae nescius Africae intras adoptatusque Tuscis gurgitibus puer innatasti.{{versus|V.40}} hinc parvus inter pignora curiae contentus <artae> lumine purpurae crescis, sed immensos labores indole patricia secutus. non sermo Poenus, non habitus tibi,{{versus|V.45}} externa non mens: Italus, Italus. sunt Vrbe Romanisque turmis qui Libyam deceant alumni. est et frementi vox hilaris foro; venale sed non eloquium tibi,{{versus|V.50}} ensisque vagina quiescit, stringere ni iubeant amici. sed rura cordi saepius et quies, nunc in paternis sedibus et solo Veiente, nunc frondosa supra{{versus|V.55}} Hernica, nunc Curibus vetustis. hic plura pones vocibus et modis passim solutis, sed memor interim nostri verecundo latentem barbiton ingemina sub antro. </poem> ==VI. Hercules epitrapezios Novi Vindicis== <poem> Forte remittentem curas Phoeboque levatum pectora, cum patulis tererem vagus otia Saeptis iam moriente die, rapuit me cena benigni Vindicis. haec imos animi perlapsa recessus inconsumpta manet: neque enim ludibria ventris{{versus|VI.5}} hausimus aut epulas diverso a sole petitas vinaque perpetuis aevo certantia fastis. a miseri, quos nosse iuvat quid Phasidis ales distet ab hiberna Rhodopes grue, quis magis anser exta ferat, cur Tuscus aper generosior Vmbro,{{versus|VI.10}} lubrica qua recubent conchylia mollius alga. nobis verus amor medioque Helicone petitus sermo hilaresque ioci brumalem absumere noctem suaserunt mollemque oculis expellere somnum, donec ab Elysiis prospexit sedibus alter{{versus|VI.15}} Castor et hesternas risit Tithonia mensas. o bona nox iunctaque utinam Tirynthia luna! nox et Erythraeis Thetidis signanda lapillis et memoranda diu geniumque habitura perennem! mille ibi tunc species aerisque eborisque vetusti{{versus|VI.20}} atque locuturas mentito corpore ceras edidici. quis namque oculis certaverit usquam Vindicis, artificum veteres agnoscere ductus et non inscriptis auctorem reddere signis? hic tibi quae docto multum vigilata Myroni{{versus|VI.25}} aera, laboriferi vivant quae marmora caelo Praxitelis, quod ebur Pisaeo pollice rasum, quid Polycleteis iussum spirare caminis, linea quae veterem longe fateatur Apellen, monstrabit: namque haec, quotiens chelyn exuit, illi{{versus|VI.30}} desidia est, hic Aoniis amor avocat antris. Haec inter castae genius tutelaque mensae Amphitryoniades multo mea cepit amore pectora nec longo satiavit lumina visu: tantus honos operi finesque inclusa per artos{{versus|VI.35}} maiestas. deus ille, deus! seseque videndum indulsit, Lysippe, tibi parvusque videri sentirique ingens! et cum mirabilis intra stet mensura pedem, tamen exclamare libebit, si visus per membra feres: 'hoc pectore pressus{{versus|VI.40}} vastator Nemees; haec exitiale ferebant robur et Argoos frangebant brachia remos.' ac spatio tam magna brevi mendacia formae! quis modus in dextra, quanta experientia docti artificis curis pariter gestamina mensae{{versus|VI.45}} fingere et ingentes animo versare colossos! tale nec Idaeis quicquam Telchines in antris nec stolidus Brontes nec, qui polit arma deorum, Lemnius exigua potuisset ludere massa. nec torva effigies epulisque aliena remissis,{{versus|VI.50}} sed qualem parci domus admirata Molorchi aut Aleae lucis vidit Tegeaea sacerdos; qualis et Oetaeis emissus in astra favillis nectar adhuc torva laetus Iunone bibebat: sic mitis vultus, veluti de pectore gaudens,{{versus|VI.55}} hortatur mensas. tenet haec marcentia fratris pocula, at haec clavae meminit manus; aspera sedis sustinet et cultum Nemeaeo tegmine saxum. Digna operi fortuna sacro. Pellaeus habebat regnator laetis numen venerabile mensis{{versus|VI.60}} et comitem occasus secum portabat et ortus, praestabatque libens modo qua diademata dextra abstulerat dederatque et magnas verterat urbes. semper ab hoc animos in crastina bella petebat, huic acies semper victor narrabat opimas,{{versus|VI.65}} sive catenatos Bromio detraxerat Indos, seu clusam magna Babylona refregerat hasta, seu Pelopis terras libertatemque Pelasgam obruerat bello; magnoque ex agmine laudum fertur Thebanos tantum excusasse triumphos.{{versus|VI.70}} ille etiam, magnos fatis rumpentibus actus, cum traheret letale merum, iam mortis opaca nube gravis vultus alios in numine caro aeraque supremis timuit sudantia mensis. Mox Nasamoniaco decus admirabile regi{{versus|VI.75}} possessum; fortique deo libavit honores semper atrox dextra periuroque ense superbus Hannibal. Italicae perfusum sanguine gentis diraque Romuleis portantem incendia tectis oderat, et cum epulas, et cum Lenaea dicaret{{versus|VI.80}} dona, deus castris maerens comes ire nefandis, praecipue cum sacrilega face miscuit arces ipsius immeritaeque domos ac templa Sagunti polluit et populis Furias immisit honestas. Nec post Sidonii letum ducis aere potita{{versus|VI.85}} egregio plebeia domus. convivia Syllae ornabat semper claros intrare penates assuetum et felix dominorum stemmate signum. Nunc quoque, si mores humanaque pectora curae nosse deis, non aula quidem, Tirynthie, nec te{{versus|VI.90}} regius ambit honos, sed casta ignaraque culpae mens domini, cui prisca fides coeptaeque perenne foedus amicitiae. scit adhuc florente sub aevo par magnis Vestinus avis, quem nocte dieque spirat et in carae vivit complexibus umbrae.{{versus|VI.95}} hic igitur tibi laeta quies, fortissime divum Alcide, nec bella vides pugnasque feroces, sed chelyn et vittas et amantes carmina laurus. hic tibi sollemni memorabit carmine quantus Iliacas Geticasque domos quantusque nivalem{{versus|VI.100}} Stymphalon quantusque iugis Erymanthon aquosis terrueris, quem te pecoris possessor Hiberi, quem tulerit saevae Mareoticus arbiter arae; hic penetrata tibi spoliataque limina mortis concinet et flentes Libyae Scythiaeque puellas.{{versus|VI.105}} nec te regnator Macetum nec barbarus umquam Hannibal aut saevi posset vox horrida Syllae his celebrare modis. certe tu, muneris auctor, non aliis malles oculis, Lysippe, probari. </poem> ==VII. Ode lyrica ad Vibium Maximum== <poem> Iam diu lato sociata campo fortis heroos, Erato, labores differ atque ingens opus in minores contrahe gyros, tuque regnator lyricae cohortis{{versus|VII.5}} da novi paulum mihi iura plectri, si tuas cantu Latio sacravi, Pindare, Thebas. Maximo carmen tenuare tempto; nunc ab intonsa capienda myrto{{versus|VII.10}} serta, nunc maior sitis et bibendus castior amnis. quando te dulci Latio remittent Dalmatae montes, ubi Dite viso pallidus fossor redit erutoque{{versus|VII.15}} concolor auro? ecce me natum propiore terra non tamen portu retinent amoeno desides Baiae liticenve notus Hectoris armis.{{versus|VII.20}} torpor est nostris sine te Camenis, tardius sueto venit ipse Thymbrae rector et primis meus ecce metis haeret Achilles. quippe te fido monitore nostra{{versus|VII.25}} Thebais multa cruciata lima temptat audaci fide Mantuanae gaudia famae. sed damus lento veniam, quod alma prole fundasti vacuos penates.{{versus|VII.30}} o diem laetum! venit ecce nobis Maximus alter. orbitas omni fugienda nisu, quam premit votis inimicus heres, optimo poscens (pudet heu) propinquo{{versus|VII.35}} funus amice. orbitas nullo tumulata fletu: stat domo capta cupidus superstes imminens leti spoliis et ipsum computat ignem.{{versus|VII.40}} duret in longum generosus infans, perque non multis iter expeditum crescat in mores patrios avumque provocet actis! tu tuos parvo memorabis enses,{{versus|VII.45}} quos ad Eoum tuleras Orontem signa frenatae moderatus alae Castore dextro; ille ut invicti rapidum secutus Caesaris fulmen refugis amaram{{versus|VII.50}} Sarmatis legem dederit, sub uno vivere caelo. sed tuas artes puer ante discat, omne quis mundi senium remensus orsa Sallusti brevis et Timavi{{versus|VII.55}} reddis alumnum. </poem> ==VIII. Gratulatio ad Iulium Menecraten== <poem> Pande fores superum vittataque templa Sabaeis nubibus et pecudum fibris spirantibus imple, Parthenope; clari genus ecce Menecratis auget tertia iam soboles. procerum tibi nobile vulgus crescit et insani solatur damna Vesevi.{{versus|VIII.5}} nec solum festas secreta Neapolis aras ambiat: et socii portus dilectaque miti terra Dicarcheo nec non plaga cara madenti Surrentina deo sertis altaria cingat, materni qua litus avi, quem turba nepotum{{versus|VIII.10}} circumit et similes contendit reddere vultus. gaudeat et Libyca praesignis avunculus hasta, quaeque sibi genitos putat attollitque benigno Polla sinu. macte, o iuvenis, qui tanta merenti lumina das patriae. dulcis tremit ecce tumultus{{versus|VIII.15}} tot dominis clamata domus. procul atra recedat Invidia atque alio liventia pectora flectat: his senium longaeque decus virtutis et alba Atropos et patrius lauros promisit Apollo. Ergo quod Ausoniae pater augustissimus urbis{{versus|VIII.20}} ius tibi tergeminae dederat laetabile prolis, omen erat. venit totiens Lucina piumque intravit repetita larem. sic fertilis, oro, stet domus et donis numquam mutata sacratis. macte, quod et proles tibi saepius aucta virili{{versus|VIII.25}} robore, sed iuveni laetanda et virgo parenti: aptior his virtus, citius dabit illa nepotes, qualis maternis Helene iam digna palaestris inter Amyclaeos reptabat candida fratres; vel qualis caeli facies, ubi nocte serena{{versus|VIII.30}} admovere iubar mediae duo sidera lunae. Sed queror haud faciles, iuvenum rarissime, questus irascorque etiam, quantum irascuntur amantes. tantane me decuit vulgari gaudia fama noscere? cumque tibi vagiret tertius infans,{{versus|VIII.35}} protinus ingenti non venit nuntia cursu littera, quae festos cumulare altaribus ignes et redimire chelyn postesque ornare iuberet Albanoque cadum sordentem promere fumo et cantu signare diem? sed tardus inersque{{versus|VIII.40}} nunc demum mea vota cano: tua culpa tuusque hic pudor. ulterius sed enim producere questus non licet; en hilaris circumstat turba tuorum defensatque patrem. quem non hoc agmine vincas? di patrii, quos auguriis super aequora magnis{{versus|VIII.45}} litus ad Ausonium devexit Abantia classis, tu, ductor populi longe migrantis, Apollo, cuius adhuc volucrem laeva cervice sedentem respiciens blande felix Eumelus adorat, tuque, Actaea Ceres, cursu cui semper anhelo{{versus|VIII.50}} votivam taciti quassamus lampada mystae, et vos, Tyndaridae, quos non horrenda Lycurgi Taygeta umbrosaeque magis coluere Therapnae: hos cum plebe sua patrii servate penates. sint, qui fessam aevo crebrisque laboribus urbem{{versus|VIII.55}} voce opibusque iuvent viridique in nomine servent. his placidos genitor mores largumque nitorem monstret avus, pulchrae studium virtutis uterque. quippe et opes et origo sinunt hanc lampade prima patricias intrare fores, hos pube sub ipsa,{{versus|VIII.60}} si modo prona bonis invicti Caesaris adsint numina, Romulei limen pulsare senatus. </poem> ==IX. Hendecasyllabi iocosi ad Plotium Grypum== <poem> Est sane iocus iste, quod libellum misisti mihi, Grype, pro libello. urbanum tamen hoc potest videri, si post hoc aliquid mihi remittas; nam si ludere, Grype, perseveras,{{versus|IX.5}} non ludis. licet, ecce, computemus! noster purpureus novusque charta et binis decoratus umbilicis, praeter me mihi constitit decussis: tu rosum tineis situque putrem,{{versus|IX.10}} quales aut Libycis madent olivis aut tus Niliacum piperve servant aut Byzantiacos colunt lacertos; nec saltem tua dicta continentem quae trino iuvenis foro tonabas,{{versus|IX.15}} aut centum prope iudices, priusquam te Germanicus arbitrum sequenti annonae dedit omniumque late praefecit stationibus viarum; sed Bruti senis oscitationes{{versus|IX.20}} de capsa miseri libellionis, emptum plus minus asse Gaiano, donas. usque adeone defuerunt caesis pillea suta de lacernis vel mantelia luridaeve mappae,{{versus|IX.25}} chartae Thebaicaeve Caricaeve? nusquam turbine conditus ruenti prunorum globus atque cottanorum? non enlychnia sicca, non replictae bulborum tunicae? nec ova tantum,{{versus|IX.30}} nec lenes halicae, nec asperum far? nusquam Cinyphiis vagata campis curvarum domus uda coclearum? non lardum grave debilisve perna? non Lucanica, non graves Falisci,{{versus|IX.35}} non sal oxyporumve caseusve? aut panes nitidantis aphronitri? vel passum psithiis suis recoctum, dulci defruta vel lutosa caeno? quantum nec dare cereos olentes,{{versus|IX.40}} cultellum tenuesve codicillos? ollares, rogo, non licebat uvas, Cumano patinas in orbe tortas aut unam dare synthesin (quid horres?) alborum calicum atque caccaborum?{{versus|IX.45}} sed certa velut aequus in statera, nil mutas, sed idem mihi rependis. quid si cum bene mane semicrudus inlatam tibi dixero salutem, et tu me vicibus domi salutes?{{versus|IX.50}} aut cum me dape iuveris opima, exspectes similes et ipse cenas? irascor tibi, Grype. sed valebis; tantum ne mihi, quo soles lepore, et nunc hendecasyllabos remittas. </poem> {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen= Silvae/III |Post=Liber V |PostNomen= Silvae/V }} mq2kpo11pgtbi0va6axqfsp3s9qi8w3 0 37446 266231 235243 2026-05-15T15:26:35Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Silvae/V]] ad [[Silvae/Liber V]] 235243 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Silvae |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus=Liber V }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen= Silvae/IV |Post= |PostNomen= }} ===Statius Abascanto suo salutem=== Omnibus affectibus prosequenda sunt bona exempla, cum publice prosint. pietas, quam Priscillae tuae praestas, et morum tuorum pars, et nulli non conciliare te, praecipue marito, potest. uxorem enim vivam amare voluptas est, defunctam religio. ego tamen huic operi non ut unus e turba nec tantum quasi officiosus adsilui. amavit enim uxorem meam Priscilla et amando fecit mihi illam probatiorem; post hoc ingratus sum, si lacrimas tuas transeo. praeterea latus omne divinae domus semper demereri pro mea mediocritate conitor. nam qui bona fide deos colit, amat et sacerdotes. sed quamvis propiorem usum amicitiae tuae iampridem cuperem, mallem tamen nondum invenisse materiam. ==I. Epicedion in Priscillam== <poem> Si manus aut similes docilis mihi fingere ceras aut ebur impressis aurumve animare figuris, hinc, Priscilla, tuo solacia grata marito conciperem. namque egregia pietate meretur ut vel Apelleo vultus signata colore,{{versus|I.5}} Phidiaca vel nata manu reddare dolenti. sic auferre rogis umbram conatur, et ingens certamen cum Morte gerit, curasque fatigat artificum inque omni te quaerit amare metallo. sed mortalis honos, agilis quem dextra laborat.{{versus|I.10}} nos tibi, laudati iuvenis rarissima coniunx, longa nec obscurum finem latura perenni temptamus dare iusta lyra, modo dexter Apollo quique venit iuncto mihi semper Apolline Caesar annuat: haut alio melius condere sepulcro.{{versus|I.15}} Sera quidem tanto struitur medicina dolori, altera cum volucris Phoebi rota torqueat annum; sed cum plaga recens et adhuc in vulnere primo nigra domus questu, miseram qua accessus ad aurem coniugis orbati? tunc flere et scindere vestes{{versus|I.20}} et famulos lassare greges et vincere planctus Fataque et iniustos rabidis pulsare querelis caelicolas solamen erat. licet ipse levandos ad gemitus silvis comitatus et amnibus Orpheus afforet atque omnis pariter matertera vatem,{{versus|I.25}} omnis Apollineus tegeret Bacchique sacerdos: nil cantus, nil fila deis pallentis Averni Eumenidumque audita comis mulcere valerent: tantus in attonito regnabat pectore luctus. nunc etiam ad planctus refugit iam plana cicatrix{{versus|I.30}} dum canimus, gravibusque oculis uxorius instat imber. habentne pios etiamnum haec lumina fletus? mira fides! citius genetrix Sipylea feretur exhausisse genas, citius Tithonida maesti deficient rores aut exsatiata fatiscet{{versus|I.35}} mater Achilleis hiemes adfrangere bustis. macte animi! notat ista deus qui flectit habenas orbis et humanos propior Iove digerit actus, maerentemque videt; lectique arcana ministri hinc etiam documenta capit, quod diligis umbram{{versus|I.40}} et colis exsequias. hic est castissimus ardor, hic amor a domino meritus censore probari. Nec mirum, si vos collato pectore mixtos iunxit inabrupta concordia longa catena. illa quidem nuptumque prior taedasque marito{{versus|I.45}} passa alio, sed te ceu virginitate iugatum visceribus totis animaque amplexa fovebat; qualiter aequaevo sociatam palmite vitem ulmus amat miscetque nemus ditemque precatur autumnum et caris gaudet redimita racemis.{{versus|I.50}} laudantur proavis seu pulchrae munere formae, quae morum caruere bonis falsaeque potentes laudis egent verae: tibi quamquam et origo niteret et felix species multumque optanda maritis, ex te maior honos, unum novisse cubile,{{versus|I.55}} unum secretis agitare sub ossibus ignem. illum nec Phrygius vitiasset raptor amorem Dulichiive proci nec qui fraternus adulter casta Mycenaeo conubia polluit auro. si Babylonos opes, Lydae si pondera gazae{{versus|I.60}} Indorumque dares Serumque Arabumque potentes divitias, mallet cum paupertate pudica intemerata mori vitamque rependere famae. nec frons triste rigens nimiusque in moribus horror, sed simplex hilarisque fides et mixta pudori{{versus|I.65}} gratia. quod si anceps metus ad maiora vocasset, illa vel armiferas pro coniuge laeta catervas fulmineosque ignes mediique pericula ponti exciperet. melius, quod non adversa probarunt quae tibi cura tori, quantus pro coniuge pallor.{{versus|I.70}} sed meliore via dextros tua vota marito promeruere deos, dum nocte dieque fatigas numina, dum cunctis supplex advolveris aris et mitem genium domini praesentis adoras. Audita es, venitque gradu Fortuna benigno.{{versus|I.75}} vidit quippe pii iuvenis navamque quietem intactamque fidem succinctaque pectora curis et vigiles sensus et digna evolvere tantas sobria corda vices, vidit, qui cuncta suorum novit et inspectis ambit latus omne ministris.{{versus|I.80}} nec mirum: videt ille ortus obitusque, quid auster, quid boreas hibernus agat, ferrique togaeque consilia atque ipsam mentem probat. ille iubatis molem immensam umeris et vix tractabile pensum imposuit (nec enim numerosior altera sacra{{versus|I.85}} cura domo), magnum late dimittere in orbem Romulei mandata ducis, viresque modosque imperii tractare manu; quae laurus ab arcto, quid vagus Euphrates, quid ripa binominis Histri, quid Rheni vexilla ferant: quantum ultimus orbis{{versus|I.90}} cesserit et refugo circumsona gurgite Thyle; (omnia nam laetas pila attollentia frondes, nullaque famosa signatur lancea penna); praeterea, fidos dominus si dividat enses, pandere quis centum valeat frenare, maniplos{{versus|I.95}} inter missus eques, quis praecepisse cohorti, quem deceat clari praestantior ordo tribuni, quisnam frenigerae signum dare dignior alae; mille etiam praenosse vices, an merserit agros Nilus, an imbrifero Libye sudaverit austro:{{versus|I.100}} cunctaque si numerem, non plura interprete virga nuntiat ex celsis ales Tegeaticus astris, quaeque cadit liquidas Iunonia virgo per auras et picturato pluvium ligat aera gyro, quaeque tuas laurus volucri, Germanice, cursu{{versus|I.105}} Fama vehit praegressa diem tardumque sub astris Arcada et in medio linquit Thaumantida caelo. Qualem te superi, Priscilla, hominesque benigno aspexere die, cum primum ingentibus actis admotus coniunx! vicisti gaudia ~cene{{versus|I.110}} ipsius, effuso dum pectore prona sacratos ante pedes avide domini tam magna merentis volveris. Aonio non sic in vertice gaudet, quam pater arcani praefecit hiatibus antri Delius, aut primi cui ius venerabile thyrsi{{versus|I.115}} Bacchus et attonitae tribuit vexilla catervae. nec tamen hic mutata quies probitasve secundis intumuit: tenor idem animo moresque modesti fortuna crescente manent. fovet anxia curas coniugis hortaturque simul flectitque labores.{{versus|I.120}} ipsa dapes modicas et sobria pocula tradit, exemplumque ad erile monet; velut Apula coniunx agricolae parci vel sole infecta Sabino, quae videt emeriti iam prospectantibus astris tempus adesse viri, propere mensasque torosque{{versus|I.125}} instruit expectatque sonum redeuntis aratri. parva loquor. tecum gelidas comes illa per arctos Sarmaticasque hiemes Histrumque et pallida Rheni frigora, tecum omnes animo durata per aestus et, si castra darent, vellet gestare pharetras,{{versus|I.130}} vellet Amazonia latus intercludere pelta; dum te pulverea bellorum nube videret Caesarei prope fulmen equi divinaque tela vibrantem et magnae sparsum sudoribus hastae. Hactenus alma chelys. tempus nunc ponere frondes,{{versus|I.135}} Phoebe, tuas maestaque comam damnare cupresso. Quisnam pacata consanguinitate ligavit Fortunam Invidiamque deus? quis iussit iniquas aeternum bellare deas? nullamne notavit illa domum, torvo quam non haec lumine figat{{versus|I.140}} protinus et saeva proturbet gaudia dextra? florebant hilares inconcussique penates: nil maestum. quid enim, quamvis infida levisque, Caesare tam dextro posset Fortuna timeri? invenere viam liventia Fata, piumque{{versus|I.145}} intravit vis saeva larem. sic plena maligno adflantur vineta noto, sic alta senescit imbre seges nimio, rapidae sic obvia puppi invidet et velis adnubilat aura secundis. carpitur eximium fato Priscilla decorem;{{versus|I.150}} qualiter alta comam silvarum gloria pinus seu Iovis igne malo seu iam radice soluta deficit et nulli spoliata remurmurat aurae. quid probitas aut casta fides, quid numina prosunt culta deum? furvae miseram circum undique leti{{versus|I.155}} vallavere plagae, tenduntur dura sororum licia et exacti superest pars ultima fili. nil famuli coetus, nil ars operosa medentum auxiliata malis; comites tamen undique ficto spem simulant vultu, flentem notat illa maritum.{{versus|I.160}} ille modo infernae nequiquam flumina Lethes incorrupta rogat, nunc anxius omnibus aris inlacrimat signatque fores et pectore terget limina; nunc magni vocat exorabile numen Caesaris. heu durus fati tenor! estne quod illi{{versus|I.165}} non liceat? quantae poterant mortalibus annis accessisse morae si tu, pater, omne teneres arbitrium? caeco gemeret Mors clusa barathro longius, et vacuae posuissent stamina Parcae. Iamque cadunt vultus oculisque novissimus error{{versus|I.170}} optunsaeque aures, nisi cum vox sola mariti noscitur; illum unum media de morte reversa mens videt, illum aegris circumdat fortiter ulnis immotas obversa genas, nec sole supremo lumina sed dulci mavult satiare marito.{{versus|I.175}} tum sic unanimum moriens solatur amantem: 'pars animae victura meae, cui linquere possim o utinam, quos dura mihi rapit Atropos annos: parce precor lacrimis, saevo ne concute planctu pectora, nec crucia fugientem coniugis umbram.{{versus|I.180}} linquo equidem thalamos, salvo tamen ordine, maestos quod prior: exegi longa potiora senecta tempora. vidi omni pridem te flore nitentem, vidi altae propius propiusque accedere dextrae. non in te Fatis, non iam caelestibus ullis{{versus|I.185}} arbitrium: mecum ista fero. tu limite coepto tende libens sacrumque latus geniumque potentem inrequietus ama. nunc, quod cupis ipse iuberi, da Capitolinis aeternum sedibus aurum, quo niteat sacri centeno pondere vultus{{versus|I.190}} Caesaris et propriae signet cultricis amorem. sic ego nec Furias nec deteriora videbo Tartara et Elysias felix admittar in oras.' Haec dicit labens sociosque amplectitur artus haerentemque animam non tristis in ora mariti{{versus|I.195}} transtulit et cara pressit sua lumina dextra. At iuvenis magno flammatus pectora luctu nunc implet saevo viduos clamore penates, nunc ferrum laxare cupit, nunc ardua tendit in loca (vix retinent comites), nunc ore ligato{{versus|I.200}} incubat amissae mersumque in corde dolorem saevus agit, qualis conspecta coniuge segnis Odrysius vates positis ad Strymona plectris obstupuit tristemque rogum sine carmine flevit. ille etiam erecte rupisset tempora vitae,{{versus|I.205}} ne tu Tartareum chaos incomitata subires, set prohibet mens fida ducis mirandaque sacris imperiis et maior amor. Quis carmine digno exsequias et dona malae feralia pompae perlegat? omne illic stipatum examine longo{{versus|I.210}} ver Arabum Cilicumque fluit floresque Sabaei Indorumque arsura seges praereptaque templis tura, Palaestini simul Hebraeique liquores Coryciaeque comae Cinyreaque germina; et altis ipsa toris Serum Tyrioque umbrata recumbit{{versus|I.215}} tegmine. sed toto spectatur in agmine coniunx solus; in hunc magnae flectuntur lumina Romae ceu iuvenes natos suprema ad busta ferentem: is dolor in vultu, tantum crinesque genaeque noctis habent. illam tranquillo fine solutam{{versus|I.220}} felicemque vocant; lacrimas fudere marito. Est locus ante urbem qua primum nascitur ingens Appia, quaque Italo gemitus Almone Cybebe ponit et Idaeos iam non reminiscitur amnis. hic te Sidonio velatam molliter ostro{{versus|I.225}} eximius coniunx (nec enim fumantia busta clamoremque rogi potuit perferre) beato composuit, Priscilla, toro. nil longior aetas carpere, nil aevi poterunt vitiare labores: sic cautum membris; tantas venerabile marmor{{versus|I.230}} spirat opes. mox in varias mutata novaris effigies: hoc aere Ceres, hoc lucida Gnosis, illo Maia tholo, Venus hoc non improba saxo. accipiunt vultus haud indignata decoros numina: circumstant famuli consuetaque turba{{versus|I.235}} obsequiis, tunc rite tori mensaeque parantur assiduae. domus ista, domus! quis triste sepulcrum dixerit? hac merito visa pietate mariti protinus exclames: 'est hic, agnosco, minister illius, aeternae modo qui sacraria genti{{versus|I.240}} condidit inque alio posuit sua sidera caelo.' sic, ubi magna novum Phario de litore puppis solvit iter iamque innumeros utrimque rudentes lataque veliferi porrexit brachia mali invasitque vias, in eodem angusta phaselos{{versus|I.245}} aequore et immensi partem sibi vindicat austri. Quid nunc immodicos, iuvenum lectissime, fletus corde foves longumque vetas exire dolorem? nempe times ne Cerbereos Priscilla tremescat latratus? tacet ille piis; ne tardior adsit{{versus|I.250}} navita proturbetque vadis? vehit ille merentes protinus et manes placidus locat hospite cumba. praeterea, si quando pio laudata marito umbra venit, iubet ire faces Prosperina laetas egressasque sacris veteres heroidas antris{{versus|I.255}} lumine purpureo tristes laxare tenebras sertaque et Elysios animae praesternere flores. sic manes Priscilla subit; ibi supplice dextra pro te Fata rogat, reges tibi tristis Averni placat, ut expletis humani finibus aevi{{versus|I.260}} pacantem terras dominum iuvenemque relinquas ipse senex. certae iurant in vota sorores. </poem> ==II. Laudes Crispini Vetti Bolani filii== <poem> Rura meus Tyrrhena petit saltusque Tagetis Crispinus; nec longa mora est aut avia tellus; et mea secreto velluntur pectora morsu, udaque turgentes impellunt lumina guttas, ceu super Aegaeas hiemes abeuntis amici{{versus|II.5}} vela sequar spectemque ratem iam fessus ab altis rupibus atque oculos longo querar aere vinci. Quid? si militiae iam te, puer inclite, primae clara rudimenta et castrorum dulce vocaret auspicium, quanto manarent gaudia fletu{{versus|II.10}} quosve darem amplexus! etiamne optanda propinqui tristia, ut octonos bis iam tibi circuit orbes vita? sed angustis animus robustior annis succumbitque oneri, et mentem sua non capit aetas. nec mirum: non te series inhonora parentum{{versus|II.15}} obscurum proavis et priscae lucis egentem plebeia de stirpe tulit; non sanguine cretus turmali trabeaque recens et paupere clavo augustam sedem et Latii penetrale senatus advena pulsasti, sed praecedente tuorum{{versus|II.20}} agmine. Romulei qualis per iugera circi cum pulcher visu titulis generosus avitis exspectatur equus cuius de stemmate longo felix demeritos habet admissura parentes, illum omnes acuunt plausus, illum ipse volantem{{versus|II.25}} pulvis et incurvae gaudent agnoscere metae: sic te, clare puer, genitum sibi curia sensit, primaque patricia clausit vestigia luna. mox Tyrios ex more sinus tunicamque potentem agnovere umeri. sed enim tibi magna parabat{{versus|II.30}} ad titulos exempla pater. quippe ille iuventam protinus ingrediens pharetratum invasit Araxen belliger indocilemque fero servire Neroni Armeniam. rigidi summam Mavortis agebat Corbulo, sed comitem belli sociumque laborum{{versus|II.35}} ille quoque egregiis multum miratus in armis Bolanum; atque illi curarum asperrima suetus credere partirique metus, quod tempus amicum fraudibus, exerto quaenam bona tempora bello, quae suspecta fides aut quae fuga vera ferocis{{versus|II.40}} Armenii. Bolanus iter praenosse timendum, Bolanus tutis iuga quaerere commoda castris, metiri Bolanus agros, aperire malignas torrentum nemorumque moras tantamque verendi mentem implere ducis iussisque ingentibus unus{{versus|II.45}} sufficere. ipsa virum norat iam barbara tellus, ille secundus apex bellorum et proxima cassis. sic Phryges attoniti, quamquam Nemeaea viderent arma Cleonaeusque acies impelleret arcus, pugnante Alcide tamen et Telamona timebant.{{versus|II.50}} disce, puer, (nec enim externo monitore petendus virtutis tibi pulcher amor: cognata ministret laus animos. aliis Decii reducesque Camilli monstrentur), tu disce patrem, quantusque negantem fluctibus occiduis fesso usque Hyperione Thylen{{versus|II.55}} intrarit mandata gerens quantusque potentis mille urbes Asiae sortito rexerit anno, imperium mulcente toga. bibe talia pronis auribus, haec certent tibi conciliare propinqui, haec iterent comites praecepta senesque paterni.{{versus|II.60}} Iamque alio moliris iter nec deside passu ire paras. nondum validae tibi signa iuventae inrepsere genis, et adhuc tenor integer aevi. nec genitor iuxta; fatis namque haustus iniquis occidit et geminam prolem sine praeside linquens;{{versus|II.65}} nec saltem teneris ostrum puerile lacertis exuit albentique umeros induxit amictu. quem non corrupit pubes effrena novaeque libertas properata togae? ceu nescia falcis silva comas tollit fructumque exspirat in umbras.{{versus|II.70}} at tibi Pieriae tenero sub pectore curae et pudor et docti legem sibi dicere mores; tunc hilaris probitas et frons tranquilla, nitorque luxuriae confine tenens, pietasque per omnes dispensata modos; aequaevo cedere fratri{{versus|II.75}} mirarique patrem miseraeque ignoscere matri admonuit fortuna domus. tibine illa nefanda pocula letalesque manu componere sucos evaluit, qui voce potes praevertere morsus serpentum atque omnis vultu placare novercas?{{versus|II.80}} infestare libet manes meritoque precatu pacem auferre rogis; sed te, puer optime, cerno flectentem iustis et talia dicta parantem: 'parce precor cineri: fatum illud et ira nocentum Parcarum crimenque dei, mortalia quisquis{{versus|II.85}} pectora sero videt nec primo in limine sistit conatus scelerum atque animos infanda parantes. excidat illa dies aevo nec postera credant saecula. nos certe taceamus et obruta multa nocte tegi propriae patiamur crimina gentis.{{versus|II.90}} exegit poenas, hominum cui cura suorum, quo Pietas auctore redit terrasque revisit, quem timet omne nefas. satis haec lacrimandaque nobis ultio. quin saevas utinam exorare liceret Eumenidas timidaeque avertere Cerberon umbrae{{versus|II.95}} immemoremque tuis citius dare manibus amnem.' Macte animo, iuvenis! sed crescunt crimina matris. nec tantum pietas, sed protinus ardua virtus affectata tibi. nuper cum forte sodalis immeritae falso palleret crimine famae{{versus|II.100}} erigeretque forum succinctaque iudice multo surgeret et castum vibraret Iulia fulmen, tu, quamquam non ante forum legesque severas passus sed tacita studiorum occultus in umbra, defensare metus adversaque tela subisti{{versus|II.105}} pellere, inermis adhuc et tiro, paventis amici. haud umquam tales aspexit Romulus annos Dardaniusque senex medii bellare togata strage fori. stupuere patres temptamina tanta conatusque tuos, nec te reus ipse timebat.{{versus|II.110}} par vigor et membris, promptaeque ad fortia vires sufficiunt animo atque ingentia iussa sequuntur. ipse ego te nuper Tiberino in litore vidi qua Tyrrhena vadis Laurentibus aestuat unda, tendentem cursus vexantemque ilia nuda{{versus|II.115}} calce ferocis equi, vultu dextraque minacem: si qua fides dictis, stupui armatumque putavi. Gaetulo sic pulcher equo Troianaque quassans tela novercales ibat venator in agros Ascanius miseramque patri flagrabat Elissam;{{versus|II.120}} Troilus haut aliter gyro leviore minantes eludebat equos, aut quem de turribus altis Arcadas Ogygio versantem in pulvere metas spectabant Tyriae non torvo lumine matres. ergo age (nam magni ducis indulgentia pulsat{{versus|II.125}} certaque dat votis hilaris vestigia frater), surge animo, et fortes castrorum concipe curas. monstrabunt acies Mavors Actaeaque virgo, flectere Castor equos, umeris quatere arma Quirinus, qui tibi iam tenero permisit plaudere collo{{versus|II.130}} nubigenas clipeos intactaque caedibus arma. Quasnam igitur terras, quem Caesaris ibis in orbem? Arctoosne amnes et Rheni fracta natabis flumina, an aestiferis Libyae sudabis in arvis? an iuga Pannoniae mutatoresque domorum{{versus|II.135}} Sauromatas quaties? an te septenus habebit Hister et umbroso circumflua coniuge Peuce? an Solymum cinerem palmetaque capta subibis non sibi felices silvas ponentis Idymes? quod si te magno tellus frenata parenti{{versus|II.140}} accipiat, quantum ferus exsultabit Araxes, quanta Caledonios attollet gloria campos, cum tibi longaevus referet trucis incola terrae: 'hic suetus dare iura parens, hoc cespite turmas adfari; vicis speculas castellaque++longe{{versus|II.145}} aspicis?++ille dedit cinxitque haec moenia fossa; belligeris haec dona deis, haec tela dicavit (cernis adhuc titulos); hunc ipse vocantibus armis induit, hunc regi rapuit thoraca Britanno,' qualiter in Teucros victricia bella paranti{{versus|II.150}} ignotum Pyrrho Phoenix narrabat Achillem. Felix qui viridi fidens, Optate, iuventa durabis quascumque vias vallumque subibis, forsan et ipse latus (sic numina principis adsint) cinctus et unanimi comes indefessus amici,{{versus|II.155}} quo Pylades ex more pius, quo Dardana gessit bella Menoetiades. quippe haec concordia vobis, hic amor est; duretque, precor! nos fortior aetas iam fugit; hinc votis animum precibusque iuvabo, et mihi. sed questus solitos si forte ciebo{{versus|II.160}} et mea Romulei venient ad carmina patres, tu deeris, Crispine, mihi, cuneosque per omnes te meus absentem circumspectabit Achilles. sed venies melior (vatum non irrita currunt omina); quique aquilas tibi nunc et castra recludit,{{versus|II.165}} idem omnes perferre gradus cingique superbis fascibus et patrias dabit insedisse curules. Sed quis ab excelsis Troianae collibus Albae, unde suae iuxta prospectat moenia Romae proximus ille deus, fama velocior intrat{{versus|II.170}} nuntius atque tuos implet, Crispine, penates? dicebam certe: vatum non irrita currunt auguria. en, ingens reserat tibi limen honorum Caesar et Ausonii committit munia ferri. vade, puer, tantisque enixus suffice donis,{{versus|II.175}} felix qui magno iam nunc sub praeside iuras cuique sacer primum tradit Germanicus ensem! non minus hoc, fortis quam si tibi panderet ipse Bellipotens aquilas torvaque induceret ora casside. vade alacer maioraque disce mereri! </poem> ==III. Epicedion in patrem suum== <poem> Ipse malas vires et lamentabile carmen Elysio de fonte mihi pulsumque sinistrae da, genitor praedocte, lyrae. neque enim antra moveri Delia nec solitam fas est impellere Cirrham te sine. Corycia quicquid modo Phoebus in umbra,{{versus|III.5}} quicquid ab Ismariis monstrarat collibus Euhan, dedidici. fugere meos Parnasia crines vellera, funestamque hederis inrepere taxum extimui trepidamque (nefas!) arescere laurum. certe ego, magnanimum qui facta attollere regum{{versus|III.10}} ibam altum spirans Martemque aequare canendo. quis sterili mea corda situ, quis Apolline merso frigida damnatae praeduxit nubila menti? stant circum attonitae vatem et nil dulce sonantem nec digitis nec voce, deae. dux ipsa silenti{{versus|III.15}} fulta caput cithara, qualis post Orphea raptum astitit, Hebre, tibi cernens iam surda ferarum agmina et immotos sublato carmine lucos. At tu, seu membris emissus in ardua tendens fulgentisque plagas rerumque elementa recenses,{{versus|III.20}} quis deus, unde ignes, quae ducat semita solem, quae minuat Phoeben quaeque integrare latentem causa queat, notique modos extendis Arati; seu tu Lethaei secreto in gramine campi concilia heroum iuxta manesque beatos,{{versus|III.25}} Maeonium Ascraeumque senem non segnior umbra accolis alternumque sonas et carmina misces: da vocem magno, pater, ingeniumque dolori. nam me ter relegens caelo terque ora retexens luna videt residem nullaque Heliconide tristes{{versus|III.30}} solantem curas: tuus ut mihi vultibus ignis inrubuit cineremque oculis umentibus hausi, vilis honos studiis. vix haec in munera solvo primum animum tacitisque situm depellere curis nunc etiam labente manu nec lumine sicco{{versus|III.35}} ordior adclinis tumulo quo molle quiescis iugera nostra tenens, ubi post Aeneia fata stellatus Latiis ingessit montibus Albam Ascanius, Phrygio dum pingues sanguine campos odit et infaustae regnum dotale novercae.{{versus|III.40}} hic ego te (nam Sicanii non mitius halat aura croci; dites nec si tibi rara Sabaei cinnama, odoratas nec Arabs decerpsit aristas inferni cum laude laci) sed carmine plango Pierio; sume et gemitus et vulnera nati{{versus|III.45}} et lacrimas, rari quas umquam habuere parentes. atque utinam fortuna mihi dare manibus aras, par templis opus, aeriamque educere molem, Cyclopum scopulos ultra atque audacia saxa Pyramidum, et magno tumulum praetexere luco!{{versus|III.50}} illic et Siculi superassem dona sepulcri et Nemees lucum et Pelopis sollemnia trunci. illic Oebalio non finderet aera disco Graiorum vis nuda virum, non arva rigaret sudor equum aut putri sonitum daret ungula fossa;{{versus|III.55}} sed Phoebi simplex chorus, et frondentia vatum praemia laudato, genitor, tibi rite ligarem. ipse madens oculis, umbrarum animaeque sacerdos, praecinerem gemitum, cui te nec Cerberus omni ore nec Orpheae quirent avertere leges.{{versus|III.60}} atque tibi moresque tuos et facta canentem fors et magniloquo non posthabuisset Homero, tenderet et torvo pietas aequare Maroni. Cur magis incessat superos et aena sororum stamina, quae tepido genetrix super aggere nati{{versus|III.65}} orba sedet, vel quae primaevi coniugis ignem aspicit obstantesque manus turbamque tenentem vincit in ardentem, liceat, moritura maritum? maior ab his forsan superos et Tartara pulsem invidia, externis etiam miserabile visu{{versus|III.70}} funus eat; sed nec modo se Natura dolenti nec Pietas iniusta dedit: mihi limine primo fatorum et viridi, genitor, ceu raptus ab aevo Tartara dura subis. nec enim Marathonia virgo parcius extinctum saevorum crimine agrestum{{versus|III.75}} fleverit Icarium, Phrygia quam turre cadentem Astyanacta parens. laqueo quin illa supremo inclusit gemitus: at te post funera magni Hectoris Haemonio pudor est servisse marito. Non ego, quas fati certus sibi morte canora{{versus|III.80}} inferias praemittit olor nec rupe quod atra Tyrrhenae volucres nautis praedulce minantur, in patrios adhibebo rogos; non murmure trunco quod gemit et durae queritur Philomela sorori: nota nimis vati. quis non in funere cunctos{{versus|III.85}} Heliadum ramos lacrimosaque germina dixit et Phrygium silicem, atque ausum contraria Phoebo carmina nec fida gavisam Pallada buxo? te Pietas oblita virum revocataque caelo Iustitia et gemina plangat Facundia lingua{{versus|III.90}} et Pallas doctique cohors Heliconia Phoebi, quis labor Aonios seno pede ducere campos et quibus Arcadia carmen testudine mensis ~cydalibem~ nomenque fuit, quosque orbe sub omni ardua septena numerat Sapientia fama,{{versus|III.95}} qui furias regumque domos aversaque caelo sidera terrifico super intonuere cothurno, et quis lasciva vires tenuare Thalia dulce vel heroos gressu truncare tenores. omnia namque animo complexus et omnibus auctor,{{versus|III.100}} qua fandi vis lata patet, sive orsa libebat Aoniis vincire modis seu voce soluta spargere et effreno nimbos aequare profatu. Exsere semirutos subito de pulvere vultus, Parthenope, crinemque adflato monte sepultum{{versus|III.105}} pone super tumulos et magni funus alumni, quo non Monychiae quicquam praestantius arces doctaque Cyrene Sparteve animosa creavit. si tu stirpe vacans famaeque obscura iaceres nil gentile tenens, illo te cive probabas{{versus|III.110}} Graiam atque Euboico maiorum sanguine duci. illa tuis totiens praestant se tempora sertis cum stata laudato caneret quinquennia versu ora supergressus regis Pylii oraque regis Dulichii speciemque, comam subnexus utroque.{{versus|III.115}} non tibi deformes obscuri sanguinis ortus nec sine luce genus, quamquam fortuna parentum artior expensis. etenim te divite ritu ponere purpureos Infantia legit amictus stirpis honore datos et nobile pectoris aurum.{{versus|III.120}} protinus exorto dextrum risere sorores Aonides, puerique chelyn summisit et ora imbuit amne sacro iam tum mihi blandus Apollo. nec simplex patriae decus, et natalis origo pendet ab ambiguo geminae certamine terrae.{{versus|III.125}} te de gente suum Latiis ascita colonis Graia refert Hyele, ~graius~ qua puppe magister excidit et mediis miser evigilavit in undis; maior at inde suum longo probat ordine vitae <Parthenope> * * * Maeoniden aliaeque aliis natalibus urbes{{versus|III.130}} diripiunt cunctaeque probant; non omnibus ille verus, alit victos immanis gloria falsi. atque ibi dum profers annos vitamque salutas, protinus ad patrii raperis certamina lustri vix implenda viris, laudum festinus et audax{{versus|III.135}} ingenii. stupuit primaeva ad carmina plebes Euboea et natis te monstravere parentes. inde frequens pugnae nulloque ingloria sacro vox tua: non totiens victorem Castora gyro nec fratrem caestu virides clausere Therapnae.{{versus|III.140}} sin pronum vicisse domi, quid Achaea mereri praemia nunc ramis Phoebi nunc gramine Lernae nunc Athamantea protectum tempora pinu, cum totiens lassata tamen nusquam avia frondes abstulit aut alium tetigit Victoria crinem?{{versus|III.145}} Hinc tibi vota patrum credi generosaque pubes te monitore regi, mores et facta priorum discere, quis casus Troiae, quam tardus Vlixes, quantus equum pugnasque virum decurrere versu Maeonides quantumque pios ditarit agrestes{{versus|III.150}} Ascraeus Siculusque senex, qua lege recurrat Pindaricae vox flexa lyrae volucrumque precator Ibycus et tetricis Alcman cantatus Amyclis Stesichorusque ferox saltusque ingressa viriles non formidata temeraria Chalcide Sappho,{{versus|III.155}} quosque alios dignata chelys. tu pandere doctus carmina Battiadae latebrasque Lycophronis atri Sophronaque implicitum tenuisque arcana Corinnae. sed quid parva loquor? tu par assuetus Homero ferre iugum senosque pedes aequare solutis{{versus|III.160}} versibus et numquam passu breviore relinqui. quid mirum, patria si te petiere relicta quos Lucanus ager, rigidi quos iugera Dauni, quos Veneri plorata domus neglectaque tellus Alcidae, vel quos e vertice Surrentino{{versus|III.165}} mittit Tyrrheni speculatrix virgo profundi, quos propiore sinu lituo remoque notatus collis et Ausonii pridem laris hospita Cyme, quosque Dicarchei portus Baianaque mittunt litora, qua mediis alte permissus anhelat{{versus|III.170}} ignis aquis et operta domos incendia servant? sic ad Avernales scopulos et opaca Sibyllae antra rogaturae veniebant undique gentes; illa minas divum Parcarumque acta canebat quamvis decepto vates non irrita Phoebo.{{versus|III.175}} mox et Romuleam stirpem proceresque futuros instruis inque patrum vestigia ducere perstas. sub te Dardanius facis explorator opertae, qui Diomedei celat penetralia furti, crevit et inde sacrum didicit puer; arma probatis{{versus|III.180}} monstrasti Saliis praesagumque aethera certis auguribus; cui Chalcidicum fas volvere carmen, cur Phrygii lateat coma flaminis, et tua multum verbera succincti formidavere Luperci. Et nunc ex illo forsan grege gentibus alter{{versus|III.185}} iura dat Eois, alter compescit Hiberas, alter Achaemenium secludit Zeumate Persen, hi dites Asiae populos, hi Pontica frenant, hi fora pacificis emendant fascibus, illi castra pia statione tenent: tu laudis origo.{{versus|III.190}} non tibi certassent iuvenilia fingere corda Nestor et indomiti Phoenix moderator alumni, quique tubas acres lituosque audire volentem Aeaciden alio frangebat carmine Chiron. Talia dum celebras, subitam civilis Erinys{{versus|III.195}} Tarpeio de monte facem Phlegraeaque movit proelia. sacrilegis lucent Capitolia taedis, et Senonum furias Latiae sumpsere cohortes. vix requies flammae necdum rogus ille deorum siderat, excisis cum tu solacia templis{{versus|III.200}} impiger et multum facibus velocior ipsis concinis ore pio captivaque fulmina defles. mirantur Latii proceres ultorque deorum Caesar, et e medio divum pater annuit igni. iamque et flere pio Vesuvina incendia cantu{{versus|III.205}} mens erat et gemitum patriis impendere damnis, cum pater exemptum terris ad sidera montem sustulit et late miseras deiecit in urbes. Me quoque vocales lucos Boeotaque tempe pulsantem, cum stirpe tua descendere dixi,{{versus|III.210}} admisere deae; nec enim mihi sidera tantum aequoraque et terras, quae mos debere parenti, sed decus hoc quodcumque lyrae primusque dedisti non vulgare loqui et famam sperare sepulcro. qualis eras, Latios quotiens ego carmine patres{{versus|III.215}} mulcerem felixque tui spectator adesses muneris! heu quali confusus gaudia fletu vota piosque metus inter laetumque pudorem! quam tuus ille dies, quam non mihi gloria maior! talis Olympiaca iuvenem cum spectat harena{{versus|III.220}} qui genuit, plus ipse ferit, plus corde sub alto caeditur; attendunt cunei, spectatur Achaeis ille magis, crebro dum lumina pulveris haustu obruit et prensa vovet exspirare corona. ei mihi quod tantum patrias ego vertice frondes{{versus|III.225}} solaque Chalcidicae Cerealia dona coronae te sub teste tuli! qualem te Dardanus Albae vix cepisset ager, si per me serta tulisses Caesarea donata manu! quod subdere robur illa dies, quantum potuit dempsisse senectae!{{versus|III.230}} nam quod me mixta quercus non pressit oliva et fugit speratus honos, quam dulce parentis invida Tarpei caperes! te nostra magistro Thebais urguebat priscorum exordia vatum; tu cantus stimulare meos, tu pandere facta{{versus|III.235}} heroum bellique modos positusque locorum monstrabas. labat incerto mihi limite cursus te sine, et orbatae caligant vela carinae. nec solum larga memet pietate fovebas: talis et in thalamos. una tibi cognita taeda{{versus|III.240}} conubia, unus amor. certe seiungere matrem iam gelidis nequeo bustis; te sentit habetque, te videt et tumulos ortuque obituque salutat, ut Pharios aliae ficta pietate dolores Mygdoniosque colunt et non sua funera plorant.{{versus|III.245}} Quid referam expositos servato pondere mores? quae pietas, quam vile lucrum, quae cura pudoris, quantus amor recti! rursusque, ubi dulce remitti, gratia quae dictis! animo quam nulla senectus! his tibi pro meritis famam laudesque benignas{{versus|III.250}} iudex cura deum, nulloque e vulnere tristem concessit. raperis, genitor, non indigus aevi, non nimius, trinisque decem quinquennia lustris iuncta ferens. sed me pietas numerare dolorque non sinit, o Pylias aevi transcendere metas{{versus|III.255}} et Teucros aequare senes, o digne videre me similem! sed nec leti tibi ianua tristis: quippe leves causae, nec segnis labe senili exitus instanti praemisit membra sepulcro, sed te torpor iners et mors imitata quietem{{versus|III.260}} explicuit falsoque tulit sub Tartara somno. Quos ego tunc gemitus (comitum manus anxia vidit, vidit et exemplum genetrix gavisaque novit), quae lamenta tuli! veniam concedite, manes, fas dixisse, pater: non tu mihi plura dedisses.{{versus|III.265}} felix ille patrem vacuis circumdedit ulnis; vellet et Elysia quamvis in sede locatum abripere et Danaas iterum portare per umbras; temptantem et vivos molitum in Tartara gressus detulit infernae vates longaeva Dianae;{{versus|III.270}} sic chelyn Odrysiam pigro transmisit Averno causa minor, sic Thessalicis Admetus in oris. si lux una retro Phylaceida rettulit umbram, cur nihil exoret, genitor, chelys aut tua manes aut mea? fas mihi sic patrios contingere vultus,{{versus|III.275}} fas iunxisse manus, et lex quaecumque sequatur. At vos, umbrarum reges Aetnaeaque Iuno, si laudanda precor, taedas auferte comasque Eumenidum; nullo sonet asper ianitor ore, centauros Hydraeque greges Scyllaeaque monstra{{versus|III.280}} aversae celent valles, umbramque senilem invitet ripis, discussa plebe, supremus vector et in media componat molliter alga. ite, pii manes Graiumque examina vatum, inlustremque animam Lethaeis spargite sertis{{versus|III.285}} et monstrate nemus, quo nulla inrupit Erinys. in quo falsa dies caeloque simillimus aer. Inde tamen venias melior qua porta malignum cornea vincit ebur, somnique in imagine monstra, quae solitus. sic sacra Numae ritusque colendos{{versus|III.290}} mitis Aricino dictabat Nympha sub antro, Scipio sic plenos Latio Iove ducere somnos creditur Ausoniis, sic non sine Apolline Sylla. </poem> ==IV. Somnus== <poem> Crimine quo merui, iuvenis placidissime divum, quove errore miser, donis ut solus egerem, Somne, tuis? tacet omne pecus volucresque feraeque et simulant fessos curvata cacumina somnos, nec trucibus fluviis idem sonus; occidit horror{{versus|IV.5}} aequoris, et terris maria adclinata quiescunt. septima iam rediens Phoebe mihi respicit aegras stare genas; totidem Oetaeae Paphiaeque revisunt lampades et totiens nostros Tithonia questus praeterit et gelido spargit miserata flagello.{{versus|IV.10}} unde ego sufficiam? non si mihi lumina mille, quae sacer alterna tantum statione tenebat Argus et haud umquam vigilabat corpore toto. at nunc heu! si aliquis longa sub nocte puellae brachia nexa tenens ultro te, Somne, repellit,{{versus|IV.15}} inde veni; nec te totas infundere pennas luminibus compello meis++hoc turba precatur laetior: extremo me tange cacumine virgae, sufficit, aut leviter suspenso poplite transi. </poem> ==V. Epicedion in puerum suum== <poem> Me miserum! neque enim verbis sollemnibus ulla incipiam nec Castaliae vocalibus undis, invisus Phoeboque gravis. quae vestra, sorores, orgia, Pieriae, quas incestavimus aras? dicite, post poenam liceat commissa fateri.{{versus|V.5}} numquid inaccesso posui vestigia luco? num vetito de fonte bibi? quae culpa, quis error quem luimus tantis? morientibus ecce lacertis viscera nostra tenens animaque avellitur infans, non de stirpe quidem nec qui mea nomina ferret{{versus|V.10}} oraque; non fueram genitor, sed cernite fletus liventesque genas et credite planctibus orbi. orbus ego. huc patres et aperto pectore matres conveniant; cineremque oculis et crimina ferte, si qua sub uberibus plenis ad funera natos{{versus|V.15}} ipsa gradu labente tulit madidumque cecidit pectus et ardentes restinxit lacte papillas, quisquis adhuc tenerae signatum flore iuventae immersit cineri iuvenem primaque iacentis serpere crudelis vidit lanugine flammas,{{versus|V.20}} adsit et alterno mecum clamore fatiscat: vincetur lacrimis, et te, Natura, pudebit. tanta mihi feritas, tanta est insania luctus. hoc quoque cum ni<tor>, ter dena luce peracta, adclinis tumul<o en pla>nctus in carmina verto,{{versus|V.25}} discordesque modos et singultantia verba molior orsa ly<ra: vis> est, atque ira tacendi impatiens. sed nec solitae mihi vertice laurus nec fronti vittatus honos. en taxea marcet silva comis, hilaresque hederas plorata cupressus{{versus|V.30}} excludit ramis; nec eburno pollice chordas pulso, sed incertam digitis errantibus amens scindo chelyn. iuvat heu, iuvat inlaudabile carmen fundere et incompte miserum laudare dolorem. sic merui, sic me cantuque habituque nefastum{{versus|V.35}} aspiciant superi. pudeat Thebasque novumque Aeaciden: nil iam placidum manabit ab ore. ille ego qui (quotiens!) blande matrumque patrumque vulnera, qui vivos potui mulcere dolores, ille ego lugentum mitis solator, acerbis{{versus|V.40}} auditus tumulis et descendentibus umbris, deficio medicasque manus fomentaque quaero vulneribus, sed summa, meis. nunc tempus, amici, quorum ego manantes oculos et saucia tersi pectora: reddite opem, saevas exsolvite gratis.{{versus|V.45}} nimirum cum vestra domus ego funera maestus * * * increpitans: 'qui damna doles aliena, repone infelix lacrimas et tristia carmina serva.' verum erat: absumptae vires et copia fandi nulla mihi, dignumque nihil mens fulmine tanto{{versus|V.50}} repperit: inferior vox omnis et omnia sordent verba. ignosce, puer: tu me caligine maestum obruis. a! durus, viso si vulnere carae coniugis invenit caneret quod Thracius Orpheus dulce sibi, si busta Lini complexus Apollo{{versus|V.55}} non tacuit. nimius fortasse avidusque doloris dicar et in lacrimis iustum excessisse pudorem? quisnam autem gemitus lamentaque nostra rependis? o nimium felix, nimium crudelis et expers imperii, Fortuna, tui qui dicere legem{{versus|V.60}} fletibus aut fines audet censere dolendi! incitat heu! planctus; potius fugientia ripas flumina detineas rapidis aut ignibus obstes, quam miseros lugere vetes. tamen ille severus, quisquis is est, nostrae cognoscat vulnera causae.{{versus|V.65}} Non ego mercatus Pharia de puppe loquaces delicias doctumque sui convicia Nili infantem lingua nimium salibusque protervum dilexi: meus ille, meus. tellure cadentem aspexi atque unctum genitali carmine fovi,{{versus|V.70}} poscentemque novas tremulis ululatibus auras inserui vitae. quid plus tribuere parentes? quin alios ortus libertatemque sub ipsis uberibus tibi, parve, dedi; heu! munera nostra rideres ingratus adhuc. properaverit ille,{{versus|V.75}} sed merito properabat, amor, ne perderet ullum libertas tam parva diem. nonne horridus ipsos invidia superos iniustaque Tartara pulsem? nonne gemam te, care puer? quo sospite natos non cupii, primo gemitum qui protinus ortu{{versus|V.80}} implicuit fixitque mihi, cui verba sonosque monstravi questusque et vulnera caeca resolvens, reptantemque solo demissus ad oscula dextra erexi, blandoque sinu iam iamque cadentes exsopire genas dulcesque accersere somnos.{{versus|V.85}} cui nomen vox prima meum ludusque tenello risus, et a nostro veniebant gaudia vultu. </poem> {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen= Silvae/IV |Post= |PostNomen= }} mkvk1i0wiss3yhw62gsrgtv3fm35qpk 0 37456 266258 132001 2026-05-15T15:30:01Z Saumache 27923 266258 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Thebais |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |Genera= carmina epica |SubTitulus= }} *[[Thebais/Liber I|Liber I]] *[[Thebais/Liber II|Liber II]] *[[Thebais/Liber III|Liber III]] *[[Thebais/Liber IV|Liber IV]] *[[Thebais/Liber V|Liber V]] *[[Thebais/Liber VI|Liber VI]] *[[Thebais/Liber VII|Liber VII]] *[[Thebais/Liber VIII|Liber VIII]] *[[Thebais/Liber IX|Liber IX]] *[[Thebais/Liber X|Liber X]] *[[Thebais/Liber XI|Liber XI]] *[[Thebais/Liber XII|Liber XII]] iva2xsxjcun7kqtowqabym4dck5zap1 0 37457 266248 235297 2026-05-15T15:28:42Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/I]] ad [[Thebais/Liber I]] 235297 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Thebais |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |Genera= carmina |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Post=Liber II |PostNomen=Thebais/II }} <poem> Fraternas acies alternaque regna profanis decertata odiis sontesque euoluere Thebas Pierius menti calor incidit. unde iubetis ire, deae? gentisne canam primordia dirae, {{Versus|5}}Sidonios raptus et inexorabile pactum legis Agenoreae scrutantemque aequora Cadmum? longa retro series, trepidum si Martis operti agricolam infandis condentem proelia sulcis expediam penitusque sequar, quo carmine muris {{Versus|10}}iusserit Amphion Tyriis accedere montes, unde graues irae cognata in moenia Baccho, quod saeuae Iunonis opus, cui sumpserit arcus infelix Athamas, cur non expauerit ingens Ionium socio casura Palaemone mater. {{Versus|15}}atque adeo iam nunc gemitus et prospera Cadmi praeteriisse sinam: limes mihi carminis esto Oedipodae confusa domus, quando Itala nondum signa nec Arctoos ausim spirare triumphos bisque iugo Rhenum, bis adactum legibus Histrum {{Versus|20}}et coniurato deiectos uertice Dacos aut defensa prius uix pubescentibus annis bella Iouis. tuque, o Latiae decus addite famae quem noua maturi subeuntem exorsa parentis aeternum sibi Roma cupit (licet artior omnes {{Versus|25}}limes agat stellas et te plaga lucida caeli, Pliadum Boreaeque et hiulci fulminis expers, sollicitet, licet ignipedum frenator equorum ipse tuis alte radiantem crinibus arcum imprimat aut magni cedat tibi Iuppiter aequa {{Versus|30}}parte poli), maneas hominum contentus habenis, undarum terraeque potens, et sidera dones. tempus erit, cum Pierio tua fortior oestro facta canam: nunc tendo chelyn; satis arma referre Aonia et geminis sceptrum exitiale tyrannis {{Versus|35}}nec furiis post fata modum flammasque rebelles seditione rogi tumulisque carentia regum funera et egestas alternis mortibus urbes, caerula cum rubuit Lernaeo sanguine Dirce et Thetis arentes adsuetum stringere ripas {{Versus|40}}horruit ingenti uenientem Ismenon aceruo. quem prius heroum, Clio, dabis? inmodicum irae Tydea? laurigeri subitos an uatis hiatus? urguet et hostilem propellens caedibus amnem turbidus Hippomedon, plorandaque bella proterui {{Versus|45}}Arcados atque alio Capaneus horrore canendus. &nbsp; &nbsp; impia iam merita scrutatus lumina dextra merserat aeterna damnatum nocte pudorem Oedipodes longaque animam sub morte trahebat. illum indulgentem tenebris imaeque recessu {{Versus|50}}sedis inaspectos caelo radiisque penates seruantem tamen adsiduis circumuolat alis saeua dies animi, scelerumque in pectore Dirae. tunc uacuos orbes, crudum ac miserabile uitae supplicium, ostentat caelo manibusque cruentis {{Versus|55}}pulsat inane solum saeuaque ita uoce precatur: 'di, sontes animas angustaque Tartara poenis qui regitis, tuque umbrifero Styx liuida fundo, quam uideo, multumque mihi consueta uocari adnue, Tisiphone, peruersaque uota secunda: {{Versus|60}}si bene quid merui, si me de matre cadentem fouisti gremio et traiectum uulnere plantas firmasti, si stagna peti Cirrhaea bicorni interfusa iugo, possem cum degere falso contentus Polybo, trifidaeque in Phocidos arto {{Versus|65}}longaeuum implicui regem secuique trementis ora senis, dum quaero patrem, si Sphingos iniquae callidus ambages te praemonstrante resolui, si dulces furias et lamentabile matris conubium gauisus ini noctemque nefandam {{Versus|70}}saepe tuli natosque tibi, scis ipsa, paraui, mox auidus poenae digitis caedentibus ultro incubui miseraque oculos in matre reliqui: exaudi, si digna precor quaeque ipsa furenti subiceres. orbum uisu regnisque carentem {{Versus|75}}non regere aut dictis maerentem flectere adorti, quos genui quocumque toro; quin ecce superbi —pro dolor!—et nostro iamdudum funere reges insultant tenebris gemitusque odere paternos. hisne etiam funestus ego? et uidet ista deorum {{Versus|80}}ignauus genitor? tu saltem debita uindex huc ades et totos in poenam ordire nepotes. indue quod madidum tabo diadema cruentis unguibus abripui, uotisque instincta paternis i media in fratres, generis consortia ferro {{Versus|85}}dissiliant. da, Tartarei regina barathri, quod cupiam uidisse nefas, nec tarda sequetur mens iuuenum: modo digna ueni, mea pignora nosces.' &nbsp; &nbsp; talia dicenti crudelis diua seueros aduertit uultus. inamoenum forte sedebat {{Versus|90}}Cocyton iuxta, resolutaque uertice crines lambere sulphureas permiserat anguibus undas. ilicet igne Iouis lapsisque citatior astris tristibus exiluit ripis: discedit inane uulgus et occursus dominae pauet. illa per umbras {{Versus|95}}et caligantes animarum examine campos Taenariae limen petit inremeabile portae. sensit adesse Dies, piceo Nox obuia nimbo lucentes turbauit equos; procul arduus Atlans horruit et dubia caelum ceruice remisit. {{Versus|100}}arripit extemplo Maleae de ualle resurgens notum iter ad Thebas; neque enim uelocior ullas itque reditque uias cognataue Tartara mauult. centum illi stantes umbrabant ora cerastae, turba minor diri capitis; sedet intus abactis {{Versus|105}}ferrea lux oculis, qualis per nubila Phoebes Atracia rubet arte labor; suffusa ueneno tenditur ac sanie gliscit cutis; igneus atro ore uapor, quo longa sitis morbique famesque et populis mors una uenit; riget horrida tergo {{Versus|110}}palla, et caerulei redeunt in pectora nodi: Atropos hos atque ipsa nouat Proserpina cultus. tum geminas quatit ira manus: haec igne rogali fulgurat, haec uiuo manus aera uerberat hydro. &nbsp; &nbsp; ut stetit, abrupta qua plurimus arce Cithaeron {{Versus|115}}occurrit caelo, fera sibila crine uirenti congeminat, signum terris, unde omnis Achaei ora maris late Pelopeaque regna resultant. audiit et medius caeli Parnasos et asper Eurotas, dubiamque iugo fragor impulit Oeten {{Versus|120}}in latus, et geminis uix fluctibus obstitit Isthmos. ipsa suum genetrix curuo delphine uagantem abripuit frenis gremioque Palaemona pressit. atque ea Cadmeo praeceps ubi culmine primum constitit adsuetaque infecit nube penates, {{Versus|125}}protinus attoniti fratrum sub pectore motus, gentilisque animos subiit furor aegraque laetis inuidia atque parens odii metus, inde regendi saeuus amor, ruptaeque uices iurisque secundi ambitus impatiens, et summo dulcius unum {{Versus|130}}stare loco, sociisque comes discordia regnis. sic ubi delectos per torua armenta iuuencos agricola imposito sociare adfectat aratro, illi indignantes, quis nondum uomere multo ardua nodosos ceruix descendit in armos, {{Versus|135}}in diuersa trahunt atque aequis uincula laxant uiribus et uario confundunt limite sulcos: haud secus indomitos praeceps discordia fratres asperat. alterni placuit sub legibus anni exilio mutare ducem. sic iure maligno {{Versus|140}}fortunam transire iubent, ut sceptra tenentem foedere praecipiti semper nouus angeret heres. haec inter fratres pietas erat, haec mora pugnae sola nec in regem perduratura secundum. et nondum crasso laquearia fulua metallo, {{Versus|145}}montibus aut alte Grais effulta nitebant atria, congestos satis explicitura clientes; non impacatis regum aduigilantia somnis pila, nec alterna ferri statione gementes excubiae, nec cura mero committere gemmas {{Versus|150}}atque aurum uiolare cibis: sed nuda potestas armauit fratres, pugna est de paupere regno. dumque uter angustae squalentia iugera Dirces uerteret aut Tyrii solio non altus ouaret exulis ambigitur, periit ius fasque bonumque {{Versus|155}}et uitae mortisque pudor. quo tenditis iras, a, miseri? quid si peteretur crimine tanto limes uterque poli, quem Sol emissus Eoo cardine, quem porta uergens prospectat Hibera, quasque procul terras obliquo sidere tangit {{Versus|160}}auius aut Borea gelidas madidiue tepentes igne Noti? quid si Phrygiae Tyriaeque sub unum conuectentur opes? loca dira arcesque nefandae suffecere odio, furiisque inmanibus emptum Oedipodae sedisse loco. iam sorte carebat {{Versus|165}}dilatus Polynicis honos. quis tunc tibi, saeue, quis fuit ille dies, uacua cum solus in aula respiceres ius omne tuum cunctosque minores, et nusquam par stare caput! iam murmura serpunt plebis Echioniae, tacitumque a principe uulgus {{Versus|170}}dissidet, et, qui mos populis, uenturus amatur. atque aliquis, cui mens humili laesisse ueneno summa nec impositos umquam ceruice uolenti ferre duces, 'hancne Ogygiis,' ait, 'aspera rebus fata tulere uicem, totiens mutare timendos {{Versus|175}}alternoque iugo dubitantia subdere colla? partiti uersant populorum fata manuque fortunam fecere leuem. semperne uicissim exulibus seruire dabor? tibi, summe deorum terrarumque sator, sociis hanc addere mentem {{Versus|180}}sedit? an inde uetus Thebis extenditur omen, ex quo Sidonii nequiquam blanda iuuenci pondera Carpathio iussus sale quaerere Cadmus exul Hyanteos inuenit regna per agros, fraternasque acies fetae telluris hiatu {{Versus|185}}augurium seros dimisit ad usque nepotes? cernis ut erectum torua sub fronte minetur saeuior adsurgens dempto consorte potestas. quas gerit ore minas, quanto premit omnia fastu! hicne umquam priuatus erit? tamen ille precanti {{Versus|190}}mitis et adfatu bonus et patientior aequi. quid mirum? non solus erat. nos uilis in omnes prompta manus casus, domino cuicumque parati. qualiter hinc gelidus Boreas, hinc nubifer Eurus uela trahunt, nutat mediae fortuna carinae, {{Versus|195 }}(heu dubio suspensa metu tolerandaque nullis aspera sors populis!) hic imperat, ille minatur.' &nbsp; &nbsp; at Iouis imperiis rapidi super atria caeli lectus concilio diuum conuenerat ordo interiore polo. spatiis hinc omnia iuxta, {{Versus|200}}primaeque occiduaeque domus et fusa sub omni terra atque unda die. mediis sese arduus infert ipse deis, placido quatiens tamen omnia uultu, stellantique locat solio; nec protinus ausi caelicolae, ueniam donec pater ipse sedendi {{Versus|205}}tranquilla iubet esse manu. mox turba uagorum semideum et summis cognati nubibus Amnes et compressa metu seruantes murmura Venti aurea tecta replent. mixta conuexa deorum maiestate tremunt, radiant maiore sereno {{Versus|210}}culmina et arcano florentes lumine postes. postquam iussa quies siluitque exterritus orbis, incipit ex alto (graue et inmutabile sanctis pondus adest uerbis, et uocem fata sequuntur): 'terrarum delicta nec exaturabile Diris {{Versus|215}}ingenium mortale queror. quonam usque nocentum exigar in poenas? taedet saeuire corusco fulmine, iam pridem Cyclopum operosa fatiscunt bracchia et Aeoliis desunt incudibus ignes. atque adeo tuleram falso rectore solutos {{Versus|220}}Solis equos, caelumque rotis errantibus uri, et Phaethontea mundum squalere fauilla. nil actum, neque tu ualida quod cuspide late ire per inlicitum pelago, germane, dedisti. nunc geminas punire domos, quis sanguinis auctor {{Versus|225}}ipse ego, descendo. Perseos alter in Argos scinditur, Aonias fluit hic ab origine Thebas. mens cunctis imposta manet: quis funera Cadmi nesciat et totiens excitam a sedibus imis Eumenidum bellasse aciem, mala gaudia matrum {{Versus|230}}erroresque feros nemorum et reticenda deorum crimina? uix lucis spatio, uix noctis abactae enumerare queam mores gentemque profanam. scandere quin etiam thalamos hic impius heres patris et inmeritae gremium incestare parentis {{Versus|235}}appetiit, proprios (monstrum!) reuolutus in ortus. ille tamen superis aeterna piacula soluit proiecitque diem, nec iam amplius aethere nostro uescitur; at nati (facinus sine more!) cadentes calcauere oculos. iam iam rata uota tulisti, {{Versus|240}}dire senex. meruere tuae, meruere tenebrae ultorem sperare Iouem. noua sontibus arma iniciam regnis, totumque a stirpe reuellam exitiale genus. belli mihi semina sunto Adrastus socer et superis adiuncta sinistris {{Versus|245}}conubia. hanc etiam poenis incessere gentem decretum; neque enim arcano de pectore fallax Tantalus et saeuae periit iniuria mensae.' &nbsp; &nbsp; sic pater omnipotens. ast illi saucia dictis flammato uersans inopinum corde dolorem {{Versus|250}}talia Iuno refert: 'mene, o iustissime diuum, me bello certare iubes? scis, semper ut arces Cyclopum magnique Phoroneos incluta fama sceptra uiris opibusque iuuem, licet improbus illic custodem Phariae somno letoque iuuencae {{Versus|255}}extinguas, saeptis et turribus aureus intres. mentitis ignosco toris: illam odimus urbem quam uultu confessus adis, ubi conscia magni signa tori tonitrus agis et mea fulmina torques. facta luant Thebae: cur hostes eligis Argos? {{Versus|260}}quin age, si tanta est thalami discordia sancti, et Samon et ueteres armis excinde Mycenas, uerte solo Sparten. cur usquam sanguine festo coniugis ara tuae, cumulo cur turis Eoi laeta calet? melius uotis Mareotica fumat {{Versus|265}}Coptos et aerisoni lugentia flumina Nili. quod si prisca luunt auctorum crimina gentes subuenitque tuis sera haec sententia curis, percensere aeui senium, quo tempore tandem terrarum furias abolere et saecula retro {{Versus|270}}emendare sat est? iamdudum ab sedibus illis incipe, fluctiuaga qua praeterlabitur unda Sicanios longe relegens Alpheos amores: Arcades hic tua (nec pudor est) delubra nefastis imposuere locis, illic Mauortius axis {{Versus|275}}Oenomai Geticoque pecus stabulare sub Haemo dignius, abruptis etiamnum inhumata procorum reliquiis trunca ora rigent; tamen hic tibi templi gratus honos; placet Ida nocens mentitaque manes Creta tuos. me Tantaleis consistere tectis {{Versus|280}}quae tandem inuidia est? belli deflecte tumultus et generis miseresce tui. sunt impia late regna tibi, melius generos passura nocentes.' &nbsp; &nbsp; finierat precibus miscens conuicia Iuno. at non ille grauis dictis, quamquam aspera motu, {{Versus|285}}reddidit haec: 'equidem haud rebar te mente secunda laturam, quodcumque tuos, licet aequus, in Argos consulerem, neque me, detur si copia, fallit multa super Thebis Bacchum ausuramque Dionen dicere, sed nostri reuerentia ponderis obstat. {{Versus|290}}horrendos etenim latices, Stygia aequora fratris, obtestor, mansurum et non reuocabile uerbum, nil fore quod dictis flectar. quare impiger alis portantes praecede Notos, Cyllenia proles, aera per liquidum regnisque inlapsus opacis {{Versus|295}}dic patruo: superas senior se attollat ad auras Laius, extinctum nati quem uulnere nondum ulterior Lethes accepit ripa profundi lege Erebi; ferat hic diro mea iussa nepoti: germanum exilio fretum Argolicisque tumentem {{Versus|300}}hospitiis, quod sponte cupit, procul impius aula arceat, alternum regni infitiatus honorem. hinc causae irarum, certo reliqua ordine ducam.' &nbsp; &nbsp; paret Atlantiades dictis genitoris et inde summa pedum propere plantaribus inligat alis {{Versus|305}}obnubitque comas et temperat astra galero. tum dextrae uirgam inseruit, qua pellere dulces aut suadere iterum somnos, qua nigra subire Tartara et exangues animare adsueuerat umbras. desiluit, tenuique exceptus inhorruit aura. {{Versus|310}}nec mora, sublimes raptim per inane uolatus carpit et ingenti designat nubila gyro. &nbsp; &nbsp; interea patriis olim uagus exul ab oris Oedipodionides furto deserta pererrat Aoniae. iam iamque animis male debita regna {{Versus|315}}concipit, et longum signis cunctantibus annum stare gemit. tenet una dies noctesque recursans cura uirum, si quando humilem decedere regno germanum et semet Thebis opibusque potitum cerneret; hac aeuum cupiat pro luce pacisci. {{Versus|320}}nunc queritur ceu tarda fugae dispendia, sed mox attollit flatus ducis et sedisse superbus deiecto iam fratre putat: spes anxia mentem extrahit et longo consumit gaudia uoto. tunc sedet Inachias urbes Danaeiaque arua {{Versus|325}}et caligantes abrupto sole Mycenas ferre iter impauidum, seu praeuia ducit Erinys, seu fors illa uiae, siue hac inmota uocabat Atropos. Ogygiis ululata furoribus antra deserit et pingues Baccheo sanguine colles. {{Versus|330}}inde plagam, qua molle sedens in plana Cithaeron porrigitur lassumque inclinat ad aequora montem, praeterit. hinc arte scopuloso in limite pendens infames Scirone petras Scyllaeaque rura purpureo regnata seni mitemque Corinthon {{Versus|335}}linquit et in mediis audit duo litora campis. &nbsp; &nbsp; iamque per emeriti surgens confinia Phoebi Titanis late mundo subuecta silenti rorifera gelidum tenuauerat aera biga; iam pecudes uolucresque tacent, iam Somnus auaris {{Versus|340}}inrepsit curis pronusque ex aethere nutat, grata laboratae referens obliuia uitae. sed nec puniceo rediturum nubila caelo promisere iubar, nec rarescentibus umbris longa repercusso nituere crepuscula Phoebo: {{Versus|345}}densior a terris et nulli peruia flammae subtexit nox atra polos. iam claustra rigentis Aeoliae percussa sonant, uenturaque rauco ore minatur hiems, uenti transuersa frementes confligunt axemque emoto cardine uellunt, {{Versus|350}}dum caelum sibi quisque rapit; sed plurimus Auster inglomerat noctem, tenebrosa uolumina torquens, defunditque imbres sicco quos asper hiatu praesolidat Boreas; nec non abrupta tremescunt fulgura, et attritus subita face rumpitur aether. {{Versus|355}}iam Nemea, iam Taenariis contermina lucis Arcadiae capita alta madent; ruit agmine magno Inachus et gelidas surgens Erasinus in undas. puluerulenta prius calcandaque flumina nullae aggeribus tenuere morae, stagnoque refusa est {{Versus|360}}funditus et ueteri spumauit Lerna ueneno. frangitur omne nemus, rapiunt antiqua procellae bracchia siluarum, nullisque aspecta per aeuum solibus umbrosi patuere aestiua Lycaei. ille tamen, modo saxa iugis fugientia ruptis {{Versus|365}}miratus, modo nubigenas e montibus amnes aure pauens passimque insano turbine raptas pastorum pecorumque domos, non segnius amens incertusque uiae per nigra silentia uastum haurit iter; pulsat metus undique et undique frater. {{Versus|370}}ac uelut hiberno deprensus nauita ponto, cui neque Temo piger neque amico sidere monstrat Luna uias, medio caeli pelagique tumultu stat rationis inops, iam iamque aut saxa malignis expectat summersa uadis aut uertice acuto {{Versus|375}}spumantes scopulos erectae incurrere prorae: talis opaca legens nemorum Cadmeius heros accelerat, uasto metuenda umbone ferarum excutiens stabula, et prono uirgulta refringit pectore (dat stimulos animo uis maesta timoris) {{Versus|380}}donec ab Inachiis uicta caligine tectis emicuit lucem deuexa in moenia fundens Larisaeus apex. illo spe concitus omni euolat, hinc celsae Iunonia templa Prosymnae laeuus habens, hinc Herculeo signata uapore {{Versus|385}}Lernaei stagna atra uadi, tandemque reclusis infertur portis. actutum regia cernit uestibula; hic artus imbri uentoque rigentes proicit ignotaeque adclinis postibus aulae inuitat tenues ad dura cubilia somnos. {{Versus|390}}&nbsp; &nbsp; rex ibi, tranquillae medio de limite uitae in senium uergens, populos Adrastus habebat, diues auis et utroque Iouem de sanguine ducens. hic sexus melioris inops sed prole uirebat feminea, gemino natarum pignore fultus. {{Versus|395}}cui Phoebus generos (monstrum exitiabile dictu! mox adaperta fides) fato ducente canebat saetigerumque suem et fuluum aduentare leonem. id uoluens non ipse pater, non docte futuri Amphiarae uides, etenim uetat auctor Apollo. {{Versus|400}}tantum in corde sedens aegrescit cura parenti. &nbsp; &nbsp; ecce autem antiquam fato Calydona relinquens Olenius Tydeus (fraterni sanguinis illum conscius horror agit) eadem, sub nocte sopora, lustra terit, similesque Notos dequestus et imbres, {{Versus|405}}infusam tergo glaciem et liquentia nimbis ora comasque gerens subit uno tegmine, cuius fusus humo gelida partem prior hospes habebat. hic uero ambobus rabiem fortuna cruentam attulit: haud passi sociis defendere noctem {{Versus|410}}culminibus; paulum alternis in uerba minasque cunctantur, mox ut iactis sermonibus irae intumuere satis, tum uero erectus uterque exertare umeros nudamque lacessere pugnam. celsior ille gradu procera in membra simulque {{Versus|415}}integer annorum; sed non et uiribus infra Tydea fert animus, totosque infusa per artus maior in exiguo regnabat corpore uirtus. iam crebros ictus ora et caua tempora circum obnixi ingeminant, telorum aut grandinis instar {{Versus|420}}Rhipaeae, flexoque genu uacua ilia tundunt. non aliter quam Pisaeo sua lustra Tonanti cum redeunt crudisque uirum sudoribus ardet puluis; at hinc teneros caueae dissensus ephebos concitat, exclusaeque expectant praemia matres: {{Versus|425}}sic alacres odio nullaque cupidine laudis accensi incurrunt, scrutatur et intima uultus unca manus penitusque oculis cedentibus intrat. forsan et accinctos lateri (sic ira ferebat) nudassent enses, meliusque hostilibus armis {{Versus|430}}lugendus fratri, iuuenis Thebane, iaceres, ni rex insolitum clamorem et pectore ab alto stridentes gemitus noctis miratus in umbris, mouisset gressus, magnis cui sobria curis pendebat somno iam deteriore senectus. {{Versus|435}}isque ubi progrediens numerosa luce per alta atria dimotis aduerso limine claustris terribilem dictu faciem, lacera ora putresque sanguineo uidet imbre genas: 'quae causa furoris, externi iuuenes (neque enim meus audeat istas {{Versus|440}}ciuis in usque manus), quisnam implacabilis ardor exturbare odiis tranquilla silentia noctis? usque adeone angusta dies, et triste parumper pacem animo somnumque pati? sed prodite tandem unde orti, quo fertis iter, quae iurgia? nam uos {{Versus|445}}haud humiles tanta ira docet, generisque superbi magna per effusum clarescunt signa cruorem.' &nbsp; &nbsp; uix ea, cum mixto clamore obliqua tuentes incipiunt una: 'rex o mitissime Achiuum, quid uerbis opus? ipse undantes sanguine uultus {{Versus|450}}aspicis.' haec passim turbatis uocis amarae confudere sonis; inde orsus in ordine Tydeus continuat: 'maesti cupiens solacia casus monstriferae Calydonis opes Acheloiaque arua deserui; uestris haec me ecce in finibus ingens {{Versus|455}}nox operit. tecto caelum prohibere quis iste arcuit? an quoniam prior haec ad limina forte molitus gressus? pariter stabulare bimembres Centauros unaque ferunt Cyclopas in Aetna compositos. sunt et rabidis iura insita monstris {{Versus|460}}fasque suum: nobis sociare cubilia terrae— sed quid ego? aut hodie spoliis gauisus abibis, quisquis es, his, aut me, si non effetus oborto sanguis hebet luctu, magni de stirpe creatum Oeneos et Marti non degenerare paterno {{Versus|465}}accipies.' 'nec nos animi nec stirpis egentes—' ille refert contra, sed mens sibi conscia fati cunctatur proferre patrem. tunc mitis Adrastus: 'immo agite, et positis, quas nox inopinaque suasit aut uirtus aut ira, minis succedite tecto. {{Versus|470}}iam pariter coeant animorum in pignora dextrae. non haec incassum diuisque absentibus acta; forsan et has uenturus amor praemiserit iras, ut meminisse iuuet.' nec uana uoce locutus fata senex, siquidem hanc perhibent post uulnera iunctis {{Versus|475}}esse fidem, quanta partitum extrema proteruo Thesea Pirithoo, uel inanem mentis Oresten opposito rabidam Pylade uitasse Megaeram. tunc quoque mulcentem dictis corda aspera regem iam faciles (uentis ut decertata residunt {{Versus|480}}aequora, laxatisque diu tamen aura superstes inmoritur uelis) passi, subiere penates. &nbsp; &nbsp; hic primum lustrare oculis cultusque uirorum telaque magna uacat: tergo uidet huius inanem impexis utrimque iubis horrere leonem, {{Versus|485}}illius in speciem quem per Teumesia tempe Amphitryoniades fractum iuuenalibus annis ante Cleonaei uestitus proelia monstri. terribiles contra saetis ac dente recuruo Tydea per latos umeros ambire laborant {{Versus|490}}exuuiae, Calydonis honos. stupet omine tanto defixus senior, diuina oracula Phoebi agnoscens monitusque datos uocalibus antris. obtutu gelida ora premit, laetusque per artus horror iit; sensit manifesto numine ductos {{Versus|495}}adfore, quos nexis ambagibus augur Apollo portendi generos, uultu fallente ferarum, ediderat. tunc sic tendens ad sidera palmas: 'Nox, quae terrarum caelique amplexa labores ignea multiuago transmittis sidera lapsu, {{Versus|500}}indulgens reparare animum dum proximus aegris infundat Titan agiles animantibus ortus, tu mihi perplexis quaesitam erroribus ultro aduehis alma fidem ueterisque exordia fati detegis: adsistas operi tuaque omina firmes. {{Versus|505}}semper honoratam dimensis orbibus anni te domus ista colet; nigri tibi, diua, litabunt electa ceruice greges, lustraliaque exta lacte nouo perfusus edet Volcanius ignis. salue prisca fides tripodum obscurique recessus. {{Versus|510}}deprendi, Fortuna, deos.' sic fatus, et ambos innectens manibus tecta interioris ad aulae progreditur. canis etiamnum altaribus ignes sopitum cinerem et tepidi libamina sacri seruabant; adolere focos epulasque recentes {{Versus|515}}instaurare iubet. dictis parere ministri certatim accelerant; uario strepit icta tumultu regia: pars ostro tenues auroque sonantes emunire toros alteque inferre tapetas, pars teretes leuare manu ac disponere mensas. {{Versus|520}}ast alii tenebras et opacam uincere noctem adgressi tendunt auratis uincula lychnis. his labor inserto torrere exanguia ferro uiscera caesarum pecudum, his cumulare canistris perdomitam saxo Cererem. laetatur Adrastus {{Versus|525}}obsequio feruere domum, iamque ipse superbis fulgebat stratis solioque effultus eburno. parte alia iuuenes siccati uulnera lymphis discumbunt, simul ora notis foedata tuentur inque uicem ignoscunt. tunc rex longaeuus Acasten {{Versus|530 }}(natarum haec altrix eadem et fidissima custos lecta sacrum iustae Veneri occultare pudorem) imperat acciri tacitaque inmurmurat aure. &nbsp; &nbsp; nec mora praeceptis, cum protinus utraque uirgo arcano egressae thalamo: mirabile uisu, {{Versus|535}}Pallados armisonae pharetrataeque ora Dianae aequa ferunt, terrore minus. noua deinde pudori uisa uirum facies: pariter pallorque ruborque purpureas hausere genas, oculique uerentes ad sanctum rediere patrem. postquam ordine mensae {{Versus|540}}uicta fames, signis perfectam auroque nitentem Iasides pateram famulos ex more poposcit, qua Danaus libare deis seniorque Phoroneus adsueti. tenet haec operum caelata figuras: aureus anguicomam praesecto Gorgona collo {{Versus|545}}ales habet, iam iamque uagas (ita uisus) in auras exilit; illa graues oculos languentiaque ora paene mouet uiuoque etiam pallescit in auro. hinc Phrygius fuluis uenator tollitur alis, Gargara desidunt surgenti et Troia recedit, {{Versus|550}}stant maesti comites frustraque sonantia lassant ora canes umbramque petunt et nubila latrant. hanc undante mero fundens uocat ordine cunctos caelicolas, Phoebum ante alios, Phoebum omnis ad aras laude ciet comitum famulumque euincta pudica {{Versus|555}}fronde manus, cui festa dies largoque refecti ture uaporatis lucent altaribus ignes. &nbsp; &nbsp; 'forsitan, o iuuenes, quae sint ea sacra quibusque praecipuum causis Phoebi obtestemur honorem,' rex ait, 'exquirant animi. non inscia suasit {{Versus|560}}religio, magnis exercita cladibus olim plebs Argiua litat; animos aduertite, pandam. postquam caerulei sinuosa uolumina monstri, terrigenam Pythona, deus, septem orbibus atris amplexum Delphos squamisque annosa terentem {{Versus|565}}robora, Castaliis dum fontibus ore trisulco fusus hiat nigro sitiens alimenta ueneno, perculit, absumptis numerosa in uulnera telis, Cirrhaeique dedit centum per iugera campi uix tandem explicitum, noua deinde piacula caedis {{Versus|570}}perquirens nostri tecta haud opulenta Crotopi attigit. huic primis et pubem ineuntibus annis mira decore pios seruabat nata penates intemerata toris. felix, si Delia numquam furta nec occultum Phoebo sociasset amorem! {{Versus|575}}namque ut passa deum Nemeaei ad fluminis undam, bis quinos plena cum fronte resumeret orbes Cynthia, sidereum Latonae feta nepotem edidit; ac poenae metuens (neque enim ille coactis donasset thalamis ueniam pater) auia rura {{Versus|580}}eligit ac natum saepta inter ouilia furtim montiuago pecoris custodi mandat alendum. non tibi digna, puer, generis cunabula tanti gramineos dedit herba toros et uimine querno texta domus; clausa arbutei sub cortice libri {{Versus|585}}membra tepent, suadetque leues caua fistula somnos, et pecori commune solum. sed fata nec illum concessere larem; uiridi nam caespite terrae proiectum temere et patulo caelum ore trahentem dira canum rabies morsu depasta cruento {{Versus|590}}disicit. hic uero attonitas ut nuntius aures matris adit, pulsi ex animo genitorque pudorque et metus; ipsa ultro saeuis plangoribus amens tecta replet, uacuumque ferens uelamine pectus occurrit confessa patri; nec motus et atro {{Versus|595}}imperat (infandum!) cupientem occumbere leto. sero memor thalami maestae solacia morti, Phoebe, paras monstrum infandis Acheronte sub imo conceptum Eumenidum thalamis, cui uirginis ora pectoraque; aeternum stridens a uertice surgit {{Versus|600}}et ferrugineam frontem discriminat anguis. haec tum dira lues nocturno squalida passu inlabi thalamis, animasque a stirpe recentes abripere altricum gremiis morsuque cruento deuesci et multum patrio pinguescere luctu. {{Versus|605}}haud tulit armorum praestans animique Coroebus seque ultro lectis iuuenum, qui robore primi famam posthabita faciles extendere uita, obtulit. illa nouos ibat populata penates portarum in biuio; lateri duo corpora paruum {{Versus|610}}dependent, et iam unca manus uitalibus haeret ferratique ungues tenero sub corde tepescunt: obuius huic, latus omne uirum stipante corona, fit iuuenis, ferrumque ingens sub pectore duro condidit, atque imas animae mucrone corusco {{Versus|615}}scrutatus latebras tandem sua monstra profunda reddit habere Ioui. iuuat ire et uisere iuxta liuentes in morte oculos uterique nefandam proluuiem et crasso squalentia pectora tabo, qua nostrae cecidere animae. stupet Inacha pubes {{Versus|620}}magnaque post lacrimas etiamnum gaudia pallent. hi trabibus duris (solacia uana dolori) proterere exanimos artus asprosque molares deculcare genis; nequit iram explere potestas. illam et nocturno circum stridore uolantes {{Versus|625}}impastae fugistis aues, rabidamque canum uim oraque sicca ferunt trepidorum inhiasse luporum. saeuior in miseros fatis ultricis ademptae Delius insurgit, summaque biuerticis umbra Parnasi residens arcu crudelis iniquo {{Versus|630}}pestifera arma iacit, camposque et celsa Cyclopum tecta superiecto nebularum incendit amictu. labuntur dulces animae, Mors fila Sororum ense metit captamque tenens fert manibus urbem. quaerenti quae causa duci, quis ab aethere laeuus {{Versus|635}}ignis et in totum regnaret Sirius annum, idem auctor Paean rursus iubet ire cruento inferias monstro iuuenes, qui caede potiti. fortunate animi longumque in saecula digne promeriture diem! non tu pia degener arma {{Versus|640}}occulis aut certae trepidas occurrere morti. comminus ora ferens Cirrhaei in limine templi constitit et sacras ita uocibus asperat iras: "non missus, Thymbraee, tuos supplexue penates aduenio: mea me pietas et conscia uirtus {{Versus|645}}has egere uias. ego sum qui caede subegi, Phoebe, tuum mortale nefas, quem nubibus atris et squalente die, nigra quem tabe sinistri quaeris, inique, poli. quod si monstra effera magnis cara adeo superis, iacturaque uilior orbi {{Versus|650}}mors hominum, et saeuo tanta inclementia caelo est, quid meruere Argi? me, me, diuum optime, solum obiecisse caput fatis praestabat. an illud lene magis cordi quod desolata domorum tecta uides, ignique datis cultoribus omnis {{Versus|655}}lucet ager? sed quid fando tua tela manusque demoror? expectant matres, supremaque fiunt uota mihi. satis est: merui ne parcere uelles. proinde moue pharetras arcusque intende sonoros insignemque animam leto demitte; sed illum, {{Versus|660}}pallidus Inachiis qui desuper inminet Argis, dum morior, dispelle globum." sors aequa merentes respicit. ardentem tenuit reuerentia caedis Letoiden, tristemque uiro summissus honorem largitur uitae; nostro mala nubila caelo {{Versus|665}}diffugiunt, at tu stupefacti a limine Phoebi exoratus abis. inde haec stata sacra quotannis sollemnes recolunt epulae, Phoebeaque placat templa nouatus honos. has forte inuisitis aras uos quae progenies? quamquam Calydonius Oeneus {{Versus|670}}et Porthaoniae, si dudum certus ad aures clamor iit, tibi iura domus. tu pande quis Argos aduenias, quando haec uariis sermonibus hora est.' &nbsp; &nbsp; deiecit maestos extemplo Ismenius heros in terram uultus, taciteque ad Tydea laeuum {{Versus|675}}obliquare oculos; tum longa silentia mouit: 'non super hos diuum tibi sum quaerendus honores, unde genus, quae terra mihi, quis defluat ordo sanguinis antiqui: piget inter sacra fateri. sed si praecipitant miserum cognoscere curae, {{Versus|680}}Cadmus origo patrum, tellus Mauortia Thebe, est genetrix Iocasta mihi.' tum motus Adrastus hospitiis (agnouit enim): 'quid nota recondis? scimus' ait 'nec sic auersum fama Mycenis uoluit iter. regnum et furias oculosque pudentes {{Versus|685}}nouit et Arctois si quis de solibus horret quique bibit Gangen aut nigrum occasibus intrat Oceanum et si quos incerto litore Syrtes destituunt. ne perge queri casusque priorum adnumerare tibi: nostro quoque sanguine multum {{Versus|690}}errauit pietas, nec culpa nepotibus obstat. tu modo dissimilis rebus mereare secundis excusare tuos. sed iam temone supino languet Hyperboreae glacialis portitor Vrsae. fundite uina focis, seruatoremque parentum {{Versus|695}}Letoiden uotis iterumque iterumque canamus. &nbsp; &nbsp; Phoebe parens, seu te Lyciae Pataraea niuosis exercent dumeta iugis, seu rore pudico Castaliae flauos amor est tibi mergere crines, seu Troiam Thymbraeus habes, ubi fama uolentem {{Versus|700}}ingratis Phrygios umeris subiisse molares, seu iuuat Aegaeum feriens Latonius umbra Cynthus et adsiduam pelago non quaerere Delon: tela tibi longeque feros lentandus in hostes arcus et aetherii dono cessere parentis {{Versus|705}}aeternum florere genas; tu doctus iniquas Parcarum praenosse manus fatumque quod ultra est et summo placitura Ioui, quis letifer annus, bella quibus populis, quae mutent sceptra cometae; tu Phryga summittis citharae, tu matris honori {{Versus|710}}terrigenam Tityon Stygiis extendis harenis; te uiridis Python Thebanaque mater ouantem horruit in pharetris, ultrix tibi torua Megaera ieiunum Phlegyan subter caua saxa iacentem aeterno premit accubitu dapibusque profanis {{Versus|715}}instimulat, sed mixta famem fastidia uincunt: adsis o memor hospitii, Iunoniaque arua dexter ames, seu te roseum Titana uocari gentis Achaemeniae ritu, seu praestat Osirim frugiferum, seu Persei sub rupibus antri {{Versus|720}}indignata sequi torquentem cornua Mithram.' </poem> {{Liber |Post=Liber II |PostNomen=Thebais/II }} 0mz89y6jqgx53h734mvenat96xdc14l 0 37458 266234 235298 2026-05-15T15:27:46Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/II]] ad [[Thebais/Liber II]] 235298 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Thebais |OperaeWikiPagina=Thebais |Annus= saeculo I |Genera= carmina |SubTitulus=Liber II }} {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=Thebais/I |Post=Liber III |PostNomen=Thebais/III }} <poem> Interea gelidis Maia satus aliger umbris iussa gerens magni remeat Iouis; undique pigrae ire uetant nubes et turbidus implicat aer, nec Zephyri rapuere gradum, sed foeda silentis {{Versus|5}}aura poli. Styx inde nouem circumflua campis, hinc obiecta uias torrentum incendia claudunt. pone senex trepida succedit Laius umbra uulnere tardus adhuc; capulo nam largius illi transabiit animam cognatis ictibus ensis {{Versus|10}}impius et primas Furiarum pertulit iras; it tamen et medica firmat uestigia uirga. tum steriles luci possessaque manibus arua et ferrugineum nemus astupet, ipsaque Tellus miratur patuisse retro, nec liuida tabes {{Versus|15}}inuidiae functis quamquam et iam lumine cassis defuit. unus ibi ante alios, cui laeua uoluntas semper et ad superos (hinc et grauis exitus aeui) insultare malis rebusque aegrescere laetis, 'uade' ait 'o felix, quoscumque uocaris in usus, {{Versus|20}}seu Iouis imperio, seu maior adegit Erinys ire diem contra, seu te furiata sacerdos Thessalis arcano iubet emigrare sepulcro, heu dulces uisure polos solemque relictum et uirides terras et puros fontibus amnes, {{Versus|25}}tristior has iterum tamen intrature tenebras.' illos ut caeco recubans in limine sensit Cerberus, atque omnes capitum subrexit hiatus; saeuus et intranti populo, iam nigra tumebat colla minax, iam sparsa solo turbauerat ossa, {{Versus|30}}ni deus horrentem Lethaeo uimine mulcens ferrea tergemino domuisset lumina somno. &nbsp; &nbsp; est locus (Inachiae dixerunt Taenara gentes) qua formidatum Maleae spumantis in auras it caput et nullos admittit culmine uisus. {{Versus|35}}stat sublimis apex uentosque imbresque serenus despicit et tantum fessis insiditur astris. [illic exhausti posuere cubilia uenti, fulminibusque iter est; medium caua nubila montis insumpsere latus, summos nec praepetis alae {{Versus|40}}plausus adit colles, nec rauca tonitrua pulsant.] ast ubi prona dies, longos super aequora fines exigit atque ingens medio natat umbra profundo. interiore sinu frangentia litora curuat Taenaros, expositos non audax scandere fluctus. {{Versus|45}}illic Aegaeo Neptunus gurgite fessos in portum deducit equos, prior haurit harenas ungula, postremi soluuntur in aequora pisces. hoc, ut fama, loco pallentes deuius umbras trames agit nigrique Iouis uacua atria ditat {{Versus|50}}mortibus. Arcadii perhibent si uera coloni, stridor ibi et gemitus poenarum, atroque tumultu feruet ager; saepe Eumenidum uocesque manusque in medium sonuere diem, Letique triformis ianitor agricolas campis auditus abegit. {{Versus|55}}&nbsp; &nbsp; hac et tunc fusca uolucer deus obsitus umbra exilit ad superos, infernaque nubila uultu discutit et uiuis adflatibus ora serenat. inde per Arcturum mediaeque silentia Lunae arua super populosque meat. Sopor obuius illi {{Versus|60}}Noctis agebat equos, trepidusque adsurgit honori numinis et recto decedit limite caeli. inferior uolat umbra deo, praereptaque noscit sidera principiumque sui; iamque ardua Cirrhae pollutamque suo despectat Phocida busto. {{Versus|65}}uentum erat ad Thebas; gemuit prope limina nati Laius et notos cunctatus inire penates. ut uero et celsis suamet iuga nixa columnis uidit et infectos etiamnum sanguine currus, paene retro turbatus abit: nec summa Tonantis {{Versus|70}}iussa nec Arcadiae retinent spiramina uirgae. &nbsp; &nbsp; et tunc forte dies noto signata Tonantis fulmine, praerepti cum te, tener Euhie, partus transmisere patri. Tyriis ea causa colonis insomnem ludo certatim educere noctem {{Versus|75}}suaserat; effusi passim per tecta, per agros, serta inter uacuosque mero crateras anhelum proflabant sub luce deum; tunc plurima buxus aeraque taurinos sonitu uincentia pulsus; ipse etiam gaudens nemorosa per auia sanas {{Versus|80}}impulerat matres Baccho meliore Cithaeron: qualia per Rhodopen rabido conuiuia coetu Bistones aut mediae ponunt conuallibus Ossae; illis semianimum pecus excussaeque leonum ore dapes et lacte nouo domuisse cruorem {{Versus|85}}luxus; at Ogygii si quando adflauit Iacchi saeuus odor, tunc saxa manu, tunc pocula pulchrum spargere et inmerito sociorum sanguine fuso instaurare diem festasque reponere mensas. &nbsp; &nbsp; nox ea cum tacita uolucer Cyllenius aura {{Versus|90}}regis Echionii stratis adlapsus, ubi ingens fuderat Assyriis extructa tapetibus alto membra toro. pro gnara nihil mortalia fati corda sui! capit ille dapes, habet ille soporem. tunc senior quae iussus agit; neu falsa uideri {{Versus|95}}noctis imago queat, longaeui uatis opacos Tiresiae uultus uocemque et uellera nota induitur. mansere comae propexaque mento canities pallorque suus, sed falsa cucurrit infula per crines, glaucaeque innexus oliuae {{Versus|100}}uittarum prouenit honos; dehinc tangere ramo pectora et has uisus fatorum expromere uoces: 'non somni tibi tempus, iners qui nocte sub alta germani secure iaces, ingentia dudum acta uocant rerumque graues, ignaue, paratus. {{Versus|105}}tu, ueluti magnum si iam tollentibus Austris Ionium nigra iaceat sub nube magister inmemor armorum uersantisque aequora claui, cunctaris. iamque ille nouis (scit Fama) superbit conubiis uiresque parat, quis regna capessat, {{Versus|110}}quis neget, inque tua senium sibi destinat aula. dant animos socer augurio fatalis Adrastus dotalesque Argi, nec non in foedera uitae pollutus placuit fraterno sanguine Tydeus. hinc tumor, et longus fratri promitteris exul. {{Versus|115}}ipse deum genitor tibi me miseratus ab alto mittit: habe Thebas, caecumque cupidine regni, ausurumque eadem, germanum expelle, nec ultra fraternos inhiantem obitus sine fidere coeptis fraudibus aut Cadmo dominas inferre Mycenas.' {{Versus|120}}&nbsp; &nbsp; dixit, et abscedens (etenim iam pallida turbant sidera lucis equi) ramos ac uellera fronti deripuit, confessus auum, dirique nepotis incubuit stratis; iugulum mox caede patentem nudat et undanti perfundit uulnere somnum. {{Versus|125}}illi rupta quies, attollit membra toroque erigitur plenus monstris, uanumque cruorem excutiens simul horret auum fratremque requirit. qualis ubi audito uenantum murmure tigris horruit in maculas somnosque excussit inertes, {{Versus|130}}bella cupit laxatque genas et temperat ungues, mox ruit in turmas natisque alimenta cruentis spirantem fert ore uirum: sic excitus ira ductor in absentem consumit proelia fratrem. &nbsp; &nbsp; et iam Mygdoniis elata cubilibus alto {{Versus|135}}impulerat caelo gelidas Aurora tenebras, rorantes excussa comas multumque sequenti sole rubens; illi roseus per nubila seras aduertit flammas alienumque aethera tardo Lucifer exit equo, donec pater igneus orbem {{Versus|140}}impleat atque ipsi radios uetet esse sorori, cum senior Talaionides nec longa morati Dircaeusque gradum pariterque Acheloius heros corripuere toris. illos post uerbera fessos exceptamque hiemem cornu perfuderat omni {{Versus|145}}Somnus; at Inachio tenuis sub pectore regi tracta quies, dum mente deos inceptaque uersat hospitia, et quae sint generis ascita repertis fata mouet. postquam mediis in sedibus aulae congressi inque uicem dextras iunxere locumque, {{Versus|150}}quo serere arcanas aptum atque euoluere curas, insidunt, prior his dubios compellat Adrastus: 'egregii iuuenum, quos non sine numine regnis inuexit nox atra meis, quibus ipse per imbres fulminibus mixtos intempestumque Tonantem {{Versus|155}}has meus usque domos uestigia fecit Apollo, non equidem obscurum uobis plebique Pelasgae esse rear, quantis conubia nostra procorum turba petant studiis; geminae mihi namque, nepotum laeta fides, aequo pubescunt sidere natae. {{Versus|160}}quantus honos, quantusque pudor (ne credite patri) et super hesternas licuit cognoscere mensas. has tumidi solio et late dominantibus armis optauere uiri (longum enumerare Pharaeos Oebaliosque duces) et Achaea per oppida matres {{Versus|165}}spem generis, nec plura tuus despexerat Oeneus foedera Pisaeisque socer metuendus habenis. sed mihi nec Sparta genitos nec ab Elide missos iungere fas generos: uobis hic sanguis et aulae cura meae longo promittitur ordine fati. {{Versus|170}}di bene, quod tales stirpemque animosque uenitis ut responsa iuuent: hic durae tempore noctis partus honos, haec illa uenit post uerbera merces.' &nbsp; &nbsp; audierant, fixosque oculos per mutua paulum ora tenent, uisique inter sese ordine fandi {{Versus|175}}cedere. sed cunctis Tydeus audentior actis incipit: 'o quam te parcum in praeconia famae mens agitat matura tuae, quantumque ferentem fortunam uirtute domas! cui cedat Adrastus imperiis? quis te solio Sicyonis auitae {{Versus|180}}excitum infrenos componere legibus Argos nesciat? atque utinam his manibus permittere gentes, Iuppiter aeque, uelis, quas Doricus adligat undis Isthmos et alterno quas margine summouet infra. non fugeret diras lux intercisa Mycenas, {{Versus|185}}saeua nec Eleae gemerent certamina ualles, ~Eumenidesque aliis aliae sub regibus,~ et quae tu potior, Thebane, queri: nos uero uolentes expositique animis.' sic interfatus, et alter subicit: 'anne aliquis soceros accedere tales {{Versus|190}}abnuat? exulibus quamquam patriaque fugatis nondum laeta Venus, tamen omnis corde resedit tristitia, adfixique animo cessere dolores. nec minus haec laeti trahimus solacia, quam si praecipiti conuulsa Noto prospectet amicam {{Versus|195}}puppis humum. iuuat ingressos felicia regni omina quod superest fati uitaeque laborum fortuna transire tua.' nec plura morati consurgunt, dictis impensius aggerat omne promissum Inachius pater, auxilioque futurum {{Versus|200}}et patriis spondet reduces inducere regnis. ergo alacres Argi, fuso rumore per urbem aduenisse duci generos primisque hymenaeis egregiam Argian nec formae laude secundam Deipylen tumida iam uirginitate iugari, {{Versus|205}}gaudia mente parant. socias it Fama per urbes finitimisque agitatur agris procul usque Lycaeos Partheniosque super saltus Ephyraeaque rura, nec minus Ogygias eadem dea turbida Thebas insilit: haec totis perfundit moenia pennis {{Versus|210}}Labdaciumque ducem praemissae consona nocti territat; hospitia et thalamos et foedera regni permixtumque genus (quae tanta licentia monstro, quis furor?) et iam bella canit. &nbsp; &nbsp; diffuderat Argos expectata dies: laeto regalia coetu {{Versus|215}}atria complentur, species est cernere auorum comminus et uiuis certantia uultibus aera. tantum ausae perferre manus! pater ipse bicornis in laeuum prona nixus sedet Inachus urna; hunc tegit Iasiusque senex placidusque Phoroneus {{Versus|220}}et bellator Abas indignatusque Tonantem Acrisius nodoque ferens caput ense Coroebus toruaque iam Danai facinus meditantis imago; exin mille duces. foribus cum inmissa superbis unda fremit uulgi, procerum manus omnis et alto {{Versus|225}}quis propior de rege gradus stant ordine primi. interior sacris calet et sonat aula tumultu femineo; casta matrem cinxere corona Argolides, pars uirginibus circum undique fusae foedera conciliant noua solanturque timorem. {{Versus|230}}ibant insignes uultuque habituque uerendo candida purpureum fusae super ora pudorem deiectaeque genas; tacite subit ille supremus uirginitatis amor, primaeque modestia culpae confundit uultus; tunc ora rigantur honestis {{Versus|235}}imbribus, et teneros lacrimae iuuere parentes. non secus ac supero pariter si cardine lapsae Pallas et asperior Phoebi soror, utraque telis, utraque torua genis flauoque in uertice nodo, illa suas Cyntho comites agat, haec Aracyntho; {{Versus|240}}tunc, si fas oculis, non umquam longa tuendo expedias, cui maior honos, cui gratior, aut plus de Ioue; mutatosque uelint transumere cultus, et Pallas deceat pharetras et Delia cristas. &nbsp; &nbsp; certant laetitia superosque in uota fatigant {{Versus|245}}Inachidae, quae cuique domus sacrique facultas. hi fibris animaque, hi caespite nudo, nec minus auditi, si mens accepta, merentur ture deos, fractisque obtendunt limina siluis. ecce metu subito (Lachesis sic dura iubebat) {{Versus|250}}impulsae mentes, excussaque gaudia patri, et turbata dies. innuptam limine adibant Pallada, Monychiis cui non Argiua per urbes posthabita est Larisa iugis; hic more parentum Iasides, thalamis ubi casta adolesceret aetas, {{Versus|255}}uirgineas libare comas primosque solebant excussare toros. celsam subeuntibus arcem in gradibus summi delapsus culmine templi, Arcados Euhippi spolium, cadit aereus orbis, praemissasque faces, festum nubentibus ignem, {{Versus|260}}obruit, eque adytis simul exaudita remotis nondum ausos firmare gradum tuba terruit ingens. in regem conuersi omnes formidine prima, mox audisse negant; cunctos tamen omina rerum dira mouent, uariisque metum sermonibus augent. {{Versus|265}}nec mirum: nam tu infaustos donante marito ornatus, Argia, geris dirumque monile Harmoniae. longa est series, sed nota malorum persequar, unde nouis tam saeua potentia donis. &nbsp; &nbsp; Lemnius haec, ut prisca fides, Mauortia longum {{Versus|270}}furta dolens, capto postquam nil obstat amori poena nec ultrices castigauere catenae, Harmoniae dotale decus sub luce iugali struxerat. hoc, docti quamquam maiora, laborant Cyclopes, notique operum Telchines amica {{Versus|275}}certatim iuuere manu; sed plurimus ipsi sudor. ibi arcano florentes igne zmaragdos cingit et infaustas percussum adamanta figuras Gorgoneosque orbes Siculaque incude relictos fulminis extremi cineres uiridumque draconum {{Versus|280}}lucentes a fronte iubas; hic flebile germen Hesperidum et dirum Phrixei uelleris aurum; tum uarias pestes raptumque interplicat atro Tisiphones de crine ducem, et quae pessima ceston uis probat; haec circum spumis lunaribus unguit {{Versus|285}}callidus atque hilari perfundit cuncta ueneno. non hoc Pasithea blandarum prima sororum, non Decor Idaliusque puer, sed Luctus et Irae et Dolor et tota pressit Discordia dextra. prima fides operi, Cadmum comitata iacentem {{Versus|290}}Harmonia uersis in sibila dira querelis Illyricos longo sulcauit pectore campos. improba mox Semele uix dona nocentia collo induit, et fallax intrauit limina Iuno. teque etiam, infelix, perhibent, Iocasta, decorum {{Versus|295}}possedisse nefas; uultus hac laude colebas, heu quibus, heu, placitura toris! post longior ordo. tunc donis Argia nitet uilesque sororis ornatus sacro praeculta superuenit auro. uiderat hoc coniunx perituri uatis, et aras {{Versus|300}}ante omnes epulasque trucem secreta coquebat inuidiam, saeuis detur si quando potiri cultibus, heu nihil auguriis adiuta propinquis. quos optat gemitus, quantas cupit impia clades! digna quidem: sed quid miseri decepta mariti {{Versus|305}}arma, quid insontes nati meruere furores? &nbsp; &nbsp; postquam regales epulas et gaudia uulgi bisseni clausere dies, Ismenius heros respicere ad Thebas iamque et sua quaerere regna. quippe animum subit illa dies, qua, sorte benigna {{Versus|310}}fratris, Echionia steterat priuatus in aula, respiciens descisse deos trepidoque tumultu dilapsos comites++nudum latus omne fugamque fortunae. namque una soror producere tristes exulis ausa uias; etiam hanc in limine primo {{Versus|315}}liquerat et magna lacrimas incluserat ira. tunc quos excedens hilares (quis cultus iniqui praecipuus ducis) et profugo quos ipse notarat ingemuisse sibi per noctem ac luce sub omni digerit; exedere animum dolor iraque demens {{Versus|320}}et, qua non grauior mortalibus addita curis, spes, ubi longa uenit. talem sub pectore nubem consilii uoluens Dircen Cadmique negatas apparat ire domos. ueluti dux taurus amata ualle carens, pulsum solito quem gramine uictor {{Versus|325}}iussit ab erepta longe mugire iuuenca, cum profugo placuere tori ceruixque recepto sanguine magna redit fractaeque in pectora quercus, bella cupit pastusque et capta armenta reposcit iam pede, iam cornu melior (pauet ipse reuersum {{Versus|330}}uictor, et attoniti uix agnouere magistri): non alias tacita iuuenis Teumesius iras mente acuit. sed fida uias arcanaque coniunx senserat; utque toris primo complexa iacebat aurorae pallore uirum, 'quos, callide, motus {{Versus|335}}quamue fugam moliris?' ait 'nil transit amantes. sentio, peruigiles acuunt suspiria questus, numquam in pace sopor. quotiens haec ora natare fletibus et magnas latrantia pectora curas admota deprendo manu! nil foedere rupto {{Versus|340}}conubiisue super moueor uiduaque iuuenta, etsi crudus amor necdum post flammea toti intepuere tori: tua me, properabo fateri, angit, amate, salus. tune incomitatus, inermis regna petes? poterisque tuis decedere Thebis, {{Versus|345}}si neget? atque illum sollers deprendere semper Fama duces tumidum narrat raptoque superbum difficilemque tibi: necdum consumpserat annum. me quoque nunc uates, nunc exta minantia diuos aut auium lapsus aut turbida noctis imago {{Versus|350}}terret et (a, memini!) numquam mihi falsa per umbras Iuno uenit. quo tendis iter? ni conscius ardor ducit et ad Thebas melior socer.' hic breue tandem risit Echionius iuuenis tenerumque dolorem coniugis amplexu solatus et oscula maestis {{Versus|355}}tempestiua genis posuit lacrimasque repressit: 'solue metus animo, dabitur, mihi crede, merentum consiliis tranquilla dies; te fortior annis nondum cura decet. sciat haec Saturnius olim fata parens, oculosque polo demittere si quos {{Versus|360}}Iustitia et rectum terris defendere curat. fors aderit lux illa tibi, qua moenia cernes coniugis et geminas ibis regina per urbes.' &nbsp; &nbsp; sic ait, et caro raptim se limine profert. Tydea iam socium coeptis, iam pectore fido {{Versus|365}}aequantem curas (tantus post iurgia mentes uinxit amor) socerumque adfatur tristis Adrastum. fit mora consilio, cum multa mouentibus una iam potior cunctis sedit sententia, fratris pertemptare fidem tutosque in regna precando {{Versus|370}}explorare aditus. audax ea munera Tydeus sponte subit; nec non et te, fortissime gentis Aetolum, multum lacrimis conata morari Deipyle, sed iussa patris tutique regressus legato iustaeque preces uicere sororis. {{Versus|375}}&nbsp; &nbsp; iamque emensus iter siluis ac litore durum, qua Lernaea palus, ambustaque sontibus alte intepet hydra uadis, et qua uix carmine raro longa sonat Nemea nondum pastoribus ausis, qua latus Eoos Ephyres quod uergit ad Euros {{Versus|380}}Sisyphiique sedent portus irataque terrae curua Palaemonio secluditur unda Lechaeo. hinc praeteruectus Nisum et te, mitis Eleusin, laeuus abit, iamque arue gradu Teumesia et arces intrat Agenoreas; ibi durum Eteoclea cernit {{Versus|385}}sublimem solio saeptumque horrentibus armis. iura ferus populo trans legem ac tempora regni iam fratris de parte dabat; sedet omne paratus in facinus queriturque fidem tam sero reposci. &nbsp; &nbsp; constitit in mediis (ramus manifestat oliuae {{Versus|390}}legatum) causasque uiae nomenque rogatus edidit; utque rudis fandi pronusque calori semper erat, iustis miscens tamen aspera coepit: 'si tibi plana fides et dicti cura maneret foederis, ad fratrem completo iustius anno {{Versus|395}}legatos hinc ire fuit teque ordine certo fortunam exuere et laetum descendere regno, ut uagus ille diu passusque haud digna per urbes ignotas pactae tandem succederet aulae. sed quia dulcis amor regni blandumque potestas, {{Versus|400}}posceris: astriferum iam uelox circulus orbem torsit et amissae redierunt montibus umbrae, ex quo frater inops ignota per oppida tristes exul agit casus; et te iam tempus aperto sub Ioue ferre dies terrenaque frigora membris {{Versus|405}}ducere et externos summissum ambire penates. pone modum laetis; satis ostro diues et auro conspicuus tenuem germani pauperis annum risisti; moneo, regnorum gaudia temet dedoceas patiensque fugae mereare reuerti.' {{Versus|410}}&nbsp; &nbsp; dixerat. ast illi tacito sub pectore dudum ignea corda fremunt, iacto uelut aspera saxo comminus erigitur serpens, cui subter inanes longa sitis latebras totumque agitata per artus conuocat in fauces et squamea colla uenenum: {{Versus|415}}'cognita si dubiis fratris mihi iurgia signis ante forent nec clara odiorum arcana paterent, sufficeret uel sola fides, qua toruus et illum mente gerens (ceu saepta nouus iam moenia laxet fossor et hostiles inimicent classica turmas) {{Versus|420}}praefuris. in medios si comminus orsa tulisses Bistonas aut refugo pallentes sole Gelonos, parcior eloquio et medii reuerentior aequi inciperes. neque te furibundae crimine mentis arguerim: mandata refers. nunc omnia quando {{Versus|425}}plena minis, nec sceptra fide nec pace sequestra poscitis, et propior capulo manus, haec mea regi Argolico, nondum aequa tuis, uice dicta reporta: quae sors iusta mihi, quae non indebitus annis sceptra dicauit honos, teneo longumque tenebo: {{Versus|430}}te penes Inachiae dotalis regia dono coniugis, et Danaae (quid enim maioribus actis inuideam?) cumulentur opes. felicibus Argos auspiciis Lernamque regas: nos horrida Dirces pascua et Euboicis artatas fluctibus oras, {{Versus|435}}non indignati miserum dixisse parentem Oedipoden: tibi larga (Pelops et Tantalus auctor!) nobilitas, propiorque fluat de sanguine iuncto Iuppiter. anne feret luxu consueta paterno hunc regina larem? nostrae cui iure sorores {{Versus|440}}anxia pensa trahant, longo quam sordida luctu mater et ex imis auditus forte tenebris offendat sacer ille senex. iam pectora uulgi adsueuere iugo: pudet heu plebisque patrumque: ne totiens incerta ferant mutentque gementes {{Versus|445}}imperia et dubio pigeat parere tyranno. non parcit populis regnum breue; respice quantus horror et attoniti nostro in discrimine ciues. hosne ego, quis certa est sub te duce poena, relinquam? iratus, germane, uenis. fac uelle: nec ipsi, {{Versus|450}}si modo notus amor meritique est gratia, patres reddere regna sinent.' non ultra passus et orsa iniecit mediis sermonibus obuia: 'reddes,' ingeminat 'reddes; non si te ferreus agger ambiat aut triplices alio tibi carmine muros {{Versus|455}}Amphion auditus agat, nil tela nec ignes obstiterint, quin ausa luas nostrisque sub armis captiuo moribundus humum diademate pulses. tu merito; ast horum miseret, quos sanguine uiles coniugibus natisque infanda ad proelia raptos {{Versus|460}}proicis excidio, bone rex. o quanta Cithaeron funera sanguineusque uadis, Ismene, rotabis! haec pietas, haec magna fides! nec crimina gentis mira equidem duco: sic primus sanguinis auctor incestique patrum thalami; sed fallit origo: {{Versus|465}}Oedipodis tu solus eras, haec praemia morum ac sceleris, uiolente, feres! nos poscimus annum! sed moror.' haec audax etiamnum in limine retro uociferans, iam tunc impulsa per agmina praeceps, euolat. Oeneae uindex sic ille Dianae {{Versus|470}}erectus saetis et aduncae fulmine malae, cum premeret Pelopea phalanx, saxa obuia uoluens fractaque perfossis arbusta Acheloia ripis, iam Telamona solo, iam stratum Ixiona linquens te, Meleagre, subit: ibi demum cuspide lata {{Versus|475}}haesit et obnixo ferrum laxauit in armo. talis adhuc trepidum linquit Calydonius heros concilium infrendens, ipsi ceu regna negentur, festinatque uias ramumque precantis oliuae abicit. attonitae tectorum e limine summo {{Versus|480}}aspectant matres, saeuoque infanda precantur Oenidae tacitoque simul sub pectore regi. &nbsp; &nbsp; nec piger ingenio scelerum fraudisque nefandae rector eget. iuuenum fidos, lectissima bello corpora, nunc pretio, nunc ille hortantibus ardens {{Versus|485}}sollicitat dictis, nocturnaque proelia saeuus instruit, et (sanctum populis per saecula nomen) legatum insidiis tacitoque inuadere ferro (quid regnis non uile?) cupit. quas quaereret artes si fratrem, Fortuna, dares? o caeca nocentum {{Versus|490}}consilia! o semper timidum scelus! exit in unum plebs ferro iurata caput: ceu castra subire apparet aut celsum crebris impulsibus urbis inclinare latus, densi sic agmine facto quinquaginta altis funduntur in ordine portis. {{Versus|495}}macte animi, tantis dignus qui crederis armis! &nbsp; &nbsp; fert uia per dumos propior, qua calle latenti praecelerant densaeque legunt compendia siluae. lecta dolis sedes: gemini procul urbe malignis faucibus urguentur colles, quos umbra superni {{Versus|500}}montis et incuruis claudunt iuga frondea siluis (insidias natura loco caecamque latendi struxit opem), mediasque arte secat aspera rupes semita, quam subter campi deuexaque latis arua iacent spatiis. contra importuna crepido, {{Versus|505}}Oedipodioniae domus alitis; hic fera quondam pallentes erecta genas suffusaque tabo lumina, concretis infando sanguine plumis reliquias amplexa uirum semesaque nudis pectoribus stetit ossa premens uisuque trementi {{Versus|510}}conlustrat campos, si quis concurrere dictis hospes inexplicitis aut comminus ire uiator audeat et dirae commercia iungere linguae; nec mora, quin acuens exertos protinus ungues liuentesque manus fractosque in uulnere dentes {{Versus|515}}terribili applausu circum hospita surgeret ora; et latuere doli, donec de rupe cruenta (heu simili deprensa uiro!) cessantibus alis tristis inexpletam scopulis adfligeret aluum. monstrat silua nefas: horrent uicina iuuenci {{Versus|520}}gramina, damnatis auidum pecus abstinet herbis. non Dryadum placet umbra choris non commoda sacris Faunorum, diraeque etiam fugere uolucres prodigiale nemus. tacitis huc gressibus acti deueniunt peritura cohors, hostemque superbum {{Versus|525}}adnixi iaculis et humi posita arma tenentes expectant, densaque nemus statione coronant. &nbsp; &nbsp; coeperat umenti Phoebum subtexere palla Nox et caeruleam terris infuderat umbram. ille propinquabat siluis et ab aggere celso {{Versus|530}}scuta uirum galeasque uidet rutilare comantes, qua laxant rami nemus aduersaque sub umbra flammeus aeratis lunae tremor errat in armis. obstipuit uisis, ibat tamen, horrida tantum spicula et inclusum capulo tenus admouet ensem, {{Versus|535}}ac prior 'unde, uiri, quidue occultatis in armis?' non humili terrore rogat. nec reddita contra uox, fidamque negant suspecta silentia pacem. ecce autem uasto Cthonii contorta lacerto, quo duce freta cohors, fuscas interuolat auras {{Versus|540}}hasta; sed audenti deus et fortuna recessit. per tamen Olenii tegimen suis atraque saetis terga super laeuos umeros uicina cruori effugit et uiduo iugulum ferit inrita ligno. tunc horrere comae sanguisque in corda gelari. {{Versus|545}}huc ferus atque illuc animum pallentiaque ira ora ferens (nec tanta putat sibi bella parari): 'ferte gradum contra campoque erumpite aperto! quis timor audendi, quae tanta ignauia? solus, solus in arma uoco.' neque in his mora; quos ubi plures, {{Versus|550}}quam ratus, innumeris uidet excursare latebris, hos deire iugis, illos e uallibus imis crescere, nec paucos campo, totumque sub armis conlucere iter (ut clausas indagine profert in medium uox prima feras), quae sola medendi {{Versus|555}}turbata ratione uia est, petit ardua dirae Sphingos et abscisis infringens cautibus uncas exuperat iuga dura manus, scopuloque potitus, unde procul tergo metus et uia prona nocendi, saxum ingens, quod uix plena ceruice gementes {{Versus|560}}uertere humo et muris ualeant inferre iuuenci, rupibus auellit; dein toto sanguine nixus sustinet, inmanem quaerens librare ruinam, qualis in aduersos Lapithas erexit inanem magnanimus cratera Pholus. stupet obuia leto {{Versus|565}}turba superstantem atque emissi turbine montis obruitur; simul ora uirum, simul arma manusque fractaque commixto sederunt pectora ferro. quattuor hic adeo disiecti mole sub una congemuere, fuga tremefactum protinus agmen {{Versus|570}}excutitur coeptis. neque enim temnenda iacebant funera: fulmineus Dorylas, quem regibus ardens aequabat uirtus, Martisque e semine Theron terrigenas confisus auos, nec uertere cuiquam frena secundus Halys, sed tunc pedes occubat aruis, {{Versus|575}}Pentheumque trahens nondum te Phaedimus aequo, Bacche, genus. quorum ut subitis exterrita fatis agmina turbatam uidit laxare cateruam, quae duo sola manu gestans adclinia monti fixerat, intorquet iacula et fugientibus addit. {{Versus|580}}mox in plana libens, nodo ne pectore tela inciderent, saltu praeceps defertur et orbem, quem procul oppresso uidit Therone uolutum, corripuit, tergoque et uertice tegmina nota saeptus et hostili propugnans pectora parma {{Versus|585}}constitit. inde iterum densi glomerantur in unum Ogygidae firmantque gradum; trahit ocius ensem Bistonium Tydeus, Mauortia munera magni Oeneos, et partes pariter diuisus in omnes hos obit atque illos ferroque micantia tela {{Versus|590}}decutit; impeditant numero seque ipsa uicissim arma premunt, nec uis conatibus ulla, sed ipsae in socios errare manus et corpora turba inuolui prolapsa sua; manet ille ruentes angustus telis et inexpugnabilis obstat. {{Versus|595}}non aliter Getica (si fas est credere) Phlegra armatum inmensus Briareus stetit aethera contra, hinc Phoebi pharetras, hinc toruae Pallados angues, inde Pelethroniam praefixa cuspide pinum Martis, at hinc lasso mutata Pyracmoni temnens {{Versus|600}}fulmina, cum toto nequiquam obsessus Olympo tot queritur cessare manus: non segnior ardet huc illuc clipeum obiectans, seque ipse recedens circumit; interdum trepidis occurrit et instat spicula deuellens, clipeo quae plurima toto {{Versus|605}}fixa tremunt armantque uirum; saepe aspera passus uulnera, sed nullum uitae in secreta receptum nec mortem sperare ualet. rotat ipse furentem Deilochum, comitemque illi iubet ire sub umbras Phegea sublata minitantem bella securi {{Versus|610}}Dircaeumque Gyan et Echionium Lycophonten. iam trepidi sese quaerunt numerantque, nec idem caedis amor, tantamque dolent rarescere turbam. &nbsp; &nbsp; ecce Chromis Tyrii demissus origine Cadmi (hunc utero quondam Dryope Phoenissa grauato {{Versus|615}}rapta repente choris onerisque oblita ferebat, dumque trahit prensis taurum tibi cornibus, Euhan, procidit impulsus nimiis conatibus infans) tunc audax iaculis et capti pelle leonis pinea nodosae quassabat robora clauae {{Versus|620}}increpitans: 'unusne, uiri, tot caedibus, unus ibit ouans Argos? uix credet fama reuerso! heu socii, nullaene manus, nulla arma ualebunt? haec regi promissa, Cydon, haec, Lampe, dabamus?' dum clamat, subit ore cauo Teumesia cornus, {{Versus|625}}nec prohibent fauces; atque illi uoce repleta intercepta natat prorupto in sanguine lingua. stabat adhuc, donec transmissa morte per artus labitur inmorsaque cadens obmutuit hasta. uos quoque, Thespiadae, cur infitiatus honora {{Versus|630}}arcuerim fama? fratris moribunda leuabat membra solo Periphas (nil indole clarius illa nec pietate fuit), laeua marcentia colla sustentans dextraque latus; singultibus artum exhaurit thoraca dolor, nec uincla coercent {{Versus|635}}undantem fletu galeam, cum multa gementi pone grauis curuas perfringit lancea costas exit et in fratrem cognataque pectora telo conserit. ille oculos etiamnum in luce natantes sistit et aspecta germani morte resoluit. {{Versus|640}}at cui uita recens et adhuc in uulnere uires 'hos tibi complexus, haec dent' ait 'oscula nati.' procubuere pares fatis, miserabile uotum mortis, et alterna clauserunt lumina dextra. &nbsp; &nbsp; protinus idem ultro iaculo parmaque Menoeten {{Versus|645}}proterrebat agens trepidis uestigia retro passibus urguentem, donec defecit iniqua lapsus humo, pariterque manus distractus in ambas orat et a iugulo nitentem sustinet hastam: 'parce per has stellis interlabentibus umbras, {{Versus|650}}per superos noctemque tuam; sine tristia Thebis nuntius acta feram uulgique per ora pauentis contempto te rege canam: sic inrita nobis tela cadant, nullique tuum penetrabile ferro pectus, et optanti uictor reueharis amico.' {{Versus|655}}dixerat. ille nihil uultum mutatus 'inanes perdis' ait 'lacrimas; et tu (ni fallor) iniquo pollicitus mea colla duci: nunc arma diemque proice; quid timidae sequeris compendia uitae? bella manent.' simul haec et crassum sanguine telum {{Versus|660}}iam redit; ille super dictis infensus amaris prosequitur uictos: 'non haec trieterica uobis nox patrio de more uenit, non orgia Cadmi cernitis aut auidas Bacchum scelerare parentes. nebridas et fragiles thyrsos portare putastis {{Versus|665}}imbellem ad sonitum maribusque incognita ueris foeda Celaenaea committere proelia buxo? hic aliae caedes, alius furor: ite sub umbras, o timidi paucique!' haec intonat; ast tamen illi membra negant, lassusque ferit praecordia sanguis. {{Versus|670}}iam sublata manus cassos defertur in ictus, tardatique gradus, clipeum nec sustinet umbo mutatum spoliis; gelidus cadit imber anhelo pectore, tum crines ardentiaque ora cruentis roribus et taetra morientum aspergine manant: {{Versus|675}}ut leo, qui campis longe custode fugato Massylas depastus oues, ubi sanguine multo luxuriata fames ceruixque et tabe grauatae consedere iubae, mediis in caedibus astat aeger, hians, uictusque cibis; nec iam amplius irae {{Versus|680}}crudescunt: tantum uacuis ferit aera malis molliaque eiecta delambit uellera lingua. &nbsp; &nbsp; ille etiam Thebas spoliis et sanguine plenus isset et attonitis sese populoque ducique ostentasset ouans, ni tu, Tritonia uirgo, {{Versus|685}}flagrantem multaque operis caligine plenum consilio dignata uirum: 'sate gente superbi Oeneos, absentes cui dudum uincere Thebas adnuimus, iam pone modum nimiumque secundis parce deis: huic una fides optanda labori. {{Versus|690}}fortuna satis usus abi.' restabat acerbis funeribus socioque gregi non sponte superstes Haemonides (ille haec praeuiderat, omina doctus aeris et nulla deceptus ab alite) Maeon, nec ueritus prohibere ducem, sed fata monentem {{Versus|695}}priuauere fide. uita miserandus inerti damnatur; trepido Tydeus inmitia mandat: 'quisquis es Aonidum, quem crastina munere nostro manibus exemptum mediis Aurora uidebit, haec iubeo perferre duci: cinge aggere portas, {{Versus|700}}tela noua, fragiles aeuo circum inspice muros, praecipue stipare uiros densasque memento multiplicare acies! fumantem hunc aspice late ense meo campum: tales in bella uenimus.' &nbsp; &nbsp; haec ait, et meritae pulchrum tibi, Pallas, honorem {{Versus|705}}sanguinea de strage parat, praedamque iacentem comportat gaudens ingentiaque acta recenset. quercus erat tenerae iam longum oblita iuuentae aggere camporum medio, quam plurimus ambit frondibus incuruis et crudo robore cortex. {{Versus|710}}huic leues galeas perfossaque uulnere crebro inserit arma ferens, huic truncos ictibus enses subligat et tractas membris spirantibus hastas. corpora tunc atque arma simul cumulata superstans incipit (oranti nox et iuga longa resultant): {{Versus|715}}'diua ferox, magni decus ingeniumque parentis, bellipotens, cui torua genis horrore decoro cassis, et asperso crudescit sanguine Gorgon, nec magis ardentes Mauors hastataque pugnae impulerit Bellona tubas, huic adnue sacro, {{Versus|720}}seu Pandionio nostras inuisere caedes monte uenis, siue Aonia deuertis Itone laeta choris, seu tu Libyco Tritone repexas lota comas qua te biiugo temone frementem intemeratarum uolucer rapit axis equarum: {{Versus|725}}nunc tibi fracta uirum spolia informesque dicamus exuuias. at si patriis Porthaonis aruis inferar et reduci pateat mihi Martia Pleuron, aurea tunc mediis urbis tibi templa dicabo collibus, Ionias qua despectare procellas {{Versus|730}}dulce sit, et flauo tollens ubi uertice pontum turbidus obiectas Achelous Echinadas exit. hic ego maiorum pugnas uultusque tremendos magnanimum effingam regum, figamque superbis arma tholis, quaeque ipse meo quaesita reuexi {{Versus|735}}sanguine, quaeque dabis captis, Tritonia, Thebis. centum ibi uirgineis uotae Calydonides aris Actaeas tibi rite faces et ab arbore casta nectent purpureas niueo discrimine uittas, peruigilemque focis ignem longaeua sacerdos {{Versus|740}}nutriet, arcanum numquam spretura pudorem. tu bellis, tu pace feres de more frequentes primitias operum, non indignante Diana.' dixerat, et dulces iter instaurabat ad Argos. </poem> {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=Thebais/I |Post=Liber III |PostNomen=Thebais/III }} j0buuoxyj9w6r1qldphhwatrhyzsftr 0 37459 266236 235299 2026-05-15T15:27:54Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/III]] ad [[Thebais/Liber III]] 235299 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Thebais |OperaeWikiPagina=Thebais |Annus= saeculo I |Genera= carmina |SubTitulus=Liber III }} {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=Thebais/II |Post=Liber IV |PostNomen=Thebais/IV }} <poem> At non Aoniae moderator perfidus aulae nocte sub ancipiti, quamuis umentibus astris longus ad auroram superet labor, otia somni accipit; inuigilant animo scelerisque parati {{Versus|5}}supplicium exercent curae; tum plurima uersat, pessimus in dubiis augur, timor. 'ei mihi' clamat, 'unde morae?' (nam prona ratus facilemque tot armis Tydea, nec numero uirtutem animumque rependit) 'num regio diuersa uiae? num missus ab Argis {{Versus|10}}subsidio globus? an sceleris data fama per urbes finitimas? paucosne, pater Gradiue, manuue legimus indecores? at enim fortissimus illic et Chromis et Dorylas et nostris turribus aequi Thespiadae totos raperent mihi funditus Argos. {{Versus|15}}nec tamen ille meis, reor, impenetrabilis armis aere gerens solidoque datos adamante lacertos uenerat; heu segnes, quorum labor haeret in uno, si conserta manus.' uario sic turbidus aestu angitur ac sese culpat super omnia, qui non {{Versus|20}}orantem in mediis legatum coetibus ense perculerit foedasque palam satiauerit iras. iam pudet incepti, iam paenitet. ac uelut ille fluctibus Ioniis Calabrae datus arbiter alno nec rudis undarum (portus sed linquere amicos {{Versus|25}}purior Olenii frustra gradus impulit astri), cum fragor hiberni subitus Iouis, omnia mundi claustra tonant multusque polos inclinat Orion, ipse quidem malit terras pugnatque reuerti, fert ingens a puppe Notus, tunc arte relicta {{Versus|30}}ingemit et caecas sequitur iam nescius undas: talis Agenoreus ductor caeloque morantem Luciferum et seros maerentibus increpat ortus. &nbsp; &nbsp; ecce sub occiduas uersae iam Noctis habenas astrorumque obitus, ubi primum maxima Tethys {{Versus|35}}impulit Eoo cunctantem Hyperiona ponto, ima flagellatis, signum lugubre malorum, ponderibus trepidauit humus, motusque Cithaeron antiquas dedit ire niues; tunc uisa leuari culmina septenaeque iugo concurrere portae. {{Versus|40}}et prope sunt causae: gelido remeabat Eoo iratus fatis et tristis morte negata Haemonides; necdum ora patent, dubiusque notari signa dabat magnae longe manifesta ruinae planctuque et gemitu; lacrimas nam protinus omnes {{Versus|45}}fuderat. haud aliter saltu deuertitur orbus pastor ab agrestum nocturna strage luporum, cuius erile pecus siluis inopinus abegit imber et hibernae uentosa cacumina lunae. luce patent caedes; domino perferre recentes {{Versus|50}}ipse timet casus, haustaque informis harena questibus implet agros, stabulique silentia magni odit et amissos longo ciet ordine tauros. &nbsp; &nbsp; illum congestae portarum ad limina matres ut solum uidere (nefas!), nulla agmina circum {{Versus|55}}magnanimosque duces, nil ausae quaerere tollunt clamorem, qualis bello supremus apertis urbibus, aut pelago iam descendente carina. ut primum inuisi cupido data copia regis: 'hanc tibi de tanto donat ferus agmine Tydeus {{Versus|60}}infelicem animam, siue haec sententia diuum, seu fortuna fuit, seu, quod pudet ira fateri, uis inuicta uiri. uix credo et nuntius: omnes procubuere, omnes. noctis uaga lumina testor et socium manes et te, mala protinus ales, {{Versus|65}}qua redeo, non hanc lacrimis meruisse nec astu crudelem ueniam atque inhonorae munera lucis; sed mihi iussa deum placitoque ignara moueri Atropos atque olim non haec data ianua leti eripuere necem. iamque ut mihi prodiga uitae {{Versus|70}}pectora et extremam nihil horrescentia mortem aspicias: bellum infandum ominibusque negatam mouisti, funeste, aciem, dum pellere leges et consanguineo gliscis regnare superbus exule; te series orbarum excisa domorum {{Versus|75}}planctibus adsiduis, te diro horrore uolantes quinquaginta animae circum noctesque diesque adsilient, neque enim ipse moror.' iam mouerat iras rex ferus, et tristes ignescunt sanguine uultus. inde ultro Phlegyas et non cunctator iniqui {{Versus|80}}Labdacus (hos regni ferrum penes) ire manuque proturbare parant. sed iam nudauerat ensem magnanimus uates, et nunc trucis ora tyranni, nunc ferrum aspectans: 'numquam tibi sanguinis huius ius erit aut magno feries imperdita Tydeo {{Versus|85}}pectora; uado equidem exultans ereptaque fata insequor et comites feror expectatus ad umbras. te superis fratrique++' et iam media orsa loquentis absciderat plenum capulo latus; ille dolori pugnat et ingentem nisu duplicatus in ictum {{Versus|90}}corruit, extremisque animae singultibus errans alternus nunc ore uenit, nunc uulnere sanguis. excussae procerum mentes, turbataque mussant concilia; ast illum coniunx fidique parentes seruantem uultus et toruum in morte peracta, {{Versus|95}}non longum reducem laetati, in tecta ferebant sed ducis infandi rabidae non hactenus irae stare queunt; uetat igne rapi, pacemque sepulcri impius ignaris nequiquam manibus arcet. &nbsp; &nbsp; tu tamen egregius fati mentisque nec umquam {{Versus|100 }}(sic dignum est) passure situm, qui comminus ausus uadere contemptum reges, quaque ampla ueniret libertas, sancire uiam: quo carmine dignam, quo satis ore tuis famam uirtutibus addam, augur amate deis? non te caelestia frustra {{Versus|105}}edocuit lauruque sua dignatus Apollo est, {{Versus|105a }}&nbsp; &nbsp; . . . et nemorum Dodona parens Cirrhaeaque uirgo audebit tacito populos suspendere Phoebo. nunc quoque Tartareo multum diuisus Auerno Elysias, i, carpe plagas, ubi manibus axis {{Versus|110}}inuius Ogygiis nec sontis iniqua tyranni iussa ualent; durant habitus et membra cruentis inuiolata feris, nudoque sub axe iacentem et nemus et tristis uolucrum reuerentia seruat. &nbsp; &nbsp; at nuptae exanimes puerique aegrique parentes {{Versus|115}}moenibus effusi per plana, per auia, passim quisque suas auidi ad lacrimas, miserabile, currunt, certamen, quos densa gradu comitantur euntes milia solandi studio, pars uisere flagrant unius acta uiri et tantos in nocte labores: {{Versus|120}}feruet iter gemitu et plangoribus arua reclamant. ut uero infames scopulos siluamque nefandam peruentum, ceu nulla prius lamenta nec atri manassent imbres, sic ore miserrimus uno exoritur fragor, aspectuque accensa cruento {{Versus|125}}turba furit: stat sanguineo discissus amictu Luctus atrox caesoque inuitat pectore matres. scrutantur galeas frigentum inuentaque monstrant corpora, prociduae super externosque suosque. hae pressant in tabe comas, hae lumina signant {{Versus|130}}uulneraque alta rigant lacrimis, pars spicula dextra nequiquam parcente trahunt, pars molliter aptant bracchia trunca loco et ceruicibus ora reponunt. &nbsp; &nbsp; at uaga per dumos uacuique in puluere campi magna parens iuuenum, gemini nunc funeris, Ide {{Versus|135}}squalentem sublata comam liuentiaque ora ungue premens (nec iam infelix miserandaque, uerum terror inest lacrimis), per et arma et corpora passim canitiem impexam dira tellure uolutans quaerit inops natos omnique in corpore plangit. {{Versus|140}}Thessalis haud aliter bello gauisa recenti, cui gentile nefas hominem renouare canendo, multifida attollens antiqua lumina cedro nocte subit campos uersatque in sanguine functum uulgus et explorat manes, cui plurima busto {{Versus|145}}imperet ad superos: animarum maesta queruntur concilia, et nigri pater indignatur Auerni. &nbsp; &nbsp; illi in secessu pariter sub rupe iacebant felices, quos una dies, manus abstulit una, peruia uulneribus media trabe pectora nexi. {{Versus|150}}ut uidit lacrimisque oculi patuere profusis: 'hosne ego complexus genetrix, haec oscula, nati, uestra tuor? sic uos extremo in fine ligauit ingenium crudele necis? quae uulnera tractem, quae prius ora premam? uosne illa potentia matris, {{Versus|155}}uos uteri fortuna mei, qua tangere diuos rebar et Ogygias titulis anteire parentes? at quanto melius dextraque in sorte iugatae, quis steriles thalami nulloque ululata dolore respexit Lucina domum! mihi quippe malorum {{Versus|160}}causa labor; sed nec bellorum in luce patenti conspicui fatis aeternaque gentibus ausi quaesistis miserae uulnus memorabile matri, sed mortem obscuram ~numerosaque funera passi,~ heu quantus furto cruor et sine laude iacetis! {{Versus|165}}quin ego non dextras miseris complexibus ausim diuidere et tanti consortia rumpere leti: ite diu fratres indiscretique supremis ignibus et caros urna confundite manes!' &nbsp; &nbsp; nec minus interea digesta strage suorum {{Versus|170}}hic Cthonium coniunx, hic mater Penthea clamat Astyoche, puerique rudes, tua, Phaedime, proles, amissum didicere patrem, Marpessaque pactum Phyllea, sanguineumque lauant Acamanta sorores. tunc ferro retegunt siluas collisque propinqui {{Versus|175}}annosum truncant apicem, qui conscius actis noctis et inspexit gemitus; ibi grandior aeuo ante rogos, dum quisque suo nequit igne reuelli, concilium infaustum dictis mulcebat Aletes: 'saepe quidem infelix uarioque exercita ludo {{Versus|180}}fatorum gens nostra fuit, Sidonius ex quo hospes in Aonios iecit sata ferrea sulcos, unde noui fetus et formidata colonis arua suis. sed nec ueteris cum regia Cadmi fulmineum in cinerem monitis Iunonis iniquae {{Versus|185}}consedit, neque funerea cum laude potitus infelix Athamas trepido de monte ueniret, semianimem heu laeto referens clamore Learchum, hic gemitus Thebis, nec tempore clarius illo Phoenissae sonuere domus, cum lassa furorem {{Versus|190}}uicit et ad comitum lacrimas expauit Agaue. una dies similis fato specieque malorum aequa fuit, qua magniloquos luit impia flatus Tantalis, innumeris cum circumfusa ruinis corpora tot raperet terra, tot quaereret ignes. {{Versus|195}}talis erat uulgi status, et sic urbe relicta primaeuique senesque et longo examine matres inuidiam planxere deis miseroque tumultu bina per ingentes stipabant funera portas. meque ipsum memini (necdum apta doloribus aetas) {{Versus|200}}flesse tamen gemituque meos aequasse parentes illa tamen superi. nec quod tibi, Delia, castos prolapsum fontes specula temerare profana heu dominum insani nihil agnouere Molossi, deflerim magis, aut uerso quod sanguine fluxit {{Versus|205}}in subitos regina lacus: sic dura Sororum pensa dabant uisumque Ioui. nunc regis iniqui ob noxam inmeritos patriae tot culmina ciues exuimus, nec adhuc calcati foederis Argos fama subit, et iam bellorum extrema dolemus. {{Versus|210}}quantus equis quantusque uiris in puluere crasso sudor! io quanti crudele rubebitis amnes! uiderit haec bello uiridis manus: ast ego doner dum licet igne meo terraque insternar auita!' haec senior, multumque nefas Eteoclis aceruat {{Versus|215}}crudelem infandumque uocans poenasque daturum. unde ea libertas? iuxta illi finis et aetas tota retro, seraeque decus uelit addere morti. &nbsp; &nbsp; haec sator astrorum iamdudum e uertice mundi prospectans primoque imbutas sanguine gentes {{Versus|220}}Gradiuum acciri propere iubet. ille furentes Bistonas et Geticas populatus caedibus urbes turbidus aetherias currus urguebat ad arces, fulmine cristatum galeae iubar armaque in auro tristia, terrificis monstrorum animata figuris, {{Versus|225}}incutiens: tonat axe polus clipeique cruenta lux rubet, et solem longe ferit aemulus orbis. hunc ubi Sarmaticos etiamnum efflare labores Iuppiter et tota perfusum pectora belli tempestate uidet: 'talis mihi, nate, per Argos, {{Versus|230}}talis abi, sic ense madens, hac nubilus ira. exturbent resides frenos et cuncta perosi te cupiant, tibi praecipites animasque manusque deuoueant; rape cunctantes et foedera turba, cui dedimus; tibi fas ipsos incendere bello {{Versus|235}}caelicolas pacemque meam. iam semina pugnae ipse dedi: remeat portans inmania Tydeus ausa, ducis scelus et, turpis primordia belli, insidias fraudesque, suis quas ultus in armis. adde fidem. uos, o superi, meus ordine sanguis, {{Versus|240}}ne pugnare odiis, neu me temptare precando certetis; sic Fata mihi nigraeque Sororum iurauere colus: manet haec ab origine mundi fixa dies bello, populique in proelia nati. quodni me ueterum poenas sancire malorum {{Versus|245}}gentibus et diros sinitis punire nepotes (arcem hanc aeternam mentisque sacraria nostrae testor et Elysios, etiam mihi numina, fontes) ipse manu Thebas correptaque moenia fundo excutiam uersasque solo super Inacha tecta {{Versus|250}}effundam turres aut stagna in caerula uerram imbre superiecto, licet ipsa in turbine rerum Iuno suos colles templumque amplexa laboret.' dixit, et attoniti iussis; mortalia credas pectora, sic cuncti uocemque animosque tenebant: {{Versus|255}}non secus ac longa uentorum pace solutum aequor et imbelli recubant ubi litora somno, siluarumque comas et abacto flamine nubes mulcet iners aestas; tunc stagna lacusque sonori detumuere, tacent exusti solibus amnes. {{Versus|260}}&nbsp; &nbsp; gaudet ouans iussis et adhuc temone calenti feruidus in laeuum torsit Gradiuus habenas. iamque iter extremum caelique abrupta tenebat, cum Venus ante ipsos nulla formidine gressum figit equos; cessere retro iam iamque rigentes {{Versus|265}}suppliciter posuere iubas. tunc pectora summo adclinata iugo uultumque obliqua madentem incipit (interea dominae uestigia iuxta spumantem proni mandunt adamanta iugales): 'bella etiam in Thebas, socer o pulcherrime, bella {{Versus|270}}ipse paras ferroque tuos abolere nepotes? nec genus Harmoniae nec te conubia caelo festa nec hae quicquam lacrimae, furibunde, morantur? criminis haec merces? hoc fama pudorque relictus, hoc mihi Lemniacae de te meruere catenae? {{Versus|275}}perge libens; at non eadem Volcania nobis obsequia, et laesi seruit tamen ira mariti! illum ego perpetuis mihi desudare caminis si iubeam uigilesque operi transmittere noctes, gaudeat ornatusque nouos ipsique laboret {{Versus|280}}arma tibi; tu++sed scopulos et aena precando flectere corda paro; solum hoc tamen anxia, solum obtestor, quid me Tyrio sociare marito progeniem caram infaustisque dabas hymenaeis? dum fore praeclaros armis et uiuida rebus {{Versus|285}}pectora uipereo Tyrios de sanguine inactas demissumque Iouis serie genus, a! mea quanto Sithonia mallem nupsisset uirgo sub Arcto trans Borean Thracasque tuos! indigna parumne pertulimus, diuae Veneris quod filia longum {{Versus|290}}reptat et Illyricas deiectat uirus in herbas? nunc gentem inmeritam++' lacrimas non pertulit ultra Bellipotens; hastam laeua transumit et alto (haud mora) desiluit curru clipeoque receptam laedit in amplexu dictisque ita mulcet amicis: {{Versus|295}}'o mihi bellorum requies et sacra uoluptas unaque pax animo; soli cui tanta potestas diuorumque hominumque meis occurrere telis impune et media quamuis in caede frementes hos adsistere equos, hunc ensem auellere dextrae: {{Versus|300}}nec mihi Sidonii genialia foedera Cadmi nec tua cara fides (ne falsa incessere gaude!) exciderunt: prius in patrui deus infera mergar stagna et pallentes agar exarmatus ad umbras. sed nunc fatorum monitus mentemque supremi {{Versus|305}}iussus obire patris (neque enim Vulcania tali imperio manus apta legi), quo pectore contra ire Iouem dictasque parem contemnere leges, cui modo (pro uires!) terras caelumque fretumque attremere oranti tantosque ex ordine uidi {{Versus|310}}delituisse deos? sed ne mihi corde supremos concipe, cara, metus: quando haec mutare potestas nulla datur, cum iam Tyriis sub moenibus ambae bellabunt gentes, adero et socia arma iuuabo. tunc me sanguineo late deferuere campo {{Versus|315}}res super Argolicas haud sic deiecta uidebis; hoc mihi ius, nec fata uetant.' sic orsus aperto flagrantes inmisit equos. non ocius alti in terras cadit ira Iouis, si quando niualem Othryn et Arctoae gelidum caput institit Ossae {{Versus|320}}armauitque in nube manum: uolat ignea moles saeua dei mandata ferens, caelumque trisulca territat omne coma iamdudum aut ditibus agris signa dare aut ponto miseros inuoluere nautas. &nbsp; &nbsp; iamque remensus iter fesso Danaeia Tydeus {{Versus|325}}arua gradu uiridisque legit deuexa Prosymnae terribilis uisu: stant fulti puluere crines, squalidus ex umeris cadit alta in uulnera sudor, insomnesque oculos rubor excitat, oraque retro sorbet anhela sitis; mens altum spirat honorem {{Versus|330}}conscia factorum. sic nota in pascua taurus bellator redit, aduerso cui colla suoque sanguine proscissisque natant palearibus armi; tunc quoque lassa tumet uirtus multumque superbit pectore despecto; uacua iacet hostis harena {{Versus|335}}turpe gemens crudosque uetat sentire dolores. talis erat; medias etiam non destitit urbes, quidquid et Asopon ueteresque interiacet Argos, inflammare odiis, multumque et ubique retexens legatum sese Graia de gente petendis {{Versus|340}}isse super regnis profugi Polynicis, at inde uim, noctem, scelus, arma, dolos, ea foedera passum regis Echionii, fratri sua iura negari. prona fides populis; deus omnia credere suadet Armipotens, geminatque acceptos Fama pauores. {{Versus|345}}&nbsp; &nbsp; utque introgressus portas (et forte uerendos concilio pater ipse duces cogebat Adrastus) improuisus adest, iam illinc a postibus aulae uociferans: 'arma, arma uiri, tuque optime Lernae ductor, magnanimum si quis tibi sanguis auorum, {{Versus|350}}arma para! nusquam pietas, non gentibus aequum fas aut cura Iouis; melius legatus adissem Sauromatas rabidos seruatoremque cruentum Bebrycii nemoris. nec iussa incuso pigetue officii: iuuat isse, iuuat, Thebasque nocentes {{Versus|355}}explorasse manu; bello me, credite, bello, ceu turrem ualidam aut artam compagibus urbem, delecti insidiis instructique omnibus armis nocte doloque uiri nudum ignarumque locorum nequiquam clausere; iacent in sanguine mixti {{Versus|360}}ante urbem uacuam. nunc o nunc tempus in hostes, dum trepidi exanguesque metu, dum funera portant, nunc, socer, haec dum non manus excidit; ipse ego fessus quinquaginta illis heroum inmanibus umbris uulneraque ista ferens putri insiccata cruore {{Versus|365}}protinus ire peto!' trepidi de sedibus astant Inachidae, cunctisque prior Cadmeius heros accurrit uultum deiectus et 'o ego diuis inuisus uitaeque nocens haec uulnera cerno integer? hosne mihi reditus, germane, parabas? {{Versus|370}}in me haec tela dabas! pro uitae foeda cupido! infelix, facinus fratri tam grande negaui. et nunc uestra quidem maneant in pace quieta moenia, nec uobis tanti sim causa tumultus hospes adhuc. scio (nec me adeo res dextra leuauit) {{Versus|375}}quam durum natis, thalamo quam triste reuelli, quam patria; non me ullius domus anxia culpet respectentue truces obliquo limine matres. ibo libens certusque mori, licet optima coniunx auditusque iterum reuocet socer; hunc ego Thebis, {{Versus|380}}hunc, germane, tibi iugulum et tibi, maxime Tydeu, debeo.' sic uariis pertemptat pectora dictis obliquatque preces. commotae questibus irae et mixtus lacrimis caluit dolor; omnibus ultro non iuuenum modo, sed gelidis et inertibus aeuo {{Versus|385}}pectoribus mens una subit, uiduare penates, finitimas adhibere manus, iamque ire. sed altus consiliis pater imperiique haud flectere molem inscius: 'ista quidem superis curaeque medenda linquite, quaeso, meae: nec te germanus inulto {{Versus|390}}sceptra geret, neque nos auidi promittere bellum. at nunc egregium tantoque in sanguine ouantem excipite Oeniden, animosaque pectora laxet sera quies: nobis dolor haud rationis egebit.' &nbsp; &nbsp; turbati extemplo comites et pallida coniunx {{Versus|395}}Tydea circum omnes fessum bellique uiaeque stipantur. laetus mediis in sedibus aulae constitit, ingentique exceptus terga columna, uulnera dum lymphis Epidaurius eluit Idmon (nunc uelox ferro, nunc ille tepentibus herbis {{Versus|400}}mitior), ipse alta seductus mente renarrat principia irarum, quaeque orsus uterque uicissim, quis locus insidiis, tacito quae tempora bello, qui contra quantique duces, ubi maximus illi sudor, et indicio seruatum Maeona tristi {{Versus|405}}exponit. cui fida manus proceresque socerque astupet oranti, Tyriusque incenditur exul. &nbsp; &nbsp; soluerat Hesperii deuexo margine ponti flagrantes Sol pronus equos rutilamque lauabat Oceani sub fonte comam, cui turba profundi {{Versus|410}}Nereos et rapidis accurrunt passibus Horae, frenaque et auratae textum sublime coronae deripiunt, laxant calidis umentia loris pectora; pars meritos uertunt ad molle iugales gramen et erecto currum temone supinant. {{Versus|415}}Nox subiit curasque hominum motusque ferarum composuit nigroque polos inuoluit amictu, illa quidem cunctis, sed non tibi mitis, Adraste, Labdacioque duci: nam Tydea largus habebat perfusum magna uirtutis imagine somnus. {{Versus|420}}et iam noctiuagas inter deus armifer umbras desuper Arcadiae fines Nemeaeaque rura Taenariumque cacumen Apollineasque Therapnas armorum tonitru ferit et trepidantia corda implet amore sui. comunt Furor Iraque cristas, {{Versus|425}}frena ministrat equis Pauor armiger. at uigil omni Fama sono uanos rerum succincta tumultus anteuolat currum flatuque impulsa gementum alipedum trepidas denso cum murmure plumas excutit: urguet enim stimulis auriga cruentis {{Versus|430}}facta, infecta loqui, curruque infestus ab alto terga comasque deae Scythica pater increpat hasta. qualis ubi Aeolio dimissos carcere Ventos dux prae se Neptunus agit magnoque uolentes incitat Aegaeo; tristis comitatus eunti {{Versus|435}}circum lora fremunt Nimbique Hiemesque profundae Nubilaque et uulso terrarum sordida fundo Tempestas: dubiae motis radicibus obstant Cyclades, ipsa tua Mycono Gyaroque reuelli, Dele, times magnique fidem testaris alumni. {{Versus|440}}&nbsp; &nbsp; septima iam nitidum terris Aurora deisque purpureo uehit ore diem, Perseius heros cum primum arcana senior sese extulit aula, multa super bello generisque tumentibus amens incertusque animi, daret armis iura nouosque {{Versus|445}}gentibus incuteret stimulos, an frena teneret irarum et motos capulis adstringeret enses. hinc pacis tranquilla mouent, atque inde pudori foeda quies, flectique noua dulcedine pugnae difficiles populi; dubio sententia tandem {{Versus|450}}sera placet, uatum mentes ac prouida ueri sacra mouere deum. sollers tibi cura futuri, Amphiarae, datur, iuxtaque Amythaone cretus iam senior (sed mente uiret Phoeboque) Melampus adsociat passus: dubium cui pronus Apollo {{Versus|455}}oraque Cirrhaea satiarit largius unda. principio fibris pecudumque in sanguine diuos explorant; iam tum pauidis maculosa bidentum corda negant diraque nefas minitantia uena. ire tamen uacuoque sedet petere omina caelo. {{Versus|460}}&nbsp; &nbsp; mons erat audaci seductus in aethera dorso (nomine Lernaei memorant Aphesanta coloni) gentibus Argolicis olim sacer; inde ferebant nubila suspenso celerem temerasse uolatu Persea, cum raptos pueri perterrita mater {{Versus|465}}prospexit de rupe gradus ac paene secuta est. hoc gemini uates sanctam canentis oliuae fronde comam et niueis ornati tempora uittis euadunt pariter, madidos ubi lucidus agros ortus et algentes laxauit sole pruinas. {{Versus|470}}ac prior Oeclides solitum prece numen amicat: 'Iuppiter omnipotens (nam te pernicibus alis addere consilium uolucresque implere futuri ominaque et causas caelo deferre latentes accipimus), non Cirrha deum promiserit antro {{Versus|475}}certius, aut frondes lucis quas fama Molossis Chaonias sonuisse tibi, licet aridus Hammon inuideat Lyciaeque parent contendere sortes Niliacumque pecus patrioque aequalis honori Branchus et undosae qui rusticus accola Pisae {{Versus|480}}Pana Lycaonia nocturnum exaudit in umbra: ditior ille animi, cui tu, Dictaee, secundas impuleris manifestus aues. mirum unde, sed olim hic honor alitibus, superae seu conditor aulae sic dedit effusum chaos in noua semina texens, {{Versus|485}}seu quia mutatae nostraque ab origine uersis corporibus subiere notos, seu purior axis amotumque nefas et rarum insistere terris uera docent: tibi, summe sator terraeque deumque, scire licet: nos Argolicae primordia pugnae {{Versus|490}}uenturumque sinas caelo praenosse laborem. si datur et duris sedet haec sententia Parcis soluere Echionias Lernaea cuspide portas, signa feras laeuusque tones; tunc omnis in astris consonet arcana uolucris bona murmura lingua. {{Versus|495}}si prohibes, hic necte moras dextrisque profundum alitibus praetexe diem.' sic fatus et alto membra locat scopulo; tunc plura ignotaque iungit numina et inmensi fruitur caligine mundi. &nbsp; &nbsp; postquam rite diu partiti sidera, cunctas {{Versus|500}}perlegere animis oculisque sequacibus auras, tunc Amythaonius longo post tempore uates: 'nonne sub excelso spirantis limite caeli, Amphiarae, uides, cursus ut nulla serenos ales agat liquidoque polum complexa meatu {{Versus|505}}pendeat aut fugiens placabile clanxerit omen? non comes obscurus tripodum, non fulminis ardens uector adest, flauaeque sonans auis unca Mineruae non uenit auguriis melior; quin uultur et altis desuper accipitres exultauere rapinis. {{Versus|510}}monstra uolant: dirae stridunt in nube uolucres, nocturnaeque gemunt striges et feralia bubo damna canens. quae prima deum portenta sequamur? hisne dari, Thymbraee, polum? simul ora recuruo ungue secant rabidae planctumque imitantibus alis {{Versus|515}}exagitant zephyros et plumea pectora caedunt.' ille sub haec: 'equidem uarii, pater, omina Phoebi saepe tuli: iam tum, prima cum pube uirentem semideos inter pinus me Thessala reges duceret, hic casus terraeque marisque canentem {{Versus|520}}obstipuere duces, nec me uentura locuto saepius in dubiis auditus Iasoni Mopsus. sed similes non ante metus aut astra notaui prodigiosa magis; quamquam maiora parantur. huc aduerte animum: clara regione profundi {{Versus|525}}aetheros innumeri statuerunt agmina cycni. siue hos Strymonia Boreas eiecit ab Arcto, seu fecunda refert placidi clementia Nili. fixerunt cursus: has rere in imagine Thebas: nam sese inmoti gyro atque in pace silentes {{Versus|530}}ceu muris ualloque tenent. sed fortior ecce aduentat per inane cohors; septem ordine fuluo armigeras summi Iouis exultante caterua intuor: Inachii sint hi tibi, concipe, reges. inuasere globum niuei gregis uncaque pandunt {{Versus|535}}caedibus ora nouis et strictis unguibus instant. cernis inexperto rorantes sanguine uentos, et plumis stillare diem? quae saeua repente uictores agitat leto Iouis ira sinistri? hic excelsa petens subita face solus inarsit {{Versus|540}}summisitque animos, illum uestigia adortum maiorum uolucrum tenerae deponitis alae. hic hosti implicitus pariter ruit, hunc fuga retro uoluit agens sociae linquentem fata cateruae. hic nimbo glomeratus obit, hic praepete uiua {{Versus|545}}pascitur inmoriens; spargit caua nubila sanguis. quid furtim inlacrimas? illum, uenerande Melampu, qui cadit, agnosco.' trepidos sic mole futuri cunctaque iam rerum certa sub imagine passos terror habet uates; piget inrupisse uolantum {{Versus|550}}concilia et caelo mentem insertasse uetanti, auditique odere deos. unde iste per orbem primus uenturi miseris animantibus aeger creuit amor? diuumne feras hoc munus, an ipsi, gens auida et parto non umquam stare quieti, {{Versus|555}}eruimus quae prima dies, ubi terminus aeui, quid bonus ille deum genitor, quid ferrea Clotho cogitet? hinc fibrae et uolucrum per nubila sermo astrorumque uices numerataque semita lunae Thessalicumque nefas. at non prior aureus ille {{Versus|560}}sanguis auum scopulisque satae uel robore gentes mentibus his usae; siluas amor unus humumque edomuisse manu; quid crastina uolueret aetas scire nefas homini. nos, prauum et flebile uulgus, scrutati penitus superos: hinc pallor et irae, {{Versus|565}}hinc scelus insidiaeque et nulla modestia uoti. &nbsp; &nbsp; ergo manu uittas damnataque uertice serta deripit abiectaque inhonorus fronde sacerdos inuiso de monte redit; iam bella tubaeque comminus, absentesque fremunt sub pectore Thebae. {{Versus|570}}ille nec aspectum uulgi, nec fida tyranni conloquia aut coetus procerum perferre, sed atra sede tegi, et superum clausus negat acta fateri (te pudor et curae retinent per rura, Melampu): bissenos premit ora dies populumque ducesque {{Versus|575}}extrahit incertis. et iam suprema Tonantis iussa fremunt agrosque uiris annosaque uastant oppida; bellipotens prae se deus agmina passim mille rapit; liquere domos dilectaque laeti conubia et primo plorantes limine natos: {{Versus|580}}tantus in attonitos cecidit deus. arma paternis postibus et fixos superum ad penetralia currus uellere amor; tunc fessa putri robigine pila haerentesque situ gladios in saeua recurant uulnera et attrito cogunt iuuenescere saxo. {{Versus|585}}hi teretes galeas magnorumque aerea suta thoracum et tunicas Chalybum squalore crepantes pectoribus temptare, alii Gortynia lentant cornua; iam falces auidis et aratra caminis rastraque et incurui saeuum rubuere ligones. {{Versus|590}}caedere nec ualidas sanctis e stirpibus hastas, nec pudor emerito clipeum uestisse iuuenco. inrupere Argos maestique ad limina regis bella animis, bella ore fremunt; it clamor ad auras, quantus Tyrrheni gemitus salis, aut ubi temptat {{Versus|595}}Enceladus mutare latus; super igneus antris mons tonat: exundant apices, fluctusque Pelorus contrahit, et sperat tellus abrupta reuerti. &nbsp; &nbsp; atque hic ingenti Capaneus Mauortis amore excitus et longam pridem indignantia pacem {{Versus|600}}corda tumens (huic ampla quidem de sanguine prisco nobilitas; sed enim ipse manu praegressus auorum facta, diu tuto superum contemptor et aequi impatiens largusque animae, modo suaserit ira), unus ut e siluis Pholoes habitator opacae {{Versus|605}}inter et Aetnaeos aequus consurgere fratres, ante fores, ubi turba ducum uulgique frementis, Amphiarae, tuas 'quae tanta ignauia' clamat, 'Inachidae uosque o socio de sanguine Achiui? unius (heu pudeat!) plebeia ad limina ciuis {{Versus|610}}tot ferro accinctae gentes animisque paratae pendemus? non si ipse cauo sub uertice Cirrhae (quisquis is est, timidis famaeque ita uisus) Ao mugiat insano penitus seclusus in antro, expectare queam dum pallida uirgo tremendas {{Versus|615}}nuntiet ambages. uirtus mihi numen et ensis quem teneo! iamque hic timida cum fraude sacerdos exeat, aut hodie, uolucrum quae tanta potestas, experiar.' laetum fremit adsensuque furentem implet Achaea manus. tandem prorumpere adactus {{Versus|620}}Oeclides: 'alio curarum agitante tumultu non equidem effreno iuuenis clamore profani dictorumque metu, licet hic insana minetur, elicior tenebris; alio mihi debita fato summa dies, uetitumque dari mortalibus armis. {{Versus|625}}sed me uester amor nimiusque arcana profari Phoebus agit; uobis uentura atque omne quod ultra est pandere maestus eo; nam te, uesane, moneri ante nefas, unique tacet tibi noster Apollo. quo, miseri, fatis superisque obstantibus arma, {{Versus|630}}quo rapitis? quae uos Furiarum uerbera caecos exagitant? adeone animarum taedet? et Argos exosi? nil dulce domi? nulla omina curae? quid me Persei secreta ad culmina montis ire gradu trepido superumque inrumpere coetus {{Versus|635}}egistis? potui pariter nescire quis armis casus, ubi atra dies, quae fati exordia cunctis, quae mihi. consulti testor penetralia mundi et uolucrum adfatus et te, Thymbraee, uocanti non alias tam saeue mihi, quae signa futuri {{Versus|640}}pertulerim: uidi ingentis portenta ruinae, uidi hominum diuumque metus hilaremque Megaeram et Lachesin putri uacuantem saecula penso. proicite arma manu: deus ecce furentibus obstat, ecce deus! miseri, quid pulchrum sanguine uicto {{Versus|645}}Aoniam et diri saturare noualia Cadmi? sed quid uana cano, quid fixos arceo casus? ibimus.' hic presso gemuit semel ore sacerdos. illum iterum Capaneus: 'tuus o furor auguret uni ista tibi, ut serues uacuos inglorius annos {{Versus|650}}et tua non umquam Tyrrhenus tempora circum clangor eat. quid uota uirum meliora moraris? scilicet ut uanis auibus natoque domoque et thalamis potiare iacens, sileamus inulti Tydeos egregii perfossum pectus et arma {{Versus|655}}foederis abrupti? quodsi bella effera Graios ferre uetas, i Sidonios legatus ad hostes: haec pacem tibi serta dabunt. tua prorsus inani uerba polo causas abstrusa atque omina rerum eliciunt? miseret superum, si carmina curae {{Versus|660}}humanaeque preces. quid inertia pectora terres? primus in orbe deos fecit timor! et tibi tuto nunc eat iste furor; sed prima ad classica cum iam hostilem Ismenon galeis Dircenque bibemus, ne mihi tunc, moneo, lituos atque arma uolenti {{Versus|665}}obuius ire pares uenisque aut alite uisa bellorum proferre diem: procul haec tibi mollis infula terrificique aberit dementia Phoebi: illic augur ego et mecum quicumque parati insanire manu.' rursus fragor intonat ingens {{Versus|670}}hortantum et uasto subter uolat astra tumultu. ut rapidus torrens, animos cui uerna ministrant flamina et exuti concreto frigore montes, cum uagus in campos frustra prohibentibus exit obicibus, resonant permixto turbine tecta, {{Versus|675}}arua, armenta, uiri, donec stetit improbus alto colle minor magnoque inuenit in aggere ripas: haec alterna ducum nox interfusa diremit. &nbsp; &nbsp; at gemitus Argia uiri non amplius aequo corde ferens sociumque animo miserata dolorem, {{Versus|680}}sicut erat, laceris pridem turpata capillis, et fletu signata genas, ad celsa uerendi ibat tecta patris paruumque sub ubere caro Thessandrum portabat auo iam nocte suprema ante nouos ortus, ubi sola superstite Plaustro {{Versus|685}}Arctos ad Oceanum fugientibus inuidet astris utque fores iniit magnoque adfusa parenti est: 'cur tua cum lacrimis maesto sine coniuge supplex limina nocte petam, cessem licet ipsa profari, scis genitor. sed iura deum genialia testor {{Versus|690}}teque, pater, non ille iubet sed peruigil angor. ex quo primus Hymen mouitque infausta sinistram Iuno facem, semper lacrimis gemituque propinquo exturbata quies. non si mihi tigridis horror aequoreaeque super rigeant praecordia cautes, {{Versus|695}}ferre queam; tu solus opem, tu summa medendi iura tenes; da bella, pater, generique iacentis aspice res humiles, atque hanc, pater, aspice prolem exulis; huic olim generis pudor. o ubi prima hospitia et iunctae testato numine dextrae? {{Versus|700}}hic certe est quem fata dabant, quem dixit Apollo; non egomet tacitos Veneris furata calores culpatamue facem: tua iussa uerenda tuosque dilexi monitus. nunc qua feritate dolentis despiciam questus? nescis, pater optime, nescis {{Versus|705}}quantus amor castae misero nupsisse marito. et nunc maesta quidem graue et inlaetabile munus, ut timeam doleamque, rego; sed cum oscula rumpet maesta dies, cum rauca dabunt abeuntibus armis signa tubae saeuoque genas fulgebitis auro, {{Versus|710}}ei mihi, care parens, iterum fortasse rogabo!' &nbsp; &nbsp; illius umenti carpens pater oscula uultu: 'non equidem has umquam culparim, nata, querelas; pone metus, laudanda rogas nec digna negari. sed mihi multa dei (nec tu sperare quod urgues {{Versus|715}}desine), multa metus regnique uolubile pondus subiciunt animo. ueniet qui debitus istis, nata, modus neque te incassum fleuisse quereris. tu solare uirum, neu sint dispendia iustae dura morae: magnos cunctamur, nata, paratus. {{Versus|720}}proficitur bello.' dicentem talia nascens lux mouet ingentesque iubent adsurgere curae. </poem> {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=Thebais/II |Post=Liber IV |PostNomen=Thebais/IV }} gxl854grsem5e6fbvkg1p2pieceph8s 0 37460 266238 235300 2026-05-15T15:28:01Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/IV]] ad [[Thebais/Liber IV]] 235300 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Thebais |OperaeWikiPagina=Thebais |Annus= saeculo I |Genera= carmina |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=Thebais/III |Post=Liber V |PostNomen=Thebais/V }} <poem> Tertius horrentem zephyris laxauerat annum Phoebus et angusto cogebat limite uernum longius ire diem, cum fracta impulsaque fatis consilia et tandem miseri data copia belli. {{Versus|5}}prima manu rutilam de uertice Larisaeo ostendit Bellona facem dextraque trabalem hastam intorsit agens, liquido quae stridula caelo fugit et Aoniae celso stetit aggere Dirces. mox et castra subit ferroque auroque coruscis {{Versus|10}}mixta uiris turmale fremit; dat euntibus enses, plaudit equos, uocat ad portas; hortamina fortes praeueniunt, timidisque etiam breuis addita uirtus. &nbsp; &nbsp; dicta dies aderat. cadit ingens rite Tonanti Gradiuoque pecus, nullisque secundus in extis {{Versus|15}}pallet et armatis simulat sperare sacerdos. iamque suos circum pueri nuptaeque patresque funduntur mixti summisque a postibus obstant. nec modus est lacrimis: rorant clipeique iubaeque triste salutantum, et cunctis dependet ab armis {{Versus|20}}suspiranda domus; galeis iuuat oscula clausis inserere amplexuque truces deducere conos. illi, quis ferrum modo, quis mors ipsa placebat, dant gemitus fractaeque labant singultibus irae. sic ubi forte uiris longum super aequor ituris, {{Versus|25}}cum iam ad uela noti et scisso redit ancora fundo, haeret amica manus: certant innectere collo bracchia, manantesque oculos hinc oscula turbant, hinc magni caligo maris, tandemque relicti stant in rupe tamen; fugientia carbasa uisu {{Versus|30}}dulce sequi, patriosque dolent crebrescere uentos. [stant tamen et nota puppim de rupe salutant.] &nbsp; &nbsp; nunc mihi, Fama prior mundique arcana Vetustas, cui meminisse ducum uitasque extendere curae, pande uiros, tuque, o nemoris regina sonori, {{Versus|35}}Calliope, quas ille manus, quae mouerit arma Gradiuus, quantas populis solauerit urbes, sublata molire lyra: neque enim altior ulli mens hausto de fonte uenit. rex tristis et aeger pondere curarum propiorque abeuntibus annis {{Versus|40}}inter adhortantes uix sponte incedit Adrastus, contentus ferro cingi latus; arma manipli pone ferunt, uolucres portis auriga sub ipsis comit equos, et iam inde iugo luctatur Arion. huic armat Larisa uiros, huic celsa Prosymna, {{Versus|45}}aptior armentis Midea pecorosaque Phlius, quaeque pauet longa spumantem ualle Charadron Neris, et ingenti turritae mole Cleonae et Lacedaemonium Thyrea lectura cruorem. iunguntur memores transmissi ab origine regis, {{Versus|50}}qui Drepani scopulos et oliuiferae Sicyonis culta serunt, quos pigra uado Langia tacenti lambit et anfractu riparum incuruus Elisson. saeuus honos fluuio: Stygias lustrare seueris Eumenidas perhibetur aquis; huc mergere suetae {{Versus|55}}ora et anhelantes poto Phlegethonte cerastas, seu Thracum uertere domos, seu tecta Mycenes impia Cadmeumue larem; fugit ipse natantes amnis, et innumeris liuescunt stagna uenenis. it comes Inoas Ephyre solata querelas {{Versus|60}}Cenchreaeque manus, uatum qua conscius amnis Gorgoneo percussus equo, quaque obiacet alto Isthmos et a terris maria inclinata repellit. haec manus Adrastum numero ter mille secuti exultant; pars gaesa manu, pars robora flammis {{Versus|65}}indurata diu (non unus namque maniplis mos neque sanguis) habent, teretes pars uertere fundas adsueti uacuoque diem praecingere gyro. ipse annis sceptrisque subit uenerabilis aeque: ut possessa diu taurus meat arduus inter {{Versus|70}}pascua iam laxa ceruice et inanibus armis, dux tamen: haud illum bello attemptare iuuencis sunt animi; nam trunca uident de uulnere multo cornua et ingentes plagarum in pectore nodos. &nbsp; &nbsp; proxima longaeuo profert Dircaeus Adrasto {{Versus|75}}signa gener, cui bella fauent, cui commodat iras cuncta cohors: huic et patria de sede uolentes aduenere uiri, seu quos mouet exul (et haesit tristibus aucta fides), seu quis mutare potentes praecipuum, multi, melior quos causa querenti {{Versus|80}}conciliat; dederat nec non socer ipse regendas Aegion Arenenque, et quas Theseia Troezen addit opes, ne rara mouens inglorius iret agmina, neu raptos patriae sentiret honores. idem habitus, eadem arma uiro, quae debitus hospes {{Versus|85}}hiberna sub nocte tulit: Teumesius implet terga leo et gemino lucent hastilia ferro, aspera uulnifico subter latus ense riget Sphinx. iam regnum matrisque sinus fidasque sorores spe uotisque tenet, tamen et de turre suprema {{Versus|90}}attonitam totoque extantem corpore longe respicit Argian; haec mentem oculosque reducit coniugis et dulces auertit pectore Thebas. &nbsp; &nbsp; ecce inter medios patriae ciet agmina gentis fulmineus Tydeus, iam laetus et integer artus, {{Versus|95}}ut primae strepuere tubae: ceu lubricus alta anguis humo uerni blanda ad spiramina solis erigitur liber senio et squalentibus annis exutus laetisque minax interuiret herbis: a miser, agrestum si quis per gramina hianti {{Versus|100}}obuius et primo fraudauerit ora ueneno. huic quoque praesentes Aetolis urbibus adfert belli fama uiros: sensit scopulosa Pylene fletaque cognatis auibus Meleagria Pleuron et praeceps Calydon et quae Ioue prouocat Iden {{Versus|105}}Olenos Ioniis et fluctibus hospita portu Chalcis et Herculea turpatus gymnade uultus amnis; adhuc imis uix truncam attollere frontem ausus aquis glaucoque caput summersus in antro maeret, anhelantes aegrescunt puluere ripae. {{Versus|110}}omnibus aeratae propugnant pectora crates, pilaque saeua manu; patrius stat casside Mauors. undique magnanimum pubes delecta coronant Oeniden, hilarem bello notisque decorum uulneribus; non ille minis Polynicis et ira {{Versus|115}}inferior, dubiumque adeo cui bella gerantur. &nbsp; &nbsp; maior at inde nouis it Doricus ordo sub armis, qui ripas, Lyrcee, tuas, tua litora multo uomere suspendunt, fluuiorum ductor Achiuum, Inache (Persea neque enim uiolentior exit {{Versus|120}}amnis humo, cum Taurum aut Pliadas hausit aquosas spumeus et genero tumuit Ioue), quos celer ambit Asterion Dryopumque trahens Erasinus aristas, et qui rura domant Epidauria (dexter Iaccho collis at Hennaeae Cereri negat); auia Dyme {{Versus|125}}mittit opem densasque Pylos Neleia turmas; nondum nota pylos iuuenisque aetate secunda Nestor, et ire tamen peritura in castra negauit. hos agitat pulchraeque docet uirtutis amorem arduus Hippomedon; capiti tremit aerea cassis {{Versus|130}}ter niueum scandente iuba, latus omne sub armis ferrea suta terunt, umeros ac pectora late flammeus orbis habet, perfectaque uiuit in auro nox Danai: sontes Furiarum lampade nigra quinquaginta ardent thalami; pater ipse cruentis {{Versus|135}}in foribus laudatque nefas atque inspicit enses. illum Palladia sonipes Nemeaeus ab arce deuehit arma pauens umbraque inmane uolanti implet agros longoque attollit puluere campum. non aliter siluas umeris et utroque refringens {{Versus|140}}pectore montano duplex Hylaeus ab antro praecipitat: pauet Ossa uias, pecudesque feraeque procubuere metu; non ipsis fratribus horror afuit, ingenti donec Peneia saltu stagna subit magnumque obiectus detinet amnem. {{Versus|145}}&nbsp; &nbsp; quis numerum ferri gentesque et robora dictu aequarit mortale sonans? suus excit in arma antiquam Tiryntha deus; non fortibus illa infecunda uiris famaue inmanis alumni degenerat, sed lapsa situ fortuna, neque addunt {{Versus|150}}robur opes; rarus uacuis habitator in aruis monstrat Cyclopum ductas sudoribus arces. dat tamen haec iuuenum tercentum pectora, uulgus innumerum bello, quibus haud ammenta nec enses triste micant: flauae capiti tergoque leonum {{Versus|155}}exuuiae, gentilis honos; et pineus armat stipes, inexhaustis artantur tela pharetris. Herculeum paeana canunt uastataque monstris omnia; frondosa longum deus audit ab Oeta. dat Nemea comites, et quas in proelia uires {{Versus|160}}sacra Cleonaei cogunt uineta Molorchi. gloria nota casae, foribus simulata salignis hospitis arma dei, paruoque ostenditur aruo, robur ubi et laxos qua reclinauerit arcus ilice, qua cubiti sedeant uestigia terra. {{Versus|165}}&nbsp; &nbsp; at pedes et toto despectans uertice bellum quattuor indomitis Capaneus erepta iuuencis terga superque rigens iniectu molis aenae uersat onus; squalet triplici ramosa corona Hydra recens obitu: pars anguibus aspera uiuis {{Versus|170}}argento caelata micat, pars arte reperta conditur et fuluo moriens nigrescit in auro; circum amnis torpens et ferro caerula Lerna. at laterum tractus spatiosaque pectora seruat nexilis innumero Chalybum subtemine thorax, {{Versus|175}}horrendum, non matris, opus; galeaeque corusca prominet arce Gigans; atque uni missilis illi cuspide praefixa stat frondibus orba cupressus. huic parere dati, quos fertilis Amphigenia planaque Messene montosaque nutrit Ithome, {{Versus|180}}quos Thryon et summis ingestum montibus Aepy, quos Helos et Pteleon, Getico quos flebile uati Dorion; hic fretus doctas anteire canendo Aonidas mutos Thamyris damnatus in annos ore simul citharaque (quis obuia numina temnat?) {{Versus|185}}conticuit praeceps, qui non certamina Phoebi nosset et inlustres Satyro pendente Celaenas. &nbsp; &nbsp; iamque et fatidici mens expugnata fatiscit auguris; ille quidem casus et dira uidebat signa, sed ipsa manu cunctanti iniecerat arma {{Versus|190}}Atropos obrueratque deum, nec coniugis absunt insidiae, uetitoque domus iam fulgurat auro. hoc aurum uati fata exitiale monebant Argolico; scit et ipsa (nefas!), sed perfida coniunx dona uiro mutare uelit, spoliisque potentis {{Versus|195}}inminet Argiae raptoque excellere cultu. illa libens (nam regum animos et pondera belli hac nutare uidet, pariter si prouidus heros militet) ipsa sacros gremio Polynicis amati exuerat cultus haud maesta atque insuper addit: {{Versus|200}}'non haec apta mihi nitidis ornatibus' inquit 'tempora, nec miserae placeant insignia formae te sine: sat dubium coetu solante timorem fallere et incultos aris aduerrere crines. scilicet (infandum!), cum tu claudare minanti {{Versus|205}}casside ferratusque sones, ego diuitis aurum Harmoniae dotale geram? dabit aptius isto fors decus, Argolicasque habitu praestabo maritas, cum regis coniunx, cum te mihi sospite templa uotiuis implenda choris; nunc induat illa {{Versus|210}}quae petit et bellante potest gaudere marito.' sic Eriphylaeos aurum fatale penates inrupit scelerumque ingentia semina mouit, et graue Tisiphone risit gauisa futuris. &nbsp; &nbsp; Taenariis hic celsus equis, quam dispare coetu {{Versus|215}}Cyllarus ignaro generarat Castore prolem, quassat humum; uatem cultu Parnasia monstrant uellera: frondenti crinitur cassis oliua, albaque puniceas interplicat infula cristas. arma simul pressasque iugo moderatur habenas. {{Versus|220}}hinc atque inde morae iaculis, et ferrea curru silua tremit; procul ipse graui metuendus in hasta eminet et clipeo uictum Pythona coruscat. huius Apollineae currum comitantur Amyclae, quos Pylos et dubiis Malea uitata carinis {{Versus|225}}plaudentique habiles Caryae resonare Dianae, quos Pharis uolucrumque parens Cythereia Messe, Taygetique phalanx et oloriferi Eurotae dura manus. deus ipse uiros in puluere crudo Arcas alit nudaeque modos uirtutis et iras {{Versus|230}}ingenerat; uigor inde animis et mortis honorae dulce sacrum. gaudent natorum fata parentes hortanturque mori, deflent iamque omnis ephebum turba, coronato contenta est funere mater. frena tenent duplexque inserto missile nodo, {{Versus|235}}exerti ingentes umeros, chlamys horrida pendet, et cono Ledaeus apex. non hi tibi solum, Amphiarae, merent: auget resupina maniplos Elis, depressae populus subit incola Pisae, qui te, flaue, natant, terris Alphee Sicanis {{Versus|240}}aduena tam longo non umquam infecte profundo. curribus innumeris late putria arua lacessunt et bellis armenta domant: ea gloria genti infando de more et fractis durat ab usque axibus Oenomai; strident spumantia morsu {{Versus|245}}uincula, et effossas niueus rigat imber harenas. &nbsp; &nbsp; tu quoque Parrhasias ignara matre cateruas (a rudis annorum, tantum noua gloria suadet!), Parthenopaee, rapis; saltus tunc forte remotos torua parens (neque enim haec iuueni foret ire potestas) {{Versus|250}}pacabat cornu gelidique auersa Lycaei. pulchrior haud ulli triste ad discrimen ituro uultus et egregiae tanta indulgentia formae; nec desunt animi, ueniat modo fortior aetas. quas non ille duces nemorum fluuiisque dicata {{Versus|255}}numina, quas magno non abstulit igne Napaeas? ipsam, Maenalia puerum cum uidit in umbra, Dianam, tenero signantem gramina passu, ignouisse ferunt comiti, Dictaeaque tela ipsam et Amyclaeas umeris aptasse pharetras. {{Versus|260}}prosilit audaci Martis percussus amore, arma, tubas audire calens et puluere belli flauentem sordere comam captoque referri hostis equo: taedet nemorum, titulumque nocentem sanguinis humani pudor est nescire sagittas. {{Versus|265}}igneus ante omnes auro micat, igneus ostro, undantemque sinum nodis inrugat Hiberis, imbelli parma pictus Calydonia matris proelia; trux laeua sonat arcus, et aspera plumis terga Cydonea gorytos harundine pulsat {{Versus|270}}electro pallens et iaspide clarus Eoa. cornipedem trepidos suetum praeuertere ceruos, uelatum geminae deiectu lyncis et arma mirantem grauioris heri, sublimis agebat, dulce rubens uiridique genas spectabilis aeuo. {{Versus|275}}Arcades huic ueteres astris lunaque priores agmina fida datis, nemorum quos stirpe rigenti fama satos, cum prima pedum uestigia tellus admirata tulit; nondum arua domusque nec urbes, conubiisue modus; quercus laurique ferebant {{Versus|280}}cruda puerperia, ac populos umbrosa creauit fraxinus, et feta uiridis puer excidit orno. hi lucis stupuisse uices noctisque feruntur nubila et occiduum longe Titana secuti desperasse diem. rarescunt alta colonis {{Versus|285}}Maenala, Parthenium fugitur nemus, agmina bello Rhipeque et Stratie uentosaque donat Enispe. non Tegea, non ipsa deo uacat alite felix Cyllene templumque Aleae nemorale Mineruae et rapidus Clitor et qui tibi, Pythie, Ladon {{Versus|290}}paene socer candensque iugis Lampia niuosis et Pheneos nigro Styga mittere credita Diti. uenit et Idaeis ululatibus aemulus Azan Parrhasiique duces, et quae risistis, Amores, grata pharetrato Nonacria rura Tonanti, {{Versus|295}}diues et Orchomenos pecorum et Cynosura ferarum Aepytios idem ardor agros Psophidaque celsam uastat et Herculeo uulgatos robore montes, monstriferumque Erymanthon et aerisonum Stymphalon. Arcades hi, gens una uiris, sed dissona cultu {{Versus|300}}scinditur: hi Paphias myrtos a stirpe recuruant et pastorali meditantur proelia trunco, his arcus, his tela sudes, his cassida crines integit, Arcadii morem tenet ille galeri, ille Lycaoniae rictu caput asperat ursae. {{Versus|305}}hos belli coetus iurataque pectora Marti milite uicinae nullo iuuere Mycenae; funereae tunc namque dapes mediique recursus solis, et hic alii miscebant proelia fratres. &nbsp; &nbsp; iamque Atalantaeas implerat nuntius aures {{Versus|310}}ire ducem bello totamque impellere natum Arcadiam: tremuere gradus, elapsaque iuxta tela; fugit siluas pernicior alite uento saxa per et plenis obstantia flumina ripis, qualis erat, correpta sinus et uertice flauum {{Versus|315}}crinem sparsa Noto; raptis uelut aspera natis praedatoris equi sequitur uestigia tigris. ut stetit aduersisque impegit pectora frenis (ille ad humum pallens): 'unde haec furibunda cupido, nate, tibi? teneroque unde improba pectore uirtus? {{Versus|320}}tu bellis aptare uiros, tu pondera ferre Martis et ensiferas inter potes ire cateruas? quamquam utinam quires! nuper te pallida uidi, dum premis obnixo uenabula comminus apro, poplite succiduo resupinum ac paene ruentem; {{Versus|325}}et ni curuato torsissem spicula cornu, nunc ubi bella tibi? nil te mea tela iuuabunt nec teretes arcus maculis nec discolor atris hic, cui fidis, equus; magnis conatibus instas, uix Dryadum thalamis Erymanthiadumque furori {{Versus|330}}Nympharum mature puer. sunt omina uera: mirabar cur templa mihi tremuisse Dianae nuper et inferior uultu dea uisa, sacrisque exuuiae cecidere tholis; hoc segnior arcus difficilesque manus et nullo in uulnere certae. {{Versus|335}}expecta dum maior honos, dum firmius aeuum, dum roseis uenit umbra genis uultusque recedunt ore mei; tunc bella tibi ferrumque, quod ardes, ipsa dabo et nullo matris reuocabere fletu. nunc refer arma domum! uos autem hunc ire sinetis, {{Versus|340}}Arcades, o saxis nimirum et robore nati?' plura cupit; fusi circum natusque ducesque solantur minuuntque metus, et iam horrida clangunt signa tubae. nequit illa pio dimittere natum complexu multumque duci commendat Adrasto. {{Versus|345}}&nbsp; &nbsp; at parte ex alia Cadmi Mauortia plebes, maesta ducis furiis nec molli territa fama, quando his uulgatum descendere uiribus Argos, tardius illa quidem regis causaeque pudore, uerum bella mouet. nulli destringere ferrum {{Versus|350}}impetus aut umeros clipeo clausisse paterno dulce nec alipedum iuga comere, qualia belli gaudia; deiecti trepidas sine mente, sine ira promisere manus; hic aegra in sorte parentem unanimum, hic dulces primaeuae coniugis annos {{Versus|355}}ingemit et gremio miseros adcrescere natos. bellator nulli caluit deus; ipsa uetusto moenia lapsa situ magnaeque Amphionis arces iam fessum senio nudant latus, et fide sacra aequatos caelo surdum atque ignobile muros {{Versus|360}}firmat opus. tamen et Boeotis urbibus ultrix adspirat ferri rabies, nec regis iniqui subsidio quantum socia pro gente mouentur. ille uelut pecoris lupus expugnator opimi, pectora tabenti sanie grauis hirtaque saetis {{Versus|365}}ora cruentata deformis hiantia lana, decedit stabulis huc illuc turbida uersans lumina, si duri comperta clade sequantur pastores, magnique fugit non inscius ausi. &nbsp; &nbsp; accumulat crebros turbatrix Fama pauores: {{Versus|370}}hic iam dispersos errare Asopide ripa Lernaeos equites, hic te, bacchate Cithaeron, ille rapi Teumeson ait noctisque per umbras nuntiat excubiis uigiles arsisse Plataeas. nam Tyrios sudare lares et sanguine Dircen {{Versus|375}}inriguam fetusque nouos iterumque locutam Sphinga petris, cui non et scire licentia passim et uidisse fuit? nouus his super anxia turbat corda metus: sparsis subito correpta canistris siluestris regina chori decurrit in aequum {{Versus|380}}uertice ab Ogygio trifidamque huc tristis et illuc lumine sanguineo pinum disiectat et ardens erectam attonitis implet clamoribus urbem: 'omnipotens Nysaee pater, cui gentis auitae pridem lapsus amor, tu nunc horrente sub Arcto {{Versus|385}}bellica ferrato rapidus quatis Ismara thyrso pampineumque iubes nemus inreptare Lycurgo, aut tumidum Gangen aut claustra nouissima Rubrae Tethyos Eoasque domos flagrante triumpho perfuris, aut Hermi de fontibus aureus exis: {{Versus|390}}at tua progenies, positis gentilibus armis quae tibi festa litant, bellum lacrimasque metumque cognatumque nefas, iniusti munera regni, pendimus. aeternis potius me, Bacche, pruinis trans et Amazoniis ululatum Caucason armis {{Versus|395}}siste ferens, quam monstra ducum stirpemque profanam eloquar. en urgues (alium tibi, Bacche, furorem iuraui): similes uideo concurrere tauros; idem ambobus honos unusque ab origine sanguis; ardua conlatis obnixi cornua miscent {{Versus|400}}frontibus alternaque truces moriuntur in ira. tu peior, tu cede, nocens qui solus auita gramina communemque petis defendere montem. a miseri morum! bellastis sanguine tanto et saltum dux alter habet.' sic fata gelatis {{Versus|405}}uultibus et Baccho iam demigrante quieuit. &nbsp; &nbsp; at trepidus monstro et uariis terroribus impar longaeui rex uatis opem tenebrasque sagaces Tiresiae, qui mos incerta pauentibus, aeger consulit. ille deos non larga caede iuuencum, {{Versus|410}}non alacri penna aut uerum salientibus extis, nec tripode implicito numerisque sequentibus astra, turea nec supra uolitante altaria fumo tam penitus, durae quam Mortis limite manes elicitos, patuisse refert; Lethaeaque sacra {{Versus|415}}et mersum Ismeni subter confinia ponto miscentis parat ante ducem, circumque bidentum uisceribus laceris et odori sulphuris aura graminibusque nouis et longo murmure purgat. &nbsp; &nbsp; silua capax aeui ualidaque incurua senecta, {{Versus|420}}aeternum intonsae frondis, stat peruia nullis solibus; haud illam brumae minuere, Notusue ius habet aut Getica Boreas impactus ab Vrsa. subter operta quies, uacuusque silentia seruat horror et exclusae pallet male lucis imago. {{Versus|425}}nec caret umbra deo: nemori Latonia cultrix additur; hanc piceae cedrique et robore in omni effictam sanctis occultat silua tenebris. huius inaspectae luco stridere sagittae nocturnique canum gemitus, ubi limina patrui {{Versus|430}}effugit inque nouae melior redit ora Dianae; aut ubi fessa iugis, dulcesque altissima somnos lux mouet, hic late iaculis circum undique fixis effusam pharetra ceruicem excepta quiescit. extra inmane patent, tellus Mauortia, campi; {{Versus|435}}fetus ager Cadmo, durus qui uomere primo post consanguineas acies sulcosque nocentes ausus humum uersare et putria sanguine prata eruit; ingentes infelix terra tumultus lucis adhuc medio solaque in nocte per umbras {{Versus|440}}expirat, nigri cum uana in proelia surgunt terrigenae; fugit incepto tremibundus ab aruo agricola insanique domum rediere iuuenci. &nbsp; &nbsp; hic senior uates (Stygiis accommoda quippe terra sacris, uiuoque placent sola pinguia tabo) {{Versus|445}}uelleris obscuri pecudes armentaque sisti atra monet; quaecumque gregum pulcherrima ceruix ducitur; ingemuit Dirce maestusque Cithaeron, et noua clamosae stupuere silentia ualles. tum fera caeruleis intexit cornua sertis {{Versus|450}}ipse manu tractans, notaeque in limite siluae principio largos nouies tellure cauata inclinat Bacchi latices et munera uerni lactis et Actaeos imbres suadumque cruorem manibus; aggeritur quantum bibit arida tellus. {{Versus|455}}trunca dehinc nemora aduoluunt, maestusque sacerdos tres Hecatae totidemque satis Acheronte nefasto uirginibus iubet esse focos; tibi, rector Auerni, quamquam infossus humo superat tamen agger in auras pineus; hunc iuxta cumulo minor ara profundae {{Versus|460}}erigitur Cereri; frontes atque omne cupressus intexit plorata latus. iamque ardua ferro signati capita et frugum libamine puro in uulnus cecidere greges; tunc innuba Manto exceptum pateris praelibat sanguen, et omnes {{Versus|465}}ter circum acta pyras sancti de more parentis semineces fibras et adhuc spirantia reddit uiscera, nec rapidas cunctatur frondibus atris subiectare faces. atque ipse sonantia flammis uirgulta et tristes crepuisse ut sensit aceruos {{Versus|470}}Tiresias (illi nam plurimus ardor anhelat ante genas impletque cauos uapor igneus orbes) exclamat (tremuere rogi et uox terruit ignem): 'Tartareae sedes et formidabile regnum Mortis inexpletae, tuque, o saeuissime fratrum, {{Versus|475}}cui seruire dati manes aeternaque sontum supplicia atque imi famulatur regia mundi, soluite pulsanti loca muta et inane seuerae Persephones uulgusque caua sub nocte repostum elicite, et plena redeat Styga portitor alno. {{Versus|480}}ferte simul gressus, nec simplex manibus esto in lucem remeare modus; tu separe coetu Elysios, Persei, pios, uirgaque potenti nubilus Arcas agat; contra per crimina functis, qui plures Erebo pluresque e sanguine Cadmi, {{Versus|485}}angue ter excusso et flagranti praeuia taxo, Tisiphone, dux pande diem, nec lucis egentes Cerberus occursu capitum detorqueat umbras.' &nbsp; &nbsp; dixerat, et pariter senior Phoebeaque uirgo erexere animos; illi formidine nulla, {{Versus|490}}quippe in corde deus, solum timor obruit ingens Oedipodioniden, uatisque horrenda canentis nunc umeros nunc ille manus et uellera prensat anxius inceptisque uelit desistere sacris. qualis Gaetulae stabulantem ad confraga siluae {{Versus|495}}uenator longo motum clamore leonem expectat firmans animum et sudantia nisu tela premens; gelat ora pauor gressusque tremescunt, quis ueniat quantusque, sed horrida signa frementis accipit et caeca metitur murmura cura. {{Versus|500}}&nbsp; &nbsp; atque hic Tiresias nondum aduentantibus umbris: 'testor,' ait, 'diuae, quibus hunc saturauimus ignem laeuaque conuulsae dedimus carchesia terrae, iam nequeo tolerare moram. cassusne sacerdos audior? an, rabido iubeat si Thessala cantu, {{Versus|505}}ibitis? et, Scythicis quotiens medicata uenenis Colchis aget, trepido pallebunt Tartara motu? nostri cura minor, si non attollere bustis corpora nec plenas antiquis ossibus urnas egerere et mixtos caelique Erebique sub unum {{Versus|510}}funestare deos libet aut exanguia ferro ora sequi atque aegras functorum carpere fibras? ne tenues annos nubemque hanc frontis opacae spernite, ne, moneo: et nobis saeuire facultas. scimus enim et quidquid dici noscique timetis {{Versus|515}}et turbare Hecaten (ni te, Thymbraee, uererer) et triplicis mundi summum, quem scire nefastum. illum++sed taceo: prohibet tranquilla senectus. iamque ego uos++' auide subicit Phoebeia Manto: 'audiris, genitor, uulgusque exangue propinquat. {{Versus|520}}panditur Elysium chaos, et telluris opertae dissilit umbra capax, siluaeque et nigra patescunt flumina: liuentes Acheron eiectat harenas, fumidus atra uadis Phlegethon incendia uoluit, et Styx discretis interflua manibus obstat. {{Versus|525}}ipsum pallentem solio circumque ministras funestorum operum Eumenidas Stygiaeque seueros Iunonis thalamos et torua cubilia cerno. in speculis Mors atra sedet dominoque silentes adnumerat populos; maior superinminet ordo. {{Versus|530}}arbiter hos dura uersat Gortynius urna uera minis poscens adigitque expromere uitas usque retro et tandem poenarum lucra fateri. quid tibi monstra Erebi, Scyllas et inane furentes Centauros solidoque intorta adamante Gigantum {{Versus|535}}uincula et angustam centeni Aegaeonis umbram?' &nbsp; &nbsp; 'immo,' ait, 'o nostrae regimen uiresque senectae, ne uulgata mihi. quis enim remeabile saxum fallentesque lacus Tityonque alimenta uolucrum et caligantem longis Ixiona gyris {{Versus|540}}nesciat? ipse etiam, melior cum sanguis, opertas inspexi sedes, Hecate ducente, priusquam obruit ora deus totamque in pectora lucem detulit. Argolicas magis huc appelle precando Thebanasque animas; alias auertere gressus {{Versus|545}}lacte quater sparsas maestoque excedere luco, nata, iube; tum qui uultus habitusque, quis ardor sanguinis adfusi, gens utra superbior adsit, dic agedum nostramque mone per singula noctem.' &nbsp; &nbsp; iussa facit carmenque serit, quo dissipat umbras, {{Versus|550}}quo reciet sparsas; qualis, si crimina demas, Colchis et Aeaeo simulatrix litore Circe. tunc his sacrificum dictis adfata parentem: 'primus sanguineo summittit inertia Cadmus ora lacu, iuxtaque uirum Cythereia proles {{Versus|555}}insequitur, geminusque bibit de uertice serpens. terrigenae comites illos, gens Martia, cingunt, quis aeui mensura dies, manus omnis in armis, omnis et in capulo; prohibent obstantque ruuntque spirantum rabie, nec tristi incumbere fossae {{Versus|560}}cura, sed alternum sitis exhaurire cruorem. proxima natarum manus est fletique nepotes. hic orbam Autonoen, et anhelam cernimus Ino respectantem arcus et ad ubera dulce prementem pignus, et oppositis Semelen a uentre lacertis. {{Versus|565}}Penthea iam fractis genetrix Cadmeia thyrsis iamque remissa deo pectusque adoperta cruentum insequitur planctu; fugit ille per auia Lethes et Stygios super usque lacus, ubi mitior illum flet pater et lacerum componit corpus Echion. {{Versus|570}}tristem nosco Lycum dextramque in terga reflexum Aeoliden, umero iactantem funus onusto. necdum ille aut habitus aut uersae crimina formae mutat Aristaeo genitus: frons aspera cornu, tela manu, reicitque canes in uulnus hiantes. {{Versus|575}}ecce autem magna subit inuidiosa caterua Tantalis et tumido percenset funera luctu, nil deiecta malis; iuuat effugisse deorum numina et insanae plus iam permittere linguae.' &nbsp; &nbsp; talia dum patri canit intemerata sacerdos, {{Versus|580}}illius elatis tremefacta adsurgere uittis canities tenuisque impelli sanguine uultus. nec iam firmanti baculo nec uirgine fida nititur, erectusque solo, 'desiste canendo, nata,' ait, 'externae satis est mihi lucis, inertes {{Versus|585}}discedunt nebulae, et uultum niger exuit aer. umbrisne an supero dimissus Apolline complet spiritus? en uideo quaecumque audita. sed ecce maerent Argolici deiecto lumine manes! toruus Abas Proetusque nocens mitisque Phoroneus {{Versus|590}}truncatusque Pelops et saeuo puluere sordens Oenomaus largis umectant imbribus ora. auguror hinc Thebis belli meliora. quid autem hi grege condenso (quantum arma et uulnera monstrant, pugnaces animae) nobis in sanguine multo {{Versus|595}}oraque pectoraque et falso clamore leuatas intendunt sine pace manus? rex, fallor? an hi sunt quinquaginta illi? cernis Cthoniumque Chrominque Phegeaque et nostra praesignem Maeona lauro. ne saeuite, duces, nihil hic mortalibus ausum, {{Versus|600}}credite, consiliis: hos ferrea neuerat annos Atropos. existis casus: bella horrida nobis, atque iterum Tydeus.' dicit, uittaque ligatis frondibus instantes abigit monstratque cruorem. &nbsp; &nbsp; stabat inops comitum Cocyti in litore maesto {{Versus|605}}Laius, inmiti quem iam deus ales Auerno reddiderat, dirumque tuens obliqua nepotem (noscit enim uultu) non ille aut sanguinis haustus, cetera ceu plebes, aliumue accedit ad imbrem, inmortale odium spirans. sed prolicit ultro {{Versus|610}}Aonius uates: 'Tyriae dux inclute Thebes, cuius ab interitu non ulla Amphionis arces uidit amica dies, o iam satis ulte cruentum exitium, et multum placata minoribus umbra, quo miserande fugis? iacet ille in funere longo, {{Versus|615}}quem fremis, et iunctae sentit confinia mortis, obsitus exhaustos paedore et sanguine uultus eiectusque die: sors leto durior omni, crede mihi! quaenam inmeritum uitare nepotem causa tibi? confer uultum et satiare litanti {{Versus|620}}sanguine uenturasque uices et funera belli pande, uel infensus uel res miserate tuorum. tunc ego et optata uetitam transmittere Lethen puppe dabo placidumque pia tellure reponam et Stygiis mandabo deis.' mulcetur honoris {{Versus|625}}muneribus tingitque genas, dein talia reddit: 'cur tibi uersanti manes, aequaeue sacerdos, lectus ego augurio tantisque potissimus umbris, qui uentura loquar? satis est meminisse priorum. nostrane praeclari (pudeat) consulta nepotes {{Versus|630}}poscitis? illum, illum sacris adhibete nefastis, qui laeto fodit ense patrem, qui semet in ortus uertit et indignae regerit sua pignora matri. et nunc ille deos Furiarumque atra fatigat concilia et nostros rogat haec in proelia manes. {{Versus|635}}quodsi adeo placui deflenda in tempora uates, dicam equidem, quo me Lachesis, quo torua Megaera usque sinunt: bellum, innumero uenit undique bellum agmine, Lernaeosque trahit fatalis alumnos Gradiuus stimulis; hos terrae monstra deumque {{Versus|640}}tela manent pulchrique obitus et ab igne supremo sontes lege morae. certa est uictoria Thebis, ne trepida, nec regna ferox germanus habebit sed Furiae; geminumque nefas miserosque per enses (ei mihi!) crudelis uincit pater.' haec ubi fatus {{Versus|645}}labitur et flexa dubios ambage relinquit. &nbsp; &nbsp; interea gelidam Nemeen et conscia laudis Herculeae dumeta uaga legione tenebant Inachidae; iam Sidonias auertere praedas, sternere, ferre domos ardent instantque. quis iras {{Versus|650}}flexerit, unde morae, medius quis euntibus error, Phoebe, doce: nos rara manent exordia famae. &nbsp; &nbsp; marcidus edomito bellum referebat ab Haemo Liber; ibi armiferos geminae iam sidera brumae orgia ferre Getas canumque uirescere dorso {{Versus|655}}Othryn et Icaria Rhodopen adsueuerat umbra, et iam pampineos materna ad moenia currus promouet; effrenae dextra laeuaque sequuntur lynces, et uda mero lambunt retinacula tigres. post exultantes spolia armentalia portant {{Versus|660}}seminecesque lupos scissasque Mimallones ursas. nec comitatus iners: sunt illic Ira Furorque et Metus et Virtus et numquam sobrius Ardor succiduique gradus et castra simillima regi. isque ubi puluerea Nemeen efferuere nube {{Versus|665}}conspicit et solem radiis ignescere ferri, necdum compositas belli in certamina Thebas, concussus uisis, quamquam ore et pectore marcet, aeraque tympanaque et biforem reticere tumultum imperat, attonitas qui circum plurimus aures, {{Versus|670}}atque ita: 'me globus iste meamque excindere gentem apparat; ex longo recalet furor; hoc mihi saeuum Argos et indomitae bellum ciet ira nouercae. usque adeone parum cineri data mater iniquo natalesque rogi quaeque ipse micantia sensi {{Versus|675}}fulgura? reliquias etiam fusaeque sepulcrum paelicis et residem ferro petit impia Theben. nectam fraude moras; illum, illum tendite campum, tendite, io comites.' Hyrcanae ad signa iugales intumuere iubas, dicto prius astitit aruis. {{Versus|680}}&nbsp; &nbsp; tempus erat medii cum solem in culmina mundi tollit anhela dies, ubi tardus hiantibus aruis stat uapor atque omnes admittunt aethera luci. undarum uocat ille deas mediusque silentum incipit: 'agrestes, fluuiorum numina, Nymphae, {{Versus|685}}et nostri pars magna gregis, perferte laborem quem damus. Argolicos paulum mihi fontibus amnes stagnaque et errantes obducite puluere riuos. praecipuam Nemeen, qua nostra in moenia bellis nunc iter, ex alto fugiat liquor; adiuuat ipse {{Versus|690}}Phoebus adhuc summo, cesset ni uestra uoluntas, limite; uim coeptis indulgent astra, meaeque aestifer Erigones spumat canis. ite uolentes, ite in operta soli; post uos ego gurgite pleno eliciam, et quae dona meis amplissima sacris {{Versus|695}}uester habebit honos, nocturnaque furta licentum cornipedum et cupidas Faunorum arcebo rapinas.' dixerat; ast illis tenuior percurrere uisus ora situs, uiridisque comis exhorruit umor. protinus Inachios haurit sitis ignea campos: {{Versus|700}}diffugere undae, squalent fontesque lacusque, et caua feruenti durescunt flumina limo. aegra solo macies, tenerique in origine culmi inclinata seges, deceptum margine ripae stat pecus, atque amnes quaerunt armenta natatos. {{Versus|705}}sic ubi se magnis refluus suppressit in antris Nilus et Eoae liquentia pabula brumae ore premit, fumant desertae gurgite ualles et patris undosi sonitus expectat hiulca Aegyptos, donec Phariis alimenta rogatus {{Versus|710}}donet agris magnumque inducat messibus annum. &nbsp; &nbsp; aret Lerna nocens, aret Lyrceus et ingens Inachus aduoluensque natantia saxa Charadrus et numquam in ripis audax Erasinus et aequus fluctibus Asterion, ille alta per auia notus {{Versus|715}}audiri et longe pastorum rumpere somnos. [sic Hyperionios cum lux effrena per orbem rapta ruit Phaethontis equos, magnumque laborem discordes gemuere poli, dum pontus et arua stellarumque ruunt crines, non amnibus undae, {{Versus|720}}non lucis mansere comae, sed multus ubique ignis, ubique faces et longa fluminis instar indiget Aegaeon deceptus imagine ripae.] una tamen tacitas, sed iussu numinis, undas, haec quoque, secreta nutrit Langia sub umbra. {{Versus|725}}nondum illi raptus dederat lacrimabile nomen Archemorus, nec fama deae; tamen auia seruat et nemus et fluuium; manet ingens gloria nympham, cum tristem Hypsipylen ducibus sudatus Achaeis ludus et atra sacrum recolet trieteris Ophelten. {{Versus|730}}&nbsp; &nbsp; ergo nec ardentes clipeos uectare nec artos thoracum nexus (tantum sitis horrida torret) sufficiunt; non ora modo angustisque perusti faucibus, interior sed uis quatit: aspera pulsu corda, gelant uenae et siccis cruor aeger adhaeret {{Versus|735}}uisceribus; tunc sole putris, tunc puluere tellus exhalat calidam nubem. non spumeus imber manat equum: siccis inlidunt ora lupatis, ora catenatas procul exertantia linguas; nec legem dominosue pati, sed perfurit aruis {{Versus|740}}flammatum pecus. huc illuc impellit Adrastus exploratores, si stagna Licymnia restent, si quis Amymones superet liquor: omnia caecis ignibus hausta sedent, nec spes umentis Olympi, ceu flauam Libyen desertaque pulueris Afri {{Versus|745}}conlustrent nullaque umbratam nube Syenen. &nbsp; &nbsp; tandem inter siluas (sic Euhius ipse pararat) errantes subitam pulchro in maerore tuentur Hypsipylen; illi quamuis et ad ubera Opheltes non suus, Inachii proles infausta Lycurgi, {{Versus|750}}dependet (neglecta comam nec diues amictu), regales tamen ore notae, nec mersus acerbis extat honos. tunc haec adeo stupefactus Adrastus: 'diua potens nemorum (nam te uultusque pudorque mortali de stirpe negant), quae laeta sub isto {{Versus|755}}igne poli non quaeris aquas, succurre propinquis gentibus; Arquitenens seu te Latonia casto de grege transmisit thalamis, seu lapsus ab astris non humilis fecundat amor (neque enim ipse deorum arbiter Argolidum thalamis nouus), aspice maesta {{Versus|760}}agmina. nos ferro meritas excindere Thebas mens tulit, imbelli sed nunc sitis aspera fato summittitque animos et inertia robora carpit. da fessis in rebus opem, seu turbidus amnis, seu tibi foeda palus, nihil hac in sorte pudendum, {{Versus|765}}nil humile est; tu nunc Ventis pluuioque rogaris pro Ioue, tu refugas uires et pectora bellis exanimata reple: sic hoc tibi sidere dextro crescat onus. tantum reduces det flectere gressus Iuppiter, o quanta belli donabere praeda! {{Versus|770}}Dircaeos tibi, diua, greges numerumque rependam plebis, et hic magna lucus signabitur ara.' dixit, et orantis media inter anhelitus ardens uerba rapit, cursuque animae labat arida lingua; idem omnes pallorque uiros flatusque soluti {{Versus|775}}oris habet. reddit demisso Lemnia uultu: 'diua quidem uobis, etsi caelestis origo est, unde ego? mortales utinam haud transgressa fuissem luctibus! altricem mandati cernitis orbam pignoris; at nostris an quis sinus, uberaque ulla, {{Versus|780}}scit deus; et nobis regnum tamen et pater ingens++ sed quid ego haec, fessosque optatis demoror undis? mecum age nunc, si forte uado Langia perennes seruat aquas; solet et rabidi sub limite Cancri semper, et Icarii quamuis iuba fulguret astri, {{Versus|785}}ire tamen.' simul haerentem, ne tarda Pelasgis dux foret, a! miserum uicino caespite alumnum (sic Parcae uoluere) locat ponique negantis floribus aggestis et amico murmure dulces solatur lacrimas: qualis Berecyntia mater, {{Versus|790}}dum paruum circa iubet exultare Tonantem Curetas trepidos; illi certantia plaudunt orgia, sed magnis resonat uagitibus Ide. &nbsp; &nbsp; at puer in gremio uernae telluris et alto gramine nunc faciles sternit procursibus herbas {{Versus|795}}in uultum nitens, caram modo lactis egeno nutricem clangore ciens iterumque renidens et teneris meditans uerba inluctantia labris miratur nemorum strepitus aut obuia carpit aut patulo trahit ore diem nemorique malorum {{Versus|800}}inscius et uitae multum securus inerrat. sic tener Odrysia Mauors niue, sic puer ales uertice Maenalio, talis per litora reptans improbus Ortygiae latus inclinabat Apollo. &nbsp; &nbsp; illi per dumos et opaca uirentibus umbris {{Versus|805}}deuia: pars cingunt, pars arta plebe sequuntur praecelerantque ducem. medium subit illa per agmen non humili festina modo; iamque amne propinquo rauca sonat uallis, saxosumque impulit aures murmur: ibi exultans conclamat ab agmine primus, {{Versus|810}}sicut erat leuibus tollens uexilla maniplis, Argus, 'aquae?' longusque uirum super ora cucurrit clamor, 'aquae!' sic Ambracii per litora ponti nauticus in remis iuuenum monstrante magistro fit sonus inque uicem contra percussa reclamat {{Versus|815}}terra, salutatus cum Leucada pandit Apollo. incubuere uadis passim discrimine nullo turba simul primique, nequit secernere mixtos aequa sitis, frenata suis in curribus intrant armenta, et pleni dominis armisque feruntur {{Versus|820}}quadripedes; hos turbo rapax, hos lubrica fallunt saxa, nec implicitos fluuio reuerentia reges proterere aut mersisse uado clamantis amici ora. fremunt undae, longusque a fontibus amnis diripitur; modo lene uirens et gurgite puro {{Versus|825}}perspicuus, nunc sordet aquis egestus ab imis alueus; inde tori riparum et proruta turbant gramina; iam crassus caenoque et puluere torrens, quamquam expleta sitis, bibitur tamen. agmina bello decertare putes iustumque in gurgite Martem {{Versus|830}}perfurere aut captam tolli uictoribus urbem. &nbsp; &nbsp; atque aliquis regum medio circumfluus amni: 'siluarum, Nemea, longe regina uirentum, lecta Iouis sedes, quam tu non Herculis actis dura magis, rabidi cum colla comantia monstri {{Versus|835}}angeret et tumidos animam angustaret in artus! hac saeuisse tenus populorum in coepta tuorum sufficiat; tuque o cunctis insuete domari solibus, aeternae largitor corniger undae, laetus eas, quacumque domo gelida ora resoluis {{Versus|840}}inmortale tumens; neque enim tibi cana repostas bruma niues raptasque alio de fonte refundit arcus aquas grauidiue indulgent nubila Cauri, sed tuus et nulli ruis expugnabilis astro. te nec Apollineus Ladon nec Xanthus uterque {{Versus|845}}Spercheosque minas Centaureusque Lycormas praestiterint; tu pace mihi, tu nube sub ipsa armorum festasque super celebrabere mensas (a Ioue primus honos), bellis modo laetus ouantes accipias fessisque libens iterum hospita pandas {{Versus|850}}flumina defensasque uelis agnoscere turmas.' </poem> {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=Thebais/III |Post=Liber V |PostNomen=Thebais/V }} savyjo49urt7z6u4bkjevod2axw16jf 0 37461 266240 235301 2026-05-15T15:28:12Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/V]] ad [[Thebais/Liber V]] 235301 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Thebais |OperaeWikiPagina=Thebais |Annus= saeculo I |Genera= carmina |SubTitulus=Liber V }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Thebais/IV |Post=Liber VI |PostNomen=Thebais/VI }} <poem> Pulsa sitis fluuio, populataque gurgitis alueum agmina linquebant ripas amnemque minorem; acrior et campum sonipes rapit et pedes arua implet ouans, rediere uiris animique minaeque {{Versus|5}}uotaque, sanguineis mixtum ceu fontibus ignem hausissent belli magnasque in proelia mentes. dispositi in turmas rursus legemque seueri ordinis, ut cuique ante locus ductorque, monentur instaurare uias. tellus iam puluere primo {{Versus|10}}crescit, et armorum transmittunt fulgura siluae. qualia trans pontum Phariis defensa serenis rauca Paraetonio decedunt agmina Nilo, cum fera ponit hiems: illae clangore fugaci, umbra fretis aruisque, uolant, sonat auius aether. {{Versus|15}}iam Borean imbresque pati, iam nare solutis amnibus et nudo iuuat aestiuare sub Haemo. &nbsp; &nbsp; hic rursus simili procerum uallante corona dux Talaionides, antiqua ut forte sub orno stabat et admoti nixus Polynicis in hastam: {{Versus|20}}'at tamen, o quaecumque es' ait 'cui gloria tanta, uenimus innumerae fatum debere cohortes, quem non ipse deum sator aspernetur honorem, dic age, quando tuis alacres absistimus undis, quae domus aut tellus, animam quibus hauseris astris. {{Versus|25}}dic quis et ille pater. neque enim tibi numina longe, transierit fortuna licet, maiorque per ora sanguis, et adflicto spirat reuerentia uultu.' &nbsp; &nbsp; ingemit, et paulum fletu cunctata modesto Lemnias orsa refert: 'inmania uulnera, rector, {{Versus|30}}integrare iubes, Furias et Lemnon et artis arma inserta toris debellatosque pudendo ense mares; redit ecce nefas et frigida cordi Eumenis. o miserae, quibus hic furor additus! o nox! o pater! illa ego nam, pudeat ne forte benignae {{Versus|35}}hospitis, illa, duces, raptum quae sola parentem occului. quid longa malis exordia necto? et uos arma uocant magnique in corde paratus. hoc memorasse sat est: claro generata Thoante seruitium Hypsipyle uestri fero capta Lycurgi.' {{Versus|40}}&nbsp; &nbsp; aduertere animos, maiorque et honora uideri parque operi tanto; cunctis tunc noscere casus ortus amor, pater ante alios hortatur Adrastus: 'immo age, dum primi longe damus agmina uulgi (nec facilis Nemea latas euoluere uires, {{Versus|45}}quippe obtenta comis et ineluctabilis umbra), pande nefas laudesque tuas gemitusque tuorum, unde hos aduenias regno deiecta labores.' &nbsp; &nbsp; dulce loqui miseris ueteresque reducere questus. incipit: 'Aegaeo premitur circumflua Nereo {{Versus|50}}Lemnos, ubi ignifera fessus respirat ab Aetna Mulciber; ingenti tellurem proximus umbra uestit Athos nemorumque obscurat imagine pontum; Thraces arant contra, Thracum fatalia nobis litora, et inde nefas. florebat diues alumnis {{Versus|55}}terra, nec illa Samo fama Deloue sonanti peior et innumeris quas spumifer adsilit Aegon. dis uisum turbare domos, nec pectora culpa nostra uacant: nullos Veneri sacrauimus ignes, nulla deae sedes; mouet et caelestia quondam {{Versus|60}}corda dolor lentoque inrepunt agmine Poenae. illa Paphon ueterem centumque altaria linquens, nec uultu nec crine prior, soluisse iugalem ceston et Idalias procul ablegasse uolucres fertur. erant certe media quae noctis in umbra {{Versus|65}}diuam alios ignes maioraque tela gerentem Tartareas inter thalamis uolitasse sorores uulgarent, utque implicitis arcana domorum anguibus et saeua formidine nupta replesset limina nec fidi populum miserata mariti. {{Versus|70}}protinus a Lemno teneri fugistis Amores: mutus Hymen uersaeque faces et frigida iusti cura tori. nullae redeunt in gaudia noctes, nullus in amplexu sopor est, Odia aspera ubique et Furor et medio recubat Discordia lecto. {{Versus|75}}cura uiris tumidos aduersa Thracas in ora eruere et saeuam bellando frangere gentem. cumque domus contra stantesque in litore nati, dulcius Edonias hiemes Arctonque frementem excipere, aut tandem tacita post proelia nocte {{Versus|80}}fractorum subitas torrentum audire ruinas. illae autem tristes (nam me tunc libera curis uirginitas annique tegunt) sub nocte dieque adsiduis aegrae in lacrimis solantia miscent conloquia, aut saeuam spectant trans aequora Thracen. {{Versus|85}}&nbsp; &nbsp; Sol operum medius summo librabat Olympo lucentes, ceu staret, equos; quater axe sereno intonuit, quater antra dei fumantis anhelos exeruere apices, Ventisque absentibus Aegon motus et ingenti percussit litora ponto: {{Versus|90}}cum subito horrendas aeui matura Polyxo tollitur in furias thalamisque insueta relictis euolat. insano ueluti Teumesia Thyias rapta deo, cum sacra uocant Idaeaque suadet buxus et a summis auditus montibus Euhan: {{Versus|95}}sic, erecta genas aciemque effusa trementi sanguine, desertam rabidis clamoribus urbem exagitat clausasque domos et limina pulsans concilium uocat; infelix comitatus eunti haerebant nati. atque illae non segnius omnes {{Versus|100}}erumpunt tectis, summasque ad Pallados arces impetus: huc propere stipamur et ordine nullo congestae; stricto mox ense silentia iussit hortatrix scelerum et medio sic ausa profari: "rem summam instinctu superum meritique doloris, {{Versus|105}}o uiduae (firmate animos et pellite sexum!) Lemniades, sancire paro; si taedet inanes aeternum seruare domos turpemque iuuentae flore situm et longis steriles in luctibus annos, inueni, promitto, uiam (nec numina desunt) {{Versus|110}}qua renouanda Venus: modo par insumite robur luctibus, atque adeo primum hoc mihi noscere detur. tertia canet hiems: cui conubialia uincla aut thalami secretus honos? cui coniuge pectus intepuit? cuius uidit Lucina labores, {{Versus|115}}dicite, uel iustos cuius pulsantia menses uota tument? qua pace feras uolucresque iugari mos datus! heu segnes! potuitne ultricia Graius uirginibus dare tela pater laetusque dolorum sanguine securos iuuenum perfundere somnos: {{Versus|120}}at nos uulgus iners? quodsi propioribus actis est opus, ecce animos doceat Rhodopeia coniunx, ulta manu thalamos pariterque epulata marito. nec uos inmunis scelerum securaue cogo. plena mihi domus atque ingens, en cernite, sudor. {{Versus|125}}quattuor hos una, decus et solacia patris, in gremio (licet amplexu lacrimisque morentur) transadigam ferro saniemque et uulnera fratrum miscebo patremque super spirantibus addam. ecqua tot in caedes animum promittit?" agebat {{Versus|130}}pluribus; aduerso nituerunt uela profundo: Lemnia classis erat. rapuit gauisa Polyxo fortunam atque iterat: "superisne uocantibus ultro desumus? ecce rates! deus hos, deus ultor in iras apportat coeptisque fauet. nec imago quietis {{Versus|135}}uana meae: nudo stabat Venus ense uideri clara mihi somnosque super. 'quid perditis aeuum?' inquit, 'age auersis thalamos purgate maritis. ipsa faces alias melioraque foedera iungam.' dixit, et hoc ferrum stratis, hoc, credite, ferrum {{Versus|140}}imposuit. quin, o miserae, dum tempus agi rem, consulite; en ualidis spumant euersa lacertis aequora, Bistonides ueniunt fortasse maritae." hinc stimuli ingentes, magnusque aduoluitur astris clamor. Amazonio Scythiam feruere tumultu {{Versus|145}}lunatumque putes agmen descendere, ubi arma indulget pater et saeui mouet ostia Belli. nec uarius fremor aut studia in contraria rapti dissensus, ut plebe solet: furor omnibus idem, idem animus solare domos iuuenumque senumque {{Versus|150}}praecipitare colos plenisque adfrangere paruos uberibus ferroque omnes exire per annos. tunc uiridi luco (lucus iuga celsa Mineruae propter opacat humum niger ipse, sed insuper ingens mons premit et gemina pereunt caligine soles), {{Versus|155}}hic sanxere fidem, tu Martia testis Enyo atque inferna Ceres, Stygiaeque Acheronte recluso ante preces uenere deae; sed fallit ubique mixta Venus, Venus arma tenet, Venus admouet iras. nec de more cruor: natum Charopeia coniunx {{Versus|160}}obtulit, accingunt sese et mirantia ferro pectora congestisque auidae simul undique dextris perfringunt, ac dulce nefas in sanguine uiuo coniurant, matremque recens circumuolat umbra. talia cernenti mihi quantus in ossibus horror, {{Versus|165}}quisue per ora color! qualis cum cerua cruentis circumuenta lupis, nullum cui pectore molli robur et in uolucri tenuis fiducia cursu, praecipitat suspensa fugam, iam iamque teneri credit et elusos audit concurrere morsus. {{Versus|170}}&nbsp; &nbsp; illi aderant, primis iamque offendere carinae litoribus, certant saltu contingere terram praecipites. miseri, quos non aut horrida uirtus Marte sub Odrysio, aut medii inclementia ponti hauserit! alta etiam superum delubra uaporant {{Versus|175}}promissasque trahunt pecudes: niger omnibus aris ignis, et in nullis spirat deus integer extis. tardius umenti noctem deiecit Olympo Iuppiter et uersum miti, reor, aethera cura sustinuit, dum fata uetant, nec longius umquam {{Versus|180}}cessauere nouae perfecto sole tenebrae. sera tamen mundo uenerunt astra, sed illis et Paros et nemorosa Thasos crebraeque relucent Cyclades; una graui penitus latet obruta caelo Lemnos, in hanc tristes nebulae, et plaga caeca superne {{Versus|185}}texitur, una uagis Lemnos non agnita nautis. iam domibus fusi et nemorum per opaca sacrorum ditibus indulgent epulis uacuantque profundo aurum inmane mero, dum quae per Strymona pugnae, quis Rhodope gelidoue labor sudatus in Haemo {{Versus|190}}enumerare uacat. nec non, manus impia, nuptae serta inter festasque dapes quo maxima cultu quaeque iacent; dederat Cytherea suprema nocte uiros longoque breuem post tempore pacem nequiquam et miseros perituro adflauerat igni. {{Versus|195}}conticuere chori, dapibus ludoque licenti fit modus et primae decrescunt murmura noctis, cum consanguinei mixtus caligine Leti rore madens Stygio morituram amplectitur urbem Somnus et implacido fundit grauia otia cornu {{Versus|200}}secernitque uiros. uigilant nuptaeque nurusque in scelus, atque hilares acuunt fera tela Sorores. inuasere nefas, cuncto sua regnat Erinys pectore. non aliter Scythicos armenta per agros Hyrcanae clausere leae, quas exigit ortu {{Versus|205}}prima fames, auidique implorant ubera nati. quos tibi (nam dubito) scelerum de mille figuris expediam casus? Helymum temeraria Gorge euinctum ramis altaque in mole tapetum efflantem somno crescentia uina superstans {{Versus|210}}uulnera disiecta rimatur ueste, sed illum infelix sopor admota sub morte refugit. turbidus incertumque oculis uigilantibus hostem occupat amplexu, nec segnius illa tenentis pone adigit costas donec sua pectora ferro {{Versus|215}}tangeret. is demum sceleri modus; ora supinat blandus adhuc oculisque tremens et murmure Gorgen quaerit et indigno non soluit bracchia collo. non ego nunc uulgi quamquam crudelia pandam funera, sed propria luctus de stirpe recordor: {{Versus|220}}quod te, flaue Cydon, quod te per colla refusis intactum, Crenaee, comis (quibus ubera mecum obliquumque a patre genus), fortemque, timebam quem desponsa, Gyan uidi lapsare cruentae uulnere Myrmidones, quodque inter serta torosque {{Versus|225}}barbara ludentem fodiebat Epopea mater. flet super aequaeuum exarmata Lycaste Cydimon, heu similes perituro in corpore uultus aspiciens floremque genae et quas finxerat auro ipsa comas, cum saeua parens iam coniuge fuso {{Versus|230}}astitit impellitque minis atque inserit ensem. ut fera, quae rabiem placido desueta magistro tardius arma mouet stimulisque et uerbere crebro in mores negat ire suos, sic illa iacenti incidit undantemque sinu conlapsa cruorem {{Versus|235}}excipit et laceros premit in noua uulnera crines. ut uero Alcimeden etiamnum in murmure truncos ferre patris uultus et egentem sanguinis ensem conspexi, riguere comae atque in uiscera saeuus horror iit: meus ille Thoas, mea dira uideri {{Versus|240}}dextra mihi! extemplo thalamis turbata paternis inferor. ille quidem dudum (quis magna tuenti somnus?) agit uersans secum, etsi lata recessit urbe domus, quinam strepitus, quae murmura noctis, cur fremibunda quies. trepido scelus ordine pando, {{Versus|245}}quis dolor, unde animi: "uis nulla arcere furentes; hac sequere, o miserande; premunt aderuntque moranti, et mecum fortasse cades." his motus et artus erexit stratis. ferimur per deuia uastae urbis et ingentem nocturnae caedis aceruum {{Versus|250}}passim, ut quosque sacris crudelis uespera lucis strauerat, occulta speculamur nube latentes. hic impressa toris ora extantesque reclusis pectoribus capulos magnarum et fragmina trunca hastarum et ferro laceras per corpora uestes, {{Versus|255}}crateras pronos epulasque in caede natantes cernere erat, iugulisque modo torrentis apertis sanguine commixto redeuntem in pocula Bacchum. hic iuuenum manus et nullis uiolabilis armis turba senes, positique patrum super ora gementum {{Versus|260}}semineces pueri trepidas in limine uitae singultant animas. gelida non saeuius Ossa luxuriant Lapitharum epulae, si quando profundo Nubigenae caluere mero: uix primus ab ira pallor, et impulsis surgunt ad proelia mensis. {{Versus|265}}&nbsp; &nbsp; tunc primum sese trepidis sub nocte Thyoneus detexit, nato portans extrema Thoanti subsidia, et multa subitus cum luce refulsit. agnoui: non ille quidem turgentia sertis tempora nec flaua crinem distinxerat uua: {{Versus|270}}nubilus indignumque oculis liquentibus imbrem adloquitur: "dum fata dabant tibi, nate, potentem Lemnon et externis etiam seruare timendam gentibus, haud umquam iusto mea cura labori destitit: absciderunt tristes crudelia Parcae {{Versus|275}}stamina, nec dictis, supplex quae plurima fudi ante Iouem frustra, lacrimisque auertere luctus contigit; infandum natae concessit honorem. accelerate fugam, tuque, o mea digna propago, hac rege, uirgo, patrem, gemini qua bracchia muri {{Versus|280}}litus eunt: illa, qua rere silentia, porta stat funesta Venus ferroque accincta furentes adiuuat (unde manus, unde haec Mauortia diuae pectora?). tu lato patrem committe profundo: succedam curis." ita fatus in aera rursus {{Versus|285}}soluitur et nostrum, uisus arcentibus umbris, mitis iter longae clarauit limite flammae. qua data signa sequor; dein curuo robore clausum dis pelagi Ventisque et Cycladas Aegaeoni amplexo commendo patrem, nec fletibus umquam {{Versus|290}}fit modus alternis, ni iam dimittat Eoo Lucifer astra polo. tunc demum litore rauco multa metu reputans et uix confisa Lyaeo diuidor, ipsa gradu nitente, sed anxia retro pectora; nec requies quin et surgentia caelo {{Versus|295}}flamina et e cunctis prospectem collibus undas. &nbsp; &nbsp; exoritur pudibunda dies, caelumque retexens auersum Lemno iubar et declinia Titan opposita iuga nube refert. patuere furores nocturni, lucisque nouae formidine cunctis {{Versus|300 }}(quamquam inter similes) subitus pudor; impia terrae infodiunt scelera aut festinis ignibus urunt. iam manus Eumenidum captasque refugerat arces exaturata Venus; licuit sentire quid ausae, et turbare comas et lumina tingere fletu. {{Versus|305}}insula diues agris opibusque armisque uirisque, nota situ et Getico nuper ditata triumpho, non maris incursu, non hoste, nec aethere laeuo perdidit una omnes orbata excisaque mundo indigenas: non arua uiri, non aequora uertunt, {{Versus|310}}conticuere domus, cruor altus et oblita crasso cuncta rubent tabo, magnaeque in moenibus urbis nos tantum et saeui spirant per culmina manes. ipsa quoque arcanis tecti in penetralibus alto molior igne pyram, sceptrum super armaque patris {{Versus|315}}inicio et notas regum uelamina uestes, ac prope maesta rogum confusis crinibus asto ense cruentato, fraudemque et inania busta plango metu, si forte premant, cassumque parenti omen et hac dubios leti precor ire timores. {{Versus|320}}his mihi pro meritis, ut falsi criminis astu parta fides, regna et solio considere patris (supplicium!) datur. anne illis obsessa negarem? accessi, saepe ante deos testata fidemque inmeritasque manus; subeo (pro dira potestas!) {{Versus|325}}exangue imperium et maestam sine culmine Lemnon. iam magis atque magis uigiles dolor angere sensus, et gemitus clari, et paulatim inuisa Polyxo, iam meminisse nefas, iam ponere manibus aras concessum et multum cineres iurare sepultos. {{Versus|330}}sic ubi ductorem trepidae stabulique maritum, quem penes et saltus et adultae gloria gentis, Massylo frangi stupuere sub hoste iuuencae, it truncum sine honore pecus, regemque peremptum ipse ager, ipsi amnes et muta armenta queruntur. {{Versus|335}}&nbsp; &nbsp; ecce autem aerata dispellens aequora prora Pelias intacti late subit hospita ponti pinus; agunt Minyae, geminus fragor ardua canet per latera: abruptam credas radicibus ire Ortygiam aut fractum pelago decurrere montem. {{Versus|340}}ast ubi suspensis siluerunt aequora tonsis, mitior et senibus cycnis et pectine Phoebi uox media de puppe uenit, maria ipsa carinae accedunt. post nosse datum est: Oeagrius illic adclinis malo mediis intersonat Orpheus {{Versus|345}}remigiis tantosque iubet nescire labores. illis in Scythicum Borean iter oraque primi Cyaneis artata maris. nos, Thracia uisu bella ratae, uario tecta incursare tumultu, densarum pecudum aut fugientum more uolucrum. {{Versus|350}}heu ubi nunc Furiae? portus amplexaque litus moenia, qua longe pelago despectus aperto, scandimus et celsas turres; huc saxa sudesque armaque maesta uirum atque infectos caedibus enses subuectant trepidae; quin et squalentia texta {{Versus|355}}thoracum et uultu galeas intrare soluto non pudet; audaces rubuit mirata cateruas Pallas, et auerso risit Gradiuus in Haemo. tunc primum ex animis praeceps amentia cessit, nec ratis illa salo, sed diuum sera per aequor {{Versus|360}}iustitia et poenae scelerum aduentare uidentur. iamque aberant terris quantum Gortynia currunt spicula, caeruleo grauidam cum Iuppiter imbri ipsa super nubem ratis armamenta Pelasgae sistit agens; inde horror aquis, et raptus ab omni {{Versus|365}}sole dies miscet tenebras, quis protinus unda concolor; obnixi lacerant caua nubila uenti diripiuntque fretum, nigris redit umida tellus uerticibus, totumque Notis certantibus aequor pendet et arquato iam iam prope sidera dorso {{Versus|370}}frangitur; incertae nec iam prior impetus alno, sed labat extantem rostris modo gurgite in imo, nunc caelo Tritona ferens. nec robora prosunt semideum heroum, puppemque insana flagellat arbor et instabili procumbens pondere curuas {{Versus|375}}raptat aquas, remique cadunt in pectus inanes. nos quoque per rupes murorumque aggere ab omni, dum labor ille uiris fretaque indignantur et Austros, desuper inualidis fluitantia tela lacertis (quid non ausa manus?) Telamona et Pelea contra {{Versus|380}}spargimus, et nostro petitur Tirynthius arcu. illi (quippe simul bello pelagoque laborant), pars clipeis munire ratem, pars aequora fundo egerere; ast alii pugnant, sed inertia motu corpora, suspensaeque carent conamine uires. {{Versus|385}}instamus iactu telorum, et ferrea nimbis certat hiems, ustaeque sudes fractique molares spiculaque et multa crinitum missile flamma nunc pelago, nunc puppe cadunt; dat operta fragorem pinus et ab iunctis regemunt tabulata cauernis. {{Versus|390}}talis Hyperborea uirides niue uerberat agros Iuppiter; obruitur campis genus omne ferarum, deprensaeque cadunt uolucres, et messis amaro strata gelu, fragor inde iugis, inde amnibus irae. ut uero elisit nubes Ioue tortus ab alto {{Versus|395}}ignis et ingentes patuere in fulmine nautae, deriguere animi, manibusque horrore remissis arma aliena cadunt, rediit in pectora sexus. cernimus Aeacidas murisque inmane minantem Ancaeum et longa pellentem cuspide rupes {{Versus|400}}Iphiton; attonito manifestus in agmine supra est Amphitryoniades puppemque alternus utrimque ingrauat et medias ardet descendere in undas. at leuis et miserae nondum mihi notus Iason transtra per et remos impressaque terga uirorum {{Versus|405}}nunc magnum Oeniden, nunc ille hortatibus Idan et Talaum et cana rorantem aspergine ponti Tyndariden iterans gelidique in nube parentis uela laborantem Calain subnectere malo uoce manuque rogat; quatiunt impulsibus illi {{Versus|410}}nunc freta, nunc muros, sed nec spumantia cedunt aequora, et incussae redeunt a turribus hastae. ipse graues fluctus clauumque audire negantem lassat agens Tiphys palletque et plurima mutat imperia ac laeuas dextrasque obtorquet in undas {{Versus|415}}proram nauifragis auidam concurrere saxis, donec ab extremae cuneo ratis Aesone natus Palladios oleae, Mopsi gestamina, ramos extulit et, socium turba prohibente, poposcit foedera; praecipites uocem inuoluere procellae. {{Versus|420}}tunc modus armorum, pariterque exhausta quierant flamina, confusoque dies respexit Olympo. quinquaginta illi, trabibus de more reuinctis, eminus abrupto quatiunt noua litora saltu, magnorum decora alta patrum, iam fronte sereni {{Versus|425}}noscendique habitu, postquam timor iraque cessit uultibus. arcana sic fama erumpere porta caelicolas, si quando domos litusque rubentum Aethiopum et mensas amor est intrare minores; dant fluuii montesque locum, tum terra superbit {{Versus|430}}gressibus et paulum respirat caelifer Atlans. &nbsp; &nbsp; hic et ab adserto nuper Marathone superbum Thesea et Ismarios, Aquilonia pignora, fratres, utraque quis rutila stridebant tempora penna, cernimus, hic Phoebo non indignante priorem {{Versus|435}}Admetum et durae similem nihil Orphea Thracae, tunc prolem Calydone satam generumque profundi Nereos. ambiguo uisus errore lacessunt Oebalidae gemini; chlamys huic, chlamys ardet et illi, ambo hastile gerunt, umeros exertus uterque, {{Versus|440}}nudus uterque genas, simili coma fulgurat astro. audet iter magnique sequens uestigia mutat Herculis et tarda quamuis se mole ferentem uix cursu tener aequat Hylas Lernaeaque tollens arma sub ingenti gaudet sudare pharetra. {{Versus|445}}&nbsp; &nbsp; ergo iterum Venus et tacitis corda aspera flammis Lemniadum pertemptat Amor. tunc regia Iuno arma habitusque uirum pulchraeque insignia gentis mentibus insinuat, certatimque ordine cunctae hospitibus patuere fores; tunc primus in aris {{Versus|450}}ignis, et infandis uenere obliuia curis; tunc epulae felixque sopor noctesque quietae, nec superum sine mente, reor, placuere fatentes. forsitan et nostrae fatum excusabile culpae noscere cura, duces. cineres furiasque meorum {{Versus|455}}testor ut externas non sponte aut crimine taedas attigerim (scit cura deum), etsi blandus Iason uirginibus dare uincla nouis: sua iura cruentum Phasin habent, alios, Colchi, generatis amores. iamque exuta gelu tepuerunt sidera longis {{Versus|460}}solibus, et uelox in terga reuoluitur annus. iam noua progenies partusque in uota soluti, et non speratis clamatur Lemnos alumnis. nec non ipsa tamen, thalami monimenta coacti, enitor geminos, duroque sub hospite mater {{Versus|465}}nomen aui renouo; nec quae fortuna relictis nosse datur: iam plena quater quinquennia degunt si modo fata sinunt aluitque rogata Lycaste. &nbsp; &nbsp; detumuere animi maris, et clementior Auster uela uocat: ratis ipsa moram portusque quietos {{Versus|470}}odit et aduersi tendit retinacula saxi. inde fugam Minyae, sociosque appellat Iason efferus, o utinam iam tunc mea litora rectis praeteruectus aquis, cui non sua pignora cordi, non promissa fides; certe stat fama remotis {{Versus|475}}gentibus: aequorei redierunt uellera Phrixi. ut stata lux pelago uenturumque aethera sensit Tiphys et occidui rubuere cubilia Phoebi, heu iterum gemitus, iterumque nouissima nox est. uix reserata dies, et iam rate celsus Iason {{Versus|480}}ire iubet, primoque ferit dux uerbere pontum. illos e scopulis et summo uertice montis spumea porrecti dirimentes terga profundi prosequimur uisu, donec lassauit euntes lux oculos longumque polo contexere uisa est {{Versus|485}}aequor et extremi pressit freta margine caeli. &nbsp; &nbsp; fama subit portus uectum trans alta Thoanta fraterna regnare Chio, mihi crimina nulla et uacuos arsisse rogos. fremit impia plebes sontibus accensae stimulis facinusque reposcunt. {{Versus|490}}quin etiam occultae uulgo increbrescere uoces: "solane fida suis, nos autem in funera laetae? non deus haec fatumque? quid imperat urbe nefanda?" talibus exanimis dictis (et triste propinquat supplicium, nec regna iuuant) uaga litora furtim {{Versus|495}}incomitata sequor funestaque moenia linquo, qua fuga nota patris. sed non iterum obuius Euhan, nam me praedonum manus huc appulsa tacentem abripit et uestras famulam transmittit in oras.' &nbsp; &nbsp; talia Lernaeis iterat dum regibus exul {{Versus|500}}Lemnias et longa solatur damna querela inmemor absentis (sic di suasistis!) alumni, ille graues oculos languentiaque ora comanti mergit humo fessusque diu puerilibus actis labitur in somnos, prensa manus haeret in herba. {{Versus|505}}&nbsp; &nbsp; interea campis, nemoris sacer horror Achaei, terrigena exoritur serpens tractuque soluto inmanem sese uehit ac post terga relinquit. liuida fax oculis, tumidi stat in ore ueneni spuma uirens, ter lingua uibrat, terna agmina adunci {{Versus|510}}dentis, et auratae crudelis gloria fronti prominet. Inachio sanctum dixere Tonanti agricolae, cui cura loci et siluestribus aris pauper honos; nunc ille dei circumdare templa orbe uago labens, miserae nunc robora siluae {{Versus|515}}atterit et uastas tenuat complexibus ornos; saepe super fluuios geminae iacet aggere ripae continuus, squamisque incisus adaestuat amnis. sed nunc, Ogygii iussis quando omnis anhelat terra dei trepidaeque latent in puluere Nymphae, {{Versus|520}}saeuior anfractu laterum sinuosa retorquens terga solo siccique nocens furit igne ueneni. stagna per arentesque lacus fontesque repressos uoluitur et uacuis fluuiorum in uallibus errat, incertusque sui liquidum nunc aera lambit {{Versus|525}}ore supinato, nunc arua gementia radens pronus adhaeret humo, si quid uiridantia sudent gramina; percussae calidis adflatibus herbae, qua tulit ora, cadunt, moriturque ad sibila campus: quantus ab Arctois discriminat aethera Plaustris {{Versus|530}}Anguis et usque Notos alienumque exit in orbem; quantus et ille sacri spiris intorta mouebat cornua Parnasi, donec tibi, Delie, fixus uexit harundineam centeno uulnere siluam. &nbsp; &nbsp; quis tibi, parue, deus tam magni pondera fati {{Versus|535}}sorte dedit? tune hoc uix prima ad limina uitae hoste iaces? an ut inde sacer per saecula Grais gentibus et tanto dignus morerere sepulcro? occidis extremae destrictus uerbere caudae ignaro serpente puer, fugit ilicet artus {{Versus|540}}somnus, et in solam patuerunt lumina mortem. cum tamen attonito moriens uagitus in auras excidit et ruptis inmutuit ore querelis, qualia non totas peragunt insomnia uoces, audiit Hypsipyle, facilemque negantia cursum {{Versus|545}}exanimis genua aegra rapit; iam certa malorum mentis ab augurio sparsoque per omnia uisu lustrat humum quaerens et nota uocabula paruo nequiquam ingeminans: nusquam ille, et prata recentes amisere notas. uiridi piger accubat hostis {{Versus|550}}collectus gyro spatiosaque iugera complet sic etiam, obliqua ceruicem expostus in aluo. horruit infelix uisu longoque profundum incendit clamore nemus; nec territus ille, sed iacet. Argolicas ululatus flebilis aures {{Versus|555}}impulit; extemplo monitu ducis aduolat ardens Arcas eques causamque refert. tunc squamea demum toruus ad armorum radios fremitumque uirorum colla mouet: rapit ingenti conamine saxum, quo discretus ager, uacuasque impellit in auras {{Versus|560}}arduus Hippomedon, quo turbine bellica quondam librati saliunt portarum in claustra molares. cassa ducis uirtus: iam mollia colla refusus in tergum serpens uenientem exhauserat ictum. dat sonitum tellus, nemorumque per auia densi {{Versus|565}}dissultant nexus. 'at non mea uulnera,' clamat et trabe fraxinea Capaneus subit obuius, 'umquam effugies, seu tu pauidi ferus incola luci, siue deis, utinamque deis, concessa uoluptas, non, si consertum super haec mihi membra Giganta {{Versus|570}}subueheres.' uolat hasta tremens et hiantia monstri ora subit linguaeque secat fera uincla trisulcae, perque iubas stantes capitisque insigne corusci emicat, et nigri sanie perfusa cerebri figitur alta solo. longus uix tota peregit {{Versus|575}}membra dolor, rapido celer ille uolumine telum circumit auulsumque ferens in opaca refugit templa dei; hic magno tellurem pondere mensus implorantem animam dominis adsibilat aris. illum et cognatae stagna indignantia Lernae, {{Versus|580}}floribus et uernis adsuetae spargere Nymphae, et Nemees reptatus ager, lucosque per omnes siluicolae fracta gemuistis harundine Fauni. ipse etiam e summa iam tela poposcerat aethra Iuppiter, et dudum nimbique hiemesque coibant, {{Versus|585}}ni minor ira deo grauioraque tela mereri seruatus Capaneus; moti tamen aura cucurrit fulminis et summas libauit uertice cristas. &nbsp; &nbsp; iamque pererratis infelix Lemnia campis, liber ut angue locus, modico super aggere longe {{Versus|590}}pallida sanguineis infectas roribus herbas prospicit. huc magno cursum rapit effera luctu agnoscitque nefas, terraeque inlisa nocenti funeris in morem non uerba in fulmine primo, non lacrimas habet: ingeminat misera oscula tantum {{Versus|595}}incumbens animaeque fugam per membra tepentem quaerit hians. non ora loco, non pectora restant, rapta cutis, tenuia ossa patent nexusque madentes sanguinis imbre noui, totumque in uulnere corpus. ac uelut aligerae sedem fetusque parentis {{Versus|600}}cum piger umbrosa populatus in ilice serpens, illa redit querulaeque domus mirata quietem iam stupet impendens aduectosque horrida maesto excutit ore cibos, cum solus in arbore paret sanguis et errantes per capta cubilia plumae. {{Versus|605}}&nbsp; &nbsp; ut laceros artus gremio miseranda recepit intexitque comis, tandem laxata dolori uox inuenit iter, gemitusque in uerba soluti: 'o mihi desertae natorum dulcis imago, Archemore, o rerum et patriae solamen ademptae {{Versus|610}}seruitiique decus, qui te, mea gaudia, sontes extinxere dei, modo quem digressa reliqui lasciuum et prono uexantem gramina cursu? heu ubi siderei uultus? ubi uerba ligatis imperfecta sonis risusque et murmura soli {{Versus|615}}intellecta mihi? quotiens tibi Lemnon et Argo sueta loqui et longa somnum suadere querela! sic equidem luctus solabar et ubera paruo iam materna dabam, cui nunc uenit inritus orbae lactis et infelix in uulnera liquitur imber. {{Versus|620}}nosco deos: o dura mei praesagia somni nocturnique metus, et numquam impune per umbras attonitae mihi uisa Venus! quos arguo diuos? ipsa ego te (quid enim timeam moritura fateri?) exposui fatis. quae mentem insania traxit? {{Versus|625}}tantane me tantae tenuere obliuia curae? dum patrios casus famaeque exorsa retracto ambitiosa meae (pietas haec magna fidesque!), exsolui tibi, Lemne, nefas; ubi letifer anguis, ferte, duces, meriti si qua est mihi gratia duri, {{Versus|630}}si quis honos dictis, aut uos extinguite ferro, ne tristes dominos orbamque inimica reuisam Eurydicen, quamquam haud illi mea cura dolendo cesserit. hocne ferens onus inlaetabile matris transfundam gremio? quae++me prius ima sub umbras {{Versus|635}}mergat humus!' simul haec terraque et sanguine uultum sordida magnorum circa uestigia regum uertitur et tacite maerentibus imputat undas. &nbsp; &nbsp; et iam sacrifici subitus per tecta Lycurgi nuntius implerat lacrimis ipsumque domumque, {{Versus|640}}ipsum aduentantem Persei uertice sancto montis, ubi auerso dederat prosecta Tonanti, et caput iratis rediens quassabat ab extis. hic sese Argolicis inmunem seruat ab armis, haud animi uacuus, sed templa araeque tenebant. {{Versus|645}}necdum etiam responsa deum monitusque uetusti exciderant uoxque ex adytis accepta profundis: 'prima, Lycurge, dabis Dircaeo funera bello.' id cauet, et maestus uicini puluere Martis angitur ad lituos periturisque inuidet armis. {{Versus|650}}&nbsp; &nbsp; ecce (fides superum!) laceras comitata Thoantis aduehit exequias, contra subit obuia mater, femineos coetus plangentiaque agmina ducens. at non magnanimo pietas ignaua Lycurgo: fortior ille malis, lacrimasque insana resorbet {{Versus|655}}ira patris, longo rapit arua morantia passu uociferans: 'illa autem ubinam, cui parua cruoris laetaue damna mei? uiuitne? impellite raptam, ferte citi comites; faxo omnis fabula Lemni et pater et tumidae generis mendacia sacri {{Versus|660}}exciderint.' ibat letumque inferre parabat ense furens rapto; uenienti Oeneius heros impiger obiecta proturbat pectora parma, ac simul infrendens: 'siste hunc, uesane, furorem, quisquis es!' et pariter Capaneus acerque reducto {{Versus|665}}adfuit Hippomedon rectoque Erymanthius ense, ac iuuenem multo praestringunt lumine; at inde agrestum pro rege manus. quos inter Adrastus mitius et sociae ueritus commercia uittae Amphiaraus ait, 'ne, quaeso! absistite ferro, {{Versus|670}}unus auum sanguis, neue indulgete furori, tuque prior.' sed non sedato pectore Tydeus subicit: 'anne ducem seruatricemque cohortis Inachiae ingratis coram tot milibus audes mactare in tumulos (quanti pro funeris ultor!), {{Versus|675}}cui regnum genitorque Thoas et lucidus Euhan stirpis auus? timidone parum, quod gentibus actis undique in arma tuis inter rapida agmina pacem solus habes? habeasque, et te uictoria Graium inueniat tumulis etiamnum haec fata gementem.' {{Versus|680}}&nbsp; &nbsp; dixerat, et tandem cunctante modestior ira ille refert: 'equidem non uos ad moenia Thebes rebar et hostiles huc aduenisse cateruas. pergite in excidium socii, si tanta uoluptas, sanguinis, imbuite arma domi, atque haec inrita dudum {{Versus|685}}templa Iouis (quid enim haud licitum?) ferat impius ignis, si uilem, tanti premerent cum pectora luctus, in famulam ius esse ratus dominoque ducique. sed uidet haec, uidet ille deum regnator, et ausis, sera quidem, manet ira tamen.' sic fatus, et arces {{Versus|690}}respicit. atque illic alio certamine belli tecta fremunt; uolucres equitum praeuerterat alas Fama recens, geminos alis amplexa tumultus: illi ad fata rapi atque illi iam occumbere leto, sic meritam, Hypsipylen iterant, creduntque nec irae {{Versus|695}}fit mora, iamque faces et tela penatibus instant, uertere regna fremunt raptumque auferre Lycurgum cum Ioue cumque aris; resonant ululatibus aedes femineis, uersusque dolor dat terga timori. &nbsp; &nbsp; alipedum curru sed enim sublimis Adrastus {{Versus|700}}secum ante ora uirum fremibunda Thoantida portans it medius turmis et, 'parcite, parcite!' clamat, 'nil actum saeue, meritus nec tale Lycurgus excidium, gratique inuentrix fluminis ecce.' sic ubi diuersis maria euertere procellis {{Versus|705}}hinc Boreas Eurusque, illinc niger imbribus Auster, pulsa dies regnantque hiemes, uenit aequoris alti rex sublimis equis, geminusque ad spumea Triton frena natans late pelago dat signa cadenti, et iam plana Thetis, montesque et litora crescunt. {{Versus|710}}&nbsp; &nbsp; quis superum tanto solatus funera uoto pensauit lacrimas inopinaque gaudia maestae rettulit Hypsipylae? tu gentis conditor, Euhan, qui geminos iuuenes Lemni de litore uectos intuleras Nemeae mirandaque fata parabas. {{Versus|715}}causa uiae genetrix, nec inhospita tecta Lycurgi praebuerant aditus, et protinus ille tyranno nuntius extinctae miserando uulnere prolis. ergo adsunt comites (pro fors et caeca futuri mens hominum!) regique fauent; sed Lemnos ad aures {{Versus|720}}ut primum dictusque Thoas, per tela manusque inruerant, matremque auidis complexibus ambo diripiunt flentes alternaque pectora mutant. illa uelut rupes inmoto saxea uisu haeret et expertis non audet credere diuis. {{Versus|725}}ut uero et uultus et signa Argoa relictis ensibus atque umeris amborum intextus Iason, cesserunt luctus, turbataque munere tanto corruit, atque alio maduerunt lumina fletu. addita signa polo, laetoque ululante tumultu {{Versus|730}}tergaque et aera dei motas crepuere per auras. &nbsp; &nbsp; tunc pius Oeclides, ut prima silentia uulgi mollior ira dedit, placidasque accessus ad aures: 'audite, o ductor Nemeae lectique potentes Inachidae, quae certus agi manifestat Apollo. {{Versus|735}}iste quidem Argolicis haud olim indebitus armis luctus adest, recto descendunt limite Parcae: et sitis interitu fluuiorum et letifer anguis et puer, heu nostri signatus nomine fati, Archemorus, cuncta haec superum demissa suprema {{Versus|740}}mente fluunt. differte animos festinaque tela ponite; mansuris donandus honoribus infans. et meruit; det pulchra suis libamina Virtus manibus, atque utinam plures innectere pergas, Phoebe, moras, semperque nouis bellare uetemur {{Versus|745}}casibus, et semper Thebe funesta recedat. at uos magnorum transgressi fata parentum felices, longum quibus hinc per saecula nomen, dum Lernaea palus et dum pater Inachus ibit, dum Nemea tremulas campis iaculabitur umbras, {{Versus|750}}ne fletu uiolate sacrum, ne plangite diuos: nam deus iste, deus, Pyliae nec fata senectae maluerit, Phrygiis aut degere longius annis.' finierat, caeloque cauam nox induit umbram. </poem> {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Thebais/IV |Post=Liber VI |PostNomen=Thebais/VI }} 31l8vg5lgkvpsta66blu935e9grr423 0 37465 266242 235305 2026-05-15T15:28:19Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/VI]] ad [[Thebais/Liber VI]] 235305 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Thebais |OperaeWikiPagina=Thebais |Annus= saeculo I |Genera= carmina |SubTitulus=Liber VI }} {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen=Thebais/V |Post=Liber VII |PostNomen=Thebais/VII }} <poem> Nuntia multiuago Danaas perlabitur urbes Fama gradu, sancire nouo sollemnia busto Inachidas ludumque super, quo Martia bellis praesudare paret seseque accendere uirtus. {{Versus|5}}Graium ex more decus: primus Pisaea per arua hunc pius Alcides Pelopi certauit honorem puluereumque fera crinem detersit oliua; proxima uipereo celebratur libera nexu Phocis, Apollineae bellum puerile pharetrae; {{Versus|10}}mox circum tristes seruata Palaemonis aras nigra superstitio, quotiens animosa resumit Leucothea gemitus et amica ad litora festa tempestate uenit: planctu conclamat uterque Isthmos, Echioniae responsant flebile Thebae. {{Versus|15}}et nunc eximii regum, quibus Argos alumnis conexum caelo, quorumque ingentia tellus Aonis et Tyriae suspirant nomina matres, concurrunt nudasque mouent in proelia uires. ceu primum ausurae trans alta ignota biremes, {{Versus|20}}seu Tyrrhenam hiemem, seu stagna Aegaea lacessant, tranquillo prius arma lacu clauumque leuesque explorant remos atque ipsa pericula discunt; at cum experta cohors, tunc pontum inrumpere fretae longius ereptasque oculis non quaerere terras. {{Versus|25}}&nbsp; &nbsp; clara laboriferos caelo Tithonia currus extulerat uigilesque deae pallentis habenas et Nox et cornu fugiebat Somnus inani; iam plangore uiae, gemitu iam regia mugit flebilis, acceptos longe nemora auia frangunt {{Versus|30}}multiplicantque sonos. sedet ipse exutus honoro uittarum nexu genitor squalentiaque ora sparsus et incultam ferali puluere barbam. asperior contra planctusque egressa uiriles exemplo famulas premit hortaturque uolentes {{Versus|35}}orba parens, lacerasque super procumbere nati reliquias ardet totiensque auulsa refertur. arcet et ipse pater. mox ut maerentia dignis uultibus Inachii penetrarunt limina reges, ceu noua tunc clades et primo saucius infans {{Versus|40}}uulnere letalisue inrumperet atria serpens, sic alium ex alio quamquam lassata fragorem pectora congeminant, integratoque resultant accensae clamore fores: sensere Pelasgi inuidiam et lacrimis excusant crimen obortis. {{Versus|45}}&nbsp; &nbsp; ipse, datum quotiens intercisoque tumultu conticuit stupefacta domus, solatur Adrastus adloquiis genitorem ultro, nunc fata recensens resque hominum duras et inexorabile pensum, nunc aliam prolem mansuraque numine dextro {{Versus|50}}pignora. nondum orsis modus, et lamenta redibant. ille quoque adfatus non mollius audit amicos quam trucis Ionii rabies clamantia ponto uota uirum aut tenues curant uaga fulmina nimbos. &nbsp; &nbsp; tristibus interea ramis teneraque cupresso {{Versus|55}}damnatus flammae torus et puerile feretrum texitur: ima uirent agresti stramina cultu; proxima gramineis operosior area sertis, et picturatus morituris floribus agger; tertius adsurgens Arabum strue tollitur ordo {{Versus|60}}Eoas complexus opes incanaque glebis tura et ab antiquo durantia cinnama Belo. summa crepant auro, Tyrioque attollitur ostro molle supercilium, teretes hoc undique gemmae inradiant, medio Linus intertextus acantho {{Versus|65}}letiferique canes: opus admirabile semper oderat atque oculos flectebat ab omine mater. arma etiam et ueterum exuuias circumdat auorum gloria mixta malis adflictaeque ambitus aulae, ceu grande exequiis onus atque inmensa ferantur {{Versus|70}}membra rogo, sed cassa tamen sterilisque dolentes fama iuuat, paruique augescunt funere manes. inde ingens lacrimis honor et miseranda uoluptas, muneraque in cineres annis grauiora feruntur; namque illi et pharetras breuioraque tela dicarat {{Versus|75}}festinus uoti pater insontesque sagittas; iam tunc et nota stabuli de gente probatos in nomen pascebat equos cinctusque sonantes armaque maiores expectatura lacertos. [spes auidi quas, non in nomen credula, uestes {{Versus|80}}urguebat studio cultusque insignia regni purpureos sceptrumque minus, cuncta ignibus atris damnat atrox suaque ipse parens gestamina ferri, si damnis rabidum queat exaturare dolorem.] &nbsp; &nbsp; parte alia gnari monitis exercitus instat {{Versus|85}}auguris aeriam truncis nemorumque ruina, montis opus, cumulare pyram, quae crimina caesi anguis et infausti cremet atra piacula belli. [his labor accisam Nemeen umbrosaque tempe praecipitare solo lucosque ostendere Phoebo.] {{Versus|90}}sternitur extemplo ueteres incaedua ferro silua comas, largae qua non opulentior umbrae Argolicos inter saltusque educta Lycaeos extulerat super astra caput: stat sacra senectae numine, nec solos hominum transgressa ueterno {{Versus|95}}fertur auos, Nymphas etiam mutasse superstes Faunorumque greges. aderat miserabile luco excidium: fugere ferae, nidosque tepentes absiliunt (metus urguet) aues; cadit ardua fagus Chaoniumque nemus brumaeque inlaesa cupressus, {{Versus|100}}procumbunt piceae, flammis alimenta supremis, ornique iliceaeque trabes metuendaque suco taxus et infandos belli potura cruores fraxinus atque situ non expugnabile robur. hinc audax abies et odoro uulnere pinus {{Versus|105}}scinditur, adclinant intonsa cacumina terrae alnus amica fretis nec inhospita uitibus ulmus. dat gemitum tellus: non sic euersa feruntur Ismara cum fracto Boreas caput extulit antro, non grassante Noto citius nocturna peregit {{Versus|110}}flamma nemus. linquunt flentes dilecta locorum otia cana Pales Siluanusque arbiter umbrae semideumque pecus, migrantibus aggemit illis silua, nec amplexae dimittunt robora Nymphae. ut cum possessas auidis uictoribus arces {{Versus|115}}dux raptare dedit, uix signa audita, nec urbem inuenias; ducunt sternuntque abiguntque feruntque inmodici, minor ille fragor quo bella gerebant. &nbsp; &nbsp; iamque pari cumulo geminas, hanc tristibus umbris ast illam superis, aequus labor auxerat aras, {{Versus|120}}cum signum luctus cornu graue mugit adunco tibia, cui teneros suetum producere manes lege Phrygum maesta. Pelopem monstrasse ferebant exequiale sacrum carmenque minoribus umbris utile, quo geminis Niobe consumpta pharetris {{Versus|125}}squalida bissenas Sipylon deduxerat urnas. &nbsp; &nbsp; portant inferias arsuraque fercula primi Graiorum, titulisque pios testantur honores gentis quisque suae; longo post tempore surgit colla super iuuenum (numero dux legerat omni) {{Versus|130}}ipse fero clamore torus. cinxere Lycurgum Lernaei proceres, genetricem mollior ambit turba; nec Hypsipyle raro subit agmine: uallant Inachidae memores, sustentant liuida nati bracchia et inuentae concedunt plangere matri. {{Versus|135}}&nbsp; &nbsp; illic infaustos ut primum egressa penates Eurydice, nudo uocem de pectore rumpit planctuque et longis praefata ululatibus infit: 'non hoc Argolidum coetu circumdata matrum speraui te, nate, sequi, nec talia demens {{Versus|140}}fingebam uotis annorum elementa tuorum, nil saeuum reputans: etenim his in finibus aeui unde ego bella tibi Thebasque ignara timerem? cui superum nostro committere sanguine pugnas dulce? quis hoc armis uouit scelus? at tua nondum, {{Versus|145}}Cadme, domus, nullus Tyrio grege plangitur infans. primitias egomet lacrimarum et caedis acerbae, ante tubas ferrumque, tuli, dum deside cura credo sinus fidos altricis et ubera mando. quidni ego? narrabat seruatum fraude parentem {{Versus|150}}insontesque manus. en quam ferale putemus abiurasse sacrum et Lemni gentilibus unam inmunem furiis! haec illa (et creditis ausae?) haec pietate potens solis abiecit in aruis++ non regem dominumque++alienos impia partus, {{Versus|155}}hoc tantum, siluaque infamis tramite liquit quem non anguis atrox (quid enim hac opus, ei mihi, leti mole fuit?) tantum caeli uiolentior aura impulsaeque Noto frondes cassusque ualeret exanimare timor. nec uos incessere luctu {{Versus|160}}orba habeo, fixum matri inmotumque manebat hac altrice nefas; ~atquin et blandus ad illam nate magis solam nosse atque audire uocantem ignarusque mei~ nulla ex te gaudia matri. illa tuos questus lacrimososque impia risus {{Versus|165}}audiit et uocis decerpsit murmura primae. illa tibi genetrix semper dum uita manebat, nunc ego. sed miserae mihi nec punire potestas sic meritam! quid dona, duces, quid inania fertis iusta rogis? illam (nil poscunt amplius umbrae), {{Versus|170}}illam, oro, cineri simul excisaeque parenti reddite, quaeso, duces, per ego haec primordia belli cui peperi; sic aequa gemant mihi funera matres Ogygiae.' sternit crines iteratque precando: 'reddite, nec uero crudelem auidamque uocate {{Versus|175}}sanguinis: occumbam pariter, dum uulnere iusto exaturata oculos unum impellamur in ignem.' talia uociferans alia de parte gementem Hypsipylen (neque enim illa comas nec pectora seruat) agnouit longe et socium indignata dolorem: {{Versus|180}}'hoc saltem, o proceres, tuque o, cui pignora nostri proturbata tori: prohibete, auferte supremis inuisam exequiis. quid se funesta parenti miscet et in nostris spectatur et ipsa ruinis?' [cui luget complexa suos?' dixitque repente {{Versus|185}}concidit abruptisque obmutuit ore querelis.] {{Versus|185b }}sic ait abruptisque inmutuit ore querelis. non secus ac primo fraudatum lacte iuuencum, cui trepidae uires et solus ab ubere sanguis, seu fera seu duras auexit pastor ad aras; nunc uallem spoliata parens, nunc flumina questu, {{Versus|190}}nunc armenta mouet uacuosque interrogat agros; tunc piget ire domum, maestoque nouissima campo exit et oppositas impasta auertitur herbas. &nbsp; &nbsp; at genitor sceptrique decus cultusque Tonantis inicit ipse rogis, tergoque et pectore fusam {{Versus|195}}caesariem ferro minuit sectisque iacentis obnubit tenuia ora comis, ac talia fletu uerba pio miscens: 'alio tibi, perfide, pacto, Iuppiter, hunc crinem uoti reus ante dicaram, si pariter uirides nati libare dedisses {{Versus|200}}ad tua templa genas; sed non ratus ore sacerdos, damnataeque preces; ferat haec, quae dignior, umbra.' iam face subiecta primis in frondibus ignis exclamat; labor insanos arcere parentes. stant iussi Danaum atque obtentis eminus armis {{Versus|205}}prospectu uisus interclusere nefasto. ditantur flammae; non umquam opulentior illic ante cinis: crepitant gemmae, atque inmane liquescit argentum, et pictis exsudat uestibus aurum; nec non Assyriis pinguescunt robora sucis, {{Versus|210}}pallentique croco strident ardentia mella, spumantesque mero paterae uerguntur et atri sanguinis et rapto gratissima cymbia lactis. tunc septem numero turmas (centenus ubique surgit eques) uersis ducunt insignibus ipsi {{Versus|215}}Graiugenae reges, lustrantque ex more sinistro orbe rogum et stantes inclinant puluere flammas. ter curuos egere sinus, inlisaque telis tela sonant, quater horrendum pepulere fragorem arma, quater mollem famularum bracchia planctum. {{Versus|220}}&nbsp; &nbsp; semianimas alter pecudes spirantiaque ignis accipit armenta; hic luctus abolere nouique funeris auspicium uates, quamquam omina sentit uera, iubet: dextri gyro et uibrantibus hastis hac redeunt, raptumque suis libamen ab armis {{Versus|225}}quisque iacit, seu frena libet seu cingula flammis mergere seu iaculum summae seu cassidis umbram. [multa gemunt extra raucis concentibus agri, et lituis aures circum pulsantur acutis. terretur clamore nemus: sic Martia uellunt {{Versus|230}}signa tubae, nondum ira calet, nec sanguine ferrum inrubuit, primus bellorum comitur illo uultus, honoris opus. stat adhuc incertus in alta nube quibus sese Mauors indulgeat armis.] &nbsp; &nbsp; finis erat, lassusque putres iam Mulciber ibat {{Versus|235}}in cineres; instant flammis multoque soporant imbre rogum, posito donec cum sole labores exhausti; seris uix cessit cura tenebris. &nbsp; &nbsp; roscida iam nouies caelo dimiserat astra Lucifer et totidem Lunae praeuenerat ignes {{Versus|240}}mutato nocturnus equo (nec conscia fallit sidera et alterno deprenditur unus in ortu): mirum opus accelerasse manus! stat saxea moles, templum ingens cineri, rerumque effictus in illa ordo docet casus: fessis hic flumina monstrat {{Versus|245}}Hypsipyle Danais, hic reptat flebilis infans, hic iacet, extremum tumuli circum asperat orbem squameus; expectes morientis ab ore cruenta sibila, marmorea sic uoluitur anguis in hasta. &nbsp; &nbsp; iamque auidum pugnas uisendi uulgus inermes {{Versus|250 }}(fama uocat cunctos) aruis ac moenibus adsunt exciti; illi etiam quis belli incognitus horror, quos effeta domi, quos prima reliquerat aetas, conueniunt: non aut Ephyraeo in litore tanta umquam aut Oenomai fremuerunt agmina circo. {{Versus|255}}&nbsp; &nbsp; collibus incuruis uiridique obsessa corona uallis in amplexu nemorum sedet; hispida circum stant iuga, et obiectus geminis umbonibus agger campum exire uetat, longo quem tramite planum gramineae frontes sinuataque caespite uiuo {{Versus|260}}mollia non subitis augent fastigia cliuis. illic conferti, iam sole rubentibus aruis, bellatrix sedere cohors; ibi corpore mixto metiri numerum uultusque habitusque suorum dulce uiris, tantique iuuat fiducia belli. {{Versus|265}}centum ibi nigrantes, armenti robora, tauros lenta mole trahunt; idem numerusque colorque matribus et nondum lunatis fronte iuuencis. &nbsp; &nbsp; exin magnanimum series antiqua parentum inuehitur, miris in uultum animata figuris. {{Versus|270}}primus anhelantem duro Tirynthius angens pectoris attritu sua frangit in ossa leonem. haud illum impauidi quamuis et in aere suumque Inachidae uidere decus. pater ordine iuncto laeuus harundineae recubans super aggere ripae {{Versus|275}}cernitur emissaeque indulgens Inachus urnae. Io post tergum, iam prona dolorque parentis, spectat inocciduis stellatum uisibus Argum. ast illam melior Phariis erexerat aruis Iuppiter atque hospes iam tunc Aurora colebat. {{Versus|280}}Tantalus inde parens, non qui fallentibus undis inminet aut refugae sterilem rapit aera siluae, sed pius et magni uehitur conuiua Tonantis. parte alia uictor curru Neptunia tendit lora Pelops, prensatque rotas auriga natantes {{Versus|285}}Myrtilos et uolucri iam iamque relinquitur axe. et grauis Acrisius speciesque horrenda Coroebi et Danae culpata sinus et in amne reperto tristis Amymone, paruoque Alcmena superbit Hercule tergemina crinem circumdata luna. {{Versus|290}}iungunt discordes inimica in foedera dextras Belidae fratres, sed uultu mitior astat Aegyptus; Danai manifestum agnoscere ficto ore notas pacisque malae noctisque futurae. mille dehinc species. tandem satiata uoluptas {{Versus|295}}praestantesque uiros uocat ad sua praemia uirtus. &nbsp; &nbsp; primus sudor equis. dic incluta, Phoebe, regentum nomina, dic ipsos; neque enim generosior umquam alipedum conlata acies, ceu praepete cursu confligant densae uolucres aut litore in uno {{Versus|300}}Aeolus insanis statuat certamina uentis. &nbsp; &nbsp; ducitur ante omnes rutilae manifestus Arion igne iubae. Neptunus equo, si certa priorum fama, pater; primus teneri laesisse lupatis ora et litoreo domitasse in puluere fertur, {{Versus|305}}uerberibus parcens; etenim insatiatus eundi ardor et hiberno par inconstantia ponto. saepe per Ionium Libycumque natantibus ire interiunctus equis omnesque adsuerat in oras caeruleum deferre patrem; stupuere relicta {{Versus|310}}Nubila, certantesque Eurique Notique sequuntur. nec minor in terris bella Eurysthea gerentem Amphitryoniaden alto per gramina sulco duxerat, illi etiam ferus indocilisque teneri. mox diuum dono regis dignatus Adrasti {{Versus|315}}imperia et multum mediis mansueuerat annis. tunc rector genero Polynici indulget agendum multa monens, ubi feruor equo, qua suetus ab arte mulceri, ne saeua manus, ne liber habenis impetus. 'urgue alios,' inquit, 'stimulisque minisque; {{Versus|320}}ille ibit, minus ipse uoles.' sic ignea lora cum daret et rapido Sol natum imponeret axi, gaudentem lacrimans astra insidiosa docebat nolentesque teri zonas mediamque polorum temperiem: pius ille quidem et formidine cauta, {{Versus|325}}sed iuuenem durae prohibebant discere Parcae. Oebalios sublimis agit, spes proxima palmae, Amphiaraus equos; tua furto lapsa propago, Cyllare, dum Scythici diuersus ad ostia Ponti Castor Amyclaeas remo permutat habenas. {{Versus|330}}ipse habitu niueus, niuei dant colla iugales, concolor est albis et cassis et infula cristis. quin et Thessalicis felix Admetus ab oris uix steriles compescit equas, Centaurica dicunt semina: credo, adeo sexum indignantur, et omnis {{Versus|335}}in uires adducta Venus; noctemque diemque adsimulant maculis internigrantibus albae: tantus uterque color, credi nec degener illo de grege, Castaliae stupuit qui sibila cannae laetus et audito contempsit Apolline pasci. {{Versus|340}}ecce et Iasonidae iuuenes, noua gloria matris Hypsipyles, subiere iugo, quo uectus uterque, nomen auo gentile Thoas atque omine dictus Euneos Argoo. geminis eadem omnia: uultus, currus, equi, uestes, par et concordia uoti, {{Versus|345}}uincere uel solo cupiunt a fratre relinqui. it Chromis Hippodamusque, alter satus Hercule magno, alter ab Oenomao: dubites uter effera presset frena magis. Getici pecus hic Diomedis, at ille Pisaei iuga patris habet, crudelibus ambo {{Versus|350}}exuuiis diroque imbuti sanguine currus. &nbsp; &nbsp; metarum instar erat hinc nudo robore quercus, olim omnes exuta comas, hinc saxeus umbo, arbiter agricolis; finem iacet inter utrumque quale quater iaculo spatium, ter harundine, uincas. {{Versus|355{{&nbsp; &nbsp; interea cantu Musarum nobile mulcens concilium citharaeque manus insertus Apollo Parnasi summo spectabat ab aethere terras. {{Versus|357a }}&nbsp; &nbsp; . . . orsa deum, nam saepe Iouem Phlegramque suique anguis opus fratrumque pius cantarat honores. {{Versus|360}}tunc aperit quis fulmen agat, quis sidera ducat spiritus, unde animi fluuiis, quae pabula uentis, quo fonte inmensum uiuat mare, quae uia solis praecipitet noctem, quae porrigat, imane tellus an media et rursus mundo succincta latenti. {{Versus|365}}finis erat, differt auidas audire sorores, dumque chelyn lauro tectumque inlustre coronae subligat et picto discingit pectora limbo, haud procul Herculeam Nemeen clamore reductus aspicit atque illic ingens certaminis instar {{Versus|370}}quadriiugi. noscit cunctos, et forte propinquo constiterant Admetus et Amphiaraus in aruo. tunc secum: 'quisnam iste duos, fidissima Phoebi nomina, commisit deus in discrimina reges? ambo pii carique ambo; nequeam ipse priorem {{Versus|375}}dicere. Peliacis hic cum famularer in aruis (sic Iouis imperia et nigrae uoluere Sorores), tura dabat famulo nec me sentire minorem ausus; at hic tripodum comes et pius artis alumnus aetheriae. potior meritis tamen ille, sed huius {{Versus|380}}extrema iam fila colu; datur ordo senectae Admeto serumque mori; tibi nulla supersunt gaudia, nam Thebae iuxta et tenebrosa uorago. scis miser, et nostrae pridem cecinere uolucres.' dixit, et os fletu paene inuiolabile tinctus {{Versus|385}}extemplo Nemeen radiante per aera saltu ocior et patrio uenit igne suisque sagittis. ipse olim in terris, caelo uestigia durant, claraque per zephyros etiamnum semita lucet. &nbsp; &nbsp; et iam sortitus Prothous uersarat aena {{Versus|390}}casside, iamque locus cuique est et liminis ordo. terrarum decora ampla uiri, decora aequa iugales, diuum utrumque genus, stant uno margine clausi, spesque audaxque una metus et fiducia pallens. nil fixum cordi: pugnant exire pauentque, {{Versus|395}}concurrit summos animosum frigus in artus. qui dominis, idem ardor equis; face lumina surgunt, ora sonant morsu, spumisque et sanguine ferrum uritur, impulsi nequeunt obsistere postes claustraque, compressae transfumat anhelitus irae. {{Versus|400}}stare adeo miserum est, pereunt uestigia mille ante fugam, absentemque ferit grauis ungula campum. par circumstant fidi, nexusque et torta iubarum expediunt firmantque animos et plurima monstrant. insonuit contra Tyrrhenum murmur, et omnes {{Versus|405}}exiluere loco. quae tantum carbasa ponto, quae bello sic tela uolant, quae nubila caelo? amnibus hibernis minor est, minor impetus igni, tardius astra cadunt, glomerantur tardius imbres, tardius e summo decurrunt flumina monte. {{Versus|410}}emissos uidere atque agnouere Pelasgi, et iam rapti oculis, iam caeco puluere mixti una in nube latent, uultusque umbrante tumultu uix inter sese clamore et nomine noscunt. euoluere globum, et spatio quo quisque ualebat {{Versus|415}}diducti. delet sulcos iterata priores orbita, nunc auidi prono iuga pectore tangunt, nunc pugnante genu et pressis duplicantur habenis. colla toris crinita tument, stantesque repectit aura iubas, bibit albentes humus arida nimbos. {{Versus|420}}fit sonus inmanisque pedum tenuisque rotarum: nulla manu requies, densis insibilat aer uerberibus; gelida non crebrior exilit Arcto grando, nec Oleniis manant tot cornibus imbres. &nbsp; &nbsp; senserat adductis alium praesagus Arion {{Versus|425}}stare ducem loris, dirumque expauerat insons Oedipodioniden; iam illinc a limine discors iratusque oneri solito truculentior ardet. Inachidae credunt accensum laudibus; ille aurigam fugit, aurigae furiale minatur {{Versus|430}}efferus, et campo dominum circumspicit omni. ante tamen cunctos sequitur longeque secundus Amphiaraus agit, quem Thessalus aequat eundo Admetus; iuxta gemini, nunc Euneos ante et nunc ante Thoas, cedunt uincuntque, nec umquam {{Versus|435}}ambitiosa pios conlidit gloria fratres. postremum discrimen erant Chromis asper et asper Hippodamus, non arte rudes, sed mole tenentur cornipedum; prior Hippodamus fert ora sequentum, fert gemitus multaque umeros incenditur aura. {{Versus|440}}sperauit flexae circum compendia metae interius ductis Phoebeius augur habenis anticipasse uiam; nec non et Thessalus heros spe propiore calet, dum non cohibente magistro spargitur in gyros dexterque exerrat Arion. {{Versus|445}}iam prior Oeclides et iam non tertius ibat Admetus, laxo cum denique ab orbe reductus aequoreus sonipes premit euaditque parumper gauisos; subit astra fragor, caelumque tremescit, omniaque excusso patuere sedilia uulgo. {{Versus|450}}sed nec lora regit nec uerbera pallidus audet Labdacides: lassa ueluti ratione magister in fluctus, in saxa ruit nec iam amplius astra respicit et uictam proiecit casibus artem. &nbsp; &nbsp; rursus praecipites in recta ac deuia campi {{Versus|455}}obliquant tenduntque uias, iterum axibus axes inflicti, radiisque rotae; pax nulla fidesque. bella geri ferro leuius, bella horrida, credas; is furor in laudes. trepidant mortemque minantur, multaque transuersis praestringitur ungula campis. {{Versus|460}}nec iam sufficiunt stimuli, non uerbera; uoce nominibusque cient Pholoen Admetus et Irin funalemque Thoen, rapidum Danaeius augur Ascheton increpitans meritumque uocabula Cycnum. audit et Herculeum Strymon Chromin, Euneon audit {{Versus|465}}igneus Aetion; tardumque Cydona lacessit Hippodamus, uariumque Thoas rogat ire Podarcen. solus Echionides errante silentia curru maesta tenet trepidaque timet se uoce fateri. &nbsp; &nbsp; uixdum coeptus equis labor, et iam puluere quarto {{Versus|470}}campum ineunt, iamque et tepidis sudoribus artus effeti, et crassum rapit eiectatque uaporem cornipedum flammata sitis, nec iam integer illis impetus, et longi suspendunt ilia flatus. hic anceps Fortuna diu decernere primum {{Versus|475}}ausa uenit. ruit, Haemonium dum feruidus instat Admetum superare, Thoas, nec praetulit ullam frater opem. uelit ille quidem, sed Martius ante obstitit Hippodamus mediasque inmisit habenas. mox Chromis Hippodamum metae interioris ad orbem {{Versus|480}}uiribus Herculeis et toto robore patris axe tenet prenso; luctantur abire iugales nequiquam frenosque et colla rigentia tendunt. ut Siculas si quando rates tenet aestus et ingens auster agit, medio stant uela tumentia ponto. {{Versus|485}}tunc ipsum fracto curru deturbat, et isset ante Chromis; sed Thraces equi ut uidere iacentem Hippodamum, redit illa fames, iam iamque trementem partiti furiis, ni frena ipsosque frementes oblitus palmae retro Tirynthius heros {{Versus|490}}torsisset uictusque et conlaudatus abisset. &nbsp; &nbsp; at tibi promissos iamdudum Phoebus honores, Amphiarae, cupit. tandem ratus apta fauori tempora puluerei uenit in spatia horrida circi, cum iam in fine uiae, et summum uictoria nutat; {{Versus|495}}anguicomam monstri effigiem, saeuissima uisu ora, mouet siue ille Erebo seu finxit in astus temporis, innumera certe formidine cultum tollit in astra nefas. non illud ianitor atrae impauidus Lethes, non ipsae horrore sine alto {{Versus|500}}Eumenides uidisse queant, turbasset euntes Solis equos Martisque iugum. nam flauus Arion ut uidit, saliere iubae, atque erectus in armos stat sociumque iugi comitesque utrimque laboris secum alte suspendit equos. ruit ilicet exul {{Versus|505}}Aonius nexusque diu per terga uolutus exuit: abripitur longe moderamine liber currus; at hunc putri praeter tellure iacentem Taenarii currus et Thessalus axis et heros Lemnius obliqua, quantum uitare dabatur, {{Versus|510}}transabiere fuga. tandem caligine mersum erigit accursu comitum caput aegraque tollit membra solo, et socero redit haud speratus Adrasto. &nbsp; &nbsp; quis mortis, Thebane, locus, nisi dura negasset Tisiphone, quantum poteras dimittere bellum! {{Versus|515}}te Thebe fraterque palam, te plangeret Argos, te Nemea, tibi Lerna comas Larisaque supplex poneret, Archemori maior colerere sepulcro. &nbsp; &nbsp; tum uero Oeclides, quamquam iam certa sequenti praemia, cum uacuus domino praeiret Arion, {{Versus|520}}ardet adhuc cupiens uel inanem uincere currum. dat uires refouetque deus; uolat ocior Euro, ceu modo carceribus dimissus in arua solutis, uerberibusque iubas et terga lacessit habenis Ascheton increpitansque leuem Cycnumque niualem. {{Versus|525}}nunc, saltem dum nemo prior, rapit igneus orbes axis, et effusae longe sparguntur harenae. dat gemitum tellus et iam tum saeua minatur. forsitan et uicto prior isset Arione Cycnus, sed uetat aequoreus uinci pater: hinc uice iusta {{Versus|530}}gloria mansit equo, cessit uictoria uati. &nbsp; &nbsp; huic pretium palmae gemini cratera ferebant Herculeum iuuenes: illum Tirynthius olim ferre manu sola spumantemque ore supino uertere, seu monstri uictor seu Marte, solebat. {{Versus|535}}Centauros habet arte truces aurumque figuris terribile: hic mixta Lapitharum caede rotantur saxa, faces (aliique iterum crateres); ubique ingentes morientum irae; tenet ipse furentem Hylaeum et torta molitur robora barba. {{Versus|540}}at tibi Maeonio fertur circumflua limbo pro meritis, Admete, chlamys repetitaque multo murice: Phrixei natat hic contemptor ephebus aequoris et picta tralucet caerulus unda; in latus ire manu mutaturusque uidetur {{Versus|545}}bracchia, nec siccum speres in stamine crinem; contra autem frustra sedet anxia turre suprema Sestias in speculis, moritur prope conscius ignis. has Adrastus opes dono uictoribus ire imperat; at generum famula solatur Achaea. {{Versus|550}}&nbsp; &nbsp; sollicitat tunc ampla uiros ad praemia cursu praeceleres: agile studium et tenuissima uirtus, pacis opus, cum sacra uocant, nec inutile bellis subsidium, si dextra neget. prior omnibus Idas, nuper Olympiacis umbratus tempora ramis, {{Versus|555}}prosilit; excipiunt plausu Pisaea iuuentus Eleaeque manus. sequitur Sicyonius Alcon, et bis in Isthmiaca uictor clamatus harena Phaedimus, alipedumque fugam praegressus equorum ante Dymas, sed tunc aeuo tardante secutus. {{Versus|560}}multi et, quos uarii tacet ignorantia uulgi, hinc atque hinc subiere. sed Arcada Parthenopaeum appellant densique cient uaga murmura circi. nota parens cursu; quis Maenaliae Atalantes nesciat egregium decus et uestigia cunctis {{Versus|565}}indeprensa procis? onerat celeberrima natum mater, et ipse procul fama iam notus inermes narratur ceruas pedes inter aperta Lycaei tollere et emissum cursu deprendere telum. tandem expectatus uolucri super agmina saltu {{Versus|570}}emicat et torto chlamydem diffibulat auro. effulsere artus, membrorumque omnis aperta est laetitia, insignes umeri, nec pectora nudis deteriora genis, latuitque in corpore uultus. ipse tamen formae laudem aspernatur et arcet {{Versus|575}}mirantes; tunc Palladios non inscius haustus incubuit pinguique cutem fuscatur oliuo. hoc Idas, hoc more Dymas aliique nitescunt. sic ubi tranquillo perlucent sidera ponto uibraturque fretis caeli stellantis imago, {{Versus|580}}omnia clara nitent, sed clarior omnia supra Hesperus exercet radios, quantusque per altum aethera, caeruleis tantus monstratur in undis. proximus et forma nec multum segnior Idas cursibus atque aeuo iuxta prior; attamen illi {{Versus|585}}iam tenuem pingues florem induxere palaestrae, deserpitque genis nec se lanugo fatetur intonsae sub nube comae. tunc rite citatos explorant acuuntque gradus, uariasque per artes instimulant docto languentia membra tumultu: {{Versus|590}}poplite nunc sidunt flexo, nunc lubrica forti pectora conlidunt plausu, nunc ignea tollunt crura breuemque fugam necopino fine reponunt. &nbsp; &nbsp; ut ruit atque aequum summisit regula limen, corripuere leues spatium, campoque refulsit {{Versus|595}}nuda cohors: uolucres isdem modo tardius aruis isse uidentur equi; credas e plebe Cydonum Parthorumque fuga totidem exiluisse sagittas. non aliter, celeres Hyrcana per auia cerui cum procul impasti fremitum accepere leonis {{Versus|600}}siue putant, rapit attonitos fuga caeca metusque congregat, et longum dant cornua mixta fragorem. effugit hic oculos rapida puer ocior aura Maenalius, quem deinde gradu premit horridus Idas inspiratque umero, flatuque et pectoris umbra {{Versus|605}}terga premit. post ambiguo discrimine tendunt Phaedimus atque Dymas, illis celer inminet Alcon. flauus ab intonso pendebat uertice crinis Arcados; hoc primis Triuiae pascebat ab annis munus et, Ogygio uictor cum Marte redisset, {{Versus|610}}nequiquam patriis audax promiserat aris. tunc liber nexu lateque in terga solutus occursu Zephyri retro fugit et simul ipsum impedit infestoque uolans obtenditur Idae. inde dolum iuuenis fraudique accommoda sensit {{Versus|615}}tempora; iam finem iuxta, dum limina uictor Parthenopaeus init, correpto crine reductum occupat, et longe primus ferit ostia portae. &nbsp; &nbsp; Arcades arma fremunt, armis defendere regem, ni raptum decus et meriti reddantur honores, {{Versus|620}}contendunt totoque parant descendere circo. sunt et quis Idae placeat dolus. ipse regesta Parthenopaeus humo uultumque oculosque madentes obruit, accessit lacrimarum gratia formae. pectora nunc maerens, nunc ora indigna cruento {{Versus|625}}ungue secat meritamque comam, furit undique clamor dissonus, ambiguumque senis cunctatur Adrasti consilium. tandem ipse refert: 'compescite litem, o pueri! uirtus iterum temptanda; sed ite limite non uno, latus hoc conceditur Idae, {{Versus|630}}tu diuersa tene; fraus cursibus omnis abesto.' &nbsp; &nbsp; audierant, dictoque manent. mox numina supplex adfatu tacito iuuenis Tegeaeus adorat: 'diua potens nemorum (tibi enim hic, tibi crinis honori debitus, eque tuo uenit haec iniuria uoto), {{Versus|635}}si bene quid genetrix, si quid uenatibus ipse promerui, ne, quaeso, sinas hoc omine Thebas ire nec Arcadiae tantum meruisse pudorem.' auditum manifesta fides: uix campus euntem sentit, et exilis plantis interuenit aer, {{Versus|640}}raraque non fracto uestigia puluere pendent. inrumpit clamore fores, clamore recurrit ante ducem prensaque fouet suspiria palma. finiti cursus, operumque insignia praesto. Arcas equum dono, clipeum gerit improbus Idas, {{Versus|645}}cetera plebs Lyciis uadit contenta pharetris. &nbsp; &nbsp; tunc uocat, emisso si quis decernere disco impiger et uires uelit ostentare superbas. it iussus Pterelas et aenae lubrica massae pondera uix toto curuatus corpore iuxta {{Versus|650}}deicit; inspectant taciti expenduntque laborem Inachidae. mox turba ruunt, duo gentis Achaeae, tres Ephyreiadae, Pisa satus unus, Acarnan septimus; et plures agitabat gloria, ni se arduus Hippomedon cauea stimulante tulisset {{Versus|655}}in medios, lateque ferens sub pectore dextro orbem alium: 'hunc potius, iuuenes, qui moenia saxis frangere, qui Tyrias deiectum uaditis arces, hunc rapite: ast illud cui non iaculabile dextrae pondus?' et arreptum nullo conamine iecit {{Versus|660}}in latus. absistunt procul attonitique fatentur cedere; uix unus Phlegyas acerque Menestheus (hos etiam pudor et magni tenuere parentes) promisere manum; concessit cetera pubes sponte et adorato rediit ingloria disco. {{Versus|665}}qualis Bistoniis clipeus Mauortis in aruis luce mala Pangaea ferit solemque refulgens territat incussaque dei graue mugit ab hasta. &nbsp; &nbsp; Pisaeus Phlegyas opus incohat et simul omnes abstulit in se oculos: ea uiso corpore uirtus {{Versus|670}}promissa. ac primum terra discumque manumque asperat, excusso mox circum puluere uersat, quod latus in digitos, mediae quod certius ulnae conueniat, non artis egens: hic semper amori ludus erat, patriae non tantum ubi laudis obiret {{Versus|675}}sacra, sed alternis Alpheon utrumque solebat metari ripis et, qua latissima distant, non umquam merso transmittere flumina disco. ergo operum fidens non protinus horrida campi iugera, sed caelo dextram metitur, humique {{Versus|680}}pressus utroque genu collecto sanguine discum ipse super sese rotat atque in nubila condit. ille citus sublime petit similisque cadenti crescit in aduersum, tandemque exhaustus ab alto tardior ad terram redit atque inmergitur aruis. {{Versus|685}}sic cadit, attonitis quotiens auellitur astris, Solis opaca soror; procul auxiliantia gentes aera crepant frustraque timent, at Thessala uictrix ridet anhelantes audito carmine bigas. conlaudant Danai ~sed non tibi molle tuenti, {{Versus|690}}Hippomedon~ maiorque manus speratur in aequo. &nbsp; &nbsp; atque illi extemplo, cui spes infringere dulce inmodicas, Fortuna uenit. quid numina contra tendere fas homini? spatium iam inmane parabat, iam ceruix conuersa, et iam latus omne redibat: {{Versus|695}}excidit ante pedes elapsum pondus et ictus destituit frustraque manum demisit inanem. ingemuere omnes, rarisque ea uisa uoluptas. inde ad conatus timida subit arte Menestheus cautior, et multum te, Maia crete, rogato {{Versus|700}}molis praeualidae castigat puluere lapsus. illa manu magna et multum felicior exit, nec partem exiguam circi transuecta quieuit. fit sonus, et fixa signatur terra sagitta. tertius Hippomedon ualida ad certamina tardos {{Versus|705}}molitur gressus; namque illum corde sub alto et casus Phlegyae monet et fortuna Menesthei. erigit adsuetum dextrae gestamen, et alte sustentans rigidumque latus fortesque lacertos consulit ac uasto contorquet turbine, et ipse {{Versus|710}}prosequitur. fugit horrendo per inania saltu iamque procul meminit dextrae seruatque tenorem discus, nec dubia iunctaue Menesthea uictum transabiit meta: longe super aemula signa consedit uiridesque umeros et opaca theatri {{Versus|715}}culmina ceu latae tremefecit mole ruinae: quale uaporifera saxum Polyphemus ab Aetna lucis egente manu tamen in uestigia puppis auditae iuxtaque inimicum exegit Vlixen. [sic et Aloidae, cum iam calcaret Olympum {{Versus|720}}desuper Ossa rigens, ipsum glaciale ferebant Pelion et trepido sperabant iungere caelo.] &nbsp; &nbsp; tum genitus Talao uictori tigrin inanem ire iubet, fuluo quae circumfusa nitebat margine et extremos auro mansueuerat ungues. {{Versus|725}}Cnosiacos arcus habet et uaga tela Menestheus. 'at tibi' ait 'Phlegya, casu frustrate sinistro, hunc, quondam nostri decus auxiliumque Pelasgi, ferre damus, neque enim Hippomedon inuiderit, ensem. nunc opus est animis: infestos tollite caestus {{Versus|730}}comminus; haec bellis et ferro proxima uirtus.' &nbsp; &nbsp; constitit inmanis cerni inmanisque timeri Argolicus Capaneus, ac dum nigrantia plumbo tegmina cruda boum non mollior ipse lacertis induitur, 'date tot iuuenum de milibus unum {{Versus|735}}huc' ait 'atque utinam potius de stirpe ueniret aemulus Aonia, quem fas demittere leto, nec mea crudelis ciuili sanguine uirtus.' obstipuere animi, fecitque silentia terror. tandem insperatus nuda de plebe Laconum {{Versus|740}}prosilit Alcidamas: mirantur Dorica regum agmina, sed socii fretum Polluce magistro norant et sacras inter creuisse palaestras. ipse deus posuitque manus et bracchia finxit (materiae suadebat amor); tunc saepe locauit {{Versus|745}}comminus, et simili stantem miratus in ira sustulit exultans nudumque ad pectora pressit. illum indignatur Capaneus ridetque uocantem, ut miserans, poscitque alium; tandemque coactus restitit, et stimulis iam languida colla tumescunt. {{Versus|750}}fulmineas alte suspensi corpora plantis erexere manus; tuto procul ora recessu armorum in speculis, aditusque ad uulnera clausi. hic, quantum Stygiis Tityos consurgat ab aruis, si toruae patiantur aues, tanta undique pandit {{Versus|755}}membrorum spatia et tantis ferus ossibus extat. hic paulo ante puer, sed enim maturius aeuo robur, et ingentes spondet tener impetus annos, quem uinci haud quisquam saeuo neque sanguine tingi malit, et erecto timeat spectacula uoto. {{Versus|760}}&nbsp; &nbsp; ut sese permensi oculis et uterque priorem sperauere locum, non protinus ira nec ictus: alternus paulum timor et permixta furori consilia, inclinant tantum contraria iactu bracchia et explorant caestus hebetantque terendo. {{Versus|765}}doctior hic differt animum metuensque futuri cunctatus uires dispensat: at ille nocendi prodigus incautusque sui ruit omnis et ambas consumit sine lege manus atque inrita frendit insurgens seque ipse premit. sed prouidus astu {{Versus|770}}et patria uigil arte Lacon hos reicit ictus, hos cauet; interdum nutu capitisque citati integer obsequio, manibus nunc obuia tela discutiens, instat gressu uultuque recedit: saepe etiam iniustis conlatum uiribus hostem {{Versus|775 }}(is uigor ingenio, tanta experientia dextrae est) ultro audax animis intratque et obumbrat et alte adsilit. ut praeceps cumulo salit unda minantes in scopulos et fracta redit, sic ille furentem circumit expugnans; leuat ecce diuque minatur {{Versus|780}}in latus inque oculos; illum rigida arma cauentem auocat ac manibus necopinum interserit ictum callidus et mediam designat uulnere frontem: iam cruor, et tepido signantur tempora riuo. nescit adhuc Capaneus subitumque per agmina murmur {{Versus|785}}miratur; uerum ut fessam super ora reduxit forte manum et summo maculas in uellere uidit, non leo, non iaculo tantum indignata recepto tigris: agit toto cedentem feruidus aruo praecipitatque retro iuuenem atque in terga supinat, {{Versus|790}}dentibus horrendum stridens, geminatque rotatas multiplicatque manus. rapiunt conamina uenti, pars cadit in caestus; motu Spartanus acuto mille cauet lapsas circum caua tempora mortes auxilioque pedum, sed non tamen inmemor artis {{Versus|795}}aduersus fugit et fugiens tamen ictibus obstat. &nbsp; &nbsp; et iam utrumque labor suspiriaque aegra fatigant: tardius ille premit, nec iam hic absistere uelox, defectique ambo genibus pariterque quierunt. sic ubi longa uagos lassarunt aequora nautas {{Versus|800}}et signum de puppe datum, posuere parumper bracchia: uix requies, iam uox citat altera remos. ecce iterum inmodice uenientem eludit et exit sponte ruens mersusque umeris: effunditur ille in caput, adsurgentem alio puer improbus ictu {{Versus|805}}perculit euentuque impalluit ipse secundo. clamorem Inachidae, quantum non litora, tollunt, non nemora. illum ab humo conantem ut uidit Adrastus tollentemque manus et non toleranda parantem: 'ite, oro, socii, furit, ite, opponite dextras, {{Versus|810}}festinate, furit, palmamque et praemia ferte! non prius, effracto quam misceat ossa cerebro, absistet, uideo; moriturum auferte Lacona.' nec mora, prorumpit Tydeus, nec iussa recusat Hippomedon; tunc uix ambo conatibus ambas {{Versus|815}}restringunt cohibentque manus ac plurima suadent: 'uincis, abi; pulchrum uitam donare minori. noster et hic bellique comes.' nil frangitur heros, ramumque oblatumque manu thoraca repellit uociferans: 'liceat! non has ego puluere crasso {{Versus|820}}atque cruore genas, meruit quibus iste fauorem semiuiri, foedem, mittamque informe sepulcro corpus et Oebalio donem lugere magistro?' dicit; at hunc socii tumidum et uicisse negantem auertunt, contra laudant insignis alumnum {{Versus|825}}Taygeti longeque minas risere Lacones. &nbsp; &nbsp; iamdudum uariae laudes et conscia uirtus Tydea magnanimum stimulis urguentibus angunt. ille quidem et disco bonus et contendere cursu, nec caestu bellare minor, sed corde labores {{Versus|830}}ante alios erat uncta pale. sic otia Martis degere et armiferas laxare adsueuerat iras ingentes contra ille uiros Acheloia circum litora felicesque deo monstrante palaestras. ergo ubi luctandi iuuenes animosa citauit {{Versus|835}}gloria, terrificos umeris Aetolus amictus exuitur patriumque suem. leuat ardua contra membra Cleonaeae stirpis iactator Agylleus, Herculea nec mole minor, sic grandibus alte insurgens umeris hominem super improbus exit. {{Versus|840}}sed non ille rigor patriumque in corpore robur: luxuriant artus, effusaque sanguine laxo membra natant; unde haec audax fiducia tantum Oenidae superare parem. quamquam ipse uideri exiguus, grauia ossa tamen nodisque lacerti {{Versus|845}}difficiles. numquam hunc animum natura minori corpore nec tantas ausa est includere uires. &nbsp; &nbsp; postquam oleo gauisa cutis, petit aequor uterque procursu medium atque hausta uestitur harena. tum madidos artus alterno puluere siccant, {{Versus|850}}collaque demersere umeris et bracchia late uara tenent. iam tunc astu deducit in aequum callidus et celsum procuruat Agyllea Tydeus, summissus tergo et genibus uicinus harenae. ille autem, Alpini ueluti regina cupressus {{Versus|855}}uerticis urguentes ceruicem inclinat ad Austros uix sese radice tenens, terraeque propinquat, iamdudum aetherias eadem reditura sub auras: non secus ingentes artus praecelsus Agylleus sponte premit paruumque gemens duplicatur in hostem, {{Versus|860}}et iam alterna manus frontemque umerosque latusque collaque pectoraque et uitantia crura lacessit. interdumque diu pendent per mutua fulti bracchia, nunc saeui digitorum uincula frangunt. non sic ductores gemini gregis horrida tauri {{Versus|865}}bella mouent; medio coniunx stat candida prato uictorem expectans, rumpunt obnixa furentes pectora, subdit amor stimulos et uulnera sanat: fulmineo sic dente sues, sic hispida turpes proelia uillosis ineunt complexibus ursi. {{Versus|870}}uis eadem Oenidae; nec sole aut puluere fessa membra labant, riget arta cutis durisque laborum castigata toris. contra non integer ille flatibus alternis aegroque effetus hiatu exuit ingestas fluuio sudoris harenas {{Versus|875}}ac furtim rapta sustentat pectora terra. instat agens Tydeus fictumque in colla minatus crura subit; coeptis non eualuere potiri frustratae breuitate manus, uenit arduus ille desuper oppressumque ingentis mole ruinae {{Versus|880}}condidit. haud aliter collis scrutator Hiberi, cum subiit longeque diem uitamque reliquit, si tremuit suspensus ager subitumque fragorem rupta dedit tellus, latet intus monte soluto obrutus, ac penitus fractum obtritumque cadauer {{Versus|885}}indignantem animam propriis non reddidit astris. acrior hoc Tydeus, animisque et pectore supra est. nec mora, cum uinclis onerique elapsus iniquo circumit errantem et tergo necopinus inhaeret, mox latus et firmo celer implicat ilia nexu, {{Versus|890}}poplitibus genua inde premens euadere nodos nequiquam et lateri dextram insertare parantem improbus, horrendum uisu ac mirabile pondus, sustulit. Herculeis pressum sic fama lacertis terrigenam sudasse Libyn, cum fraude reperta {{Versus|895}}raptus in excelsum, nec iam spes ulla cadendi, nec licet extrema matrem contingere planta. fit sonus, et laetos attollunt agmina plausus. tunc alte librans inopinum sponte remisit obliquumque dedit, procumbentemque secutus {{Versus|900}}colla simul dextra, pedibus simul inguina uinxit. deficit obsessus soloque pudore repugnat. tandem pectus humi pronamque extensus in aluum sternitur, ac longo maestus post tempore surgit, turpia signata linquens uestigia terra. {{Versus|905}}palmam autem dextra laeuaque nitentia dono arma ferens Tydeus: 'quid si non sanguinis huius partem haud exiguam (scitis) Dircaeus haberet campus, ubi hae nuper Thebarum foedera plagae?' haec simul ostentans quaesitaque praemia laudum {{Versus|910}}dat sociis, sequitur neglectus Agyllea thorax. &nbsp; &nbsp; sunt et qui nudo subeant concurrere ferro: iamque aderant instructi armis Epidaurius Agreus et nondum fatis Dircaeus agentibus exul. dux uetat Iasides: 'manet ingens copia leti, {{Versus|915}}o iuuenes! seruate animos auidumque furorem sanguinis aduersi. tuque o, quem propter auita iugera, dilectas cui desolauimus urbes, ne, precor, ante aciem ius tantum casibus esse fraternisque sinas (abigant hoc numina!) uotis.' {{Versus|920}}sic ait, atque ambos aurata casside ditat. tum generum, ne laudis egens, iubet ardua necti tempora Thebarumque ingenti uoce citari uictorem: dirae retinebant omina Parcae. &nbsp; &nbsp; ipsum etiam proprio certamina festa labore {{Versus|925}}dignari et tumulis supremum hunc addere honorem hortantur proceres ac, ne uictoria desit una ducum numero, fundat uel Lyctia cornu tela rogant, tenui uel nubila transeat hasta. obsequitur gaudens, uiridique ex aggere in aequum {{Versus|930}}stipatus summis iuuenum descendit; at illi pone leues portat pharetras et cornua iussus armiger: ingentem iactu transmittere circum eminus et dictae dare uulnera destinat orno. &nbsp; &nbsp; quis fluere occultis rerum neget omina causis? {{Versus|935}}fata patent homini, piget inseruare, peritque uenturi praemissa fides: sic omina casum fecimus, et uires hausit Fortuna nocendi. &nbsp; &nbsp; campum emensa breui fatalis ab arbore tacta, horrendum uisu, per quas modo fugerat auras, {{Versus|940}}uenit harundo retro uersumque a fine tenorem pertulit, et notae iuxta ruit ora pharetrae. multa duces errore serunt: hi nubila et altos occurrisse Notos, aduersi roboris ictu tela repulsa alii. penitus latet exitus ingens {{Versus|945}}monstratumque nefas: uni remeabile bellum, et tristes domino spondebat harundo recursus. </poem> {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen=Thebais/V |Post=Liber VII |PostNomen=Thebais/VII }} s9ej1hlvhjymryypw98pkpy7ir1ysvy 0 37468 266244 235306 2026-05-15T15:28:26Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/VII]] ad [[Thebais/Liber VII]] 235306 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Thebais |OperaeWikiPagina=Thebais |Annus= saeculo I |Genera= carmina |SubTitulus=Liber VII }} {{Liber |Ante=Liber VI |AnteNomen=Thebais/VI |Post=Liber VIII |PostNomen=Thebais/VIII }} <poem> Atque ea cunctantes Tyrii primordia belli Iuppiter haud aequo respexit corde Pelasgos, concussitque caput motu quo celsa laborant sidera proclamatque adici ceruicibus Atlans. {{Versus|5}}tunc ita uelocem Tegees adfatus alumnum: 'i, medium rapido Borean inlabere saltu Bistonias, puer, usque domos axemque niuosi sideris, Oceano uetitum qua Parrhasis ignem nubibus hibernis et nostro pascitur imbri. {{Versus|10}}atque ibi seu posita respirat cuspide Mauors, quamquam inuisa quies, seu, quod reor, arma tubasque insatiatus habet caraeque in sanguine gentis luxuriat: propere monitus iramque parentis ede, nihil parcens. nempe olim accendere iussus {{Versus|15}}Inachias acies atque omne quod Isthmius umbo distinet et raucae circumtonat ira Maleae: illi, uix muros limenque egressa iuuentus, sacra colunt; credas bello rediisse, tot instant plausibus, offensique sedent ad iusta sepulcri. {{Versus|20}}hicne tuus, Gradiue, furor? sonat orbe recusso discus et Oebalii coeunt in proelia caestus. at si ipsi rabies ferrique insana uoluptas qua tumet, inmeritas cineri dabit impius urbes ferrum ignemque ferens, implorantesque Tonantem {{Versus|25}}sternet humi populos miserumque exhauriet orbem. nunc lenis belli nostraque remittitur ira. quodni praecipitat pugnas dictoque iubentis ocius impingit Tyriis Danaa agmina muris (nil equidem crudele minor), sit mite bonumque {{Versus|30}}numen et effreni laxentur in otia mores, reddat equos ensemque mihi, nec sanguinis ultra ius erit: aspiciam terras pacemque iubebo omnibus; Ogygio sat erit Tritonia bello.' &nbsp; &nbsp; dixerat, et Thracum Cyllenius arua subibat; {{Versus|35}}atque illum Arctoae labentem cardine portae tempestas aeterna plagae praetentaque caelo agmina nimborum primique Aquilonis hiatus in diuersa ferunt: crepat aurea grandine multa palla, nec Arcadii bene protegit umbra galeri. {{Versus|40}}hic steriles delubra notat Mauortia siluas (horrescitque tuens), ubi mille furoribus illi cingitur auerso domus inmansueta sub Haemo. ferrea compago laterum, ferro arta teruntur limina, ferratis incumbunt tecta columnis. {{Versus|45}}laeditur aduersum Phoebi iubar, ipsaque sedem lux timet, et durus contristat sidera fulgor. digna loco statio: primis salit Impetus amens e foribus caecumque Nefas Iraeque rubentes exanguesque Metus, occultisque ensibus astant {{Versus|50}}Insidiae geminumque tenens Discordia ferrum. innumeris strepit aula Minis, tristissima Virtus stat medio, laetusque Furor uultuque cruento Mors armata sedet; bellorum solus in aris sanguis et incensis qui raptus ab urbibus ignis. {{Versus|55}}terrarum exuuiae circum et fastigia templi captae insignibant gentes: caelataque ferro fragmina portarum bellatricesque carinae et uacui currus protritaque curribus ora, paene etiam gemitus: adeo uis omnis et omne {{Versus|60}}uulnus. ubique ipsum, sed non usquam ore remisso cernere erat: talem diuina Mulciber arte ediderat; nondum radiis monstratus adulter foeda catenato luerat conubia lecto. &nbsp; &nbsp; quaerere templorum regem uix coeperat ales {{Versus|65}}Maenalius, tremit ecce solum et mugire refractis corniger Hebrus aquis; tunc quod pecus utile bello uallem infestabat, trepidas spumare per herbas, signa aduentantis, clausaeque adamante perenni dissiluere fores. Hyrcano in sanguine pulcher {{Versus|70}}ipse subit curru, diraque aspergine latos mutat agros, spolia a tergo flentesque cateruae. dant siluae nixque alta locum; regit atra iugales sanguinea Bellona manu longaque fatigat cuspide. deriguit uisu Cyllenia proles {{Versus|75}}summisitque genas: ipsi reuerentia patri, si prope sit, dematque minas nec talia mandet. 'quod Iouis imperium, magno quid ab aethere portas?' occupat Armipotens, 'neque enim hunc, germane, sub axem sponte uenis hiemesque meas, cui roscida iuxta {{Versus|80}}Maenala et aestiui clementior aura Lycaei.' ille refert consulta patris. nec longa moratus, sicut anhelabant, iuncto sudore uolantes Mars impellit equos, resides in proelia Graios ipse etiam indignans. uidit pater altus et irae {{Versus|85}}iam leuior tardo flectebat pondere uultum. ut si quando ruit debellatasque relinquit Eurus aquas, pax ipsa tumet pontumque iacentem exanimis iam uoluit hiems: nondum arma carinis omnia, nec toto respirant pectore nautae. {{Versus|90}}&nbsp; &nbsp; finierat pugnas honor exequialis inermes; necdum aberant coetus, cunctisque silentibus heros uina solo fundens cinerem placabat Adrastus Archemori: 'da, parue, tuum trieteride multa instaurare diem, nec saucius Arcadas aras {{Versus|95}}malit adire Pelops Eleaque pulset eburna templa manu, nec Castaliis altaribus anguis, nec sua pinigero magis adnatet umbra Lechaeo. nos te lugenti, puer, infitiamur Auerno, maestaque perpetuis sollemnia iungimus astris, {{Versus|100}}nunc festina cohors. at si Boeotia ferro uertere tecta dabis, magnis tunc dignior aris, tunc deus, Inachias nec tantum culta per urbes numina, captiuis etiam iurabere Thebis.' dux ea pro cunctis, eadem sibi quisque uouebat. {{Versus|105}}&nbsp; &nbsp; iam pronis Gradiuus equis Ephyraea premebat litora, qua summas caput Acrocorinthos in auras tollit et alterna geminum mare protegit umbra. inde unum dira comitum de plebe Pauorem quadripedes anteire iubet: non alter anhelos {{Versus|110}}insinuare metus animoque auertere uires aptior; innumerae monstro uocesque manusque et facies quamcumque uelit; bonus omnia credi auctor et horrificis lymphare incursibus urbes. si geminos soles ruituraque suadeat astra, {{Versus|115}}aut nutare solum aut ueteres descendere siluas, a! miseri uidisse putant. tunc acre nouabat ingenium: falso Nemeaeum puluere campum erigit; attoniti tenebrosam a uertice nubem respexere duces; falso clamore tumultum {{Versus|120}}auget, et arma uirum pulsusque imitatur equorum, terribilemque uagas ululatum spargit in auras. exiluere animi, dubiumque in murmure uulgus pendet: 'ubi iste fragor? ni fallimur aure. sed unde puluereo stant astra globo? num Ismenius ultro {{Versus|125}}miles? ita est: ueniunt. tanta autem audacia Thebis? an dubitent, age, dum inferias et busta colamus?' haec Pauor attonitis; uariosque per agmina uultus induitur: nunc Pisaeis e milibus unus, nunc Pylius, nunc ore Lacon, hostesque propinquos {{Versus|130}}adiurat turmasque metu consternat inani. nil falsum trepidis. ut uero amentibus ipse incidit et sacrae circum fastigia uallis turbine praeuectus rapido ter sustulit hastam, ter concussit equos, clipeum ter pectore plausit: {{Versus|135}}arma, arma insani sua quisque ignotaque nullo more rapit, mutant galeas alienaque cogunt ad iuga cornipedes; ferus omni in pectore saeuit mortis amor caedisque, nihil flagrantibus obstat: praecipitant redimuntque moras. sic litora uento {{Versus|140}}incipiente fremunt, fugitur cum portus; ubique uela fluunt, laxi iactantur ubique rudentes; iamque natant remi, natat omnis in aequore summo ancora, iam dulcis medii de gurgite ponti respicitur tellus comitesque a puppe relicti. {{Versus|145}}&nbsp; &nbsp; uiderat Inachias rapidum glomerare cohortes Bacchus iter; gemuit Tyriam conuersus ad urbem, altricemque domum et patrios reminiscitur ignes, purpureum tristi turbatus pectore uultum: non crines, non serta loco, dextramque reliquit {{Versus|150}}thyrsus, et intactae ceciderunt cornibus uuae. ergo ut erat lacrimis lapsoque inhonorus amictu ante Iouem (et tunc forte polum secretus habebat) constitit, haud umquam facie conspectus in illa (nec causae latuere patrem), supplexque profatur: {{Versus|155}}'excindisne tuas, diuum sator optime, Thebas? saeua adeo coniunx? nec te telluris amatae deceptique laris miseret cinerumque meorum? esto, olim inuitum iaculatus nubibus ignem, credimus: en iterum atra refers incendia terris, {{Versus|160}}nec Styge iurata, nec paelicis arte rogatus. quis modus? an nobis pater iratusque bonusque fulmen habes? sed non Danaeia limina talis Parrhasiumque nemus Ledaeasque ibis Amyclas. scilicet e cunctis ego neglectissima natis {{Versus|165}}progenies? ego nempe tamen qui dulce ferenti pondus eram, cui tu dignatus limina uitae praereptumque uterum et maternos reddere menses. adde quod imbellis rarisque exercita castris turba meas acies, mea tantum proelia norunt, {{Versus|170}}nectere fronde comas et ad inspirata rotari buxa: timent thyrsos nuptarum et proelia matrum. unde tubas Martemque pati, qui feruidus ecce quanta parat? quid si ille tuos Curetas in arma ducat et innocuis iubeat decernere peltis? {{Versus|175}}quin etiam inuisos (sic hostis defuit?) Argos eligis! o ipsis, genitor, grauiora periclis iussa: nouercales ruimus ditare Mycenas! cedo equidem. quo sacra tamen ritusque peremptae gentis, et in tumulos si quid male feta reliquit {{Versus|180}}mater, abire iubes? Thracen siluasque Lycurgi? anne triumphatos fugiam captiuus ad Indos? da sedem profugo. potuit Latonia frater saxa (nec inuideo) defigere Delon et imis commendare fretis; cara summouit ab arce {{Versus|185}}hostiles Tritonis aquas; uidi ipse potentem gentibus Eois Epaphum dare iura, nec ullas Cyllene secreta tubas Minoaue curat Ida: quid heu tantum nostris offenderis aris? hic tibi (quando minor iam nostra potentia) noctes {{Versus|190}}Herculeae placitusque uagae Nycteidos ardor, hic Tyrium genus et nostro felicior igne taurus: Agenoreos saltem tutare nepotes.' &nbsp; &nbsp; inuidiam risit pater, et iam poplite flexum sternentemque manus tranquillus ad oscula tollit {{Versus|195}}inque uicem placida orsa refert: 'non coniugis ista consiliis, ut rere, puer, nec saeua roganti sic expostus ego: inmoto deducimur orbe fatorum; ueteres seraeque in proelia causae. nam cui tanta quies irarum aut sanguinis usus {{Versus|200}}parcior humani? uidet axis et ista per aeuum mecum aeterna domus quotiens iam torta reponam fulmina, quam rarus terris hic imperet ignis. quin etiam inuitus magna ulciscendaque passis aut Lapithas Marti aut ueterem Calydona Dianae {{Versus|205}}expugnare dedi: nimia est iactura pigetque tot mutare animas, tot reddere corpora uitae. Labdacios uero Pelopisque a stirpe nepotes tardum abolere mihi; scis ipse (ut crimina mittam Dorica) quam promptae superos incessere Thebae; {{Versus|210}}te quoque++sed, quoniam uetus excidit ira, silebo. non tamen aut patrio respersus sanguine Pentheus, aut matrem scelerasse toris aut crimine fratres progenuisse reus, lacero tua lustra repleuit funere: ubi hi fletus, ubi tunc ars tanta precandi? {{Versus|215}}ast ego non proprio diros impendo dolori Oedipodionidas: rogat hoc tellusque polusque et pietas et laesa fides naturaque et ipsi Eumenidum mores. sed tu super urbe moueri parce tua: non hoc statui sub tempore rebus {{Versus|220}}occasum Aoniis, ueniet suspectior aetas ultoresque alii: nunc regia Iuno queretur.' his ille auditis mentemque habitumque recepit; ut, cum sole malo tristique rosaria pallent usta Noto, si clara dies Zephyrique refecit {{Versus|225}}aura polum, redit omnis honos, emissaque lucent germina, et informes ornat sua gloria uirgas. &nbsp; &nbsp; nuntius attonitas iamdudum Eteoclis ad aures explorata ferens longo docet agmine Graios ire duces, nec iam Aoniis procul afore campis; {{Versus|230}}quacumque ingressi tremere ac miserescere cunctos Thebarum; qui stirpe refert, qui nomine et armis. ille metum condens audire exposcit et odit narrantem: hinc socios dictis stimulare suasque metiri decernit opes. exciuerat omnem {{Versus|235}}Aoniam Euboeamque et Phocidos arua propinquae Mars, ita dulce Ioui. longe fugit ordine uelox tessera: propellunt acies, seseque sub armis ostentant; subeunt campo qui proximus urbi damnatus bellis patet expectatque furores. {{Versus|240}}nondum hostes contra, trepido tamen agmine matres conscendunt muros, inde arma nitentia natis et formidandos monstrant sub casside patres. &nbsp; &nbsp; turre procul sola nondum concessa uideri Antigone populis teneras defenditur atra {{Versus|245}}ueste genas; iuxtaque comes quo Laius ibat armigero; tunc uirgo senem regina ueretur. quae sic orsa prior: 'spesne obstatura Pelasgis haec uexilla, pater? Pelopis descendere totas audimus gentes: dic, o precor, extera regum {{Versus|250}}agmina; nam uideo quae noster signa Menoeceus, quae noster regat arma Creon, quam celsus aena Sphinge per ingentes Homoloidas exeat Haemon.' sic rudis Antigone, senior cui talia Phorbas: 'mille sagittiferos gelidae de colle Tanagrae {{Versus|255}}promouet ecce Dryas; hic, cui niuea arma tridentem atque auro rude fulmen habent, Orionis alti non falsus uirtute nepos: procul, oro, paternum omen et innuptae uetus excidat ira Dianae. iungunt se castris regisque in nomen adoptant {{Versus|260}}Ocalee Medeonque et confertissima lucis Nisa Dionaeisque auibus circumsona Thisbe. proximus Eurymedon, qui pastoralia Fauni arma patris pinuque iubas imitatur equinas, terribilis siluis: reor et Mauorte cruento {{Versus|265}}talis erit. dites pecorum comitantur Erythrae, qui Scolon densamque iugis Eteonon iniquis, qui breue litus Hyles Atalantaeamque superbi Schoenon habent notique colunt uestigia campi; fraxineas Macetum uibrant de more sarisas {{Versus|270}}saeuaque difficiles excludere uulnera peltas. ecce autem clamore ruunt Neptunia proles Onchesti, quos pinigeris Mycalesos in agris Palladiusque Melas Hecataeaque gurgite nutrit Gargaphie, quorumque nouis Haliartos aristis {{Versus|275}}inuidet et nimia sata laeta superuenit herba. tela rudes trunci, galeae uacua ora leonum, arborei dant scuta sinus. hos regis egenos Amphion en noster agit (cognoscere pronum, uirgo), lyra galeam tauroque insignis auito. {{Versus|280}}macte animo iuuenis! medios parat ire per enses nudaque pro caris opponere pectora muris. uos etiam nostris, Heliconia turba, uenitis addere rebus opem; tuque, o Permesse, canoris et felix Olmie uadis, armastis alumnos {{Versus|285}}bellorum resides. patriis concentibus audis exultare gregem, quales, cum pallida cedit bruma, renidentem deducunt Strymona cycni. ite alacres, numquam uestri morientur honores, bellaque perpetuo memorabunt carmine Musae.' {{Versus|290}}&nbsp; &nbsp; dixerat, et paulum uirgo interfata loquenti: 'illi autem, quanam iunguntur origine fratres? sic certe paria arma uiris, sic exit in auras cassidis aequus apex; utinam haec concordia nostris!' cui senior ridens: 'non prima errore uidendi {{Versus|295}}falleris, Antigone: multi hos (nam decipit aetas) dixerunt fratres. pater est natusque, sed aeui confudere modos: puerum Lapithaona nymphe Dercetis expertem thalami crudumque maritis ignibus ante diem cupido uiolauit amore {{Versus|300}}improba conubii; nec longum, et pulcher Alatreus editus, ac primae genitorem in flore iuuentae consequitur traxitque notas et miscuit annos. et nunc sic fratres mentito nomine gaudent, plus pater: hunc olim iuuat et uentura senectus. {{Versus|305}}tercentum genitor totidemque in proelia natus exercent equites: hi deseruisse feruntur exilem Glisanta Coroniamque feracem, messe Coroniam, Baccho Glisanta colentes. sed potius celsos umbrantem hunc aspice late {{Versus|310}}Hypsea quadriiugos; clipei septemplice tauro laeua, ter insuto seruantur pectora ferro, pectora: nam tergo numquam metus. hasta uetustum siluarum decus, emissae cui peruia semper armaque corporaque et numquam manus inrita uoti. {{Versus|315}}Asopos genuisse datur, dignusque uideri tunc pater, abreptis cum torrentissimus exit pontibus, aut natae tumidus cum uirginis ultor flumina concussit generum indignata Tonantem. namque ferunt raptam patriis Aeginan ab undis {{Versus|320}}amplexu latuisse Iouis: furit amnis et astris infensus bellare parat (nondum ista licebant nec superis); stetit audaces effusus in iras, conseruitque manum, nec quem imploraret habebat, donec uix tonitru summotus et igne trisulco {{Versus|325}}cessit. adhuc ripis animosus gurges anhelis fulmineum cinerem magnaeque insignia poenae gaudet et Aetnaeos in caelum efflare uapores. talem Cadmeo mirabimur Hypsea campo, si modo placauit felix Aegina Tonantem. {{Versus|330}}ducit Itonaeos et Alalcomenaea Mineruae agmina, quos Midea et quos uuida suggerit Arne, Aulida qui Graeanque serunt uiridesque Plataeas, et sulco Peteona domant, refluumque meatu Euripum, qua noster, habent teque, ultima tractu {{Versus|335}}Anthedon, ubi gramineo de litore Glaucus poscentes inrupit aquas, iam crine genisque caerulus, et mixtos expauit ab inguine pisces. glandibus et torta Zephyros incidere funda cura: Cydoneas anteibunt gaesa sagittas. {{Versus|340}}tu quoque praeclarum forma, Cephise, dedisses Narcissum, sed Thespiacis iam pallet in agris trux puer; orbata florem, pater, adluis unda. quis tibi Phoebeas acies ueteremque reuoluat Phocida? qui Panopen, qui Daulida, qui Cyparisson, {{Versus|345}}et ualles, Lebadia, tuas et Hyampolin acri subnixam scopulo, uel qui Parnason utrumque aut Cirrham tauris Anemorianque supinant Coryciumque nemus propellentemque Lilaean Cephisi glaciale caput, quo suetus anhelam {{Versus|350}}ferre sitim Python amnemque auertere ponto: omnibus inmixtas cono super aspice laurus armaque uel Tityon uel Delon habentia, uel quas hic deus innumera laxauit caede pharetras. Iphitus asper agit, genitor cui nuper ademptus {{Versus|355}}Naubolus Hippasides, tuus, o mitissime Lai, hospes; adhuc currus securaque lora tenebam, cum tua subter equos iacuit conuulsa cruentis ictibus (o utinam nostro cum sanguine!) ceruix.' &nbsp; &nbsp; dicenti maduere genae, uultumque per omnem {{Versus|360}}pallor iit, uocisque repens singultus apertum intercepit iter; refouet frigentis amicum pectus alumna senis; redit atque exile profatur: 'o mihi sollicitum decus ac suprema uoluptas, Antigone! seras tibi demoror improbus umbras, {{Versus|365}}fors eadem scelera et caedes uisurus auitas, donec te thalamis habilem integramque resignem: hoc satis, et fessum uita dimittite, Parcae. sed dum labor iners, quanti (nunc ecce reuiso) transabiere duces: Clonin atque in terga comantes {{Versus|370}}non ego Abantiadas, non te, saxosa Caryste, non humiles Aegas altumque Capherea dixi. et iam acies obtunsa negat, cunctique resistunt, et tuus armatis iubet ecce silentia frater.' &nbsp; &nbsp; uix ea turre senex, cum rector ab aggere coepit: {{Versus|375}}'magnanimi reges, quibus haud parere recusem, ductor et ipse, meas miles defendere Thebas, non ego uos stimulare parem (nam liber in arma impetus, et meritas ultro iurastis in iras), nec laudare satis dignasque rependere grates {{Versus|380}}sufficiam (referent superi uestraeque subacto hoste manus): urbem socia de gente subistis tutari, quam non aliis populator ab oris belliger externaue satus tellure, sed hostis indigena adsultat, cui castra aduersa regenti {{Versus|385}}hic pater, hic genetrix, hic iunctae stirpe sorores, hic erat et frater. cerne en ubicumque nefandus excidium moliris auis: uenere uolentes Aoniae populi, nec sum tibi, saeue, relictus. quid uelit ista cohors et te sentire decebat: {{Versus|390}}reddere regna uetant.' sic fatus et omnia rite disponit, qui bella gerant, qui moenia seruent, quas in fronte manus, medio quas robore sistat. perspicuas sic luce fores et uirgea pastor claustra leuat, dum terra recens; iubet ordine primo {{Versus|395}}ire duces, media stipantur plebe maritae; ipse leuat grauidas et humum tactura parentum ubera, succiduasque apportat matribus agnas. &nbsp; &nbsp; interea Danai noctemque diemque sub armis, noctem iterum rursusque diem (sic ira ferebat) {{Versus|400}}ingeminant: contempta quies, uix aut sopor illis aut epulae fecere moram; properatur in hostem more fugae. nec monstra tenent, quae plurima nectit prodigiale canens certi fors praeuia fati. quippe serunt diros monitus uolucresque feraeque {{Versus|405}}sideraque auersique suis decursibus amnes, infestumque tonat pater et mala fulgura lucent; terrificaeque adytis uoces clausaeque deorum sponte fores; nunc sanguineus, nunc saxeus imber, et subiti manes flentumque occursus auorum. {{Versus|410}}tunc et Apollineae tacuere oracula Cirrhae, et non adsuetis pernox ululauit Eleusin mensibus, et templis Sparte praesaga reclusis uidit Amyclaeos (facinus!) concurrere fratres. Arcades insanas latrare Lycaonis umbras {{Versus|415}}nocte ferunt tacita, saeuo decurrere campo Oenomaum sua Pisa refert; Acheloon utroque deformem cornu uagus infamabat Acarnan. Perseos effigiem maestam exorantque Mycenae confusum Iunonis ebur; mugire potentem {{Versus|420}}Inachon agricolae, gemini maris incola narrat Thebanum toto planxisse Palaemona ponto. haec audit Pelopea phalanx, sed bellicus ardor consiliis obstat diuum prohibetque timeri. &nbsp; &nbsp; iam ripas, Asope, tuas Boeotaque uentum {{Versus|425}}flumina. non ausae transmittere protinus alae hostilem fluuium; forte et trepidantibus ingens descendebat agris, animos siue imbrifer arcus, seu montana dedit nubes, seu fluminis illa mens fuit obiectusque uado pater arma uetabat. {{Versus|430}}tunc ferus Hippomedon magno cum fragmine ripae cunctantem deiecit equum, ducibusque relictis gurgite de medio frenis suspensus et armis, 'ite uiri,' clamat, 'sic uos in moenia primus ducere, sic clausas uoueo perfringere Thebas.' {{Versus|435}}praecipitant cuncti fluuio puduitque secutos. ac uelut ignotum si quando armenta per amnem pastor agit, stat triste pecus, procul altera tellus omnibus et late medius timor: ast ubi ductor taurus init fecitque uadum, tunc mollior unda, {{Versus|440}}tunc faciles saltus, uisaeque accedere ripae. &nbsp; &nbsp; haud procul inde iugum tutisque accommoda castris arua notant, unde urbem etiam turresque uidere Sidonias; placuit sedes fidique receptus colle per excelsum patulo quem subter aperto {{Versus|445}}arua sinu, nullique aliis a montibus instant despectus; nec longa labor munimina durus addidit: ipsa loco mirum natura fauebat. in uallum elatae rupes deuexaque fossis aequa et fortuito ductae quater aggere pinnae; {{Versus|450}}cetera dant ipsi, donec sol montibus omnis erepsit rebusque dedit sopor otia fessis. &nbsp; &nbsp; quis queat attonitas dictis ostendere Thebas? urbem in conspectu belli suprema parantis territat insomnem nox atra diemque minatur. {{Versus|455}}discurrunt muris; nil saeptum horrore sub illo, nil fidum satis, inualidaeque Amphionis arces. rumor ubique alius plures adnuntiat hostes, maioresque timor; spectant tentoria contra Inachia externosque suis in montibus ignes. {{Versus|460}}hi precibus questuque deos, hi Martia tela belligerosque hortantur equos, hi pignora fletu cara premunt miserique rogos et crastina mandant funera. si tenuis demisit lumina somnus, bella gerunt; modo lucra morae, modo taedia uitae {{Versus|465}}attonitis; lucemque timent lucemque precantur. it geminum excutiens anguem et bacchatur utrisque Tisiphone castris; fratrem huic, fratrem ingerit illi, aut utrique patrem: procul ille penatibus imis excitus implorat Furias oculosque reposcit. {{Versus|470}}&nbsp; &nbsp; iam gelidam Phoeben et caligantia primus hauserat astra dies, cum iam tumet igne futuro Oceanus lateque nouo Titane reclusum aequor anhelantum radiis subsidit equorum: ecce truces oculos sordentibus obsita canis {{Versus|475}}exangues Iocasta genas et bracchia planctu nigra ferens ramumque oleae cum uelleris atri nexibus, Eumenidum uelut antiquissima, portis egreditur magna cum maiestate malorum. hinc atque hinc natae, melior iam sexus, aniles {{Versus|480}}praecipitantem artus et plus quam possit euntem sustentant. uenit ante hostes, et pectore nudo claustra aduersa ferit tremulisque ululatibus orat admitti: 'reserate uiam! rogat impia belli mater; in his aliquod ius execrabile castris {{Versus|485}}huic utero est.' trepidi uisam expauere manipli auditamque magis; remeat iam missus Adrasto nuntius: excipiunt iussi mediosque per enses dant iter. illa duces ut primum aspexit Achiuos clamorem horrendum luctu furiata resoluit: {{Versus|490}}'Argolici proceres, ecquis monstrauerit hostem quem peperi? quanam inueniam, mihi dicite, natum sub galea?' uenit attonitae Cadmeius heros obuius, et raptam lacrimis gaudentibus implet solaturque tenens, atque inter singula, 'matrem, {{Versus|495}}matrem' iterat, nunc ipsam urguens, nunc cara sororum pectora, cum mixta fletus anus asperat ira: 'quid molles lacrimas uenerandaque nomina fingis, rex Argiue, mihi? quid colla amplexibus ambis inuisamque teris ferrato pectore matrem? {{Versus|500}}tune ille exilio uagus et miserabilis hospes? quem non permoueas? longae tua iussa cohortes expectant, multoque latus praefulgurat ense. a miserae matres! hunc te noctesque diesque deflebam? si uerba tamen monitusque tuorum {{Versus|505}}dignaris, dum castra silent suspensaque bellum horrescit pietas, genetrix iubeoque rogoque: i mecum patriosque deos arsuraque saltem tecta uide, fratremque (quid aufers lumina?) fratrem adloquere et regnum iam me sub iudice posce: {{Versus|510}}aut dabit, aut ferrum causa meliore resumes. anne times ne forte doli, et te conscia mater decipiam? non sic miseros fas omne penates effugit: uix Oedipode ducente timeres. nupsi equidem peperique nefas, sed diligo tales {{Versus|515 }}(a dolor) et uestros etiamnum excuso furores. quodsi adeo perstas, ultro tibi, saeue, triumphum detulimus: religa captas in terga sorores, inice uincla mihi: grauis huc utcumque feretur et pater. ad uestrum gemitus nunc uerto pudorem, {{Versus|520}}Inachidae, liquistis enim paruosque senesque et lacrimas has quisque domi: sua credite matri uiscera! si uobis hic paruo in tempore carus (sitque precor), quid me, oro, decet quidue ista, Pelasgi, ubera? ab Hyrcanis hoc Odrysiisue tulissem {{Versus|525}}regibus, et si qui nostros uicere furores. adnuite, aut natum complexa superstite bello hic moriar.' tumidas frangebant dicta cohortes, nutantesque uirum galeas et sparsa uideres fletibus arma piis. quales ubi tela uirosque {{Versus|530}}pectoris impulsu rabidi strauere leones, protinus ira minor, gaudentque in corpore capto securam differre famem: sic flexa Pelasgum corda labant, ferrique auidus mansueuerat ardor. &nbsp; &nbsp; ipse etiam ante oculos nunc matris ad oscula uersus, {{Versus|535}}nunc rudis Ismenes, nunc flebiliora precantis Antigones, uariaque animum turbante procella exciderat regnum: cupit ire, et mitis Adrastus non uetat; hic iustae Tydeus memor occupat irae: 'me potius, socii, qui fidum Eteoclea nuper {{Versus|540}}expertus, nec frater eram, me opponite regi, cuius adhuc pacem egregiam et bona foedera gesto pectore in hoc. ubi tunc fidei pacisque sequestra mater eras, pulchris cum me nox uestra morata est hospitiis? nempe haec trahis ad commercia natum? {{Versus|545}}duc illum in campum, uestro qui sanguine pinguis spirat adhuc pinguisque meo. tu porro sequeris, heu nimium mitis nimiumque oblite tuorum? scilicet infestae cum te circum undique dextrae nudabunt enses, haec flebit et arma quiescent? {{Versus|550}}tene ille, heu demens, semel intra moenia clausum possessumque odiis Argiua in castra remittet? ante haec excusso frondescet lancea ferro, Inachus ante retro nosterque Achelous abibit. sed mite adloquium et saeuis pax quaeritur armis: {{Versus|555}}haec quoque castra patent, necdum meruere timeri. an suspectus ego? abscedo et mea uulnera dono. intret: et hic genetrix eadem mediaeque sorores. finge autem pactis euictum excedere regnis, nempe iterum reddes?' rursus mutata trahuntur {{Versus|560}}agmina consiliis: subito ceu turbine caeli obuius aduersum Boreae Notus abstulit aequor. arma iterum furiaeque placent; fera tempus Erinys arripit et primae molitur semina pugnae. &nbsp; &nbsp; errabant geminae Dircaea ad flumina tigres, {{Versus|565}}mite iugum, belli quondam uastator Eoi currus, Erythraeis sed nuper uictor ab oris Liber in Aonios meritas dimiserat agros. illas turba dei seniorque ex more sacerdos sanguinis oblitas atque Indum gramen olentes {{Versus|570}}palmite maturo uariisque ornare corymbis curat et alterno maculas interligat ostro. iamque ipsi colles, ipsa has (quid credat?) amabant armenta, atque ausae circum mugire iuuencae; quippe nihil grassata fames: manus obuia pascit, {{Versus|575}}exceptantque cibos fusoque horrenda supinant ora mero, uaga rure quies; si quando benigno urbem iniere gradu, domus omnis et omnia sacris templa calent, ipsumque fides intrasse Lyaeum. has ubi uipereo tactas ter utramque flagello {{Versus|580}}Eumenis in furias animumque redire priorem impulit, erumpunt non agnoscentibus agris. ceu duo diuerso pariter si fulmina caelo rupta cadant longumque trahant per nubila crinem: non aliter cursu rapidae atque inmane frementes {{Versus|585}}transiliunt campos aurigamque impete uasto, Amphiarae, tuum (nec defuit omen, eriles forte is primus equos stagna ad uicina trahebat) corripiunt; mox Taenarium (qui proximus) Idan Aetolumque Acamanta premunt: fuga torua per agros {{Versus|590}}cornipedum, uisa donec flammatus Aconteus strage uirum, cui sueta feras prosternere uirtus (Arcas erat), densis iam fida ad moenia uersas insequitur telis, multumque hastile resumens ter, quater adducto per terga, per ilia telo {{Versus|595}}transigit. illae autem longo cum limite fusi sanguinis ad portas utrimque extantia ducunt spicula semianimes, gemituque imitante querelas saucia dilectis adclinant pectora muris. templa putes urbemque rapi facibusque nefandis {{Versus|600}}Sidonios ardere lares, sic clamor apertis exoritur muris; mallent cunabula magni Herculis aut Semeles thalamum aut penetrale ruisse Harmoniae. cultor Baccheus Acontea Phegeus iam uacuum telis geminoque in sanguine ouantem {{Versus|605}}comminus ense petit; subeunt Tegeaea iuuentus auxilio tardi: iam supra sacra ferarum corpora maerenti iuuenis iacet ultio Baccho. &nbsp; &nbsp; rumpitur et Graium subito per castra tumultu concilium; fugit exertos Iocasta per hostes {{Versus|610}}iam non ausa preces; natas ipsamque repellunt qui modo tam mites, et praeceps tempore Tydeus utitur: 'ite age, nunc pacem sperate fidemque! num saltem differre nefas potuitue morari, dum genetrix dimissa redit?' sic fatus aperto {{Versus|615}}ense uocat socios. saeuus iam clamor et irae hinc atque inde calent; nullo uenit ordine bellum, confusique duces uulgo, et neglecta regentum imperia; una equites mixti peditumque cateruae et rapidi currus; premit indigesta ruentes {{Versus|620}}copia, nec sese uacat ostentare nec hostem noscere. sic subitis Thebana Argiuaque pubes conflixere globis; retro uexilla tubaeque post tergum et litui bellum inuenere secuti. tantus ab exiguo crudescit sanguine Mauors! {{Versus|625}}uentus uti primas struit intra nubila uires, lenis adhuc, frondesque et aperta cacumina gestat, mox rapuit nemus et montes patefecit opacos. &nbsp; &nbsp; nunc age, Pieriae, non uos longinqua, sorores, consulimus, uestras acies uestramque referte {{Versus|630}}Aoniam; uidistis enim, dum Marte propinquo horrent Tyrrhenos Heliconia plectra tumultus. &nbsp; &nbsp; Sidonium Pterelan sonipes male fidus in armis rumpentem frenos diuersa per agmina raptat iam liber, sic fessa manus. uenit hasta per ambos {{Versus|635}}Tydeos: et laeuum iuueni transuerberat inguen labentemque adfigit equo. fugit ille perempto consertus domino, nec iam arma aut frena tenentem portat adhuc: ceu nondum anima defectus utraque cum sua Centaurus moriens in terga recumbit. {{Versus|640}}certat opus ferri: sternunt alterna furentes Hippomedon Sybarin, Pylium Periphanta Menoeceus, Parthenopaeus Ityn: Sybaris iacet ense cruento, cuspide trux Periphas, Itys insidiante sagitta. Caeneos Inachii ferro Mauortius Haemon {{Versus|645}}colla rapit, cui diuiduum trans corpus hiantes truncum oculi quaerunt, animus caput; arma iacentis iam rapiebat Abas: cornu deprensus Achiua dimisit moriens clipeum hostilemque suumque. &nbsp; &nbsp; quis tibi Baccheos, Eunaee, relinquere cultus, {{Versus|650}}quis lucos, uetitus quibus emansisse sacerdos, suasit et adsuetum Bromio mutare furorem? quem terrere queas? clipei penetrabile textum pallentes hederae Nysaeaque serta coronant, candida pampineo subnectitur instita pilo, {{Versus|655}}crine latent umeri, crescunt lanugine malae, et rubet imbellis Tyrio subtemine thorax, bracchiaque in manicis et pictae uincula plantae carbaseique sinus, et fibula rasilis auro Taenariam fulua mordebat iaspide pallam, {{Versus|660}}quam super a tergo uelox gorytos et arcus pendentesque sonant aurata lynce pharetrae. it lymphante deo media inter milia longum uociferans: 'prohibete manus, haec omine dextro moenia Cirrhaea monstrauit Apollo iuuenca; {{Versus|665}}Parcite, in haec ultro scopuli uenere uolentes. gens sacrata sumus: gener huic est Iuppiter urbi Gradiuusque socer; Bacchum haud mentimur alumnum et magnum Alciden.' iactanti talia frustra turbidus aeria Capaneus occurrit in hasta. {{Versus|670}}qualis ubi primam leo mane cubilibus atris. erexit rabiem et saeuo speculatur ab antro aut ceruum aut nondum bellantem fronte iuuencum, it fremitu gaudens, licet arma gregesque lacessant uenantum, praedam uidet et sua uulnera nescit: {{Versus|675}}sic tum congressu Capaneus gauisus iniquo librabat magna uenturam mole cupressum. ante tamen, 'quid femineis ululatibus,' inquit, 'terrificas, moriture, uiros? utinam ipse ueniret cui furis! haec Tyriis cane matribus!' et simul hastam {{Versus|680}}expulit; illa uolans, ceu uis non ulla moretur obuia, uix sonuit clipeo et iam terga reliquit. arma fluunt, longisque crepat singultibus aurum, eruptusque sinus uicit cruor. occidis audax, occidis Aonii puer altera cura Lyaei. {{Versus|685}}marcida te fractis planxerunt Ismara thyrsis, te Tmolos, te Nysa ferax Theseaque Naxos et Thebana metu iuratus in orgia Ganges. &nbsp; &nbsp; nec segnem Argolicae sensere Eteoclea turmae, parcior ad ciues Polynicis inhorruit ensis. {{Versus|690}}eminet ante alios iam formidantibus arua Amphiaraus equis ac multo puluere uertit campum indignantem: famulo decus addit inane maestus et extremos obitus inlustrat Apollo. ille etiam clipeum galeamque incendit honoro {{Versus|695}}sidere; nec tarde fratri, Gradiue, dedisti ne qua manus uatem, ne quid mortalia bello laedere tela queant: sanctum et uenerabile Diti funus eat. talis medios aufertus in hostes certus et ipse necis, uires fiducia leti {{Versus|700}}suggerit; inde uiro maioraque membra diesque laetior et numquam tanta experientia caeli, si uacet: auertit morti contermina Virtus. ardet inexpleto saeui Mauortis amore et fruitur dextra atque anima flagrante superbit. {{Versus|705}}hicne hominum casus lenire et demere Fatis iura frequens? quantum subito diuersus ab illo qui tripodas laurusque sequi, qui doctus in omni nube salutato uolucrem cognoscere Phoebo! innumeram ferro plebem, ceu letifer annus {{Versus|710}}aut iubar aduersi graue sideris, immolat umbris ipse suis: iaculo Phlegyan iaculoque superbum Phylea, falcato Clonin et Chremetaona curru comminus hunc stantem metit, hunc a poplite sectum, cuspide non missa Chromin Iphinoumque Sagenque {{Versus|715}}intonsumque Gyan sacrumque Lycorea Phoebo (inuitus: iam fraxineum demiserat hastae par robur, et excussis apparuit infula cristis), Alcathoum saxo, cui circum stagna Carysti et domus et coniunx et amantes litora nati. {{Versus|720}}uixerat ille diu pauper scrutator aquarum, decepit tellus, moriens hiemesque Notosque laudat et experti meliora pericula ponti. &nbsp; &nbsp; aspicit has longe iamdudum Asopius Hypseus palantum strages ardetque auertere pugnam, {{Versus|725}}quamquam haud ipse minus curru Tirynthia fundens robora; sed uiso praesens minor augure sanguis: illum armis animisque cupit. prohibebat iniquo agmine consertum cunei latus; inde superbus exeruit patriis electum missile ripis, {{Versus|730}}ac prius: 'Aonidum diues largitor aquarum, clare Giganteis etiamnum, Asope, fauillis, da numen dextrae: rogat hoc natusque tuique quercus alumna uadi; fas et me spernere Phoebum, si tibi conlatus diuum sator. omnia mergam {{Versus|735}}fontibus arma tuis tristesque sine augure uittas.' audierat genitor: uetat indulgere uolentem Phoebus, et aurigam iactus detorquet in Hersen. ille ruit: deus ipse uagis succedit habenis, Lernaeum falso simulans Haliacmona uultu. {{Versus|740}}tunc uero ardenti non ulla obsistere temptant signa, ruunt solo terrore, et uulnere citra mors trepidis ignaua uenit, dubiumque tuenti presserit infestos onus impuleritne iugales. sic ubi nubiferum montis latus aut noua uentis {{Versus|745}}soluit hiems, aut uicta situ non pertulit aetas, desilit horrendus campo timor, arua uirosque limite non uno longaeuaque robora secum praecipitans, tandemque exhaustus turbine fesso aut uallem cauat aut medios intercipit amnes. {{Versus|750}}non secus ingentique uiro magnoque grauatus temo deo nunc hoc, nunc illo in sanguine feruet. ipse sedens telis pariterque ministrat habenis Delius, ipse docet iactus aduersaque flectit spicula fortunamque hastis uenientibus aufert. {{Versus|755}}sternuntur terra Melaneus pedes, Antiphus alto nil defensus equo, genitusque Heliconide nympha Aetion, caesoque infamis fratre Polites, conatusque toris uittatam attingere Manto Lampus: in hunc sacras Phoebus dedit ipse sagittas. {{Versus|760}}et iam cornipedes trepidi ad moribunda reflantes corpora rimantur terras, omnisque per artus sulcus et incisis altum rubet orbita membris. hos iam ignorantes terit impius axis, at illi uulnere semineces (nec deuitare facultas) {{Versus|765}}uenturum super ora uident; iam lubrica tabo frena, nec insisti madidus dat temo, rotaeque sanguine difficiles, et tardior ungula fossis uisceribus: tunc ipse furens in morte relicta spicula et e mediis extantes ossibus hastas {{Versus|770}}auellit, strident animae currumque sequuntur. &nbsp; &nbsp; tandem se famulo summum confessus Apollo 'utere luce tua longamque' ait 'indue famam, dum tibi me iunctum Mors inreuocata ueretur. uincimur: inmites scis nulla reuoluere Parcas {{Versus|775}}stamina; uade diu populis promissa uoluptas Elysiis, certe non perpessure Creontis imperia aut uetito nudus iaciture sepulcro.' ille refert contra, et paulum respirat ab armis: 'olim te, Cirrhaee pater, peritura sedentem {{Versus|780}}ad iuga (quis tantus miseris honor?) axe trementi sensimus; instantes quonam usque morabere manes? audio iam rapidae cursum Stygis atraque Ditis flumina tergeminosque mali custodis hiatus. accipe commissum capiti decus, accipe laurus, {{Versus|785}}quas Erebo deferre nefas. nunc uoce suprema, si qua recessuro debetur gratia uati, deceptum tibi, Phoebe, larem poenasque nefandae coniugis et pulchrum nati commendo furorem.' desiluit maerens lacrimasque auertit Apollo: {{Versus|790}}tunc uero ingemuit currusque orbique iugales. non aliter caeco nocturni turbine Cauri scit peritura ratis, cum iam damnata sororis igne Therapnaei fugerunt carbasa fratres. &nbsp; &nbsp; iamque recessurae paulatim horrescere terrae {{Versus|795}}summaque terga quati grauiorque efferuere puluis coeperat; inferno mugit iam murmure campus. bella putant trepidi bellique hunc esse fragorem hortanturque gradus; alius tremor arma uirosque mirantesque inclinat equos; iam frondea nutant {{Versus|800}}culmina, iam muri, ripisque Ismenos apertis effugit; exciderunt irae, nutantia figunt tela solo, dubiasque uagi nituntur in hastas comminus inque uicem uiso pallore recedunt. sic ubi nauales miscet super aequora pugnas {{Versus|805}}contempto Bellona mari, si forte benigna tempestas, sibi quisque cauent, ensesque recondit mors alia, et socii pacem fecere timores. talis erat campo belli fluitantis imago. siue laborantes concepto flamine terrae {{Versus|810}}uentorum rabiem et clausum eiecere furorem, exedit seu putre solum carpsitque terendo unda latens, siue hac uoluentis machina caeli incubuit, siue omne fretum Neptunia mouit cuspis et extremas grauius mare torsit in oras, {{Versus|815}}seu uati datus ille fragor, seu terra minata est fratribus: ecce alte praeceps humus ore profundo dissilit, inque uicem timuerunt sidera et umbrae. illum ingens haurit specus et transire parentes mergit equos; non arma manu, non frena remisit: {{Versus|820}}sicut erat, rectos defert in Tartara currus, respexitque cadens caelum, campumque coire ingemuit, donec leuior distantia rursus miscuit arua tremor lucemque exclusit Auerno. </poem> {{Liber |Ante=Liber VI |AnteNomen=Thebais/VI |Post=Liber VIII |PostNomen=Thebais/VIII }} 8ha90rvudbvt1ynwcvxwnf2fjnlwb0i 0 37469 266246 235307 2026-05-15T15:28:34Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/VIII]] ad [[Thebais/Liber VIII]] 235307 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Thebais |OperaeWikiPagina=Thebais |Annus= saeculo I |Genera= carmina |SubTitulus=Liber VIII }} {{Liber |Ante=Liber VII |AnteNomen=Thebais/VII |Post=Liber IX |PostNomen=Thebais/IX }} <poem> Vt subitus uates pallentibus incidit umbris letiferasque domos orbisque arcana sepulti rupit et armato turbauit funere manes, horror habet cunctos, Stygiis mirantur in oris {{Versus|5}}tela et equos corpusque nouum; nec enim ignibus atris conditus aut maesta niger aduentabat ab urna, sed belli sudore calens, clipeumque cruentis roribus et scissi respersus puluere campi. necdum illum aut trunca lustrauerat obuia taxo {{Versus|10}}Eumenis, aut furuo Proserpina poste notarat coetibus adsumptum functis; quin comminus ipsa Fatorum deprensa colus, uisoque pauentes augure tunc demum rumpebant stamina Parcae. illum et securi circumspexere fragorem {{Versus|15}}Elysii, et si quos procul ulteriore barathro altera nox aliisque grauat plaga caeca tenebris. tunc regemunt pigrique lacus ustaeque paludes, umbriferaeque fremit sulcator pallidus undae dissiluisse nouo penitus telluris hiatu {{Versus|20}}Tartara et admissos non per sua flumina manes. &nbsp; &nbsp; forte sedens media regni infelicis in arce dux Erebi populos poscebat crimina uitae, nil hominum miserans iratusque omnibus umbris. stant Furiae circum uariaeque ex ordine Mortes, {{Versus|25}}saeuaque multisonas exertat Poena catenas; Fata serunt animas et eodem pollice damnant: uincit opus. iuxta Minos cum fratre uerendo iura bonus meliora monet regemque cruentum temperat; adsistunt lacrimis atque igne tumentes {{Versus|30}}Cocytos Phlegethonque, et Styx periuria diuum arguit. ille autem supera compage soluta nec solitus sentire metus expauit oborta sidera, iucundaque offensus luce profatur: 'quae superum labes inimicum impegit Auerno {{Versus|35}}aethera? quis rupit tenebras uitaeque silentes admonet? unde minae? uter haec mihi proelia fratrum? congredior, pereant agedum discrimina rerum. nam cui dulce magis? magno me tertia uictum deiecit fortuna polo, mundumque nocentem {{Versus|40}}seruo; nec iste meus: diris quin peruius astris inspicitur. tumidusne meas regnator Olympi explorat uires? habeo iam quassa Gigantum uincula et aetherium cupidos exire sub axem Titanas miserumque patrem: quid me otia maesta {{Versus|45}}saeuus et implacidam prohibet perferre quietem amissumque odisse diem? pandam omnia regna, si placet, et Stygio praetexam Hyperiona caelo. Arcada nec superis (quid enim mihi nuntius ambas itque reditque domos?) emittam et utrumque tenebo {{Versus|50}}Tyndariden. cur autem auidis Ixiona frango uerticibus? cur non expectant Tantalon undae? anne profanatum totiens Chaos hospite uiuo perpetiar? me Pirithoi temerarius ardor temptat et audaci Theseus iuratus amico, {{Versus|55}}me ferus Alcides tum cum custode remoto ferrea Cerbereae tacuerunt limina portae; Odrysiis etiam pudet (heu!) patuisse querelis Tartar: uidi egomet blanda inter carmina turpes Eumenidum lacrimas iterataque pensa Sororum; {{Versus|60}}me quoque++sed durae melior uiolentia legis. ast ego uix unum, nec celsa ad sidera, furto ausus iter Siculo rapui conubia campo: nec licuisse ferunt; iniustaeque a Ioue leges protinus, et sectum genetrix mihi computat annum. {{Versus|65}}sed quid ego haec? i, Tartareas ulciscere sedes, Tisiphone; si quando nouis asperrima monstris, triste, insuetum, ingens, quod nondum uiderit aether, ede nefas, quod mirer ego inuideantque sorores. atque adeo fratres (nostrique haec omina sunto {{Versus|70}}prima odii), fratres alterna in uulnera laeto Marte ruant; sit qui rabidarum more ferarum mandat atrox hostile caput, quique igne supremo arceat exanimes et manibus aethera nudis commaculet: iuuet ista ferum spectare Tonantem. {{Versus|75}}praeterea ne sola furor mea regna lacessat, quaere deis qui bella ferat, qui fulminis ignes infestumque Iouem clipeo fumante repellat. faxo haud sit cunctis leuior metus atra mouere Tartara frondenti quam iungere Pelion Ossae.' {{Versus|80}}dixerat: atque illi iamdudum regia tristis attremit oranti, suaque et quae desuper urguet nutabat tellus: non fortius aethera uultu torquet et astriferos inclinat Iuppiter axes. &nbsp; &nbsp; 'at tibi quos,' inquit, 'manes, qui limite praeceps {{Versus|85}}non licito per inane ruis?' subit ille minantem iam tenuis uisu, iam uanescentibus armis, iam pedes: extincto tamen interceptus in ore augurii perdurat honos, obscuraque fronti uitta manet, ramumque tenet morientis oliuae. {{Versus|90}}'si licet et sanctis hic ora resoluere fas est manibus, o cunctis finitor maxime rerum (at mihi, qui quondam causas elementaque noram, et sator), oro, minas stimulataque corda remulce, neue ira dignare hominem et tua iura timentem; {{Versus|95}}nam nec ad Herculeos (unde haec mihi pectora?) raptus, nec uenerem inlicitam (crede his insignibus) ausi intramus Lethen: fugiat ne tristis in antrum Cerberus, aut nostros timeat Proserpina currus. augur Apollineis modo dilectissimus aris, {{Versus|100}}testor inane Chaos (quid enim hic iurandus Apollo?), crimine non ullo subeo noua fata, nec alma sic merui de luce rapi; scit iudicis urna Dictaei uerumque potest deprendere Minos. coniugis insidiis et iniquo uenditus auro {{Versus|105}}Argolicas acies (unde haec tibi turba recentum umbrarum, et nostrae ueniunt quoque funera dextrae) non ignarus ini: subito me turbine mundi (horret adhuc animus) mediis e milibus hausit nox tua. quae mihi mens, dum per caua uiscera terrae {{Versus|110}}uado diu pendens et in aere uoluor operto? ei mihi! nil ex me sociis patriaeque relictum, uel captum Thebis; iam non Lernaea uidebo tecta, nec attonito saltem cinis ibo parenti. non tumulo, non igne miser lacrimisque meorum {{Versus|115}}productus, toto pariter tibi funere ueni, nil istis ausurus equis; nec deprecor umbram accipere et tripodum iam non meminisse meorum. nam tibi praesagi quis iam super auguris usus, cum Parcae tua iussa trahant? sed pectora flectas {{Versus|120}}et melior sis, quaeso, deis. si quando nefanda huc aderit coniunx, illi funesta reserua supplicia: illa tua, rector bone, dignior ira.' accipit ille preces indignaturque moueri. ut leo, Massyli cum lux stetit obuia ferri, {{Versus|125}}tunc iras, tunc arma citat; si decidit hostis, ire supra satis est uitamque relinquere uicto. &nbsp; &nbsp; interea uittis lauruque insignis opima currus et egregiis modo formidatus in armis luce palam, fusus nulli nullique fugatus, {{Versus|130}}quaeritur: absistunt turmae, suspectaque tellus omnibus, infidi miles uestigia campi circumit, atque auidae tristis locus ille ruinae cessat et inferni uitatur honore sepulcri. nuntius hortanti diuersa in parte maniplos {{Versus|135}}Adrasto, uix ipse ratus uidisse, Philaemon aduolat et trepidans (steterat nam forte cadenti proximus inspectoque miser pallebat hiatu), 'uerte gradum, fuge rector' ait 'si Dorica saltem terra loco patriaeque manent, ubi liquimus, arces. {{Versus|140}}non armis, non sanguine opus: quid inutile ferrum stringimus in Thebas? currus humus impia sorbet armaque bellantesque uiros; fugere ecce uidetur hic etiam, quo stamus, ager. uidi ipse profundae noctis iter ruptaque soli compage ruentem {{Versus|145}}illum heu, praesagis quo nullus amicior astris, Oecliden, frustraque manus cum uoce tetendi. mira loquor, sulcos etiamnum, rector, equorum fumantemque locum et spumis madida arua reliqui. nec commune malum est: tellus agnoscit alumnos, {{Versus|150}}stat Thebana acies.' stupet haec et credere Adrastus cunctatur; sed Mopsus idem trepidusque ferebat Actor idem. iam Fama nouis terroribus audax non unum cecidisse refert. sponte agmina retro non expectato reuocantum more tubarum {{Versus|155}}praecipitant: sed torpet iter, falluntque ruentes genua uiros; ipsique (putes sensisse) repugnant cornipedes nulloque truces hortamine parent nec celerare gradum nec tollere lumina terra. fortius incursant Tyrii, sed Vesper opacus {{Versus|160}}lunares iam ducit equos; data foedere paruo maesta uiris requies et nox auctura timores. &nbsp; &nbsp; quae tibi nunc facies postquam permissa gemendi copia! qui fletus galeis cecidere solutis! nil solitum fessos iuuat; abiecere madentes, {{Versus|165}}sicut erant, clipeos, nec quisquam spicula tersit, nec laudauit equum, nitidae nec cassidis altam compsit adornauitque iubam; uix magna lauare uulnera et efflantes libet internectere plagas: tantus ubique dolor. mensas alimentaque bello {{Versus|170}}debita nec pugnae suasit timor: omnia laudes, Amphiarae, tuas fecundaque pectora ueri commemorant lacrimis, et per tentoria sermo unus: abisse deos dilapsaque numina castris: 'heu ubi laurigeri currus sollemniaque arma {{Versus|175}}et galeae uittatus apex? hoc antra lacusque Castalii tripodumque fides? sic gratus Apollo? quis mihi sidereos lapsus mentemque sinistri fulguris, aut caesis saliat quod numen in extis, quando iter, unde morae, quae saeuis utilis armis, {{Versus|180}}quae pacem magis hora uelit? quis iam omne futurum proferet, aut cum quo uolucres mea fata loquentur? hos quoque bellorum casus nobisque tibique praescieras et (quanta sacro sub pectore uirtus!) uenisti tamen et miseris comes additus armis. {{Versus|185}}et cum te tellus fatalisque hora uocaret, tu Tyrias acies aduersaque signa uacasti sternere; tunc etiam media de morte timendum hostibus infestaque abeuntem uidimus hasta. et nunc te quis casus habet? poterisne reuerti {{Versus|190}}sedibus a Stygiis altaque erumpere terra? anne sedes hilaris iuxta, tua numina, Parcas et uice concordi discis uentura docesque? an tibi felices lucos miseratus Auerni rector et Elysias dedit inseruare uolucres? {{Versus|195}}quidquid es, aeternus Phoebo dolor et noua clades semper eris mutisque diu plorabere Delphis. hic Tenedon Chrysenque dies partuque ligatum Delon et intonsi claudet penetralia Branchi, nec Clarias hac luce fores Didymaeaque quisquam {{Versus|200}}limina nec Lyciam supplex consultor adibit. quin et cornigeri uatis nemus atque Molosso quercus anhela Ioui Troianaque Thymbra tacebit. ipsi amnes ipsaeque uolent arescere laurus, ipse nihil certum sagis clangoribus aether {{Versus|205}}praecinet, et nulla ferientur ab alite nubes. iamque erit ille dies quo te quoque conscia fatis templa colant reddatque tuus responsa sacerdos.' talia fatidico peragunt sollemnia regi, ceu flammas ac dona rogo tristesque rependant {{Versus|210}}exequias mollique animam tellure reponant. fracta dehinc cunctis auersaque pectora bello. sic fortes Minyas subito cum funere Tiphys destituit, non arma sequi, non ferre uidetur remus aquas, ipsique minus iam ducere uenti. {{Versus|215}}iam fessis gemitu paulatim corda leuabat exhaustus sermone dolor; nox addita curas obruit et facilis lacrimis inrepere somnus. &nbsp; &nbsp; at non Sidoniam diuersa in parte per urbem nox eadem: uario producunt sidera ludo {{Versus|220}}ante domos intraque, ipsaeque ad moenia marcent excubiae; gemina aera sonant Idaeaque terga et moderata sonum uario spiramine buxus. tunc dulces superos atque omne ex ordine alumnum numen ubique sacri resonant paeanes, ubique {{Versus|225}}serta coronatumque merum. nunc funera rident auguris ignari, contraque in tempore certant Tiresian laudare suum; nunc facta reuoluunt maiorum ueteresque canunt ab origine Thebas: hi mare Sidonium manibusque attrita Tonantis {{Versus|230}}cornua et ingenti sulcatum Nerea tauro, hi Cadmum lassamque bouem fetosque cruenti Martis agros, alii Tyriam reptantia saxa ad chelyn et duras animantem Amphiona cautes, hi grauidam Semelen, illi Cythereia laudant {{Versus|235}}conubia et multa deductam lampade fratrum Harmoniam: nullis deest sua fabula mensis. ceu modo gemmiferum thyrso populatus Hydaspen Eoasque domos nigri uexilla triumphi Liber et ignotos populis ostenderet Indos. {{Versus|240}}&nbsp; &nbsp; tunc primum ad coetus sociaeque ad foedera mensae semper inaspectum diraque in sede latentem Oedipoden exisse ferunt uultuque sereno canitiem nigram squalore et sordida fusis ora comis laxasse manu sociumque benignos {{Versus|245}}adfatus et abacta prius solacia passum, quin hausisse dapes insiccatumque cruorem deiecisse genis. cunctos auditque refertque, qui Ditem et Furias tantum et si quando regentem Antigonen maestis solitus pulsare querelis. {{Versus|250}}causa latet. non hunc Tyrii fors prospera belli, tantum bella iuuant; natum hortaturque probatque nec uicisse uelit; sed primos comminus enses et sceleris tacito rimatur semina uoto. inde epulae dulces ignotaque gaudia uultu. {{Versus|255}}qualis post longae Phineus ieiunia poenae, nil stridere domi uolucresque ut sensit abactas (necdum tota fides), hilaris mensasque torosque nec turbata feris tractauit pocula pennis. &nbsp; &nbsp; cetera Graiorum curis armisque iacebat {{Versus|260}}fessa cohors; alto castrorum ex aggere Adrastus laetificos tenui captabat corde tumultus, quamquam aeger senio, sed agit miseranda potestas inuigilare malis. illum aereus undique clamor Thebanique urunt sonitus, et amara lacessit {{Versus|265}}tibia, tum nimio uoces marcore superbae incertaeque faces et iam male peruigil ignis. sic ubi per fluctus uno ratis obruta somno conticuit, tantique maris secura iuuentus mandauere animas: solus stat puppe magister {{Versus|270}}peruigil inscriptaque deus qui nauigat alno. &nbsp; &nbsp; tempus erat iunctos cum iam soror ignea Phoebi sensit equos penitusque cauam sub luce parata Oceani mugire domum, seseque uagantem colligit et leuiter moto fugat astra flagello: {{Versus|275}}concilium rex triste uocat, quaeruntque gementes quis tripodas successor agat, quo prodita laurus transeat atque orbum uittae decus. haud mora, cuncti insignem fama sanctoque Melampode cretum Thiodamanta uolunt, quicum ipse arcana deorum {{Versus|280}}partiri et uisas uni sociare solebat Amphiaraus aues, tantaeque haud inuidus artis gaudebat dici similem iuxtaque secundum. illum ingens confundit honos inopinaque turbat gloria et oblatas frondes summissus adorat {{Versus|285}}seque oneri negat esse parem, cogique meretur. sicut Achaemenius solium gentesque paternas excepit si forte puer, cui uiuere patrem tutius, incerta formidine gaudia librat an fidi proceres, ne pugnet uulgus habenis, {{Versus|290}}cui latus Euphratae, cui Caspia limina mandet; sumere tunc arcus ipsumque onerare ueretur patris equum uisusque sibi nec sceptra capaci sustentare manu nec adhuc implere tiaran. &nbsp; &nbsp; atque is ubi intorto signatus uellere crinem {{Versus|295}}conuenitque deis, hilari per castra tumultu uadit ouans ac, prima sui documenta, sacerdos Tellurem placare parat: nec futile maestis id uisum Danais. geminas ergo ilicet aras arboribus uiuis et adulto caespite texi {{Versus|300}}imperat, innumerosque deae, sua munera, flores et cumulos frugum et quidquid nouat impiger annus addit et intacto spargens altaria lacte incipit: 'o hominum diuumque aeterna creatrix, quae fluuios siluasque animarum et semina mundo {{Versus|305}}cuncta Prometheasque manus Pyrrhaeaque saxa gignis, et impastis quae prima alimenta dedisti mutastique uiris, quae pontum ambisque uehisque: te penes et pecudum gens mitis et ira ferarum et uolucrum requies; firmum atque inmobile mundi {{Versus|310}}robur inoccidui, te uelox machina caeli aere pendentem uacuo, te currus uterque circumit, o rerum media indiuisaque magnis fratribus! ergo simul tot gentibus alma, tot altis urbibus ac populis, subterque ac desuper una {{Versus|315}}sufficis, astriferumque domos Atlanta supernas ferre laborantem nullo uehis ipsa labore: nos tantum portare negas? nos, diua, grauaris? quod, precor, ignari luimus scelus? an quia plebes externa Inachiis huc aduentamus ab oris? {{Versus|320}}omne homini natale solum, nec te, optima, saeuo tamque humili populos deceat distinguere fine undique ubique tuos; maneas communis et arma hinc atque inde feras; liceat, precor, ordine belli pugnaces efflare animas et reddere caelo. {{Versus|325}}ne rape tam subitis spirantia corpora bustis, ne propera: ueniemus enim, quo limite cuncti, qua licet ire uia; tantum exorata Pelasgis siste leuem campum, celeres neu praecipe Parcas. at tu, care deis, quem non manus ulla nec enses {{Versus|330}}Sidonii, sed magna sinu Natura soluto, ceu te Cirrhaeo meritum tumularet hiatu, sic amplexa coit, hilaris des, oro, precatus nosse tuos, caeloque et uera monentibus aris concilies, et quae populis proferre parabas, {{Versus|335}}me doceas: tibi sacra feram praesaga, tuique numinis interpres te Phoebo absente uocabo. ille mihi Delo Cirrhaque potentior omni, quo ruis, ille adytis melior locus.' haec ubi dicta, nigrantes terra pecudes obscuraque mergit {{Versus|340}}armenta, ac uiuis cumulos undantis harenae aggerat et uati mortis simulacra rependit. &nbsp; &nbsp; talia apud Graios, cum iam Mauortia contra cornua, iam saeuos fragor aereus excitat enses. addit acerba sonum Teumesi e uertice crinem {{Versus|345}}incutiens acuitque tubas et sibila miscet Tisiphone: stupet insolito clangore Cithaeron marcidus et turres carmen non tale secutae. iam trepidas Bellona fores armataque pulsat limina, iam multo laxantur cardine Thebae. {{Versus|350}}turbat eques pedites, currus properantibus obstant, ceu Danai post terga premant: sic omnibus alae artantur portis septemque excursibus haerent. Ogygiis it sorte Creon, Eteoclea mittunt Neistae, celsas Homoloidas occupat Haemon, {{Versus|355}}Hypsea Proetiae, celsum fudere Dryanta Electrae, quatit Hypsistas manus Eurymedontis, culmina magnanimus stipat Dircaea Menoeceus. qualis ubi auersi secretus pabula caeli Nilus et Eoas magno bibit ore pruinas, {{Versus|360}}scindit fontis opes septemque patentibus aruis in mare fert hiemes; penitus cessere fugatae Nereides dulcique timent occurrere ponto. &nbsp; &nbsp; tristis at inde gradum tarde mouet Inacha pubes, praecipue Eleae Lacedaemoniaeque cohortes {{Versus|365}}et Pylii; subitum nam Thiodamanta sequuntur augure fraudati, necdum accessere regenti. nec tua te, princeps tripodum, sola agmina quaerunt: cuncta phalanx sibi deesse putat; minor ille per alas septimus extat apex. liquido uelut aethere nubes {{Versus|370}}inuida Parrhasiis unum si detrahat astris, truncus honor Plaustri, nec idem riget igne reciso axis, et incerti numerant sua sidera nautae. &nbsp; &nbsp; sed iam bella uocant: alias noua suggere uires, Calliope, maiorque chelyn mihi tendat Apollo. {{Versus|375}}fatalem populis ultro poscentibus horam admouet atra dies, Stygiisque emissa tenebris Mors fruitur caelo bellatoremque uolando campum operit nigroque uiros inuitat hiatu, nil uulgare legens, sed quae dignissima uita {{Versus|380}}funera, praecipuos annis animisque, cruento ungue notat: iamque in miseros pensum omne Sororum scinditur, et Furiae rapuerunt licia Parcis. stat medius campis etiamnum cuspide sicca Bellipotens, iamque hos clipeum, iam uertit ad illos {{Versus|385}}arma ciens aboletque domos, conubia, natos. pellitur et patriae et, qui mente nouissimus exit, lucis amor; tenet in capulis hastisque paratas ira manus, animusque ultra thoracas anhelus conatur, galeaeque tremunt horrore comarum. {{Versus|390}}quid mirum caluisse uiros? flammantur in hostem cornipedes niueoque rigant sola putria nimbo, corpora ceu mixti dominis irasque sedentum induerint: sic frena terunt, sic proelia poscunt hinnitu tolluntque armos equitesque supinant. {{Versus|395}}&nbsp; &nbsp; iamque ruunt, primusque uirum concurrere puluis incipit, et spatiis utrimque aequalibus acti aduentant mediumque uident decrescere campum. iam clipeus clipeis, umbone repellitur umbo, ense minax ensis, pede pes et cuspide cuspis: {{Versus|400}}sic obnixa acies pariter suspiria fumant, admotaeque nitent aliena in casside cristae. pulcher adhuc belli uultus: stant uertice coni, plena armenta uiris, nulli sine praeside currus, arma loco, splendent clipei pharetraeque decorae {{Versus|405}}cingulaque et nondum deforme cruoribus aurum. at postquam rabies et uitae prodiga uirtus emisere animos, non tanta cadentibus Haedis aeriam Rhodopen solida niue uerberat Arctos, nec fragor Ausoniae tantus cum Iuppiter omni {{Versus|410}}arce tonat, tanta quatitur nec grandine Syrtis cum Libyae Boreas Italos niger attulit imbres. exclusere diem telis, stant ferrea caelo nubila, nec iaculis artatus sufficit aer. hi pereunt missis, illi redeuntibus hastis, {{Versus|415}}concurrunt per inane sudes et mutua perdunt uulnera, concurrunt hastae, stridentia funda saxa pluunt, uolucres imitantur fulgura glandes et formidandae non una morte sagittae. nec locus ad terram telis: in corpora ferrum {{Versus|420}}omne cadit; saepe ignari perimuntque caduntque casus agit uirtutis opus: nunc turba recedit, nunc premit, ac uicibus tellurem amittit et aufert. ut uentis nimbisque minax cum soluit habenas Iuppiter alternoque adfligit turbine mundum: {{Versus|425}}stat caeli diuersa acies, nunc fortior Austri, nunc Aquilonis hiems, donec pugnante procella aut nimiis hic uicit aquis, aut ille sereno. &nbsp; &nbsp; principium pugnae turmas Asopius Hypseus Oebalias (namque hae magnum et gentile tumentes {{Versus|430}}Euboicum duris rumpunt umbonibus agmen) reppulit erepto cunei ductore Menalca. hic et mente Lacon, crudi torrentis alumnus (nec turpauit auos), hastam ultra pectus euntem, ne pudor in tergo, per et ossa et uiscera retro {{Versus|435}}extrahit atque hosti dextra labente remittit sanguineam: dilecta genis morientis oberrant Taygeta et pugnae laudataque uerbera matri. Phaedimon Iasiden arcu Dircaeus Amyntas destinat: heu celeres Parcae! iam palpitat aruis {{Versus|440}}Phaedimus, et certi nondum tacet arcus Amyntae. abstulit ex umero dextram Calydonius Agreus Phegeos: illa suum terra tenet improba ferrum et mouet; extimuit sparsa inter tela iacentem praegrediens truncamque tamen percussit Acoetes. {{Versus|445}}Iphin atrox Acamas, Argum ferus impulit Hypseus, strauit Abanta Pheres, diuersaque uulnera flentes Iphis eques, pedes Argus, Abas auriga iacebant. Inachidae gemini geminos e sanguine Cadmi occultos galeis (saeua ignorantia belli) {{Versus|450}}perculerant ferro; sed dum spolia omnia caesis eripiunt, uidere nefas, et maestus uterque respicit ad fratrem pariterque errasse queruntur. cultor Ion Pisae cultorem Daphnea Cirrhae turbatis prostrauit equis: hunc laudat ab alto {{Versus|455}}Iuppiter, hunc tardus frustra miseratur Apollo. &nbsp; &nbsp; ingentes Fortuna uiros inlustrat utrimque sanguine in aduerso: Danaos Cadmeius Haemon sternit agitque, furens sequitur Tyria agmina Tydeus; Pallas huic praesens, illum Tirynthius implet. {{Versus|460}}qualiter hiberni summis duo montibus amnes franguntur geminaque cadunt in plana ruina: contendisse putes uter arua arbustaque tollat altius aut superet pontes; et cum una receptas confundit iam uallis aquas, sibi quisque superbus {{Versus|465}}ire cupit, pontoque negant descendere mixti. &nbsp; &nbsp; ibat fumiferam quatiens Onchestius Idas lampada per medios turbabatque agmina Graium, igne uiam rumpens; magno quem comminus ictu Tydeos hasta feri dispulsa casside fixit. {{Versus|470}}ille ingens in terga iacet, stat fronte superstes lancea, conlapsae ueniunt in tempora flammae. prosequitur Tydeus: 'saeuos ne dixeris Argos, igne tuo, Thebane, (rogum concedimus) arde!' inde, uelut primo tigris gauisa cruore {{Versus|475}}per totum cupit ire pecus, sic Aona saxo, ense Pholum, Chromin ense, duos Helicaonas hasta transigit, Aegaeae Veneris quod Maera sacerdos ediderat prohibente dea; uos praeda cruenti Tydeos, it saeuas etiamnum mater ad aras. {{Versus|480}}&nbsp; &nbsp; nec minus Herculeum contra uagus Haemona ducit sanguis: inexpleto rapitur per milia ferro, nunc tumidae Calydonis opes, nunc torua Pylenes agmina, nunc maestae fundens Pleuronis alumnos, donec in Olenium fessa iam cuspide Buten {{Versus|485}}incidit. hunc turmis obuersum et abire uetantem adgreditur; puer ille, puer malasque comamque integer, ignaro cui tunc Thebana bipennis in galeam librata uenit: finduntur utroque tempora diuiduique cadunt in bracchia crines, {{Versus|490}}et non hoc metuens inopino limine uita exiluit. tunc flauum Hypanin flauumque Politen (ille genas Phoebo, crinem hic pascebat Iaccho: saeuus uterque deus), uictis Hyperenora iungit conuersumque fuga Damasum; sed lapsa per armos {{Versus|495}}hasta uiri trans pectus abit parmamque tenenti excutit et summa fugiens in cuspide portat. &nbsp; &nbsp; sterneret aduersos etiamnum Ismenius Haemon Inachidas (nam tela regit uiresque ministrat Amphitryoniades), saeuum sed Tydea contra {{Versus|500}}Pallas agit. iamque aduerso uenere fauore comminus, et placido prior haec Tirynthius ore: 'fida soror, quaenam hunc belli caligine nobis congressum fortuna tulit? num regia Iuno hoc molita nefas? citius me fulmina contra {{Versus|505 }}(infandum!) ruere et magno bellare parenti aspiciat. genus huic++sed mitto agnoscere, quando tu diuersa foues, nec si ipsum comminus Hyllum Tydeos hasta tui Stygioque ex orbe remissum Amphitryona petat; teneo aeternumque tenebo {{Versus|510}}quantum haec, diua, manus, quotiens sudauerit aegis ista mihi, duris famulus dum casibus omnes lustro uagus terras; ipsa (heu!) comes inuia mecum Tartara, ni superos Acheron excluderet, isses. tu patriam caelumque mihi++quis tanta relatu {{Versus|515}}aequet? habe totas, si mens excindere, Thebas. cedo equidem ueniamque precor.' sic orsus abibat. Pallada mulcet honos: rediit ardore remisso uultus et erecti sederunt pectoris angues. &nbsp; &nbsp; sensit abisse deum; leuius Cadmeius Haemon {{Versus|520}}tela rotat nulloque manum cognoscit in ictu. tunc magis atque magis uires animusque recedunt, nec pudor ire retro; cedentem Acheloius heros impetit, et librans uni sibi missile telum derexit iactus summae qua margine parmae {{Versus|525}}ima sedet galea et iuguli uitalia lucent. nec frustrata manus, mortemque inuenerat hasta; sed prohibet paulumque umeri libare sinistri praebuit et merito parcit Tritonia fratri. ille tamen nec stare loco nec comminus ire {{Versus|530}}amplius aut uultus audet perferre cruenti Tydeos, aegra animo uis ac fiducia cessit. qualis saetigeram Lucana cuspide frontem strictus aper, penitus cui non infossa cerebro uulnera, nec felix dextrae tenor, in latus iras {{Versus|535}}frangit et expertae iam non uenit obuius hastae. &nbsp; &nbsp; ecce ducem turmae certa indignatus in hostem spicula felici Prothoum torquere lacerto, turbidus Oenides una duo corpora pinu, cornipedemque equitemque, ferit: ruit ille ruentem {{Versus|540}}in Prothoum lapsasque manu quaerentis habenas in uultus galeam clipeumque in pectora calcat, saucius extremo donec cum sanguine frenos respuit et iuncta domino ceruice recumbit. sic ulmus uitisque, duplex iactura colenti, {{Versus|545}}Gaurano de monte cadunt, sed maestior ulmus quaerit utrumque nemus, nec tam sua bracchia labens quam gemit adsuetas inuitaque proterit uuas. &nbsp; &nbsp; sumpserat in Danaos Heliconius arma Corymbus, ante comes Musis, Stygii cui conscia pensi {{Versus|550}}ipsa diu positis letum praedixerat astris Vranie. cupit ille tamen pugnasque uirosque, forsitan ut caneret; longa iacet ipse canendus laude, sed amissum mutae fleuere Sorores. &nbsp; &nbsp; pactus Agenoream primis Atys ibat ab annis {{Versus|555}}Ismenen, Tyrii iuuenis non Aduena belli. quamuis Cirrha domus, soceros nec tristibus actis auersatus erat; sponsam quin castus amanti squalor et indigni commendat gratia luctus. ipse quoque egregius, nec pectora uirginis illi {{Versus|560}}diuersa, inque uicem, sineret fortuna, placebant. bella uetant taedas, iuuenique hinc maior in hostes ira; ruit primis inmixtus et agmina Lernae nunc pedes ense uago, prensis nunc celsus habenis, ceu spectetur, agit. triplici uelauerat ostro {{Versus|565}}surgentes etiamnum umeros et leuia mater pectora; tunc auro phaleras auroque sagittas cingulaque et manicas, ne coniuge uilior iret, presserat et mixtum cono crispauerat aurum. talibus (heu!) fidens uocat ultro in proelia Graios. {{Versus|570}}ac prima in faciles grassatus cuspide turmas arma refert sociis et in agmina fida peracta caede redit. sic Hyrcana leo Caspius umbra nudus adhuc nulloque iubae flauentis honore terribilis magnique etiamnum sanguinis insons, {{Versus|575}}haud procul a stabulis captat custode remoto segne pecus teneraque famem consumit in agna. mox ignotum armis ac solo corpore mensus Tydea non timuit, fragilique lacessere telo saepius infrendentem aliis aliosque sequentem {{Versus|580}}ausus erat. tandem inualidos Aetolus ad ictus forte refert oculos et formidabile ridens, 'iamdudum uideo, magnum cupis, improbe, leti nomen' ait; simul audacem non ense nec hasta dignatus leuiter digitis imbelle solutis {{Versus|585}}abiecit iaculum: latebras tamen inguinis alte missile, ceu totis intortum uiribus, hausit. praeterit haud dubium fati et spoliare superbit Oenides. 'neque enim has Marti aut tibi, bellica Pallas, exuuias figemus' ait 'procul arceat ipsum {{Versus|590}}ferre pudor; uix, si bellum comitata relictis Deipyle thalamis, illi inludenda tulissem.' sic ait, et belli maiora ad praemia mente ducitur: innumeris ueluti leo forte potitus caedibus imbelles uitulos mollesque iuuencas {{Versus|595}}transmittit: magno furor est in sanguine mergi nec nisi regnantis ceruice recumbere tauri. at non semianimi clamore Menoecea lapsus fallit Atys: praeuertit equos curruque citato desilit: instabat pubes Tegeaea iacenti, {{Versus|600}}nec prohibent Tyrii. 'pudeat, Cadmea iuuentus, terrigenas mentita patres! quo tenditis,' inquit, 'degeneres? meliusne iacet pro sanguine nostro hospes Atys? tantum hospes adhuc et coniugis ultor infelix nondum iste suae; nos pignora tanta {{Versus|605}}prodimus?' insurgunt iusto firmata pudore agmina, cuique suae rediere in pectora curae. &nbsp; &nbsp; interea thalami secreta in parte sorores, par aliud morum miserique innoxia proles Oedipodae, uarias miscent sermone querelas. {{Versus|610}}nec mala quae iuxta, sed longa ab origine fati, haec matris taedas, oculos ast illa paternos, altera regnantem, profugum gemit altera fratrem, bella ambae. grauis hinc miseri cunctatio uoti: nutat utroque timor, quemnam hoc certamine uictum, {{Versus|615}}quem uicisse uelint: tacite praeponderat exul. sic Pandioniae repetunt ubi fida uolucres hospitia atque larem bruma pulsante relictum stantque super nidos ueterisque exordia fati adnarrant tectis: it truncum ac flebile murmur; {{Versus|620}}uerba putant, uoxque illa tamen non dissona uerbis. atque ibi post lacrimas et longa silentia rursus incohat Ismene: 'quisnam hic mortalibus error? quae decepta fides? curam inuigilare quieti claraque per somnos animi simulacra reuerti? {{Versus|625}}ecce ego, quae thalamos, nec si pax alta maneret, tractarem sensu, (pudet heu!) conubia uidi nocte, soror; sponsum unde mihi sopor attulit amens uix notum uisu? semel his in sedibus illum, dum mea nescio quo spondentur foedera pacto, {{Versus|630}}respexi non sponte, soror. turbata repente omnia cernebam, subitusque intercidit ignis, meque sequebatur rabido clamore reposcens mater Atyn. quaenam haec dubiae praesagia cladis? nec timeo, dum tuta domus milesque recedat {{Versus|635}}Doricus et tumidos liceat componere fratres.' talia nectebant, subito cum pigra tumultu expauit domus, et multo sudore receptus fertur Atys, seruans animam iam sanguine nullo, cui manus in plaga, dependet languida ceruix {{Versus|640}}exterior clipeo, crinesque a fronte supini. prima uidet caramque tremens Iocasta uocabat Ismenen: namque hoc solum moribunda precatur uox generi, solum hoc gelidis iam nomen inerrat faucibus. exclamant famulae, tollebat in ora {{Versus|645}}uirgo manus, tenuit saeuus pudor; attamen ire cogitur, indulget summum hoc Iocasta iacenti ostenditque offertque. quater iam morte sub ipsa ad nomen uisus defectaque fortiter ora sustulit; illam unam neglecto lumine caeli {{Versus|650}}aspicit et uultu non exatiatur amato. tunc quia nec genetrix iuxta positusque beata morte pater, sponsae munus miserabile tradunt declinare genas; ibi demum teste remoto fassa pios gemitus lacrimasque in lumina fudit. {{Versus|655}}&nbsp; &nbsp; dumque ea per Thebas, aliis serpentibus ardens et face mutata bellum integrabat Enyo. arma uolunt, primos ueluti modo comminus ictus sustulerint omnisque etiamnum luceat ensis. eminet Oenides: quamuis et harundine certa {{Versus|660}}Parthenopaeus agat, morientumque ora furenti Hippomedon proculcet equo, Capaneaque pinus iam procul Aoniis uolet agnoscenda cateruis, Tydeos illa dies, illum fugiuntque tremuntque clamantem: 'quo terga datis? licet ecce peremptos {{Versus|665}}ulcisci socios maestamque rependere noctem. ille ego inexpletis solus qui caedibus hausi quinquaginta animas: totidem, totidem heia gregatim ferte manus! nulline patres, nulline iacentum unanimi fratres? quae tanta obliuio luctas? {{Versus|670}}quam pudet Inachias contentum abiisse Mycenas! hine super Thebis? haec robora regis? ubi autem egregius dux ille mihi?' simul ordine laeuo ipsum exhortantem cuneos capitisque superbi insignem fulgore uidet; nec segnius ardens {{Versus|675}}occurrit, niueo quam flammiger ales olori inminet et magna trepidum circumligat umbra. tunc prior: 'Aoniae rex o iustissime gentis, imus in arma palam tandemque ostendimus enses, an noctem et solitas placet expectare tenebras?' {{Versus|680}}ille nihil contra, sed stridula cornus in hostem it referens mandata ducis, quam prouidus heros iam iam in fine uiae percussam obliquat, et ipse telum ingens auide et quanto non ante lacerto impulit. ibat atrox finem positura duello {{Versus|685}}lancea (conuertere oculos utrimque fauentes Sidonii Graique dei), crudelis Erinys obstat et infando differt Eteoclea fratri, cuspis in armigerum Phlegyan peccauit. ibi ingens pugna uirum, stricto nam saeuior inruit ense {{Versus|690}}Aetolus, retroque datum Thebana tegebant arma ducem. sic densa lupum iam nocte sub atra arcet ab apprenso pastorum turba iuuenco; improbus erigitur contra, nec cura uetantes impetere: illum, illum, semel in quem uenerat, urguet. {{Versus|695}}non secus obiectas acies turbamque minorem dissimulat transitque manu; tamen ora Thoantis, pectora Deilochi, Clonii latus, ilia torui perforat Hippotadae; truncis sua membra remittit interdum galeasque rotat per nubila plenas. {{Versus|700}}et iam corporibus sese spoliisque cadentum clauserat; unum acies circum consumitur, unum omnia tela uouent: summis haec ossibus haerent, pars frustrata cadunt, partem Tritonia uellit, multa rigent clipeo. densis iam consitus hastis {{Versus|705}}ferratum quatit umbo nemus, tergoque fatiscit atque umeris gentilis aper; nusquam ardua coni gloria, quique apicem toruae Gradiuus habebat cassidis, haud laetum domino ruit omen: inusta temporibus nuda aera sedent, circumque sonori {{Versus|710}}uertice percusso uoluuntur in arma molares. iam cruor in galea, iam saucia proluit ater pectora permixtus sudore et sanguine torrens. respicit hortantes socios et Pallada fidam longius opposita celantem lumina parma: {{Versus|715}}ibat enim magnum lacrimis inflectere patrem. &nbsp; &nbsp; ecce secat Zephyros ingentem fraxinus iram fortunamque ferens; teli non eminet auctor: Astacides Melanippus erat, nec prodidit ipse et uellet latuisse manum, sed gaudia turmae {{Versus|720}}monstrabant trepidum; nam flexus in ilia Tydeus summissum latus et clipei laxauerat orbem. clamorem Aonii miscent gemitumque Pelasgi, obiectantque manus indignantemque tuentur. ille per oppositos longe rimatus amarum {{Versus|725}}Astaciden, totis animae se cogit in ictum reliquiis telumque iacit quod proximus Hopleus praebuerat: perit expressus conamine sanguis. tunc tristes socii cupidum bellare (quis ardor!) et poscentem hastas mediaque in morte negantem {{Versus|730}}expirare trahunt, summique in margine campi effultum gemina latera inclinantia parma ponunt, ac saeui rediturum ad proelia Martis promittunt flentes. sed et ipse recedere caelum ingentesque animos extremo frigore labi {{Versus|735}}sensit, et innixus terrae, 'miserescite,' clamat, 'Inachidae: non ossa precor referantur ut Argos Aetolumue larem; nec enim mihi cura supremi funeris: odi artus fragilemque hunc corporis usum, desertorem animi. caput, o caput, o mihi si quis {{Versus|740}}apportet, Melanippe, tuum! nam uolueris aruis, fido equidem, nec me uirtus suprema fefellit. i, precor, Atrei si quid tibi sanguinis umquam, Hippomedon, uade, o primis puer inclute bellis Arcas, et Argolicae Capaneu iam maxime turmae.' {{Versus|745}}&nbsp; &nbsp; moti omnes, sed primus abit primusque repertum Astaciden medio Capaneus e puluere tollit spirantem laeuaque super ceruice reportat, terga cruentantem concussi uulneris unda: qualis ab Arcadio rediit Tirynthius antro {{Versus|750}}captiuumque suem clamantibus intulit Argis. &nbsp; &nbsp; erigitur Tydeus uultuque occurrit et amens laetitiaque iraque, ut singultantia uidit ora trahique oculos seseque agnouit in illo, imperat abscisum porgi, laeuaque receptum {{Versus|755}}spectat atrox hostile caput, gliscitque tepentis lumina torua uidens et adhuc dubitantia figi. infelix contentus erat: plus exigit ultrix Tisiphone; iamque inflexo Tritonia patre uenerat et misero decus inmortale ferebat, {{Versus|760}}atque illum effracti perfusum tabe cerebri aspicit et uiuo scelerantem sanguine fauces (nec comites auferre ualent): stetit aspera Gorgon crinibus emissis rectique ante ora cerastae uelauere deam; fugit auersata iacentem, {{Versus|765}}nec prius astra subit quam mystica lampas et insons Ilissos multa purgauit lumina lympha. </poem> {{Liber |Ante=Liber VII |AnteNomen=Thebais/VII |Post=Liber IX |PostNomen=Thebais/IX }} mizbkvndufcea7nytq530ivu0n3xtq0 0 37470 266250 235308 2026-05-15T15:29:06Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/IX]] ad [[Thebais/Liber IX]] 235308 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Thebais |OperaeWikiPagina=Thebais |Annus= saeculo I |Genera= carmina |SubTitulus=Liber IX }} {{Liber |Ante=Liber VIII |AnteNomen=Thebais/VIII |Post=Liber X |PostNomen=Thebais/X }} <poem> Asperat Aonios rabies audita cruenti Tydeos; ipsi etiam minus ingemuere iacentem Inachidae, culpantque uirum et rupisse queruntur fas odii; quin te, diuum implacidissime, quamquam {{Versus|5}}praecipuum tunc caedis opus, Gradiue, furebas, offensum uirtute ferunt, nec comminus ipsum ora sed et trepidos alio torsisse iugales. ergo profanatum Melanippi funus acerbo uulnere non aliis ultum Cadmeia pubes {{Versus|10}}insurgunt stimulis, quam si turbata sepulcris ossa patrum monstrisque datae crudelibus urnae. accendit rex ipse super: 'quisquamne Pelasgis mitis adhuc hominemque gerit? iam morsibus uncis (pro furor! usque adeo tela exatiauimus?) artus {{Versus|15}}dilacerant. nonne Hyrcanis bellare putatis tigribus, aut saeuos Libyae contra ire leones? et nunc ille iacet (pulchra o solacia leti!) ore tenens hostile caput, dulcique nefandus inmoritur tabo; nos ferrum inmite facesque: {{Versus|20}}illis nuda odia, et feritas iam non eget armis. sic pergant rabidi claraque hac laude fruantur, dum uideas haec, summe pater. sed enim hiscere campos conquesti terraeque fugam mirantur; an istos uel sua portet humus?' magno sic fatus agebat {{Versus|25}}procursu fremituque uiros, furor omnibus idem Tydeos inuisi spoliis raptoque potiri corpore. non aliter subtexunt astra cateruae incestarum auium, longe quibus aura nocentem aera desertasque tulit sine funere mortes; {{Versus|30}}illo auidae cum uoce ruunt, sonat arduus aether plausibus, et caelo uolucres cessere minores. &nbsp; &nbsp; Fama per Aonium rapido uaga murmure campum spargitur in turmas (solito pernicior index cum lugenda refert), donec, cui maxima fando {{Versus|35}}damna uehit, trepidas lapsa est Polynicis ad aures. deriguit iuuenis lacrimaeque haesere paratae et cunctata fides: nimium nam cognita uirtus Oenidae credi letum suadetque uetatque. sed postquam haud dubio clades auctore reperta est, {{Versus|40}}nox oculos mentemque rapit; tum sanguine fixo membra simul, simul arma ruunt: madet ardua fletu iam galea atque ocreae clipeum excepere cadentem. it maestus genua aegra trahens hastamque sequentem, uulneribus ceu mille grauis totosque per artus {{Versus|45}}saucius: absistunt socii monstrantque gementes. tandem ille abiectis, uix quae portauerat, armis nudus in egregii uacuum iam corpus amici procidit et tali lacrimas cum uoce profudit: 'hasne tibi, armorum spes o suprema meorum, {{Versus|50}}Oenide, grates, haec praemia digna rependi, funus ut inuisa Cadmi tellure iaceres sospite me? nunc exul ego aeternumque fugatus, quando alius misero ac melior mihi frater ademptus. nec iam sortitus ueteres regnique nocentis {{Versus|55}}periurum diadema peto: quo gaudia tanti empta mihi aut sceptrum quod non tua dextera tradet? ite, uiri, solumque fero me linquite fratri: nil opus arma ultra temptare et perdere mortes; ite, precor; quid iam dabitis mihi denique maius? {{Versus|60}}Tydea consumpsi! quanam hoc ego morte piabo? o socer, o Argi! et primae bona iurgia noctis alternaeque manus et, longi pignus amoris, ira breuis! non me ense tuo tunc, maxime Tydeu, (et poteras) nostri mactatum in limine Adrasti! {{Versus|65}}quin etiam Thebas me propter et impia fratris tecta libens, unde haud alius remeasset, adisti, ceu tibimet sceptra et proprios laturus honores. iam Telamona pium, iam Thesea fama tacebat. qualis et ecce iaces! quae primum uulnera mirer? {{Versus|70}}quis tuus hic, quis ab hoste cruor? quae te agmina quiue innumeri strauere globi? (num fallor?) et ipse inuidit pater et tota Mars impulit hasta.' sic ait, et maerens etiamnum lubrica tabo ora uiri terget lacrimis dextraque reponit. {{Versus|75}}'tune meos hostes hucusque exosus, et ultra sospes ego?' exuerat uagina turbidus ensem aptabatque neci: comites tenuere, socerque castigat bellique uices ac fata reuoluens solatur tumidum, longeque a corpore caro {{Versus|80}}paulatim, unde dolor letique animosa uoluntas, amouet ac tacite ferrum inter uerba reponit. ducitur amisso qualis consorte laborum deserit inceptum media inter iugera sulcum taurus iners colloque iugum deforme remisso {{Versus|85}}parte trahit, partem lacrimans sustentat arator. &nbsp; &nbsp; ecce autem hortatus Eteoclis et arma secuti, lecta manus, iuuenes, quos nec Tritonia bello, nec prope conlata spreuisset cuspide Mauors, aduentant; contra, conlecta ut pectora parmae {{Versus|90}}fixerat atque hastam longe protenderat, haeret arduus Hippomedon: ceu fluctibus obuia rupes, cui neque de caelo metus et fracta aequora cedunt, stat cunctis inmota minis, fugit ipse rigentem pontus et ex alto miserae nouere carinae. {{Versus|95}}tunc prior Aonides (ualidam simul eligit hastam): 'non pudet hos manes, haec infamantia bellum funera dis coram et caelo inspectante tueri? scilicet egregius sudor memorandaque uirtus hanc tumulare feram, ne non maerentibus Argos {{Versus|100}}exequiis lacrimandus eat mollique feretro infandam eiectans saniem! dimittite curam. nullae illum uolucres, nulla impia monstra nec ipse, si demus, pius ignis edat.' nec plura, sed ingens intorquet iaculum, duro quod in aere moratum {{Versus|105}}transmissumque tamen clipei stetit orbe secundo. inde Pheres acerque Lycus; sed cassa Pheretis hasta redit, Lycus excelso terrore comantem perstringit galeam: conuulsae cuspide longe diffugere iubae patuitque ingloria cassis. {{Versus|110}}ipse nec ire retro, nec in obuia concitus arma exilit, inque eadem sese uestigia semper obuersus cunctis profert recipitque, nec umquam longius indulget dextrae motusque per omnes corpus amat, corpus seruans circumque supraque {{Versus|115}}uertitur. imbellem non sic amplexa iuuencum infestante lupo tunc primum feta tuetur mater et ancipiti circumfert cornua gyro; ipsa nihil metuens sexusque oblita minoris spumat et ingentes imitatur femina tauros. {{Versus|120}}tandem intermissa iaculantum nube potestas reddere tela fuit; iamque et Sicyonius Alcon uenerat auxilio, Pisaeaque praepetis Idae turma subit cuneumque replent. his laetus in hostes Lernaeam iacit ipse trabem; uolat illa sagittis {{Versus|125}}aequa fuga mediumque nihil cunctata Politen transabit et iuncti clipeum cauat improba Mopsi. Phocea tum Cydona Tanagraeumque Phalantum atque Erycem, hunc retro conuersum et tela petentem, dum spes nulla necis, crinito a uertice figit: {{Versus|130}}faucibus ille cauis hastam non ore receptam miratur moriens, pariterque et murmure plenus sanguis et expulsi salierunt cuspide dentes. ausus erat furto dextram iniectare Leonteus, pone uiros atque arma latens, positumque trahebat {{Versus|135}}prenso crine caput: uidit, quamquam undique crebrae, Hippomedon, ante ora minae, saeuoque proteruam abstulit ense manum; simul increpat: 'hanc tibi Tydeus, Tydeus ipse rapit; post et confecta uirorum fata time magnosque miser fuge tangere manes!' {{Versus|140}}ter Cadmea phalanx toruum abduxere cadauer, ter retrahunt Danai: Siculi uelut anxia puppis seditione maris nequiquam obstante magistro errat et auerso redit in uestigia uelo. &nbsp; &nbsp; non ibi Sidoniae ualuissent pellere coepto {{Versus|145}}Hippomedonta manus, non illum impacta mouerent tormenta oppositum, formidatique superbis turribus impulsus temptato umbone redissent. sed memor Elysii regis noxasque recensens Tydeos in medios astu subit impia campos {{Versus|150}}Tisiphone: sensere acies subitusque cucurrit sudor equis sudorque uiris, quamquam ore remisso Inachium fingebat Halyn, nusquam impius ignis uerberaque, et iussi tenuere silentia crines. arma gerit iuxtaque feri latus Hippomedontis {{Versus|155}}blanda genas uocemque uenit, tamen ille loquentis extimuit uultus admiraturque timorem. illa autem lacrimans, 'tu nunc' ait 'inclute, frustra exanimes socios inhumataque corpora Graium (scilicet is nobis metus, aut iam cura sepulcri?) {{Versus|160}}protegis; ipse manu Tyria tibi captus Adrastus raptatur, teque ante alios, te uoce manuque inuocat; heu qualem lapsare in sanguine uidi, exutum canos lacero diademate crines! nec procul hinc, aduerte oculos: ubi plurimus ille {{Versus|165}}puluis, ubi ille globus.' paulum stetit anxius heros librabatque metus; premit aspera uirgo: 'quid haeres? imus? an hi retinent manes, et uilior ille qui superest?' miserum sociis opus et sua mandat proelia et unanimi uadit desertor amici, {{Versus|170}}respiciens tamen et reuocent si forte paratus. inde legens turbata trucis uestigia diuae huc illuc frustra ruit auius, impia donec Eumenis ex oculis reiecta caerula parma fugit et innumeri galeam rupere cerastae. {{Versus|175}}aspicit infelix discussa nube quietos Inachidas currumque nihil metuentis Adrasti. &nbsp; &nbsp; et Tyrii iam corpus habent, iam gaudia magnae testantur uoces, uictorque ululatus aderrat auribus occultoque ferit praecordia luctu. {{Versus|180}}ducitur hostili (pro dura potentia fati!) Tydeus ille solo, modo cui Thebana sequenti agmina, siue gradus seu frena effunderet, ingens limes utrimque datus; nusquam arma, manusque quiescunt; nulla uiri feritas: iuuat ora rigentia leto {{Versus|185}}et formidatos impune lacessere uultus. hic amor, hoc una timidi fortesque sequuntur nobilitare manus, infectaque sanguine tela coniugibus seruant paruisque ostendere natis. sic ubi Maura diu populatum rura leonem, {{Versus|190}}quem propter clausique greges uigilantque magistri, pastorum lassae debellauere cohortes: gaudet ager, magno subeunt clamore coloni, praecerpuntque iubas inmaniaque ora recludunt damnaque commemorant, seu iam sub culmine fixus {{Versus|195}}excubat, antiquo seu pendet gloria luco. &nbsp; &nbsp; at ferus Hippomedon quamquam iam sentit inane auxilium et seram rapto pro corpore pugnam, it tamen et caecum rotat inreuocabilis ensem, uix socios hostesque, nihil dum tardet euntem, {{Versus|200}}secernens; sed caede noua iam lubrica tellus armaque seminecesque uiri currusque soluti impediunt laeuumque femur, quod cuspide fixum regis Echionii, sed dissimulauerat ardens, siue ibi nescierat. maestum uidet Hoplea tandem; {{Versus|205}}Tydeos hic magni fidus comes et modo frustra armiger alipedem prona ceruice tenebat fatorum ignarum domini solumque frementem quod uacet inque acies audentior ille pedestres. hunc aspernantem tumido noua pondera tergo {{Versus|210 }}(unam quippe manum domitis expertus ab annis) corripit adfaturque: 'quid o noua fata recusas, infelix sonipes? nusquam tibi dulce superbi regis onus; non iam Aetolo satiabere campo gaudentemque iubam per stagna Acheloia solues. {{Versus|215}}quod superest, caros, i, saltem ulciscere manes aut sequere; extorrem neu tu quoque laeseris umbram captiuus tumidumque equitem post Tydea portes.' audisse accensumque putes: hoc fulmine raptum abstulit et similes minus indignatur habenas. {{Versus|220}}semifer aeria talis Centaurus ab Ossa desilit in ualles: ipsum nemora alta tremescunt, campus equum. trepidi cursu glomerantur anhelo Labdacidae, premit ille super, necopinaque ferro colla metens linquit truncos post terga cadentes. {{Versus|225}}&nbsp; &nbsp; uentum erat ad fluuium; solito tunc plenior alueo (signa mali) magna se mole Ismenos agebat. illa breuis requies, illo timida agmina lassam de campis egere fugam; stupet hospita belli unda uiros claraque armorum incenditur umbra. {{Versus|230}}insiluere uadis, magnoque fragore solutus agger et aduersae latuerunt puluere ripae. ille quoque hostiles saltu maiore per undas inruit attonitis (longum dimittere habenas) sicut erat, tantum uiridi defixa parumper {{Versus|235}}caespite populeo commendat spicula trunco. tunc uero exanimes tradunt rapientibus ultro arma uadis: alii demissa casside, quantum tendere conatus animae ualuere sub undis, turpe latent; multi fluuium transmittere nando {{Versus|240}}adgressi, sed uincla tenent laterique repugnat balteus et madidus deducit pectora thorax. qualis caeruleis tumido sub gurgite terror piscibus, arcani quotiens deuexa profundi scrutantem delphina uident; fugit omnis in imos {{Versus|245}}turba lacus uiridesque metu stipantur in algas; nec prius emersi quam summa per aequora flexus emicet et uisis malit certare carinis: talis agit sparsos, mediisque in fluctibus heros frena manu pariter, pariter regit arma, pedumque {{Versus|250}}remigio sustentat equum; consuetaque campo fluctuat et mersas leuis ungula quaerit harenas. sternit Iona Chromis, Chromin Antiphos, Antiphon Hypseus, Hypseus Astyagen euasurumque relicto amne Linum, ni fata uetent et stamine primo {{Versus|255}}ablatum tellure mori. premit agmina Thebes Hippomedon, turbat Danaos Asopius Hypseus: amnis utrumque timet, crasso uada mutat uterque sanguine, et e fluuio neutri fatale reuerti. iam laceri pronis uoluuntur cursibus artus {{Versus|260}}oraque et abscisae redeunt in pectora dextrae, spicula iam clipeosque leues arcusque remissos unda uehit, galeasque uetant descendere cristae: summa uagis late sternuntur flumina telis, ima uiris; illic luctantur corpora leto, {{Versus|265}}efflantesque animas retro premit obuius amnis. &nbsp; &nbsp; flumineam rapiente uado puer Argipus ulmum prenderat, insignes umeros ferus ense Menoeceus amputat; ille cadens, nondum conamine adempto, truncus in excelsis spectat sua bracchia ramis. {{Versus|270}}Hypseos hasta Sagen ingenti uulnere mersit, ille manet fundo, rediit pro corpore sanguis. desiluit ripis fratrem rapturus Agenor, heu miser et tenuit, sed saucius ille leuantem degrauat amplexu: poterat resolutus Agenor {{Versus|275}}emersisse uadis, piguit sine fratre reuerti. surgentem dextra Capetum uulnusque minantem sorbebat rapidus nodato gurgite uertex; iam uultu, iam crine latet, iam dextera nusquam, ultimus abruptas ensis descendit in undas. {{Versus|280}}mille modis leti miseros mors una fatigat. induit a tergo Mycalesia cuspis Agyrten; respexit: nusquam auctor erat, sed concita tractu gurgitis effugiens inuenerat hasta cruorem. &nbsp; &nbsp; figitur et ualidos sonipes Aetolus in armos {{Versus|285}}exiluitque alte ui mortis et aera pendens uerberat; haud tamen est turbatus fulmine ductor, sed miseratur equum magnoque ex uulnere telum exuit ipse gemens et sponte remisit habenas. inde pedes repetit pugnas gressuque manuque {{Versus|290}}certior, et segnem Nomium fortemque Mimanta Thisbaeumque Lichan Anthedoniumque Lycetum continuat ferro geminisque e fratribus unum Thespiaden; eadem poscenti fata Panemo: 'uiue superstes' ait 'diraeque ad moenia Thebes {{Versus|295}}solus abi miseros non decepture parentes. di bene quod pugnas rapidum deiecit in amnem sanguinea Bellona manu: trahit unda timentes gurgite gentili, nuda nec flebilis umbra stridebit uestros Tydeus inhumatus ad ignes; {{Versus|300}}ibitis aequoreis crudelia pabula monstris, illum terra uehit suaque in primordia soluet.' sic premit aduersos et acerbat uulnera dictis; ac nunc ense furit, nunc tela natantia captans ingerit: innuptae comitem Therona Dianae, {{Versus|305}}ruricolamque Gyan cum fluctiuago Ergino, intonsumque Hersen, contemptoremque profundi Crethea nimbosam qui saepe Caphereos arcem Euboicasque hiemes parua transfugerat alno++ quid non fata queant? traiectus pectora ferro {{Versus|310}}uoluitur in fluctus, heu cuius naufragus undae! te quoque sublimi tranantem flumina curru, dum socios, Pharsale, petis, resupinat ademptis Dorica cuspis equis; illos uiolentia saeui gurgitis infelixque iugi concordia mergit. {{Versus|315}}&nbsp; &nbsp; nunc age, quis tumidis magnum expugnauerit undis Hippomedonta labor, cur ipse excitus in arma Ismenos, doctae nosse indulgete sorores: uestrum opus ire retro et senium depellere famae. gaudebat Fauno nymphaque Ismenide natus {{Versus|320}}maternis bellare tener Crenaeus in undis, Crenaeus, cui prima dies in gurgite fido et natale uadum et uirides cunabula ripae. ergo ratus nihil Elysias ibi posse Sorores, laetus adulantem nunc hoc, nunc margine ab illo {{Versus|325}}transit auum, leuat unda gradus, seu defluus ille, siue obliquus eat; nec cum subit obuius ullas stagna dedere moras pariterque reuertitur amnis. non Anthedonii tegit hospitis inguina pontus blandior, aestiuo nec se magis aequore Triton {{Versus|330}}exerit, aut carae festinus ad oscula matris cum remeat tardumque ferit delphina Palaemon. arma decent umeros, clipeusque insignis et auro lucidus Aoniae caelatur origine gentis. Sidonis hic blandi per candida terga iuuenci, {{Versus|335}}iam secura maris, teneris iam cornua palmis non tenet, extremis adludunt aequora plantis; ire putes clipeo fluctusque secare iuuencum. adiuuat unda fidem pelago, nec discolor amnis. tunc audax pariter telis et uoce proterua {{Versus|340}}Hippomedonta petit: 'non haec fecunda ueneno Lerna, nec Herculeis haustae serpentibus undae: sacrum amnem, sacrum (et miser experiere!) deumque altrices inrumpis aquas.' nihil ille, sed ibat comminus; opposuit cumulo se densior amnis {{Versus|345}}tardauitque manum; uulnus tamen illa retentum pertulit atque animae tota in penetralia sedit. horruit unda nefas, siluae fleuistis utraeque, et grauiora cauae sonuerunt murmura ripae. ultimus ille sonus moribundo emersit ab ore, {{Versus|350}}'mater!', in hanc miseri ceciderunt flumina uocem. &nbsp; &nbsp; at genetrix coetu glaucarum cincta sororum protinus icta malo uitrea de ualle solutis exiluit furibunda comis, ac uerbere crebro oraque pectoraque et uiridem scidit horrida uestem. {{Versus|355}}utque erupit aquis iterumque iterumque trementi ingeminat 'Crenaee' sono: nusquam ille, sed index desuper (a miserae nimium noscenda parenti!) parma natat; iacet ipse procul, qua mixta supremum Ismenon primi mutant confinia ponti. {{Versus|360}}fluctiuagam sic saepe domum madidosque penates Alcyone deserta gemit, cum pignora saeuus Auster et algentes rapuit Thetis inuida nidos. mergitur orba iterum, penitusque occulta sub undis limite non uno, liquidum qua subter eunti {{Versus|365}}lucet iter, miseri nequiquam funera nati uestigat plangitque tamen; saepe horridus amnis obstat, et obducto caligant sanguine uisus. illa tamen praeceps in tela offendit et enses scrutaturque manu galeas et prona reclinat {{Versus|370}}corpora; nec ponto summota intrabat amaram Dorida, possessum donec iam fluctibus altis Nereidum miserata cohors ad pectora matris impulit. illa manu ceu uiuum amplexa reportat insternitque toris riparum atque umida siccat {{Versus|375}}mollibus ora comis, atque haec ululatibus addit: 'hoc tibi semidei munus tribuere parentes nec mortalis auus? sic nostro in gurgite regnas? mitior heu misero discors alienaque tellus, mitior unda maris, quae iuxta flumina corpus {{Versus|380}}rettulit et miseram uisa expectasse parentem. hine mei uultus? haec torui lumina patris? hi crines undantis aui? tu nobile quondam undarum nemorumque decus, quo sospite maior diua et Nympharum longe regina ferebar. {{Versus|385}}heu ubinam ille frequens modo circa limina matris ambitus orantesque tibi seruire Napaeae? cur nunc te, melius saeuo mansura profundo, amplexu misero tumulis, Crenaee, reporto non mihi? nec tantae pudet heu miseretque ruinae, {{Versus|390}}dure parens? quae te alta et ineluctabilis imo condidit amne palus, quo nec tam cruda nepotis funera nec nostri ualeant perrumpere planctus? ecce furit iactatque tuo se in gurgite maior Hippomedon, illum ripaeque undaeque tremescunt, {{Versus|395}}illius impulsu nostrum bibit unda cruorem: tu piger et trucibus facilis seruire Pelasgis. ad cineres saltem supremaque iusta tuorum saeue ueni non hic solum accensure nepotem.' his miscet planctus multumque indigna cruentat {{Versus|400}}pectora, caeruleae referunt lamenta sorores: qualiter Isthmiaco nondum Nereida portu Leucothean planxisse ferunt, dum pectore anhelo frigidus in matrem saeuum mare respuit infans. &nbsp; &nbsp; at pater arcano residens Ismenos in antro, {{Versus|405}}unde aurae nubesque bibunt atque imbrifer arcus pascitur et Tyrios melior uenit annus in agros, ut lamenta procul, quamquam obstrepit ipse, nouosque accepit natae gemitus, leuat aspera musco colla grauemque gelu crinem, ceciditque soluta {{Versus|410}}pinus adulta manu dimissaque uoluitur urna. illum per ripas annoso scrupea limo ora exertantem siluae fluuiique minores mirantur: tantus tumido de gurgite surgit, spumosum attollens apicem lapsuque sonoro {{Versus|415}}pectora caeruleae riuis manantia barbae. obuia cognatos gemitus casumque nepotis Nympharum docet una patrem monstratque cruentum auctorem dextramque premit: stetit arduus alto amne, manuque genas et nexa uirentibus uluis {{Versus|420}}cornua concutiens sic turbidus ore profundo incipit: 'huncne mihi, superum regnator, honorem quod totiens hospesque tuis et conscius actis (nec memorare timor) falsa nunc improba fronte cornua, nunc uetitam currus disiungere Phoeben, {{Versus|425}}dotalesque rogos deceptaque fulmina uidi praecipuosque alui natorum? an uilis et illis gratia? ad hunc certe repsit Tirynthius amnem, hac tibi flagrantem Bromium restinximus unda. aspice quas fluuio caedes, quae funera portem {{Versus|430}}continuus telis alioque adopertus aceruo. omne uadum belli series tenet, omnis anhelat unda nefas, subterque animae supraque recentes errant et geminas iungunt caligine ripas. ille ego clamatus sacris ululatibus amnis, {{Versus|435}}qui molles thyrsos Baccheaque cornua puro fonte lauare feror, stipatus caedibus artas in freta quaero uias; non Strymonos impia tanto stagna cruore natant, non spumifer altius Hebrus Gradiuo bellante rubet. nec te admonet altrix {{Versus|440}}unda tuasque manus, iam pridem oblite parentum Liber? an Eous melius pacatur Hydaspes? at tu, qui tumidus spoliis et sanguine gaudes insontis pueri, non hoc ex amne potentem Inachon aut saeuas uictor reuehere Mycenas, {{Versus|445}}ni mortalis ego et tibi ductus ab aethere sanguis.' &nbsp; &nbsp; sic ait infrendens et sponte furentibus undis signa dedit: mittit gelidus montana Cithaeron auxilia antiquasque niues et pabula brumae ire iubet; frater tacitas Asopos eunti {{Versus|450}}conciliat uires et hiulcis flumina uenis suggerit. ipse cauae scrutatur uiscera terrae stagnaque torpentesque lacus pigrasque paludes excutit, atque auidos tollens ad sidera uultus umentes nebulas exhaurit et aera siccat. {{Versus|455}}iamque super ripas utroque extantior ibat aggere, iam medium modo qui superauerat amnem Hippomedon, intactus aquis umerosque manusque, miratur creuisse uadem seseque minorem. hinc atque hinc tumidi fluctus animosaque surgit {{Versus|460}}tempestas instar pelagi, cum Pliadas haurit aut nigrum trepidis impingit Oriona nautis. non secus aequoreo iactat Teumesius amnis Hippomedonta salo, semperque umbone sinistro tollitur et clipeum nigrante superuenit aestu {{Versus|465}}spumeus adsultans fractaque refunditur unda et cumulo maiore redit; nec mole liquenti contentus carpit putres seruantia ripas arbusta annosasque trabes eiectaque fundo saxa rotat. stat pugna impar amnisque uirique, {{Versus|470}}indignante deo; nec enim dat terga nec ullis frangitur ille minis, uenientesque obuius undas intrat et obiecta dispellit flumina parma. stat terra fugiente gradus, et poplite tenso lubrica saxa tenet, genibusque obnixus et haerens {{Versus|475}}subruta fallaci seruat uestigia limo, sic etiam increpitans: 'unde haec, Ismene, repente ira tibi? quoue has traxisti gurgite uires, imbelli famulate deo solumque cruorem femineis experte choris, cum Bacchica mugit {{Versus|480}}buxus et insanae maculant trieterida matres?' dixerat; atque illi sese deus obtulit ultro turbidus imbre genas et nube natantis harenae, nec saeuit dictis, trunca sed pectora quercu ter quater oppositi, quantum ira deusque ualebat, {{Versus|485}}impulit adsurgens: tandem uestigia flexit excussumque manu tegimen, conuersaque lente terga refert. instant undae sequiturque labantem amnis ouans; nec non saxis et grandine ferri desuper infestant Tyrii geminoque repellunt {{Versus|490}}aggere. quid faciat bellis obsessus et undis? nec fuga iam misero, nec magnae copia mortis. &nbsp; &nbsp; stabat gramineae producta crepidine ripae undarum ac terrae dubio, sed amicior undis, fraxinus ingentique uadum possederat umbra. {{Versus|495}}huius opem (nam qua terras inuaderet?) unca arripuit dextra: nec pertulit illa trahentem, sed maiore super, quam stabat, pondere uicta soluitur et, qua stagna subit radice quibusque arentem mordebat humum dimissa, superne {{Versus|500}}iniecit sese trepido ripamque, nec ultra passa uirum subitae uallauit ponte ruinae. huc undae coeunt, et ineluctabile caeno uerticibusque cauis sidit crescitque barathrum. iamque umeros, iam colla ducis sinuosa uorago {{Versus|505}}circumit: hic demum uictus suprema fateri exclamat: 'fluuione (pudet!), Mars inclute, merges hanc animam, segnesque lacus et stagna subibo ceu pecoris custos, subiti torrentis iniquis interceptus aquis? adeone occumbere ferro {{Versus|510}}non merui?' tandem precibus commota Tonantem Iuno subit: 'quonam miseros, sator inclute diuum, Inachidas, quonam usque premes? iam Pallas et odit Tydea, iam rapto tacuerunt augure Delphi: en meus Hippomedon, cui gentis origo Mycenae {{Versus|515}}Argolicique lares numenque ante omnia Iuno (sic ego fida meis?), pelagi crudelibus ibit praeda feris? certe tumulos supremaque uictis busta dabas: ubi Cecropiae post proelia flammae, Theseos ignis ubi est?' non spernit coniugis aequas {{Versus|520}}ille preces, leuiterque oculos ad moenia Cadmi rettulit, et uiso sederunt flumina nutu. illius exangues umeri et perfossa patescunt pectora: ceu uentis alte cum elata resedit tempestas, surgunt scopuli quaesitaque nautis {{Versus|525}}terra, et ab infestis descendunt aequora saxis. quid ripas tenuisse iuuat? premit undique nimbo telorum Phoenissa cohors, nec tegmina membris ulla, omnisque patet leto; tunc uulnera manant, quique sub amne diu stupuit cruor, aere nudo {{Versus|530}}soluitur et tenues uenarum laxat hiatus, incertique labant undarum e frigore gressus. procumbit, Getico qualis procumbit in Haemo seu Boreae furiis putri seu robore quercus caelo mixta comas, ingentemque aera laxat: {{Versus|535}}illam nutantem nemus et mons ipse tremescit qua tellure cadat, quas obruat ordine siluas. non tamen aut ensem galeamue audacia cuiquam tangere; uix credunt oculis ingentiaque horrent funera et astrictis accedunt comminus armis. {{Versus|540}}&nbsp; &nbsp; tandem adiit Hypseus capulumque in morte tenenti extrahit et toruos laxauit casside uultus; itque per Aonios alte mucrone corusco suspensam ostentans galeam et clamore superbit: 'hic ferus Hippomedon, hic formidabilis ultor {{Versus|545}}Tydeos infandi debellatorque cruenti gurgitis!' agnouit longe pressitque dolorem magnanimus Capaneus, telumque inmane lacerto hortatur librans: 'ades o mihi, dextera, tantum tu praesens bellis et ineuitabile numen, {{Versus|550}}te uoco, te solam superum contemptor adoro.' sic ait, et uoti sese facit ipse potentem. it tremibunda abies clipeum per et aerea texta loricae tandemque animam sub pectore magno deprendit: ruit haud alio quam celsa fragore {{Versus|555}}turris, ubi innumeros penitus quassata per ictus labitur effractamque aperit uictoribus urbem. cui super adsistens, 'non infitiamur honorem mortis' ait 'refer huc oculos, ego uulneris auctor; laetus abi multumque aliis iactantior umbris!' {{Versus|560}}tunc ensem galeamque rapit clipeumque reuellit Hypseos; exanimumque tenens super Hippomedonta, 'accipe' ait 'simul hostiles, dux magne, tuasque exuuias, ueniet cineri decus et suus ordo manibus; interea iustos dum reddimus ignes, {{Versus|565}}hoc ultor Capaneus operit tua membra sepulcro.' sic anceps dura belli uice mutua Grais Sidoniisque simul nectebat uulnera Mauors: hic ferus Hippomedon, illic non segnior Hypseus fletur, et alterni praebent solacia luctus. {{Versus|570}}&nbsp; &nbsp; tristibus interea somnum turbata figuris torua sagittiferi mater Tegeatis ephebi, crine dato passim plantisque ex more solutis, ante diem gelidas ibat Ladonis ad undas purgatura malum fluuio uiuente soporem. {{Versus|575}}namque per attonitas curarum pondere noctes saepe et delapsas adytis, quas ipsa dicarat, exuuias, seque ignotis errare sepulcris extorrem nemorum Dryadumque a plebe fugatam, saepe nouos nati bello rediisse triumphos, {{Versus|580}}armaque et alipedem notum comitesque uidebat, numquam ipsum, nunc ex umeris fluxisse pharetras, effigiesque suas simulacraque nota cremari. praecipuos sed enim illa metus portendere uisa est nox miserae totoque erexit pectore matrem. {{Versus|585}}nota per Arcadias felici robore siluas quercus erat, Triuiae quam desacrauerat ipsa electam turba nemorum numenque colendo fecerat: hic arcus et fessa reponere tela, armaque curua suum et uacuorum terga leonum {{Versus|590}}figere et ingentes aequantia cornua siluas. uix ramis locus, agrestes adeo omnia cingunt exuuiae, et uiridem ferri nitor impedit umbram. hanc, ut forte iugis longo defessa redibat uenatu, modo rapta ferox Erymanthidos ursae {{Versus|595}}ora ferens, multo proscissam uulnere cernit deposuisse comam et rorantes sanguine ramos expirare solo; quaerenti nympha cruentas Maenadas atque hostem dixit saeuisse Lyaeum. dum gemit et planctu circumdat pectus inani, {{Versus|600}}abrupere oculi noctem maestoque cubili exilit et falsos quaerit per lumina fletus. &nbsp; &nbsp; ergo ut in amne nefas merso ter crine piauit uerbaque sollicitas matrum solantia curas addidit, armatae ruit ad delubra Dianae {{Versus|605}}rore sub Eoo, notasque ex ordine siluas et quercum gauisa uidet. tunc limine diuae astitit et tali nequiquam uoce precatur: 'uirgo potens nemorum, cuius non mollia signa militiamque trucem sexum indignata frequento {{Versus|610}}more nihil Graio (nec te gens aspera ritu Colchis Amazoniaeue magis coluere cateruae): si mihi non umquam thiasi ludusue proteruae noctis et, inuiso quamuis temerata cubili, non tamen aut teretes thyrsos aut mollia gessi {{Versus|615}}pensa, sed in tetricis et post conubia lustris, sic quoque uenatrix animumque innupta remansi, nec mihi secretis culpam occultare sub antris cura, sed ostendi prolem posuique trementem ante tuos confessa pedes, nec degener ille {{Versus|620}}sanguinis inque meos reptauit protinus arcus, tela puer lacrimis et prima uoce poposcit: hunc mihi (quid trepidae noctes somnusque minantur?), hunc, precor, audaci qui nunc ad proelia uoto heu nimium tibi fisus abit, da uisere belli {{Versus|625}}uictorem, uel, si ampla peto, da uisere tantum! {{Versus|625a }}[si non uictorem des uictum cernere saltem!] hic sudet tuaque arma ferat. preme dira malorum signa; quid in nostris, nemoralis Delia, siluis Maenades hostiles Thebanaque numina regnant? ei mihi! cur penitus (simque augur cassa futuri!), {{Versus|630}}cur penitus magnoque interpretor omine quercum? quod si uera sopor miserae praesagia mittit, per te maternos, mitis Dictynna, labores fraternumque decus, cunctis hunc fige sagittis infelicem uterum; miserae sine funera matris {{Versus|635}}audiat ille prior!' dixit, fletuque soluto aspicit et niueae saxum maduisse Dianae. &nbsp; &nbsp; illam diua ferox etiamnum in limine sacro expositam et gelidas uerrentem crinibus aras linquit, et in mediis frondentem Maenalon astris {{Versus|640}}exuperat gressu saltumque ad moenia Cadmi destinat, interior caeli qua semita lucet dis tantum, et cunctas iuxta uidet ardua terras. iamque fere medium Parnasi frondea praeter colla tenebat iter, cum fratrem in nube corusca {{Versus|645}}aspicit haud solito uisu: remeabat ab armis maestus Echioniis, demersi funera lugens auguris. inrubit caeli plaga sidere mixto, occursuque sacro pariter iubar arsit utrimque, et coiere arcus et respondere pharetrae. {{Versus|650}}ille prior: 'scio, Labdacias, germana, cohortes et nimium fortes ausum petis Arcada pugnas. fida rogat genetrix: utinam indulgere precanti fata darent! en ipse mei (pudet!) inritus arma cultoris frondesque sacras ad inania uidi {{Versus|655}}Tartara et in memet uersos descendere uultus; nec tenui currus terraeque abrupta coegi, saeuus ego inmeritusque coli. lugentia cernis antra, soror, mutasque domos: haec sola rependo dona pio comiti; nec tu peritura mouere {{Versus|660}}auxilia et maestos in uanum perge labores. finis adest iuueni, non hoc mutabile fatum, nec te de dubiis fraterna oracula fallunt.' 'sed decus extremum misero,' confusa uicissim uirgo refert, 'duraeque licet solacia morti {{Versus|665}}quaerere, nec fugiet poenas quicumque nefandam insontis pueri scelerarit sanguine dextram impius, et nostris fas sit saeuire sagittis.' sic effata mouet gressus libandaque fratri parcius ora tulit, Thebasque infesta petiuit. {{Versus|670}}&nbsp; &nbsp; at pugna ereptis maior crudescit utrimque regibus, alternosque ciet uindicta furores. Hypseos hinc turmae desolatumque magistro agmen, at hinc grauius fremit Hippomedontis adempti orba cohors; praebent obnixi corpora ferro, {{Versus|675}}idem ardor rabidis externum haurire cruorem ac fudisse suum, nec se uestigia mutant: stat cuneo defixa acies, hostique cruento dant animas et terga negant: cum lapsa per auras uertice Dircaei uelox Latonia montis {{Versus|680}}astitit; agnoscunt colles notamque tremescit silua deam, saeuis ubi quondam exerta sagittis fecundam lasso Nioben consumpserat arcu. &nbsp; &nbsp; illum acies inter coepta iam caede superbum nescius armorum et primas tunc passus habenas {{Versus|685}}uenator raptabat equus, quem discolor ambit tigris et auratis aduerberat unguibus armos. colla sedent nodis, et castigata iubarum libertas, nemorisque notae sub pectore primo iactantur niueo lunata monilia dente. {{Versus|690}}ipse bis Oebalio saturatam murice pallam lucentesque auro tunicas (hoc neuerat unum mater opus) tenui collectus in ilia uinclo, cornipedis laeuo clipeum demiserat armo, ense grauis nimio: tereti iuuat aurea morsu {{Versus|695}}fibula pendentis circum latera aspera cinctus, uaginaeque sonum tremulumque audire pharetrae murmur et a cono missas in terga catenas; interdum cristas hilaris iactare comantes et pictum gemmis galeae iubar. ast ubi pugna {{Versus|700}}cassis anhela calet, resoluto uertice nudus exoritur: tunc dulce comae radiisque trementes dulce nitent uisus et, quas dolet ipse morari, nondum mutatae rosea lanugine malae. nec formae sibi laude placet multumque seueris {{Versus|705}}asperat ora minis, sed frontis seruat honorem ira decens. dat sponte locum Thebana iuuentus, natorum memores, intentaque tela retorquent; sed premit et saeuas miserantibus ingerit hastas. illum et Sidoniae iuga per Teumesia Nymphae {{Versus|710}}bellantem atque ipso sudore et puluere gratum laudant, et tacito ducunt suspiria uoto. &nbsp; &nbsp; talia cernenti mitis subit alta Dianae corda dolor, fletuque genas uiolata, 'quod,' inquit 'nunc tibi, quod leti quaeram dea fida propinqui {{Versus|715}}effugium? haecne ultro properasti in proelia, saeue ac miserande puer? cruda heu festinaque uirtus suasit et hortatrix animosi gloria leti! scilicet angustum iamdudum urguentibus annis Maenalium tibi, parue, nemus, perque antra ferarum {{Versus|720}}uix tutae sine matre uiae, siluestria cuius nondum tela procax arcumque implere ualebas. et nunc illa meas ingentem plangit ad aras inuidiam surdasque fores et limina lassat: tu dulces lituos ululataque proelia gaudes {{Versus|725}}felix et miserae tantum moriture parenti.' ne tamen extremo frustra morientis honori adfuerit, uenit in medios caligine fulua saepta globos, primumque leues furata sagittas audacis tergo pueri caelestibus implet {{Versus|730}}goryton telis, quorum sine sanguine nullum decidit; ambrosio tunc spargit membra liquore, spargit equum, ne quo uioletur uulnere corpus ante necem, cantusque sacros et conscia miscet murmura, secretis quae Colchidas ipsa sub antris {{Versus|735}}nocte docet monstratque feras quaerentibus herbas. &nbsp; &nbsp; tunc uero exerto circumuolat igneus arcu nec se mente regit, patriae matrisque suique inmemor, et nimium caelestibus utitur armis: ut leo, cui paruo mater Gaetula cruentos {{Versus|740}}suggerit ipsa cibos, cum primum crescere sensit colla iubis toruusque nouos respexit ad ungues, indignatur ali, tandemque effusus apertos liber amat campos et nescit in antra reuerti. &nbsp; &nbsp; quos, age, Parrhasio sternis, puer improbe, cornu? {{Versus|745}}prima Tanagraeum turbauit harundo Coroebum extremo galeae primoque in margine parmae angusta transmissa uia: stat faucibus unda sanguinis, et sacri facies rubet igne ueneni. saeuius Eurytion, cui luminis orbe sinistro {{Versus|750}}callida tergeminis acies se condidit uncis. ille trahens oculo plenam labente sagittam ibat in auctorem: sed diuum fortia quid non tela queant? alio geminatum lumine uulnus expleuit tenebras; sequitur tamen improbus hostem, {{Versus|755}}qua meminit, fusum donec prolapsus in Idan decidit: hic saeui miser inter funera belli palpitat et mortem sociosque hostesque precatur. addit Abantiadas, insignem crinibus Argum et male dilectum miserae Cydona sorori. {{Versus|760 }}[illi perfossum telo patefecerat inguen] {{Versus|760a }}&nbsp; &nbsp; . . . huic geminum obliqua traiecit harundine tempus, exilit hac ferrum, uelox hac penna remansit; fluxit utrimque cruor. nulli tela aspera mortis dant ueniam, non forma Lamum, non infula Lygdum, {{Versus|765}}non pubescentes texerunt Aeolon anni: figitur ora Lamus, flet saucius inguina Lygdus, perfossus telo niueam gemis, Aeole, frontem. te praeceps Euboea tulit, te candida Thisbe miserat, hunc uirides non excipietis ~Amyclae. {{Versus|770}}numquam cassa manus, nullum sine numine fugit missile, nec requies dextrae, sonitumque priori iungit harundo sequens. unum quis crederet arcum aut unam saeuire manum? modo derigit ictus, nunc latere alterno dubius conamina mutat, {{Versus|775}}nunc fugit instantes et solo respicit arcu. &nbsp; &nbsp; et iam mirantes indignantesque coibant Labdacidae, primusque Iouis de sanguine claro Amphion ignarus adhuc, quae funera campis ille daret: 'quonam usque moram lucrabere fati, {{Versus|780}}o multum meritos puer orbature parentes? quin etiam menti tumor atque audacia gliscit, congressus dum nemo tuos pugnamque minorem dignatur bellis, iramque relinqueris infra. i, repete Arcadiam mixtusque aequalibus illic, {{Versus|785}}dum ferus hic uero desaeuit puluere Mauors, proelia lude domi: quodsi te maesta sepulcri fama mouet, dabimus leto moriare uirorum!' iamdudum hunc contra stimulis grauioribus ardet trux Atalantiades; necdum ille quierat, et infit: {{Versus|790}}'sera etiam in Thebas, quarum hic exercitus, arma profero; quisnam adeo puer, ut bellare recuset talibus? Arcadiae stirpem et fera semina gentis, non Thebana uides: non me sub nocte silenti Thyias Echionio genetrix famulata Lyaeo {{Versus|795}}edidit, haud umquam deformes uertice mitras induimus turpemque manu iactauimus hastam. protinus astrictos didici reptare per amnes horrendasque domos magnarum intrare ferarum et++quid plura loquar? ferrum mea semper et arcus {{Versus|800}}mater habet, uestri feriunt caua tympana patres.' non tulit Amphion uultumque et in ora loquentis telum inmane rotat; sed ferri lumine diro turbatus sonipes sese dominumque retorsit in latus atque auidam transmisit deuius hastam. {{Versus|805}}acrior hoc iuuenem stricto mucrone petebat Amphion, cum se medio Latonia campo iecit et ante oculos omni stetit obuia uultu. haerebat iuueni deuinctus amore pudico Maenalius Dorceus, cui bella suumque timorem {{Versus|810}}mater et audaces pueri mandauerat annos. huius tum uultu dea dissimulata profatur: 'hactenus Ogygias satis infestasse cateruas, Parthenopaee, satis; miserae iam parce parenti, parce deis, quicumque fauent.' nec territus ille: {{Versus|815}}'hunc sine me (non plura petam), fidissime Dorceu, sternere humi, qui tela meis gerit aemula telis et similes cultus et frena sonantia iactat. frena regam, cultus Triuiae pendebitis alto limine, captiuis matrem donabo pharetris.' {{Versus|820}}audiit et mixto risit Latonia fletu. &nbsp; &nbsp; uiderat hanc caeli iamdudum in parte remota Gradiuum complexa Venus, dumque anxia Thebas commemorat Cadmumque uiro caraeque nepotes Harmoniae, pressum tacito sub corde dolorem {{Versus|825}}tempestiua mouet: 'nonne hanc, Gradiue, proteruam uirginitate uides mediam se ferre uirorum coetibus, utque acies audax et Martia signa temperet? en etiam donat praebetque necandos tot nostra de gente uiros. huic tradita uirtus, {{Versus|830}}huic furor? agrestes superest tibi figere dammas.' desiluit iustis commotus in arma querelis Bellipotens, cui sola uagum per ina ruenti Ira comes, reliqui sudant ad bella Furores. nec mora, cum maestam monitu Letoida duro {{Versus|835}}increpat adsistens: 'non haec tibi proelia diuum dat pater; armiferum ni protinus improba campum deseris, huic aequam nosces nec Pallada dextrae.' quid faciat contra? premit hinc Mauortia cuspis, hinc plenae tibi, parue, colus, Iouis inde seueri {{Versus|840}}uultus: abit solo post haec euicta pudore. &nbsp; &nbsp; at pater Ogygias Mauors circumspicit alas horrendumque Dryanta mouet, cui sanguinis auctor turbidus Orion, comitesque odisse Dianae (inde furit) patrium. hic turbatos arripit ense {{Versus|845}}Arcadas exarmatque ducem; cadit agmine longo Cyllenes populus Tegeesque habitator opacae Aepytiique duces Telphusiacaeque phalanges. ipsum autem et lassa fidit prosternere dextra, nec seruat uires: etenim huc iam fessus et illuc {{Versus|850}}mutabat turmas; urguent praesagia mille funeris, et nigrae praecedunt nubila mortis. iamque miser raros comites uerumque uidebat Dorcea, iam uires paulatim abscedere sensit, sentit et exhaustas umero leuiore pharetras; {{Versus|855}}iam minus atque minus fert ira, puerque uidetur et sibi, cum torua clipei metuendus obarsit luce Dryas: tremor ora repens ac uiscera torsit Arcados; utque feri uectorem fulminis albus cum supra respexit olor, cupit hiscere ripam {{Versus|860}}Strymonos et trepidas in pectora contrahit alas: sic iuuenem saeui conspecta mole Dryantis iam non ira subit, sed leti nuntius horror. arma tamen, frustra superos Triuiamque precatus, molitur pallens et surdos expedit arcus. {{Versus|865}}iamque instat telis dextramque obliquus in ulnam cornua contingit mucrone et pectora neruo, cum ducis Aonii magno cita turbine cuspis fertur in aduersum neruique obliqua sonori uincla secat: pereunt ictus, manibusque remissis {{Versus|870}}uana supinato ceciderunt spicula cornu. tunc miser et frenos turbatus et arma remisit, uulneris impatiens umeri quod tegmine dextri intrarat facilemque cutem; subit altera cuspis cornipedisque fugam succiso poplite sistit. {{Versus|875}}tum cadit ipse Dryas (mirum!) nec uulneris umquam conscius: olim auctor teli causaeque patebant. &nbsp; &nbsp; at puer infusus sociis in deuia campi tollitur (heu simplex aetas!) moriensque iacentem flebat equum; cecidit laxata casside uultus, {{Versus|880}}aegraque per trepidos expirat gratia uisus, et prensis concussa comis ter colla quaterque stare negant, ipsisque nefas lacrimabile Thebis, ibat purpureus niueo de pectore sanguis. tandem haec singultu uerba incidente profatur: {{Versus|885}}'labimur, i, miseram, Dorceu, solare parentem. illa quidem, si uera ferunt praesagia curae, aut somno iam triste nefas aut omine uidit. tu tamen arte pia trepidam suspende diuque decipito; neu tu subitus neue arma tenenti {{Versus|890}}ueneris, et tandem, cum iam cogere fateri, dic: "merui, genetrix, poenas; inuita capesse: arma puer rapui, nec te retinente quieui, nec tibi sollicitae saltem inter bella peperci. uiue igitur potiusque animis irascere nostris {{Versus|895}}et iam pone metus. frustra de colle Lycaei anxia prospectas, si quis per nubila longe aut sonus aut nostro sublatus ab agmine puluis: frigidus et nuda iaceo tellure, nec usquam tu prope, quae uultus efflantiaque ora teneres. {{Versus|900}}hunc tamen, orba parens, crinem,"' dextraque secandum praebuit, '"hunc toto capies pro corpore crinem, comere quem frustra me dedignante solebas. huic dabis exequias, atque inter iusta memento ne quis inexpertis hebetet mea tela lacertis {{Versus|905}}dilectosque canes ullis agat amplius antris. haec autem primis arma infelicia castris ure, uel ingratae crimen suspende Dianae."' </poem> {{Liber |Ante=Liber VIII |AnteNomen=Thebais/VIII |Post=Liber X |PostNomen=Thebais/X }} q1a5q5ir2611kruuvsccuqjv99r62ee 0 37473 266252 235309 2026-05-15T15:29:14Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/X]] ad [[Thebais/Liber X]] 235309 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Thebais |OperaeWikiPagina=Thebais |Annus= saeculo I |Genera= carmina |SubTitulus=Liber X }} {{Liber |Ante=Liber IX |AnteNomen=Thebais/IX |Post=Liber XI |PostNomen=Thebais/XI }} <poem> Obruit Hesperia Phoebum nox umida porta, imperiis properata Iouis; nec castra Pelasgum aut Tyrias miseratus opes, sed triste tot extra agmina et inmeritas ferro decrescere gentes. {{Versus|5}}panditur inmenso deformis sanguine campus: illic arma et equos, ibant quibus ante superbi, funeraque orba rogis neglectaque membra relinquunt. tunc inhonora cohors laceris insignibus aegras secernunt acies, portaeque, ineuntibus arma {{Versus|10}}angustae populis, latae cepere reuersos. par utrimque dolor; sed dant solacia Thebis quattuor errantes Danaum sine praeside turmae: ceu mare per tumidum uiduae moderantibus alni, quas deus et casus tempestatesque gubernant. {{Versus|15}}inde animus Tyriis non iam sua castra, sed ultro hostilem seruare fugam, ne forte Mycenas, contenti rediisse, petant: dat tessera signum excubiis, positaeque uices; dux noctis opertae sorte Meges ultroque Lycus. iamque ordine iusso {{Versus|20}}arma, dapes ignemque ferunt; rex firmat euntes: 'uictores Danaum (neque enim lux crastina longe, nec quae pro timidis intercessere tenebrae semper erunt), augete animos et digna secundis pectora ferte deis. iacet omnis gloria Lernae {{Versus|25}}praecipuaeque manus: subiit ultricia Tydeus Tartara, Mors subitam integri stupet auguris umbram, Ismenos raptis tumet Hippomedontis opimis, Arcada belligeris pudet adnumerare tropaeis. in manibus merces, nusquam capita ardua belli {{Versus|30}}monstrataeque ducum septena per agmina cristae; scilicet Adrasti senium fraterque iuuenta peior et insanis Capaneus metuendus in armis. ite age et obsessis uigilem circumdate flammam! nulli ex hoste metus: praedam adseruatis opesque {{Versus|35}}iam uestras.' sic ille truces hortatibus implet Labdacidas, iuuat exhaustos iterare labores: sicut erant (puluis sudorque cruorque per artus mixtus adhuc) uertere gradum; uix obuia passi conloquia, amplexus etiam dextrasque suorum {{Versus|40}}excussere umeris. tunc frontem auersaque terga partiti laterumque sinus, uallum undique cingunt ignibus infestis. rabidi sic agmine multo sub noctem coiere lupi, quos omnibus agris nil non ausa fames longo tenuauit hiatu: {{Versus|45}}iam stabula ipsa premunt, torquet spes inrita fauces balatusque tremens pinguesque ab ouilibus aurae; quod superest, duris adfrangunt postibus ungues pectoraque, et siccos minuunt in limine dentes. &nbsp; &nbsp; at procul Argolici supplex in margine templi {{Versus|50}}coetus et ad patrias fusae Pelopeides aras sceptriferae Iunonis opem reditumque suorum exposcunt, pictasque fores et frigida uultu saxa terunt paruosque docent procumbere natos. condiderant iam uota diem; nox addita curas {{Versus|55}}iungit, et ingestis uigilant altaria flammis. peplum etiam dono, cuius mirabile textum nulla manu sterilis nec dissociata marito uersarat, calathis castae uelamina diuae haud spernenda ferunt, uariis ubi plurima floret {{Versus|60}}purpura picta modis mixtoque incenditur auro. ipsa illic magni thalamo desponsa Tonantis, expers conubii et timide positura sororem, lumine demisso pueri Iouis oscula libat simplex et nondum furtis offensa mariti. {{Versus|65}}hoc tunc Argolicae sanctum uelamine matres induerant ebur, et lacrimis questuque rogabant: 'aspice sacrilegas Cadmeae paelicis arces, siderei regina poli, tumulumque rebellem disice et in Thebas aliud (potes) excute fulmen.' {{Versus|70}}quid faciat? scit Fata suis contraria Grais auersumque Iouem, sed nec periisse precatus tantaque dona uelit; tempus tamen obuia magni fors dedit auxilii. uidet alto ex aethere clausa moenia et insomni uallum statione teneri: {{Versus|75}}horruit irarum stimulis motaque uerendum turbauit diadema coma: non saeuius arsit Herculeae cum matris onus geminosque Tonantis secubitus uacuis indignaretur in astris. ergo intempesta somni dulcedine captos {{Versus|80}}destinat Aonios leto praebere, suamque orbibus accingi solitis iubet Irin et omne mandat opus. paret iussis dea clara polumque linquit et in terras longo suspenditur arcu. &nbsp; &nbsp; stat super occiduae nebulosa cubilia Noctis {{Versus|85}}Aethiopasque alios, nulli penetrabilis astro, lucus iners, subterque cauis graue rupibus antrum it uacuum in montem, qua desidis atria Somni securumque larem segnis Natura locauit. limen opaca Quies et pigra Obliuio seruant {{Versus|90}}et numquam uigili torpens Ignauia uultu. Otia uestibulo pressisque Silentia pennis muta sedent abiguntque truces a culmine uentos et ramos errare uetant et murmura demunt alitibus. non hic pelagi, licet omnia clament {{Versus|95}}litora, non ullus caeli fragor; ipse profundis uallibus effugiens speluncae proximus amnis saxa inter scopulosque tacet: nigrantia circum armenta omne solo recubat pecus, et noua marcent germina, terrarumque inclinat spiritus herbas. {{Versus|100}}mille intus simulacra dei caelauerat ardens Mulciber: hic haeret lateri redimita Voluptas, hic comes in requiem uergens Labor, est ubi Baccho, est ubi Martigenae socium puluinar Amori obtinet. interius tecti in penetralibus altis {{Versus|105}}et cum Morte iacet, nullique ea tristis imago cernitur. hae species. ipse autem umentia subter antra soporifero stipatos flore tapetas incubat; exhalant uestes et corpore pigro strata calent, supraque torum niger efflat anhelo {{Versus|110}}ore uapor; manus haec fusos a tempore laeuo sustentat crines, haec cornu oblita remisit. adsunt innumero circum uaga Somnia uultu, uera simul falsis permixtaque ~flumina flammis~ Noctis opaca cohors, trabibusque ac postibus haerent, {{Versus|115}}aut tellure iacent. tenuis, qui circuit aulam, inualidusque nitor, primosque hortantia somnos languida succiduis expirant lumina flammis. &nbsp; &nbsp; huc se caeruleo librauit ab aethere uirgo discolor: effulgent siluae, tenebrosaque tempe {{Versus|120}}arrisere deae, et zonis lucentibus icta euigilat domus; ipse autem nec lampade clara nec sonitu nec uoce deae perculsus eodem more iacet, donec radios Thaumantias omnes impulit inque oculos penitus descendit inertes. {{Versus|125}}tunc sic orsa loqui nimborum fulua creatrix: 'Sidonios te Iuno duces, mitissime diuum Somne, iubet populumque trucis defigere Cadmi, qui nunc euentu belli tumefactus Achaeum peruigil adseruat uallum et tua iura recusat. {{Versus|130}}da precibus tantis; rara est hoc posse facultas placatumque Iouem dextra Iunone mereri.' dixit, et increpitans languentia pectora dextra, ne pereant uoces, iterumque iterumque monebat. ille deae iussis uultu, quo nutat, eodem {{Versus|135}}adnuit; excedit grauior nigrantibus antris Iris et obtusum multo iubar excitat imbri. &nbsp; &nbsp; ipse quoque et uolucrem gressum et uentosa citauit tempora, et obscuri sinuatam frigore caeli impleuit chlamydem, tacitoque per aethera cursu {{Versus|140}}fertur et Aoniis longe grauis inminet aruis. illius aura solo uolucres pecudesque ferasque explicat, et penitus, quemcumque superuolat orbem, languida de scopulis sidunt freta, pigrius haerent nubila, demittunt extrema cacumina siluae, {{Versus|145}}pluraque laxato ceciderunt sidera caelo. primus adesse deum subita caligine sensit campus, et innumerae uoces fremitusque uirorum summisere sonum; cum uero umentibus alis incubuit piceaque haud umquam densior umbra {{Versus|150}}castra subit, errare oculi resolutaque colla, et medio adfatu uerba imperfecta relinqui. mox et fulgentes clipeos et saeua remittunt pila manu, lassique cadunt in pectora uultus. et iam cuncta silent: ipsi iam stare recusant {{Versus|155}}cornipedes, ipsos subitus cinis abstulit ignes. &nbsp; &nbsp; at non et trepidis eadem Sopor otia Grais suadet, et adiunctis arcet sua nubila castris noctiuagi uis blanda dei: stant undique in armis foedam indignantes noctem uigilesque superbos. {{Versus|160}}ecce repens superis animum lymphantibus horror Thiodamanta subit formidandoque tumultu pandere fata iubet, siue hanc Saturnia mentem, siue nouum comitem bonus instigabat Apollo. prosilit in medios, uisu audituque tremendus {{Versus|165}}impatiensque dei, fragili quem mente receptum non capit: exundant stimuli, nudusque per ora stat furor, et trepidas incerto sanguine tendit exhauritque genas; acies huc errat et illuc, sertaque mixta comis sparsa ceruice flagellat. {{Versus|170}}sic Phryga terrificis genetrix Idaea cruentum elicit ex adytis consumptaque bracchia ferro scire uetat; quatit ille sacras in pectora pinus sanguineosque rotat crines et uulnera cursu exanimat: pauet omnis ager, respersaque cultrix {{Versus|175}}arbor, et attoniti currum erexere leones. &nbsp; &nbsp; uentum ad consilii penetrale domumque uerendam signorum, magnis ubi dudum cladibus aeger, rerum extrema mouens, frustra consultat Adrastus. stant circum subiti proceres, ut quisque perempto {{Versus|180}}proximus, et magnis loca desolata tuentur regibus, haud laeti seque huc creuisse dolentes. non secus amisso medium cum praeside puppis fregit iter, subit ad uidui moderamina claui aut laterum custos aut quem penes obuia ponto {{Versus|185}}prora fuit: stupet ipsa ratis tardeque sequuntur arma, nec accedit domino tutela minori. ergo alacer trepidos sic erigit augur Achiuos: 'magna deum mandata, duces, monitusque uerendos aduehimus: non hae nostro de pectore uoces: {{Versus|190}}ille canit, cui me famulari et sumere uittas uestra fides, ipso non discordante, subegit. nox fecunda operum pulchraeque accommoda fraudi panditur augurio diuum; uocat obuia Virtus, et poscit Fortuna manus. stupet obruta somno {{Versus|195}}Aonidum legio: tempus nunc funera regum ulcisci miserumque diem; rapite arma morasque frangite portarum: sociis hoc subdere flammas, hoc tumulare suos. equidem haec et Marte diurno, dum res infractae pulsique in terga redimus, {{Versus|200 }}(per tripodas iuro et rapti noua fata magistri) uidi, et me uolucres circum plausere secundae. sed nunc certa fides. modo me sub nocte silenti ipse, ipse adsurgens iterum tellure soluta, qualis erat (solos infecerat umbra iugales), {{Versus|205}}Amphiaraus adit: non uanae monstra quietis, nec somno comperta loquor. "tune," inquit, "inertes Inachidas (redde haec Parnasia serta meosque redde deos) tantam patiere amittere noctem, degener? haec egomet caeli secreta uagosque {{Versus|210}}edocui lapsus? uade heia, ulciscere ferro nos saltem!" dixit, meque haec ad limina uisus cuspide sublata totoque impellere curru. quare agite, utendum superis; non comminus hostes sternendi: bellum iacet, et saeuire potestas. {{Versus|215}}ecqui aderunt, quos ingenti se attollere fama non pigeat, dum fata sinunt? iterum ecce benignae noctis aues; sequor, et comitum licet agmina cessent, solus eo! atque adeo uenit ille et quassat habenas.' &nbsp; &nbsp; talia uociferans noctem exturbabat, euntque {{Versus|220}}non secus accensi proceres quam si omnibus idem corde deus: flagrant comitari et iungere casus. ter denos numero, turmarum robora, iussus ipse legit; circa fremit indignata iuuentus cetera, cur maneant castris ignauaque seruent {{Versus|225}}otia: pars sublime genus, pars facta suorum, pars sua, sortem alii clamant, sortem undique poscunt. gaudet in aduersis animoque adsurgit Adrastus. uertice sic Pholoes uolucrum nutritor equorum, cum fetura gregem pecoroso uere nouauit, {{Versus|230}}laetatur cernens hos montis in ardua niti, hos innare uadis, certare parentibus illos; tunc uacuo sub corde mouet, qui molle domandi ferre iugum, qui terga boni, quis in arma tubasque natus, ad Eleas melior quis surgere palmas: {{Versus|235}}talis erat turmae ductor longaeuus Achiuae. nec deest coeptis: 'unde haec tam sera repente numina? qui fractos superi rediistis ad Argos? estne hic infelix uirtus, gentique superstes sanguis, et in miseris animorum semina durant? {{Versus|240}}laudo equidem, egregii iuuenes, pulchraque meorum seditione fruor; sed fraudem et operta paramus proelia, celandi motus: numquam apta latenti turba dolo. seruate animos, uenit ultor in hostes ecce dies; tunc arma palam, tunc ibimus omnes.' {{Versus|245}}his tandem uirtus iuuenum frenata quieuit: non aliter moto quam si pater Aeolus antro portam iterum saxo premat imperiosus et omne claudat iter, iam iam sperantibus aequora uentis. &nbsp; &nbsp; insuper Herculeum sibi iungit Agyllea uates {{Versus|250}}Actoraque: hic aptus suadere, hic robore iactat non cessisse patri; comites tribus ordine deni, horrendum Aoniis et contra stantibus agmen. ipse noui gradiens furta ad Mauortia belli ponit adoratas, Phoebea insignia, frondes, {{Versus|255}}longaeuique ducis gremio commendat honorem frontis, et oblatam Polynicis munere grato loricam galeamque subit. ferus Actora magno ense grauat Capaneus, ipse haud dignatus in hostem ire dolo superosque sequi. permutat Agylleus {{Versus|260}}arma trucis Nomii: quid enim fallentibus umbris arcus et Herculeae iuuissent bella sagittae? &nbsp; &nbsp; inde per abruptas castrorum ex aggere pinnas, ne grauis exclamet portae mugitus aenae, praecipitant saltu; nec longum, et protinus ingens {{Versus|265}}praeda solo ceu iam exanimes multoque peracti ense iacent. 'ite, o socii, quacumque uoluptas caedis inexhaustae, superisque fauentibus, oro, sufficite!' hortatur clara iam uoce sacerdos, 'cernitis expositas turpi marcore cohortes? {{Versus|270}}pro pudor! Argolicas hine ausi obsidere portas, hi seruare uiros?' sic fatus, et exuit ensem fulmineum rapidaque manu morientia transit agmina. quis numeret caedes, aut nomine turbam exanimem signare queat? subit ordine nullo {{Versus|275}}tergaque pectoraque et galeis inclusa relinquit murmura permiscetque uagos in sanguine manes: hunc temere explicitum stratis, hunc sero remissis gressibus inlapsum clipeo et male tela tenentem, coetibus hos mediis uina inter et arma iacentes, {{Versus|280}}adclines clipeis alios, ut quemque ligatum infelix tellure sopor supremaque nubes obruerat. nec numen abest, armataque Iuno lunarem quatiens exerta lampada dextra pandit iter firmatque animos et corpora monstrat. {{Versus|285}}sentit adesse deam, tacitus sed gaudia celat Thiodamas; iam tarda manus, iam debile ferrum et caligantes nimiis successibus irae. Caspia non aliter magnorum in strage iuuencum tigris, ubi inmenso rabies placata cruore {{Versus|290}}lassauitque genas et crasso sordida tabo confudit maculas, spectat sua facta doletque defecisse famem: uictus sic augur inerrat caedibus Aoniis; optet nunc bracchia centum centenasque in bella manus; iam taedet inanes {{Versus|295}}exhaurire animas, hostemque adsurgere mallet. &nbsp; &nbsp; parte alia segnes magno satus Hercule uastat Sidonios Actorque alia, sua quemque cruento limite turba subit: stagnant nigrantia tabo gramina, sanguineis nutant tentoria riuis; {{Versus|300}}fumat humus, somnique et mortis anhelitus una uoluitur; haud quisquam uisus aut ora iacentum erexit: tali miseris deus aliger umbra incubat et tantum morientia lumina soluit. traxerat insomnis cithara ludoque suprema {{Versus|305}}sidera iam nullos uisurus Ialmenus ortus, Sidonium paeana canens; huic languida ceruix in laeuum cogente deo, mediaque iacebant colla relicta lyra: ferrum per pectus Agylleus exigit aptatamque caua testudine dextram {{Versus|310}}percutit et digitos inter sua fila trementes. proturbat mensas dirus liquor: undique manant sanguine permixti latices, et Bacchus in altos crateras paterasque redit. ferus occupat Actor implicitum fratri Thamyrin, Tagus haurit Echecli {{Versus|315}}terga coronati, Danaus caput amputat Hebri: nescius heu rapitur fatis, hilarisque sub umbras uita fugit mortisque ferae lucrata dolores. stratus humo gelida subter iuga fida rotasque Calpetus Aonios gramen gentile metentes {{Versus|320}}proflatu terrebat equos: madida ora redundant accensusque mero sopor aestuat; ecce iacentis Inachius uates iugulum fodit, expulit ingens uina cruor fractumque perit in sanguine murmur. fors illi praesaga quies, nigrasque grauatus {{Versus|325}}per somnum Thebas et Thiodamanta uidebat. &nbsp; &nbsp; quarta soporiferae superabant tempora nocti, cum uacuae nubes et honor non omnibus astris, adflatusque fugit curru maiore Bootes. iamque ipsum defecit opus, cum prouidus Actor {{Versus|330}}Thiodamanta uocat: 'satis haec inopina Pelasgis gaudia: uix ullos tanto reor agmine saeuam effugisse necem, ni quos deformis in alto sanguine degeneres occultat uita; secundis pone modum; sunt et diris sua numina Thebis. {{Versus|335}}forsitan et nobis modo quae fauere recedunt.' paruit, et madidas tollens ad sidera palmas: 'Phoebe, tibi exuuias monstratae praemia noctis nondum ablutus aquis (tibi enim haec ego sacra litaui) trado ferus miles tripodum fidusque sacerdos. {{Versus|340}}si non dedecui tua iussa tulique prementem, saepe ueni, saepe hanc dignare inrumpere mentem. nunc tibi crudus honos, trunca arma cruorque uirorum: at patrias si quando domos optataque, Paean, templa, Lycie, dabis, tot ditia dona sacratis {{Versus|345}}postibus et totidem uoti memor exige tauros.' dixerat, et laetis socios reuocabat ab armis. &nbsp; &nbsp; uenerat hos inter fato Calydonius Hopleus Maenaliusque Dymas, dilecti regibus ambo, regum ambo comites, quorum post funera maesti {{Versus|350}}uitam indignantur. prior Arcada concitat Hopleus: 'nullane post manes regis tibi cura perempti, care Dyma, teneant quem iam fortasse uolucres Thebanique canes? patriae quid deinde feretis, Arcades? en reduces contra uenit aspera mater: {{Versus|355}}funus ubi? at nostro semper sub pectore Tydeus saeuit inops tumuli, quamuis patientior artus ille nec abruptis adeo lacrimabilis annis. ire tamen saeuumque libet nullo ordine passim scrutari campum, mediasue inrumpere Thebas.' {{Versus|360}}excipit orsa Dymas: 'per ego haec uaga sidera iuro, per ducis errantes instar mihi numinis umbras, idem animus misero; comitem circumspicit olim mens humili luctu, sed nunc prior ibo'—uiamque incohat et maesto conuersus ad aethera uultu {{Versus|365}}sic ait: 'arcanae moderatrix Cynthia noctis, si te tergeminis perhibent uariare figuris numen et in siluas alio descendere uultu, ille comes nuper nemorumque insignis alumnus, ille tuus, Diana, puer (nunc respice saltem) {{Versus|370}}quaeritur.' intendit pronis dea curribus almum sidus et admoto monstrauit funera cornu. apparent campi Thebaeque altusque Cithaeron: sic ubi nocturnum tonitru malus aethera frangit Iuppiter, absiliunt nubes et fulgure claro {{Versus|375}}astra patent, subitusque oculis ostenditur orbis. accepit radios et eadem percitus Hopleus Tydea luce uidet; longe dant signa per umbras mutua laetantes, et amicum pondus uterque, ceu reduces uitae saeuaque a morte remissos, {{Versus|380}}subiecta ceruice leuant; nec uerba, nec ausi flere diu: prope saeua dies indexque minatur ortus. eunt taciti per maesta silentia magnis passibus exhaustasque dolent pallere tenebras. &nbsp; &nbsp; inuida fata piis et fors ingentibus ausis {{Versus|385}}rara comes. iam castra uident animisque propinquant, et decrescit onus, subiti cum pulueris umbra et sonus a tergo. monitu ducis acer agebat Amphion equites, noctem uigilataque castra explorare datus, primusque per auia campi {{Versus|390}}usque procul (necdum totas lux soluerat umbras) nescio quid uisu dubium incertumque moueri corporaque ire uidet; subitus mox fraude reperta exclamat, 'cohibete gradum quicumque!' sed hostes esse patet: miseri pergunt anteire timentque {{Versus|395}}non sibi; tunc mortem trepidis minitatur et hastam expulit, ac uanos alte leuat eminus ictus, adfectans errare manum. stetit illa Dymantis ante oculos, qui forte prior, gressumque repressit. at non magnanimus curauit perdere iactus {{Versus|400}}Aepytus, et fixo transuerberat Hoplea tergo pendentisque etiam perstrinxit Tydeos armos. labitur egregii nondum ducis inmemor Hopleus, expiratque tenens (felix, si corpus ademptum nesciat), et saeuas talis descendit ad umbras. {{Versus|405}}&nbsp; &nbsp; uiderat hoc retro conuersus et agmina sentit iuncta Dymas, dubius precibusne subiret an armis instantes: arma ira dabat, fortuna precari non audere iubet; neutri fiducia coepto: distulit ira preces; ponit miserabile corpus {{Versus|410}}ante pedes, tergoque graues quas forte gerebat tigridis exuuias in laeuam torquet et obstat exertum obiectans mucronem, inque omnia tela uersus et ad caedem iuxta mortemque paratus: ut lea, quam saeuo fetam pressere cubili {{Versus|415}}uenantes Numidae, natos erecta superstat, mente sub incerta toruum ac miserabile frendens; illa quidem turbare globos et frangere morsu tela queat, sed prolis amor crudelia uincit pectora, et a media catulos circumspicit ira. {{Versus|420}}et iam laeua uiro, quamuis saeuire uetaret Amphion, erepta manus, puerique trahuntur ora supina comis. serus tunc denique supplex demisso mucrone rogat: 'moderatius, oro, ducite, fulminei per uos cunabula Bacchi {{Versus|425}}Inoamque fugam uestrique Palaemonis annos! si cui forte domi natorum gaudia, si quis hic pater, angusti puero date pulueris haustus exiguamque facem! rogat, en rogat ipse iacentis uultus: ego infandas potior satiare uolucres, {{Versus|430}}me praebete feris, ego bella audere coegi.' 'immo,' ait Amphion, 'regem si tanta cupido condere, quae timidis belli mens, ede, Pelasgis, quid fracti exanguesque parent; cuncta ocius effer, et uita tumuloque ducis donatus abito.' {{Versus|435}}horruit et toto praecordia protinus Arcas impleuit capulo. 'summumne hoc cladibus,' inquit, 'deerat ut adflictos turparem ego proditor Argos? nil emimus tanti, nec sic uelit ipse cremari.' sic ait, et magno proscissum uulnere pectus {{Versus|440}}iniecit puero, supremaque murmura uoluens: 'hoc tamen interea ~et tu potiare sepulcro.' tales optatis regum in complexibus ambo, par insigne animis, Aetolus et inclutus Arcas, egregias efflant animas letoque fruuntur. {{Versus|445}}uos quoque sacrati, quamuis mea carmina surgant inferiore lyra, memores superabitis annos. forsitan et comites non aspernabitur umbras Euryalus Phrygiique admittet gloria Nisi. &nbsp; &nbsp; at ferus Amphion, regi qui facta reportent {{Versus|450}}edoceantque dolum captiuaque corpora reddant, mittit ouans; clausis ipse insultare Pelasgis tendit et abscisos sociorum ostendere uultus. interea reducem murorum e culmine Grai Thiodamanta uident nec iam erumpentia celant {{Versus|455}}gaudia. ut exertos enses et caede recenti arma rubere notant, nouus adsilit aethera magnum clamor, et e summo pendent cupida agmina uallo noscere quisque suos. uolucrum sic turba recentum, cum reducem longo prospexit in aere matrem, {{Versus|460}}ire cupit contra summique e margine nidi extat hians, iam iamque cadat, ni pectore toto obstet aperta parens et amantibus increpat alis. dumque opus arcanum et taciti compendia Martis enumerant laetisque suos complexibus implent {{Versus|465}}Hopleaque exquirunt tardumque Dymanta queruntur: ecce et Dircaeae iuxta dux concitus alae uenerat Amphion; non longum caede recenti laetatus uidet innumeris feruere cateruis tellurem atque una gentem expirare ruina. {{Versus|470}}qui tremor inicitur caeli de lampade tactis, hic fixit iuuenem, pariterque horrore sub uno uox, acies sanguisque perit, gemitusque parantem ipse ultro conuertit equus; fugit ala retorto puluere. nondum illi Thebarum claustra subibant, {{Versus|475}}et iam Argiua cohors nocturno freta triumpho prosilit in campos; per et arma et membra iacentum taetraque congerie sola semianimumque cruorem cornipedes ipsique ruunt: grauis exterit artus ungula, sanguineus lauat imber et impedit axes. {{Versus|480}}dulce uiris hac ire uia, ceu tecta superbi Sidonia atque ipsas calcent in sanguine Thebas. hortatur Capaneus: 'satis occultata, Pelasgi, delituit uirtus: nunc, nunc mihi uincere pulchrum teste die; mecum clamore et puluere aperto {{Versus|485}}ite palam, iuuenes: sunt et mihi prouida dextrae omina et horrendi stricto mucrone furores.' sic ait; ardentes alacer succendit Adrastus Argolicusque gener, sequitur iam tristior augur. iamque premunt muros (et adhuc noua funera narrat {{Versus|490}}Amphion) miseramque intrarant protinus urbem, ni Megareus specula citus exclamasset ab alta: 'claude, uigil, subeunt hostes, claude undique portas!' &nbsp; &nbsp; est ubi dat uires nimius timor: ocius omnis porta coit; solas dum tardius artat Echion {{Versus|495}}Ogygias, audax animis Spartana iuuentus inrupit, caesique ruunt in limine primo incola Taygeti Panopeus rigidique natator Oebalus Eurotae; turque, o spectate palaestris omnibus et nuper Nemeaeo in puluere felix, {{Versus|500}}Alcidama, primis quem caestibus ipse ligarat Tyndarides, nitidi moriens conuexa magistri respicis: auerso pariter deus occidit astro. te nemus Oebalium, te lubrica ripa Lacaenae uirginis et falso gurges cantatus olori {{Versus|505}}flebit, Amyclaeis Triuiae lugebere Nymphis, et quae te leges praeceptaque fortia belli erudiit genetrix, nimium didicisse queretur. talis Echionio Mauors in limine saeuit. &nbsp; &nbsp; tandem umeris obnixus Acron et pectore toto {{Versus|510}}pronus Ialmenides aeratae robora portae torserunt: quanta pariter ceruice gementes profringunt inarata diu Pangaea iuuenci. par operis iactura lucro, quippe hoste retento exclusere suos; cadit intra moenia Graius {{Versus|515}}Ormenus, et pronas tendentis Amyntoris ulnas fundentisque preces penitus ceruice remissa uerba solo uultusque cadunt, colloque decorus torquis in hostiles cecidit per uulnus harenas. soluitur interea uallum, primaeque recusant {{Versus|520}}stare morae; iam se peditum iunxere cateruae moenibus: at patulas saltu transmittere fossas horror equis: haerent trepidi atque inmane pauentes abruptum mirantur agi; nunc impetus ire margine ab extremo, nunc sponte in frena recedunt. {{Versus|525}}hi praefixa solo uellunt munimina, at illi portarum obiectus minuunt et ferrea sudant claustra remoliri, trabibusque artata sonoro pellunt saxa loco; pars ad fastigia missas exultant haesisse faces, pars ima lacessunt {{Versus|530}}scrutanturque cauas caeca testudine turres. &nbsp; &nbsp; at Tyrii, quae sola salus, caput omne coronant murorum, nigrasque sudes et lucida ferro spicula et arsuras caeli per inania glandes saxaque in aduersos ipsis auulsa rotabant {{Versus|535}}moenibus: exundant saeuo fastigia nimbo, armataeque uomunt stridentia tela fenestrae. qualiter aut Malean aut alta Ceraunia supra cessantes in nube sedent nigrisque leguntur collibus et subitae saliunt in uela procellae: {{Versus|540}}talis Agenoreis Argiuum exercitus armis obruitur; non ora uirum, non pectora flectit imber atrox, rectosque tenent in moenia uultus inmemores leti et tantum sua tela uidentes. Anthea falcato lustrantem moenia curru {{Versus|545}}desuper Ogygiae pepulit grauis impetus hastae; lora excussa manu, retroque in terga uolutus semianimos artus ocreis retinentibus haeret; mirandum uisu belli scelus: arma trahuntur, fumantesque rotae tellurem et tertius hastae {{Versus|550}}sulcus arat; longo sequitur uaga puluere ceruix, et resupinarum patet orbita lata comarum. &nbsp; &nbsp; at tuba luctificis pulsat clangoribus urbem obsaeptasque fores sonitu perfringit amaro. diuisere aditus, omnique in limine saeuus {{Versus|555}}signifer; ante omnes sua damna et gaudia portas. dira intus facies, uix Mauors ipse uidendo gaudeat; insanis lymphatam horroribus urbem scindunt dissensu uario Luctusque Furorque et Pauor et caecis Fuga circumfusa tenebris. {{Versus|560}}Bellum intrasse putes: feruent discursibus arces, miscentur clamore uiae, ferrum undique et ignes mente uident, saeuas mente accepere catenas. consumpsit uentura timor: iam tecta replerant templaque, et ingratae uallantur planctibus arae. {{Versus|565}}una omnes eademque subit formido per annos: poscunt fata senes, ardet palletque iuuentus, atria femineis trepidant ululata querelis. flent pueri et flendi nequeunt cognoscere causas attoniti et tantum matrum lamenta trementes. {{Versus|570}}illas cogit amor, nec habent extrema pudorem: ipsae tela uiris, ipsae iram animosque ministrant, hortanturque unaque ruunt, nec auita gementes limina nec paruos cessant ostendere natos. sic ubi pumiceo pastor rapturus ab antro {{Versus|575}}armatas erexit apes, fremit aspera nubes, inque uicem sese stridore hortantur et omnes hostis in ora uolant, mox deficientibus alis amplexae flauamque domum captiuaque plangunt mella laboratasque premunt ad pectora ceras. {{Versus|580}}&nbsp; &nbsp; nec non ancipitis pugnat sententia uulgi discordesque serit motus: hi reddere fratrem (nec mussant, sed uoce palam claroque tumultu), reddere regna iubent; periit reuerentia regis sollicitis: 'ueniat pactumque hic computet annum, {{Versus|585}}Cadmeosque lares exul patriasque salutet infelix tenebras; cur autem ego sanguine fraudes et periura luam regalis crimina noxae?' inde alii: 'sera ista fides, iam uincere mauult.' Tiresian alii lacrimis et supplice coetu {{Versus|590}}orant, quodque unum rebus solamen in artis, nosse futura rogant. tenet ille inclusa premitque fata deum: 'quiane ante duci bene credita nostro consilia et monitus, cum perfida bella uetarem? te tamen, infelix,' inquit, 'perituraque Thebe, {{Versus|595}}si taceam, nequeo miser exaudire cadentem Argolicumque oculis haurire uacantibus ignem. uincamur, Pietas; pone heia altaria, uirgo, quaeramus superos.' facit illa, acieque sagaci sanguineos flammarum apices geminumque per aras {{Versus|600}}ignem et clara tamen mediae fastigia lucis orta docet; tunc in speciem serpentis inanem ancipiti gyro uolui frangique rubore demonstrat dubio, patriasque inluminat umbras. ille coronatos iamdudum amplectitur ignes, {{Versus|605}}fatidicum sorbens uultu flagrante uaporem. stant tristes horrore comae, uittasque trementes caesaries insana leuat: diducta putares lumina consumptumque genis rediisse nitorem. tandem exundanti permisit uerba furori: {{Versus|610}}'audite, o sontes, extrema litamina diuum, Labdacidae: uenit alma salus, sed limite duro. Martius inferias et saeua efflagitat anguis sacra: cadat generis quicumque nouissimus extat uiperei, datur hoc tantum uictoria pacto. {{Versus|615}}felix qui tanta lucem mercede relinquet.' &nbsp; &nbsp; stabat fatidici prope saeua altaria uatis maestus, adhuc patriae tantum communia lugens fata, Creon: grandem subiti cum fulminis ictum, non secus ac torta traiectus cuspide pectus, {{Versus|620}}accipit exanimis sentitque Menoecea posci. monstrat enim suadetque timor; stupet anxius alto corda metu glaciante pater: Trinacria qualis ora repercussum Libyco mare sumit ab aestu. mox plenum Phoebo uatem et celerare iubentem, {{Versus|625}}nunc humilis genua amplectens, nunc ora canentis, nequiquam reticere rogat; iam Fama sacratam uocem amplexa uolat, clamantque oracula Thebae. &nbsp; &nbsp; nunc age, quis stimulos et pulchrae gaudia mortis addiderit iuueni (neque enim haec absentibus umquam {{Versus|630}}mens homini transmissa deis), memor incipe Clio, saecula te quoniam penes et digesta uetustas. &nbsp; &nbsp; diua Iouis solio iuxta comes, unde per orbem rara dari terrisque solet contingere, Virtus, seu pater omnipotens tribuit, siue ipsa capaces {{Versus|635}}elegit penetrare uiros, caelestibus ut tunc desiluit gauisa plagis! dant clara meanti astra locum quosque ipsa polis adfixerat ignes. iamque premit terras, nec uultus ab aethere longe; sed placuit mutare genas, fit prouida Manto, {{Versus|640}}responsis ut plana fides, et fraude priores exuitur uultus. abiit horrorque uigorque ex oculis, paulum decoris permansit honosque mollior, et posito uatum gestamina ferro subdita; descendunt uestes, toruisque ligatur {{Versus|645}}uitta comis (nam laurus erat); tamen aspera produnt ora deam nimiique gradus. sic Lydia coniunx Amphitryoniaden exutum horrentia terga perdere Sidonios umeris ridebat amictus et turbare colus et tympana rumpere dextra. {{Versus|650}}&nbsp; &nbsp; sed neque te indecorem sacris dignumque iuberi talia Dircaea stantem pro turre, Menoeceu, inuenit; inmensae reserato limine portae sternebas Danaos, pariter Mauortius Haemon. sed consanguinei quamuis atque omnia fratres, {{Versus|655}}tu prior: exanimes circum cumulantur acerui; omne sedet telum, nulli sine caedibus ictus (necdum aderat Virtus); non mens, non dextra quiescit, non auida arma uacant, ipsa insanire uidetur Sphinx galeae custos, uisoque animata cruore {{Versus|660}}emicat effigies et sparsa orichalca renident: cum dea pugnantis capulum dextramque repressit: 'magnanime o iuuenis, quo non agnouerit ullum certius armifero Cadmi de semine Mauors, linque humiles pugnas, non haec tibi debita uirtus: {{Versus|665}}astra uocant, caeloque animam, plus concipe, mittes. iamdudum hoc hilares genitor bacchatur ad aras, hoc ignes fibraeque uolunt, hoc urguet Apollo: terrigenam cuncto patriae pro sanguine poscunt. Fama canit monitus, gaudet Cadmeia plebes {{Versus|670}}certa tui; rape mente deos, rape nobile fatum. i, precor, accelera, ne proximus occupet Haemon.' sic ait, et magna cunctantis pectora dextra permulsit tacite seseque in corde reliquit. fulminis haud citius radiis adflata cupressus {{Versus|675}}combibit infestas et stirpe et uertice flammas, quam iuuenis multo possessus numine pectus erexit sensus letique inuasit amorem. ut uero auersae gressumque habitumque notauit et subitam a terris in nubila crescere Manto, {{Versus|680}}obstipuit. 'sequimur, diuum quaecumque uocasti, nec tarde paremus,' ait; iam iamque recedens instantem uallo Pylium tamen Agrea fixit. armigeri fessum excipiunt; tum uulgus euntem auctorem pacis seruatoremque deumque {{Versus|685}}conclamat gaudens atque ignibus implet honestis. &nbsp; &nbsp; iamque iter ad muros cursu festinus anhelo obtinet et miseros gaudet uitasse parentes, cum genitor—steterunt ambo et uox haesit utrique, deiectaeque genae. tandem pater ante profatus: {{Versus|690}}'quis nouus inceptis rapuit te casus ab armis? quae bello grauiora paras? dic, nate, precanti, cur tibi torua acies? cur hic truculentus in ore pallor, et ad patrios non stant tua lumina uultus? audisti responsa, palam est. per ego oro tuosque, {{Versus|695}}nate, meosque annos miseraeque per ubera matris, ne uati, ne crede, puer! superine profanum dignantur stimulare senem, cui uultus inanis extinctique orbes et poena simillima diro Oedipodae? quid si insidiis et fraude dolosa {{Versus|700}}rex agit, extrema cui nostra in sorte timori nobilitas tuaque ante duces notissima uirtus? illius haec forsan, remur quae uerba deorum; ille monet! ne frena animo permitte calenti, da spatium tenuemque moram, male cuncta ministrat {{Versus|705}}impetus; hoc, oro, munus concede parenti. sic tua maturis signentur tempora canis, et sis ipse parens et ad hunc, animose, timorem peruenias: ne perge meos orbare penates. externi te nempe patres alienaque tangunt {{Versus|710}}pignora? si pudor est, primum miserere tuorum. haec pietas, hic uerus honos; ibi gloria tantum uentosumque decus titulique in morte latentes. nec timidus te flecto parens: i, proelia misce, i Danaas acies mediosque per obuius enses: {{Versus|715}}non teneo; liceat misero tremibunda lauare uulnera et undantem lacrimis siccare cruorem, teque iterum saeuis iterumque remittere bellis. hoc malunt Thebae.' sic colla manusque tenebat implicitus; sed nec lacrimae nec uerba mouebant {{Versus|720}}dis uotum iuuenem; quin et monstrantibus illis fraude patrem tacita subit auertitque timorem: 'falleris heu uerosque metus, pater optime, nescis. non me ulli monitus, nec uatum exorsa furentum sollicitant uanisque mouent (sibi callidus ista {{Versus|725}}Tiresias nataeque canat) non si ipse reclusis comminus ex adytis in me insaniret Apollo. sed grauis unanimi casus me fratris ad urbem sponte refert: gemit Inachia mihi saucius Haemon cuspide; uix illum medio de puluere belli {{Versus|730}}inter utrasque acies, iam iamque tenentibus Argis— sed moror. i, refoue dubium turbaeque ferenti dic, parcant leuiterque uehant; ego uulnera doctum iungere supremique fugam reuocare cruoris Aetiona petam.' sic imperfecta locutus {{Versus|735}}effugit; illi atra mersum caligine pectus confudit sensus; pietas incerta uagatur discordantque metus, impellunt credere Parcae. &nbsp; &nbsp; turbidus interea ruptis uenientia portis agmina belligeri Capaneus agit aequore campi, {{Versus|740}}cornua nunc equitum, cuneos nunc ille pedestres, et proculcantes moderantum funera currus; idem altas turres saxis et turbine crebro laxat, agit turmas idem atque in sanguine fumat. nunc spargit torquens uolucri noua uulnera plumbo, {{Versus|745}}nunc iaculum excusso rotat in sublime lacerto, nullaque tectorum subit ad fastigia, quae non deferat hasta uirum perfusaque caede recurrat. nec iam aut Oeniden aut Hippomedonta peremptos aut uatem Pelopea Phalanx aut Arcada credunt; {{Versus|750}}quin socium coiisse animas et corpore in uno stare omnes, ita cuncta replet. non ullius aetas, non cultus, non forma mouet; pugnantibus idem supplicibusque furit; non quisquam obsistere contra, non belli temptare uices: procul arma furentis {{Versus|755}}terribilesque iubas et frontem cassidis horrent. &nbsp; &nbsp; at pius electa murorum in parte Menoeceus iam sacer aspectu solitoque augustior ore, ceu subito in terras supero demissus ab axe, constitit, exempta manifestus casside nosci, {{Versus|760}}despexitque acies hominum et clamore profundo conuertit campum iussitque silentia bello. 'armorum superi, tuque o qui funere tanto indulges mihi, Phoebe, mori, date gaudia Thebis quae pepigi et toto quae sanguine prodigus emi. {{Versus|765}}ferte retro bellum captaeque impingite Lernae reliquias turpes, confixaque terga fouentes Inachus indecores pater auersetur alumnos. at Tyriis templa, arua, domos, conubia, natos reddite morte mea: si uos placita hostia iuui, {{Versus|770}}si non attonitis uatis consulta recepi auribus et Thebis nondum credentibus hausi, haec Amphioniis pro me persoluite terris ac mihi deceptum, precor, exorate parentem.' sic ait, insignemque animam mucrone corusco {{Versus|775}}dedignantem artus pridem maestamque teneri arripit atque uno quaesitam uulnere rumpit. sanguine tunc spargit turres et moenia lustrat, seque super medias acies, nondum ense remisso, iecit et in saeuos cadere est conatus Achiuos. {{Versus|780}}ast illum amplexae Pietas Virtusque ferebant leniter ad terras corpus; nam spiritus olim ante Iouem et summis apicem sibi poscit in astris. &nbsp; &nbsp; iamque intra muros nullo sudore receptum gaudentes heroa ferunt: abscesserat ultro {{Versus|785}}Tantalidum uenerata cohors; subit agmine longo colla inter iuuenum, laetisque fauoribus omni concinitur uulgo Cadmum atque Amphiona supra conditor; hi sertis, hi ueris honore soluto accumulant artus patriaque in sede reponunt {{Versus|790}}corpus adoratum. repetunt mox bella peractis laudibus; hic uicta genitor lacrimabilis ira congemit, et tandem matri data flere potestas: 'lustralemne feris ego te, puer inclute, Thebis deuotumque caput uilis ceu mater alebam? {{Versus|795}}quod molita nefas? cui tantum inuisa deorum? non ego monstrifero coitu reuoluta notaui pignora, nec nato peperi funesta nepotes. quid refert? habet ecce suos Iocasta ducesque regnantesque uidet: nos saeua piacula bello {{Versus|800}}demus, ut alterni (placet hoc tibi, fulminis auctor?) Oedipodionii mutent diademata fratres? quid superos hominesue queror? tu, saeue Menoeceu, tu miseram ante omnes properasti extinguere matrem. unde hic mortis amor? quae sacra insania menti? {{Versus|805}}quosue ego conceptus aut quae male pignora fudi tam diuersa mihi? nimirum Martius anguis, quaeque nouis proauum tellus effloruit armis— hinc animi tristes nimiusque in pectore Mauors, et de matre nihil. sponte en ultroque peremptus {{Versus|810}}inrumpis maestas Fatis nolentibus umbras. ast egomet Danaos Capaneaque tela uerebar: haec erat, haec metuenda manus ferrumque quod amens ipsa dedi. uiden ut iugulo consumpserit ensem? altius haud quisquam Danaum mucrone subisset.' {{Versus|815}}&nbsp; &nbsp; diceret infelix etiamnum et cuncta repleret questibus: abducunt comites famulaeque perosam solantes thalamoque tenent, sedet eruta multo ungue genas; non illa diem, non uerba precantum respicit aut uisus flectit tellure relictos, {{Versus|820}}iam uocis, iam mentis inops. sic aspera tigris fetibus abreptis Scythico deserta sub antro accubat et tepidi lambit uestigia saxi; nusquam irae, sedit rabidi feritasque famesque oris, eunt praeter secura armenta gregesque: {{Versus|825}}aspicit illa iacens; ubi enim quibus ubera pascat aut quos ingenti premat expectata rapina? &nbsp; &nbsp; hactenus arma, tubae, ferrumque et uulnera: sed nunc comminus astrigeros Capaneus tollendus in axes. non mihi iam solito uatum de more canendum; {{Versus|830}}maior ab Aoniis poscenda amentia lucis: mecum omnes audete deae! siue ille profunda missus nocte furor, Capaneaque signa secutae arma Iouem contra Stygiae rapuere sorores, seu uirtus egressa modum, seu gloria praeceps, {{Versus|835}}seu magnae data fama neci, seu laeta malorum principia et blandae superum mortalibus irae. &nbsp; &nbsp; iam sordent terrena uiro taedetque profundae caedis, et exhaustis olim Graiumque suisque missilibus lassa respexit in aethera dextra. {{Versus|840}}ardua mox toruo metitur culmina uisu, innumerosque gradus gemina latus arbore clausos aerium sibi portat iter, longeque timendus multifidam quercum flagranti lumine uibrat; arma rubent una clipeoque incenditur ignis. {{Versus|845}}'hac' ait 'in Thebas, hac me iubet ardua uirtus ire, Menoeceo qua lubrica sanguine turris. experiar quid sacra iuuent, an falsus Apollo.' dicit, et alterno captiua in moenia gressu surgit ouans: quales mediis in nubibus aether {{Versus|850}}uidit Aloidas, cum cresceret impia tellus despectura deos nec adhuc inmane ueniret Pelion et trepidum iam tangeret Ossa Tonantem. &nbsp; &nbsp; tunc uero attoniti fatorum in cardine summo, ceu suprema lues urbi facibusque cruentis {{Versus|855}}aequatura solo turres Bellona subiret, omnibus e tectis certatim ingentia saxa roboraque et ualidas fundae Balearis habenas, nam iaculis caeloque uagis spes unde sagittis?— uerum auidi et tormenta rotant et molibus urguent. {{Versus|860}}ille nec ingestis nec terga sequentibus umquam detrahitur telis, uacuoque sub aere pendens plana uelut terra certus uestigia figat, tendit et ingenti subit occurrente ruina: amnis ut incumbens longaeui robora pontis {{Versus|865}}adsiduis oppugnat aquis; iam saxa fatiscunt emotaeque trabes: tanto uiolentior ille (sentit enim) maiore salo quassatque trahitque molem aegram, nexus donec celer alueus omnes abscidit et cursu uictor respirat aperto. {{Versus|870}}utque petita diu celsus fastigia supra eminuit trepidamque adsurgens desuper urbem uidit et ingenti Thebas exterruit umbra, increpat attonitos: ~'humilesne Amphionis arces, pro pudor, hi faciles, carmenque imbelle secuti, {{Versus|875}}hi, mentita diu Thebarum fabula, muri?~ et quid tam egregium prosternere moenia molli structa lyra?' simul insultans gressuque manuque molibus obstantes cuneos tabulataque saeuus restruit: absiliunt pontes, tectique trementis {{Versus|880}}saxea frena labant, dissaeptoque aggere rursus utitur et truncas rupes in templa domosque praecipitat frangitque suis iam moenibus urbem. &nbsp; &nbsp; iamque Iouem circa studiis diuersa fremebant Argolici Tyriique dei; pater, aequus utrisque, {{Versus|885}}aspicit ingentes ardentum comminus iras seque obstare uidet. gemit inseruante nouerca Liber et obliquo respectans lumine patrem: 'nunc ubi saeua manus, meaque heu cunabula flammae? fulmen, io ubi fulmen?' ait. gemit auctor Apollo {{Versus|890}}quas dedit ipse domos; Lernam Thebasque rependit maestus et intento dubitat Tirynthius arcu; maternos plangit uolucer Danaeius Argos; flet Venus Harmoniae populos metuensque mariti stat procul et tacita Gradiuum respicit ira. {{Versus|895}}increpat Aonios audax Tritonia diuos, Iunonem tacitam furibunda silentia torquent. non tamen haec turbant pacem Iouis, ecce quierant iurgia cum mediis Capaneus auditus in astris, 'nullane pro trepidis,' clamabat, 'numina Thebis {{Versus|900}}statis? ubi infandae segnes telluris alumni, Bacchus et Alcides? piget instigare minores: tu potius uenias (quis enim concurrere nobis dignior?); en cineres Semelaeaque busta tenentur! nunc age, nunc totis in me conitere flammis, {{Versus|905}}Iuppiter! an pauidas tonitru turbare puellas fortior et soceri turres excindere Cadmi?' &nbsp; &nbsp; ingemuit dictis superum dolor; ipse furentem risit et incussa sanctarum mole comarum, 'quaenam spes hominum tumidae post proelia Phlegrae? {{Versus|910}}tune etiam feriendus?' ait. premit undique lentum turba deum frendens et tela ultricia poscit, nec iam audet fatis turbata obsistere coniunx. ipsa dato nondum caelestis regia signo sponte tonat, coeunt ipsae sine flamine nubes {{Versus|915}}accurruntque imbres: Stygias rupisse catenas Iapetum aut uictam supera ad conuexa leuari Inarimen Aetnamue putes. pudet ista timere caelicolas; sed cum in media uertigine mundi stare uirum insanasque uident deposcere pugnas, {{Versus|920}}mirantur taciti et dubio pro fulmine pallent. coeperat Ogygiae supra fastigia turris arcanum mugire polus caelumque tenebris auferri: tenet ille tamen, quas non uidet, arces, fulguraque attritis quotiens micuere procellis, {{Versus|925}}'his' ait 'in Thebas, his iam decet ignibus uti, hinc renouare faces lassamque accendere quercum.' talia dicentem toto Ioue fulmen adactum corripuit: primae fugere in nubila cristae, et clipei niger umbo cadit, iamque omnia lucent {{Versus|930}}membra uiri. cedunt acies, et terror utrimque, quo ruat, ardenti feriat quas corpore turmas. [intra se stridere facem galeamque comasque quaerit, et urentem thoraca repellere dextra conatus ferri cinerem sub pectore tractat.] {{Versus|935}}stat tamen, extremumque in sidera uersus anhelat, pectoraque inuisis obicit fumantia muris; nec caderet, sed membra uirum terrena relinquunt, exuiturque animus; paulum si tardius artus cessissent, potuit fulmen sperare secundum. </poem> {{Liber |Ante=Liber IX |AnteNomen=Thebais/IX |Post=Liber XI |PostNomen=Thebais/XI }} j2q6o7u3ugie158j887uuaujgucv810 0 37474 266254 235311 2026-05-15T15:29:25Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/XI]] ad [[Thebais/Liber XI]] 235311 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Thebais |OperaeWikiPagina=Thebais |Annus= saeculo I |Genera= carmina |SubTitulus=Liber XI }} {{Liber |Ante=Liber X |AnteNomen=Thebais/X |Post=Liber XII |PostNomen=Thebais/XII }} <poem> Postquam magnanimus furias uirtutis iniquae consumpsit Capaneus expirauitque receptum fulmen, et ad terras longe comitata cadentem signauit muros ultricis semita flammae, {{Versus|5}}componit dextra uictor concussa plagarum Iuppiter et uultu caelumque diemque reducit. gratantur superi, Phlegrae ceu fessus anhelet proelia et Encelado fumantem impresserit Aetnen. ille iacet lacerae complexus fragmina turris, {{Versus|10}}toruus adhuc uisu memorandaque facta relinquens gentibus atque ipsi non inlaudata Tonanti. quantus Apollineae temerator matris Auerno tenditur; ipsae horrent, si quando pectore ab alto emergunt uolucres inmensaque membra iacentis {{Versus|15}}spectant, dum miserae crescunt in pabula fibrae: sic grauat iniectus terras hostiliaque urit arua et anhelantem caelesti sulphure campum. respirant Thebae, templisque iacentia surgunt agmina; iam finis uotis finisque supremis {{Versus|20}}planctibus, et natos ausae deponere matres. &nbsp; &nbsp; at uaga pallentes campo fuga uoluit Achiuos. nec iam hostes turmae aut ferrum mortale timetur: omnibus ante oculos irae Iouis, omnibus ardent arma metu galeaeque tonant, uisusque pauentes {{Versus|25}}ipse sequi et profugis opponere Iuppiter ignes. instat Agenoreus miles caelique tumultu utitur: indomitos ut cum Massyla per arua armenti reges magno leo fregit hiatu et contentus abit; rauci tunc comminus ursi, {{Versus|30}}tunc auidi uenere lupi, rabieque remissa lambunt degeneres alienae uulnera praedae. hinc premit Eurymedon, cui rusticus horror in armis, rustica tela manu, patriumque agitare tumultus (Pan illi genitor); tener hinc conatibus annos {{Versus|35}}egreditur iuuenemque patrem puer aequat Alatreus: felices ambo, sed fortunatior ille, quem genuisse iuuat; nec iam dinoscere promptum quae magis arma sonent, quo plus eat hasta lacerto. &nbsp; &nbsp; artatur denso fugientum examine uallum. {{Versus|40}}quas uoluis, Gradiue, uices! modo moenia Cadmi scandebant, sua nunc defendunt tecta Pelasgi. ceu redeunt nubes, ceu circumflantibus Austris alternus procumbit ager, ceu gurgite cano nunc retegit bibulas, nunc induit aestus harenas. {{Versus|45}}expirat late pubes Tirynthia, alumni exuuias imitata dei; trux maeret ab astris Amphitryoniades Nemeaea in sanguine terga et similes ramos similesque uidere pharetras. stabat in Argolicae ferrato culmine turris {{Versus|50}}egregius lituo dextri Mauortis Enyeus hortator; sed tunc miseris dabat utile signum suadebatque fugam et tutos in castra receptus, cum subitum obliquo descendit ab aere uulnus, urguentisque sonum laeua manus aure retenta est, {{Versus|55}}sicut erat; fugit in uacuas iam spiritus auras, iam gelida ora tacent, carmen tuba sola peregit. &nbsp; &nbsp; iamque potens scelerum geminaeque exercita gentis sanguine Tisiphone fraterna claudere quaerit bella tuba: nec se tanta in certamina fidit {{Versus|60}}sufficere, inferna comitem ni sede Megaeram et consanguineos in proelia suscitet angues. ergo procul uacua concedit ualle solumque ense fodit Stygio terraeque inmurmurat absens nomen et (Elysiis signum indubitabile regnis) {{Versus|65}}crinalem attollit longo stridore cerasten: caeruleae dux ille comae, quo protinus omnis horruit audito tellus pontusque polusque, et pater Aetnaeos iterum respexit ad ignes. accipit illa sonum; stabat tunc forte parenti {{Versus|70}}proxima, dum coetu Capaneus laudatur ab omni Ditis et insignem Stygiis fouet amnibus umbram. protinus abrupta terrarum mole sub astris constitit, exultant manes, quantumque profundae rarescunt tenebrae, tantum de luce recessit. {{Versus|75}}excipit atra soror dextraeque innexa profatur: 'hac, germana, tenus Stygii metuenda parentis imperia et iussos potui tolerare furores sola super terras hostilique obuia mundo, dum uos Elysium et faciles compescitis umbras. {{Versus|80}}nec pretium deforme morae cassique labores: hoc quodcumque madent campi, quod sanguine fumant stagna, quod innumero Lethaea examine gaudet ripa, meae uires laeta insignia. sed quid haec ego? Mars habeat, uulgataque iactet Enyo. {{Versus|85}}uidistis (Stygiis certe manifestus in umbris) sanguine foedatum rictus atroque madentem ora ducem tabo: miserum insatiabilis edit me tradente caput. modo nempe horrendus ab astris descendit uos usque fragor: me sacra premebat {{Versus|90}}tempestas, ego mixta uiri furialibus armis bella deum et magnas ridebam fulminis iras. sed iam (effabor enim) longo sudore fatiscunt corda, soror, tardaeque manus; hebet infera caelo taxus et insuetos angues nimia astra soporant. {{Versus|95}}tu, cui totus adhuc furor exultantque recentes Cocyti de fonte comae, da iungere uires. non solitas acies nec Martia bella paramus, sed fratrum (licet alma Fides Pietasque repugnent, uincentur), fratrum stringendi comminus enses. {{Versus|100}}grande opus! ipsae odiis, ipsae discordibus armis aptemur. quid lenta uenis? agedum elige cuius signa feras. ambo faciles nostrique; sed anceps uulgus et adfatus matris blandamque precatu Antigonen timeo, paulum ne nostra retardent {{Versus|105}}consilia. ipse etiam, qui nos lassare precando suetus et ultrices oculorum exposcere Diras, iam pater est: coetu fertur iam solus ab omni flere sibi. atque adeo moror ipsa inrumpere Thebas adsuetumque larem. tibi pareat impius exul, {{Versus|110}}Argolicumque impelle nefas; neu mitis Adrastus praeualeat plebesque, caue, Lernaea moretur. uade, et in alternas inimica reuertere pugnas.' &nbsp; &nbsp; talia partitae diuersum abiere sorores: ut Notus et Boreas gemino de cardine mundi, {{Versus|115}}hic niue Rhipaea, Libycis hic pastus harenis, bella cient: clamant amnes, freta, nubila, siluae, iamque patent strages; plangunt sua damna coloni et tamen oppressos miserantur in aequore nautas. illas ut summo uidit pater altus Olympo {{Versus|120}}incestare diem trepidumque Hyperionis orbem suffundi maculis, toruo sic incohat ore: 'uidimus armiferos, quo fas erat usque, furores, caelicolae, licitasque acies, etsi impia bella unus init aususque mea procumbere dextra. {{Versus|125}}nunc par infandum miserisque incognita terris pugna subest: auferte oculos! absentibus ausint ista deis lateantque Iouem; sat funera mensae Tantaleae et sontes uidisse Lycaonis aras et festina polo ducentes astra Mycenas. {{Versus|130}}nunc etiam turbanda dies: mala nubila, tellus, accipe, secedantque poli: stat parcere mundo caelitibusque meis; saltem ne uirginis almae sidera, Ledaei uideant neu talia fratres.' sic pater omnipotens, uisusque nocentibus aruis {{Versus|135}}abstulit, et dulci terrae caruere sereno. &nbsp; &nbsp; iamque per Argolicas Erebo sata uirgo cohortes uestigat Polynicis iter portisque sub ipsis inuenit, incertum leto tot iniqua fugane exeat, et dubios turbabant omina sensus. {{Versus|140}}uiderat, obscura uallum dum nocte pererrat aeger consilii curisque nouissima uoluens, coniugis Argiae laceram cum lampade maesta effigiem (sunt monstra deum: sic ire parabat, has latura uiro taedas erat!): ergo roganti, {{Versus|145}}quae uia quisue dolor, cur maesta insignia, tantum fleuerat atque manu tacitos auerterat ignes. scit mentem uidisse nefas; etenim unde Mycenis adforet et uallum coniunx inopina subiret? sed fati monitus uicinaque funera sentit, {{Versus|150}}ac sentire timet. cum uero Acherontis aperti Dira ter admoto tetigit thoraca flagello, ardet inops animi, nec tam considere regno quam scelus et caedem et perfossi in sanguine fratris expirare cupit, subitusque adfatur Adrastum: {{Versus|155}}'sera quidem, extremus socium gentisque superstes Argolicae, consulta, pater, iam rebus in artis adgredior; tunc tempus erat, cum sanguis Achiuum integer, ire ultro propriamque capessere pugnam, non plebis Danaae florem regumque uerendas {{Versus|160}}obiectare animas, ut lamentabile tantis urbibus induerem capiti decus. ast ea quando praeteriit uirtus, nunc saltem exoluere fas sit quae merui. scis namque, socer, licet alta recondas uulnera et adflictum generi uereare pudorem: {{Versus|165}}ille ego sum qui te pacem et pia iura regentem (infelix utinamque aliis datus urbibus hospes!) extorrem patria regnoque++sed exige tandem supplicium: fratrem suprema in bella (quid horres? decretum est fixumque) uoco; desiste morari, {{Versus|170}}nec poteris. non si atra parens miseraeque sorores in media arma cadant, non si ipse ad bella ruenti obstet et extinctos galeae pater ingerat orbes, deficiam. anne bibam superest quodcumque cruoris Inachii et uestris etiamnum mortibus utar? {{Versus|175}}uidi ego me propter ruptos telluris hiatus, nec subii; uidi exanimum fecique nocentem Tydea; me Tegee regem indefensa reposcit, orbaque Parrhasiis ululat mihi mater in antris. ipse nec Ismeni ripas, dum stagna cruentat {{Versus|180}}Hippomedon, Tyrias potui nec scandere turres, dum tonat, et tecum, Capaneu, miscere furores. quis tantus pro luce timor? sed digna rependam. conueniant ubi quaeque nurus matresque Pelasgae longaeuique patres, quorum tot gaudia carpsi {{Versus|185}}orbauique domos: fratri concurro, quid ultra est? spectent et uotis uictorem Eteoclea poscant. iamque uale, coniunx, dulcesque ualete Mycenae! at tu, care socer, (nec enim omnis culpa malorum me penes, et superi mecum Parcaeque nocentes) {{Versus|190}}sis lenis cineri, meque haec post proelia raptum alitibus fratrique tegas urnamque reportes, hoc tantum, et natae melius conubia iungas.' &nbsp; &nbsp; ibant in lacrimas, ueluti cum uere reuerso Bistoniae tepuere niues, summittitur ingens {{Versus|195}}Haemus et angustos Rhodope descendit in amnes. coeperat et leni senior mulcere furentem adloquio: scidit orsa nouo terrore cruenta Eumenis, alipedemque citum fataliaque arma protinus, Inachii uultus expressa Pherecli, {{Versus|200}}obtulit ac fidas exclusit casside uoces. ac super haec: 'abrumpe moras, celeremus! et illum aduentare ferunt portis.' sic omnia uicit, correptumque iniecit equo; uolat aequore aperto pallidus instantemque deae circumspicit umbram. {{Versus|205}}&nbsp; &nbsp; sacra Ioui merito Tyrius pro fulmine ductor nequiquam Danaos ratus exarmasse ferebat. nec pater aetherius diuumque has ullus ad aras, sed mala Tisiphone trepidis inserta ministris astat et inferno praeuertit uota Tonanti. {{Versus|210}}'summe deum, tibi namque meae primordia Thebae (liueat infandum licet Argos et aspera Iuno) debent, Sidonios ex quo per litora raptor turbasti thiasos, dignatus uirgine nostra terga premi et placidas falsum mugire per undas. {{Versus|215}}nec te uana fides iterum Cadmeia adeptum conubia et Tyrios nimium inrupisse penates: tandem, inquam, soceros dilectaque moenia gratus respicis adsertorque tonas; ceu regia caeli attemptata tui, sic te pro turribus altis {{Versus|220}}uidimus urguentem nubes, laetique benignum fulmen et auditos proauis agnouimus ignes. accipe nunc pecudes et magni turis aceruos uotiuumque marem; dignas sed pendere grates haud mortale opus est; certent tibi reddere Bacchus {{Versus|225}}noster et Alcides, illis haec moenia seruas.' dixerat: ast illi niger ignis in ora genasque prosiluit raptumque comis diadema cremauit. tunc ferus ante ictum spumis delubra cruentat taurus et obstantum mediis e coetibus exit {{Versus|230}}turbidus insanoque ferens altaria cornu. diffugiunt famuli, et regem solatur haruspex. ipse instaurari sacrum male fortis agique imperat, et magnos ficto premit ore timores. qualis ubi implicitum Tirynthius ossibus ignem {{Versus|235}}sensit et Oetaeas membris accedere uestes, uota incepta tamen libataque tura ferebat durus adhuc patiensque mali; mox grande coactus ingemuit, uictorque furit per uiscera Nessus. &nbsp; &nbsp; nuntius exanimi suspensus pectora cursu {{Versus|240}}Aepytus ad regem portae statione relicta tendit et haec trepido uix intellectus anhelat: 'rumpe pios cultus intempestiuaque, rector, sacra deum: frater muris circum omnibus instat portarumque moras frenis adsultat et hastis, {{Versus|245}}nomine te crebro, te solum in proelia poscens. flent maesti retro comites, et uterque loquenti aggemit et pulsis exercitus obstrepit armis. ille uocat. nunc tempus erat, sator optime diuum! quid meruit Capaneus?' turbatus inhorruit altis {{Versus|250}}rex odiis, mediaque tamen gauisus in ira est. sic ubi regnator post exulis otia tauri mugitum hostilem summa tulit aure iuuencus agnouitque minas, magna stat feruidus ira ante gregem spumisque animos ardentibus efflat, {{Versus|255}}nunc pede toruus humum, nunc cornibus aera findens; horret ager, trepidaeque expectant proelia ualles. &nbsp; &nbsp; nec desunt regni comites: 'sine moenia pulset inritus.' 'ille autem fractis huc audeat usque uiribus?' 'hic miseris furor est instare periclo, {{Versus|260}}nec librare metus et tuta odisse.' 'resiste hic fretus solio, nos propulsabimus hostem, nos bellare iube.' sic proxima turba, sed ardens ecce aderat luctu dicturusque omnia belli libertate Creon: urit fera corda Menoeceus; {{Versus|265}}nulla patri requies, illum quaeritque tenetque; illum sanguineos proflantem pectore riuos aspicit et saeua semper de turre cadentem. ut dubium et pugnas cunctantem Eteoclea uidit, 'ibis' ait 'neque te ulterius fratremque ducemque, {{Versus|270}}pessime, funeribus patriae lacrimisque potentem, Eumenidum bellique reum, patiemur inulti. sat tua non aequis luimus periuria diuis. urbem armis opibusque grauem et modo ciuibus artam, ceu caelo deiecta lues inimicaue tellus, {{Versus|275}}hausisti, uacuamque tamen sublimis obumbras? deest seruitio plebes: hos ignis egentes fert humus, hos pelago patrius iam detulit amnis; hi quaerunt artus, illi anxia uulnera curant. redde agedum miseris fratres natosque patresque, {{Versus|280}}redde aruis domibusque uiros! ubi maximus Hypseus finitimusque Dryas? ubi Phocidos arma sonorae Euboicique duces? illos tamen aequa duelli fors tulit ad manes: at tu (pudet), hostia regni, hostia, nate, iaces, ceu mutus et e grege sanguis {{Versus|285 }}(ei mihi) primitiis ararum et rite nefasto libatus iussusque mori: et cunctabitur ultra iste nec, aduerso nunc saltem Marte uocatus, stabit? an in pugnas alium iubet ire profanus Tiresias iterumque meos oracula nectit {{Versus|290}}in gemitus? quid enim misero super unicus Haemon? ille iube subeat, tuque hinc spectator ab alta turre sede! quid saeua fremis famulamque cohortem respectas? hi te ire uolunt, hi pendere poenas; ipsa etiam genetrix ipsaeque odere sorores. {{Versus|295}}in te ardens frater ferrum mortemque minatur saeuaque portarum conuellit claustra, nec audis?' &nbsp; &nbsp; sic pater infrendens, miseraque exaestuat ira. ille sub haec, 'non fallis' ait 'nec te incluta nati fata mouent. canere illa patrem et iactare decebat, {{Versus|300}}sed spes sub lacrimis, spes atque occulta cupido his latet: insano praetendis funera uoto, meque premis frustra uacuae ceu proximus aulae. non ita Sidoniam Fortuna reliquerit urbem, in te ut sceptra cadant, tanto indignissime nato. {{Versus|305}}nec mihi difficilis praesens uindicta++sed arma, arma prius, famuli! coeant in proelia fratres. uult gemitus lenire Creon. lucrare furorem: uictori mihi cuncta lues.' sic iurgia paulum distulit atque ensem, quem iam dabat ira, repressit. {{Versus|310}}ictus ut incerto pastoris uulnere serpens erigitur gyro longumque e corpore toto uirus in ore legit; paulum si deuius hostis torsit iter, cecidere minae tumefactaque frustra colla sedent, irasque sui bibit ipse ueneni. {{Versus|315}}&nbsp; &nbsp; at genetrix, primam funestae sortis ut amens expauit famam (nec tarde credidit), ibat scissa comam uultusque et pectore nuda cruento, non sexus decorisue memor: Pentheia qualis mater ad insani scandebat culmina montis, {{Versus|320}}promissum saeuo caput adlatura Lyaeo. non comites, non ferre piae uestigia natae aequa ualent: tantum miserae dolor ultimus addit robur, et exangues crudescunt luctibus anni. iamque decus galeae, iam spicula saeua ligabat {{Versus|325}}ductor et ad lituos hilarem intrepidumque tubarum prospiciebat equum, subito cum apparuit ingens mater, et ipse metu famulumque expalluit omnis coetus, et oblatam retro dedit armiger hastam. 'quis furor? unde iterum regni integrata resurgit {{Versus|330}}Eumenis? ipsi etiam post omnia, comminus ipsi stabitis? usque adeo geminas duxisse cohortes et facinus mandasse parum est? quo deinde redibit uictor? in hosne sinus? o diri coniugis olim felices tenebrae! datis, improba lumina, poenas: {{Versus|335}}haec spectanda dies. quo, saeue, minantia flectis ora? quid alternus uultus pallorque ruborque mutat, et obnixi frangunt mala murmura dentes? me miseram! uinces? prius haec tamen arma necesse est experiare domi: stabo ipso in limine portae {{Versus|340}}auspicium infelix scelerumque inmanis imago. haec tibi canities, haec sunt calcanda, nefande, ubera, perque uterum sonipes hic matris agendus. parce: quid oppositam capulo parmaque repellis? non ego te contra Stygiis feralia sanxi {{Versus|345}}uota deis, caeco nec Erinyas ore rogaui. exaudi miseram: genetrix te, saeue, precatur, non pater; adde moram sceleri et metire quod audes. sed pulsat muros germanus et impia contra bella ciet? non mater enim, non obstat eunti {{Versus|350}}ulla soror: te cuncta rogant, hic plangimus omnes; ast ibi uix unus pugnas dissuadet Adrastus, aut fortasse iubet. tu limina auita deosque linquis et a nostris in fratrem amplexibus exis?' &nbsp; &nbsp; at parte ex alia tacitos obstante tumultu {{Versus|355}}Antigone furata gradus (nec casta retardat uirginitas) uolat Ogygii fastigia muri exuperare furens; senior comes haeret eunti Actor, et hic summas non duraturus ad arces. utque procul uisis paulum dubitauit in armis, {{Versus|360}}agnouitque (nefas!) iaculis et uoce superba tecta incessentem, magno prius omnia planctu implet et ex muris ceu descensura profatur: 'comprime tela manu paulumque hanc respice turrem, frater, et horrentes refer in mea lumina cristas! {{Versus|365}}agnoscisne hostes? sic annua pacta fidemque poscimus? hi questus, haec est bona causa modesti exulis? Argolicos per te, germane, penates (nam Tyriis iam nullus honos), per si quid in illa dulce domo, summitte animos: en utraque gentis {{Versus|370}}turba rogant ambaeque acies; rogat illa suorum Antigone deuota malis suspectaque regi, et tantum tua, dire, soror. saltem ora trucesque solue genas; liceat uultus fortasse supremum noscere dilectos et ad haec lamenta uidere {{Versus|375}}anne fleas. illum gemitu iam supplice mater frangit et exertum dimittere dicitur ensem: tu mihi fortis adhuc, mihi, quae tua nocte dieque exilia erroresque fleo iam iamque tumentem placaui tibi saepe patrem? quid crimine soluis {{Versus|380}}germanum? nempe ille fidem et stata foedera rupit, ille nocens saeuusque suis; tamen ecce uocatus non uenit.' his paulum furor elanguescere dictis coeperat, obstreperet quamquam atque obstaret Erinys; iam summissa manus, lente iam flectit habenas, {{Versus|385}}iam tacet; erumpunt gemitus, lacrimasque fatetur cassis; hebent irae, pariterque et abire nocentem et uenisse pudet: subito cum matre repulsa Eumenis eiecit fractis Eteoclea portis clamantem: 'uenio, solumque quod ante uocasti {{Versus|390}}inuideo; ne incesse moras, grauis arma tenebat mater; io patria, o regum incertissima tellus, nunc certe uictoris eris!' nec mitior ille, 'tandem,' inquit, 'scis, saeue, fidem et descendis in aequum? o mihi nunc primum longo post tempore frater, {{Versus|395}}congredere: hae leges, haec foedera sola supersunt.' sic hostile tuens fratrem; namque uritur alto corde quod innumeri comites, quod regia cassis instratusque ostro sonipes, quod fulua metallo parma micet, quamquam haud armis inhonorus et ipse {{Versus|400}}nec palla uulgare nitens: opus ipsa nouarat Maeoniis Argia modis ac pollice docto stamina purpureae sociauerat aurea telae. &nbsp; &nbsp; iamque in puluereum Furiis hortantibus aequor prosiliunt, sua quemque comes stimulatque monetque. {{Versus|405}}frena tenent ipsae phalerasque et lucida comunt arma manu mixtisque iubas serpentibus augent. stat consanguineum campo scelus, unius ingens bellum uteri, coeuntque pares sub casside uultus. signa pauent, siluere tubae, stupefactaque Martis {{Versus|410}}cornua; ter nigris auidus regnator ab oris intonuit terque ima soli concussit, et ipsi armorum fugere dei: nusquam incluta Virtus, restinxit Bellona faces, longeque pauentes Mars rapuit currus, et Gorgone cruda uirago {{Versus|415}}abstitit, inque uicem Stygiae rubuere sorores. prominet excelsis uulgus miserabile tectis, cuncta madent lacrimis et ab omni plangitur arce. hinc questi uixisse senes, hinc pectore nudo stant matres paruosque uetant attendere natos. {{Versus|420}}ipse quoque Ogygios monstra ad gentilia manes Tartareus rector porta iubet ire reclusa. montibus insidunt patriis tristique corona infecere diem et uinci sua crimina gaudent. &nbsp; &nbsp; illos ut stimulis ire in discrimen apertis {{Versus|425}}audit et sceleri nullum iam obstare pudorem, aduolat et medias inmittit Adrastus habenas, ipse quidem et regnis multum et uenerabilis aeuo. sed quid apud tales, quis nec sua pignora curae, exter honos? tamen ille rogat: 'spectabimus ergo hoc, {{Versus|430}}Inachidae Tyriique, nefas? ubi iura deique? bella ubi? ne perstate animis. te deprecor, hostis (quamquam, haec ira sinat, nec tu mihi sanguine longe), te, gener, et iubeo; sceptri si tanta cupido est, exuo regales habitus, i, Lernan et Argos {{Versus|435}}solus habe!' non uerba magis suadentia frangunt accensos sumptisque semel conatibus obstant, quam Scytha curuatis erectus fluctibus umquam Pontus Cyaneos uetuit concurrere montes. ut periisse preces geminoque ad proelia fusos {{Versus|440}}puluere cornipedes explorarique furentum in digitis ammenta uidet, fugit omnia linquens, castra, uiros, generum, Thebas, ac fata monentem conuersumque iugo propellit Ariona: qualis demissus curru laeuae post praemia sortis {{Versus|445}}umbrarum custos mundique nouissimus heres palluit, amisso ueniens in Tartara caelo. &nbsp; &nbsp; non tamen indulsit pugnae cunctataque primo substitit in scelere et paulum Fortuna morata est. bis cassae periere uiae, bis comminus actos {{Versus|450}}auertit bonus error equos, puraeque nefandi sanguinis obliquis ceciderunt ictibus hastae. tendunt frena manu, saeuis calcaribus urguent inmeritos; mouet et geminas uenerabile diuum prodigium turmas, alternaque murmura uoluunt {{Versus|455}}mussantes: iterare acies, procurrere saepe impetus et totum miseris opponere bellum. &nbsp; &nbsp; iamdudum terris coetuque offensa deorum auersa caeli Pietas in parte sedebat, non habitu quo nota prius, non ore sereno, {{Versus|460}}sed uittis exuta comam, fraternaque bella, ceu soror infelix pugnantum aut anxia mater, deflebat, saeuumque Iouem Parcasque nocentes uociferans, seseque polis et luce relicta descensuram Erebo et Stygios iam malle penates. {{Versus|465}}'quid me' ait 'ut saeuis animantum ac saepe deorum obstaturam animis, princeps Natura, creabas? nil iam ego per populos, nusquam reuerentia nostri. o furor, o homines diraeque Prometheos artes! quam bene post Pyrrham tellus pontusque uacabant! {{Versus|470}}en mortale genus!' dixit, speculataque tempus auxilio, 'temptemus' ait 'licet inrita coner,' desiluitque polo; niueus sub nubibus atris quamquam maesta deae sequitur uestigia limes. uix steterat campo, subita mansuescere pace {{Versus|475}}agmina sentirique nefas; tunc ora madescunt pectoraque, et tacitus subrepsit fratribus horror. arma etiam simulata gerens cultusque uiriles, nunc his, nunc illis, 'agite, ite, obsistite,' clamat, 'quis nati fratresque domi, quis pignora tanta {{Versus|480}}hic quoque! nonne palam est ultro miserescere diuos? tela cadunt, cunctantur equi, Fors ipsa repugnat.' &nbsp; &nbsp; nonnihil impulerat dubios, ni torua notasset Tisiphone fraudes caelestique ocior igne adforet increpitans: 'quid belli obuerteris ausis, {{Versus|485}}numen iners pacique datum? cede, improba: noster hic campus nosterque dies; nunc sera nocentes defendis Thebas. ubi tunc, cum bella cieret Bacchus et armatas furiarent orgia matres? aut ubi segnis eras, dum Martius impia serpens {{Versus|490}}stagna bibit, dum Cadmus arat, dum uicta cadit Sphinx, dum rogat Oedipoden genitor, dum lampade nostra in thalamos Iocasta uenit?' sic urguet, et ultro uitantem aspectus etiam pudibundaque longe ora reducentem premit astridentibus hydris {{Versus|495}}intentatque faces; deiectam in lumina pallam diua trahit magnoque fugit questura Tonanti. &nbsp; &nbsp; tunc uero accensae stimulis maioribus irae: arma placent, uersaeque uolunt spectare cohortes. instaurant crudele nefas; rex impius aptat {{Versus|500}}tela et funestae casum prior occupat hastae. illa uiam medium clipei conata per orbem non perfert ictus atque alto uincitur auro. tunc exul subit et clare funesta precatur: 'di, quos effosso non inritus ore rogauit {{Versus|505}}Oedipodes flammare nefas, non improba posco uota: piabo manus et eodem pectora ferro rescindam, dum me moriens hic sceptra tenentem linquat et hunc secum portet minor umbra dolorem.' hasta subit uelox equitis femur inter equique {{Versus|510}}ilia, letum utrique uolens; sed plaga sedentis laxato uitata genu, tamen inrita uoti cuspis in obliquis inuenit uulnera costis. it praeceps sonipes strictae contemptor habenae aruaque sanguineo scribit rutilantia gyro. {{Versus|515}}exultat fratris credens hunc ille cruorem (credit et ipse metu), totis iamque exul habenis indulget, caecusque auidos inlidit in aegrum cornipedem cursus. miscentur frena manusque telaque, et ad terram turbatis gressibus ambo {{Versus|520}}praecipitant. ut nocte rates, quas nubilus Auster implicuit, frangunt tonsas mutantque rudentes, luctataeque diu tenebris hiemique sibique, sicut erant, imo pariter sedere profundo: haec pugnae facies. coeunt sine more, sine arte, {{Versus|525}}tantum animis iraque, atque ignescentia cernunt per galeas odia et uultus rimantur acerbo lumine: nil adeo mediae telluris, et enses impliciti innexaeque manus, alternaque saeui murmura ceu lituos rapiunt aut signa tubarum. {{Versus|530}}fulmineos ueluti praeceps cum comminus egit ira sues strictisque erexit tergora saetis: igne tremunt oculi, lunataque dentibus uncis ora sonant; spectat pugnas de rupe propinqua uenator pallens canibusque silentia suadet: {{Versus|535}}sic auidi incurrunt; necdum letalia miscent uulnera, sed coeptus sanguis, facinusque peractum est. nec iam opus est Furiis; tantum mirantur et astant laudantes, hominumque dolent plus posse furores. fratris uterque furens cupit adfectatque cruorem {{Versus|540}}et nescit manare suum; tandem inruit exul, hortatusque manum, cui fortior ira nefasque iustius, alte ensem germani in corpore pressit, qua male iam plumis imus tegit inguina thorax. ille dolens nondum, sed ferri frigore primo {{Versus|545}}territus, in clipeum turbatos colligit artus; mox intellecto magis ac magis aeger anhelat uulnere. nec parcit cedenti atque increpat hostis: 'quo retrahis, germane, gradus? hoc languida somno, hoc regnis effeta quies, hoc longa sub umbra {{Versus|550}}imperia! exilio rebusque exercita egenis membra uides; disce arma pati nec fidere laetis.' &nbsp; &nbsp; sic pugnant miseri; restabat lassa nefando uita duci summusque cruor, poterantque parumper stare gradus; sed sponte ruit fraudemque supremam {{Versus|555}}in media iam morte parat. clamore Cithaeron erigitur, fraterque ratus uicisse leuauit ad caelum palmas: 'bene habet! non inrita uoui, cerno graues oculos atque ora natantia leto. huc aliquis propere sceptrum atque insigne comarum, {{Versus|560}}dum uidet.' haec dicens gressus admouit et arma, ceu templis decus et patriae laturus ouanti, arma etiam spoliare cupit; nondum ille peractis manibus ultrices animam seruabat in iras. utque superstantem pronumque in pectora sensit, {{Versus|565}}erigit occulte ferrum uitaeque labantis reliquias tenues odio suppleuit, et ensem iam laetus fati fraterno in corde reliquit. ille autem: 'uiuisne an adhuc manet ira superstes, perfide, nec sedes umquam meriture quietas? {{Versus|570}}huc mecum ad manes! illic quoque pacta reposcam, si modo Agenorei stat Cnosia iudicis urna, qua reges punire datur.' nec plura locutus concidit et totis fratrem grauis obruit armis. &nbsp; &nbsp; ite truces animae funestaque Tartara leto {{Versus|575}}polluite et cunctas Erebi consumite poenas! uosque malis hominum, Stygiae, iam parcite, diuae: omnibus in terris scelus hoc omnique sub aeuo uiderit una dies, monstrumque infame futuris excidat, et soli memorent haec proelia reges. {{Versus|580}}&nbsp; &nbsp; at genitor sceleris comperto fine profundis erupit tenebris saeuoque in limine profert mortem imperfectam: ueteri stat sordida tabo utraque canities, et durus sanguine crinis obnubit furiale caput; procul ora genaeque {{Versus|585}}intus et effossae squalent uestigia lucis. uirgo autem impositae sustentat pondera laeuae, dextra sedet baculo. qualis si puppe relicta exosus manes pigri sulcator Auerni exeat ad superos solemque et pallida turbet {{Versus|590}}astra, nec ipse diu fortis patiensque superni aeris; interea longum cessante magistro crescat opus, totisque expectent saecula ripis: talis init campum, comitique extrema gementi, 'duc' ait 'ad natos patremque recentibus, oro, {{Versus|595}}inice funeribus!' cunctatur nescia uirgo quid paret; impediunt iter implicitosque morantur arma, uiri, currus, altaque in strage seniles deficiunt gressus et dux miseranda laborat. ut quaesita diu monstrauit corpora clamor {{Versus|600}}uirginis, insternit totos frigentibus artus. nec uox ulla seni: iacet inmugitque cruentis uulneribus, nec uerba diu temptata sequuntur. dum tractat galeas atque ora latentia quaerit, tandem muta diu genitor suspiria soluit: {{Versus|605}}'tarda meam, Pietas, longo post tempore mentem percutis? estne sub hoc hominis clementia corde? uincis io miserum, uincis, Natura, parentem! en habeo gemitus lacrimaeque per arida serpunt uulnera et in molles sequitur manus impia planctus. {{Versus|610}}accipite infandae iusta exequialia mortis, crudeles nimiumque mei! nec noscere natos adloquiumque aptare licet; dic, uirgo, precanti, quem teneo? quo nunc uestras ego saeuus honore prosequar inferias? o si fodienda redirent {{Versus|615}}lumina et in uultus saeuire ex more potestas! heu dolor, heu iusto magis exaudita parentis uota malaeque preces! quisnam fuit ille deorum, qui stetit orantem iuxta praereptaque uerba dictauit Fatis? Furor illa et mouit Erinys {{Versus|620}}et pater et genetrix et regna oculique cadentes; nil ego: per Ditem iuro dulcesque tenebras inmeritamque ducem, subeam sic Tartara digna morte, nec irata fugiat me Laius umbra. ei mihi, quos nexus fratrum, quae uulnera tracto! {{Versus|625}}soluite, quaeso, manus infestaque uincula tandem diuidite, et medium nunc saltem admittite patrem.' talia dequestus paulatim insumpserat iras mortis, et occulte telum, ni nata uetaret, quaerebat; sed cauta manu subtraxerat enses {{Versus|630}}Antigone. furit inde senex: 'ubi noxia tela? heu Furiae! num totum abiit in corpora ferrum?' dicentem comes aegra leuat mutumque dolorem ipsa premit, saeuum gaudens planxisse parentem. &nbsp; &nbsp; olim autem inceptae clamore exterrita pugnae {{Versus|635}}regina extulerat notum penetralibus ensem, ensem sceptriferi spolium lacrimabile Lai. multaque cum superis et diro questa cubili et nati furiis et primi coniugis umbris, luctata est dextra, et prono uix pectore ferrum {{Versus|640}}intrauit tandem: uenas perrumpit aniles uulnus et infelix lustratur sanguine lectus. illius exili stridentem in pectore plagam Ismene conlapsa super lacrimisque comisque siccabat plangens: qualis Marathonide silua {{Versus|645}}flebilis Erigone caesi prope funera patris questibus absumptis tristem iam soluere nodum coeperat et fortes ramos moritura legebat. &nbsp; &nbsp; et iam laeta ducum spes elusisse duorum res Amphionias alio sceptrumque maligna {{Versus|650}}transtulerat Fortuna manu, Cadmique tenebat iura Creon. miser heu bellorum terminus! illi pugnarant fratres. hunc et Mauortia clamant semina, et impensus patriae paulo ante Menoeceus conciliat populis. scandit fatale tyrannis {{Versus|655}}flebilis Aoniae solium: pro blanda potestas et sceptri malesuadus amor! numquamne priorum haerebunt documenta nouis? iuuat ecce nefasto stare loco regimenque manu tractare cruentum. quid, melior Fortuna, potes! iam flectere patrem {{Versus|660}}incipit atque datis abolere Menoecea regnis. primum adeo saeuis imbutus moribus aulae (indicium specimenque sui) iubet igne supremo arceri Danaos, nudoque sub axe relinqui infelix bellum et tristes sine sedibus umbras. {{Versus|665}}mox reducem Ogygiae congressus limine portae Oedipodem extimuit paulum, seseque minorem confessus tacite, promptamque coercuit iram; sed redit in regem caecumque audentius hostem increpitans, 'procul,' inquit, 'abi, uictoribus omen {{Versus|670}}inuisum, et Furias auerte ac moenia lustra discessu Thebana tuo. spes longa peracta est: uade, iacent nati. quae iam tibi uota supersunt?' &nbsp; &nbsp; horruit instinctu rabido, steteruntque trementes ceu uisu praesente genae, seniumque recessit. {{Versus|675}}tunc natam baculumque manu dimisit, et irae innixus tumido uocem de pectore rumpit: 'iamne uacat saeuire, Creon? modo perfida regna fortunaeque locum nostrae, miserande, subisti, et tibi iam fas est regum calcare ruinas? {{Versus|680}}iam tumulis uictos, socios iam moenibus arces? macte, potes digne Thebarum sceptra tueri: haec tua prima dies. sed cur noua contrahis amens iura? quid anguste tantos metiris honores? exilium intendis. timida inclementia regum {{Versus|685}}ista! feros auidus quin protinus imbuis enses? crede, licet: ueniat cupidus parere satelles intrepidusque secet non euitantia colla. incipe! an expectas ut pronus supplice dextra sternar et inmitis domini uestigia quaeram? {{Versus|690}}finge autem temptare, sines? mihine ulla minaris supplicia, aut ullos reris superesse timores? linquere tecta iubes? caelum terramque reliqui sponte, atque ultricem crudelis in ora retorsi non ullo cogente manum: quid tale iubere, {{Versus|695}}rex inimice, potes? fugio excedoque nefandis sedibus; an refert quo funera longa measque transportem tenebras? ne non gens cuncta precanti concedat, patriae quantum miser incubo terrae! sed dulces Thebae. nimirum hic clarior ortus, {{Versus|700}}et meliora meos permulcent sidera uultus, hic genetrix natique. habeas Thebana regasque moenia, quo Cadmus, quo Laius omine rexit quoque ego; sic thalamos, sic pignora fida capessas; nec tibi sit uirtus fortunam euadere dextra, {{Versus|705}}sed lucem deprensus ames. satis omina sanxi, duc age, nata, procul. quid te autem luctibus addo? da, rex magne, ducem.' timuit miseranda relinqui Antigone mutatque preces: 'felicia per te regna, uerende Creon, sanctasque Menoeceos umbras: {{Versus|710}}da ueniam adflicto dictisque ignosce superbis. hunc morem fandi longae fecere querelae; nec soli ferus iste tibi: sic fata deosque adloquitur, durus luctu, facilisque nec ipsi saepe mihi; pridem indomito sub pectore uiuit {{Versus|715}}libertas misera et saeuae spes aspera mortis. et nunc ecce tuas inritat callidus iras suppliciumque cupit; sed tu maioribus, oro, imperii potiare bonis, altusque iacentes praetereas, et magna ducum uereare priorum {{Versus|720}}funera. et hic quondam solio sublimis et armis saeptus opem miseris et iura, potentibus aequus supplicibusque, dabat, cui nunc ex agmine tanto una comes, necdum exul erat. felicibus hicne obstat? in hunc odiis et regni uiribus exis, {{Versus|725}}hunc abigis tectis? an ne prope limina clarum ingemat et uotis intempestiuus oberret? pone metum, procul usque tua summotus ab aula flebit; ego erectum subigam et seruire docebo, coetibus abducam solaque in sede recondam: {{Versus|730}}exul erit. nam quae migranti externa patebunt moenia? uis Argos eat hostilesque Mycenas squalidus inreptet, uictique ad limen Adrasti Aonias referat clades, tenuemque precetur rex Thebanus opem? miserae quid crimina gentis {{Versus|735}}pandere, quid casus iuuat ostentare pudendos? conde, precor, quodcumque sumus, nec longa precamur dona, Creon: miserere senis, maestosque parentis hic, precor, hic manes indulge ponere: certe Thebanos sepelire licet.' sic orat humique {{Versus|740}}uoluitur; abducit genitor saeuumque minatur indignans ueniam. qualis leo rupe sub alta, quem uiridem quondam siluae montesque tremebant, iam piger et longo iacet exarmatus ab aeuo, magna tamen facies et non adeunda senectus; {{Versus|745}}et si demissas ueniat mugitus ad aures, erigitur meminitque sui, uiresque solutas ingemit et campis alios regnare leones. &nbsp; &nbsp; flectitur adfatu, sed non tamen omnia rector supplicis indulget lacrimis partemque recidit {{Versus|750}}muneris. 'haud,' inquit, 'patriis prohibebere longe finibus, occursu dum non pia templa domosque commacules. habeant te lustra tuusque Cithaeron; atque haec ecce tuis tellus habitabilis umbris, qua bellum geminaeque iacent in sanguine gentes.' {{Versus|755}}sic ait, et ficto comitum uulgique gementis adsensu limen tumidus regale petebat. &nbsp; &nbsp; interea pulsi uallum exitiale Pelasgi destituunt furto; nulli sua signa suusque ductor: eunt taciti passim et pro funere pulchro {{Versus|760}}dedecorem amplexi uitam reditusque pudendos. nox fauet et grata profugos amplectitur umbra. </poem> {{Liber |Ante=Liber X |AnteNomen=Thebais/X |Post=Liber XII |PostNomen=Thebais/XII }} gfpyp9wmvp4sych0xwf30ag22pz8j4t 0 37475 266256 235312 2026-05-15T15:29:33Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/XII]] ad [[Thebais/Liber XII]] 235312 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Thebais |OperaeWikiPagina=Thebais |Annus= saeculo I |Genera= carmina |SubTitulus=Liber XII }} {{Liber |Ante=Liber XI |AnteNomen=Thebais/XI }} <poem> Nondum cuncta polo uigil inclinauerat astra ortus et instantem cornu tenuiore uidebat Luna diem, trepidas ubi iam Tithonia nubes discutit ac reduci magnum parat aethera Phoebo: {{Versus|5}}agmina iam raris Dircaea penatibus errant, noctis questa moras; quamuis tunc otia tandem et primus post bella sopor, tamen aegra quietem pax fugat et saeui meminit uictoria belli. uix primo proferre gradum et munimina ualli {{Versus|10}}soluere, uix totas reserare audacia portas; stant ueteres ante ora metus campique uacantis horror: ut adsiduo iactatis aequore tellus prima labat, sic attoniti nil comminus ire mirantur fusasque putant adsurgere turmas. {{Versus|15}}sic ubi perspicuae scandentem limina turris Idaliae uolucres fuluum aspexere draconem, intus agunt natos et feta cubilia uallant unguibus imbellesque citant ad proelia pennas; mox ruerit licet ille retro, tamen aera nudum {{Versus|20}}candida turba timet, tandemque ingressa uolatus horret et a mediis etiamnum respicit astris. &nbsp; &nbsp; itur in exanguem populum bellique iacentis reliquias, quacumque dolor luctusque, cruenti, exegere, duces; hi tela, hi corpora, at illi {{Versus|25}}caesorum tantum ora uident alienaque iuxta pectora; pars currus deflent uiduisque loquuntur, hoc solum quia restat, equis; pars oscula figunt uulneribus magnis et de uirtute queruntur. frigida digeritur strages: patuere recisae {{Versus|30}}cum capulis hastisque manus mediisque sagittae luminibus stantes; multis uestigia caedis nulla: ruunt planctu pendente et ubique parato. at circum informes truncos miserabile surgit certamen qui iusta ferant, qui funera ducant. {{Versus|35}}saepe etiam hostiles (lusit Fortuna parumper) decepti fleuere uiros; nec certa facultas noscere quem miseri uitent calcentue cruorem. at quibus est inlaesa domus uacuique doloris, aut deserta uagi Danaum tentoria lustrant {{Versus|40}}inmittuntque faces, aut (quae post bella uoluptas) quaerunt dispersi iaceat quo puluere Tydeus, an rapti pateat specus auguris, aut ubi diuum hostis, an aetheriae uiuant per membra fauillae. iam lacrimis exempta dies, nec serus abegit {{Versus|45}}Vesper: amant miseri lamenta malisque fruuntur. nec subiere domos, sed circum funera pernox turba sedet, uicibusque datis alterna gementes igne feras planctuque fugant; nec dulcibus astris uicta, nec adsiduo coierunt lumina fletu. {{Versus|50}}tertius Aurorae pugnabat Lucifer, et iam montibus orbatis, lucorum gloria, magnae Teumesi uenere trabes et amica Cithaeron silua rogis; ardent excisae uiscera gentis molibus extructis: supremo munere gaudent {{Versus|55}}Ogygii manes; queritur miserabile Graium nuda cohors uetitumque gemens circumuolat ignem. accipit et saeui manes Eteoclis iniquos haudquaquam regalis honos; Argiuus haberi frater iussus adhuc atque exule pellitur umbra. {{Versus|60}}&nbsp; &nbsp; at non plebeio fumare Menoecea busto rex genitor Thebaeque sinunt, nec robora uilem struxerunt de more rogum, sed bellicus agger curribus et clipeis Graiorumque omnibus armis sternitur; hostiles super ipse, ut uictor, aceruos {{Versus|65}}pacifera lauro crinem uittisque decorus accubat: haud aliter quam cum poscentibus astris laetus in accensa iacuit Tirynthius Oeta. spirantes super inferias, captiua Pelasgum corpora frenatosque, pater, solacia sorti {{Versus|70}}bellorum, mactabat equos; his arduus ignis palpitat, et gemitus tandem erupere paterni: 'o nisi magnanimae nimius te laudis inisset ardor, Echionios mecum uenerande penates atque ultra recture puer, uenientia qui nunc {{Versus|75}}gaudia et ingratum mihi munus acerbas! tu superum conuexa licet coetusque perenni (credo equidem) uirtute colas, mihi flebile semper numen eris; ponant aras excelsaque Thebae templa dicent: uni fas sit lugere parenti. {{Versus|80}}et nunc heu quae digne tibi sollemnia quasue largiar exequias? nec si fatale potestas Argos et impulsas cineri miscere Mycenas, meque super, cui uita (nefas!) et sanguine nati partus honos. eademne dies, eadem impia bella {{Versus|85}}te, puer, et diros misere in Tartara fratres? et nunc Oedipodi par est fortuna doloris ac mihi? quam similes gemimus, bone Iuppiter, umbras! accipe, nate, tui noua libamenta triumphi, accipe et hoc regimen dextrae frontisque superbae {{Versus|90}}uincula, quae patri minimum laetanda dedisti. regem te, regem tristes Eteocleos umbrae aspiciant.' simul haec dicens crinemque manumque destruit, accensaque iterat uiolentius ira: 'saeuum agedum inmitemque uocent si funera Lernae {{Versus|95}}tecum ardere ueto; longos utinam addere sensus corporibus caeloque animas Ereboque nocentes pellere fas, ipsumque feras, ipsum unca uolucrum ora sequi atque artus regum monstrare nefandos! ei mihi, quod positos humus alma diesque resoluet! {{Versus|100}}quare iterum repetens iterumque edico: suprema ne quis ope et flammis ausit iuuisse Pelasgos; aut nece facta luet numeroque explebit adempta corpora; per superos magnumque Menoecea iuro.' dixit, et abreptum comites in tecta ferebant. {{Versus|105}}&nbsp; &nbsp; flebilis interea uacuis comitatus ab Argis (fama trahit miseras) orbae uiduaeque ruebant Inachides ceu capta manus; sua uulnera cuique, par habitus cunctis, deiecti in pectora crines accinctique sinus; manant lacera ora cruentis {{Versus|110}}unguibus, et molles planctu creuere lacerti. prima per attonitas nigrae regina cateruae, tristibus inlabens famulis iterumque resurgens, quaerit inops Argia uias; non regia cordi, non pater: una fides, unum Polynicis amati {{Versus|115}}nomen in ore sedet; Dircen infaustaque Cadmi moenia posthabitis uelit incoluisse Mycenis. proxima Lernaeo Calydonidas agmine mixtas Tydeos exequiis trahit haud cessura sorori Deipyle; scelus illa quidem morsusque profanos {{Versus|120}}audierat miseranda uiri, sed cuncta iacenti infelix ignoscit amor. post aspera uisu, ac deflenda tamen, digno plangore Nealce Hippomedonta ciens. uatis mox impia coniunx heu uacuos positura rogos. postrema gementum {{Versus|125}}agmina Maenaliae ducit comes orba Dianae, et grauis Euadne: dolet haec queriturque labores audacis pueri, magni memor illa mariti it toruum lacrimans summisque irascitur astris. illas et lucis Hecate speculata Lycaeis {{Versus|130}}prosequitur gemitu, duplexque ad litus euntes planxit ab Isthmiaco genetrix Thebana sepulcro, noctiuagumque gregem, quamuis sibi luget, Eleusin fleuit et arcanos errantibus extulit ignes. ipsa per auersos ducit Saturnia calles {{Versus|135}}occultatque uias, ne plebs congressa suorum ire uetet pereatque ingentis gloria coepti. nec non functa ducum refouendi corpora curam Iris habet, putresque arcanis roribus artus ambrosiaeque rigat sucis, ut longius obstent {{Versus|140}}expectentque rogum et flammas non ante fatiscant. &nbsp; &nbsp; squalidus ecce genas et inani uulnere pallens Ornytus (hic socio desertus ab agmine, tardat plaga recens) timido secreta per auia furto debile carpit iter fractaeque innititur hastae. {{Versus|145}}isque ubi mota nouo stupuit loca sola tumultu femineumque gregem, quae iam super agmina Lernae sola uidet, non ille uiam causasue requirit, quippe patent, maesto sed sic prior occupat ore: 'quo, miserae, quo fertis iter? funusne peremptis {{Versus|150}}speratis cineremque uiris? stat peruigil illic umbrarum custos inhumataque corpora regi adnumerat. nusquam lacrimae, procul usque fugati accessus hominum: solis auibusque ferisque ire licet. uestrisne Creon dabit aequus honorem {{Versus|155}}luctibus? inmites citius Busiridos aras Odrysiique famem stabuli Siculosque licebit exorare deos; rapiet fortasse precantes, si mens nota mihi, nec coniugialia supra funera sed caris longe mactabit ab umbris. {{Versus|160}}quin fugitis, dum tuta uia est, Lernamque reuersae nomina, quod superest, uacuis datis orba sepulcris absentesque animas ad inania busta uocatis? aut uos Cecropiam (prope namque et Thesea fama est Thermodontiaco laetum remeare triumpho) {{Versus|165}}imploratis opem? bello cogendus et armis in mores hominemque Creon.' sic fatus, at illis horruerunt lacrimae, stupuitque inmanis eundi impetus, atque uno uultus pallore gelati. non secus adflauit molles si quando iuuencas {{Versus|170}}tigridis Hyrcanae ieiunum murmur, et ipse auditu turbatus ager, timor omnibus ingens quae placeat, quos illa fames escendat in armos. &nbsp; &nbsp; continuo discors uario sententia motu scinditur: his Thebas tumidumque ambire Creonta, {{Versus|175}}his placet Actaeae si quid clementia gentis adnuat; extremum curarum ac turpe reuerti. hic non femineae subitum uirtutis amorem colligit Argia, sexuque inmane relicto tractat opus: placet (egregii spes dura pericli!) {{Versus|180}}comminus infandi leges accedere regni, quo Rhodopes non ulla nurus nec alumna niuosi Phasidis innuptis uallata cohortibus iret. tunc mouet arte dolum, quo semet ab agmine fido segreget, inmitesque deos regemque cruentum {{Versus|185}}contemptrix animae et magno temeraria luctu prouocet; hortantur pietas ignesque pudici. ipse etiam ante oculos omni manifestus in actu, nunc hospes miserae, primas nunc sponsus ad aras, nunc mitis coniunx, nunc iam sub casside torua {{Versus|190}}maestus in amplexu multumque a limine summo respiciens: sed nulla animo uersatur imago crebrior Aonii quam quae de sanguine campi nuda uenit poscitque rogos. his anxia mentem aegrescit furiis et, qui castissumus ardor, {{Versus|195}}funus amat; tunc ad comites conuersa Pelasgas, 'uos' ait 'Actaeas acies Marathoniaque arma elicite, aspiretque pio Fortuna labori. me sinite Ogygias, tantae quae sola ruinae causa fui, penetrare domos et fulmina regni {{Versus|200}}prima pati; nec surda ferae pulsabimus urbis limina: sunt illic soceri mihi suntque sorores coniugis, et Thebas haud ignoranda subibo. ne tantum reuocate gradus: illo impetus ingens auguriumque animi.' nec plura, unumque Menoeten {{Versus|205 }}(olim hic uirginei custos monitorque pudoris) eligit et, quamquam rudis atque ignara locorum, praecipites gressus, qua uenerat Ornytus, aufert. atque ubi uisa procul socias liquisse malorum, 'anne' ait 'hostiles ego te tabente per agros {{Versus|210 }}(heu dolor!) expectem quaenam sententia lenti Theseos, an bello proceres, an dexter haruspex adnuat? interea funus decrescit, et uncis alitibus (non hos potius?) supponimus artus. et nunc me duram, si quis tibi sensus ad umbras, {{Versus|215}}me tardam Stygiis quereris, fidissime, diuis. heu si nudus adhuc, heu si iam forte sepultus: nostrum utrumque nefas; adeo uis nulla dolenti? Mors nusquam saeuusque Creon? hortaris euntem, Ornyte!' sic dicens magno Megareia praeceps {{Versus|220}}arua rapit passu, demonstrat proxima quisque obuius horrescitque habitus miseramque ueretur. uadit atrox uisu, nil corde nec aure pauescens, et nimiis confisa malis propiorque timeri: nocte uelut Phrygia cum lamentata resultant {{Versus|225}}Dindyma, pinigeri rapitur Simoentis ad amnem dux uesana chori, cuius dea sanguine lecto ipsa dedit ferrum et uittata fronde notauit. &nbsp; &nbsp; iam pater Hesperio flagrantem gurgite currum abdiderat Titan, aliis rediturus ab undis, {{Versus|230}}cum tamen illa grauem luctu fallente laborem nescit abisse diem: nec caligantibus aruis terretur, nec frangit iter per et inuia saxa lapsurasque trabes nemorumque arcana (sereno nigra die) caecisque incisa noualia fossis, {{Versus|235}}per fluuios secura uadi, somnosque ferarum praeter et horrendis infesta cubilia monstris. tantum animi luctusque ualent! pudet ire Menoeten tardius, inualidaeque gradum miratur alumnae. quas non illa domos pecudumque hominumque modesto {{Versus|240}}pulsauit gemitu? quotiens amissus eunti limes, et errantem comitis solacia flammae destituunt gelidaeque facem uicere tenebrae! iamque supinantur fessis lateque fatiscunt Penthei deuexa iugi, cum pectore anhelo {{Versus|245}}iam prope deficiens sic incipit orsa Menoetes: 'haud procul, exacti si spes non blanda laboris, Ogygias, Argia, domos et egena sepulcri busta iacere reor: graue comminus aestuat aer sordidus, et magnae redeunt per inane uolucres. {{Versus|250}}haec illa est crudelis humus, nec moenia longe. cernis ut ingentes murorum porrigat umbras campus et e speculis moriens intermicet ignis? moenia sunt iuxta.' modo nox magis ipsa tacebat, solaque nigrantes laxabant astra tenebras. {{Versus|255}}horruit Argia, dextramque ad moenia tendens: 'urbs optata prius, nunc tecta hostilia, Thebae, et tamen, inlaesas si reddis coniugis umbras, sic quoque dulce solum, cernis quo praedita cultu, qua stipata manu, iuxta tua limina primum {{Versus|260}}Oedipodis magni uenio nurus? improba non sunt uota: rogos hospes planctumque et funera posco. illum, oro, extorrem regni belloque fugatum, illum, quem solio non es dignata paterno, redde mihi. tuque, oro, ueni, si manibus ulla {{Versus|265}}effigies errantque animae post membra solutae, tu mihi pande uias, tuaque ipse ad funera deduc, si merui.' dixit, tectumque adgressa propinquae pastorale casae reficit spiramina fessi ignis, et horrendos inrumpit turbida campos. {{Versus|270}}qualis ab Aetnaeis accensa lampade saxis orba Ceres magnae uariabat imagine flammae Ausonium Siculumque latus, uestigia nigri raptoris uastosque legens in puluere sulcos; illius insanis ululatibus ipse remugit {{Versus|275}}Enceladus ruptoque uias inluminat igni: Persephonen amnes siluae freta nubila clamant, Persephonen tantum Stygii tacet aula mariti. &nbsp; &nbsp; admonet attonitam fidus meminisse Creontis altor et occulto summittere lampada furto. {{Versus|280}}regina Argolicas modo formidata per urbes, uotum inmane procis spesque augustissima gentis, nocte sub infesta, nullo duce et hoste propinquo, sola per offensus armorum et lubrica tabo gramina, non tenebras, non circumfusa tremescens {{Versus|285}}concilia umbrarum atque animas sua membra gementes, saepe gradu caeco ferrum calcataque tela dissimulat, solusque labor uitasse iacentes, dum funus putat omne suum, uisuque sagaci rimatur positos et corpora prona supinat {{Versus|290}}incumbens, queriturque parum lucentibus astris. &nbsp; &nbsp; forte soporiferas caeli secreta per umbras Iuno, sinu magni semet furata mariti, Theseos ad muros, ut Pallada flecteret, ibat, supplicibusque piis faciles aperiret Athenas. {{Versus|295}}atque ubi per campos errore fatiscere uano inmeritam Argian supero respexit ab axe, indoluit uisu, et lunaribus obuia bigis aduertit uultum placidaque ita uoce locuta est: 'da mihi poscenti munus breue, Cynthia, si quis {{Versus|300}}est Iunonis honos; certe Iouis improba iussu ter noctem Herculeam++ueteres sed mitto querelas: en locus officio. cultrix placitissima nostri Inachis Argia cernis qua nocte uagetur nec reperire uirum densis queat aegra tenebris? {{Versus|305}}et tibi nimbosum languet iubar: exere, quaeso, cornua, et adsueto propior premat orbita terras. hunc quoque, qui curru madidas tibi pronus habenas ducit, in Aonios uigiles demitte Soporem.' uix ea, cum scissis magnum dea nubibus orbem {{Versus|310}}protulit; expauere umbrae, fulgorque recisus sideribus; uix ipsa tulit Saturnia flammas. &nbsp; &nbsp; primum per campos infuso lumine pallam coniugis ipsa suos noscit miseranda labores, quamquam texta latent suffusaque sanguine maeret {{Versus|315}}purpura; dumque deos uocat et de funere caro hoc superesse putat, uidet ipsum in puluere paene calcatum. fugere animus uisusque sonusque, inclusitque dolor lacrimas; tum corpore toto sternitur in uultus animamque per oscula quaerit {{Versus|320}}absentem, pressumque comis ac ueste cruorem seruatura legit. mox tandem uoce reuersa: 'hunc ego te, coniunx, ad debita regna profectum ductorem belli generumque potentis Adrasti aspicio, talisque tuis occurro triumphis? {{Versus|325}}huc attolle genas defectaque lumina: uenit ad Thebas Argia tuas; age, moenibus induc et patrios ostende lares et mutua redde hospitia. heu quid ago? proiectus caespite nudo hoc patriae telluris habes. quae iurgia? certe {{Versus|330}}imperium non frater habet! nullasne tuorum mouisti lacrimas? ubi mater, ubi incluta fama Antigone? mihi nempe iaces, mihi uictus es uni! dicebam: "quo tendis iter? quid sceptra negata poscis? habes Argos, soceri regnabis in aula; {{Versus|335}}hic tibi longus honos, hic indiuisa potestas." quid queror? ipsa dedi bellum maestumque rogaui ipsa patrem ut talem nunc te complexa tenerem. sed bene habet, superi, gratum est, Fortuna; peracta spes longinqua uiae: totos inuenimus artus. {{Versus|340}}ei mihi, sed quanto descendit uulnus hiatu! hoc frater? qua parte, precor, iacet ille nefandus praedator? uincam uolucres (sit adire potestas) excludamque feras; an habet funestus et ignes? sed nec te flammis inopem tua terra uidebit: {{Versus|345}}ardebis lacrimasque feres quas ferre negatum regibus, aeternumque tuo famulata sepulcro durabit deserta fides, testisque dolorum natus erit, paruoque torum Polynice fouebo.' &nbsp; &nbsp; ecce alios gemitus aliamque ad busta ferebat {{Versus|350}}Antigone miseranda facem, uix nacta petitos moenibus egressus; illam nam tempore in omni attendunt uigiles et rex iubet ipse timeri, contractaeque uices et crebrior excubat ignis. ergo deis fratrique moras excusat et amens, {{Versus|355}}ut paulum inmisso cessit statio horrida somno, erumpit muris: fremitu quo territat agros uirginis ira leae, rabies cui libera tandem et primus sine matre furor. nec longa morata, quippe trucem campum et positus quo puluere frater {{Versus|360}}nouerat. atque illam contra uidet ire Menoetes, cui uacat, et carae gemitus compescit alumnae. cum tamen erectas extremus uirginis aures accessit sonus, utque atra sub ueste comisque squalentem et crasso foedatam sanguine uultus {{Versus|365}}astrorum radiis et utraque a lampade uidit, 'cuius' ait 'manes, aut quae temeraria quaeris nocte mea?' nihil illa diu, sed in ora mariti deicit inque suos pariter uelamina uultus, capta metu subito paulumque oblita doloris. {{Versus|370}}hoc magis increpitans suspecta silentia perstat Antigone, comitemque premens ipsamque; sed ambo deficiunt fixique silent. tandem ora retexit Argia, corpusque tamen complexa profatur: 'si quid in hoc ueteri bellorum sanguine mecum {{Versus|375}}quaesitura uenis, si tu quoque dura Creontis iussa times, possum tibi me confisa fateri. si misera es (certe lacrimas lamentaque cerno), iunge, age, iunge fidem: proles ego regis Adrasti (ei mihi! num quis adest?) cari Polynicis ad ignes, {{Versus|380}}etsi regna uetant++' stupuit Cadmeia uirgo intremuitque simul dicentemque occupat ultro: 'mene igitur sociam (pro fors ignara!) malorum, mene times? mea membra tenes, mea funera plangis. cedo, tene, pudet heu! pietas ignaua sororis! {{Versus|385}}haec prior++' hic pariter lapsae iunctoque per ipsum amplexu miscent auidae lacrimasque comasque, partitaeque artus redeunt alterna gementes ad uultum et cara uicibus ceruice fruuntur. dumque modo haec fratrem memorat, nunc illa maritum, {{Versus|390}}mutuaque exorsae Thebas Argosque renarrant, longius Argia miseros reminiscitur actus: 'per tibi furtiui sacrum commune doloris, per socios manes et conscia sidera iuro: non hic amissos, quamquam uagus exul, honores, {{Versus|395}}non gentile solum, carae non pectora matris, te cupiit unam noctesque diesque locutus Antigonen; ego cura minor facilisque relinqui. tu tamen ex celsa sublimem forsitan arce ante nefas Grais dantem uexilla maniplis {{Versus|400}}uidisti, teque ille acie respexit ab ipsa ense salutatam et nutantis uertice coni: nos procul. extremas sed quis deus egit in iras? nil uestrae ualuere preces? tibine iste negauit oranti?' causas ac tristia reddere fata {{Versus|405}}coeperat Antigone; fidus comes admonet ambas: 'heia agite inceptum potius! iam sidera pallent uicino turbata die, perferte laborem, tempus erit lacrimis, accenso flebitis igne.' &nbsp; &nbsp; haud procul Ismeni monstrabant murmura ripas, {{Versus|410}}qua turbatus adhuc et sanguine decolor ibat. huc laceros artus socio conamine portant inualidae, iungitque comes non fortior ulnas. sic Hyperionium trepido Phaethonta sorores fumantem lauere Pado; uixdum ille sepulcro {{Versus|415}}conditus, et flentes stabant ad flumina siluae. ut sanies purgata uado membrisque reuersus mortis honos, ignem miserae post ultima quaerunt oscula; sed gelidae circum exanimesque fauillae putribus in foueis, atque omnia busta quiescunt. {{Versus|420}}stabat adhuc, seu forte, rogus, seu numine diuum, cui torrere datum saeuos Eteocleos artus, siue locum monstris iterum Fortuna parabat, seu dissensuros seruauerat Eumenis ignes. hic tenuem nigris etiamnum aduiuere lucem {{Versus|425}}roboribus pariter cupidae uidere, simulque flebile gauisae; nec adhuc quae busta repertum, sed placidus quicumque rogant mitisque supremi admittat cineris consortem et misceat umbras. &nbsp; &nbsp; ecce iterum fratres: primos ut contigit artus {{Versus|430}}ignis edax, tremuere rogi et nouus aduena busto pellitur; exundant diuiso uertice flammae alternosque apices abrupta luce coruscant. pallidus Eumenidum ueluti commiserit ignes Orcus, uterque minax globus et conatur uterque {{Versus|435}}longius; ipsae etiam commoto pondere paulum secessere trabes. conclamat territa uirgo: 'occidimus, functasque manu stimulauimus iras. frater erat; quis enim accessus ferus hospitis umbrae pelleret? en clipei fragmen semustaque nosco {{Versus|440}}cingula, frater erat! cernisne ut flamma recedat concurratque tamen? uiuunt odia improba, uiuunt. nil actum bello; miseri, sic dum arma mouetis uicit nempe Creon! nusquam iam regna: quis ardor? cui furitis? sedate minas; tuque exul ubique, {{Versus|445}}semper inops aequi, iam cede (hoc nupta precatur, hoc soror), aut saeuos mediae ueniemus in ignes.' &nbsp; &nbsp; uix ea, cum subitus campos tremor altaque tecta impulit adiuuitque rogi discordis hiatus, et uigilum turbata quies, quibus ipse malorum {{Versus|450}}fingebat simulacra Sopor: ruit ilicet omnem prospectum lustrans armata indagine miles. illos instantes senior timet unus; at ipsae ante rogum saeuique palam spreuisse Creontis imperia et furtum claro plangore fatentur {{Versus|455}}securae, quippe omne uident fluxisse cadauer. ambitur saeua de morte animosaque leti spes furit: haec fratris rapuisse, haec coniugis artus contendunt uicibusque probant: 'ego corpus', 'ego ignes', 'me pietas', 'me duxit amor'. deposcere saeua {{Versus|460}}supplicia et dextras iuuat insertare catenis. nusquam illa alternis modo quae reuerentia uerbis, iram odiumque putes; tantus discordat utrimque clamor, et ad regem qui deprendere trahuntur. &nbsp; &nbsp; at procul Actaeis dextra iam Pallade muris {{Versus|465}}Iuno Phoroneas inducit praeuia matres attonitas, non ipsa minus, coetumque gementem conciliat populis et fletibus addit honorem. ipsa manu ramosque oleae uittasque precantes tradit, et obtenta summittere lumina palla {{Versus|470}}et praeferre docet uacuas sine manibus urnas. omnis Erectheis effusa penatibus aetas tecta uiasque replent: unde hoc examen et una tot miserae? necdum causas nouere malorum, iamque gemunt. dea conciliis se miscet utrisque {{Versus|475}}cuncta docens, qua gente satae, quae funera plangant quidue petant; uariis nec non adfatibus ipsae Ogygias leges inmansuetumque Creonta multum et ubique fremunt. Geticae non plura queruntur hospitibus tectis trunco sermone uolucres, {{Versus|480}}cum duplices thalamos et iniquum Terea clamant. &nbsp; &nbsp; urbe fuit media nulli concessa potentum ara deum, mitis posuit Clementia sedem, et miseri fecere sacram; sine supplice numquam illa nouo, nulla damnauit uota repulsa. {{Versus|485}}auditi quicumque rogant, noctesque diesque ire datum et solis numen placare querelis. parca superstitio: non turea flamma nec altus accipitur sanguis: lacrimis altaria sudant, maestarumque super libamina secta comarum {{Versus|490}}pendent et uestes mutata sorte relictae. mite numus circa cultuque insigne uerendo, uittatae laurus et supplicis arbor oliuae. nulla autem effigies, nulli commissa metallo forma dei: mentes habitare et pectora gaudet. {{Versus|495}}semper habet trepidos, semper locus horret egenis coetibus, ignotae tantum felicibus arae. fama est defensos acie post busta paterni numinis Herculeos sedem fundasse nepotes. fama minor factis: ipsos nam credere dignum {{Versus|500}}caelicolas, tellus quibus hospita semper Athenae, ceu leges hominemque nouum ritusque sacrorum seminaque in uacuas hinc descendentia terras, sic sacrasse loco commune animantibus aegris confugium, unde procul starent iraeque minaeque {{Versus|505}}regnaque, et a iustis Fortuna recederet aris. iam tunc innumerae norant altaria gentes: huc uicti bellis patriaque a sede fugati regnorumque inopes scelerumque errore nocentes conueniunt pacemque rogant; mox hospita sedes {{Versus|510}}uicit et Oedipodae Furias et funus ~olynthi texit et a misero matrem summouit Oreste. huc uulgo monstrante locum manus anxia Lernae deueniunt, cedunt miserorum turba priorum. uix ibi, sedatis requierunt pectora curis: {{Versus|515}}ceu patrio super alta grues Aquilone fugatae cum uidere Pharon; tunc aethera latius implent, tunc hilari clangore sonant; iuuat orbe sereno contempsisse niues et frigora soluere Nilo. &nbsp; &nbsp; iamque domos patrias Scythicae post aspera gentis {{Versus|520}}proelia laurigero subeuntem Thesea curru laetifici plausus missusque ad sidera uulgi clamor et emeritis hilaris tuba nuntiat armis. ante ducem spolia et, duri Mauortis imago, uirginei currus cumulataque fercula cristis {{Versus|525}}et tristes ducuntur equi truncaeque bipennes, quis nemora et solidam Maeotida caedere suetae, gorytique leues portantur et ignea gemmis cingula et informes dominarum sanguine peltae. ipsae autem nondum trepidae sexumue fatentur, {{Versus|530}}nec uulgare gemunt, aspernanturque precari, et tantum innuptae quaerunt delubra Mineruae. primus amor niueis uictorem cernere uectum quadriiugis; nec non populos in semet agebat Hippolyte, iam blanda genas patiensque mariti {{Versus|535}}foederis. hanc patriae ritus fregisse seueros Atthides oblique secum mirantur operto murmure, quod nitidi crines, quod pectora palla tota latent, magnis quod barbara semet Athenis misceat atque hosti ueniat paritura marito. {{Versus|540}}&nbsp; &nbsp; paulum et ab insessis maestae Pelopeides aris promouere gradum seriemque et dona triumphi mirantur, uictique animo rediere mariti. atque ubi tardauit currus et ab axe superbo explorat causas uictor poscitque benigna {{Versus|545}}aure preces, ausa ante alias Capaneia coniunx: 'belliger Aegide, subitae cui maxima laudis semina de nostris aperit Fortuna ruinis, non externa genus, dirae nec conscia noxae turba sumus: domus Argos erat regesque mariti, {{Versus|550}}non utinam et fortes! quid enim septena mouere castra et Agenoreos opus emendare penates? nec querimur caesos: haec bellica iura uicesque armorum; sed non Siculis exorta sub antris monstra nec Ossaei bello cecidere bimembres. {{Versus|555}}mitto genus clarosque patres: hominum, inclute Theseu, sanguis erant, homines, eademque in sidera, eosdem sortitus animarum alimentaque uestra creati, quos uetat igne Creon Stygiaeque a limine portae, ceu sator Eumenidum aut Lethaei portitor amnis, {{Versus|560}}summouet ac dubio caelique Erebique sub axe detinet. heu princeps Natura! ubi numina, ubi illest fulminis iniusti iaculator? ubi estis, Athenae? septima iam surgens trepidis Aurora iacentes auersatur equis; radios declinat et horret {{Versus|565}}stelligeri iubar omne poli; iam comminus ipsae pabula dira ferae campumque odere uolucres spirantem tabo et caelum uentosque grauantem. quantum etenim superesse rear? nuda ossa putremque uerrere permittat saniem. properate, uerendi {{Versus|570}}Cecropidae; uos ista decet uindicta, priusquam Emathii Thracesque dolent, quaeque extat ubique gens arsura rogis manesque habitura supremos. nam quis erit saeuire modus? bellauimus, esto; sed cecidere odia et tristes mors obruit iras. {{Versus|575}}tu quoque, ut egregios fama cognouimus actus, non trucibus monstris Sinin infandumque dedisti Cercyona, et saeuum uelles Scirona crematum. credo et Amazoniis Tanain fumasse sepulcris, unde haec arma refers; sed et hunc dignare triumphum. {{Versus|580}}da terris unum caeloque Ereboque laborem, si patrium Marathona metu, si tecta leuasti Cresia, nec fudit uanos anus hospita fletus. sic tibi non ullae socia sine Pallade pugnae, nec sacer inuideat paribus Tirynthius actis, {{Versus|585}}semper et in curru, semper te mater ouantem cernat, et inuictae nil tale precentur Athenae.' &nbsp; &nbsp; dixerat; excipiunt cunctae tenduntque precantes cum clamore manus; rubuit Neptunius heros permotus lacrimis; iusta mox concitus ira {{Versus|590}}exclamat: 'quaenam ista nouos induxit Erinys regnorum mores? non haec ego pectora liqui Graiorum abscedens, Scythiam Pontumque niualem cum peterem; nouus unde furor? uictumne putasti Thesea, dire Creon? adsum, nec sanguine fessum {{Versus|595}}crede; sitit meritos etiamnum haec hasta cruores. nulla mora est; uerte hunc adeo, fidissime Phegeu, cornipedem, et Tyrias inuectus protinus arces aut Danais edice rogos aut proelia Thebis.' sic ait oblitus bellique uiaeque laborum, {{Versus|600}}hortaturque suos uiresque instaurat anhelas: ut modo conubiis taurus saltuque recepto cum posuit pugnas, alio si forte remugit bellatore nemus, quamquam ora et colla cruento imbre madent, nouus arma parat campumque lacessens {{Versus|605}}dissimulat gemitus et uulnera puluere celat. ipsa metus Libycos seruatricemque Medusam pectoris incussa mouit Tritonia parma. protinus erecti toto simul agmine Thebas respexere angues; necdum Atticus ire parabat {{Versus|610}}miles, et infelix expauit classica Dirce. &nbsp; &nbsp; continuo in pugnas haud solum accensa iuuentus qui modo Caucasei comites rediere triumphi: omnis ad arma rudes ager extimulauit alumnos. conueniunt ultroque ducis uexilla sequuntur, {{Versus|615}}qui gelidum Braurona uiri, qui rura lacessunt Monychia et trepidis stabilem Piraeea nautis et nondum Eoo clarum Marathona triumpho. mittit in arma manus gentilibus hospita diuis Icarii Celeique domus uiridesque Melaenae, {{Versus|620}}diues et Aegaleos nemorum Parnesque benignus uitibus et pingui melior Lycabessos oliuae. uenit atrox Alaeus et olentis arator Hymetti, quaeque rudes thyrsos hederis uestistis, Acharnae. linquitur Eois longe speculabile proris {{Versus|625}}Sunion, unde uagi casurum in nomina ponti Cresia decepit falso ratis Aegea uelo. hos Salamis populos, illos Cerealis Eleusin horrida suspensis ad proelia misit aratris, et quos Callirhoe nouies errantibus undis {{Versus|630}}implicat, et raptae qui conscius Orithyiae celauit ripis Geticos Ilissos amores. ipse quoque in pugnas uacuatur collis, ubi ingens lis superum, dubiis donec noua surgeret arbor rupibus et longa refugum mare frangeret umbra. {{Versus|635}}isset et Arctoas Cadmea ad moenia ducens Hippolyte turmas: retinet iam certa tumentis spes uteri, coniunxque rogat dimittere curas Martis et emeritas thalamo sacrare pharetras. &nbsp; &nbsp; hos ubi uelle acies et dulci gliscere ferro {{Versus|640}}dux uidet, utque piis raptim dent oscula natis amplexusque breues, curru sic fatur ab alto: 'terrarum leges et mundi foedera mecum defensura cohors, dignas insumite mentes coeptibus: hac omnem diuumque hominumque fauorem {{Versus|645}}Naturamque ducem coetusque silentis Auerni stare palam est; illic Poenarum exercita Thebis agmina et anguicomae ducent uexilla sorores. ite alacres tantaeque, precor, confidite causae.' dixit, et emissa praeceps iter incohat hasta: {{Versus|650}}qualis Hyperboreos ubi nubilus institit axes Iuppiter et prima tremefecit sidera bruma, rumpitur Aeolia et longam indignata quietem tollit hiems animos uentosaque sibilat Arctos; tunc montes undaeque fremunt, tunc proelia caecis {{Versus|655}}nubibus et tonitrus insanaque fulmina gaudent. &nbsp; &nbsp; icta gemit tellus, uirides grauis ungula campos mutat, et innumeris peditumque equitumque cateruis expirat protritus ager, nec puluere crasso armorum lux uicta perit, sed in aethera longum {{Versus|660}}frangitur, et mediis ardent in nubibus hastae. noctem adeo placidasque operi iunxere tenebras, certamenque inmane uiris quo concita tendunt agmina: quis uisas proclamet ab aggere Thebas, cuius in Ogygio stet princeps lancea muro. {{Versus|665}}at procul ingenti Neptunius agmina Theseus angustat clipeo, propriaeque exordia laudis centum urbes umbone gerit centenaque Cretae moenia, seque ipsum monstrosi ambagibus antri hispida torquentem luctantis colla iuuenci {{Versus|670}}alternasque manus circum et nodosa ligantem bracchia et abducto uitantem cornua uultu. terror habet populos, cum saeptus imagine torua ingreditur pugnas, bis Thesea bisque cruentas caede uidere manus: ueteres reminiscitur actus {{Versus|675}}ipse tuens sociumque gregem metuendaque quondam limina et absumpto pallentem Cnosida filo. &nbsp; &nbsp; saeuus at interea ferro post terga reuinctas Antigonen uiduamque Creon Adrastida leto admouet; ambae hilares et mortis amore superbae {{Versus|680}}ensibus intentant iugulos regemque cruentum destituunt, cum dicta ferens Theseia Phegeus astitit. ille quidem ramis insontis oliuae pacificus, sed bella ciet bellumque minatur, grande fremens, nimiumque memor mandantis, et ipsum {{Versus|685}}iam prope, iam medios operire cohortibus agros ingeminans. stetit ambiguo Thebanus in aestu curarum, nutantque minae et prior ira tepescit. tunc firmat sese, fictumque ac triste renidens, 'paruane prostratis,' inquit, 'documenta Mycenis {{Versus|690}}sanximus? en iterum qui moenia nostra lacessant. accipimus, ueniant; sed ne post bella querantur: lex eadem uictis.' dicit, sed puluere crasso caligare diem et Tyrios iuga perdere montes aspicit; armari populos tamen armaque ferri {{Versus|695}}ipse iubet pallens, mediaeque in sedibus aulae Eumenidas subitas flentemque Menoecea cernit turbidus impositosque rogis gaudere Pelasgos. quis fuit ille dies, tanto cum sanguine Thebis pax inuenta perit! patriis modo fixa reuellunt {{Versus|700}}arma deis, clipeisque obducunt pectora fractis, et galeas humiles et adhuc sordentia tabo spicula: non pharetris quisquam, non ense decorus, non spectandus equo; cessat fiducia ualli, murorum patet omne latus, munimina portae {{Versus|705}}exposcunt: prior hostis habet; fastigia desunt: deiecit Capaneus; exanguis et aegra iuuentus iam nec coniugibus suprema nec oscula natis iungit, et attoniti nil optauere parentes. &nbsp; &nbsp; Atticus at contra, iubar ut clarescere ruptis {{Versus|710}}nubibus et solem primis aspexit in armis, desilit in campum, qui subter moenia nudos adseruat manes, dirisque uaporibus aegrum aera puluerea penitus sub casside ducens ingemit et iustas belli flammatur in iras. {{Versus|715}}hunc saltem miseris ductor Thebanus honorem largitur Danais, quod non super ipsa iacentum corpora belligeras acies Martemque secundum miscuit, aut lacera ne quid de strage nefandus perderet, eligitur saeuos potura cruores {{Versus|720}}terra rudis. iamque alternas in proelia gentes dissimilis Bellona ciet; non clamor utrimque, non utrimque tubae: stat debilis altera pubes summissos enses nequiquam ammentaque dextris laxa tenens; cedunt tellure, armisque reductis {{Versus|725}}ostentant ueteres etiamnum in sanguine plagas. iam nec Cecropiis idem ductoribus ardor, languescuntque minae et uirtus secura residit: uentorum uelut ira minor, nisi silua furentes impedit, insanique tacent sine litore fluctus. {{Versus|730}}&nbsp; &nbsp; ut uero aequoreus quercum Marathonida Theseus extulit, erectae cuius crudelis in hostes umbra cadit campumque trucem lux cuspidis implet, ceu pater Edonios Haemi de uertice Mauors impulerit currus, rapido mortemque fugamque {{Versus|735}}axe uehens, sic exanimes in terga reducit pallor Agenoridas; taedet fugientibus uti Thesea, nec facilem dignatur dextra cruorem. cetera plebeio desaeuit sanguine uitrus: sic iuuat exanimis proiectaque praeda canesque {{Versus|740}}degeneresque lupos, magnos alit ira leones. attamen Olenium Lamyrumque, hunc tela pharetra promentem, hunc saeui tollentem pondera saxi deicit, et triplici confisos robore gentis Alcetidas fratres, totidem quos eminus hastis {{Versus|745}}continuat; ferrum consumpsit pectore Phyleus, ore momordit Helops, umero transmisit Iapyx. iamque et quadriiugo celsum petit Haemona curru, horrendumque manu telum rotat: ille pauentes obliquauit equos; longo perlata tenore {{Versus|750}}transiit hasta duos, sitiebat uulnera nec non tertia, sed medio cuspis temone retenta est. &nbsp; &nbsp; sed solum uotis, solum clamore tremendo omnibus in turmis optat uocitatque Creonta. atque hunc diuersa bellorum in fronte maniplos {{Versus|755}}hortantem dictis frustraque extrema minantem conspicit; abscedunt comites: sed Thesea iussi linquebant fretique deis atque ipsius armis, ille tenet reuocatque suos; utque aequa notauit hinc atque hinc odia, extrema se colligit ira, {{Versus|760}}iam letale furens, atque audax morte futura, 'non cum peltiferis' ait 'haec tibi pugna puellis, uirgineas ne crede manus: hic cruda uirorum proelia, nos magnum qui Tydea quique furentem Hippomedonta neci Capaneaque misimus umbris {{Versus|765}}pectora. quae bellum praeceps amentia suasit, improbe? nonne uides, quos ulciscare, iacentes?' sic ait, et frustras periturum missile summo adflixit clipeo. risit uocesque manumque horridus Aegides, ferrataque arbore magnos {{Versus|770}}molitur iactus, nec non prius ore superbo intonat: 'Argolici, quibus haec datur hostia, manes, pandite Tartareum chaos ultricesque parate Eumenidas, uenit ecce Creon!' sic fatus, et auras dissipat hasta tremens; tunc, qua subtemine duro {{Versus|775}}multiplicem tenues iterant thoraca catenae, incidit: emicuit per mille foramina sanguis impius; ille oculis extremo errore solutis labitur. adsistit Theseus grauis armaque tollens, 'iamne dare extinctis iustos' ait 'hostibus ignes, {{Versus|780}}iam uictos operire placet? uade atra dature supplicia, extremique tamen secure sepulcri.' &nbsp; &nbsp; accedunt utrimque pio uexilla tumultu permiscentque manus; medio iam foedera bello, iamque hospes Theseus; orant succedere muris {{Versus|785}}dignarique domos. nec tecta hostilia uictor aspernatus init; gaudent matresque nurusque Ogygiae, qualis thyrso bellante subactus mollia laudabat iam marcidus orgia Ganges. ecce per aduersas Dircaei uerticis umbras {{Versus|790}}femineus quatit astra fragor, matresque Pelasgae decurrunt: quales Bacchea ad bella uocatae Thyiades amentes, magnum quas poscere credas aut fecisse nefas; gaudent lamenta nouaeque exultant lacrimae; rapit huc, rapit impetus illuc, {{Versus|795}}Thesea magnanimum quaerant prius, anne Creonta, anne suos: uidui ducunt ad corpora luctus. &nbsp; &nbsp; non ego, centena si quis mea pectora laxet uoce deus, tot busta simul uulgique ducumque, tot pariter gemitus dignis conatibus aequem: {{Versus|800}}turbine quo sese caris instrauerit audax ignibus Euadne fulmenque in pectore magno quaesierit; quo more iacens super oscula saeui corporis infelix excuset Tydea coniunx; ut saeuos narret uigiles Argia sorori; {{Versus|805}}Arcada quo planctu genetrix Erymanthia clamet, Arcada, consumpto seruantem sanguine uultus, Arcada, quem geminae pariter fleuere cohortes. uix nouus ista furor ueniensque implesset Apollo, et mea iam longo meruit ratis aequore portum. {{Versus|810}}&nbsp; &nbsp; durabisne procul dominoque legere superstes, o mihi bissenos multum uigilata per annos Thebai? iam certe praesens tibi Fama benignum strauit iter coepitque nouam monstrare futuris. iam te magnanimus dignatur noscere Caesar, {{Versus|815}}Itala iam studio discit memoratque iuuentus. uiue, precor; nec tu diuinam Aeneida tempta, sed longe sequere et uestigia semper adora. mox, tibi si quis adhuc praetendit nubila liuor, occidet, et meriti post me referentur honores. </poem> {{Liber |Ante=Liber XI |AnteNomen=Thebais/XI }} 07j5j00bkwbgsgwommn7kpn10bylrsz 0 37476 266182 235234 2026-05-15T14:11:24Z Saumache 27923 multa contenta ex pagina removit, contenta nova: '{{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Achilleis |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |Genera= carmina epica |Editio= |Fons= [https://www.thelatinlibrary.com/statius.html The Latin Library] }} __TOC__ ===Index=== * [[Achilleis/Liber I|Liber I]] * [[Achilleis/Liber II|Liber II]]' 266182 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Achilleis |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |Genera= carmina epica |Editio= |Fons= [https://www.thelatinlibrary.com/statius.html The Latin Library] }} __TOC__ ===Index=== * [[Achilleis/Liber I|Liber I]] * [[Achilleis/Liber II|Liber II]] 7r8tl5bs6oimynxm53dyjwsgu5p8gi1 0 39537 266194 235263 2026-05-15T14:30:17Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/II]] ad [[Pharsalia/Liber II]] 235263 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Marcus Annaeus Lucanus |OperaeTitulus=Pharsalia |OperaeWikiPagina=Pharsalia |Annus=anno 65 |SubTitulus=Liber II |Editio=Cambridge, 1875 |Fons=[https://www.google.com.br/books/edition/M_Annaei_Lucani_Pharsaliae_liber_primus/LMIDAAAAQAAJ google books] }} {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=Pharsalia/I |Post=Liber III |PostNomen=Pharsalia/III }} <POEM> Iamque irae patuere deum, manifestaque belli Signa dedit mundus: legesque et foedera rerum Praescia monstrifero vertit natura tumultu, Indixitque nefas. Cur hanc tibi, rector Olympi, {{Versus|5}}Sollicitis visum mortalibus addere curam, Noscant venturas ut dira per omina clades? Sive parens rerum cum primum informia regna Materiemque rudem flamma cedente recepit, Finxit in aeternum caussas, qua cuncta coercet, {{Versus|10}}Se quoque lege tenens, et saecula iussa ferentem Fatorum immoto divisit limite mundum: Sive nihil positum est, sed Fors incerta vagatur, Fertque refertque vices, et habet mortalia casus: Sit subitum, quodcumque paras: sit caeca futuri {{Versus|15}}Mens hominum fati: liceat sperare timenti. Ergo ubi concipiunt, quantis sit cladibus orbi Constatura fides superum, ferale per urbem Iustitium: latuit plebeio tectus amictu Omnis honos: nullos comitata est purpura fasces. {{Versus|20}}Tunc questus tenuere suos, magnusque per omnes Errabat sine voce dolor. Sic funere primo Attonitae tacuere domus, cum corpora nondum Conclamata iacent, nec mater crine soluto Exigit ad saevos famularum brachia planctus: {{Versus|25}}Sed cum membra premit fugiente rigentia vita, Vultusque exanimes, oculosque in morte natantes, Necdum est ille dolor, sed iam metus: incubat amens, Miraturque malum. Cultus matrona priores Deposuit: moestaeque tenent delubra catervae. {{Versus|30}}Hae lacrimis sparsere deos, hae pectora duro Adfixere solo, lacerasque in limine sacro Attonitae fudere comas, votisque vocari Adsuetas crebris feriunt ululatibus aures. Nec cunctae summi templo iacuere Tonantis: {{Versus|35}}Divisere deos, et nullis defuit aris Invidiam factura parens: quarum una madentes Scissa genas, planctu liventes atra lacertos, Nunc, ait, o miserae contundite pectora matres, Nunc laniate comas, neve hunc differte dolorem, {{Versus|40}}Et summis servate malis: nunc flere potestas, Dum pendet fortuna ducum: cum vicerit alter, Gaudendum est. His se stimulis dolor ipse lacessit. Nec non bella viri diversaque castra petentes Effundunt iustas in numina saeva querelas: {{Versus|45}}O miserae sortis, quod non in Punica nati Tempora, Cannarum fuimus Trebiaeque iuventus. Non pacem petimus, superi: date gentibus iras: Nunc urbes excite feras: coniuret in armis Mundus: Achaemeniis decurrant Medica Susis {{Versus|50}}Agmina: Massageten Sythicus non adliget Ister: Fundat ab extremo flavos Aquilone Suevos Albis, et indomitum Rheni caput: omnibus hostes Reddite nos populis: civile avertite bellum. Hinc Dacus premat, inde Getes: occurrat Iberis {{Versus|55}}Alter, ad Eoas hic vertat signa pharetras: Nulla vacet tibi, Roma, manus. Vel perdere nomen Si placet Hesperium, superi, collapsus in ignem Plurimus ad terram per fulmina decidat aether. Saeve parens, utrasque simul partesque ducesque, {{Versus|60}}Dum nondum meruere, feri. Tantone novorum Proventu scelerum quaerunt, uter imperet Urbi? Vix tanti fuerat, civilia bella movere, Ut neuter. Tales pietas peritura querelas Egerit. At miseros angit sua cura parentes, {{Versus|65}}Oderuntque gravis vivacia fata senectae, Servatosque iterum bellis civilibus annos. Atque aliquis, magno quaerens exempla timori, Non alios, inquit, motus tunc fata parabant, Cum post Teutonicos victor Libycosque triumphos {{Versus|70}}Exsul limosa Marius caput abdidit ulva. Stagna udi texere soli laxaeque paludes Depositum, Fortuna, tuum: mox vincula ferri Exedere senem, longusque in carcere paedor. Consul e eversa felix moriturus in Urbe {{Versus|75}}Poenas ante dabat scelerum. Mors ipsa refugit Saepe virum, frustraque hosti concessa potestas Sanguinis invisi: primo qui caedis in ictu Diriguit, ferrumque manu torpente remisit. Viderat immensum tenebroso in carcere lumen {{Versus|80}}Terribilesque deas scelerum, Mariumque futurum; Audieratque pavens: Fas haec contingere non est Colla tibi: debet multas hic legibus aevi, Ante suam, mortes: vanum depone furorem. Si libet ulcisci deletae funera gentis, {{Versus|85}}Hunc, Cimbri, servate senem. Non ille favore Numinis, ingenti superum protectus ab ira, Vir ferus, et Romam cupienti perdere fato Suffciens. Idem pelago delatus iniquo Hostilem in terram, vacuisque mapalibus actus, {{Versus|90}}Nuda triumphati iacuit per regna Iugurthae, Et Poenos pressit cineres. Solatia fati Carthago Mariusque tulit: pariterue iacentes Ignovere deis. Libycas ibi colligit iras. Ut primum fortuna redit, servilia solvit {{Versus|95}}Agmina: conflato saevas ergastula ferro Exeruere manus. Nulli gestanda dabantur Signa ducis, nisi qui scelerum iam fecerat usum, Attuleratque in castra nefas. Pro fata! quis ille, Quis fuit ille dies, Marius quo moenia victor {{Versus|100}}Corripuit! quantoque gradu mors saeva cucurrit! Nobilitas cum plebe perit: lateque vagatur Ensis, et a nullo revocatum est pectore ferrum. Stat cruor in templis: multaque rubentia caede Lubrica saxa madent. Nulli sua profuit aetas. {{Versus|105}}Non senis extremum piguit vergentibus annis Praecipitasse diem: nec prima in limine vitae Infantis miseri nascentia rumpere fata. Crimine quo parvi caedem potuere mereri? Sed satis est iam, posse mori. Trahit ipse furoris {{Versus|110}}Impetus: et, visum lenti, quaesisse nocentem. In numerum pars magna perit: rapuitque cruentus Victor ab ignota vultus cervice recisos, Dum vacua pudet ire manu. Spes una salutis, Oscula pollutae fixisse trementia dextrae. {{Versus|115}}Mille licet gladii mortis nova signa sequantur, Degener o populus, vix saecula longa decorum Sic meruisse viris, nedum breve dedecus aevi, Et vitam, dum Sulla redit. Cui funera vulgi Flere vacet? Vix te sparsum per viscera, Baebi, {{Versus|120}}Innumeras intercarpentis membra coronae Discerpsisse manus: aut te, praesage malorum Antoni, cuius laceris pendentia canis Ora ferens miles festae rorantia mensae Imposuit. Truncos laceravit Fimbria Crassos. {{Versus|125}}Saeva Tribunicio maduerunt robora tabo. Te quoque neglectum violatae, Scaevola, dextrae Ante ipsum penetrale deae semperque calentes Mactavere focos: parvum sed fessa senectus Sanguinis effudit iugulo, flammisque pepercit. {{Versus|130}}Septimus haec sequitur, repetitis fascibus, annus: Ille fuit vitae Mario modus, omnia passo, Quae peior fortuna potest, atque omnibus uso, Quae melior: mensoque, homini quid fata pararent. Iam, quot apud Sacri cecidere cadavera portum, {{Versus|135}}Aut Collina tulit stratas quot porta catervas, Tunc cum paene caput mundi rerumque potestas Mutavit translata locum, Romanaque Samnis Ultra Caudinas speravit vulnera Furcas! Sulla quoque immensis accessit cladibus ultor. {{Versus|140}}Ille quod exiguum restabat sanguinis Urbi Hausit: dumque nimis iam putria membra recidit, Excessit medicina modum, nimiumque secuta est, Qua morbi duxere, manus. Periere nocentes; Sed cum iam soli possent superesse nocentes. {{Versus|145}}Tum data libertas odiis, resolutaque legum Frenis ira ruit. Non uni cuncta dabantur, Sed fecit sibi quisque nefas. Semel omnia victor Iusserat. Infandum domini per viscera ferrum Exegit famulus: nati maduere paterno {{Versus|150}}Sanguine. Certatum est, cui cervix caesa parentis Cederet: in fratrum ceciderunt praemia fratres. Busta repleta fuga, permixtaque viva sepultis Corpora: nec populum latebrae cepere ferarum. Hic laqueo fauces elisaque guttura fregit: {{Versus|155}}Hic, se praecipiti iaculatus pondere, dura Dissiluit percussus humo; mortesque cruento Victori rapuere suas: hic robora busti Exstruit ipse sui, necdum omni sanguine fuso Desilit in flammas, et, dum licet, occupat ignes. {{Versus|160}}Colla ducum pilo trepidam gestata per Urbem, Et medio congesta foro. Cognoscitur illic, Quidquid ubique iacet scelerum. Non Thracia tantum Vidit Bistonii stabulis pendere tyranni; Postibus Antaei Libye: nec Graecia moerens {{Versus|165}}Tot laceros artus Pisaea flevit in aula. Cum iam tabe fluunt, confusaque tempore multo Amisere notas, miserorum dextra parentum Colligit, et pavido subducit cognita furto. Meque ipsum memini, caesi deformia fratris {{Versus|170}}Ora rogo cupidum vetitisque imponere flammis, Omnia Sullanae lustrasse cadavera pacis, Perque omnes truncos, cum qua cervice recisum Conveniat, quaesisse caput. Quid sanguine manes Placatos Catuli referam? cum victima tristes {{Versus|175}}Inferias Marius forsan nolentibus umbris Pendit, inexpleto non fanda piacula busto: Cum laceros artus, aequataque vulnera membris Vidimus, et toto quamvis in corpore caeso Nil animae letale datum, moremque nefandae {{Versus|180}}Dirum saevitiae, pereuntis parcere morti. Avulsae cecidere manus, exsectaque lingua Palpitat, et muto vacuum ferit aera motu. Hic aures, alius spiramina naris aduncae Amputat: ille cavis evolvit sedibus orbes, {{Versus|185}}Ultimaque effundit spectatis lumina membris. Vix erit ulla fides, tam saevi criminis unum Tot poenas cepisse caput. Sic mole ruinae Fracta sub ingenti miscentur pondere membra: Nec magis informes veniunt ad litora trunci, {{Versus|190}}Qui medio periere freto. Quid perdere fructum Iuvit, et, ut vilem, Marii confundere vultum? Ut scelus hoc Sullas caedesque ostensa placeret, Agnoscendus erat. Vidit Fortuna colonos Praenestina suos cunctos simul ense recisos, {{Versus|195}}Unius populum pereuntem tempore mortis. Tunc flos Hesperiae, Latii iam sola iuventus, Concidit, et miserae maculavit ovilia Romae. Tot simul infesto iuvenes occumbere leto, Saepe fames, pelagique furor, subitaeque ruinae, {{Versus|200}}Aut coeli terraeque lues, aut bellica clades Numquam poena fuit. Densi vix agmina vulgi Inter et exsangues, immissa morte, catervas Victores movere manus. Vix caede peracta Procumbunt, dubiaque labant cervice: sed illos {{Versus|205}}Magna premit strages: peraguntque cadavera partem Caedis: viva graves elidunt corpora trunci. Intrepidus tanti sedit securus ab alto Spectator sceleris: miseri tot milia vulgi Non piguit iussisse mori. Congesta recepit {{Versus|210}}Omnia Tyrrhenus Sullana cadavera gurges. In fluvium primi cecidere, in corpora summi. Praecipites haesere rates, et strage cruenta Interruptus aquis fluxit prior amnis in aequor. Ad molem stetit unda sequens, dum sanguinis alti {{Versus|215}}Vis sibi fecit iter, campumque effusa per omnem, Praecipitique ruens Tiberina ad flumina rivo Haerentes adiuvit aquas: nec iam alveus amnem, Nec retinent ripae, redditque cadavera campo. Tandem Tyrrhenas vix eluctatus in undas {{Versus|220}}Sanguine caeruleum torrenti dividit aequor. Hisne Salus rerum, Felix his Sulla vocari, His meruit tumulum medio sibi tollere Campo? Haec rursus patienda manent: hoc ordine belli Ibitur: hic stabit civilibus exitus armis. {{Versus|225}}Quamquam agitant graviora metus, multumque coitur Humani generis maiore in praelia damno, Exsulibus Mariis bellorum maxima merces Roma recepta fuit: nec plus victoria Sullae Praestitit, invisas penitus quam tollere partes. {{Versus|230}}Hos alio, Fortuna, vocas, olimque potentes Concurrunt. Neuter civilia bella moveret, Contentus, quo Sulla fuit. Sic moesta senectus Praeteritique memor flebat, metuensque futuri. At non magnanimi percussit pectora Bruti {{Versus|235}}Terror, et in tanta pavidi formidine motus Pars populi lugentis erat: sed nocte sopora, Parrhasis obliquos Helice cum verteret axes, Atria cognati pulsat non ampla Catonis. Invenit insomni volventem publica cura {{Versus|240}}Fata virum casusque Urbis, cunctisque timentem, Securumque sui; farique his vocibus orsus: Omnibus expulsae terris olimque fugatae Virtutis iam sola fides, quam turbine nullo Excutiet fortuna tibi; tu mente labantem {{Versus|245}}Dirige me, dubium certo tu robore firma: Namque alii Magnum vel Caesaris arma sequantur: Dux Bruto Cato solus erit. Pacemne tueris, Inconcussa tenens dubio vestigia mundo? An placuit, ducibus scelerum populique furentis {{Versus|250}}Cladibus immixtum, civile absolvere bellum? Quemque suas rapiunt scelerata in proelia caussae: Hos polluta domus, legesque in pace timendae; Hos ferro fugienda fames, mundique ruinae Permiscenda fides. Nullum furor egit in arma; {{Versus|255}}Castra petunt magna victi mercede: tibi uni Per se bella placent? Quid tot durasse per annos Profuit immunem corrupti moribus aevi? Hoc solum longae pretium virtutis habebis: Accipient alios, facient te bella nocentem. {{Versus|260}}Ne tantum, o superi, liceat feralibus armis, Has etiam movisse manus: nec pila lacertis Missa tuis caeca telorum in nube ferantur: Nec tanta in casum virtus eat. Ingeret omnis Se belli fortuna tibi. Quis nolet in isto {{Versus|265}}Ense mori, quamvis alieno vulnere labens, Et scelus esse tuum? Melius tranquilla sine armis Otia solus ages, sicut coelestia semper Inconcussa suo volvuntur sidera lapsu. Fulminibus propior terrae succenditur aer, {{Versus|270}}Imaque telluris ventos tractusque coruscos Flammarum accipiunt: nubes excedit Olympus Lege deum. Minimas rerum discordia turbat: Pacem summa tenent. Quam laete Caesaris aures Accipient, tantum venisse in proelia civem! {{Versus|275}}Nam praelata suis numquam diversa dolebit Castra ducis Magni. Nimium placet ipse, Catoni Si bellum civile placet. Pars magna senatus Et duce privato gesturus proelia consul Sollicitant, proceresque alii: quibus adde Catonem {{Versus|280}}Sub iuga Pompeii, tote iam liber in orbe Solus Caesar erit. Quodsi pro legibus arma Ferre iuvat patriis, libertatemque tueri: Nunc neque Pompeii Brutum nec Caesaris hostem, Post bellum victoris habes. Sic fatur. At illi {{Versus|285}}Arcano sacras reddit Cato pectore voces: Summum, Brute, nefas civilia bella fatemur: Sed quo fata trahunt, virtus secura sequetur. Crimen erit superis, et me fecisse nocentem. Sidera quis mundumque valet spectare cadentem, {{Versus|290}}Expers ipse metus? quis, cum ruat arduus aether, Terra labet, mixto coeuntis pondere mundi, Compressas tenuisse manus Gentesne furorem Hesperium ignotae Romanaque bella sequentur, Deductique fretis alio sub sidere reges; {{Versus|295}}Otia solus agam? Procul hunc arcete furorem, O superi, motura Dahas ut clade Getasque, Securo me, Roma cadat. Ceu morte parentem Natorum orbatum, longum producere funus Ad tumulum iubet ipse dolor: iuvat ignibus atris {{Versus|300}}Inseruisse manus, constructoque aggere busti Ipsum atras tenuisse faces: non ante revellar, Exanimem quam te complectar, Roma, tuumque Nomen, libertas, et inanem prosequar umbram. Sic eat: immites Romana piacula divi {{Versus|305}}Plena ferant: nullo fraudemus sanguine bellum. O utinam coelique deis erebique liceret Hoc caput in cunctas damnatum exponere poenas! Devotum hostiles Decium pressere catervae: Me geminae figant acies, me barbara telis {{Versus|310}}Rheni turba petat: cunctis ego pervius hastis Excipiam medius totius vulnera belli. Hic redimat sanguis populos: hac caede luatur, Quidquid Romani meruerunt pendere mores. Ad iuga cur faciles populi, cur saeva volentes {{Versus|315}}Regna pati pereunt? Me solum invadite ferro, Me frustra leges et inania iura tuentem: Hic dabit, hic pacem iugulus, finemque laborum Gentibus Hesperiis: post me regnare volenti Non opus est bello. Quin publica signa ducemque {{Versus|320}}Pompeium sequimur? Nec, si fortuna favebit, Hunc quoque totius sibi ius promittere mundi Non bene compertum est. Ideo me milite vincat, Ne sibi se vicisse putet. Sic fatur, et acres Irarum movit stimulos, iuvenisque calorem {{Versus|325}}Excitat in nimios belli civilis amores. Interea, Phoebo gelidas pellente tenebras, Pulsatae sonuere fores: quas sancta relicto Hortensi moerens irrupit Marcia busto: Quondam virgo toris melioris iuncta mariti: {{Versus|330}}Mox, ubi, connubii pretium mercesque, soluta est Tertia iam soboles, alios fecunda penates Impletura datur, geminas ex sanguine matris Permixtura domos. Sed postquam condidit urna Supremos cineres, miserando concita vultu, {{Versus|335}}Effusas laniata comas, concussaque pectus Verberibus crebris, cineresque ingesta sepulcri, Non aliter placitura viro, sic moesta profatur: Dum sanguis inerat, dum vis materna, peregi Iussa, Cato, et geminos excepi foeta maritos. {{Versus|340}}Visceribus lassis, partuque exhausta, revertor Iam nulli tradenda viro. Da foedera prisci Illibata tori: da tantum nomen inane Connubii: liceat tumulo scripsisse, CATONIS MARCIA; nec dubium longo quaeratur in aevo, {{Versus|345}}Mutarim primas expulsa, an tradita, taedas. Non me laetorum comitem rebusque secundis Accipis: in curas venio partemque laborum. Da mihi castra sequi. Cur tuta in pace relinquar, Et sit civili propior Cornelia bello? {{Versus|350}}Hae flexere virum voces, et, tempora quanquam Sint aliena toris, iam fato in bella vocante, Foedera sola tamen, vanaque carentia pompa Iura placent, sacrisque deos admittere testes. Festa coronato non pendent limine serta; {{Versus|355}}Infulaque in geminos discurrit candida postes, Legitimaeque faces, gradibusque adclivis eburnis Stat torus, et picto vestes discriminat auro: Turritaque premens frontem matrona corona Translata vetuit contingere limina planta. {{Versus|360}}Non, timidum nuptae leviter tectura pudorem, Lutea demissos velarunt flammea vultus: Balteus haud fluxos gemmis adstrinxit amictus, Colla monile decens, humerisque haerentia primis Suppara nudatos cingunt angusta lacertos. {{Versus|365}}Sic, ut erat, moesti servat lugubria cultus, Quoque modo natos, hoc est amplexa maritum. Obsita funerea celatur purpura lana; Non soliti lusere sales: nec more Sabino Excepit tristis convicia festa maritus. {{Versus|370}}Pignora nulla domus, nulli coiere propinqui. Iunguntur taciti, contentique auspice Bruto. Ille nec horrificam sancto dimovit ab ore Caesariem, duroque admisit gaudia vultu. - Ut primum tolli feralia viderat arma, {{Versus|375}}Intonsos rigidam in frontem descendere canos Passus erat, moestamque genis increscere barbam. Uni quippe vacat studiisque odiisque carenti, Humanum lugere genus. - Nec foedera prisci Sunt tentata tori: iusto quoque robur amori {{Versus|380}}Restitit. Hi mores, haec duri immota Catonis Secta fuit: servare modum, finemque tenere, Naturamque sequi, patriaeque impendere vitam; Nec sibi, sed toti genitum se credere mundo. Huic epulae, vicisse famem: magnique penates, {{Versus|385}}Submovisse hiemem tecto: pretiosaque vestis, Hirtam membra super Romani more Quiritis Induxisse togam: Venerisque huic maximus usus, Progenies; Urbi pater est, Urbique maritus: Iustitiae cultor, rigidi servator honesti: {{Versus|390}}In commune bonus: nullosque Catonis in actus Subrepsit partemque tulit sibi nata voluptas. Interea trepido discedens agmine Magnus Moenia Dardanii tenuit Campana coloni. Haec placuit belli sedes, hinc summa moventi {{Versus|395}}Hostis in occursum sparsas extendere partes, Umbrosis mediam qua collibus Apenninus Erigit Italiam, nullo qua vertice tellus Altius intumuit, propiusve accessit Olympo. Mons inter geminas medius se porrigit undas {{Versus|400}}Inferni superique maris: collesque coercent Hinc Tyrrhena vado frangentes aequora Pisae, Illinc Dalmaticis obnoxia fluctibus Ancon. Fontibus hic vastis immensos concipit amnes, Fluminaque in gemini spargit divortia ponti. {{Versus|405}}In laevum cecidere latus veloxque Metaurus, Crustumiumque rapax, et iunctus Sapis Isauro, Senaque, et Adriacas qui verberat Aufidus undas: Quoque magis nullum tellus se solvit in amnem, Eridanus fractas devolvit in aequora silvas {{Versus|410}}Hesperiamque exhaurit aquis. Hunc fabula primum Populea fluvium ripas umbrasse corona: Cumque, diem pronum transverso limite ducens, Succendit Phaethon flagrantibus aethera loris, Gurgitibus raptis penitus tellure perusta, {{Versus|415}}Hunc habuisse pares Phoebeis ignibus undas. Non minor hic Nilo, si non per plana iacentis Aegypti Libycas Nilus stagnaret arenas. Nec minor hic Istro, nisi quod, dum permeat orbem Ister, casuros in quaelibet aequora fontes {{Versus|420}}Accipit, et Scythicas exit non solus in undas. Dexteriora petens montis declivia Tibrim Unda facit, Rutubamque cavum. Delabitur inde Vulturnusque celer, nocturnaeque editor aurae Sarnus, et umbrosae Liris per regna Maricae {{Versus|425}}Vestinis impulsus aquis, radensque Salerni Culta Siler, nullasque vado qui Macra moratus Alnos, vicinae percurrit in aequora Lunae. Longior educto qua surgit in aera dorso, Gallica rura videt, devexasque aspicit Alpes. {{Versus|430}}Tunc Umbris Marsisque ferax, domitusque Sabelle Vomere, piniferis amplexus rupibus omnes Indigenas Latii populos, non deserit ante Hesperiam, quam cum Scyllaeis clauditur undis, Extenditque suas in templa Lacinia rupes; {{Versus|435}}Longior Italia, donec confinia pontus Solveret incumbens, terrasque repelleret aequor. At postquam gemino tellus elisa profundo est, Extremi colles Siculo cessere Peloro. Caesar, in arma furens, nulla, nisi sanguine fuso, {{Versus|440}}Gaudet habere vias, quod non terat hoste vacantes Hesperiae fines, vacuosque irrumpat in agros, Atque ipsum non perdat iter, consertaque bellis Bella gerat. Non tam portas intrare patentes, Quam fregisse, iuvat: nec tam patiente colono {{Versus|445}}Arva premi, quam si ferro populetur et igni. Concessa pudet ire via, civemque videri. Tunc urbes Latii dubiae, varioque favore Ancipites, quamquam primo terrore ruentis Cessurae belli, denso tamen aggere firmant {{Versus|450}}Moenia, et abrupto circumdant undique vallo: Saxorumque orbes, et quae super eminus hostem Tela petant, altis murorum turribus aptant. Pronior in Magnum populus, pugnatque minaci Cum terrore fides: ut, cum mare possidet Auster {{Versus|455}}Flatibus horrisonis, hunc aequora tota sequuntur: Si rursus tellus, pulsu laxata tridentis Aeolii, tumidis immittat fluctibus Eurum, Quamvis icta novo, ventum tenuere priorem Aequora, nubiferoque polus cum cesserit Euro, {{Versus|460}}Vindicat unda Notum. Facilis sed vertere mentes Terror erat, dubiamque fidem fortuna ferebat. Gens Hetrusca fuga trepidi nudata Libonis, Iusque sui pulso iam perdidit Umbria Thermo. Nec gerit auspiciis civilia bella paternis {{Versus|465}}Caesaris audito conversus nomine Sulla. Varus, ut admotae pulsarunt Auximon alae, Per diversa ruens neglecto moenia tergo, Qua silvae, qua saxa, fugit. Depellitur arce Lentulus Asculea. Victor cedentibus instat, {{Versus|470}}Divertitque acies: solusque ex agmine tanto Dux fugit, et nullas ducentia signa cohortes. Tu quoque commissae nudatam deseris arcem, Scipio, Nuceriae: quamquam firmissima pubes His sedeat castris, iampridem Caesaris armis {{Versus|475}}Parthorum seducta metu: qua Gallica damna Supplevit Magnus, dumque ipse ad bella vocaret, Donavit socero Romani sanguinis usum. At te Corfini validis circumdata muris Tecta tenent, pugnax Domiti: tua classica servat {{Versus|480}}Oppositus quondam polluto tiro Miloni. Ut procul immensam campo consurgere nubem, Ardentesque acies percussis sole corusco Conspexit telis, Socii, decurrite, dixit, fluminis ad ripas, undaeque immergite pontem: {{Versus|485}}Et tu montanis totus nunc fontibus exi, Atque omnes trahe, gurges, aquas ut spumeus alnos, Discussa compage, feras. Hoc limite bellum Haereat, hac hostis lentus terat otia ripa. Praecipitem cohibete ducem: victoria nobis {{Versus|490}}Hic primum stans Caesar erit. Nec plura locatus, Devolvit rapidum nequidquam moenibus agmen. Nam prior e campis ut conspicit, amne soluto, Rumpi Caesar iter, calida prolatus ab ira: Non satis est, muris latebras quaesisse pavori? {{Versus|495}}Obstruitis campos, fluviisque arcere paratis, Ignavi? Non, si tumido me gurgite Ganges Submoveat, stabit iam flumine Caesar in ullo, Post Rubiconis aquas. Equitum properate catervae: Ite simul pedites: ruiturum adscendite pontem. {{Versus|500}}Haec ubi dicta, levis totas accepit habenas In campum sonipes: crebroque simillima nimbo Trans ripam validi torserunt tela lacerti. Ingreditur pulsa fluvium statione vacantem Caesar, et ad tutas hostis compellitur arces. {{Versus|505}}Et iam moturas ingentia pondera turres Erigit, et mediis subrepsit vinea muris: Ecce, nefas belli, reseratis agmina portis Captivum traxere ducem, civisque superbi Constitit ante pedes. Vultu tamen alta minaci {{Versus|510}}Nobilitas recta ferrum cervice poposcit. Scit Caesar poenamque peti, veniamque timeri. Vive, licet nolis, et nostro munere, dixit, Cerne diem. Victis iam spes bona partibus esto, Exemplumque mei: vel, si libet, arma retenta; {{Versus|515}}Et nihil hac venia, si viceris ipse, paciscor. Fatur, et adstrictis laxari vincula palmis Imperat. Heu quanto melius vel caede peracta Parcere Romano potuit fortuna pudori; Poenarum extremum cui fit, quod castra secutus {{Versus|520}}Sit patriae Magnumque ducem totumque senatum, Ignosci. Premit ille graves interritus iras, Et secum: Romamne petes, pacisque recessus, Degener? In medios belli non ire furores, Iamdudum moriture, paras? Rue certus, et omnes {{Versus|525}}Lucis rumpe moras, et Caesaris effuge munus. Nescius interea capti ducis, arma parabat Magnus, ut immixto firmaret robore partes. Iamque secuturo iussurus classica Phoebo, Tentandasque ratus moturi militis iras, {{Versus|530}}Adloquitur tacitas veneranda voce cohortes: O scelerum ultores, melioraque signa secuti, O vere Romana manus, quibus arma senatus Non privata dedit, voti deposcite pugnam. Ardent Hesperii saevis populatibus agri: {{Versus|535}}Gallica per gelidas rabies effunditur Alpes: Iam tetigit sanguis pollutos Caesaris enses. Di melius, belli tulimus quod damna priores. Coeperit inde nefas. Iamiam, me praeside, Roma Supplicium poenamque petat. Neque enim ista vocari {{Versus|540}}Proelia iusta decet, patriae sed vindicis iram. Nec magis hoc bellum est, quam cum Catilina paravit Arsuras in tecta faces, sociusque furoris Lentulus, exsertique manus vesana Cethegi. O rabies miseranda ducis! Cum fata Camillis {{Versus|545}}Te, Caesar, magnisque velint miscere Metellis, Ad Cinnas Mariosque veni. Sternere profecto, Ut Catulo iacuit Lepidus, nostrasque secures Passus, Sicanio tegitur qui Carbo sepulcro, Quique feros movit Sertorius exsul Iberos. {{Versus|550}}Quamquam, si qua fides, his te quoque iungere, Caesar, Invideo, nostrasque manus quod Roma furenti Opposuit. Parthorum utinam post praelia sospes, Et Scythicis Crassus victor remeasset ab oris, Ut simili caussa caderes, qua Spartacus hostis. {{Versus|555}}Te quoque si superi titulis accedere nostris Iusserunt, valet in torquendo dextera pilo: Peridus haec iterum circum praecordia sanguis Incaluit: disces non esse ad bella fugaces, Qui pacem potuere pati. Licet ille solutum {{Versus|560}}Defectumque vocet, ne vos mea terreat aetas. Dux sit in his castris senior, dum miles in illis. Quo potuit civem populus perducere liber, Adscendi, supraque nihil, nisi regna, reliqui. Non privata cupit, Romana quisquis in urbe {{Versus|565}}Pompeium transire parat. Hinc consul uterque, Hinc acies statura ducum est. Caesarne senatus Victor erit? Non tam caeco trahis omnia cursu, Teque nihil, Fortuna, pudet. Multisne rebellis Gallia iam lustris aetasque impensa labori {{Versus|570}}Dant animos? Rheni gelidis quod fugit ab undis, Oceanumque vocans incerti stagna profundi, Territa quaesitis ostendit terga Britannis? An vanae tumuere minae, quod fama furoris Expulit armatam patriis e sedibus Urbem? {{Versus|575}}Heu demens, non te fugiunt, me cuncta sequuntur: Qui cum signa tuli toto fulgentia ponto, Ante bis exactum quam Cynthia conderet orbem, Omne fretum metuens pelagi pirata reliquit, Angustaque domum terrarum in sede poposcit. {{Versus|580}}Idem ego per Sythici profugum divortia Ponti Indomitum regem, Romanaque fata morantem, Ad mortem, Sulla felicior, ire coegi. Pars mundi mihi nulla vacat: sed tota tenetur Terra meis, quocumque iacet sub sole, tropaeis. {{Versus|585}}Hinc me victorem geldas ad Phasidos undas Arctos habet: calida medius mihi cognitus axis Aegypto, atque umbras nusquam flectente Syene. Occasus mea iura timent, Tethynque fugacem Qui ferit Hesperius post omnia flumina Baetis. {{Versus|590}}Me domitus cognovit Arabs, me Marte feroces Heniochi, notique erepto vellere Colchi. Cappadoces mea signa timent: et dedita sacris Incerti Iudaea dei, mollisque Sophene. Armenios, Cilicasque feros, Taurosque subegi. {{Versus|595}}Quod socero bellum, praeter civile, reliqui? Verba ducis nullo partes clamore sequuntur, Nec matura petunt promissae classica pugnae. Sensit et ipse metum Magnus; placuitque referri Signa, nec in tantae discrimina mittere pugnae {{Versus|600}}Iam victum fama non visi Caesaris agmen. Pulsus ut armentis primo certamine taurus Silvarum secreta petit, vacuosque per agros Exsul in adversis explorat cornua truncis; Nec redit in pastus, nisi cum cervice recepta {{Versus|605}}Excussi placuere tori: mox reddita victor Quoslibet in saltus comitantibus agmina tauris Invito pastore trahit: sic viribus impar Tradidit Hesperiam, profugusque per Apula rura Brundusii tutas conscendit Magnus in arces. {{Versus|610}}Urbs est Dictaeis olim possessa colonis, Quos profugos Creta vexere per aequora puppes Cecropiae, victum mentitis Thesea velis. Hac latus angustum iam se cogentis in arcum Hesperiae tenuem producit in aequora linguam, {{Versus|615}}Hadriacas flexis claudit quae cornibus undas. Nec tamen hoc arctis immissum faucibus aequor Portus erat, si non violentos insula Coros Exciperet saxis, lapsasque refunderet undas. Hinc illinc montes scopulosae rupis aperto {{Versus|620}}Opposuit natura mari, flatusque removit, Ut tremulo starent contentae fune carinae. Hinc late patet omne fretum, seu vela ferantur In portus, Corcyra, tuos, seu laeva petatur Illyris Ionias vergens Epidamnos in undas {{Versus|625}}Huc fuga nautarum, cum totas Hadria vires Movit, et in nubes abiere Ceraunia, quumque Spumoso Calaber perfunditur aequore Sason. Ergo ubi nulla fides rebus post terga relictis, Nec licet ad duros Martem convertere Iberos, {{Versus|630}}Cum mediae iaceant immensis tractibus Alpes: Tum subole ex tanta natum, cui firmior aetas, Adfatur: Mundi iubeo tentare recessus. Euphratem Nilumque move, quo nominis usque Nostri fama venit, quas est vulgata per urbes {{Versus|635}}Post me Roma ducem. Sparsos per rura colonos Redde mari Cilicas. Pharios hinc concute reges, Tigranemque meum. Nec Pharnacis arma relinquas, Admoneo, nec tu populos utraque vagantes Armenia, Pontique feras per litora gentes, {{Versus|640}}Rhipaeasoue manus, et quas tenet aequore denso Pigra palus Scythici patiens Maeotica plaustri. Sed quid plura moror? totos mea, nate, per ortus Bella feres, totoque urbes agitabis in orbe Perdomitas: omnes redeant in castra triumphi. {{Versus|645}}Et vos, qui Latios signatis nomine fastos, Primus in Epirum Boreas agat: inde per arva Graiorum Macetumque novas adquirite vires, Dum paci dat tempus hiems. Sic fatur, et omnes Iussa gerunt, solvuntque cavas a litore puppes. {{Versus|650}}At numquam patiens pacis longaeque quietis Armorum, ne quid fatis mutare liceret, Adsequitur, generique premit vestigia Caesar. Sufficerent aliis primo tot moenia cursu Rapta, tot oppressae depulsis hostibus arces: {{Versus|655}}Ipsa, caput mundi, bellorum maxima merces, Roma, capi facilis. Sed Caesar, in omnia praeceps, Nil actum credens, cum quid superesset agendum, Instat atrox: et adhuc, quamvis possederit omnem Italiam, extremo sedeat quod litore Magnus, {{Versus|660}}Communem tamen esse dolet: nec rursus aperto Vult hostes errare freto, sed molibus undas Obstruit, et latum deiectis rupibus aequor. Cedit in immensum cassus labor: omnia pontus Haurit saxa vorax, montesque immiscet arenis: {{Versus|665}}Ut maris Aegaei medias si celsus in undas Depellatur Eryx, nullae tamen aequore rupes Emineant; vel si convulso vertice Gaurus Decidat in fundum penitus stagnantis Averni. Ergo ubi nulla vado tenuit sua pondera moles, {{Versus|670}}Tunc placuit caesis innectere vincula silvis, Roboraque immensis late religare catenis. Tales fama canit tumidam super aequora Xerxem Construxisse vias, multum cum pontibus ausus, Europamque Asiae, Sestonque admovit Abydo, {{Versus|,}}Incessitque fretum rapidi super Hellesponti Non Eurum Zephyrumque timens; cum vela ratesque In medium deferret Athon. Sic ora profundi Arctantur casu nemorum: tunc aggere multo Surgit opus, longaeque tremunt super aequor turres. {{Versus|680}}Pompeius tellure nova compressa profundi Ora videns, curis animum mordacibus angi, Ut reseret pelagus, spargatque per aequora bellum. Saepe Noto plenae, tensisque rudentibus actae Ipsa maris per claustra rates fastigia molis {{Versus|685}}Discussere salo, spatiumque dedere carinis: Tortaque per tenebras validis ballista lacertis, Multifidas iaculata faces. Ut tempora tandem Furtivae placuere fugae: ne litora clamor Nauticus exagitet, neu buccina dividat horas, {{Versus|690}}Neu tuba praemonitos perducat ad aequora nautas, Praecepit sociis. Iam coeperat ultima Virgo Phoebum laturas ortu praecedere Chelas, Cum taciti solvere rates. Non anchora voces Movit, dum spissis avellitur uncus arenis: {{Versus|695}}Dum iuga curvantur mali, dumque ardua pinus Erigitur, pavidi classis siluere magistri: Strictaque pendentes deducunt carbasa nautae, Nec quatiunt validos, ne silibet aura, rudentes. Dux etiam votis hoc te, Fortuna, precatur, {{Versus|700}}Quam retinere vetas, liceat sibi perdere saltem Italiam. Vix fata sinunt: nam murmure vasto Impulsum rostris sonuit mare, fluctuat unda, Totque carinarum permixtis aequora sulcis. Ergo hostes portis, quas omnes solverat urbis {{Versus|705}}Cum fato conversa fides, murisque recepti, Praecipiti cursu flexi per cornua portus Ora petunt, pelagusque dolent contingere classes. Heu pudor! exigua est fugiens victoria Magnus. Angustus puppes mittebat in aequora limes, {{Versus|710}}Arctior Euboica, qua Chalcida verberat, unda. Hic haesere rates geminae, classique paratas Excepere manus: tractoque in litora bello Hic primum rubuit civili sanguine Nereus. Cetera classis abit, summis spoliata carinis: {{Versus|715}}Ut, Pagasaea ratis peteret cum Phasidos undas, Cyaneas tellus emisit in aequora cautes; Rapta puppe minor subducta est montibus Argo, Vanaque percussit pontum Symplegas inanem, Et statura redit. Iam Phoebum urgere monebat {{Versus|720}}Non idem Eoi color aetheris, albaque nondum Lux rubet, et flammas propioribus eripit astris: Et iam Pleias hebet, flexi iam plaustra Bootae In faciem puri redeunt languentia coeli, Maioresque latent stellae, calidumque refugit {{Versus|725}}Lucifer ipse diem. Pelagus iam, Magne, tenebas, Non ea fata ferens, quae, cum super aequora toto Praedonem sequerere mari. Lassata triumphis Destituit Fortuna tuis. Cum coniuge pulsus, Et natis, totosque trahens in bella penates, {{Versus|730}}Vadis adhuc ingens, populis comitantibus, exsul. Quaeritur indignae sedes longinqua ruinae. Non, quia te superi patrio privare sepulchro Maluerint, Phariae busto damnantur arenae: Parcitur Hesperiae; procul hoc ut in orbe remoto {{Versus|735}}Abscondat Fortuna nefas, Romanaque tellus Immaculata sui servetur sanguine Magni. </POEM> {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=Pharsalia/I |Post=Liber III |PostNomen=Pharsalia/III }} 4g5j6rtn7ytg14ti0kngxtpt53jl5br 0 39538 266196 235266 2026-05-15T14:30:31Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/III]] ad [[Pharsalia/Liber III]] 235266 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Marcus Annaeus Lucanus |OperaeTitulus=Pharsalia |OperaeWikiPagina=Pharsalia |Annus=anno 65 |SubTitulus=Liber III |Editio=Cambridge, 1875 |Fons=[https://www.google.com.br/books/edition/M_Annaei_Lucani_Pharsaliae_liber_primus/LMIDAAAAQAAJ google books] }} {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=Pharsalia/II |Post=Liber IV |PostNomen=Pharsalia/IV }} <poem> Propulit ut classem velis cedentibus Auster Incumbens, mediumque rates movere profundum, Omnis in Ionios spectabat navita fluctus: Solus ab Hesperia non flexit lumina terra {{Versus|5}}Magnus, dum patrios portus, dum litora numquam Ad visus reditura suos, tectumque cacumen Nubibus, et dubios cernit vanescere montes. Inde soporifero cesserunt languida somno Membra ducis. Diri tum plena horroris imago {{Versus|10}}Visa caput moestum per hiantes Iulia terras Tollere, et accenso furialis stare sepulcro. Sedibus Elysiis campoque expulsa piorum Ad Stygias, inquit, tenebras manesque nocentes, Post bellum civile trahor. Vidi ipsa tenentes {{Versus|15}}Eumenidas, quaterent quas vestris lampadas armis. Praeparat innumeras puppes Acherontis adusti Portitor: in multas laxantur Tartara poenas. Vix operi cunctae dextra properante sorores Sufficiunt: lassant rumpentes stamina Parcas. {{Versus|20}}Coniuge me laetos duxisti, Magne, triumphos: Fortuna est mutata toris: semperque potentes Detrahere in cladem fato damnata maritos, En nupsit tepido pellex Cornelia busto. Haereat illa tuis per bella, per aequora signis, {{Versus|25}}Dum non securos liceat mihi rumpere somnos, Et nullum vestro vacuum sit tempus amori, Sed teneat Caesarque dies, et Iulia noctes. Me non Lethaeae, coniux, oblivia ripae Immemorem fecere tui, regesque silentum {{Versus|30}}Permisere sequi. Veniam, te bella gerente, In medias acies. Numquam tibi, Magne, per umbras Perque meos manes generum non esse licebit. Abscidis frustra ferro tua pignora. Bellum Te faciet civile meum. Sic fata, refugit {{Versus|35}}Umbra per amplexus trepidi dilapsa mariti. Ille, dei quamvis cladem manesque minentur, Maior in arma ruit, certa cum mente malorum. Et, quid, ait, vani terremur imagine visus? Aut nihil est sensus animis a morte relictum, {{Versus|40}}Aut mors ipsa nihil. Titan iam pronus in undas Ibat, et igniferi tantum demerserat orbis, Quantum deesse solet lunae, seu plena futura est, Seu iam plena fuit: tunc obtulit hospita tellus Puppibus accessus faciles: legere rudentes, {{Versus|45}}Et posito remis petierunt litora malo. Caesar, ut emissas venti rapuere carinas, Absconditque fretum classes, et litore solus Dux stetit Hesperio, non illum gloria pulsi Laetificat Magni: queritur quod tuta per aequor {{Versus|50}}Terga ferant hostes. Neque enim iam sufficit ulla Praecipiti fortuna viro: nec vincere tanti, Ut bellum differret, erat. Tunc pectore curas Expulit armorum, pacique intentus agebat, Quoque modo vanos populi conciret amores, {{Versus|55}}Gnarus et irarum caussas, et summa favoris Annona momenta trahi. Namque adserit urbes Sola fames, emiturque metus, cum segne potentes Vulgus alunt. Nescit plebes ieiuna timere. Curio Sicanias transcendere iussus in urbes, {{Versus|60}}Qua mare tellurem subitis aut obruit undis, Aut scidit, et medias fecit sibi litora terras. Via illic ingens pelagi, semperque laborant Aequora, ne rupti repetant confinia montes. Bellaque Sardoas etiam sparguntur in oras. {{Versus|65}}Utraque frugiferis est insula nobilis arvis, Nec plus Hesperiam longinquis messibus ullae, Nec Romana magis complerunt horrea terrae. Ubere vix glebae superat, cessantibus Austris, Cum medium nubes Borea cogente sub axem {{Versus|70}}Effusis magnum Libye tulit imbribus annum. Haec ubi sunt provisa duci, tunc agmina victor Non armata trahens, sed pacis habentia vultum, Tecta petit patriae. Pro, si remeasset in Urbem, Gallorum tantum populis Arctoque subacta, {{Versus|75}}Quam seriem rerum longa praemittere pompa, Quas potuit belli facies! Ut vincula Rheno, Oceanoque daret! Celsos ut Gallia currus Nobilis, et flavis sequeretur mixta Britannis! Perdidit o qualem vincendo plura triumphum! {{Versus|80}}Non ilium laetis vadentem coetibus urbes, Sed tacitae videre metu. Non constitit usquam Obvia turba duci. Gaudet tamen esse timori Tam magno populis, et se non mallet amari. Iamque et praecipites superaverat Anxuris arces, {{Versus|85}}Et qua Pontinas via dividit uda paludes, Qua sublime nemus, Scythicae qua regna Dianae; Quaque iter est Latiis ad summam fascibus Albam: Excelsa de rupe procul iam prospicit Urbem, Arctoi toto non visam tempore belli: {{Versus|90}}Miraturque suae, sic fatus, moenia Romae: Tene, deum sedes, non ullo Marte coacti Deseruere viri! Pro qua pugnabitur urbe? Di melius, quod non Latias Eous in oras Nunc furor incubuit, nec iuncto Sarmata velox {{Versus|95}}Pannonio, Dacisque Getes admixtus: habenti Tam pavidum tibi, Roma, ducem Fortuna pepercit, Quod bellum civile fuit. Sic fatur, et urbem Adtonitam terrore subit. Namque ignibus atris Creditur, ut captae, rapturus moenia Romae, {{Versus|100}}Sparsurusque deos. Fuit haec mensura timoris: Velle putant, quaecumque potest. Non omina festa, Non fictas laeto voces simulare tumultu: Vix odisse vacat Phoebea palatia complet Turba Patrum, nullo cogendi iure senatus, {{Versus|105}}E latebris educta suis. Non consule sacrae Fulserunt sedes: non proxima lege potestas Praetor adest: vacuaeque loco cessere curules, Omnia Caesar erat. Privatae curia vocis Testis adest. Sedere Patres censere parati, {{Versus|110}}Si regnum, si templa sibi, iugulumque senatus, Exsiliumque petat. Melius, quod plura iubere Erubuit, quam Roma pati. Tamen exit in iram, Viribus an possent obsistere iura, per unam Libertas experta virum: pugnaxque Metellus {{Versus|115}}Ut videt ingenti Saturnia templa revelli Mole, rapit gressus, et Caesaris agmina rumpens, Ante fores nondum reseratae constitit aedis. (Usque adeo solus ferrum mortemque timere Auri nescit amor. Pereunt discrimine nullo {{Versus|120}}Amissae leges: sed, pars vilissima rerum, Certamen movistis, opes) prohibensque rapina Victorem, clara testatur voce Tribunus: Non nisi per nostrum vobis percussa patebunt Templa latus, nullasque feres nisi sanguine sacro {{Versus|125}}Sparsas, raptor, opes. Certe violata potestas Invenit ista deos: Crassumque in bella secutae Saeva tribunitiae voverunt proelia dirae. Detege iam ferrum: neque enim tibi turba verenda est, Spectatrix scelerum: deserta stamus in urbe. {{Versus|130}}Non feret e nostro sceleratus praemia miles: Sunt quos prosternas populi, quae moenia dones. Pacis ad exhaustae spolium non cogit egestas: Bellum Caesar habes. His magnam victor in iram Vocibus accensus: Vanam spem mortis honestae {{Versus|135}}Concipis: haud, inquit, iugulo se polluet isto Nostra, Metelle, manus. Dignum te Caesaris ira Nullus honos faciet. Te vindice tuta relicta est Libertas? Non usque adeo permiscuit imis Longus summa dies, ut non, si voce Metelli {{Versus|140}}Servantur leges, malint a Caesare tolli. Dixerat, et, nondum foribus cedente tribuno, Aerior ira subit: saevos circumspicit enses, Oblitus simulare togam. Tum Cotta Metellum Compulit audaci nimium desistere coepto. {{Versus|145}}Libertas, inquit, populi, quem regna coercent, Libertate perit; cuius servaveris umbram, Si, quidquid iubeare, velis. Tot rebus iniquis Paruimus victi: venia est haec sola pudoris, Degenerisque metus, nil iam potuisse negari. {{Versus|150}}Ocius avertat diri mala semina belli. Damna movent populos, si quos sua iura tuentur. Non sibi, sed domino gravis est, quae servit, egestas. Protinus abducto patuerunt templa Metello. Tunc rupes Tarpeia sonat, magnoque reclusas {{Versus|155}}Testatur stridore fores; tunc conditus imo Eruitur templo, multis intactus ab annis, Romani census populi, quem Punica bella, Quem dederat Perses, quem victi praeda Philippi: Quod tibi, Roma, fuga Pyrrhus trepidante reliquit, {{Versus|160}}Quo te Fabricius regi non vendidit auro, Quidquid parcorum mores servastis avorum, Quod dites Asiae populi misere tributum, Victorique dedit Minoia Creta Metello, Quod Cato longinqua vexit super aequora Cypro. {{Versus|165}}Tunc orientis opes, captorumque ultima regum Quae Pompeianis praelata est gaza triumphis Egeritur: tristi spoliantur templa rapina; Pauperiorque fuit tunc primum Caesare Roma. Interea totum Magni fortuna per orbem {{Versus|170}}Secum casuras in proelia moverat urbes. Proxima vicino vires dat Graecia bello. Phocaicas Amphissa manus scopulosaque Cirrha, Parnasusque iugo misit desertus utroque. Boeoti coiere duces, quos impiger ambit {{Versus|175}}Fatidica Cephisos aqua, Cadmeaque Dirce, Pisaeaeque manus, populisque per aequora mittens Sicaniis Alpheus aquas. Tunc Maenala liquit Arcas, et Herculeam miles Trachinins Oeten. Thesproti, Dryopesque ruunt, quercusque silentes {{Versus|180}}Chaonio veteres liquerunt vertice Selloe. Exhausit totas quamvis delectus Athenae, Exiguae Phoebea tenent navalia puppes. Tresque petunt veram credi Salamiua carinae. Iam dilecta Iovi centenis venit in arma {{Versus|185}}Creta vetus populis, Cnososque agitare pharetras Docta, nec Eois peior Gortyna sagittis. Tunc qui Dardaniam tenet Oricon, et vagus altis Dispersus silvis Athamas, et nomine prisco Encheliae, versi testantes funera Cadmi, {{Versus|190}}Colchis et Adriacas spumans Apsyrtis in undas, Et Penei qui rura colunt, quorumque labore Thessalus Aemoniam vomer proscindit Iolcon. Inde lacessitum primo mare, cum rudis Argo Miscuit ignotas temerato litore gentes, {{Versus|195}}Primaque cum ventis pelagique furentibus undis Composuit mortale genus, fatisque per illam Accessit mors una ratem. Tunc linquitur Aemus Thracius, et populum Pholoe mentita biformem. Deseritur Strymon tepido committere Nilo {{Versus|200}}Bistonias consuetus aves, et barbara Cone Sarmaticas ubi perdit aquas, sparsamque profundo Multifidi Peucen unum caput adluit latri: Mysiaque, et gelido tellus perfusa Cayco Idalis, et nimium glebis exilis Arisbe. {{Versus|205}}Quique colunt Pitanen, et quae tua munera Pallas Lugent damnatae Phoebo victore Celaenae: Qua celer et ripis descendens Marsya rectis Errantem Maeandron adit, mixtusque refertur: Passaque ab auriferis tellus exire metallis {{Versus|210}}Pactolon: qua culta secat non vilior Hermus. Iliacae quoque signa manus, perituraque castra Ominibus petiere suis: nec fabula Troiae Continuit, Phrygiique ferens se Caesar Iuli. Accedunt Syriae populi; desertus Orontes, {{Versus|215}}Et felix, (sic fama) Ninos: ventosa Damascos, Gazaque, et arbusto palmarum dives Idume. Et Tyros instabilis, pretiosaque murice Sidon. Has ad bella rates non flexo limite ponti, Certior haud ullis duxit Cynosura carinis. {{Versus|220}}Phoenices primi, famae si creditur, ausi Mansuram rudibus vocem signasse figuris. Nondum flumineas Memphis contexere biblos Noverat: et saxis tantum volucresque feraeque Sculptaque servabant magicas animalia linguas. {{Versus|225}}Deseritur Taurique nemus, Perseaque Tarsos, Coryciumque patens exesis rupibus antrum, Mallos, et extremae resonant navalibus Aegae. Itque Cilix iusta, iam non pirata, carina. Movit et Eoos bellorum fama recessus, {{Versus|230}}Qua colitur Ganges, toto qui solus in orbe Ostia nascenti contraria solvere Phoebo Audet, et adversum fluctus impellit in Eurum: Hic, ubi Pellaeus, post Tethyos aequora, ductor Constitit, et magno vinci se fassus ab orbe est. {{Versus|235}}Quaque ferens rapidum diviso gurgite fontem Vastis Indus aquis mixtum non sentit Hydaspen. Quique bibunt tenera dulces ab arundine succos, Et qui tingentes croceo medicamine crinem Fluxa coloratis adstringunt carbasa gemmis. {{Versus|240}}Quique suas struxere pyras, vivique calentes Conscendere rogos. Pro, quanta est gloria genti, Iniecisse manum fatis, vitaque repletos, Quod superest, donasse deis! Venere feroces Cappadoces; duri populus nunc cultor Amani, {{Versus|245}}Armeniusque tenens volventem saxa Niphaten: Aethera tangentes silvas liquere Coatrae. Ignotum vobis, Arabes, venistis in orbem, Umbras mirati nemorum non ire sinistras. Tunc furor extremos movit Romanus Oretas, {{Versus|250}}Carmanosque duces, quorum deflexus in Austrum Aether, non totam mergi tamen adspicit Arcton; Lucet et exigua velox ibi nocte Bootes. Aethiopumque solum, quod non premeretur ab ulla Signiferi regione poli, nisi, poplite lapso, {{Versus|255}}Ultima curvati procederet ungula Tauri. Quaque caput rapido tollit cum Tigride magnus Euphrates, quos non diversis fontibus edit Persis, et incertum, tellus si misceat amnes, Quod potius sit nomen aquis. Sed sparsus in agros {{Versus|260}}Fertilis Euphrates Phariae vice fungitur undae: At Tigrim subito tellus absorbet hiatu, Occultosque tegit cursus, rursusque renatum Fonte novo flumen pelagi non abnegat undis. Inter Caesareas acies diversaque signa {{Versus|265}}Pugnaces dubium Parthi tenuere favorem, Contenti fecisse duos. Tinxere sagittas Errantes Scythiae populi, quos gurgite Bactros Includit gelido, vastisque Hyrcania silvis. Hinc Lacedaemonii, moto gens aspera freno, {{Versus|270}}Heniochi, saevisque affinis Sarmata Moschis. Colchorum qua rura secat ditissima Phasis: Qua Croeso fatalis Halys, qua vertice lapsus Rhipaeo Tanais diversi nomina mundi Imposuit ripis, Asiaeque et terminus idem {{Versus|275}}Europae, mediae dirimens confinia terrae, Nunc huc, nunc illuc, qua flectitur, ampliat orbem. Quaque fretum torrens Maeotidos egerit undas, Pontus et Herculeis aufertur gloria metis, Oceanumque negat solas admittere Gades. {{Versus|280}}Hinc Essedoniae gentes, auroque ligatas Substringens, Arimaspe, comas: hinc fortis Arius, Longaque Sarmatici solvens ieiunia belli Massagetes quo fugit equo; volucresque Geloni. Non, cum Memnoniis deducens agmina regnis {{Versus|285}}Cyrus, et effusis numerato milite telis Descendit Perses, fraternique ultor amoris Aequora cum tantis percussit classibus, unum Tot reges habuere ducem. Colere nec umquam Tam variae cultu gentes, tam dissona vulgi {{Versus|290}}Ora. Tot immensae comites missura ruinae Excivit populos, et dignas funere Magni Exsequias Fortuna dedit. Non corniger Hammon Mittere Marmaridas cessavit in arma catervas: Quidquid ab occiduis Libye patet arida Mauris, {{Versus|295}}Usque Paraetonias Eoa ad litora Syrtea. Accperet felix ne non semel omnia Caesar, Vincendum pariter Pharsalia praestitit orbem. Ille ubi deseruit trepidantis moenia Romae, Agmine nubiferam rapto superevolat Alpem: {{Versus|300}}Cumque ali famae populi terrore paverent, Phocais in dubiis ausa est servare iuventus Non Graia levitate fidem, signataque iura, Et caussas, non fata, sequi. Tamen ante furorem Indomitum duramque viri deflectere mentem {{Versus|305}}Pacifico sermone parant, hostemque propincum Orant Cecropiae praelata fronde Minervae: Semper in externis populo communia vestro Massiliam bellis testatur fata tulisse, Comprensa est Latiis quaecunque annalibus aetas. {{Versus|310}}Et nunc, ignoto si quos petis orbe triumphos, Accipe devotas externa in proelia dextras. At si funestas acies, si dira paratis Proelia discordes, lacrimas civilibus armis Secretumque damus. Tractentur vulnera nulla {{Versus|315}}Sacra manu. Si coelicolis furor arma dedisset, Aut si terrigenae tentarent astra Gigantes, Non tamen auderet pietas humana vel armis Vel votis prodesse Iovi; sortisque deorum Ignarum mortale genus, per fulmina tantum {{Versus|320}}Sciret adhuc coelo solum regnare Tonantem. Adde quod innumerae concurrunt undique gentes, Nec sic horret iners scelerum contagia mundus, Ut gladiis egeant civilia bella coactis. Sit mens ista quidem cunctis, ut vestra recusent {{Versus|325}}Fata, nec haec alius committat proelia miles. Cui non conspecto languebit dextra parente? Telaque diversi prohibebunt spargere fratres. Finis adest rerum, si non committitis illis Arma, quibus fas est. Nobis haec summa precandi: {{Versus|330}}Terribiles aquilas infestaque signa relinquas Urbe procul, nostrisque velis te credere muris, Excludique sinas, admisso Caesare, bellum. Sit locus exceptus sceleri, Magnoque tibique Tutus, ut, invictae fatum si consulat urbi, {{Versus|335}}Foedera si placeant, sit, quo veniatis inermes. Vel, cum tanta vocent discrimina Martis Iberi, Quid rapidum deflectis iter? Non pondera rerum, Non momenta sumus, numquam felicibus armis Usa manus, patriae primis a sedibus exsul, {{Versus|340}}Et post translatas exustae Phocidos arces Moenibus exiguis alieno in litore tuti, Illustrat quos sola fides. Si claudere muros Obsidione paras, et vi perfringere portas: Excepisse faces tectis et tela parati, {{Versus|345}}Undarum raptos aversis fontibus haustus Quaerere, et effossam sitientes lambere terram: Et, desit si larga Ceres, tunc horrida cerni, Foedaque contingi maculato carpere morsu. Nec pavet hic populus pro libertate subire, {{Versus|350}}Obsessum Poeno gessit quod Marte Saguntum. Pectoribus rapti matrum, frustraque trahentes Ubera sicca fame medios mittentur in ignes; Uxor et a caro poscet sibi fata marito. Vulnera miscebunt fratres, bellumque coacti {{Versus|355}}Hoc potius civile gerent. Sic Graia iuventus Finierat: quum, turbato iam prodita vultu, Ira ducis tandem testata est voce dolorem. Vana movet Graios nostri fiducia cursus. Quamvis Hesperium mundi properemus ad axem, {{Versus|360}}Massiliam delere vacat. Gaudete cohortes: Obvia praebentur fatorum munere bella. Ventus ut amittit vires, nisi robore densae Occurrant silvae, spatio diffsus inani: Utque perit magnus nullis obstantibus ignis, {{Versus|365}}Sic hostes mihi desse nocet: damnumque putamus Armorum, nisi, qui vinci potuere, rebellent. Sed si solus eam, dimissis degener armis, Tunc mihi tecta patent. Iam non exscudere tantum, Inclusisse volunt. At enim contagia belli {{Versus|370}}Dira fugant. Dabitis poenas pro pace petita: Et nihil esse meo discetis tutius aevo, Quam duce me bellum. Sic postquam fatus, ad urbem Haud trepidam convertit iter: tunc moenia clausa Conspicit: et densa iuvenum vallata corona. {{Versus|375}}Haud procul a muris tumulas surgentis in altum Telluris parvum diffuso vertice campum Explicat: haec patiens longo munimine cingi Visa duci rapes, tutisque aptissima castris. Proxima pars urbis celsam consurgit in arcem, {{Versus|380}}Par tumulo, mediisque sedent convallibus arva. Tunc res immenso placuit statura labore, Aggere diversos vasto committere colles. Sed prius ut totam, qua terra cingitur, urbem Clauderet, a summis perduxit ad aequora castris {{Versus|385}}Longum Caesar opus, fontesque et pabula campi Amplexus fossa, densas tollentia pinnas Cespitibus, crudaque exstruxit brachia terra. Iam satis hoc Graiae memorandum contigit urbi, Aeternumque decus, quod non impulsa, nec ipso {{Versus|390}}Strata metu, tenuit flagrantis in omnia belli Praecipitem cursum: raptisque a Caesare cunctis, Vincitur una mora. Quantum est, quod fata tenentur! Quodque virum toti properans imponere mundo Hos perdit Fortuna dies! Tunc omnia late {{Versus|395}}Procumbunt nemora, et spoliantur robore silvae, Ut, cum terra levis mediam virgultaque molem Suspendant, structa laterum compage ligatam Arctet humum, pressus ne cedat turribus agger. Lucus erat longo numquam violatus ab evo, {{Versus|400}}Obscurum cingens connexis aera ramis, Et gelidas alte submotis solibus umbras. Hunc non ruricolae Panes, nemorumque potentes Silvani Nymphaeque tenent, sed barbara ritu Sacra deum, structae diris altaribus arae; {{Versus|405}}Omnisque humanis lustrata cruoribus arbos. Si qua fidem meruit superos mirata vetustas, Illis et volucres metuunt insistere ramis, Et lustris recubare ferae: nec ventus in illas Incubuit silvas, excussaque nubibus atris {{Versus|410}}Fulgura: non ullis frondem praebentibus auris Arboribus suus horror inest. Tum plurima nigris Fontibus unda cadit, simulacraque moesta deorum Arte carent, caesisque extant informia truncis. Ipse situs putrique facit iam robore pallor {{Versus|415}}Attonitos: non vulgatis sacrata figuris Numina sic metuunt: tantum terroribus addit, Quos timeant non nosse deos. Iam fama ferebat Saepe cavas motu terrae mugire cavernas, Et procumbentes iterum consurgere taxos, {{Versus|420}}Et non ardentis fulgere incendia silvae, Roboraque amplexos circumfluxisse dracones. Non illum cultu populi propiore frequentant, Sed cessere deis. Medio cum Phoebus in axe est, Aut coelum nox atra tenet, pavet ipse sacerdos {{Versus|425}}Acessus, dominumque timet deprendere luci. Hanc iubet immisso silvam procumbere ferro: Nam vicina operi belloque intacta priore Inter nudatos stabat densissima montes. Sed fortes tremuere manus, motique verenda {{Versus|430}}Maiestate loci, si robora sacra ferirent, In sua credebant redituras membra secures. Implicitas magno Caesar torpore cohortes Ut vidit, primus raptam librare bipennem Ausus, et aeriam ferro proscindere quercum, {{Versus|435}}Effatur, merso violata in robora ferro: Iam ne quis vestrum dubitet subvertere silvam, Credite me fecisse nefas. Tunc paruit omnis Imperiis non sublato secura pavore Turba, sed expensa superorum et Caesaris ira. {{Versus|440}}Procumbunt orni, nodosa impellitur ilex, Silvaque Dodones, et fluctibus aptior alnus, Et non plebeios luctus testata cupressus, Tum primum posuere comas, et fronde carentes Admisere diem: propulsaque robore denso {{Versus|445}}Sustinuit se silva cadens. Gemuere videntes Gallorum populi: muris sed clausa iuventus Exsultat. Quis enim laesos impune putaret Esse deos? Servat multos fortuna nocentes: Et tantum miseris irasci numina possunt. {{Versus|450}}Utque satis caesi nemoris, quaesita per agros Plaustra ferunt: curvoque soli cessantis aratro Agricolae raptis annum flevere iuvencis. Dux tamen, impatiens haesuri ad moenia Martis, Versus ad Hispanas acies extremaque mundi, {{Versus|455}}Iussit bella geri. Stellatis axibus agger Erigitur, geminasque aequantes moenia turres Accipit: hae nullo fixerunt robore terram, Sed per iter longum caussa repsere latenti. Cum tantum nutaret onus, telluris inanes {{Versus|460}}Concussisse sinus quaerentem erumpere ventum Credidit, et muros mirata est stare iuventus. Illinc tela cadunt excelsas urbis in arces. Sed maior Graio Romana in corpora ferro Vis inerat. Neque enim solis excussa lacertis {{Versus|465}}Lancea, sed tenso ballistae turbine rapta, Haud unum contenta latus transire, quiescit: Sed pandens perque arma viam, perque ossa, relicta Morte, fugit: superest telo post vulnera cursus. At saxum quoties ingenti verberis actu {{Versus|470}}Excutitur, qualis rupes, quam vertice montis Abscidit impulsu ventorum adiuta vetustas, Frangit cuncta ruens: nec tantum corpora pressa Exanimat: totos cum sanguine dissipat artus. Ut tamen hostiles densa testudine muros {{Versus|475}}Tecta subit virtus, armisque innexa priores Arma ferunt, galeamque extentus protegit umbo, Quae prius ex longo nocuerunt missa recessu, Iam post terga cadunt: nec Graiis flectere iactum, Aut facilis labor est longinqua ad tela parati {{Versus|480}}Tormenti mutare modum: sed pondere solo Contenti, nudis evolvunt saxa lacertis. Dum fuit armorum series, ut grandine tecta Innocua percussa sonant, sic omnia tela Respuit: at postquam virtus incensa virorum {{Versus|485}}Perpetuam rupit defesso milite cratem, Singula continuis cesserunt ictibus arma. Tunc adoperta levi procedit vinea terra, Sub cuius pluteis et tecta fronte latentes Moliri nunc ima parant, et vertere ferro {{Versus|490}}Moenia: nunc aries suspenso fortior ictu Incussus densi compagem solvere muri Tentat, et impositis unum subducere saxis. Sed super et flammis, et magnae fragmine molis, Et sudibus crebris, et adusti roboris ictu {{Versus|495}}Percussae cedunt crates, frustraque labore Exhausto fessus repetit tentoria miles. Summa fuit Grais, starent ut moenia, voti. Ultro acies inferre parant: armisque coruscas Nocturni texere faces: audaxque iuventus {{Versus|500}}Erupit: non hasta viris, non letifer arcus, Telum flamma fuit, rapiensque incendia ventus Per Romana tulit celeri munimina cursu. Nec, quamvis viridi lactetur robore, lentas Ignis agit vires: teda sed raptus ab omni {{Versus|505}}Consequitur nigri spatiosa volumina fumi: Nec solum silvas, sed saxa iugentia solvit, Et crudae putri fluxerunt pulvere cautes. Procubuit, maiorque iacens adparuit agger. Spes victis telluris abit, placuitque profundo {{Versus|510}}Fortunam tentare mari Non robore picto Ornatas decuit fulgens tutela carinas, Sed rudis, et qualis procumbit montibus arbor, Conseritur stabilis navalibus area bellis. Et iam turrigeram Bruti comitata carinam {{Versus|515}}Venerat in fluctus Rhodani cum gurgite classis, Stoechados arva tenens. Nec non et Graia iuventua, Omne suum fatis voluit committere robur, Grandaevosque senes mixtis armavit ephebis. Accepit non sola viros, quae stabat in undis {{Versus|520}}Classis; et emeritas repetunt navalibus alnos. Ut matutinos spargens super aequora Phoebus Fregit aquis radios, et liber nubibus aether, Et posito Borea, pacemque tenentibus Austris, Servatum bello iacuit mare, movit ab omni {{Versus|525}}Quisque suam statione ratem, paribusque lacertis Caesaris hinc puppes, hinc Graio remige classis Tollitur: impulsae tonsis tremuere carinae, Crebraque sublimes convellunt verbera puppes. Cornua Romanae classis validaeque triremes, {{Versus|530}}Quasque quater surgens exstructi remigis ordo Commovet, et plures quae mergunt aequore pinus, Multiplices cinxere rates. Hoc robur aperto Oppositum pelago. Lunata fronte recedunt Ordine contentae gemino crevisse Liburnae. {{Versus|535}}Celsior at cunctis Bruti praetoria puppis Verberibus senis agitur, molemque profundo. Invehit, et summis longe petit aequora remis. Ut tantum medii fuerat maris, utraque classis Quod semel excussis posset transcurrere tonsis, {{Versus|540}}Innumerae vasto miscentur in aethere voces: Remorumque sonus premitur clamore: nec ullae Audiri potuere tubae. Tunc caerula verrunt, Atque in transtra cadunt, et remis pectora pulsant. Ut primum rostris crepuerunt obvia rostra, {{Versus|545}}In puppim rediere rates, emissaque tela Aera texerunt vacuumque cadentia pontum. Et iam diductis extendunt cornua proris, Diversaeque rates laxata classe receptae. Ut, quoties aestus Zephyris Eurisque repugnat, {{Versus|550}}Huc abeunt fluctus, illuc mare: sic, ubi puppes Sulcato varios duxerunt gurgite tractus, Quod tulit illa ratis remis, haec repulit aequor. Sed Graiis habiles pugnamque lacessere pinus Et tentare fugam, nec longo frangere gyro {{Versus|555}}Cursum, nec tarde flectenti cedere clavo. At Romana ratis stabilem praebere carinam Certior, et terrae similem bellantibus usum. Tunc in signifera residenti puppe magistro Brutus ait: Paterisne acies errare profundo, {{Versus|560}}Artibus et certas pelagi? Iam consere bellum: Phocaicis medias rostris oppone carinas. Paruit, obliquas et praebuit hostibus alnos. Tunc, quaecumque ratis tentavit robora Bruti, Ictu victa suo percussae capta cohaesit. {{Versus|565}}Ast alias manicaeque ligant, teretesque catenae, Seque tenent remis: tecto stetit aequore bellum. Iam non excussis torquentur tela lacertis, Nec longinqua cadunt iaculato vulnera ferro: Miscenturque manus. Navali plurima bello {{Versus|570}}Ensis agit. Stat quisque suae de robore puppis Pronus in adversos ictus: nullique perempti In ratibus cecidere suis. Cruor altus in undis Spumat, et obducti concreto sanguine fluctus. Et quas immissi traxerunt vincula ferri, {{Versus|575}}Has prohibent iungi conserta cadavera puppes. Semianimes alii vastum subiere profundum, Hauseruntque suo permixtum sanguine pontum. Hi, luctantem animam lenta cum morte trahentes, Fractarum subita ratium periere ruina. {{Versus|:}}Irrita tela suas peragunt in gurgite caedes Et quodcumque cadit frustrato pondere ferrum, Exceptum mediis invenit vulnus in undis. Phocaicis Romana ratis vallata carinis, Robore diducto dextrum laevumque tuetur {{Versus|585}}Aequo Marte latus: cuius dum pugnat ab alta Puppe Tagus, Graiumque audax aplustre retentat, Terga simul pariter missis et pectora telis Transigitur: medio concurrit pectore ferrum, Et stetit incertus, flueret quo vulnere, sanguis, {{Versus|590}}Donec utrasque simul largus cruor expulit hastas, Divisitque animam, sparsitque in vulnera letum. Dirigit huc puppim miseri quoque dextra Telonis, Qua nullam melius, pelago turbante, carinae Audivere manum: nec lux est notior ulli {{Versus|595}}Crastina, seu Phoebum videat, seu cornua lunae, Semper venturis componere carbasa ventis. Hic Latiae rostro compagem ruperat alni: Pila sed in medium venere trementia pectus, Avertitque ratem morientis dextra magistri. {{Versus|600}}Dum cupit in seciam Gyareus erepere puppim, Excipit immissum suspensa per ilia ferrum, Adfixusque rati, telo retinente, pependit. Stant gemini fratres, fecundae gloria matris, Quos eadem variis genuerunt viscera fatis. {{Versus|605}}Discrevit mors saeva viros: unumque relictum Agnorunt miseri, sublato errore, parentes, Aeternis caussam lacrimis. Tenet ille dolorem Semper, et amissum fratrem lugentibus obfert. Quorum alter, mixtis obliquo pectine remis, {{Versus|610}}Ausus Romanae Graia de puppe carinae Iniectare manum: sed eam gravis insuper ictus Amputat: ilia tamen nisu, quo prenderat, haesit, Deriguitque tenens strictis immortua nervis. Crevit in adversis virtus: plus nobilis irae {{Versus|615}}Truncus habet, fortique instaurat proelia laeva, Rapturusque suam procumbit in aequora dextram. Haec quoque cum toto manus est abscisa lacerto. Iam clypeo telisque carens, non conditur ima Puppe, sed expositus, fraternaque pectore nudo {{Versus|620}}Arma tegens, crebra confixus cuspide perstat: Telaque multorum leto casura suorum Emerita iam morte tenet. Tum vulnere multo Effugientem animam lassos collegit in artus, Membraque contendit toto, quicumque manebat, {{Versus|625}}Sanguine, et hostilem, defectis robore membris, Insiluit, solo nociturus pondere, puppim. Strage virum cumulata ratis, multoque cruore Plena, per oblicum crebros latus accipit ictus. At postquam ruptis pelagus compagibus hausit, {{Versus|630}}Ad summos repleta foros, descendit in undas, Vicinum involvens contorto vertice pontum. Aequora discedunt mersa diducta carina, Inque locum puppis cecidit mare. - Multaque ponto Praebuit illa dies varii miracula fati. {{Versus|635}}Ferrea dum puppi rapidos manus inserit uncos, Adfixit Lycidam. Mersus foret ille profundo; Sed prohibent socii, suspensaque crura retentant. Scinditur avulsus: nec, sicut vulnere, sanguis Emicuit lentus: ruptis cadit undique venis: {{Versus|640}}Discursusque animae diversa in membra meantis Interceptus aquis. Nullius vita perempti Est tanta dimissa via: pars ultima trunci Tradidit in letum vacuos vitalibus artis; At tumidus qua pulmo iacet, qua viscera fervent, {{Versus|645}}Haeserunt ibi fata diu: luctataque multum Hac cum parte viri vix omnia membra tulerunt. Dum nimium pugnax unius turba carinae Incumbit prono lateri, vacuamque relinquit, Qua caret hoste, ratem: congesto pondere puppis {{Versus|650}}Versa, cava texit pelagus nautasque carina; Brachia nec licuit vasto iactare profundo, Sed clauso periere mari. - tunc unica diri Conspecta est leti facies, cum forte natantem Diversae rostris iuvenem fixere carinae. {{Versus|655}}Discessit medium tam vastos pectus ad ictus: Nec prohibere valent obtritis ossibus artus, Quo minus aera sonent. Eliso ventre, per ora Eiectat saniem permixtus viscere sanguis. Postquam inhibent remis puppes, ac rostra recedunt, {{Versus|660}}Deiectum in pelagus perfosso pectore corpus Vulneribus transmisit aquas. - Pars maxima turbae Naufraga, iactatis morti obluctata lacertis, Puppis ad auxilium sociae concurrit: at illi Robora cum vetitis prensarent altius ulnis, {{Versus|665}}Nutaretque ratis populo peritura recepto, Impia turba super medios ferit ense lacertos: Brachia linquentes Graia pendentia puppi, A manibus cecidere suis: non amplius undae Sustinuere graves in summo gurgite truncos. {{Versus|670}}Iamque omni fusis nudato milite telis, Invenit arma furor: remum contorsit in hostem Alter: at hi tortum validis aplustre lacertis Avulsasque rotant, excusso remige, sedes. In pugnam fregere rates. Sidentia pessum {{Versus|675}}Corpora caesa tenent, spoliantque cadavera ferro. Multi, inopes teli, iaculum letale revulsum Visceribus traxere suis, et vulnera laeva Oppressere manu, validos dum praebeat ictus Sanguis et hostilem cum torserit exeat hastam. {{Versus|680}}Nulla tamen plures hoc edidit aequore clades, Quam pelago diversa lues. Nam pinguibus ignis Adfixus tedis, et tecto sulfure vivax Spargitur: at faciles praebere alimenta carinae Nunc pice, nunc liquida rapuere incendia cera. {{Versus|685}}Nec flammas superant undae: sparsisque per aequor Iam ratibus, fragmenta ferus sibi vindicat ignis. Hic recipit fluctus, extinguat ut aequore flammas: Hi, ne mergantur, tabulis ardentibus haerent. Mille modos inter leti, mors una timori est, {{Versus|690}}Qua coepere mori. Nec cessat naufraga virtus. Tela legunt deiecta mari, ratibusque ministrant: Incertasque manus ictu languente per undas Exercent. Nunc, rara datur si copia ferri, Utuntur pelago. Saevus complectitur hostem {{Versus|695}}Hostis, et implicitis gaudent subsidere membris, Mergentesque mori. - Pugna fuit unus in illa Eximius Phoceus animiam servare sub undis, Scrutarique fretum si quid mersisset arenis, Et nimis adfixos unci convellere morsus, {{Versus|700}}Adductum quoties non senserat ancora funem. Hic ubi compressum penitus deduxerat hostem, Victor et incolumis summas remeabat ad undas; Sed, se per vacuos credit dum surgere fluctus, Puppibus occurrit, tandemque sub aequore mansit. {{Versus|705}}Hi super hostiles iecerunt brachia remos, Et ratium tenuere fugam. Non perdere letum Maxima cura fuit; multus sua vulnera puppi Adfixit moriens, et rostris abstulit ictus. Stantem sublimi Tyrrhenum culmine prorae {{Versus|710}}Lygdamus excussa, Balearis tortor habenae, Glande petens, solido fregit cava tempora plumbo. Sedibus expulsi, postquam cruor omnia rupit Vincula, procumbunt oculi: stat lumine rapto Adtonitus, mortisque illas putat esse tenebras. {{Versus|715}}At postquam membris sensit constare vigorem, Vos, ait, o socii, sicut tormenta soletis, Me quoque mittendis rectum componite telis. Egere quod superest animae, Tyrrhene, per omnes Bellorum casus. Ingentem militis usum {{Versus|720}}Hoc habet ex magna defunctum parte cadaver: Viventis feriere loco. Sic fatus in hostem Caeca tela manu, sed non tamen irrita, mittit. Excipit haec iuvenis generosi sanguinis Argus, Qua iam non medius descendit in ilia venter, {{Versus|725}}Adiuvitque suo procumbens pondere ferrum. Stabat diversa victae iam parte carinae Infelix Argi genitor: non ille iuventae Tempore Phocaicis ulli cessurus in armis: Victum aevo robur cecidit, fessusque senecta {{Versus|730}}Exemplum, non miles erat. Qui, funere viso, Saepe cadens longae senior per transtra carinae Pervenit ad puppim, spirantesque invenit artus. Non lacrimae cecidere genis, non pectora tundit, Distentis toto riguit sed corpore palmis. {{Versus|735}}Nox subit, atque oculos vastae obduxere tenebrae, Et miserum cernens agnoscere desinit Argum. Ille caput labens et iam languentia colla, Viso patre, levat: vox fauces nulla solutas Prosequitur: tacito tantum petit oscula vultu, {{Versus|740}}Invitatque patris claudenda ad lumina dextram. Ut torpore senex caruit, viresque cruentus Coepit habere dolor, Non perdam tempora, dixit, A saevis permissa deis, iugulumque senilem Confodiam. Veniam misero concede parenti, {{Versus|745}}Arge, quod amplexus, extrema quod oscula fugi. Nondum destituit calidus tua vulnera sanguis, Semianimisque iaces, et adhuc potes esse superstes. Sic fatus, quamvis capulum per viscera missi Polluerat gladii, tamen alta sub aequora tendit {{Versus|750}}Praecipiti saltu. Letum praecedere nati Festinantem animam morti non credidit uni. Inclinant iam fata ducum, nec iam amplius anceps Belli casus erat: Graiae pars maxima classis Mergitur: ast aliae mutato remige puppes {{Versus|755}}Victores vexere suos: navalia paucae Praecipiti tenuere fuga. Quis in urbe parentum Fletus erat! quanti matrum per litora planctus! Coniunx saepe sui, confusis vultibus unda, Credidit ora viri, Romanum amplexa cadaver: {{Versus|760}}Accensisque rogis miseri de corpore trunco Certavere patres. - At Brutus, in aequore victor, Primus Caesareis pelagi decus addidit armis. </poem> {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=Pharsalia/II |Post=Liber IV |PostNomen=Pharsalia/IV }} nt69luko7t7zdxgmajyy46evbwqndit 0 39539 266198 235268 2026-05-15T14:30:43Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/IV]] ad [[Pharsalia/Liber IV]] 235268 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Marcus Annaeus Lucanus |OperaeTitulus=Pharsalia |OperaeWikiPagina=Pharsalia |Annus=anno 65 |SubTitulus=Liber IV |Editio=Cambridge, 1875 |Fons=[https://www.google.com.br/books/edition/M_Annaei_Lucani_Pharsaliae_liber_primus/LMIDAAAAQAAJ google books] }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=Pharsalia/III |Post=Liber V |PostNomen=Pharsalia/V }} <poem> At procul extremis terrarum Caesar in oris Martem saevus agit, non multa caede nocentem, Maxima sed fati ducibus momenta daturum. Iure pari rector castris Afranius illis {{Versus|5}}Ac Petreius erat: concordia duxit in aequas Imperium commune vices, tutelaque valli Pervigil alterno paret custodia signo. His praeter Latias acies erat impiger Astur, Vettonesque leves, profugique a gente vetusta {{Versus|10}}Gallorum Celtae, miscentes nomen Iberis. Colle tumet modico, lenique excrevit in altum Pingue solum tumulo: super hunc fundata vetusta Surgit Ilerda manu: placidis praelabitur undis Hesperios inter Sicoris non ultimus amnes; {{Versus|15}}Saxeus ingenti quem pons amplectitur arcu, Hibernas passurus aquas. At proxima rupes Signa tenet Magni: nec Caesar colle minore Castra levat: medius dirimit tentoria gurges. Explicat hinc tellus campos effusa patentes, {{Versus|20}}Vix oculo prendente modum, camposque coerces, Cinga rapax, vetitus fluctus et litora cursu Oceani pepulisse tuo: nam gurgite mixto, Qui praestat terris, aufert tibi nomen Iberus. Prima dies belli cessavit Marte cruento, {{Versus|25}}Spectandasque ducum vires numerosaque signa Exposuit. Piguit sceleris; pudor arma furentum Continuit; patriaeque et ruptis legibus unum Donavere diem. Prono tunc Caesar Olympo In noctem subita circumdedit agmina fossa, {{Versus|30}}Dum primae perstant acies, hostemque fefellit, Et prope consertis obduxit castra maniplis. Luce nova collem subito conscendere cursu, Qui medius tutam castris dirimebat Ilerdam, Imperat. Huc hostem pariter terrorque pudorque {{Versus|35}}Impulit; et rapto tumulum prior agmine cepit. His virtus ferrumque locum promittit: at illis Ipse locus. Miles rupes oneratus in altas Nititur: adversoque acies in monte supina Haeret, et in tergum casura, umbone sequentis {{Versus|40}}Erigitur. Nulli telum vibrare vacabat, Dum labat et fixo firmat vestigia pilo, Dum scopulos stirpesque tenent, atque, hoste relicto, Caedunt ense viam. Vidit lapsura ruina Agmina dux, equitemque iubet succedere bello, {{Versus|45}}Munitumque latus laevo praeducere gyro. Sic pedes ex facili, nulloque urgente, receptus, Irritus et victor, subducto Marte, pependit. Hactenus armorum discrimina: cetera bello Fata dedit variis incertus motibus aer. {{Versus|50}}Pigro bruma gelu, siccis Aquilonibus haerens, Aethere constricto pluvias in nube tenebat. Urebant montana nives, camposque iacentes Non duraturae conspecto sole pruinae: Atque omnis propior mergenti sidera coelo {{Versus|55}}Aruerat tellus hiberno dura sereno. Sed postquam vernus calidum Titana recepit Sidera respiciens delapsae portitor Helles, Atque iterum, aequatis ad iustae pondera Librae Temporibus, vicere dies: tunc, sole relicto, {{Versus|60}}Cynthia quo primum cornu dubitanda refulsit, Exclusit Boream, flammasque accepit ab Euro. Ille suo nubes quascumque invenit in axe, Torsit in occiduum Nabataeis flatibus orbem: Et quas sentit Arabs, et quas Gangetica tellus {{Versus|65}}Exhalat nebulas, quidquid concrescere primus Sol patitur, quidquid coeli fuscator Eoi Intulerat Corus, quidquid defenderat Indos, Incendere diem nubes, oriente remotae; Nec medio potuere graves incumbere mundo, {{Versus|70}}Sed nimbos rapuere fuga. Vacat imbribus Arctos Et Notus; in solam Calpen fluit humidus aer. Hic, ubi iam Zephyri fines et summus Olympi Cardo tenet Tethyn, vetitae transcurrere, densos Involvere globos; congestumque aeris atri {{Versus|75}}Vix recipit spatium, quod separat aethere terram. Iamque polo pressae largos densentur in imbres, Spissataeque fluunt: nec servant fulmina flammas, Quamvis crebra micent: moriuntur fulgura nimbis Hinc imperfecto complectitur aera gyro {{Versus|80}}Arcus, vix ulla variatus luce colorem, Oceanumque bibit, raptosque ad nubila fluctus Pertulit, et coelo diffusum reddidit aequor. Iamque Pyrenaeae, quas numquam solvere Titan Evaluit, fluxere nives, fractoque madescunt {{Versus|85}}Saxa gelu. Tunc, quae solitis e fontibus exit, Non habet unda vias: tam largas alveus omnis A ripis accepit aquas. Iam naufraga campo Caesaris arma natant, impulsaque gurgite multo Castra labant: alto restagnant flumina vallo. {{Versus|90}}Non pecorum raptus faciles, non pabula mersi Ulla ferunt sulci: tectarum errore viarum Fallitur occultis sparsus populator in agris. Iamque, comes semper magnorum prima malorum. Saeva fames aderat: nulloque obsesses ab hoste {{Versus|95}}Miles eget; toto censu non prodigus emit Exiguam Cererem. Pro lucri pallida tabes! Non deest prolato ieiunus venditor auro. Iam tumuli collesque latent: iam flumina cuncta Condidit una palus, vastaque voragine mersit: {{Versus|100}}Absorpsit penitus rupes, ac tecta ferarum Detulit, atque ipsas hausit, subitisque frementes Vorticibus contorsit aquas et repulit aestus Fortior Oceani. Nec Phoebum surgere sentit Nox subiecta polo; rerum discrimina miscet {{Versus|105}}Deformis coeli facies iunctaeque tenebrae. Sic mundi pars ima iacet, quam zona nivalis Perpetuaeque premunt hiemes; non sidera coelo Ulla videt, sterili non quidquam frigore gignit, Sed glacie medios signorum temperat ignes. {{Versus|110}}Sic, o summe parens mundi, sic sorte secunda Aequorei rector facias, Neptune, tridentis: Et tu perpetuis impendas aera nimbis; Tu remeare vetes quoscumque emiseris aestus. Non habeant amnes declivem ad litora cursum, {{Versus|115}}Sed pelagi referantur aquis: concussaque tellus Laxet iter fluviis. Hos campos Rhenus inundet,. Hos Rhodanus: vastos obliquent flumina fontes. Rhipaeas huc solve nives, huc stagna lacusque Et pigras, ubicumque iacent, effunde paludes: {{Versus|120}}Et miseras bellis civilibus eripe terras. Sed parvo Fortuna viri contenta pavore, Plena redit, solitoque magis favere secundi Et veniam meruere dei. Iam rarior aer, Et par Phoebus aquis, densas in vellera nubes {{Versus|125}}Sparserat, et noctes ventura luce rubebant: Servatoque loco rerum, discessit ab astris Humor, et ima petit, quidquid pendebat aquarum. Tollere silva comas, stagnis emergere colles Incipiunt, visoque die durescere valles. {{Versus|130}}Utque habuit ripas Sicoris, camposque reliquit, Primum cana salix madefacto vimine parvam Texitur in puppim, caesoque inducta iuvenco Vectoris patiens tumidum superenatat amnem. Sic Venetus stagnante Pado, fusoque Britannus {{Versus|135}}Navigat Oceano: sic, cum tenet omnis Nilus, Conseritur bibula Memphitis cymba papyro. His ratibus transiecta manus festinat utrinque Succisum curvare nemus; fluviique ferocis Incrementa timens, non primis robora ripis {{Versus|140}}Imposuit: medios pontem distendit in agros. Ac ne quid Sicoris repetitis audeat undis, Spargitur in sulcos, et scisso gurgite rivis Dat poenas maioris aquae. Postquam omnia fatis Caesaris ire videt, celsam Petreius Ilerdam {{Versus|145}}Deserit, et noti diffisus viribus orbis, Indomitos quaerit populos et semper in arma Mortis amore feros, et tendit in ultima mundi. Nudatos Caesar colles desertaque castra Conspiciens, capere arma iubet, nec quaerere pontem {{Versus|150}}Nec vada, sed duris fluvium superare lacertis. Paretur, rapuitque ruens in proelia miles, Quod fugiens timuisset, iter. Mox uda receptis Membra fovent armis, gelidosque a gurgite cursu Restituunt artus, donec decresceret umbra, {{Versus|155}}In medium surgente die. Iamque agmina summa Carpit eques, dubiique fugae pugnaeque tenentur. Adtollunt campo geminae iuga saxea rupes, Valle cava media. Tellus hinc ardua celsos Continuat colles: tutae quos inter opaco {{Versus|160}}Anfractu latuere viae. Quibus hoste potito Faucibus, emitti terrarum in devia Martem Inque feras gentes, Caesar videt. Ite sine ullo Ordine, ait, raptumque fuga convertite bellum, Et faciem pugnae vultusque inferte minaces: {{Versus|165}}Nec liceat pavidis ignava occumbere morte: Excipiant recto fugientes pectore ferrum. Dixit, et ad montes tendentem praevenit hostem. Illic exiguo paullum distantia vallo Castra locant. Postquam spatio languentia nullo {{Versus|170}}Mutua conspicuos habuerunt lumina vultus, Et fratres natosque suos videre patresque, Deprensum est civile nefas! Tenuere parumper Ora metu: tantum nutu motoque salutant Ense suos. Mox ut stimulis maioribus ardens {{Versus|175}}Rupit amor leges, audet transcendere vallum Miles, in amplexus effusas tendere palmas. Hospitis ille ciet nomen; vocat ille propinquum: Admonet hunc studiis consors puerilibus aetas: Nec Romanus erat, qui non agnoverat hostem. {{Versus|180}}Arma rigant lacrimis, singultibus oscula rumpunt: Et, quamvis nullo maculatus sanguine, miles, Quae potuit, fecisse timet. Quid pectora pulses? Quid, vesane, gemis? fletus quid fundis inanes, Nec te sponte tua sceleri parere fateris? {{Versus|185}}Usque adeone times, quem tu facis ipse timendum? Classica dent bellum; saevos tu neglige cantus: Signa ferant; cessa: iamiam civilis Erinnys Concidet, et Caesar generum privatus amabit. Nunc ades, aeterno complectens omnia nexu, {{Versus|190}}O rerum mixtique salus, Concordia, mundi, Et sacer orbis amor: magnum nunc saecula nostra Venturi discrimen habent. Periere latebrae Tot scelerum: populo venia est erepta nocenti: Agnovere suos. Pro numine fata sinistro, {{Versus|195}}Exigua requie tantas augentia clades! Pax erat, et miles, castris permixtus utrisque, Errabat: duro concordes cespite mensas Institnunt, et permixto libamina Baccho Gramineis fluxere focis: iunctoque cubili {{Versus|200}}Extrahit insomnes bellorum fabula noctes: Quo primum steterint campo, qua lancea dextra Exierit. Dum, quae gesserunt fortia, iactant, Et dum multa negant, quod solum fata petebant, Est miseris renovata fides, atque omne futurum {{Versus|205}}Crevit amore nefas. Nam postquam foedera pacis Cognita Petreio, seque et sua tradita venum Castra videt, famulas scelerata ad proelia dextras Excitat, atque hostes turba stipatus inermes Praecipitat castris, iunctosque amplexibus ense {{Versus|210}}Separat, et multo disturbat sanguine pacem. Addidit ira ferox moturas proelia voces: Immemor o patriae, signorum oblite tuorum, Non potes hoc caussae, miles, praestare senatus, Adsertor victo redeas ut Caesare; certe {{Versus|215}}Ut vincare, potes. Dum ferrum, incertaque fata, Quique fluat multo non deerit vulnere sanguis, Ibitis ad dominum, damnataque signa feretis? Utque habeat famulos nullo discrimine, Caesar Exorandus erit? ducibus quoque vita petenda est? {{Versus|220}}Numquam nostra salus pretium mercesque nefandae Proditionis erit: non hoc civilia bella, Ut vivamus, agunt. Trahimur sub nomine pacis. Non chalybem gentes penitus fugiente metallo Eruerent, nulli vallarent oppida muri, {{Versus|225}}Non sonipes in bella ferox, non iret in aequor Turrigeras classis pelago sparsura carinas, Si bene libertas umquam pro pace daretur. Hostes nempe meos sceleri iurata nefando Sacramenta tenent: at vobis vilior hoc est {{Versus|230}}Vestra fides, quod pro caussa pugnantibus aequa Et veniam sperare licet. Pro dira pudoris Foedera! Nunc toto fatorum ignarus in orbe, Magne, paras acies, mundique extrema tenentes Sollicitas reges, cum forsan foedere nostro {{Versus|235}}Iam tibi sit promissa salus. Sic fatur, et omnes Concussit mentes, scelerumque reduxit amorem. Sic, ubi desuetae silvis in carcere clauso Mansuevere ferae, et vultus posuere minaces, Atque hominem didicere pati: si torrida parvus {{Versus|240}}Venit in ora cruor, redeunt rabiesque furorque, Admonitaeque tument gustato sanguine fauces; Fervet, et a trepido vix abstinet ira magistro. Itur in omne nefas: et quae Fortuna deorum. Invidia caeca bellorum in nocte tulisset, {{Versus|245}}Fecit monstra fides: inter mensasque torosque, Quae modo complexu foverunt, pectora caedunt. Et quamvis primo ferrum strinxere gementes, Ut dextrae iusti gladius dissuasor adhaesit, Dum feriant, odere suos, animosque labantes {{Versus|250}}Confirmant ictu. Fervent iam castra tumultu, [Et scelerum turba: rapiuntur colla parentum.] Ac velut occultum pereat scelus, omnia monstra In faciem posuere ducum: iuvat esse nocentes. Tu, Caesar, quamvis spoliatus milite multo, {{Versus|255}}Agnoscis superos. Neque enim tibi maior in arvis Emathiis fortuna fuit, nec Phocidos undis Massiliae, Phario nec tantum est aequore gestum. Hoc siquidem solo civilis crimine belli Dux caussae melioris eris. Polluta nefanda {{Versus|260}}Agmina caede duces iunctis committere castris Non audent, altaeque ad moenia rursus Ilerdae Intendere fugam. Campos eques obvius omnes Abstulit, et siccis inclusit collibus hostem. Tunc inopes undae praerupta cingere fossa {{Versus|265}}Caesar avet, nec castra pati contingere ripas, Aut circum largos curvari brachia fontes. Ut leti videre viam, conversus in iram Praecipitem timor est. Miles, non utile clausis Auxilium, mactavit equos: tandemque coactus {{Versus|270}}Spe posita damnare fugam, casurus in hostes Fertur. Ut effuso Caesar decurrere passu Vidit, et ad certam devotos tendere mortem: Tela tene iam, miles, ait, ferrumque ruenti Subtrahe: non ullo constet mihi sanguine bellum: {{Versus|275}}Vincitur haud gratis, iugulo qui provocat hostem. En sibi vilis adest invisa luce iuventus, Iam damno peritura meo. Non sentiet ictus, Incumbet gladiis, gaudebit sanguine fuso. Deserat hic fervor mentes, cadat impetus amens. {{Versus|280}}Perdant velle mori. Sic deflagrare minaces Incassum et vetito passus languescere bello, Substituit merso dum nox sua lumina Phoebo. Inde ubi nulla data est miscendi copia Martis, Paullatim cadit ira ferox, mentesque tepescunt; {{Versus|285}}Saucia maiores animos ut pectora gestant, Dum dolor est ictusque recens, et mobile nervis Conamen calidus praebet cruor, ossaque nondum Adduxere cutem: si conscius ensis adacti Stat victor, tenuitque manus, tunc frigidus artus {{Versus|290}}Adligat atque animum subducto robore torpor, Postquam sicca rigens adstrinxit vulnera sanguis. Iamque inopes undae, primum tellure refossa, Occultos latices abstrusaque flumina quaerunt: Nec solum rastris durisque ligonibus arva, {{Versus|295}}Sed gladiis fodere suis: puteusque cavati Montis ad irrigui premitur fastigia campi. Non se tam penitus, tam longe luce relicta Merserit Asturii scrutator pallidus auri. Non tamen aut tectis sonuerunt cursibus amnes, {{Versus|300}}Aut micuere novi, percusso pumice, fontes: Atra nec exiguo stillant sudantia rore, Aut impulsa levi turbatur glarea vena. Tunc exhausta super multo sudore iuventus Extrahitur, duris silicum lassata metallis. {{Versus|305}}Quoque minus possent siccos tolerare vapores, Quaesitae fecistis aquae. Nec languida fessi Corpora sustentant epulis, mensasque perosi Auxilium fecere famem. Si mollius arvum Prodidit humorem, pingues manus utraque glebas {{Versus|310}}Exprimit ora super. Nigro si turbida limo Colluvies immota iacet, cadit omnis in haustus Certatim obscoenos miles: moriensque recepit, Quas nollet victurus, aquas: rituque ferarum Distentas siccant pecudes, et lacte negato, {{Versus|315}}Sordidus exhausto sorbetur ab ubere sanguis. tunc herbas frondesque terunt, et rore madentes Destringunt ramos: ac si quos palmite crudo Arboris aut tenera succos pressere medulla. O fortunati, fugiens quos barbarus hostis {{Versus|320}}Fontibus immixto stravit per rura veneno. Hos licet in fluvios saniem tabemque ferarum, Pallida Dictaeis, Caesar, nascentia saxis Infundas aconita palam, Romana iuventus Non decepta bibet. Torrentur viscera flamma, {{Versus|325}}Oraque sicca rigent squamosis aspera linguis. Iam marcent venae, nulloque humore rigatus Aeris alternos angustat pulmo meatus, Rescissoque nocent suspiria dura palato. Pandunt ora tamen, nocturnumque aera captant. {{Versus|330}}Exspectant imbres, quorum modo cuncta natabant Impulsu, et siccis vultus in nubibus haerent. Quoque magis miseros undae ieiunia solvant, Non super arentem Meroen Cancrique sub axe, Qua nudi Garamantes arant, sedere: sed inter {{Versus|335}}Stagnantem Sicorim et rapidum deprensus Iberum Spectat vicinos sitiens exercitus amnes. Iam domiti cessere duces, pacisque petendae Auctor damnatis supplex Afranius armis, Semianimes in castra trahens hostilia turmas, {{Versus|340}}Victoris stetit ante pedes. Servata precanti Maiestas, non fracta malis, interque priorem Fortunam casusque novos gerit omnia victi, Sed ducis, et veniam securo pectore poscit: Si me degeneri stravissent fata sub hoste {{Versus|345}}Non deerat fortis rapiendo dextera leto: At nunc sola mihi est orandae caussa salutis, Dignum donanda, Caesar, te credere vita. Non partis studiis agimur, nec sumsimus arma Consiliis inimica tuis. Nos denique bellum {{Versus|350}}Invenit civile duces; caussaeque priori, Dum potuit, servata fides. Nil fata moramur: Tradimus Hesperias gentes, aperimus Eoas, Securumque orbis patimur post terga relicti. Nec cruor effusus campis tibi bella peregit, {{Versus|355}}Nec ferrum lassaeque manus. Hoc hostibus unum, Quod vincas, ignosce tuis. Nec magna petuntur. Otia des fessis, vitam patiaris inermes Degere, quam tribuis: campis prostrata iacere Agmina nostra putes: neque enim felicibus armis {{Versus|360}}Misceri damnata decet, partemque triumphi Captos ferre tui: turba haec sua fata peregit. Hoc petimus, victos ne tecum vincere cogas. Dixerat: at facilis Caesar vultuque serenus Flectitur, atque usum belli poenamque remittit. {{Versus|365}}Ut primum iustae placuerunt foedera pacis, Incustoditos decurrit miles ad amnes; Incumbit ripis, permissaque flumina turbat. Continuus multis subitarum tractus aquarum, Aera non passus vacuis discurrere venis, {{Versus|370}}Arctavit clausitque animam: nec fervida pestis Cedit adhuc: sed morbus egens iam gurgite plenis Visceribus sibi poscit aquas. Mox robora nervis Et vires rediere viris. O prodiga rerum Luxuries, numquam parvo contenta parato, {{Versus|375}}Et quaesitorum terra pelagoque ciborum Ambitiosa fames, et lautae gloria mensae, Discite, quam parvo liceat producere vitam, Et quantum natura petat. Non erigit aegros Nobilis ignoto diffusus consule Bacchus: {{Versus|380}}Non auro murrhaque bibunt; sed gurgite puro Vita redit. Satis est populis fluviusque Ceresque. Heu miseri, qui bella gerunt! Tunc, arma relinquens Victori, miles spoliato pectore tutus Innocuusque suas, curarum liber, in urbes {{Versus|385}}Spargitur. O quantum donata pace potitos Excussis umquam ferrum librasse lacertis Poenituit, tolerasse sitim, frustraque rogasse Prospera bella deos. Nempe usis Marte secundo Tot dubiae restant acies, tot in orbe labores: {{Versus|390}}Ut numquam fortuna labet successibus anceps, Vincendum toties, terras fundendus in omnes Est cruor, et Caesar per tot sua fata sequendus. Felix, qui potuit, mundi nutante ruina, Quo iaceat iam scire loco. Non proelia fessos {{Versus|395}}Ulla vocant, certos non rumpunt classica somnos. Iam coniux natique rudes et sordida tecta Et non deductos recipit sua terra colonos. Hoc quoque securis oneris fortuna remisit, Sollicitus menti quod abest favor. Ille salutis {{Versus|400}}Est auctor, dux ille fuit. Sic proelia soli Felices nullo spectant civilia voto. Non eadem belli totum fortuna per orbem Constitit: in partes aliquid sed Caesaris ausa eat, Qua maria Hadriaci longas ferit unda Salonas, {{Versus|405}}Et tepidum in molles Zephyros excurrit Iader. Illic, bellaci confisus gente Curictum, Quos alit Hadriaco tellus circumflua ponto, Clauditur extrema residens Antonius ora, Cautus ab incursu belli, si sola recedat, {{Versus|410}}Expugnat quae tuta, fames. Non pabula tellus Pascendis submittit equis, non proserit ullam Flava Ceres segetem: spoliabat gramine campum Miles, et adtonso miseris iam dentibus arvo Castrorum siccas de cespite vulserat herbas, {{Versus|415}}Ut primum adversae socios in litore terrae Et Basilum videre ducem: nova furta per aequor Exquisita fugae. Neque enim de more carinas Extendunt, puppesque levant, sed firma gerendis Molibus insolito contexunt robora ductu. {{Versus|420}}Namque ratem vacuae sustentant undique cuppae, Quarum porrectis series constricta catenis Ordinibus geminis obliquas excipit alnos. Nec gerit expositum telis in fronte patenti Remigium: sed, quod trabibus circumdedit aequor, {{Versus|425}}Hoc ferit, et taciti praebet miracula cursus, Quod nec vela ferat, nec apertas verberet undas. Tunc freta servantur, dum se declivibus undis Aestus agat, refluoque mari nudentur arenae. Iamque relabenti crescebant litora ponto; {{Versus|430}}Missa ratis prono defertur lapsa profundo, Et geminae comites. Cunctas super ardua turris Eminet, et tremulis tabulata minantia pinnis. Noluit Illyricae custos Octavius undae Confestim tentare ratem, celeresque carinas {{Versus|435}}Continuit, cursu crescat dum praeda secundo: Et temere ingressos repetendum invitat ad aequor Pace maris. Sic dum pavidos formidine cervos Claudat odoratae metuentes aera pennae, Aut dum dispositis adtollat retia varis {{Versus|440}}Venator, tenet ora levis clamosa Molossi, Spartanos Cretasque ligat: nec creditur ulli Silva cani, nisi qui presso vestigia rostro Colligit, et praeda nescit latrare reperta, Contentus tremulo monstrasse cubilia loro. {{Versus|445}}Nec mora: complentur moles, avideque petitis Insula deseritur ratibus, quo tempore primas Impedit ad noctem iam lux extrema tenebras. At Pompeianus fraudes innectere ponto Antiqua parat arte Cilix, passusque vacare {{Versus|450}}Summa freti, medio suspendit vincula ponto, Et laxas fluitare sinit religatque catenas Rupis ab Illyricae scopulis. Nec prima, nec illa, Quae sequitur, tardata ratis: sed tertia moles Haesit, et ad cautes adducto fune secuta est. {{Versus|455}}Impendent cava saxa mari, ruituraque semper Stat (mirum) moles, et silvis aequor inumbrat. Huc fractas Aquilone rates submersaque pontus Corpora saepe tulit, caecisque abscondit in antris: Restituit raptus tectum mare: quumque cavernae {{Versus|460}}Evomuere fretum, contorti verticis undae Tauromenitanam vincunt fervore Charybdin. Hic Opiterginis moles onerata colonis Constitit: hanc omni puppes statione solutae Circumeunt: alii rupes ac litora complent. {{Versus|465}}Vulteius tacitas sensit sub gurgite fraudes; (Dux erat ille ratis,) frustra qui vincula ferro Rumpere conatus, poscit spe proelia nulla, Incertus qua terga daret, qua pectora bello. Hoc tamen in casu, quantum deprensa valebat, {{Versus|470}}Effecit virtus: inter tot millia captae Circumfusa rati et plenam vix inde cohortem Pugna fuit; non longa quidem: nam condidit atra Nox lucem dubiam, pacemque habuere tenebrae. Tunc sic adtonitam venturaque fata paventem {{Versus|475}}Rexit magnanima Vulteius voce cohortem: Libera non ultra, parva quam nocte, iuventus, Consulite extremis angusto tempore rebus. Vita brevis nulli super est, qui tempus in illa Quaerendae sibi mortis habet: nec gloria leti {{Versus|480}}Inferior, iuvenes, admoto occurrere fato. Omnibus incerto venturae tempore vitae, Par animi laus est, et quos speraveris annos Perdere, et extremae momentum abrumpere lucis, Accersas dum fata manu. Non cogitur ullus {{Versus|485}}Velle mori. Fuga nulla patet: stant undique nostris Intenti cives iugulis. Decernite letum, Et metus omnis abest: cupias quodcumque necesse est. Non tamen in caeca bellorum nube cadendum est, Aut cum permixtis acies sua tela tenebris {{Versus|490}}Involvunt, conserta iacent cum corpora campo, In medium mors omnis abit, perit obruta virtus. Nos in conspicua sociis hostique carina Constituere dei. Praebebunt aequora testes, Praebebunt terrae, summis dabit insula saxis: {{Versus|495}}Spectabunt geminae diverso e litore partes. Nescio quod nostris magnum et memorabile fatis Exemplum, Fortuna, paras. Quaecumque per aevum Exhibuit monumenta fides, servataque ferro Militiae pietas, transibit nostra iuventus. {{Versus|500}}Namque suis pro te gladiis incumbere, Caesar, Esse parum scimus: sed non maiora supersunt Obsessis, tanti quae pignora demus amoris. Abscidit nostrae multum sors invida laudi, Quod non cum senibus capti natisque tenemur. {{Versus|505}}Indomitos sciat esse viros, timeatque furentes Et morti faciles animos, et gaudeat hostis Non plures haesisse rates. Tentare parabunt Foederibus, turpique volent corrumpere vita. O utinam, quo plus habeat mors unica famae, {{Versus|510}}Promittant veniam, iubeant sperare salutem: Ne nos, cum calido fodiemus viscera ferro, Desperasse putent. Magna virtute merendum est, Caesar ut, amissis inter tot millia paucis, Hoc damnum clademque vocet. Dent fata recessum {{Versus|515}}Emittantque licet, vitare instantia nolim. Proieci vitam, comites, totusque futurae Mortis agor stimulis: furor est. Agnoscere solis Permissum est, quos iam tangit vicinia fati, Victurosque dei celant, ut vivere durent, {{Versus|520}}Felix esse mori. Sic cunctas sustulit ardor Nobilium mentes iuvenum: cum sidera coeli Ante ducis voces oculis humentibus omnes Adspicerent, flexoque Ursae temone paverent, Iidem, cum fortes animos praecepta subissent, {{Versus|525}}Optavere diem. Nec segnis mergere ponto Tunc erat astra polus: nam sol Ledaea tenebat Sidera, vicino cum lux altissima Cancro est: Nox tum Thessalicas urgebat parva sagittas. Detegit orta dies stantes in rupibus Istros, {{Versus|530}}Pugnacesque mari Graia cum classe Liburnos. Tentavere prius suspenso vincere bello Foederibus, fieret captis si dulcior ipsa Mortis vita mora. Stabat devota inventus, Damnata iam luce ferox, securaque pugnae {{Versus|535}}Promisso sibi fine manu: nullique tumultus Excussere viris mentes ad summa paratas: Innumerasque simul pauci terraque marique Sustinuere manus: tanta est fiducia mortis. Utque satis bello visum est fluxisse cruoris, {{Versus|540}}Versus ab hoste furor. Primus dux ipse carinae Vulteius, iugulo poscens iam fata retecto, Ecquis, ait, iuvenum est, cuius sit dextra cruore Digna meo, certaque fide per vulnera nostra Testetur se velle mori? Nec plura locuto {{Versus|545}}Viscera non unus iamdudum transigit ensis. Collaudat cunctos: sed eum, cui vulnera prima Debebat, grato moriens interficit ictu. Concurrent alii, totamque in partibus unis Bellorum fecere nefas. Sic semine Cadmi {{Versus|550}}Emicuit Dircaea cohors, ceciditque suorum Vulneribus, dirum Thebanis fratribus omen: Phasidos et campis insomni dente creati Terrigenae, missa magicis e cantibus ira, Cognato tantos complerunt sanguine sulcos: {{Versus|555}}Ipsaque, inexpertis quod primum fecerat herbis, Expavit Medea nefas. Sic mutua pacti Fata cadunt iuvenes: nimiumque in morte virorum Mors virtutis habet: pariter sternuntque caduntque Vulnere letali: nec quemquam dextra fefellit, {{Versus|560}}Cum feriat moriente manu. Nec vulnus adactis Debetur gladiis: percussum est pectore ferrum, Et iugulis pressere manum. Cum sorte cruenta Fratribus incurrant fratres, natusque parenti, Haud trepidante tamen toto cum pondere dextra {{Versus|565}}Exegere enses. Pietas ferientibus una, Non repetisse, fuit. Iam latis viscera lapsa Semianimes traxere foris, multumque cruoris Infudere mari. Despectam cernere lucem, Victoresque suos vultu spectare superbo, {{Versus|570}}Et mortem sentire iuvat. Iam strage cruenta Conspicitur cumulata ratis: bustisque remittunt Corpora victores, ducibus mirantibus, ulli Esse ducem tanti. Nullam maiore locuta est Ore ratem totum discurrens fama per orbem. {{Versus|575}}Non tamen ignavae post haec exempla virorum Percipient gentes, quam sit non ardua virtus Servitium fugisse manu. Sed regna timentur Ob ferrum, et saevis libertas uritur armis: Ignoratque datos, ne quisquam serviat, enses. {{Versus|580}}Mors, utinam pavidos vitae subducere nolles, Sed virtus te sola daret! Non segnior illo Marte fuit, qui tunc Libycis exarsit in arvis. Namque rates audax Lilybaeo litore solvit Curio: nec forti velis Aquilone recepto {{Versus|585}}Inter semirutas magnae Carthaginis arces Et Clupeam tenuit stationis litora notae: Primaque castra locat cano procul aequore, qua se Bagrada lentus agit, siccae sulcator arenae. Inde petit tumulos exesasque undique rupes, {{Versus|590}}Antaei quae regna vocat non vana vetustas. Nominis antiqui cupientem noscere caussas Cognita per multos docuit rudis incola patres, Nondum post genitos Tellus effeta gigantes, Terribilem Libyeis partum concepit in antris. {{Versus|595}}Nec tam iusta fuit terrarum gloria Typhon, Aut Tityos Briareusque ferox: coeloque pepercit, Quod non Phlegraeis Antaeum sustulit arvis. Hoc quoque tam vastas cumulavit munere vires Terra sui foetus, quod, cum tetigere parentem, {{Versus|600}}Iam defecta vigent renovato robore membra. Haec illi spelunca domus: latuisse sub alta Rupe ferunt, epulas raptos habuisse leones. Ad somnos non terga ferae praebere cubile Adsuerunt, non silva torum: viresque resumit {{Versus|605}}In nuda tellure iacens. Periere coloni Arvorum Libyes: pereunt, quos adpulit aequor, Auxilioque diu virtus non usa cadendi, Terrae spernit opes: invictus robore cunctis, Quamvis staret, erat. Tandem vulgata cruenti {{Versus|610}}Fama mali, terras monstris aequorque levantem Magnanimum Alciden Libycas excivit in oras. Ille Cleonaei proiecit terga leonis, Antaeus Libyci. Perfudit membra liquore Hospes, Olympiacae servato more palaestrae: {{Versus|615}}Ille, parum fidens pedibus contingere matrem, Auxilium membris calidas infundit arenas. Conseruere manus et multo brachia nexu. Colla diu gravibus frustra tentata lacertis: Immotumque caput fixa cum fronte tenetur: {{Versus|620}}Miranturque habuisse parem. Nec viribus uti Alcides primo voluit certamine totis, Exhausitque virum: quod creber anhelitus illi Prodidit, et gelidus fesso de corpore sudor. Tunc cervix lassata quati: tunc pectore pectus {{Versus|625}}Urgeri: tunc obliqua percussa labare Crura manu. Iam terga viri cedentia victor Adligat, et medium, compressis ilibus, arctat: Inguinaque insertis pedibus distendit, et omnem Explicuit per membra virum. Rapit arida tellus {{Versus|630}}Sudorem: calido complentur sanguine venae. Intumuere tori, totosque induruit artus, Herculeosque novo laxavit corpore nodos. Constitit Alcides stupefactus robore tanto: Nec sic Inachiis, quamvis rudis esset, in undis {{Versus|635}}Desectam timuit, reparatis anguibus, hydram. Conflixere pares, telluris viribus ille, Ille suis. Numquam saevae sperare novercae Plus licuit. Videt exhaustos sudoribus artus Cervicemque viri siccam, qua ferret Olympum. {{Versus|640}}Utque iterum fessis iniecit brachia membris, Non exspectatis Antaeus viribus hostis Sponte cadit, maiorque, accepto robore, surgit. Quisquis inest terris, in fessos spiritus artus Egeritur; tellusque viro luctante laborat. {{Versus|645}}Ut tandem auxilium tactae prodesse parentis Alcides sensit: standum est tibi, dixit, et ultra Non credere solo, sternique vetabere terra. Haerebis pressis intra mea pectora membris: Huc, Antaee, cades. Sic fatus, sustulit alte {{Versus|650}}Nitentem in terras iuvenem. Morientis in artus Non potuit nati tellus submittere vires. Alcides medium tenuit: iam pectora pigro Stricta gelu: terrisque diu non credidit hostem. Hinc, aevi veteris custos, famosa vetustas {{Versus|655}}Miratrixque sui signavit nomine terras. Sed maiora dedit cognomina collibus istis, Poenum qui Latiis revocavit ab arcibus hostem, Scipio. Iam sedes Libyca tellure potito Haec fuit. En, veteris cernis vestigia valli. {{Versus|660}}Romana hos primum tenuit victoria campos. Curio laetatus, tamquam fortuna locorum Bella gerat, servetque ducum sibi fata priorum, Felici non fausta loco tentoria ponens, Indulsit castris, et collibus abstulit omen, {{Versus|665}}Sollicitatque feros non aequis viribus hostes. Omnis Romanis quae cesserat Africa signis, Tunc Vari sub iure fuit: qui, robore quamquam Confisus Latio, regis tamen undique vires Excivit Libycae gentis, extremaque mundi {{Versus|670}}Signa, suum comitata Iubam. Non fusior ulli Terra fuit domino: qua sunt longissima regna, Cardine ab occiduo vicinus Gadibus Atlas Terminat: a medio confinis Syrtibus Hammon: At qua lata iacet vasti plaga fervida regni, {{Versus|675}}Distinet Oceanum, zonaeque exusta calentis Sufficiunt spatio. Populi tot castra sequuntur: Autololes, Numidaeque vagi, semperque paratus Inculto Gaetulus equo: tunc concolor Indo Maurus, inops Nasamon, mixti Garamante perusto {{Versus|680}}Marmaridae volucres, aequaturusque sagittas Medorum, tremulum cum torsit missile, Mazax: Et gens quae nudo residens Massylia dorso Ora levi flectit frenorum nescia virga: Et solitus vacuis errare mapalibus Afer {{Versus|685}}Venator, ferrique simul fiducia non est, Vestibus iratos laxis operire leones. Nec solum studiis civilibus arma parabat, Privatae sed bella dabat Iuba concitus irae. Hunc quoque, quo superos humanaque polluit anno, {{Versus|690}}Lege tribunicia solio depellere avorum Curio tentarat, Libyamque auferre tyranno, Dum regnum te, Roma, facit. Memor ille doloris Hoc bellum sceptri fructum putat esse retenti. Hac igitur regis trepidat iam Curio fama, {{Versus|695}}Et quod Caesareis numquam devota iuventus Illa nimis castris, nec Rheni miles in undis Exploratus erat, Corfini captus in arce, Infidusque novis ducibus, dubiusque priori, Fas utrumque putat. Sed postquam languida segni {{Versus|700}}Cernit cuncta metu, nocturnaque munia valli Desolata fuga, trepida sic mente profatur: Audendo magnus tegitur timor: arma capessam Ipse prior: campum miles descendat in aequum, Dum meus est: variam semper dant otia mentem. {{Versus|705}}Eripe consilium pugna. Cum dira voluntas Ense subit presso, et galeae texere pudorem, Quis conferre duces meminit? quis pendere caussas? Qua stetit, inde favet: veluti fatalis arenae Muneribus non ira vetus concurrere cogit {{Versus|710}}Productos: odere pares. Sic fatus, apertis Instruxit campis acies: quem blanda futuris Deceptura malis belli fortuna recepit. Nam pepulit Varum campo, nudataque foeda Terga fuga, donec vetuerunt castra, cecidit. {{Versus|715}}Tristia sed postquam superati proelia Vari Sunt audita Iubae: laetus, quod gloria belli Sit rebus servata suis, rapit agmina furtim, Obscuratque suam per iussa silentia famam, Hoc solum metuens, incautus ab hoste timeri. {{Versus|720}}Mittitur, exigua qui proelia prima lacessat Eliciatque manu, Numidis a rege secundus, Ut sibi commissi simulator Sabura belli. Ipse cava regni vires in valle retentat: Aspidas ut Pharias cauda sollertior hostis {{Versus|725}}Ludit, et iratas incerta provocat umbra: Obliquusque caput vanas serpentis in auras Effusae tuto comprendit guttura morsu Letiferam citra saniem: tunc irrita pestis Exprimitur, faucesque fluunt pereunte veneno. {{Versus|730}}Fraudibus eventum dederat fortuna: feroxque, Non exploratis occulti viribus hostis, Curio nocturnum castris erumpere cogit Ignotisque equitem late discurrere campis. Ipse sub aurorae primos excedere motus {{Versus|735}}Signa iubet castris, multum frustraque rogatus Ut Libycas metuat fraudes, infectaque semper Punica bella dolis. Leti fortuna propinqui Tradiderat fatis iuvenem: bellumque trahebat Auctorem civile suum. Super ardua ducit {{Versus|740}}Saxa, super cautes, abrupto limite, signa: Cum procul e summis conspecti collibus hostes Fraude sua cessere parum, dum colle relicto Effusam patulis aciem committeret arvis. Ille, fugam credens, simulatae nescius artis, {{Versus|745}}Ut victor, medios aciem proiecit in agros. tunc primum patuere doli, Numidaeque fugaces Undique completis clauserunt montibus agmen. Obstupuit dux ipse simul, perituraque turba. Non timidi petiere fugam, non proelia fortes: {{Versus|750}}Quippe ubi non sonipes motus clangore tubarum Saxa quatit pulsu, rigidos vexantia frenos Ora terens, spargitque iubas, et subrigit aures, Incertoque pedum pugnat non stare tumultu. Fessa iacet cervix. Fumant sudoribus artus, {{Versus|755}}Oraque proiecta squalent arentia lingua: Pectora rauca gemunt, quae creber anhelitus urguet: Et defecta gravis longe trahit ilia pulsus: Siccaque sanguineis durescit spuma lupatis. Iamque gradum neque verberibus stimulisque coacti, {{Versus|760}}Nec quamvis crebris iussi calcaribus addunt. Vulneribus coguntur equi. Nec profuit ulli Cornipedis rupisse moras: neque enim impetus illis Incursusque fuit: tantum profertur ad hostes, Et spatium iaculis oblato vulnere donat. {{Versus|765}}At vagus Afer equos ut primum emisit in agmen, Tunc campi tremuere sono: terraque soluta, Quantus Bistonio torquetur turbine, pulvis Aera nube sua texit, traxitque tenebras. Ut vero in pedites fatum miserabile belli {{Versus|770}}Incubuit, nullo dubii discrimine Martis Ancipites steterunt casus, sed tempora pugnae Mors tenuit. Neque enim licuit procurrere contra, Et miscere manus. Sic undique septa iuventus Cominus obliquis et rectis eminus hastis {{Versus|775}}Obruitur: non vulneribus nec sanguine, solum Telorum nimbo peritura, ac pondere ferri. Ergo acies tantae parum spissantur in orbem: Ac, si quis metuens medium correpsit in agmen, Vix impune suos inter convertitur enses: {{Versus|780}}Densaturque globus, quantum pede prima relato Constrinxit gyros acies. Non arma movendi Iam locus est pressis: stipataque membra teruntur: Frangitur armatum colliso pectore pectus. Non tam laeta tulit victor spectacula Maurus, {{Versus|785}}Quam fortuna dabat: fluvios non ille cruoris, Membrorumque videt lapsum, et ferientia terram Corpora: compressum turba stetit omne cadaver. Excitet invisas dirae Carthaginis umbras Inferiis fortuna novis: ferat ista cruentus {{Versus|790}}Hannibal et Poeni tam dira piacula manes. Romanam, superi, Libyca tellure ruinam Pompeio prodesse nefas, votisque senatus. Africa nos potius vincat sibi. Curio fusas Ut vidit campis acies, et cernere tantas {{Versus|795}}Permisit clades compressus sanguine pulvis, Non tulit adflictis animam producere rebus, Aut sperare fugam: ceciditque in strage suorum, Impiger ad letum, et fortis virtute coacta. Quid nunc rostra tibi prosunt turbata, forumque, {{Versus|800}}Unde tribunicia plebeius signifer arte Arma dabas populis? quid prodita iura senatus. Et gener atque socer bello concurrere iussi? Ante iaces, quam dira duces Pharsalia confert, Spectandumque tibi bellum civile negatum est. {{Versus|805}}Has urbi miserae vestro de sanguine poenas Nempe datis? luitis iugulo sic arma, potentes? Felix Roma quidem, civesque habitura beatos, Si libertatis superis tam cura placeret, Quam vindicta placet. Libycas, en, nobile corpus, {{Versus|810}}Pascit aves nullo contectus Curio busto. At tibi nos (quando non proderit ista silere, A quibus omne aevi senium sua fama repellit,) Digna damus, iuvenis, meritae praeconia vitae. Haud alium tanta civem tulit indole Roma, {{Versus|815}}Aut cui plus leges deberent recta sequenti. Perdita tunc urbi nocuerunt saecula, postquam Ambitus, et luxus, et opum metuenda facultas Transverso mentem dubiam torrente tulerunt: Momentumque fuit mutatus Curio rerum, {{Versus|820}}Gallorum captus spoliis, et Caesaris auro. Ius licet in iugulos nostros sibi fecerit ense Sulla potens, Mariusque ferox, et Cinna cruentus, Caesareaeque domus series: cui tanta potestas Concessa est? Emere omnes, hic vendidit urbem. </poem> {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=Pharsalia/III |Post=Liber V |PostNomen=Pharsalia/V }} njviwf5rybmupwkkd3pm70ga1ejiiig 0 39540 266200 235278 2026-05-15T14:30:57Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/V]] ad [[Pharsalia/Liber V]] 235278 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Marcus Annaeus Lucanus |OperaeTitulus=Pharsalia |OperaeWikiPagina=Pharsalia |Annus=anno 65 |SubTitulus=Liber V |Editio=Lipsiae, 1828; [[:de:Karl Friedrich Weber|Karl Friedrich Weber]] |Fons=[https://www.google.com/books/edition/Marci_Annaei_Lucani_Pharsalia/LuMAAAAAYAAJ?gbpv=1&pg=PA562 google books] }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Pharsalia/IV |Post=Liber VI |PostNomen=Pharsalia/VI }} <poem> Sic alterna duces bellorum volnera passos In {{tooltip|Macetum|aut Macedum}} terras, miscens adversa secundis, Servavit fortuna pares. iam sparserat {{tooltip|Aemo|aut Haemo}} Bruma nivis, gelidoque cadens Atlantis Olympo: Instabatque dies, qui dat nova nomina fastis,{{versus|5}} Quique colit primus ducentem tempora Ianum. Dum tamen emeriti remanet pars ultima iuris, Consul uterque vagos belli per munia patres Elicit Epirum. peregrina ac sordida sedes Romanos cepit proceres: secretaque rerum{{versus|10}} Hospes in externis audivit curia tectis. Nam quis castra vocet strictas tot iure secures, Tot fasces? docuit populos venerabilis ordo Non Magni partes, sed Magnum in partibus esse. &emsp;Ut primum moestum tenuere silentia coetum,{{versus|15}} Lentulus excelsa sublimis sede profatur: ‘Indole si dignum Latia, si sanguine prisco Robur inest animis, non qua tellure coacti, Quamque procul tectis captae sedeamus ab urbis, Cernite: sed vestrae faciem cognoscite turbae:{{versus|20}} Cunctaque iussuri primum hoc decernite, patres, Quod regnis populisque liquet, nos esse senatum. Nam, vel Hyperboreae plaustrum glaciale sub ursae, Vel plaga qua torrens claususque vaporibus axis Nec patitur noctes, nec iniquos crescere soles,{{versus|25}} Si fortuna ferat, rerum nos summa sequetur, Imperiumque comes. Tarpeia sede perusta Gallorum facibus, Veiosque habitante Camillo, Illic Roma fuit. non umquam perdidit ordo Mutato sua iura solo. moerentia tecta{{versus|30}} Caesar habet, vacuasque domos, legesque silentis, Clausaque iustitio tristi fora. curia solos Illa videt patres, plena quos urbe fugavit. Ordine de tanto quisquis non exsulat, hic est. Ignaros scelerum, longaque in pace quietos{{versus|35}} Bellorum primus sparsit furor: omnia rursus Membra loco redeunt. totis, en! viribus orbis Hesperien pensant superi: iacet hostis in undis Obrutus Illyricis: Libyes squalentibus arvis Curio Caesarei cecidit pars magna senatus.{{versus|40}} Tollite signa duces: fatorum impellite cursum: Spem vestram praestate deis: fortunaque tantos Det nobis animos, quantos fugientibus hostem Caussa dabat. nostrum exhausto ius clauditur anno: Vos, quorum finem non est sensura potestas,{{versus|45}} Consulite in medium patres, Magnumque iubete Esse ducem.’ Laeto nomen clamore senatus Excipit, et Magno fatum patriaeque suumque Imposuit. tunc in reges populosque merentis Sparsus honos, pelagique potens Phoebeia donis{{versus|50}} Exornata Rhodos, gelidique inculta iuventus Taygeti: fama veteris laudantur Athenae: Massiliaeque suae donatur libera Phocis. Tunc Sadalen, fortemque Cotyn, fidumque per arma Deiotarum, et gelidae dominum Rhascypolin orae{{versus|55}} Collaudant: Libyenque iubent, auctore senatu, Sceptrifero parere Iubae. pro tristia fata! En tibi, non fidae gentis dignissime regno, Fortunae, Ptolemaee, pudor crimenque deorum, Cingere Pellaeo pressos diademate crines{{versus|60}} Permissum. saevum in populos puer accipit ensem: Atque utinam in populos! donata est regia Lagi; Accessit Magni iugulus: regnumque sorori Ereptum est, soceroque nefas. iam turba soluto Arma petit coetu, quae cum populique ducesque{{versus|65}} Casibus incertis, et caeca sorte pararent, Solus in ancipites metuit descendere Martis Appius eventus: finemque expromere rerum Sollicitat superos, multosque obducta per annos Delphica fatidici reserat penetralia Phoebi.{{versus|70}} :Hesperio tantum, quantum submotus Eoo Cardine, Parnasus gemino petit aethera colle, Mons Phoebo Bromioque sacer: cui numine mixto Delphica Thebanae referunt trieterica Bacchae. Hoc solum, fluctu terras mergente, cacumen{{versus|75}} Emicuit, pontoque fuit discrimen et astris. Tu quoque vix summam seductus ab aequore rupem Extuleras, unoque iugo, Parnase, latebas. Ultor ibi expulsae, premeret cum viscera partus, Matris, adhuc rudibus Paean Pythona sagittis{{versus|80}} Explicuit, cum regna Themis tripodasque teneret. Ut vidit Paean vastos telluris hiatus Divinam spirare fidem, ventosque loquacis Exhalare solum, sacris se condidit antris, Incubuitque adyto, vates ibi factus, Apollo.{{versus|85}} :Quis latet hic superum? quod numen ab aethere pressum Dignatur caecas inclusum habitare cavernas? Quis terram coeli patitur deus, omnia cursus Aeterni secreta tenens, mundique futuri Conscius, ac populis sese proferre paratus,{{versus|90}} Contactusque ferens hominis, magnusque potensque, Sive canit fatum, seu quod iubet ille canendo Fit fatum? forsan terris inserta regendis, Aere libratum vacuo quae sustinet orbem, Totius pars magna Iovis, Cirrhaea per antra{{versus|95}} Exit, et aetherio trahitur connexa Tonanti. Hoc ubi virgineo conceptum est pectore numen, Humanam feriens animam sonat, oraque vatis Solvit, ceu Siculus flammis urguentibus Aetnen Undat apex: Campana fremens ceu saxa vaporat{{versus|100}} Conditus Inarimes aeterna mole Typhoeus. :Hoc tamen expositum cunctis, nullique negatum Numen, ab humani solum se labe furoris Vindicat. Haud illic tacito mala vota susurro Concipiunt. nam, fixa canens, mutandaque nulli{{versus|105}} Mortalis optare vetat: iustisque benignus Saepe dedit sedem totas mutantibus urbes, Ut Tyriis: dedit ille minas impellere belli, Ut Salaminiacum meminit mare: sustulit iras Telluris sterilis, monstrato fine: resolvit{{versus|110}} Aera tabificum. non ullo saecula dono Nostra carent maiore deum, quam Delphica sedes Quod siluit, postquam reges timuere futura, Ac superos vetuere loqui. nec voce negata Cirrhaeae moerent vates, templique fruuntur{{versus|115}} Iustitio. nam si qua deus sub pectora venit, Numinis aut poena est mors inmatura recepti, Aut pretium: quippe stimulis fluctuque furoris Compages humana labat, pulsusque deorum Concutiunt fragilis animas. sic tempore longo{{versus|120}} Non motos tripodas, vastaeque silentia rupis Appius Hesperii scrutator ad ultima fati Sollicitat. iussus sedes laxare verendas Antistes, pavidamque deis inmittere vatem, Castalios circum latices, nemorumque recessus{{versus|125}} Phemonoen errore vagam, curisque vacantem Corripuit, cogitque fores irrumpere templi. Limine terrifico metuens consistere Phoebas, Absterrere ducem noscendi ardore futura Cassa fraude parat. ‘quid spes,’ ait, ‘improba veri{{versus|130}} Te, Romane, trahit? muto Parnasos hiatu Conticuit, pressitque deum: seu spiritus istas Destituit fauces, mundique in devia versum Duxit iter: seu barbarica cum lampade Python Arsit, in immensas cineres abiere cavernas,{{versus|135}} Et Phoebi tenuere viam: seu sponte deorum Cirrha silet, fatique sat est arcana futuri Carmina longaevae, vobis commissa, Sibyllae: Seu Paean, solitus templis arcere nocentis, Ora quibus solvat nostro non invenit aevo.’{{versus|140}} :Virginei patuere doli, fecitque, negatis Numinibus, metus ipse fidem. tum torta priores Stringit vitta comas, crinesque in terga solutos Candida Phocaica complectitur infula lauro. Haerentem dubiamque premens in templa sacerdos{{versus|145}} Impulit. illa pavens adyti penetrale remoti Fatidicum, prima templorum in parte resistit: Atque deum simulans, sub pectore ficta quieto Verba refert, nullo confusae murmure vocis Instinctam sacro mentem testata furore,{{versus|150}} Haud aeque laesura ducem, cui falsa canebat, Quam tripodes, Phoebique fidem. non rupta trementi Verba sono, nec vox antri complere capacis Sufficiens spatium, nulloque horrore comarum Excussae laurus, inmotaque culmina templi,{{versus|155}} Securumque nemus, veritam se credere Phoebo Prodiderant, sentit tripodas cessare, furensque Appius: ‘Et nobis meritas dabis, impia, poenas, Et superis, quos fingis,’ ait, ‘nisi mergeris antris, Deque orbis trepidi tanto consulta tumultu{{versus|160}} Desinis ipsa loqui.’ tandem conterrita virgo Confugit ad tripodas, vastisque abducta cavernis Haesit, et insueto concepit pectore numen, Quod non exhaustae per tot iam saecula rupis Spiritus ingessit vati: tandemque potitus{{versus|165}} Pectore Cirrhaeo, non umquam plenior artus Phoebados irrupit Paean: mentemque priorem Expulit, atque hominem toto sibi cedere iussit Pectore. bacchatur demens aliena per antrum Colla ferens, vittasque dei, Phoebeaque serta{{versus|170}} Erectis discussa comis, per inania templi Ancipiti cervice rotat, spargitque vaganti Obstantis tripodas, magnoque exaestuat igni, Iratum te, Phoebe, ferens: nec verbere solo Uteris, ac stimulis, flammasque in viscera mergis:{{versus|175}} Accipit et fraenos: nec tantum prodere vati, Quantum scire, licet. venit aetas omnis in unam Congeriem: miserumque premunt tot saecula pectus. Tanta patet rerum series, atque omne futurum Nititur in lucem: vocemque petentia fata{{versus|180}} Luctantur: non prima dies, non ultima mundi, Non modus Oceani, numerus non deerat arenae. Qualis in Euboico vates Cumana recessu, Indignata suum multis servire furorem Gentibus, ex tanta fatorum strage superba{{versus|185}} Excerpsit Romana manu: sic plena laborat Phemonoe Phoebo, dum te consultor operti Castalia tellure dei vix invenit, Appi, Inter fata diu quaerens tam magna latentem. Spumea tunc primum rabies vesana per ora{{versus|190}} Effluit, et gemitus, et anhelo clara meatu Murmura: tunc moestus vastis ululatus in antris, Extremaeque sonant, domita iam virgine, voces: ‘Effugis ingentes, tanti discriminis expers, Bellorum, Romane, minas: solusque quietem{{versus|195}} Euboici vasta lateris convalle tenebis.’ Cetera subpressit, faucesque obstruxit Apollo. :Custodes tripodes fatorum, arcanaque mundi, Tuque potens veri, Paean, nullumque futuri A superis celate diem, suprema ruentis{{versus|200}} Imperii, caesosque duces, et funera regum, Et tot in Hesperio collapsas sanguine gentes Cur aperire times? an nondum numina tantum Decrevere nefas? et adhuc dubitantibus astris Pompeii damnare caput, tot fata tenentur?{{versus|205}} Vindicis an gladii facinus, poenasque furoris, Regnaque ad ultores iterum redeuntia Brutos, Ut peragat fortuna, taces? tunc pectore vatis Impactae cessere fores, excussaque templis Prosiluit: perstat rabies, nec cuncta locutae,{{versus|210}} Quem non emisit, superest deus. ille ferocis Torquet adhuc oculos, totoque vagantia coelo Lumina, nunc voltu pavido, nunc torva minaci: Stat numquam facies: rubor igneus inficit ora, Liventesque genas: nec, qui solet esse timenti,{{versus|215}} Terribilis sed pallor inest: nec fessa quiescunt Corda; sed ut tumidus Boreae post flamina pontus Rauca gemit, sic muta levant suspiria vatem. Dumque a luce sacra, qua vidit fata, refertur Ad volgare iubar, mediae venere tenebrae.{{versus|220}} Inmisit Stygiam Paean in viscera Lethen, Quae raperet secreta deum. tum pectore verum Fugit, et ad Phoebi tripodas rediere futura: Vixque refecta cadit. nec te vicinia leti Territat ambiguis frustratum sortibus, Appi:{{versus|225}} Iure sed incerto mundi, subsidere regnum Chalcidos Euboicae, vana spe rapte, parabas. Heu demens, nullum belli sentire fragorem, Tot mundi caruisse malis, praestare deorum, Excepta quis morte, potest? secreta tenebis{{versus|230}} Litoris Euboici, memorando condite busto, Qua maris angustat fauces saxosa Carystos, Et tumidis infesta colit qua numina Rhamnus, Artatus rapido fervet qua gurgite pontus, Euripusque trahit, cursum mutantibus undis,{{versus|235}} Chalcidicas puppes ad iniquam classibus Aulin. :Interea domitis Caesar remeabat Iberis, Victricis aquilas alium laturus in orbem: Cum prope fatorum tantos per prospera cursus Avertere dei. nullo nam Marte subactus{{versus|240}} Infra castrorum timuit tentoria ductor Perdere successus scelerum: cum paene fideles Per tot bella manus satiatae sanguine tandem Destituere ducem: moesto seu classica paullum Intermissa sono, claususque, et frigidus ensis,{{versus|245}} Expulerant belli furias: seu, praemia miles Dum maiora petit, damnat caussamque ducemque, Et scelere imbutos etiam nunc venditat enses. Haud magis expertus discrimine Caesar in ullo est, Quam non ex stabili, tremulo sed culmine cuncta{{versus|250}} Despiceret, staretque super titubantia fultus: Tot raptis truncus manibus, gladioque relictus Paene suo, qui tot gentes in bella trahebat, Scit non esse ducis strictos, sed militis, enses. Non pavidum iam murmur erat, nec pectore tecto{{versus|255}} Ira latens: nam quae dubias constringere mentes Caussa solet, dum quisque pavet, quibus ipse timori est, Seque putat solum regnorum iniusta gravari, Haud retinet. quippe ipsa metus exsolverat audax Turba suos. quidquid multis peccatur, inultum est.{{versus|260}} Effudere minas: ‘Liceat discedere, Caesar, A scelerum rabie. quaeris terraque marique His ferrum iugulis, animasque effundere vilis Quolibet hoste paras: partem tibi Gallia nostri Eripuit: partem duris Hispania bellis:{{versus|265}} Pars iacet Hesperia: totoque exercitus orbe Te vincente perit. terris fudisse cruorem Quid iuvat Arctois, Rheno Rhodanoque subactis? Tot mihi pro bellis bellum civile dedisti. Cepimus expulso patriae cum tecta senatu,{{versus|270}} Quos hominum, vel quos licuit spoliare deorum? Imus in omne nefas, manibus ferroque nocentes, Paupertate pii. finis quis quaeritur armis? Quid satis est, si Roma parum? iam respice canos, Invalidasque manus, et inanis cerne lacertos.{{versus|275}} Usus abit vitae, bellis consumsimus aevum: Ad mortem dimitte senes. en! improba vota: Non duro liceat morientia cespite membra Ponere, non anima galeam fugiente ferire, Atque oculos morti clausuram quaerere dextram,{{versus|280}} Coniugis illabi lacrymis, unique paratum Scire rogum. liceat morbis finire senectam. Sit praeter gladios aliquod sub Caesare fatum. Quid, velut ignaros ad quae portenta paremur, Spe trahis? usque adeo soli civilibus armis{{versus|285}} Nescimus cuius sceleris sit maxima merces? Nil actum est bellis, si nondum comperit istas Omnia posse manus. nec fas, nec vincula iuris Hoc audere vetant. Rheni mihi Caesar in undis Dux erat, hic socius. facinus quos inquinat, aequat.{{versus|290}} Adde, quod ingrato meritorum iudice virtus Nostra perit. quidquid gerimus, fortuna vocatur. Nos fatum sciat esse suum. licet omne deorum Obsequium speres, irato milite, Caesar, Pax erit.’ Haec fatus, totis discurrere castris{{versus|295}} Coeperat, infestoque ducem deposcere voltu. :Sic eat, o superi, quando pietasque fidesque Destituunt, moresque malos sperare relictum est; Finem civili faciat discordia bello. Quem non ille ducem potuit terrere tumultus!{{versus|300}} Fata sed in praeceps solitus dimittere Caesar, Fortunamque suam per summa pericula gaudens Exercere, venit: nec, dum desaeviat ira, Exspectat: medios properat tentare furores. Non illis urbem, spoliandaque templa negasset,{{versus|305}} Tarpeiamque Iovis sedem, matresque senatus, Passurasque infanda nurus. volt omnia certe A se saeva peti, volt praemia Martis amari: Militis indomiti tantum mens sana timetur. Non pudet, heu Caesar, soli tibi bella placere{{versus|310}} Iam manibus damnata tuis? hos ante pigebit Sanguinis? his ferri grave ius erit? ipse per omne Fasque nefasque rues? lassare, et disce sine armis Posse pati: liceat scelerum sibi ponere finem. Saeve, quid insequeris? quid iam nolentibus instas?{{versus|315}} Bellum te civile fugit. stetit aggere fultus Cespitis, intrepidus voltum, meruitque timeri Non metuens: atque haec, ira dictante, profatur: :‘Qui modo in absentem voltu dextraque furebas, Miles, habes nudum, promtumque ad volnera pectus.{{versus|320}} Hic, fuge, si belli finis placet, ense relicto. Detegit imbellis animas nil fortiter ausa Seditio, tantumque fugam meditata iuventus, Ac ducis invicti rebus lassata secundis. Vadite, meque meis ad bella relinquite fatis:{{versus|325}} Invenient haec arma manus, vobisque repulsis Tot reddet Fortuna viros, quot tela vacabunt. Anne fugam Magni tanta cum classe sequentur Hesperiae gentes, nobis victoria turbam Non dabit, impulsi tantum quae praemia belli{{versus|330}} Auferat, et vestri rapta mercede laboris, Lauriferos nullo comitetur volnere currus? Vos defecta, senes, exhaustaque sanguine turba Cernetis nostros, iam plebs Romana, triumphos. Caesaris an cursus vestrae sentire putatis{{versus|335}} Damnum posse fugae? veluti si cuncta minentur Flumina, quos miscent pelago, subducere fontes, Non magis ablatis umquam descenderet aequor, Quam nunc crescit, aquis: an vos momenta putatis Ulla dedisse mihi? numquam sic cura deorum{{versus|340}} Se premet, ut vestrae morti, vestraeque saluti Fata vacent. procerum motus haec cuncta sequuntur. Humanum paucis vivit genus. orbis Iberi Horror et Arctoi, nostro sub numine miles, Pompeio certe fugeres duce. fortis in armis{{versus|345}} Caesareis Labienus erat: nunc transfuga vilis Cum duce praelato terras atque aequora lustrat. Nec melior mihi vestra fides, si bella nec hoste, Nec duce me geritis. quisquis mea signa relinquens, Non Pompeianis tradit sua partibus arma,{{versus|350}} Hic numquam volt esse meus. sunt ista profecto Curae castra deis, qui me committere tantis, Non nisi mutato voluerunt milite, bellis. Heu, quantum Fortuna humeris iam pondere fessis Amolitur onus! sperantis omnia dextras{{versus|355}} Exarmare datur, quibus hic non sufficit orbis. Iam certe mihi bella geram: discedite castris, Tradite nostra viris, ignavi, signa, Quirites. At paucos, quibus haec rabies auctoribus arsit, Non Caesar, sed poena tenet. procumbite terrae,{{versus|360}} Infidumque caput, feriendaque tendite colla. Et tu, quo solo stabunt iam robore castra, Tiro rudis, specta poenas, et disce ferire, Disce mori.’ Tremuit saeva sub voce minantis Volgus iners: unumque caput, tam magna iuventus{{versus|365}} Privatum factura timet: velut ensibus ipsis Imperet, invito moturus milite ferrum. Ipse pavet, ne tela sibi dextraeque negentur Ad scelus hoc Caesar: vicit patientia saevi Spem ducis, et iugulos, non tantum praestitit enses.{{versus|370}} Nil magis, adsuetas sceleri quam perdere mentes, Atque perire timet. tam diri foederis ictu Parta quies, poenaque redit placata iuventus. :{{tooltip|Brundisium|aut Brundusium}} decimis iubet hanc adtingere castris, Et cunctas revocare rates, quas avius Hydrus,{{versus|375}} Antiquusque Taras, secretaque litora Leucae, Quas recipit Salpina palus, et subdita Sipus Montibus: Ausoniam torquens qua frugifer oram, Delmatio Boreae, Calabroque obnoxius Austro, Appulus Hadriacas exit Garganus in undas.{{versus|380}} :Ipse petit trepidam tutus sine milite Romam, Iam doctam servire togae: populoque precanti Scilicet indulgens, summo dictator honori Contigit, et laetos fecit, se consule, fastus. Namque omnis voces, per quas iam tempore tanto{{versus|385}} Mentimur dominis, haec primum reperit aetas, Qua sibi ne ferri ius ullum Caesar abesset, Ausonias gladiis voluit miscere secures. Addidit et fasces aquilis, et nomen inane Imperii rapiens, signavit tempora digna{{versus|390}} Moesta nota. nam quo melius Pharsalius annus Consule notus erit? fingit sollemnia campus, Et non admissae dirimit suffragia plebis, Decantatque tribus, et vana versat in urna. Nec coelum servasse licet: tonat augure surdo,{{versus|395}} Et laetae iurantur aves, bubone sinistro. Inde perit primum quondam veneranda potestas, Iuris inops: careat tantum ne nomine tempus, Menstruus in fastus distinguit saecula consul. Nec non Iliacae numen quod praesidet Albae,{{versus|400}} Haud meritum Latio sollemnia sacra subacto, Vidit flammifera confectas nocte Latinas. :Inde rapit cursus, et, quae piger Apulus arva Deseruit rastris, et inerti tradidit herbae, Ocior et coeli flammis, et tigride foeta,{{versus|405}} Transcurrit: curvique tenens Minoia tecta Brundisii, clausas ventis brumalibus undas Invenit, et pavidas hiberno sidere classes. Turpe duci visum, rapiendi tempora belli In segnes exisse moras, portuque teneri,{{versus|410}} Cum pateat tutum vel non felicibus aequor. Expertes animos pelagi sic robore complet: ‘Fortius hiberni flatus, coelumque fretumque, Cum cepere, tenent, quam quos incumbere certos Perfida nubiferi vetat inconstantia veris.{{versus|415}} Nec maris amfractus, lustrandaque litora nobis, Sed recti fluctus, soloque Aquilone secandi. Hic utinam summi curvet carchesia mali, Incumbatque furens, et Graia ad moenia perflet, Ne Pompeiani Phaeacum e litore toto{{versus|420}} Languida iactatis comprendant carbasa remis: Rumpite, quae retinent felices vincula proras. Iamdudum nubes, et saevas perdimus undas.’ :Sidera prima poli, Phoebo labente sub undas, Exierant, et luna suas iam fecerat umbras:{{versus|425}} Cum pariter solvere rates, tortosque rudentes Laxavere sinus: et flexo navita cornu Obliquat laevo pede carbasa, summaque pandens Suppara velorum perituras colligit auras. Et primum levior propellere lintea ventus{{versus|430}} Incipit, exiguumque tument, mox reddita malo In mediam cecidere ratem: terraque relicta Non valet ipsa sequi puppis, quae vexerat aura. Aequora lenta iacent: alto torpore ligatae Pigrius inmotis haesere paludibus undae.{{versus|435}} Sic stat iners Scythias adstringens Bosporos undas, Cum, glacie retinente, fretum non impulit Ister, Immensumque gelu tegitur mare: comprimit unda, Deprendit quascumque ratis: nec pervia velis Aequora frangit eques, fluctuque latente sonantem{{versus|440}} Orbita migrantis scindit Maeotida Bessi. Saeva quies pelagi, moestoque ignava profundo Stagna iacentis aquae: veluti deserta rigente Aequora natura cessant, pontusque, vetustas Oblitus servare vices, non commeat aestu,{{versus|445}} Non horrore tremit, non Solis imagine vibrat. Casibus innumeris fixae patuere carinae. Illinc infestae classes, et inertia tonsis Aequora moturae, gravis hinc languore profundi Obsessis ventura fames. nova vota timori{{versus|450}} Sunt inventa novo, fluctus nimiasque precari Ventorum vires, dum se torpentibus unda Excutiat stagnis, et sit mare. nubila nusquam, Undarumque minae: coelo languente fretoque, Naufragii spes omnis abit. sed nocte fugata{{versus|455}} Laesum nube dies iubar extulit, imaque sensim Concussit pelagi, movitque Ceraunia nautis. Inde rapi coepere rates, atque aequora classem Curva sequi, quae iam vento fluctuque secundo Lapsa Palaestinas uncis confixit arenas.{{versus|460}} :Prima duces iunctis vidit consistere castris Tellus, quam volucer Genusus, quam mollior Apsus Circumeunt ripis. Apso gestare carinas Caussa palus, leni quam fallens egerit unda. At Genusum nunc sole nives, nunc imbre solutae{{versus|465}} Praecipitant: neuter longo se gurgite lassat, Sed minimum terrae, vicino litore, norunt. Hoc fortuna loco tantae duo nomina famae Composuit: miserique fuit spes irrita mundi, Posse duces, parva campi statione diremtos{{versus|470}} Admotum damnare nefas. nam cernere voltus, Et voces audire datur: multosque per annos Dilectus tibi, Magne, socer, post pignera tanta Sanguinis, infaustam subolis mortemque nepotum, Te nisi Niliaca propius non vidit arena.{{versus|475}} :Caesaris adtonitam miscenda ad praelia mentem Ferre moras scelerum partes iussere relictae. Ductor erat cunctis audax Antonius armis, Iam tum civili meditatus Leucada bello. Illum saepe minis Caesar precibusque morantem{{versus|480}} Evocat: ‘O mundo tantorum caussa laborum, Quid superos et fata tenes? sunt cetera cursu Acta meo, summam rapti per prospera belli Te poscit Fortuna manum. non rupta vadosis Syrtibus incerto Libye nos dividit aestu.{{versus|485}} Numquid inexperto tua credimus arma profundo, Inque novos traheris casus? Ignave, venire Te Caesar, non ire iubet. prior ipse per hostis Percussi medias alieni iuris arenas. Tu mea castra times? pereuntia tempora fati{{versus|490}} Conqueror: in ventos impendo vota fretumque. Ne retine dubium cupientes ire per aequor: Si bene nota mihi est, ad Caesaris arma iuventus Naufragio venisse volet. iam voce doloris Utendum est: non ex aequo divisimus orbem.{{versus|495}} Epiron Caesarque tenet, totusque senatus: Ausoniam tu solus habes.’ His terque quaterque Vocibus excitum postquam cessare videbat, Dum se deesse deis, ac non sibi numina, credit, Sponte per incautas audet tentare tenebras,{{versus|500}} Quod iussi timuere, fretum: temeraria prono Expertus cessisse deo: fluctusque verendos Classibus, exigua sperat superare carina. :Solverat armorum fessas nox languida curas: Parva quies miseris, in quorum pectora somno{{versus|505}} Dat vires fortuna minor: iam castra silebant: Tertia iam vigiles commoverat hora secundos, Caesar sollicito per vasta silentia gressu Vix famulis audenda parat: cunctisque relictis, Sola placet Fortuna comes. tentoria postquam{{versus|510}} Egressus, vigilum somno cedentia membra Transsiluit, questus tacite quod fallere posset; Litora curva legit, primisque invenit in undis, Rupibus exesis haerentem fune carinam. Rectorem dominumque ratis secura tenebat{{versus|515}} Haud procul inde domus, non ullo robore fulta, Sed sterili iunco, cannaque intexta palustri, Et latus inversa nudum munita phaselo. Haec Caesar bis terque manu quassantia tectum Limina commovit: molli cum surgit Amyclas,{{versus|520}} Quem dabat alga, toro. ‘Quisnam mea nafragus,’ inquit, ‘Tecta petit? aut quem nostrae Fortuna coegit Auxilium sperare casae?’ Sic fatus, ab alto Aggere iam tepidae sublato fune favillae, Scintillam tenuem commotos pavit in ignes,{{versus|525}} Securus belli: praedam civilibus armis Scit non esse casas. o vitae tuta facultas Pauperis, angustique laris! o munera nondum Intellecta deum! quibus hoc contingere templis, Aut potuit muris, nullo trepidare tumultu,{{versus|530}} Caesarea pulsante manu? tum poste recluso, Dux ait: ‘Exspecta votis maiora modestis, Spesque tuas laxa, iuvenis: si iussa secutus Me vehis Hesperiam, non ultra cuncta carinae Debebis, manibusve inopem duxisse senectam.{{versus|535}} Ne cessa praebere deo tua fata, volenti Angustos opibus subitis implere Penates.’ Sic fatur: quamquam plebeio tectus amictu, Indocilis privata loqui. tum pauper Amyclas: ‘Multa quidem prohibent nocturno credere ponto.{{versus|540}} Nam sol non rutilas deduxit in aequora nubes, Concordesque tulit radios: Noton altera Phoebi. Altera pars Borean diducta luce vocabat. Orbe quoque exhaustus medio, languensque recessit, Spectantis oculos infirmo lumine passus.{{versus|545}} Lunaque non gracili surrexit lucida cornu, Aut orbis medii puros exesa recessus: Nec duxit recto tenuata cacumina cornu, Ventorumque notam rubuit: tum lurida pallens Ora tulit, voltu sub nubem tristis itura.{{versus|550}} Sed mihi nec motus nemorum, nec litoris ictus, Nec placet incertus, qui provocat aequora, Delphin: Aut siccum quod mergus amat: quodque ausa volare Ardea sublimis, pennae confisa natanti: Quodque caput spargens undis, velut occupet imbrem,{{versus|555}} Instabili gressu metitur litora cornix. Sed si magnarum poscunt discrimina rerum, Haud dubitem praebere manus: vel litora tangam Iussa, vel hoc potius pelagus flatusque negabunt.’ Haec fatur, solvensque ratem dat carbasa ventis:{{versus|560}} Ad quorum motus non solum lapsa per altum Aera dispersos traxere cadentia sulcos Sidera: sed summis etiam quae fixa tenentur Astra polis, sunt visa quati. niger inficit horror Terga maris: longo per multa volumina tractu{{versus|565}} Aestuat unda minax, flatusque incerta futuri: Turbida testantur conceptos aequora ventos. Tunc rector trepidae fatur ratis: ‘Adspice saevum Quanta paret pelagus: Zephyros intendat, an Euros, Incertum est: puppim dubius ferit undique pontus.{{versus|570}} Nubibus et coelo Notus est: si murmura ponti Consulimus, Cori verrent mare. gurgite tanto, Nec ratis Hesperias tanget, nec naufragus oras. Desperare viam, et vetitos convertere cursus Sola salus. liceat vexata litora puppe{{versus|575}} Prendere, ne longe nimium sit proxima tellus.’ :Fisus cuncta sibi cessura pericula Caesar, Sperne minas, inquit, pelagi, ventoque furenti Trade sinum. Italiam si coelo auctore recusas, Me pete. sola tibi caussa est, ac iusta timoris,{{versus|580}} Vectorem non nosse tuum, quem numina numquam Destituunt, de quo male tunc fortuna meretur, Cum post vota venit. medias perrumpe procellas, Tutela secure mea. coeli iste fretique, Non puppis nostrae labor est: hanc Caesare pressam{{versus|585}} A fluctu defendet onus. nec longa furori Ventorum saevo dabitur mora: proderit undis Ista ratis. ne flecte manus: fuge proxima velis Litora: tum Calabro portu te crede potitum, Cum iam non poterit puppi, nostraeque saluti{{versus|590}} Altera terra dari. quid tanta strage paretur Ignoras. quaerit pelagi coelique tumultu Quod praestet Fortuna mihi.’ Non plura locuto Avolsit laceros, percussa puppe, rudentis Turbo rapax, fragilemque super volitantia malum{{versus|595}} Vela tulit: sonuit, victis compagibus, alnus. Inde ruunt toto concita pericula mundo. Primus ab Oceano caput exseris Atlanteo, Core, movens aestus: iam te tollente furebat Pontus, et in scopulos totas erexerat iras.{{versus|600}} Occurrit gelidus Boreas, pelagusque retundit: Et dubium pendet, vento cui concidat, aequor. Sed Scythici vicit rabies Aquilonis, et undas Torsit, et abstrusas penitus vada fecit arenas. Nec perfert pontum Boreas ad saxa, suumque{{versus|605}} In fluctus Cori frangit mare: motaque possunt Aequora subductis etiam concurrere ventis. Non Euri cessasse minas: non imbribus atrum Aeolii iacuisse Noton sub carcere saxi Crediderim: cunctos solita de parte ruentis{{versus|610}} Defendisse suas violento turbine terras, Sic pelagus mansisse loco. nec parva procellis Aequora rapta ferunt: Aegeas transit in undas Tyrrhenum: sonat Ionio vagus Hadria ponto. A, quoties frustra pulsatos aequore montes{{versus|615}} Obruit illa dies! quam celsa cacumina pessum Tellus victa dedit! non illo litore surgunt Tam validi fluctus, alioque ex orbe voluti A magno venere mari, mundumque coercens Monstriferos agit unda sinus. si rector Olympi{{versus|620}} Cuspide fraterna lassatum in saecula fulmen Adiuvit, regnoque accessit terra secundo, Cum mare convolvit gentes, cum litora Tethys Noluit ulla pati, coelo contenta teneri. Nunc quoque tanta maris moles crevisset in astra,{{versus|625}} Ni superum rector pressisset nubibus undas. Non coeli nox illa fuit: latet obsitus aer Infernae squalore domus, nimbisque gravatus Deprimitur, fluctusque in nubibus accipit imbrem. Lux etiam metuenda perit, nec fulgura currunt{{versus|630}} Clara, sed obscurum nimbosus dissilit aer Tunc superum convexa tremunt, atque arduus axis Insonuit, motaque poli compage laborant. Extimuit natura chaos: rupisse videntur Concordes elementa moras, rursusque redire{{versus|635}} Nox manes mixtura deis. spes una salutis, Quod tanta mundi nondum periere ruina. Quantus Leucadio placidus de vertice pontus Despicitur; tantum nautae videre trementes Fluctibus e summis praeceps mare: cumque tumentes{{versus|640}} Rursus hiant undae, vix eminet aequore malus. Nubila tanguntur velis, et terra carina. Nam pelagus, qua parte sedet, non celat arenas: Exhaustum in cumulos, omnisque in fluctibus unda est. Artis opem vicere metus: nescitque magister{{versus|645}} Quam frangat, cui cedat aquae. discordia ponti Succurrit miseris, fluctusque evertere puppim Non valet in fluctus: victum latus unda repellens Erigit, atque omni surgit ratis ardua vento. Non humilem Sasona vadis, non litora curvae{{versus|650}} Thessaliae saxosa pavent, oraeque malignos Ambraciae portus: scopulosa Ceraunia nautae Summa timent. credit iam digna pericula Caesar Fatis esse suis. ‘Tantusne evertere,’ dixit, ‘Me superis labor est: parva quem puppe sedentem{{versus|655}} Tam magno petiere mari? si gloria leti Est pelago donata mei, bellisque negamur; Intrepidus, quamcumque datis mihi numina, mortem Accipiam. licet ingentis abruperit actus Festinata dies fatis; sat magna peregi.{{versus|660}} Arctoas domui gentes: inimica subegi Arma metu: vidit Magnum mihi Roma secundum. Iussa plebe tuli fasces per bella negatos. Nulla meis aberit titulis Romana potestas, Nec sciet hoc quisquam, nisi tu, quae sola meorum{{versus|665}} Conscia votorum es, me, quamvis plenus honorum, Et dictator eam Stygias, et consul ad umbras, Privatum, Fortuna, mori. mihi funere nullo Est opus, o superi: lacerum retinete cadaver Fluctibus in mediis: desint mihi busta rogusque,{{versus|670}} Dum metuar semper, terraque exspecter ab omni.’ Haec fatum decimus, dictu mirabile, fluctus Invalida cum puppe levat: nec rursus ab alto Aggere deiecit pelagi, sed pertulit unda, Scruposisque angusta vacant ubi litora saxis,{{versus|675}} Imposuit terrae. pariter tot regna, tot urbes Fortunamque suam, tacta tellure, recepit. :Sed non tam remeans Caesar iam luce propinqua, Quam tacita sua castra fuga comitesque fefellit. Circumfusa duci flevit, gemituque suorum,{{versus|680}} Et non ingratis incessit turba querelis. ‘Quo te, dure, tulit virtus temeraria, Caesar? Aut quae nos viles animas in fata relinquens, Invitis spargenda dabas tua membra procellis? Cum tot in hac anima populorum vita salusque{{versus|685}} Pendeat, et tantus caput hoc sibi fecerit orbis, Saevitia est voluisse mori. nullusne tuorum Emeruit comitum, fatis non posse superstes Esse tuis? cum te raperet mare, corpora segnis Nostra sopor tenuit. pudet, heu! tibi caussa petendae{{versus|690}} Haec fuit Hesperiae, visum est quod mittere quemquam Tam saevo crudele mari. sors ultima rerum In dubios casus, et prona pericula mortis Praecipitare solet. mundi iam summa tenentem Permisisse mari! tantum quid numina lassas?{{versus|695}} Sufficit ad summam belli favor iste laborque Fortunae, quod te nostris impegit arenis? Hine usus placuere deum, non rector ut orbis, Nec dominus rerum, sed felix naufragus esses?’ Talia iactantes, discussa nocte, serenus{{versus|700}} Oppressit cum sole dies, fessumque tumentes Composuit pelagus, ventis patientibus, undas. :Nec non Hesperii lassatum fluctibus aequor Ut videre duces, purumque insurgere coelo Fracturum pelagus Borean, solvere carinas,{{versus|705}} Quas ventus, doctaeque pari moderamine dextrae Permixtas habuere diu: latumque per aequor, Ut terrestre, coit, consertis puppibus, agmen. Sed nox saeva modum venti, velique tenorem Eripuit nautis, excussitque ordine puppes.{{versus|710}} Strymona sic gelidum, bruma pellente, relinquunt Poturae te, Nile, grues, primoque volatu Effingunt varias, casu monstrante, figuras. Mox ubi percussit tensas Notus altior alas: Confusos temere immixtae glomerantur in orbes,{{versus|715}} Et turbata perit dispersis litera pennis. Cum primum, redeunte die, violentior aer Puppibus incubuit, Phoebeo concitus ortu, Praetereunt frustra tentati litora Lissi, Nymphaeumque tenent: nudas Aquilonibus undas{{versus|720}} Succedens Boreae iam portum fecerat Auster. :Undique collatis in robur Caesaris armis, Summa videns duri Magnus discrimina Martis Iam castris instare suis: seponere tutum Coniugii decrevit onus, Lesboque remotam{{versus|725}} Te procul a saevi strepitu, Cornelia, belli Occulere. heu quantum mentes dominatur in aequas Iusta Venus! dubium trepidumque ad praelia, Magne, Te quoque fecit amor: quod nolles stare sub ictu Fortunae, quo mundus erat, Romanaque fata,{{versus|730}} Coniux sola fuit. mentem iam verba parata Destituunt, blandaeque iuvat ventura trahentem Indulgere morae, et tempus subducere fatis. Nocte sub extrema, pulso torpore quietis, Dum fovet amplexu gravidum Cornelia curis{{versus|735}} Pectus, et aversi petit oscula grata mariti: Humentes mirata genas, percussaque caeco Volnere, non audet flentem deprendere Magnum. Ille gemens, ‘Non nunc, vita mihi dulcior,’ inquit, ‘Cum taedet vitae, laeto sed tempore, coniux,{{versus|740}} Venit moesta dies, et quam minimumque parumque Distulimus: iam totus adest in praelia Caesar. Cedendum est bellis: quorum tibi tuta latebra Lesbos erit. desiste preces tentare: negavi Iam mihi: non longos a me patiere recessus.{{versus|745}} Praecipites aderunt casus: properante ruina, Summa cadunt. satis est audisse pericula Magni. Meque tuus decepit amor, civilia bella Si spectare potes. nam me iam, Marte parato, Securos cepisse pudet cum coniuge somnos,{{versus|750}} Eque tuo, miserum quatiunt cum classica mundum, Surrexisse sinu. vereor civilibus armis Pompeium nullo tristem committere damno. Tutior interea populis, et tutior omni Rege late, positamque procul fortuna mariti{{versus|755}} Non tota te mole premat. si numina nostras Impulerint acies, maneat pars optima Magni; Sitque mihi, si fata premunt, victorque cruentus, Quo fugisse velim.’ Vix tantum infirma dolorem Cepit, et adtonito cesserunt pectore sensus,{{versus|760}} Tandem vix moestas potuit proferre querelas: ‘Nil mihi de fatis thalami superisque relictum est, Magne, queri: nostros non rumpit funus amores, Nec diri fax summa rogi: sed sorte frequenti, Plebeiaque nimis careo dimissa marito.{{versus|765}} Hostis ad adventum rumpamus foedera tedae: Placemus socerum. sic est tibi cognita, Magne, Nostra fides? credisne aliquid mihi tutius esse, Quam tibi? non olim casu pendemus ab uno? Fulminibus me, saeve, iubes, tantaeque ruinae{{versus|770}} Absentem praestare caput? secura videtur Sors tibi, cum facias etiam nunc vota, perisse? Ut nolim servire malis, sed morte parata, Te sequar ad manes; feriat dum moesta remotas Fama procul terras, vivam tibi nempe superstes.{{versus|775}} Adde, quod adsuescis fatis, tantumque dolorem, Crudelis, me ferre doces. ignosce fatenti: Posse pati, timeo. quod si sunt vota, deisque Audior, eventus rerum sciet ultima coniux. Sollicitam rupes, iam te victore, tenebunt,{{versus|780}} Et puppim, quae fata feret tam laeta, timebo. Nec solvent audita metus mihi prospera belli, Cum vacuis proiecta locis a Caesare possim Vel fugiente capi. notescent litora clari Nominis exsilio, positaque ibi coniuge Magni,{{versus|785}} Quis Mitylenaeas poterit nescire latebras? Hoc precor extremum, si nil tibi victa relinquunt Tutius arma fuga, cum te commiseris undis, Quolibet infaustam potius deflecte carinam: Litoribus quaerere meis.’ Sic fata, relictis{{versus|790}} Exsiluit stratis amens, tormentaque nulla Volt differre mora. non moesti pectora Magni Sustinet amplexu dulci, non colla tenere: Extremusque perit tam longi fructus amoris: Praecipitantque suos luctus [neuterque recedens{{versus|795}} Sustinuit dixisse, vale] vitamque per omnem Nulla fuit tam moesta dies. nam cetera damna Durata iam mente malis firmaque tulerunt. Labitur infelix, manibusque excepta suorum Fertur ad aequoreas, ac se prosternit, arenas,{{versus|800}} Litora et ipsa tenet, tandemque illata carinae est. Non sic infelix patriam, portusque reliquit Hesperios, saevi premerent cum Caesaris arma. Fida comes Magni vadit duce sola relicto, Pompeiumque fugit. quae nox sibi proxima venit,{{versus|805}} Insomnis. viduo tum primum frigida lecto, Atque insueta quies uni, nudumque marito Non haerente latus. somno quam saepe gravata Deceptis vacuum manibus complexa cubile est, Atque oblita fugae quaesivit nocte maritum!{{versus|810}} Nam, flamma quamvis tacitas urguente medullas, Non iuvat in toto corpus iactare cubili: Servatur pars illa tori. caruisse timebat Pompeio: sed non superi tam laeta parabant. Instabat, miserae Magnum quae redderet hora.{{versus|815}} </poem> {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Pharsalia/IV |Post=Liber VI |PostNomen=Pharsalia/VI }} 2b3xez0729oxz76c4ih8fucrzaye1vy 0 39541 266202 235271 2026-05-15T14:31:09Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/VI]] ad [[Pharsalia/Liber VI]] 235271 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Marcus Annaeus Lucanus |OperaeTitulus=Pharsalia |OperaeWikiPagina=Pharsalia |Annus=anno 65 |SubTitulus=Liber VI |Editio=Cambridge, 1875 |Fons=[https://www.google.com.br/books/edition/M_Annaei_Lucani_Pharsaliae_liber_primus/LMIDAAAAQAAJ google books] }} {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen=Pharsalia/V |Post=Liber VII |PostNomen=Pharsalia/VII }} <poem> Postquam castra duces, pugnae iam mente propinqui, Imposuere iugis, admotaque cominus arma, Parque suum videri dei, capere omnia Caesar Moenia Graiorum spernit, Martemque secundum {{Versus|5}}Iam nisi de genero fatis debere recusat. Funestam mundo votis petit omnibus horam, In casum quae cuncta ferat. Placet alea fati Alterutrum mersura caput. Ter collibus omnes Explicuit turmas et signa minantia pugnam, {{Versus|10}}Testatus numquam Latiae se deesse ruinae. Ut videt ad nullos exciri posse tumultus In pugnam generum, sed clauso fidere vallo, Signa movet, tectusque via dumosa per arva Dyrrhachii praeceps rapiendas tendit ad arces. {{Versus|15}}Hoc iter aequoreo praecepit limite Magnus, Quemque vocat collem Taulantius incola Petram, Insedit castris, Ephyraeaque moenia servat, Defendens tutam vel solis turribus urbem. Non opus hanc veterum nec moles structa tuetur {{Versus|20}}Humanusque labor, facilis, licet ardua tollat, Cedere vel bellis, vel cuncta moventibus annis: Sed munimen habet, nullo quassabile ferro, Naturam sedemque loci. Nam clausa profundo Undique praecipiti scopulisque vomentibus aequor, {{Versus|25}}Exiguo debet, quod non est insula, colli. Terribiles ratibus sustentant moenia cautes, Ioniumque furens rapido cum tollitur Austro, Templa domosque quatit, spumatque in culmina pontus. Huc avidam belli rapuit spes improba mentem {{Versus|30}}Caesaris, ut vastis diffusum collibus hostem Cingeret ignarum, ducto procul aggere valli. Metitur terras oculis: nec cespite tantum Contentus fragili subitos adtollere muros, Ingentes cautes, avulsaque saxa metallis, {{Versus|35}}Graiorumque domos, direptaque moenia transfert. Exstruitur, quod non aries impellere saevus, Quod non ulla queat violenti machina belli. Franguntur montes, planumque per ardua Caesar Ducit opus: pandit fossas, turritaque summis {{Versus|40}}Disponit castella iugis, magnoque recursu Amplexus fines, saltus, nemorosaque tesqua, Et silvas, vastaque feras indagine claudit. Non desunt campi, non desunt pabula Magno, Castraque Caesareo circumdatus aggere mutat. {{Versus|45}}Flumina tot cursus illic exorta fatigant, Illic mersa suos: operumque ut summa revisat, Defessus Caesar mediis intermanet agris. Nunc vetus Iliacos adtollat fabula muros, Adscribatque deis: fragili circumdata testa {{Versus|50}}Moenia mirentur refugi Babylonia Parthi. En, quantum Tigris, quantum celer ambit Orontes, Assyriis quantum populis telluris Eoae Sufficit in regnum, subitum bellique tumultu Raptum clausit opus. Tanti periere labores. {{Versus|55}}Tot potuere manus adiungere Seston Abydo, Ingestoque solo Phryxeum elidere pontum, Aut Pelopis latis Ephyren abrumpere regnis, Et ratibus longae flexus donare Maleae, Aut aliquem mundi, quamvis natura negasset, {{Versus|60}}In melius mutare locum. Coit area belli: Hic alitur sanguis terras fluxurus in omnes, Hic et Thessalicae clades, Libycaeque tenentur. Aestuat angusta rabies civilis arena. Prima quidem surgens operum structura fefellit {{Versus|65}}Pompeium: veluti mediae qui tutus in arvis Sicaniae rabidum nescit latrare Pelorum: Aut vaga cum Tethys Rutupinaque litora fervent, Unda Caledonios fallit turbata Britannos. Ut primum vasto septas videt aggere terras, {{Versus|70}}Ipse quoque a tuta deducens agmina Petra Diversis spargit tumulis, ut Caesaris arma Laxet, et effuso claudentem milite tendat: Ac tantum septi vallo sibi vindicat agri, Parva Mycenaeae quantum sacrata Dianae {{Versus|75}}Distat ab excelsa nemoralis Aricia Roma: Quoque modo Romae praelapsus moenia Tibris In mare descendit, si nusquam torqueat amnem. Classica nulla sonant, iniussaque tela vagantur: Et fit saepe nefas, iaculum tentante lacerto. {{Versus|80}}Maior cura duces miscendis abstrahit armis. Pompeium exhaustae praebenda ad pabula terrae, Quae currens obtrivit eques, gradibusque citatis Ungula frondentem discussit cornea campum. Belliger adtonsis sonipes defessus in arvis, {{Versus|85}}Advectos cum plena ferant praesepia culmos, Ore novas poscens moribundus labitur herbas, Et tremulo medios abrumpit poplite gyros. Corpora dum solvit tabes, et digerit artus, Traxit iners coelum fluidae contagia pestis {{Versus|90}}Obscuram in nubem. Tali spiramine Nesis Emittit stygium nebulosis aera saxis, Antraque letiferi rabiem Typhonis anhelant. Inde labant populi, coeloque paratior unda Omne pati virus duravit viscera coeno. {{Versus|95}}Iam riget atra cutis, distentaque lumina rumpit: Igneaque in vultus, et sacro fervida morbo Pestis abit, fessumque caput se ferre recusat. Iam magis atque magis praeceps agit omnia fatum: Nec medii dirimunt morbi vitamque necemque, {{Versus|100}}Sed languor cum morte venit: turbaque cadentum Aucta lues, dum mixta iacent incondita vivis Corpora. Nam miseros ultra tentoria cives Spargere funus erat. Tamen hos minuere labores A tergo pelagus, pulsusque Aquilonibus aer, {{Versus|105}}Litoraque, et plenae peregrina messe carinae. At liber terrae spatiosis collibus hostis Aere non pigro, nec inertibus angitur undis: Sed patitur saevam, veluti circumdatus arcta Obsidione, famem. Nondum surgentibus altam {{Versus|110}}In segetem culmis, cernit miserabile vulgus In pecudum cecidisse cibos, et carpere dumos, Et foliis spoliare nemus, letumque minantes Vellere ab ignotis dubias radicibus herbas. Quae mollire queunt flamma, quae frangere morsu, {{Versus|115}}Quaeque per abrasas utero demittere fauces, Plurimaque humanis ante hoc incognita mensis Diripiens miles, saturum tamen obsidet hostem. Ut primum libuit ruptis evadere claustris Pompeio, cunctasque sibi permittere terras: {{Versus|120}}Non obscura petit latebrosae tempora noctis, Et raptum furto, soceri cessantibus armis, Dedignatur iter: latis exire ruinis Quaerit, et impulso turres confringere vallo, Perque omnes gladios, et qua via caede paranda est. {{Versus|125}}Opportuna tamen valli pars visa propinqui, Quam Minuci castella vocant, et confraga densis Arboribus dumeta tegunt. Huc pulvere nullo Proditus agmen agit, subitusque ad moenia venit. Tot simul e campis Latiae fulsere volucres: {{Versus|130}}Tot cecinere tubae. Ne quid victoria ferro Deberet, pavor adtonitos confecerat hostes. Quod solum valuit virtus, iacuere peremti, Debuerant quo stare loco: qui vulnera ferrent Iam deerant, nimbusque ferens tot tela peribat. {{Versus|135}}Tum piceos volvunt immissae lampades ignes: Tum quassae nutant turres, lapsumque minantur: Roboris impacti crebros gemit agger ad ictus. Iam Pompeianae celsi super ardua valli Exierant aquilae: iam mundi iura patebant. {{Versus|140}}Quem non mille simul turmis, nec Caesare toto Auferret Fortuna locum, victoribus unus Eripuit, vetuitque capi: seque arma tenente, Ac nondum strato, Magnum vicisse negavit. Scaeva viro nomen: castrorum in plebe merebat {{Versus|145}}Ante feras Rhodani gentes: ibi sanguine multo Promotus Latiam longo gerit ordine vitem: Pronus ad omne nefas, et qui nesciret, in armis Quam magnum virtus crimen civilibus esset. Hic ubi quaerentes socios iam Marte relicto {{Versus|150}}Tota fugae cernit, Quo vos pavor, inquit, abegit Impius et cunctis ignotus Caesaris armis? [O famuli turpes, servum pecus, absque cruore] Terga datis morti? Cumulo vos deesse virorum Non pudet et bustis interque cadavera quaeri? {{Versus|155}}Non ira saltem iuvenes, pietate remota, Stabitis? E cunctis, per quos erumperet hostis, Nos sumus electi. Non parvo sanguine Magni Ista dies ierit. Peterem felicior umbras Caesaris in vultu. Testem hunc Fortuna negavit: {{Versus|160}}Pompeio laudante, cadam. Confringite tela Pectoris incursu, iugulisque retundite ferrum. Iam longinqua petit pulvis, sonitusque ruinae, Securasque fragor concussit Caesaris aures. Vincimus, o socii; veniet, qui vindicet arces, {{Versus|165}}Dum morimur. Movit tantum vox illa furorem, Quantum non primo succendunt classica cantu: Mirantesque virum, atque avidi spectare, sequuntur Scituri iuvenes, numero deprensa locoque An plus quam mortem virtus daret. Ille ruenti {{Versus|170}}Aggere consistit, primumque cadavera plenis Turribus evolvit, subeuntesque obruit hostes Corporibus: totaeque viro dant tela ruinae: Roboraque et moles hosti seque ipse minatur. Nunc sude, nunc duro contraria pectora conto {{Versus|175}}Detrudit muris, et valli summa tenentes Amputat ense manus: caput obterit ossaque saxo, Ac male defensum fragili compage cerebrum Dissipat: alterius flamma crinesque genasque Succendit; strident oculis ardentibus ignes. {{Versus|180}}Ut primum, cumulo crescente, cadavera murum Admovere solo: non segnior extulit illum Saltus, et in medias iecit super arma catervas, Quam per summa rapit celerem venabula pardum. Tunc densos inter cuneos compressus et omni {{Versus|185}}Vallatus bello vincit, quem respicit, hostem. Iamque hebes et crasso non asper sanguine mucro [Percussum Scaevae frangit, non vulnerat, hostem.] Perdidit ensis opus, frangit sine vulnere membra. Illum tota petit moles, illum omnia tela: {{Versus|190}}Nulla fuit non certa manus, non lancea felix, Parque novum Fortuna videt concurrere, bellum Atque virum. Fortis crebris sonat ictibus umbo, Et galeae fragmenta cavae compressa perurunt Tempora: nec quidquam nudis vitalibus obstat {{Versus|195}}Iam, praeter stantes in summis ossibus hastas. Quid nunc, vesani, iaculis levibusque sagittis Perditis haesuros numquam vitalibus ictus? Hunc aut tortilibus vibrata phalarica nervis Obruat, aut vasti muralia pondera saxi: {{Versus|200}}Hunc aries ferro ballistaque limine portae Summoveat. Stat non fragilis pro Caesare murus, Pompeiumque tenet. Iam pectora non tegit armis, Ac veritus credi clypeo, laevaque vacasse, Aut culpa vixisse sua, tot vulnera belli {{Versus|205}}Solus obit, densamque ferens in pectore silvam, Iam gradibus fessis, in quem cadat, eligit hostem. [Par pelagi monstris. Libycae sic bellua terrae,] Sic Libycus densis elephas oppressus ab armis Omne repercussum squalenti missile tergo {{Versus|210}}Frangit, et haerentes mota cute discutit hastas: Viscera tuta latent penitus, citraque cruorem Confixae stant tela ferae: tot facta sagittis, Tot iaculis, unam non explent vulnera mortem. Dictaea procul ecce manu Gortynis arundo {{Versus|215}}Tenditur in Scaevam, quae voto certior omni In caput atque oculi laevum descendit in orbem. Ille moras ferri, nervorum et vincula rumpit, Adfixam vellens oculo pendente sagittam Intrepidus, telumque suo cum lumine calcat. {{Versus|220}}Pannonis haud aliter post ictum saevior ursa, Cum iaculum parva Libys amentavit habena, Se rotat in vulnus: telumque irata receptum Impetit, et secum fugientem circuit hastam. Perdiderat vultum rabies: stetit imbre cruento {{Versus|225}}Informis facies: laetus fragor aethera pulsat Victorum: maiora viris e sanguine parvo Gaudia non faceret conspectum in Caesare vulnus. Ille, tegens alta suppressum mente dolorem, Mitis et a vultu penitus virtute remota, {{Versus|230}}Parcite, ait, cives: procul hinc avertite bellum. Collatura meae nil sunt iam vulnera morti: Non eget ingestis, sed vulsis pectore telis. Tollite et in Magni viventem ponite castris: Hoc vestro praestate duci: sit Scaeva relicti {{Versus|235}}Caesaris exemplum potius, quam mortis honestae. Credidit infelix simulatis vocibus Aulus, Nec vidit recto gladium mucrone tenentem; Membraque captivi pariter laturus, et arma, Fulmineum mediis excepit faucibus ensem. {{Versus|240}}Incaluit virtus: atque una caede refectus Solvat, ait, poenas, Scaevam quicumque subactum Speravit: pacem gladio si quaerit ab isto Magnus, adorato submittat Caesare signa. An similem vestri, segnemque ad fata putastis? {{Versus|245}}Pompeii vobis minor est caussaeque senatus Quam mihi mortis amor. Simul haec effatur, et altus Caesareas pulvis testatur adesse cohortes. Dedecus hic belli Magno crimenque remisit, Ne solum totae fugerent te, Scaeva, catervae: {{Versus|250}}Subducto qui Marte ruis: nam sanguine fuso Vires pugna dabat. Labentem turba suorum Excipit, atque humeris defectum imponere gaudet: Ac veluti inclusum perfosso in pectore numen Et vivam magnae speciem virtutis adorant: {{Versus|255}}Telaque confixis certant evellere membris, Exornantque deos, ac nudum pectore Martem Armis, Scaeva, tuis: felix hoc nomine famae, Si tibi durus Iber, aut si tibi terga dedisset Cantaber exiguis, aut longis Teutonus armis. {{Versus|260}}Non tu bellorum spoliis ornare Tonantis Templa potes, non tu laetis ululare triumphis. Infelix, quanta dominum virtute parasti! Nec magis hac Magnus castrorum parte repulsus Intra claustra piger, dilato Marte, quievit, {{Versus|265}}Quam mare lassatur, cum se tollentibus Euris Frangentem fluctus scopulum ferit, aut latus alti Montis adest, seramque sibi parat unda ruinam. Hinc vicina petens placido castella profundo Incursu gemini Martis rapit: armaque late {{Versus|270}}Spargit, et effuso laxat tentoria campo: Mutandaeque iuvat permissa licentia terrae. Sic pleno Padus ore tumens super aggere tutas Excurrit ripas, et totos concutit agros: Succubuit si qua tellus, cumulumque furentem {{Versus|275}}Undarum non passa ruit, tum flumine toto Transit, et ignotos aperit sibi gurgite campos. Illos terra fugit dominos: his rura colonis Accedunt, donante Pado. Vix proelia Caesar Senserat, elatus specula quae prodidit ignis. {{Versus|280}}Invenit impulsos presso iam pulvere muros: Frigidaque ut veteris deprendit signa ruinae, Accendit pax ipsa loci, movitque furorem Pompeiana quies et, victo Caesare, somnus. Ire vel in clades properat, dum gaudia turbet. {{Versus|285}}Torquato ruit inde minax: qui Caesaris arma Segnius haud vidit, quam malo nauta tremente Omnia Circaeae subducit vela procellae: Agminaque interius muro breviore recepit, Densius ut parva disponeret arma corona. {{Versus|290}}Transierat primi Caesar munimina valli, Cum super e totis emisit collibus agmen, Effuditque acies obseptum Magnus in hostem. Non sic Aetnaeis habitans in vallibus horret Enceladum, spirante Noto, cum tota cavernas {{Versus|295}}Egerit, et torrens in campos defluit Aetna: Caesaris ut miles glomerato pulvere victus Ante aciem, caeci trepidus sub nube timoris Hostilius occurrit fugiens, inque ipsa pavendo Fata ruit. Totus mitti civilibus armis {{Versus|300}}Usque vel in pacem potuit cruor: ipse furentes Dux tenuit gladios. Felix ac libera legum, Roma, fores iurisque tui, vicisset in illo Si tibi Sulla loco. Dolet heu semperque dolebit, Quod scelerum, Caesar, prodest tibi summa tuorum, {{Versus|305}}Cum genero pugnasse pio. Pro tristia fata! Non Uticae Libye clades, Hispania Mundae Flesset, et infando pollutus sanguine Nilus Nobilius Phario gestasset rege cadaver: Nec Iuba Marmaricas nudus pressisset arenas, {{Versus|310}}Poenorumque umbras placasset sanguine fuso Scipio: nec sancto caruisset via Catone. Ultimus esse dies potuit tibi, Roma, malorum: Exire e mediis potuit Pharsalia fatis. Deserit adverso possessam numine sedem {{Versus|315}}Caesar, et Emathias lacero petit agmine terras. Arma secuturum soceri, quacumque fugasset, Tentavere suo comites divertere Magnum Hortatu: patrias sedes atque hoste carentem Ausoniam peteret. Numquam me Caesaris, inquit, {{Versus|320}}Exemplo reddam patriae, numquamque videbit Me nisi dimisso redeuntem, milite Roma. Hesperiam potui, motu surgente, tenere, Si vellem patriis aciem committere templis, Ac medio pugnare foro. Dum bella relegem, {{Versus|325}}Extremum Scythici transcendam frigoris orbem, Ardentesque plagas. Victor tibi, Roma, quietem Eripiam, qui, ne premerent te proelia, fugi? Ah potius, bello ne quid patiaris in isto, Te Caesar putet esse suam. Sic fatus, in ortus {{Versus|330}}Phoebeos convertit iter, terraeque secutus Devia, qua vastos aperit Candavia saltus, Contigit Emathiam, bello quam fata parabant. Thessaliam, qua parte diem brumalibus horis Adtollit Titan, rupes Ossaea coercet. {{Versus|335}}Cum per summa poli Phoebum trahit altior aestas Pelion opponit radiis nascentibus umbras. At medios ignes coeli, rabidique Leonis Solstitiale caput nemorosus submovet Othrys. Excipit adversos Zephyros et Iapyga Pindus {{Versus|340}}Et maturato praecidit vespere lucem. Nec metuens imi Borean habitator Olympi Lucentem totis ignorat noctibus Arcton. Hos inter montes, media qui valle premuntur, Perpetuis quondam latuere paludibus agri, {{Versus|345}}Flumina dum campi retinent, nec pervia Tempe Dant aditus pelagi; stagnumque implentibus unum Crescere cursus erat. Postquam discessit Olympo Herculea gravis Ossa manu, subitaeque ruinam Sensit aquae Nereus: melius mansura sub undis, {{Versus|350}}Emathis aequorei regnum Pharsalos Achillis Eminet, et, prima Rhoeteia litora pinu Quae tetigit, Phylace, Pteleosque, et Dorion ira Flebile Pieridum; Trachin, pretioque nefandae Lampados Herculeis fortis Meliboea pharetris: {{Versus|355}}Atque olim Larissa potens: ubi nobile quondam Nunc super Argos arant: veteres ubi fabula Thebas Monstrat Echionias: ubi quondam Pentheos exsul Colla caputque ferens supremo tradidit igni, Questa, quod hoc solum nato rapuisset, Agave. {{Versus|360}}Ergo abrupta palus multos discessit in amnes. Purus in occasus, parvi sed gurgitis, Aeas Ionio fluit inde mari nec fortior undis Labitur avectae pater Isidis, et tuus, Oeneu, Paene gener crassis oblimat Echinadas undis {{Versus|365}}Et Meleagream maculatus sanguine Nessi Euenos Calydona secat. Ferit amne citato Maliacas Sperchios aquas: et flumine puro Irrigat Amphrysos famulantis pascua Phoebi; Quique nec humentes nebulas, nec rore madentem {{Versus|370}}Aera, nec tenues ventos suspirat, Anauros; Et quisquis pelago per se non cogntus amnis Peneo donavit aquas: it gurgite rapto Apidanos: nunquamque celer, nisi mixtus, Enipeus. Accipit Asopos cursus, Phoenixque, Melasque. {{Versus|375}}Solus in alterius nomen cum venerit undae, Defendit Titaresos aquas, lapsusque superne Gurgite Penei pro siccis utitur arvis. Hunc fama est Stygiis manare paludibus amnem, Et, capitis memorem, fluvii contagia vilis {{Versus|380}}Nolle pati, superumque sibi servare timorem. Ut primum emissis patuerunt amnibus arva, Pinguis Boebicio discessit vomere sulcus: Mox Lelegum dextra pressum descendit aratrum. Aeolidae Dolopesque solum fregere coloni, {{Versus|385}}Et Magnetes equis, Minyae gens cognita remis. Illic semiferos Ixionidas Centauros Foeta Pelethroniis nubes effudit in antris: Aspera te Pholoes frangentem, Monyche, saxa, Teque sub Oetaeo torquentem vertice vulsas, {{Versus|390}}Rhoete ferox, quas vix Boreas inverteret, ornos: Hospes et Alcidae magni, Phole: teque per amnem Improbe Lernaeas vector passure sagittas: Teque senex Chiron, gelido qui sidere fulgens Impetis Aemonio maiorem Scorpion arcu. {{Versus|395}}Hac tellure feri micuerunt semina Martis. Primus ab aequorea percussis cuspide saxis Thessalicus sonipes bellis feralibus omen Exsiluit; primus chalybem fraenosque momordit, Spumavitque novis Lapithae domitoris habenis. {{Versus|400}}Prima fretum scindens Pagasaeo litore pinus Terrenum ignotas hominem proiecit in undas. Primus Thessalicae rector telluris Itonos In formam calidae percussit pondera massae, Fudit et argentum flammis, aurumque moneta {{Versus|405}}Fregit et immensis coxit fornacibus aera. Illic, quod populos scelerata impegit in arma, Divitias numerare datum est. Hinc maxima serpens Descendit Python, Cyrrhaeaque fluxit in arva: Unde et Thessalicae veniunt ad Pythia laurus. {{Versus|410}}Impius hinc prolem superis immisit Aloeus, Inseruit celsis prope se cum Pelion astris, Sideribusque vias incurrens abstulit Ossa. Hac ubi damnata fatis tellure locarunt Castra duces, cunctos belli praesaga futuri {{Versus|415}}Mens agitat, summique gravem discriminis horam Adventare palam est. Propius iam fata moveri, Degeneres trepidant animi, peioraque versant, Ad dubios pauci, praesumto robore, casus Spemque metumque ferunt. Turbae sed mixtus inerti {{Versus|420}}Sextus erat, Magno proles indigna parente, Qui mox, Scyllaeis exsul grassatus in undis, Polluit aequoreos Siculus pirata triumphos. Qui stimulante metu fati praenoscere cursus, Impatiensque morae, venturisque omnibus aeger, {{Versus|425}}Non tripodas Deli, non Pythia consulit antra, Nec quaesisse libet, primis quid frugibus altrix Aere Iovis Dodona sonet, quis noscere fibra Fata queat, quis prodat aves, quis fulgura coeli Servet, et Assyria scrutetur sidera cura, {{Versus|430}}Aut si quid tacitum, sed fas, erat. Ille superuis Detestanda deis saevorum arcana magorum Noverat, et tristes sacris feralibus aras, Umbrarum Ditisque fidem: miseroque liquebat, Scire parum superos. Vanum saevumque furorem {{Versus|435}}Adiuvat ipse locus, vicinaque moenia castris Haemonidum, ficti quas nulla licentia monstri Transierit, quarum, quidquid non creditur, ars est. Thessala quin etiam tellus herbasque nocentes Rupibus ingenuit, sensuraque saxa canentes {{Versus|440}}Arcanum ferale Magos. Ibi plurima surgunt Vim factura deis: et terris hospita Colchis Legit in Haemoniis, quas non advexerat, herbas. Impia tot populis, tot surdas gentibus aures Coelicolum dirae convertunt carmina gentis. {{Versus|445}}Una per aethereos exit vox illa recessus, Verbaque ad invitum perfert cogentia numen, Quod non cura poli coelique volubilis umquam Avocat. Infandum tetigit cum sidera murmur, Tunc, Babylon Persea licet secretaque Memphis {{Versus|450}}Omne vetustorum solvat penetrale Magorum, Abducit superos alienis Thessalis aris. Carmine Thessalidum dura in praecordia fluxit Non fatis adductus amor: flammisque severi Illicitis arsere senes. Nec noxia tantum {{Versus|455}}Pocula proficiunt aut cum turgentia succo Frontis amaturae subducunt pignora fetae. Mens hausti nulla sanie polluta veneni Excantata perit. Quos non concordia mixti Adligat ulla tori, blandaque potentia formae, {{Versus|460}}Traxerunt torti magica vertigine fili. Cessavere vices rerum: dilataque longa Haesit nocte dies. Legi non paruit aether: Torpuit et praeceps audito carmine mundus: Axibus et rapidis impulsos Iuppiter urgens {{Versus|465}}Miratur non ire polos. Nunc omnia complent Imbribus, et calido producunt nubila Phoebo: Et tonat ignaro coelum Iove. Vocibus isdem Humentes late nebulas nimbosque solutis Excussere comis. Ventis cessantibus, aequor {{Versus|470}}Intumuit: rursus vetitum sentire procellas Conticuit, turbante Noto: puppimque ferentes In ventum tumuere sinus. De rupe pependit Abscisa fixus torrens: amnisque cucurrit Non qua pronus erat. Nilum non extulit aestas: {{Versus|475}}Maeander direxit aquas: Rhodatumque morantem Praecipitavit Arar: submitso verice montes Explicuere iugum. Nubes suspexit Olympus: Solibus et nullis Scythicae, cum bruma rigeret, Dimaduere nives. Impulsam sidere Tethyn {{Versus|480}}Repulit Haemonidum, defenso litore, carmen. Terra quoque immoti concussit ponderis axem, Et medium vergens nisu titubavit in orbem. Tantae molis onus percussum voce recessit, Prospectumque dedit circumlabentis Olympi. {{Versus|485}}Omne potens animal leti, genitumque nocere, Et pavet Haemonias, et mortibus instruit artes. Has avidae tigres et nobilis ira leonum Ore fovent blando: gelidos his explicat orbes, Inque pruinoso coluber distenditur arvo. {{Versus|490}}Viperei coeunt, abrupto corpore, nodi: Humanoque cadit serpens adflata veneno. Quis labor hic superis, cantus herbasque sequendi, Spernendique timor? cuius commercia pacti Obstrictos habuere deos? Parere necesse est, {{Versus|495}}An iuvat? Ignota tantum pietate merentur, An tacitis valuere minis? Hoc iuris in omnes Est illis superos, an habent haec carmina certum Imperiosa deum, qui mundum cogere, quidquid Cogitur ipse, potest? Illic et sidera primum {{Versus|500}}Praecipiti deducta polo: Phoebeque serena Non aliter, diris verborum obsessa venenis, Palluit, et nigris terrenisque ignibus arsit, Quam si fraterna prohiberet imagine tellus, Insereretque suas flammis coelestibus umbras: {{Versus|505}}Et patitur tantos cantu deprensa labores, Donec suppositas propior despumet in herbas. Hos scelerum ritus, haec dirae carmina gentis Effera damnarat nimiae pietatis Erichtho, Inque novos ritus pollutam duxerat artem. {{Versus|510}}Illi namque nefas urbis submittere tecto Aut laribus ferale caput: desertaque busta Incolit, et tumulos expulsis obtinet umbris, Grata deis erebi. Coetus audire silentum, Nosse domos Stygias arcanaque Ditis operti, {{Versus|515}}Non superi, non vita vetat. Tenet ora profanae Foeda situ macies, coeloque ignota sereno Terribilis Stygio facies pallore gravatur, Impexis onerata comis. Si nimbus et atrae Sidera subducunt nubes, tunc Thessala nudis {{Versus|520}}Egreditur bustis, nocturnaque fulgura captat. Semina foecundae segetis calcata perussit, Et non letiferas spirando perdidit auras. Nec superos orat, nec cantu supplice numen Auxiliare vocat, nec fibras illa litantes {{Versus|525}}Novit: funereas aris imponere flammas Gaudet, et accenso rapuit quae tura sepulcro. Omne nefas superi prima iam voce precantis Concedunt, carmenque timent audire secundum. Viventes animas, et adhuc sua membra regentes, {{Versus|530}}Infodit busto: fatis debentibus annos Mors invita subit: perversa funera pompa Retulit a tumulis: fugere cadavera letum. Fumantes iuvenum cineres, ardentiaque ossa E mediis rapit illa rogis, ipsamque, parentes {{Versus|535}}Quam tenuere, facem: nigroque volantia fumo Feralis fragmenta tori, vestesque fluentes Colligit in cineres et olentes membra favillas. Ast ubi servantur saxis, quibus intimus humor Ducitur, et tracta durescunt tabe medullae {{Versus|540}}Corpora; tunc omnes avide desaevit in artus, Immersitque manus oculis, gaudetque gelatos Effodisse orbes, et siccae pallida rodit Excrementa manus: laqueum nodosque nocentes Ore suo rupit: pendentia corpora carpsit, {{Versus|545}}Abrasitque cruces: percussaque viscera nimbis Vulsit, et incoctas admisso sole medullas. Insertum manibus chalybem, nigramque per artus Stillantis tabi saniem, virusque coactum Sustulit, et nervo morsus retinente pependit. {{Versus|550}}Et quodcumque iacet nuda tellure cadaver, Ante feras volucresque sedet: nec carpere membra Vult ferro manibusque suis, morsusque luporum Exspectat, siccis raptura a faucibus artus. [Nec cessant a caede manus, si sanguine vivo {{Versus|555}}Est opus, erumpat iugulo qui primus aperto. ] Nec refugit caedes, vivum si sacra cruorem, Extaque funereae poscunt trepidantia mensae. Vulnere sic ventris, non, qua natura vocabat, Extrahitur partus, calidis ponendus in aris. {{Versus|560}}Et quoties saevis opus est ac fortibus umbris, Ipsa facit manes: hominum mors omnis in usu est. Illa genae florem primaevo corpore vulsit, Illa comam laeva morienti abscidit ephebo. Saepe etiam caris cognato in funere dira {{Versus|565}}Thessalis incubuit membris: atque oscula figens, Truncavitque caput, compressaque dentibus ora Laxavit: siccoque haerentem gutture linguam Praemordens, gelidis infudit murmura labris, Arcanumque nefas Stygias mandavit ad umbras. {{Versus|570}}Hanc ut fama loci Pompeio prodidit: alta Nocte poli, Titan medium quo tempore ducit Sub nostra tellure diem, deserta per arva Carpit iter. Fidi scelerum suetique ministri, Effractos circum tumulos ac busta vagati, {{Versus|575}}Conspexere procul praerupta in caute sedentem, Qua iuga devexus Pharsalica porrigit Aemus. Ilia magis magicisque deis incognita verba Tentabat, carmenque novos fingebat in usus. Namque, timens, ne Mars alium vagus iret in orbem, {{Versus|580}}Emathis et tellus tam multa caede careret, Pollutos cantu dirisque venefica succis Conspersos vetuit transmittere bella Philippos, Tot mortes habitura suas, usuraque mundi Sanguine: caesorum truncare cadavera regum {{Versus|585}}Sperat, et Hesperiae cineres avertere gentis, Ossaque nobilium, tantosque adquirere manes. Hic ardor, solusque labor, quid corpore Magni Proiecto rapiat, quos Caesaris involet artus. Quam prior adfatur Pompeii ignava propago: {{Versus|590}}O decus Haemonidum, populis quae pandere fata, Quaeque suo ventura potes divertere cursu, Te precor, ut certum liceat mihi noscere finem, Quem belli Fortuna paret. Non ultima turbae Pars ego Romanae: Magni clarissima proles, {{Versus|595}}Vel dominus rerum, vel tanti funeris heres. Mens dubiis percussa pavet, rursusque parata est Certos ferre metus. Hoc casibus eripe iuris, Ne subiti caecique ruant: vel numina torque, Vel tu parce deis, et Manibus exprime verum {{Versus|600}}Elysias resera sedes, ipsamque vocatam, Quos petat e nobis, Mortem tibi coge fateri. Non humilis labor est: dignum, quod quaerere cures, Vel tibi, quo tanti praeponderet alea fati. Impia vulgatae laetatur nomine famae {{Versus|605}}Thessalis, et contra: Si fata minora moveres, Pronum erat, o iuvenis, quos velles, inquit, in actus Invitos praebere deos. Conceditur arti, Unam cum radiis presserunt sidera mortem, Inseruisse moras: et, quamvis fecerit omnis {{Versus|610}}Stella senem, medios herbis abrumpimus annos. At simul a prima descendit origine mundi Caussarum series, atque omnia fata laborant, Si quidquam mutare velis, unoque sub ictu Stat genus humanum tunc, Thessala turba fatemur, {{Versus|615}}Plus fortuna potest. Sed si praenoscere casus Contentus, facilesque aditus multique patebunt Ad verum: tellus nobis, aetherque, chaosque, Aequoraque, et campi, Rhodopaeaque saxa loquentur. Sed pronum, cum tanta novae sit copia mortis, {{Versus|620}}Emathiis unum campis adtollere corpus, Ut modo defuncti tepidique cadaveris ora Plena voce sonent nec, membris sole perustis, Auribus incertum feralis strideat umbra. Dixerat: et noctis geminatis arte tenebris, {{Versus|625}}Moestum tecta caput squalenti nube, pererrat Corpora caesorum, tumuli proiecta negatis. Continuo fugere lupi, fugere revulsis Unguibus impastae volucres, dum Thessala vatem Eligilt et gelidas leto scrutata medullas {{Versus|630}}Pulmonis rigidi stantes sine vulnere fibras Invenit, et vocem defuncto in corpore quaerit. Fata peremptorum pendent iam multa virorum, Quem superis revocasse velit. Si tollere totas Tentasset campis acies, et reddere bello, {{Versus|635}}Cessissent leges Erebis monstroque potenti Extrartus Stygio populus pugnasset Averno. Electum tandem traiecto gutture corpus Ducit, et inserto laqueis feralibus unco, Per scopolus miserum trahitur per saxa cadaver {{Versus|640}}Victurum: montisque cavi, quem tristis Erichtho Damnarat sacris, alta sub rupe locatur. Haud procul a Ditis caecis depressa cavernis In praeceps subsedit humus: quam pallida pronis Urget silva comis, et nullo vertice coelum {{Versus|645}}Suspiciens, Phoebo non pervia taxus opacat. Marcentes intus tenebrae, pallensque sub antris Longa nocte situs; numquam, nisi carmine factum, Lumen habet. Non Taenareis sic faucibus aer Sedit iners, moestum mundi confine latentis, {{Versus|650}}Ac nostri: quo non metuant emittere manes Tartarei reges, Nam quamvis Thessala vates Vim faciat fatis, dubium est, quod traxerit illuc Adspiciat Stygias, an quod descenderit, umbras. Discolor et vario furialis cultus amictu {{Versus|655}}Induitur, vultusque aperitur, crine remoto, Et coma vipereis substringitur horrida sertis. Ut pavidos iuvenis comites, ipsumque trememtem Conspicit, exanimi defixum lumina vultu: Ponite, ait, trepida conceptos mente timores: {{Versus|660}}Iam nova, iam vera reddetur vita figura, Ut quamvis pavidi possint audire loquentem. Si vero Stygiosque lacus, ripamque sonantem Ignibus ostendam, si me praesente videri Eumenides possent, villosaque colla colubris {{Versus|665}}Cerberus excutiens, et vincti terga Gigantes, Quis timor, ignavi, metuentes cernere manes? Pectora tunc primum ferventi sanguine supplet Vulneribus laxata Iovis: taboque medullas Abluit: et virus large lunare ministrat, {{Versus|670}}Huc quidquid fetu genuit natura sinistro Miscetur. Non spuma canum, quibus unda timori est, Viscera non lyncis, non dirae nodus hyaenae Defuit, et cervi pasti serpente medulla: Non puppim retinens, Euro tendente rudentes, {{Versus|675}}In mediis echeneis aquis, oculique draconum, Quaeque sonant feta tepefacta sub alite saxa: Non Arabum volucer serpens, innataque rubris Aequoribus custos pretiosae vipera conchae: Aut viventis adhuc Libyci membrana cerastae, {{Versus|680}}Aut cinis Eoa positi Phoenicia in ara. Quo postquam viles, nec habentes nomina pestes Contulit: infando saturatas carmine frandes, Et, quibus os dirum nascentibus inspuit, herbas Addidit, et quidquid mundo dedit ipsa veneni: {{Versus|685}}Tunc vox, Lethaeos cunctis pollentior herbis Excantare deos, confudit murmura primum Dissona, et humanae multum discordia linguae. Latratus habet illa canum, gemitumque luporum: Quod trepidus bubo, quod strix nocturna queruntur, {{Versus|690}}Quod stridunt ululantque ferae, quod sibilat anguis, Exprimit, et planctus illisae cautibus undae; Silvarumque sonum, fractaeque tonitrua nubis. Tot rerum vox una fuit. Mox cetera cantu Explicat Haemonio, penetratque in Tartara lingua: {{Versus|695}}Eumenides, Stygiumque nefas, poenaeque nocentum: Et Chaos innumeros avidum confundere mundos: Et rector terrae, quem longa in saecula torquet Mors dilata deum: Styx, et, quos nulla meretur Thessalis Elysios: coelum matremque perosa {{Versus|700}}Persephone, nostraeque Hecates pars ultima, per quam Manibus et mihi sunt tacitae commercia linguae: Ianitor et sedis laxae, qui viscera saevo Spargis nostra cani: repetitaque fila sorores Tracturae: tuque o flagrantis portitor undae, {{Versus|705}}Iam lassate senex ad me redeuntibus umbris: Exaudite preces, si vos satis ore nefando Pollutoque voco, si numquam haec carmina fibris Humanis ieiuna cano, si pectora plena Saepe dedi, et lavi calido prosecta cerebro; {{Versus|710}}Si quis, cum vestris caput extaque lancibus, infans, Imposui, victurus erat: parete precanti. Non in Tartareo latitantem poscimus antro, Adsuetamque dia tenebris, modo luce fugata Descendentem animam: primo pallentis hiatu {{Versus|715}}Haeret adhuc Orci. Licet has exaudiat herbas Ad manes ventura semel. Ducis omina nato Pompeiana canat nostri modo militis umbra, Si bene de vobis civilia bella merentur. Haec ubi fata caput spumantiaque ora levavit, {{Versus|720}}Adspicit adstantem proiecti corporis umbram, Exanimes artus invisaque claustra timentem Carceris antiqui. Pavet ire in pectus apertum Visceraque, et ruptas letali volnere fibras. Ah miser, extremum cui mortis munus inique {{Versus|725}}Eripitur, non posse mori. Miratur Erichtho Has fatis licuisse moras, irataque morti Verberat immotum vivo serpente cadaver: Perque cavas terrae, quas egit carmine, rimas Manibus illatrat, regnique silentia rupit: {{Versus|730}}Tisiphone, vocisque meae secura Megaera, Non agitis saevis Erebi per inane flagellis Infelicem animam? Iam vos ego nomine vero Eliciam, Stygiasque canes in luce superna Destituam: per busta sequar, per funera custos; {{Versus|735}}Expellam tumulis, abigam vos omnibus urnis. Teque deis, ad quos alio procedure vultu Ficta soles, Hecate, pallenti tabida forma Ostendam, faciemque Erebi mutare vetabo. Eloquar, immenso terrae sub pondere quae te {{Versus|740}}Contineant, Ennaea, dapes, qua foedere moestum Regem noctis ames, quae te contagia passam Noluerit revocare parens. Tibi, pessime mundi Arbiter, immittam ruptis Titana cavernis, Et subito feriere die. Paretis? an ille {{Versus|745}}Compellandus erit, quo numquam terra vocato Non concussa tremit, qui Gorgona cernit apertam, Verberibusque suis trepidam castigat Erinnyn, Indespecta tenet vobis qui Tartara; cuius Vos estis, superi; Stygias qui peierat undas? {{Versus|750}}Protinus adstrictus caluit cruor, atraque fovit Vulnera, et in venas extremaque membra cucurrit. Percussae gelido trepidant sub pectore fibrae: Et nova desuetis subrepens vita medullis Miscetur morti. Tunc omnis palpitat artus: {{Versus|755}}Tenduntur nervi: nec se tellure cadaver Paulatim per membra levat, terraque repulsum est, Erectumque simul. Distento lumina rictu Nudantur. Nondum facies viventis in illo, Iam morientis erat. Remanent pallorque rigorque; {{Versus|760}}Et stupet illatus mundo. Sed murmure nullo Ora adstricta sonant. Vox illi linguaque tantum Responsura datur. Dic, inquit Thessala, magna, Quod iubeo, mercede mihi: nam vera locutum Immunem toto mundi praestabimus aevo {{Versus|765}}Artibus Haemoniis: tali tua membra sepulcro, Talibus exuram Stygio cum carmine silvis, Ut nullos cantata magos exaudiat umbra. Sit tanti, vixisse iterum: nec verba, nec herbae Audebunt longae somnum tibi solvere Lethes, {{Versus|770}}A me morte data. Tripodas vatesque deorum Sors obscura decet; certus discedat, ab umbris Quisquis vera petit duraeque oracula mortis Fortis adit. Ne parce, precor. Da nomina rebus, Da loca, da vocem, qua mecum fata loquantur. {{Versus|775}}Addidit et carmen, quo, quidquid consulit, umbram Scire dedit. Moestum, fletu manante, cadaver, Tristia non equidem Parcarum stamina, dixit, Respexi, tacitae revocatus ab aggere ripae: Quod tamen e cunctis mihi noscere contigit umbris, {{Versus|780}}Effera Romanos agitat discordia manes, Impiaque infernam ruperunt arma quietem. Elysias alii sedes, ac Tartara moesta Diversi liquere duces: quid fata pararent, Hi fecere palam. Tristis felicibus umbris {{Versus|785}}Vultus erat. Vidi Decios, natumque patremque, Lustrales bellis animas, flentemque Camillum, Et Curios; Sullam de te, Fortuna, querentem. Deplorat Libycis perituram Scipio terris Infaustam sobolem. Maior, Carthaginis hostis, {{Versus|790}}Non servituri moeret Cato fata nepotis. Solum te Consul depulsis prime tyrannis Brute pias inter gaudentem vidimus umbras. Abruptis Catilina minax fractisque catenis Exsulat, Mariique truces, nudique Cethegi. {{Versus|795}}Vidi ego laetantes, popularia nomina, Drusos; Legibus immodicos, ausosque ingentia Gracchos. Aeternis chalybum nodis, et carcere Ditis Constrictae plausere manus, camposque piorum Poscit turba nocens. Regni possessor inertia {{Versus|800}}Pallentes aperit sedes, abruptaque saxa Asperat, et durum vinclis adamanta, paratque Poenam victori. Refer haec solatia tecum, O iuvenis, placido Manes patremque domumque Exspectare sinu, regnique in parte serena {{Versus|805}}Pompeio servare locum. Nec gloria parvae Sollicitet vitae: veniet, quae misceat omnes Hora duces. Properate mori, magnoque superbi Quamvis e parvis animo descendite bustis, Et Romanorum manes calcate deorum. {{Versus|810}}Quem tumulum Nili, quem Tybridis adluat unda, Quaeritur, et ducibus tantum de funere pugna est. Tu fatur ne quaere tuum cognoscere: Parcae, Me reticente, dabunt: tibi certior omnia vates Ipse canet Siculis genitor Pompeius in arvis: {{Versus|815}}Ille quoque incertus, quo te vocet, unde repellat, Quas iubeat vitare plagas, quae sidera mundi. Europam miseri, Libyamque Asiamque timete: Distribuit tumulos vestris Fortuna triumphis. O miseranda domus, toto nihil orbe videbis {{Versus|820}}Tutius Emathia. Sic postquam fata peregit, Stat vultu moestus tacito, mortemque reposcit. Carminibus magicis opus est, herbisque, cadaver Ut cadat, et nequeunt animam sibi reddere fata, Consumto iam iure semel. Tum robore multo {{Versus|825}}Exstruit illa rogum: venit defunctus ad ignes; Accensa iuvenem positum strue liquit Erichtho, Tandem passa mori: Sextoque ad castra parentis It comes: et coelo lucis ducente colorem, Dum ferrent tutos intra tentoria gressus, {{Versus|830}}Iussa tenere diem densas nox praestitit umbras. </poem> {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen=Pharsalia/V |Post=Liber VII |PostNomen=Pharsalia/VII }} 2mw1tetmdm3evax5lbcom6eg6oc67u7 0 39542 266204 235275 2026-05-15T14:31:21Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/VII]] ad [[Pharsalia/Liber VII]] 235275 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Marcus Annaeus Lucanus |OperaeTitulus=Pharsalia |OperaeWikiPagina=Pharsalia |Annus=anno 65 |SubTitulus=Liber VIΙ |Editio=Cambridge, 1875 |Fons=[https://www.google.com.br/books/edition/M_Annaei_Lucani_Pharsaliae_liber_primus/LMIDAAAAQAAJ google books] }} {{Liber |Ante=Liber VI |AnteNomen=Pharsalia/VI |Post=Liber VIII |PostNomen=Pharsalia/VIII }} <poem> Segnior Oceano, quam lex aeterna vocabat, Luctificus Titan numquam magis aethera contra Egit equos, currumque, polo rapiente, retorsit: Defectusque pati voluit, raptaeque labores {{Versus|5}}Lucis: et adtraxit nubes, non pabula flammis, Sed ne Thessalico purus luceret in orbe. At nox, felicis Magno pars ultima vitae, Sollicitos vana decepit imagine somnos Nam Pompeiani visus sibi sede theatri {{Versus|10}}Innumeram effigiem Romanae cernere plebis, Adtollique suum laetis ad sidera nomen Vocibus, et plausu cuneos certare sonantes. Qualis erat populi facies clamorque faventis, Olim cum iuvenis primique aetate triumphi {{Versus|15}}Post domitas gentes, quas torrens ambit Iberus, Et quaecumque fugax Sertorius impulit arma, Vespere pacato, pura venerabilis aeque Quam currus ornante toga, plaudente senatu, Sedit adhuc Romanus eques. Seu fine bonorum {{Versus|20}}Anxia venturis ad tempora laeta refugit, Sive per ambages solitas contraria visis Vaticinata quies, magni tulit omina planctus. Seu vetito patrias ultra tibi cernere sedes, Sic Romam Fortuna dedit. Ne rumpite somnos, {{Versus|25}}Castrorum vigiles; nullas tuba verberet aura Crastina dira quies, et imagine moesta diurna Undique funestas acies feret, undique bellum. Unde pares somnos populi, noctemque beatam? O felix, si te vel sic tua Roma videret. {{Versus|30}}Donassent utinam superi patriaeque tibique Unum, Magne, diem, quo fati certus uterque Extremum tanti fructum caperetis amoris. Tu velut Ausonia vadis moriturus in urbe; Illa, rati semper de te sibi conscia voti, {{Versus|35}}Hoc scelus haud umquam fatis haerere putavit, Sic se dilecti tumulum quoque perdere Magni. Te mixto flesset luctu iuvenisque senexque, Iniussusque puer: lacerasset, crine soluto, Pectora femineum, ceu Bruti funere, vulgus. {{Versus|40}}Nunc quoque, tela licet paveant victoris iniqui, Nuntiet ipse licet Caesar tua funera, flebunt: Sed dum tura ferunt, dum laurea serta Tonanti O miseri, quorum gemitus edere dolorem, Qui te non pleno pariter planxere theatro! {{Versus|45}}Vicerat astra iubar, cum mixto murmure turba Castrorum fremuit, fatisque trahentibus orbem, Signa petit pugnae. Miseri pars maxima vulgi, Non totum visura diem, tentoria circum Ipsa ducis queritur, magnoque accensa tumultu {{Versus|50}}Mortis vicinae properantes admovet horas. Dira subit rabies: sua quisque ac publica fata Praecipitare cupit: segnis pavidusque vocatur, Ac nimium patiens soceri Pompeius, et orbis Indulgens regno, qui tot simul undique gentes {{Versus|55}}Iuris habere sui vellet, pacemque timeret. Nec non et reges populique queruntur Eoi Bella trahi, patriaque procul tellure teneri Hoc placet, o superi, cum vobis vertere cuncta Propositum, nostris erroribus addere crimen? {{Versus|60}}Cladibus irruimus, nocituraque poscimus arma: In Pompeianis votum est Pharsalia castris. Cunctorum voces Romani maximus auctor Tullius eloquii, cuius sub iure togaque Pacificas saevus tremuit Catilina secures, {{Versus|65}}Pertulit, iratus bellis, cum rostra forumque Optaret, passus tam longa silentia miles. Addidit invalidae robur facundia caussae: Hoc pro tot meritis solum te, Magne, precatur, Uti se Fortuna velis: proceresque tuorum {{Versus|70}}Castrorum, regesque tui cum supplice mundo Adfusi, vinci socerum patiare, rogamus. Humano generi tam longo tempore bellum Caesar erit? Merito, Pompeium vincere lente, Gentibus indignum est a transcurrente subactis. {{Versus|75}}Quo tibi fervor abit? aut quo fiducia fati? De superis, ingrate, times? caussamque senatus Credere dis dubitas? Ipsae tua signa revellent, Prosilientque acies. Pudeat vicisse coactum. Si duce te iusso, si nobis bella geruntur, {{Versus|80}}Sit iuris, quocumque velint concurrere campo. Quid mundi gladios a sanguine Caesaris arces? Vibrant tela manus: vix signa morantia quisquam Exspectat: propera, ne te tua classica linquant. Scire senatus avet, miles te, Magne, sequatur, {{Versus|85}}An comes. Ingemuit rector, sensitque deorum Esse dolos, et fata suae contraria menti. Si placet hoc, inquit, cunctis, si milite Magno, Non duce, tempus eget, nil ultra fata morabor. Involvat populos una Fortuna ruina, {{Versus|90}}Sitque hominum magnae lux ista novissima parti. Testor, Roma, tamen: Magnum, quo cuncta perirent, Accepisse diem. Potuit tibi vulnere nullo Stare labor belli: potuit sine caede subactum, Captivumque ducem violatae tradere paci. {{Versus|95}}Quis furor, o caeci, scelerum? Civilia bella Gesturi metuunt, ne non cum sanguine vincant? Abstulimus terras, exclusimus aequore toto, Ad praematuras segetum ieiuna rapinas Agmina compulimus, votumque effecimus hosti, {{Versus|100}}Ut mallet sterni gladiis, mortesque suorum Permiscere meis. Belli pars magna peracta est His, quibus effectum est, ne pugnam tiro paveret: Si modo virtutis stimulis iraeque calore Signa petunt. Multos in summa pericula misit {{Versus|105}}Venturi timor ipse mali. Fortissimus ille est, Qui, promptus metuenda pati, si cominus instent, Et differre potest. Placet haec tam prospera rerum Tradere Fortunae? gladio permittere mundi Discrimen? Pugnare ducem quam vincere, malunt. {{Versus|110}}Res mihi Romanas dederas, Fortuna, regendas: Accipe maiores, et caeco in Marte tuere. Pompeii nec crimen erit nec gloria bellum. Vincis apud superos votis me, Caesar, iniquis: Pugnatur. Quantum scelerum, quantumque malorum {{Versus|115}}In populos lux ista feret! quot regna iacebunt! Sanguine Romano quam turbidus ibit Enipeus! Prima velim caput hoc funesti lancea belli, Si sine momento rerum partisque ruina Casurum est, feriat: neque enim victoria Magno {{Versus|120}}Laetior. Aut populis invisum, hac clade peracta, Aut hodie Pompeius erit miserabile nomen. Omne malum victi, quod sors feret ultima rerum, Omne nefas victoris erit. Sic fatur, et arma Permittit populis, frenosque furentibus ira {{Versus|125}}Laxat: et ut victus violento navita Coro Dat regimen ventis, ignavumque arte relicta Puppis onus trahitur. Trepido confusa tumultu Castra fremunt, animique truces sua pectora pulsant Ictibus incertis. Multorum pallor in ore {{Versus|130}}Mortis venturae est, faciesque simillima fato. Advenisse diem, qui fatum rebus in aevum Conderet humanis, et quaeri, Roma quid esset, Illo Marte, palam est. Sua quisque pericula nescit, Adtonitus maiore metu. Quis litora ponto {{Versus|135}}Obruta, quis summis cernens in montibus aequor, Aetheraque in terras, deiecto sole, cadentem, Tot rerum finem, timeat sibi? Non vacat ullos Pro se ferre metus: urbi Magnoque timetur. Nec gladiis habuere fidem, nisi cautibus asper {{Versus|140}}Exarsit mucro. Tunc omnis lancea saxo Erigitur: tendant nervis melioribus arcus: Cura fuit lectis pharetras implere sagittis. Auget eques stimulos, frenorumque aptat habenas. Si liceat superis hominum conferre labores, {{Versus|145}}Non aliter, Phlegra rabidos tollente Gigantas, Martius incaluit Siculis incudibus ensis: Et rubuit flammis iterum Neptunia cuspis, Spiculaque extenso Paean Pythone recoxit, Pallas Gorgoneos diffudit in aegida crines, {{Versus|150}}Pallenaea Iovi mutavit fulmina Cyclops. Non tamen abstinuit venturos prodere casus Per varias Fortuna notas. Nam Thessala rura Cum peterent, totus venientibus obstitit aether: [Inque oculis hominum fregerunt fulmina nubes:] {{Versus|155}}Adversasque faces, immensoque igne columnas, Et trabibus mixtis avidos Pythonas aquarum Detulit, atque oculos, ingesto fulgure, clausit. Excussit cristas galeis capulosque solutis Perfudit gladiis, ereptaque pila liquavit, {{Versus|160}}Aethereoque nocens fumavit sulfure ferrum. Nec non innumero cooperta examine signa, Vixque revulsa solo, maiori pondere pressum Signiferi mersere caput, rorantia fletu, Usque ad Thessaliam Romana et publica, signa- {{Versus|165}}Admotus superis discussa fugit ab ara Taurus, et Emathios praeceps se iecit in agros; Nullaque funestis inventa est victima sacris. At tu, quos scelerum superos, quas rite vocasti Eumenidas, Caesar? Stygii quae numina regni, {{Versus|170}}Infernumque nefas, et mersos nocte furores? Impia tam saeve gesturus bella litasti. Iam (dubium, monstrisne deum, nimione pavori Crediderint) multis concurrere visus Olympo Pindus, et abruptis mergi convallibus Aemus, {{Versus|175}}Edere nocturnas belli Pharsalia voces, Ire per Ossaeam rapidus Boebeida sanguis: Inque vicem vultus tenebris mirantur opertos, Et pallere diem, galeisque incumbere noctem, Defunctosque patres et cunctas sanguinis umbras {{Versus|180}}Ante oculos volitare suos. Sed mentibus unum Hoc solamen erat, quod voti turba nefandi Conscia, quae patrum iugulos, quae pectora fratrum Sperabat, gaudet monstris mentisque tumultu, Atque omen scelerum subitos putat esse furores. {{Versus|185}}Quid mirum, populos, quos lux extrema manebat, Lymphato trepidasse metu, praesaga malorum Si data mens homini est? Tyriis qui Gadibus hospes Adiacet, Armeniumque bibit Romanus Araxen: Sub quocumque die, quocumque est sidere mundi, {{Versus|190}}Moeret, et ignorat caussas, animumque dolentem Corripit; Emathiis quid perdat nescit in arvis. Euganeo, si vera fides memorantibus, augur Colle sedens, Aponus terris ubi fumifer exit, Atque Antenorei dispergitur unda Timavi, {{Versus|195}}Venit summa dies, geritur res maxima, dixit: Impia concurrunt Pompeii et Caesaris arma; Seu tonitrus ac tela Iovis praesaga notavit, Aethera seu totum discordi obsistere coelo Prospexitque polos: seu lumen in aethere moestum {{Versus|200}}Solis in obscuro pugnam pallore notavit. Dissimilem certe cunctis, quos explicat, egit Thessalicum natura diem: si cuncta perito Augure mens hominum coeli nova signa notasset, Spectari e toto potuit Pharsalia mundo. {{Versus|205}}O summos hominum, quorum Fortuna per orbem Signa dedit, quorum fatis coelum omne vacavit! Haec et apud seras gentes populosque nepotum, Sive sua tantum venient in saecula fama, Sive aliquid magnis nostri quoque cura laboris {{Versus|210}}Nominibus prodesse potest, cum bella legentur, Spesque metusque simul, perituraque vota movebunt: Adtonitique omnes veluti venientia fata, Non transmissa, legent, et adhuc tibi, Magne, favebunt. Miles ut adverso Phoebi radiatus ab ictu {{Versus|215}}Descendens totos perfudit lumine colles, Non temere immissus campis; stetit ordine certo Infelix acies. Cornus tibi cura sinistri, Lentule, cum prima, quae tum fuit optima bello, Et quarta legione datur: tibi, numine pugnax {{Versus|220}}Adverso Domiti, dextri frons tradita Martis. At medii robur belli fortissima densant Agmina, quae Cilicum terris deducta tenebat Scipio, miles in hoc, Libyco dux primus in orbe. At iuxta fluvios et stagna undantis Enipei {{Versus|225}}Cappadocum montana cohors, et largus habenae Ponticus ibat eques. Sicci sed plurima campi Tetrarchae regesque tenent magnique tyranni, Atque omnis Latio quae servit purpura ferro. Illuc et Libye Numidas, et Creta Cydonas {{Versus|230}}Misit: Ituraeis cursus fuit inde sagittis: Inde, truces Galli, solitum prodistis in hostem: Illic pugnaces commovit Iberia cetras. Eripe victori gentes, et sanguine mundi Fuso, Magne, semel, totos consume triumphos. {{Versus|235}}Illo forte die Caesar, statione relicta, Ad segetum raptus moturus signa, repente Conspicit in planos hostem descendere campos, Oblatumque videt votis sibi mille petitum Tempus, in extremos quo mitteret omnia casus. {{Versus|240}}Aeger quippe morae, flagransque cupidine regni Coeperat exiguo tractu civilia bella Ut lentum damnare nefas. Discrimina postquam Adventare ducum, supremaque proelia vidit, Casuram et fati sensit nutare ruinam, {{Versus|245}}Illa quoque in ferrum rabies promptissima paullum Languit, et casus audax spondere secundos Mens stetit in dubio, quam nec sua fata timere, Nec Magni sperare sinunt. Formidine mersa, Prosilit hortando melior fiducia vulgo: {{Versus|250}}O domitor mundi, rerum fortuna mearum, Miles, adest toties optatae copia pugnae. Nil opus est votis: iam fatum accersite ferro. In manibus vestris, quantus sit Caesar, habetis. Haec est illa dies, mihi quam Rubiconis ad undas {{Versus|255}}Promissam memini, cuius spe movimus arma, In quam distulimus vetitos remeare triumphos. [Haec eadem est, hodie quae pignora, quaeque penates Reddat, et emerito faciat vos Marto colonos. ] Haec, fato quae teste probet, quis iustius arma {{Versus|260}}Sumserit: haec acies victum factura nocentem est. Si pro me patriam ferro flammisque petistis, Nunc pugnate truces, gladiosque exsolvite culpa. Nulla manus, belli mutato iudice, pura est Non mihi res agitur, sed vos ut libera sitis {{Versus|265}}Turba, precor, gentes ut ius habeatis in omnes. Ipse ego, privatae cupidus me reddere vitae, Plebeiaque toga modicum componere civem, Omnia dum vobis liceant, nihil esse recuso. Invidia regnate mea. Nec sanguine multo {{Versus|270}}Spem mundi petitis: Graiis delecta iuventus Gymnasiis aderit, studioque ignava palaestrae, Et vix arma ferens, et mixtae dissona turbae Barbaries; non illa tubas, non agmine moto Clamorem latura suam. Civilia paucae {{Versus|275}}Bella manus facient: pugnae pars magna levabit His orbem populis, Romanumque obteret hostem. Ite per ignavas gentes, famosaque regna, Et primo ferri motu prosternite mundum: Sitque palam, quas tot duxit Pompeius in urbem {{Versus|280}}Curribus, unius gentes non esse triumphi. Armeniosne movet, Romana potentia cuius Sit ducis? aut emptum minimo vult sanguine quisquam Barbarus, Hesperiis Magnum praeponere rebus? Romanos odere omnes, dominosque gravantur, {{Versus|285}}Quos novere, magis. Sed me Fortuna meorum Commisit manibus, quorum me Gallia testem Tot fecit bellis. Cuius non militis ensem Agnoscam? coelumque tremens cum lancea transit, Dicere non fallar, quo sit vibrata lacerto. {{Versus|290}}Quodsi signa ducem numquam fallentia vestrum Conspicio, faciesque truces, oculosque minaces: Vicistis. Videor fluvios spectare cruoris, Calcatosque simul reges, sparsumque senatus Corpus, et immensa populos in caede natantes {{Versus|295}}Sed mea fata moror, qui vos in tela ruentes Vocibus his teneo. Veniam date bella trahenti: Spe trepido: haud umquam vidi tam magna daturos, Tam prope me superos: camporum limite parvo Absumus a votis. Ego sum, cui Marte peracto, {{Versus|300}}Quae populi regesque tenent, donare licebit. Quone poli motu, quo coeli sidere verso, Thessalicae tantum, superi, permittitis orae? Aut merces hodie bellorum, aut poena paratur. Caesareas spectate cruces, spectate catenas, {{Versus|305}}Et caput hoc positum rostris, effusaque membra, Septorumque nefas, et clausi proelia Campi. Cum duce Sullano gerimus civilia bella. Vestri cura movet. Nam me secura manebit Sors quaesita manu: fodientem viscera cernet {{Versus|310}}Me mea, qui nondum victo respexerit hoste. Di, quorum curas abduxit ab aethere tellus Romanusque labor, vincat, quicumque necesse Non putat in victos saevum destringere ferrum, Quique suos cives, quod signa adversa tulerunt, {{Versus|315}}Non credit fecisse nefas. Pompeius in arcto Agmina vestra loco, vetita virtute moveri, Cum tenuit, quanto satiavit sanguine ferrum! Vos tamen hoc oro, iuvenes, ne caedere quisquam Hostis terga velit: civis, qui fugerit, esto. {{Versus|320}}Sed dum tela micant, non vos pietatis imago Ulla, nec adversa conspecti fronte parentes Commoveant: vultus gladio turbate verendos. Sive quis infesto cognata in pectora ferro Ibit, seu nullum violabit vulnere pignus, {{Versus|325}}Ignoti iugulum tamquam scelus impetat hostis. Sternit iam vallum, fossasque implete ruina, Exeat ut plenis acies non sparsa maniplis. Parcite ne castris: vallo tendetis in illo, Unde acies peritura venit. Vix cuncta locuto {{Versus|330}}Caesare, quemque suum munus trahit, armaque raptim Sumpta viris. Celeres capiunt praesagia belli, Calcatisque ruunt castris: stant ordine nullo, Arte ducis nulla; permittunt omnia fatis. Si totidem Magni soceros, totidemque petentes {{Versus|335}}Urbis regna suae funesto in Marte locasses, Non tam praecipiti ruerent in proelia cursu. Vidit ut hostiles in rectum exire catervas Pompeius, nullasque moras permittere bello, Sed superis placuisse diem: stat corde gelato {{Versus|340}}Adtonitus: tantoque duci sic arma timere Omen erat. Premit inde metus, totumque per agmen Sublimi provectus equo: Quem flagitat, inquit, Vestra diem virtus, finis civilibus armis, Quem quaesistis, adest. Totas effundite vires; {{Versus|345}}Extremum ferri superest opus, unaque gentes Hora trahit. Quisquis patriam carosque penates, Qui sobolem ac thalamos desertaque pignora quaerit, Ense petat: medio posuit deus omnia campo. Caussa iubet medior superos sperare secundos: {{Versus|350}}Ipsi tela regent per viscera Caesaris, ipsi Romanas sancire volent hoc sanguine leges. Si socero dare regna meo mandumque pararent, Praecipitare meam fatis potuere senectam. Non iratorum populis urbique deorum est, {{Versus|355}}Pompeium servare ducem. Quae vincere possent, Omnia contulimus. Subiere pericula clari Sponte viri, sacraque antiquus imagine miles. Si Curios his fata darent reducesque Camillos Temporibus, Deciosque caput fatale voventes, {{Versus|360}}Hinc starent. Primo gentes Oriente coactae Innumeraeque urbes, quantas in proelia numquam Excivere manus. Toto simul utimur orbe. Quidquid signferi comprensum limite coeli Sub Noton et Borean hominum sumus, arma movemus. {{Versus|365}}Nonne superfusis collectum cornibus hostem In medium dabimus? Paucas victoria dextras Exigit: at plures tantum clamore catervae Bella gerent. Caesar nostris non sufficit armis. Credite pendentes e summis moenibus urbis {{Versus|370}}Crinibus effusis hortari in proelia matres. Credite, grandaevum, vetitumque aetate senatum Arma sequi, sacros pedibus prosternere canos: Atque ipsam domini metuentem occurrere Romam. Credite, qui nunc est populus, populumque futurum {{Versus|375}}Permixtas adferre preces. Haec libera nasci, Haec vult turba mori. Si quis post pignora tanta Pompeio locus est, cum prole et coniuge supplex. Imperii salva si maiestate liceret, Volverer ante pedes. Magnus, nisi vincitis, exsul, {{Versus|380}}Ludibrium soceri, vester pudor, ultima fata Deprecor, ac turpes extremi cardinis annos, Ne discam servire senex. Tam moesta locuti Voce ducis flagrant animi, Romanaque virtus Erigitur; placuitque mori, si vera timeret. {{Versus|385}}Ergo utrimque pari concurrunt agmina motu Irarum: metus hos regni, spes excitat illos. Hae facient dextrae, quidquid non expleat aetas Ulla, nec humanum reparet genus omnibus annis, Ut vacet a ferro. Gentes Mars iste futuras {{Versus|390}}Obruet, et populos aevi venientis in orbem Erepto natale feret. Tunc omne Latinum Fabula nomen erit: Gabios Veiosque Coramque Pulvere vix tectae poterunt monstrare ruinae, Albanosque lares Laurentinosque penates {{Versus|395}}Rus vacuum, quod non habitet, nisi nocte coacta, Invitus, questusque Numam iussisse, senator. Non aetas haec carpsit edax, monimentaque rerum Putria destituit: crimen civile videmus, Tot vacuas urbes Generis quo turba redacta est {{Versus|400}}Humani? Toto populi qui nascimur orbe, Nec muros implore viris, nec possumus agros. Urbs nos una capit: vincto fossore coluntur Hesperiae segetes: stat tectis putris avitis In nullos ruitura domus: nulloque frequentem {{Versus|405}}Cive suo Romam, sed mundi faece repletam, Cladis eo dedimus, ne tanto in tempore bellum Iam posset civile geri. Pharsalia tanti Caussa mali. Cedant feralia nomina Cannae, Et damnata diu Romanis Allia fastis. {{Versus|410}}Tempora signavit leviorum Roma malorum; Hunc voluit nescire diem. Pro tristia fata! Aera pestiferum tractu, morbosque fluentes, Insanamque famem, permissasque ignibus urbes, Moeniaque in praeceps laturos plena tremores {{Versus|415}}Hi possent explere viri, quos undique traxit In miseram Fortuna necem, dum munera longi Explicat eripiens aevi, populosque ducesque Constituit campis: per quos tibi, Roma, ruenti Ostendat, quam magna cadas. Quo latius orbem {{Versus|420}}Possedit, citius per prospera fata cucurrit. Omne tibi bellum gentes dedit omnibus annis: Te geminum Titan procedere vidit in axem. Haud multum terrae spatium restabat Eoae, Ut tibi nox, tibi tota dies, tibi curreret aether, {{Versus|425}}Omniaque errantes stellae Romana viderent. Sed retro tua fata tulit, par omnibus annis, Emathiae funesta dies. Hac luce cruenta Effectum, ut Latios non horreat India fasces, Nec vetitos errare Dahas in moenia ducat, {{Versus|430}}Sarmaticumque premat succinctus consul aratrum. Quod semper saevas debet tibi Parthia poenas, Quod, fugiens civile nefas redituraque numquam, Libertas ultra Tigrim Rhenumque recessit, Ac, toties nobis iugulo quaesita, vagatur, {{Versus|435}}Germanum Scythicumque bonum, nec respicit ultra Ausoniam: vellem, populis incognita nostris, Vulturis ut primum laevo fundata volatu Romulus infami complevit moenia luco, Usque ad Thessalicas servisses, Roma, ruinas. {{Versus|440}}De Brutis, Fortuna, queror. Quid tempora legum Egimus, aut annos a consule nomen habentes? Felices Arabes, Medique, Eoaque tellus, Quam sub perpetuis tenuerunt fata tyrannis. Ex populis, qui regna ferunt, sors ultima nostra est, {{Versus|445}}Quos servire pudet. Sunt nobis nulla profecto Numina: cum caeco rapiantur secula casu, Mentimur regnare Iovem. Spectabit ab alto Aethere Thessalicas, teneat cum fulmina, caedes? Scilicet ipse petet Pholoen, petet ignibus Oeten, {{Versus|450}}Immeritaeque nemus Rhodopes, pinusque Mimantis: Cassius hoc potius feriet caput? Astra Thyestae Impulit, et subitis damnavit noctibus Argos: Tot similes fratrum gladios patrumque gerenti Thessaliae dabit ille diem? Mortalia nulli {{Versus|455}}Sunt curata deo. Cladis tamen huius habemus Vindictam, quantam terris dare numina fas est. Bella pares superis facient civilia divos: Fulminibus manes, radiisque ornabit, et astris, Inque deum templis iurabit Roma per umbras. {{Versus|460}}Ut rapido cursu fati suprema morantem Consumsere locum: parva tellure diremti, Inde manus spectant, vultusque agnoscere quaerunt, Quo sua pila cadant, aut quae sibi fata minentur, Facturi quae monstra forent. Videre parentes {{Versus|465}}Frontibus adversis, fraternaque cominus arma, Nec libuit mutare locum. Tamen omnia torpor Pectora constrinxit: gelidusque in viscera sanguis Perculsa pietate coit: totaeque cohortes Pila parata diu tensis tenuere lacertis. {{Versus|470}}Di tibi non mortem, quae cunctis poena paratur, Sed sensum post fata tuae dent, Crastine, morti, Cuius torta manu commisit lancea bellum, Primaque Thessaliam Romano sanguine tinxit. O praeceps rabies, cum Caesar tela teneret, {{Versus|475}}Inventa est prior ulla manus! Tunc stridulus aer Elisus lituis, conceptaque classica cornu: Tunc ausae dare signa tubae: tunc aethera tendit, Extremique fragor convexa irrupit Olympi, Unde procul nubes, quo nulla tonitrua durant. {{Versus|480}}Excepit resonis clamorem vallibus Aemus, Peliacisque dedit rursus geminare cavernis: Pindus agit fremitus, Pangaeaque saxa resultant, Oetaeaeque gemunt rupes: vocesque furoris Expavere sui tota tellure relatas. {{Versus|485}}Spargitur innumerum diversis missile votis. Vulnera pars optat, pars terrae figere tela, Ac puras servare manus. Rapit omnia casus, Atque incerta facit, quos vult, Fortuna nocentes. Sed quota pars cladis iaculis ferroque volanti {{Versus|490}}Exacta est? Odiis solus civilibus ensis Sufficit, et dextras Romana in viscera ducit. Pompeii densis acies stipata catervis, Iunxerat in seriem nexis umbonibus arma: Vixque habitura locum dextras ac tela movendi, {{Versus|495}}Constiterat, gladiosque suos compressa tenebat. Praecipiti cursu vesanum Caesaris agmen In densos agitur cuneos: perque arma, per hostem Quaerit iter. Qua torta graves lorica catenas Opponit, tutoque latet sub tegmine pectus, {{Versus|500}}Hac quoque perventum est ad viscera: totque per arma Extremum est, quod quisque ferit. Civilia bella Una acies patitur, gerit altera: frigidus inde Stat gladius; calet omne nocens a Caesare ferrum. Nec Fortuna diu, rerum tot pondera vertens, {{Versus|505}}Abstulit ingentes, fato torrente, ruinas. Ut primum toto diduxit cornua campo Pompeianus eques, bellique per ultima fudit: Sparsa per extremos levis armatura maniplos Insequitur, saevasque manus immittit in hostem. {{Versus|510}}Illic, quaeque suo miscet gens proelia telo, Romanus cunctis petitur cruor. Inde sagittae, Inde faces et saxa volant, spatioque solutae Aeris et calido liquefactae pondere glandes. Tunc et Ituraei, Medique Arabesque, soluto {{Versus|515}}Arcu turba minax, nusquam rexere sagittas, Sed petitur solus, qui campis imminet, aer: Inde cadunt mortes. Sceleris sed crimine nullo Externum maculant chalybem; stetit omne coactum Circa pila nefas. Ferro subtexitur aether, {{Versus|520}}Noxque super campos telis conserta pependit. Tum Caesar, metuens, ne frons sibi prima labaret Incursu, tenet obliquas post signa cohortes: Inque latus belli, qua se vagus hostis agebat, Immittit subitum non motis cornibus agmen. {{Versus|525}}Immemores pugnae, nulloque pudore timendi Praecipites fecere palam, civilia bella Non bene barbaricis umquam commissa catervis. Ut primum sonipes transfixus pectora ferro In caput effusi calcavit membra regentis; {{Versus|530}}Omnis eques cessit campis, glomerataque pubes In sua conversis praeceps ruit agmina frenis. Perdidit inde modum caedes, ac nulla secuta est Pugna, sed hinc iugulis, hinc ferro bella geruntur: Nec valet haec acies tantum prosternere, quantum {{Versus|535}}Inde perire potest. Utinam, Pharsalia, campis Sufficiat cruor iste tuis, quem barbara fundunt Pectora; non alio mutentur sanguine fontes; Hic numerus totos tibi vestiat ossibus agros: Aut si Romano compleri sanguine mavis, {{Versus|540}}Istis parce precor: vivant Galataeque Syrique, Cappadoces, Gallique, extremique orbis Iberi, Armenii, Cilices: nam post civilia bella Hic populus Romanus erit. Semel ortus in omnes It timor, et fatis datus est pro Caesare cursus. {{Versus|545}}Ventum erat ad robur Magni, mediasque catervas. Quod totos errore vago perfuderat agros, Constitit hic bellum, fortunaque Caesaris haesit. Illic non regum auxiliis collecta iuventus Bella gerit, ferrumque manus movere rogatae: {{Versus|550}}Ille locus fratres habuit, locus ille parentes. Hic furor, hic rabies, hic sunt tua crimina, Caesar. Hanc fuge, mens, belli partem, tenebrisque relinque, Nullaque tantorum discat me vate malorum, Quam multum bellis liceat civilibus, aetas. {{Versus|555}}Hae potius pereant lacrimae, pereantque querelae. Quidquid in hac acie gessisti, Roma, tacebo. Hic Caesar, rabies populis, stimulusque furorum, Ne qua parte sui pereat scelus, agmina circum It vagus, atque animis ignes flagrantibus addit: {{Versus|560}}Inspicit et gladios, qui toti sanguine manent, Qui niteant primo tantum mucrone cruenti, Quae presso tremat ense manus, quis languida tela, Quis contenta ferat, quis praestet bella iubenti, Quem pugnare iuvet, quis vultum cive peremto {{Versus|565}}Mutet: obit latis proiecta cadavera campis: Vulnera multorum, totum fusura cruorem, Opposita premit ipse manu. Quacumque vagatur, Sanguineum veluti quatiens Bellone flagellum, Bistonas aut Mavors agitans, si verbere saevo {{Versus|570}}Palladia stimulet turbatos aegide currus, Nox ingens scelerum, et caedes oriuntur, et instar Immensae vocis gemitus, et pondere lapsi Pectoris arma sonant, confractique ensibus enses. Ipse manu subicit gladios, ac tela ministrat, {{Versus|575}}Adversosque iubet ferro confundere vultus. Promovet ipse acies: impellit terga suorum: Verbere conversae cessantes excitat hastae. In plebem vetat ire manus, monstratque senatum. Scit, cruor imperii qui sit, quae viscera rerum: {{Versus|580}}Unde petat Romam, libertas ultima mundi Quo steterit ferienda loco. Permixta secundo Ordine nobilitas, venerandaque corpora ferro Urgentur: caedunt Lepidos, caeduntque Metellos, Corvinosque simul, Torquataque nomina, regum {{Versus|585}}Saepe duces, summosque hominum, te, Magne, remoto. Illic, plebeia contectus casside vultus, Ignotusque hosti, quod ferrum, Brute, tenebas! O decus imperii, spes o suprema senatus, Extremum tanti generis per saecula nomen. {{Versus|590}}Ne rue per medios nimium temerarius hostes, Nec tibi fatales admoveris ante Philippos, Thessalia periture tua. Nil proficis istic Caesaris intentus iugulo: nondum attigit arcem Iuris, et, humanum culmen, quo cuncta premuntur, {{Versus|595}}Egressus, meruit fatis tam nobile letum. Vivat, et, ut Bruti procumbat victima, regnet. Hic patriae perit omne decus: iacet aggere magno Patricium campis non mixta plebe cadaver. Mors tamen eminuit clarorum in strage virorum {{Versus|600}}Pugnacis Domiti, quem clades fata per omnes Ducebant. Nusquam Magni Fortuna sine illo Succubuit: victus toties a Caesare, salva Libertate perit. Tunc mille in vulnera laetus Labitur, ac venia gaudet caruisse secunda. {{Versus|605}}Viderat in crasso volventem sanguine membra Caesar, et increpitans; Iam Magni deseris arma, Successor Domiti; sine te iam bella geruntur. Dixerat: ast illi suffecit pectora pulsans Spiritus in vocem, morientiaque ora resolvit: {{Versus|610}}Non te funesta scelerum mercede potitum, Sed dubium fati, Caesar, generoque minorem Adspicens, Stygias Magno duce liber ad umbras Et securus eo: te saevo Marte subactum, Pompeioque graves poenas nobisque daturum, {{Versus|615}}Cum morior, sperare licet. Non plura locutum Vita fugit, densaeque oculos pressere tenebrae. Impendisse pudet lacrimas in funere mundi Mortibus innumeris, ac singula fata sequentem Quaerere, letiferum per cuius viscera vulnus {{Versus|620}}Exierit; quis fusa solo vitalia calcet; Ore quis adverso demisso faucibus ense Expulerit moriens animam; quis corruat ictu, Quis steterit, dum membra cadunt: quis pectore tela Transmittat, vel quos campis adfixerit hasta: {{Versus|625}}Quis cruor emissis perruperit aera venis, Inque hostis cadat arma sui: quis pectora fratris Caedat, et, ut notum possit spoliare cadaver, Abscisum longe mittat caput: ora parentis Quis laceret, nimiaque probet spectantibus ira, {{Versus|630}}Quem iugulat, non esse patrem. Mors nulla querela Digna sua est, nullosque hominum lugere vacamus. Non istas habuit pugnae Pharsalia partes, Quas aliae clades: illic per fata virorum, Per populos hic Roma perit: quae militia illic, {{Versus|635}}Mors hic gentis erat: sanguis ibi fluxit Achaeus, Ponticus, Assyrius: cunctos haerere cruores Romanus campisque vetat consistere torrens. Maius ab hac acie, quam quod sua saecula ferrent, Vulnus habent populi: plus est quam vita salusque, {{Versus|640}}Quod perit: in totum mundi prosternimur aevum: Vincitur his gladiis omnis, quae serviet, aetas. Proxima quid suboles, aut quid meruere nepotes In regnum nasci? Pavidi num gessimus arma? Teximus aut iugulos? Alieni poena timoris {{Versus|645}}In nostra cervice sedet. Post proelia natis Si dominum, Fortuna, dabas, et bella dedisses. Iam Magnus transisse deos Romanaque fata Senserat infelix; tota vix clade coactus Fortunam damnare suam. Stetit aggere campi {{Versus|650}}Eminus, unde omnes sparsas per Thessala rura Adspiceret clades, quae bello obstante latebant. Tot telis sua fata peti, tot corpora fusa, Ac se tam multo pereuntem sanguine vidit. Nec, sicut mos est miseris, trahere omnia secum {{Versus|655}}Mersa iuvat, gentesque suae miscere ruinae: Ut Latiae post se vivat pars maxima turbae, Sustinuit dignos etiam nunc credere votis Coelicolas, volvitque sui solatia casus: Parcite; ait, superi, cunctas prosternere gentes: {{Versus|660}}Stante potest mundo, Romaque superstite, Magnus Esse miser. Si plura iuvant mea vulnera, coniux Est mihi, sunt nati; dedimus tot pignora fatis. Civiline parum est bello si meque meosque Obruis? exiguae clades sumus, orbe remoto? {{Versus|665}}Omnia quid laceras, quid perdere cuncta laboras? Iam nihil est, Fortuna, meum. Sic fatur: et arma Signaque et adflictas omni iam parte catervas Circuit, et revocat matura in fata ruentes, Seque negat tanti. Nec deerat robur in enses {{Versus|670}}Ire duci, iuguloque pati vel pectore letum: Sed timuit, strato miles ne corpore Magni Non fugeret, supraque ducem procumberet orbis: Caesaris aut oculis voluit subducere mortem. Nequidquam. Infelix, socero spectare volenti {{Versus|675}}Praestandum est ubicumque capit. Sed tu quoque, coniux Caussa fugae, vultusque tui: fatisque probatum est Te praesente mori. Tunc Magnum concitus aufert A bello sonipes, non tergo tela paventem, Ingentesque animos extrema in fata ferentem. {{Versus|680}}Non gemitus, non fletus erat, salvaque verendus Maiestate dolor, qualem te, Magne, decebat Romanis praestare malis. Non impare vultu Adspicis Emathiam: nec te videre superbum Prospera bellorum, nec fractum adversa videbunt: {{Versus|685}}Quamque fuit laeto per tres infida triumphos, Tam misero Fortuna minor. Iam pondere fati Deposito securus abis: nunc tempora laeta Respexisse vacat: spes numquam implenda recessit: Quid fueris, nunc scire licet. Fuge proelia dire, {{Versus|690}}Ac testare deos, nullum, qui perstet in armis, Iam tibi, Magne, mori: ceu flebilis Africa damni, Et ceu Munda nocens, Pharioque a gurgite cladess, Sic et Thessalicae post te pars maxima pugnae. Non iam Pompeii nomen populare per orbem, {{Versus|695}}Nec studium belli: sed par, quod semper habemus, Libertas et Caesar erunt: teque inde fugato Ostendit moriens, sibi se pugnasse, senatus. Nonne iuvat pulsum bellis cessisse, nec istud Prospectasse nefas, spumantes caede catervas? {{Versus|700}}Respice turbatos incursu sanguinis amnes, Et soceri miserere tui. Quo pectore Romam Intrabit factus campis felicior istis? Quidquid in ignotis solus regionibus exsul, Quidquid sub Phario positus patiere tyranno; {{Versus|705}}Crede deis, longo fatorum crede favori, Vincere peius erat. Prohibe lamenta sonare, Flere veta populos: lacrimas luctusque remitte. Tam mala Pompeii, quam prospera, mundus adoret. Adspice securus vultu non supplice reges: {{Versus|710}}Adspice possessas urbes, donataque regna, Aegyptum Libyamque: et terras elige morti. Vidit prima tuae testis Larissa ruinae Nobile, nec victum fatis caput. Omnibus illa Civibus effudit totas per moenia vires: {{Versus|715}}Obvia, ceu laeto, praemittunt munera flentes: Pandunt templa, domos: socios se cladibus optant. Scilicet immenso superest ex nomine multum: Teque minor solo, cunctas impellere gentes Rursus in arma potes, rursusque in fata redire. {{Versus|720}}Sed, quid opus victo populis aut urbibus? inquit: Victori praestate fidem. Tu, Caesar, in alto Caedis adhuc cumulo patriae per viscera vadis: At tibi iam populos donat gener. Avehit inde Pompeium sonipes: gemitus lacrimaeque sequuntur; {{Versus|725}}Plurimaque in saevos populi convicia divos. Nunc tibi vera fides quaesiti, Magne, favoris Contigit, ac fructus. Felix se nescit amari. Caesar ut Hesperio vidit satis arva natare Sanguine, parcendum ferro manibusque suorum {{Versus|730}}Iam ratus, ut viles animas perituraque frustra Agmina permisit vitae. Sed castra fugatos Ne revocent, pellatque quies nocturna pavorem, Protinus hostili statuit succedere vallo, Dum Fortuna calet, dum conficit omnia terror, {{Versus|735}}Non veritus, grave ne fessis ac Marte subactis Hoc foret imperium. Non magno hortamine miles In praedam ducendus erat: Victoria nobis Plena, viri, dixit: superest pro sanguine merces, Quam monstrare meum est: neque enim donare vocabo, {{Versus|740}}Quod sibi quisque dabit. Cunctis en plena metallis Castra patent: raptum Hesperiis e gentibus aurum Hic iacet, Eoasque premunt tentoria gazas. Tot regum fortuna simul Magnique coacta Exspectat dominos: propera praecedere, miles, {{Versus|745}}Quos sequeris: quascumque tuas Pharsalia fecit, A victis rapiantur opes. Nec plura locutus, Impulit amentes aurique cupidine caecos, Ire super gladios supraque cadavera patrum, Et caesos calcare duces. Quae fossa, quis agger {{Versus|750}}Sustineat pretium belli scelerumque petentes! Scire volant, quanta fuerint mercede nocentes. Invenere quidem spoliato plurima mundo Bellorum in sumtus congestae pondera massae: Sed non implevit cupientes omnia mentes. {{Versus|755}}Quidquid fodit Iber, quidquid Tagus extulit auri, Quod legit dives summis Arimaspus arenis Ut rapiant, parvo scelus hoc venisse putabunt. Cum sibi Tarpeias victor desponderit arces, Cum spe Romanae promiserit omnia praedae: {{Versus|760}}Decipitur, quod castra rapit. Capit impia plebes Cespite patricio somnos: vacuumque cubile Regibus infandus miles premit: inque parentum, Inque toris fratrum posuerunt membra nocentes: Quos agitat vesana quies, somnique furentes: {{Versus|765}}Thessalicam miseri versant in pectore pugnam. Invigilat cunctis saevum scelus, armaque tota Mente agitant, caputoque manus absente moventur, Ingemuisse putes campos, terramque nocentem Inspirasse animas, iniectumque aera totum {{Versus|770}}Manibus, et superam Stygia formidine noctem. Exigit a miseris tristes victoria poenas, Sibilaque et flammas infert sopor: umbra peremti Civis adest: sua quemque premit terroris imago. Ille senum vultus, iuvenum videt ille figuras: {{Versus|775}}Hunc agitant totis fraterna cadavera somnis: Pectore in hoc pater est: omnes in Caesare manes. Haud alios, nondum Scythica purgatus in ara, Eumenidum vidit vultus Pelopeius Orestes: Nec magis adtonitos animi sensere tumultus, {{Versus|780}}Cum fureret, Pentheus, aut cum desisset, Agave. Hunc omnes gladii, quos aut Pharsalia vidit, Aut ultrix visura dies, stringente senatu, Illa nocte premunt: hunc infera monstra flagellant. Heu quantum poenae misero mens conscia donat, {{Versus|785}}Quod Styga, quod manes, ingestaque Tartara somnis Pompeio vivente videt! Tamen omnia passo Postquam clara dies Pharsalica damna retexit, Nulla loci facies revocat feralibus arvis Haerentes oculos. Cernit propulsa cruore {{Versus|790}}Flumina, et excelsos cumulis aequantia colles Corpora, depressos in tabem spectat acervos, Et Magni numerat populos: epulisque paratur Ille locus, vultus ex quo faciesque iacentum Agnoscat. Iuvat Emathiam non cernere terram, {{Versus|795}}Et lustrare oculis campos sub clade latentes: Fortunam superosque suos in sanguine cernit. Ac ne laeta furens scelerum spectacula perdat, Invidet igne rogi miseris, coeloque nocenti Ingerit Emathiam. Non illum Poenus humator {{Versus|800}}Consulis, et Libyca succensae lampade Cannae Compellunt, hominum ritus ut servet in hostes: Sed meminit, nondum satiata caedibus ira, Cives esse suos. Petimus non singula busta, Discretosque rogos: unum da gentibus ignem: {{Versus|805}}Non interpositis urantur corpora flammis. Aut, generi si poena iuvat, nemus exstrue Pindi: Erige congestas Oetaeo robore silvas, Thessalicam videat Pompeius ab aequore flammam. Nil agis hac ira: tabesne cadavera solvat, {{Versus|810}}An rogus, haud refert: placido natura receptat Cuncta sinu, finemque sui sibi corpora debent. Hos, Caesar, populos si nunc non usserit ignis, Uret cum terris, uret cum gurgite ponti. Communis mundo superest rogus, ossibus astra {{Versus|815}}Mixturus. Quocumque tuam Fortuna vocabit, Hae quoque eunt animae. Non altius ibis in auras, Non meliore loco Stygia sub nocte iacebis. Libera Fortunae mors est: capit omnia tellus Quae genuit: coelo tegitur, qui non habet urnam. {{Versus|820}}Tu, cui dant poenas inhumato funere gentes, Quid fugis hanc cladem? quid olentes deseris agros? Has trahe, Caesar, aquas: hoc, si potes, utere coelo. Sed tibi tabentes populi Pharsalica rura Eripiunt, camposque tenent victore fugato. {{Versus|825}}Non solum Haemonii, funesta ad pabula belli Bistonii venere lupi, tabemque cruentae Caedis odorati Pholoen liquere leones. Tunc ursi latebras, obscoeni tecta domosque Deseruere canes, et quidquid nare sagaci {{Versus|830}}Aera non sanum motumque cadavere sensit. Iamque diu volucres civilia castra secutae Conveniunt. Vos, quae Nilo mutare soletis Threicias hiemes, ad mollem serius austrum Istis, aves. Numquam tanto se vulture coelum {{Versus|835}}Induit, aut plures presserunt aera pennae. Omne nemus misit volucres, omnisque cruenta Alite sanguineis stillavit roribus arbor. Saepe super vultus victoris et impia signa Aut cruor aut alto defluxit ab aethere tabes, {{Versus|840}}Membraque deiecit iam lassis unguibus ales. Sic quoque non omnis populus pervenit ad ossa, Inque feras discerptus abit: non intima curant Viscera, nec totas avidae sorbere medullas: Degustant artus. Latiae pars maxima turbae {{Versus|845}}Fastidita iacet; quam sol nimbique diesque Longior Emathiis resolutam miscuit arvis. Thessalia, infelix, quo tanto crimine, tellus, Laesisti superos, ut te tot mortibus unam, Tot scelerum fatis premerent? Quod sufficit aevum, {{Versus|850}}Immemor ut donet belli tibi damna vetustas? Quae seges infecta surget non decolor herba? Quo non Romanos violabis vomere manes? Ante novae venient acies, scelerique secundo Praestabis nondum siccos hoc sanguine campos. {{Versus|865}}Omnia maiorum vertamus busta licebit, Et stantes tumulos, et qui radice vetusta Effudere suas, victis compagibus, urnas: Plus cinerum Haemoniae sulcis telluris aratur, Pluraque ruricolis feriuntur dentibus ossa. {{Versus|860}}Nullus ab Emathio religasset litore funem Navita, nec terram quisquam movisset arator, Romani bustum populi: fugerentque coloni Umbrarum campos: gregibus dumeta carerent: Nullusque auderet pecori permittere pastor {{Versus|865}}Vellere surgentem de nostris ossibus herbam; Ac, velut impatiens hominum vel solis iniqui Limite vel glacie, nuda atque ignota iaceres, Si non prima nefas belli, sed sola, tulisses. O superi, liceat terras odisse nocentes. {{Versus|870}}Quid totum premitis, quid totum solvitis orbem? Hesperiae clades, et flebilis unda Pachyni, Et Mutina, et Leucas puros fecere Philippos. </poem> {{Liber |Ante=Liber VI |AnteNomen=Pharsalia/VI |Post=Liber VIII |PostNomen=Pharsalia/VIII }} 5k9z2nfvbx599tp4blo180vzkrwqu8d 0 39543 266207 235276 2026-05-15T14:31:36Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/VIII]] ad [[Pharsalia/Liber VIII]] 235276 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Marcus Annaeus Lucanus |OperaeTitulus=Pharsalia |OperaeWikiPagina=Pharsalia |Annus=anno 65 |SubTitulus=Liber VIΙI |Editio=Cambridge, 1875 |Fons=[https://www.google.com.br/books/edition/M_Annaei_Lucani_Pharsaliae_liber_primus/LMIDAAAAQAAJ google books] }} {{Liber |Ante=Liber VII |AnteNomen=Pharsalia/VII |Post=Liber IX |PostNomen=Pharsalia/IX }} <poem> Iam super Herculeas fauces nemorosaque Tempe, Haemoniae deserta petens dispendia silvae, Cornipedem exhaustum cursu stimulisque negantem Magnus agens, incerta fugae vestigia turbat, {{Versus|5}}Implicitasque errore vias. Pavet ille fragorem Motorum ventis nemorum; comitumque suorum, Qui post terga ferit, trepidum laterique timentem Exanimat. Quamvis summo de culmine lapsus, Nondum vile sui pretium scit sanguinis esse, {{Versus|10}}Seque memor fati tantae mercedis habere Credit adhuc iugulum, quantum pro Caesaris ipse Avulsa cervice daret. Deserta sequentem Non patitur tutis fatum celare latebris Clara viri facies. Multi, Pharsalica castra {{Versus|15}}Cum peterent, nondum fama prodente ruinas, Occursu stupuere ducis, vertigine rerum Adtoniti: cladisque suae vix ipse fidelis Auctor erat. Gravis est Magno, quicumque malorum Testis adest. Cunctis ignotus gentibus esse {{Versus|20}}Mallet, et obscuro tutus transire per orbem Nomine; sed longi poenas Fortuna favoris Exigit a misero, quae tanto pondere famae Res premit adversas, fatisque prioribus urget. Nunc festinatos nimium sibi sentit honores, {{Versus|25}}Actaque lauriferae damnat Sullana iuventae. Nunc et Corycias classes, et Pontica signa Deiectum meminisse piget. Sic longius aevum Destruit ingentes animos, et vita superstes Imperio. Nisi summa dies cum fine bonorum {{Versus|30}}Adfuit, et celeri praevertit tristia leto, Dedecori est fortuna prior. Quisquamne secundis Tradere se fatis audet, nisi morte parata? Litora contigerat, per quae Peneius amnis Emathia iam clade rubens exibat in aequor. {{Versus|35}}Inde ratis trepidum, ventis et fluctibus impar, Flumineis vix tuta vadis, evexit in altum. Cuius adhuc remis quatitur Corcyra sinusque Leucadii, Cilicum dominus terraeque Liburnae, Exiguam vector pavidus correpsit in alnum. {{Versus|40}}Conscia curarum, secreta in litora Lesbi Flectere vela iubes, qua tunc tellure latebas, Moestior, in mediis quam si, Cornelia, campis Emathiae stares. Tristes praesagia curas Exagitant: trepida quatitur formidine somnus: {{Versus|45}}Thessaliam nox omnis habet: tenebrisque remotis Rupis in abruptae scopulos extremaque curris Litora, prospiciens fluctus: nutantia longe Semper prima vides venientis vela carinae, Quaerere nec quidquam de fato coniugis audes. {{Versus|50}}En ratis, ad vestros quae tendit carbasa portus, Quid ferat ignoras: et nunc tibi summa pavoris, Nuntius armorum tristis, rumorque sinister. Victus adest coniux. Quid perdis tempora luctus? Cum possis iam flere, times. Tunc puppe propinqua {{Versus|55}}Prosiluit, crimenque deum crudele notavit, Deformem pallore ducem, vultusque prementem Canitie, atque atro squalentes pulvere vestes. Obvia nox miserae coelum lucemque tenebris Abstulit, atque animam clausit dolor: omnia nervis {{Versus|60}}Membra relicta labant: riguerunt corda, diuque Spe mortis decepta iacet. Iam fune ligato Litoribus, lustrat vacuas Pompeius arenas. Quem postquam propius famulae videre fideles, Non ultra gemitus tacitos incessere fata {{Versus|65}}Permisere sibi, frustraque adtollere terra Semianimem conantur heram: quam pectore Magnus Ambit, et adstrictos refovet complexibus artus. Coeperat in summum revocato sanguine corpus Pompeii sentire manus, moestamque mariti {{Versus|70}}Posse pati faciem: prohibet succumbere fatis Magnus, et immodicos castigat voce dolores: Nobile cur robur Fortunae vulnere primo, Femina, tantorum titulis insignis avorum, Frangis? Habes aditum mansurae in saecula famae. {{Versus|75}}Laudis in hoc sexu, non legum iura, nec arma, Unica materia est coniux miser. Erige mentem, Et tua cum fatis pietas decertet, et ipsum, Quod sum vicus, ama. Nunc sum tibi gloria maior, A me quod fasces, et quod pia turba senatus, {{Versus|80}}Tantaque discessit regum manus. Incipe Magnum Sola sequi. Deformis, adhuc vivente marito, Summus et augeri vetitus dolor. Ultima debet Esse fides, lugere virum. Tu nulla tulisti Bello damna meo. Vivit post proelia Magnus, {{Versus|85}}Sed Fortuna perit: quod defles, illud amasti Vocibus his correpta viri, vix aegra levavit Membra solo, tales gemitu rumpente querelas: O utinam in thalamos invisi Caesaris issem Infelix coniux , et nulli laeta marito! {{Versus|90}}Bis nocui mundo: me pronuba ducit Erinnys Crassorumque umbrae; devotaque manibus illis Assyrios in castra tuli civilia casus, Praecipitesque dedi populos, cunctosque fugavi A caussa meliore deos. O maxime coniux, {{Versus|95}}O thalamis indigne meis, hoc iuris habebat In tantum Fortuna caput! Cur impia nupsi, Si miserum factura fui? Nunc accipe poenas, Sed quas sponte luam. Quo sit tibi mollius aequor, Certa fides regum, totusque paratior orbis, {{Versus|100}}Sparge mari comitem. Mallem felicibus armis Dependisse caput: nunc clades denique lustra, Magne, tuas. Ubicumque iaces, civilibus armis Nostros ulta toros, ades huc atque exige poenas, Iulia crudelis, placataque pellice caesa, {{Versus|105}}Magno parce tuo. Sic fata, iterumque refusa Coniugis in gremium, cunctorum lumina solvit In lacrimas. Duri flectuntur pectora Magni, Siccaque Thessalia confundit lumina Lesbos. Tunc Mitylenaeum pleno iam litore vulgus {{Versus|110}}Adfatur Magnum: Si maxima gloria nobis Semper erit, tanti pignus servasse mariti, Tu quoque devotos sacro tibi foedere muros, Oramus, sociosque lares dignare vel una Nocte tua: fac, Magne, locum, quem cuncta revisant {{Versus|115}}Saecula, quem veniens hospes Romanus adoret. Nulla tibi subeunda magis sunt moenia victo. Omnia victoris possunt sperare favorem: Haec iam crimen habet. Quid, quod iacet insula ponto, Caesar eget ratibus? Procerum pars magna coibit, {{Versus|120}}Certa loci. Noto reparandum est litore bellum Accipe templorum cultus, aurumque deorum: Accipe, si terris, si puppibus ista iuventus Aptior est: tota, quantum valet, utere Lesbo. [Accipe: ne Caesar rapiat, tu victus habeto.] {{Versus|125}}Hoc solum crimen meritae bene detrahe terrae, Ne nostram videare fidem felixque secutus, Et damnasse miser. Tali pietate virorum Laetus in adversis, et mundi nomine gaudens Esse fidem, Nullum toto mihi, dixit, in orbe {{Versus|130}}Gratius esse solum, non parvo pignore vobis Ostendi. Tenuit nostros hac obside Lesbos Adfectus: hic sacra domus carique penates, Hic mihi Roma fuit. Non ulla in litora puppim Ante dedi fugiens, saevi cum Caesaris iram {{Versus|135}}Iam scirem meritam, servata coniuge, Lesbon, Non veritus tantam veniae committere vobis Materiem. Sed iam satis est fecisse nocentes: Fata mihi totum mea sunt agitanda per orbem. Heu nimium felix aeterno nomine Lesbos, {{Versus|140}}Sive doces populos regesque admittere Magnum, Seu praestas mihi sola fidem. Nam quaerere certum est. Fas quibus in terris, ubi sit scelus. Accipe, numen, Si quod adhuc mecum es, votorum extrema meorum: Da similes Lesbo populos, qui Marte subactum {{Versus|145}}Non intrare suos, infesto Caesare, portus, Non exire vetent. Dixit, moestamque carinae Imposuit comitem. Cunctos mutare putares Tellurem patriumque solum: sic litore toto Plangitur: infestae tenduntur in aethera dextrae: {{Versus|150}}Pompeiumque minus, cuius Fortuna dolorem Moverat, ast illam, quam toto tempore belli Ut civem videre suam, discedere cernens Ingemuit populus: quam vix, si castra mariti Victoris peteret, siccis dimittere matres {{Versus|155}}Iam poterant oculis: tanto devinxit amore Hos pudor, hos probitas, castique modestia vultus, Quod, submissa nimis, nulli gravis hospita turbae, Stantis adhuc fati vixit, quasi coniuge victo. Iam pelago medios Titan demissus ad ignes, {{Versus|160}}Nec quibus abscondit, nec si quibus exerit orbem, Totus erat: vigiles Pompeii in pectore curae Nunc socias adeunt Romani foederis urbes, Et varias regum mentes, nunc invia mundi Arva super nimios soles Austrumque iacentes. {{Versus|165}}Saepe labor moestus curarum odiumque futuri Proiecit fessos incerti pectoris aestus, Rectoremque ratis de cunctis consulit astris: Unde notet terras; quae sit mensura secandi Aequoris in coelo; Syriam quo sidere servet: {{Versus|170}}Aut quotus in plaustro Libyam bene dirigat ignis. Doctus ad haec fatur taciti servator Olympi: Signifero quaecumque fluunt labentia coelo, Numquam stante polo, miseros fallentia nautas Sidera non sequimur: sed qui non mergitur undis {{Versus|175}}Axis inocciduus, gemina clarissimus Arcto, Ille regit puppes. Hic cum mihi semper in altum Surget et instabit summis minor Ursa ceruchis; Bosporon et Scythiae curvantem litora pontum Spectamus. Quidquid descendit ab arbore summa {{Versus|180}}Arctophylax, propiorque mari Cynosura feretur, In Syriae portus tendit ratis. Inde Canopos Excipit, Australi coelo contenta vagari Stella, timens Borean: illa quoque perge sinistra, Trans Pharon, in medio tanget ratis aequore Syrtes. {{Versus|185}}Sed quo vela dari, quo nunc pede carbasa tendi Nostra iubes? Dubio contra cui pectore Magnus, Hoc solum toto, respondit, in aequore serva, Ut sit ab Emathiis semper tua longius oris Puppis, et Hesperiam pelago coeloque relinquas: {{Versus|190}}Cetera da ventis. Comitem pignusque recepi Depositum: tunc certus eram, quae litora vellem; Nunc portum Fortuna dabit. Sic fatur: at ille Iusto vela modo pendentia cornibus aequis Torsit, et in laevum puppim dedit, utque secaret, {{Versus|195}}Quas Samiae cautes et quas Chios asperat, undas, Hos dedit in proram, tenet hos in puppe rudentes. Aequora senserunt motus, aliterque secante Iam pelagus rostro, nec idem spectante carina, Mutavere sonum. Non sic moderator equorum, {{Versus|200}}Dexteriore rota laevum cum circuit axem, Cogit inoffensae currus accedere metae. Ostendit terras Titan, et sidera texit. Sparsus ab Emathia fugit quicumque procella, Adsequitur Magnum: primusque a litore Lesbi {{Versus|205}}Occurrit natus, procerum mox turba fidelis. Nam neque deiecto fatis, acieque fugato Abstulerat Magno reges Fortuna ministros: Terrarum dominos et sceptra Eoa tenentes Exsul habet comites. Iubet ire in devia mundi {{Versus|210}}Deiotarum, qui sparsa ducis vestigia legit. Quando, ait, Emathiis amissus cladibus orbis Qua Romanus erat, superest, fidissime regum, Eoam tentare fidem, populosque bibentes Euphraten, et adhuc securum a Caesare Tigrim. {{Versus|215}}Ne pigeat Magno quaerentem fata remotas Medorum penetrare domos, Sythicosque recessus, Et totum mutare diem, vocesque superbo Arsacidae perferre meas: Si foedera nobis Prisca manent, mihi per Latium iurata Tonantem, {{Versus|220}}Per vestros obstricta magos, implete pharetras, Armeniosque arcus Geticis intendite nervis: Si vos, o Parthi, peterem cum Caspia claustra, Et sequerer duros aeterni Martis Alanos, Passus Achaemeniis late discurrere campis, {{Versus|225}}In tutam trepidos numquam Babylona coegi. Arva super Cyri, Chaldaeique ultima regni Qua rapidus Ganges et qua Nysaeus Hydaspes Accedunt pelago, Phoebi surgentis ab igne Iam propior, quam Persis, eram: tamen omnia vincens {{Versus|230}}Sustinui nostris vos tantum deesse triumphis: Solus et e numero regum telluris Eoae Ex aequo me Parthus adit. Nec munere Magni Stant semel Arsacidae. Quis enim post vulnera cladis Assyriae iustas Latii compescuit iras? {{Versus|235}}Tot meritis obstricta meis, nunc Parthia ruptis Excedat claustris vetitam per saecula ripam, Zeugmaque Pellaeum. Pompeio vincite, Parthi; Vinci Roma volet. Regem parere iubenti Ardua non piguit, positisque insignibus aulae {{Versus|240}}Egreditur, famuli raptos indutus amictus. In dubiis tutum est inopem simulare tyranno. Quanto igitur mundi dominis securius aevum Verus pauper agit! Dimisso in litora rege, Ipse per Icariae scopulos, Ephesumque relinquens, {{Versus|245}}Et placidi Colophona maris, spumantia parvae Radit saxa Sami: spirat de litore Coo Aura fluens: Gnidon inde fugit, claramque relinquit Sole Rhodon, magnosque sinus Telmessidos undae Compensat medio pelago. Pamphylia puppi {{Versus|250}}Occurrit tellus: nec se committere muris Ausus adhuc ullis, te primum, parva Phaseli, Magnus adit. Nam te metui vetat incola rarus. Exhaustaeque domus populis; maiorque carinae, Quam tua, turba fuit. Tendens hinc carbasa rursus {{Versus|255}}Iam Taurum, Tauroque videt Dipsunta cadentem. Crederet hoc Magnus, pacem cum praestitit undis Et sibi consultum. Cilicum per litora tutus Parva puppe fugit: sequitur pars magna senatus Ad profugum collecta ducem: parvisque Celendris, {{Versus|260}}Qua portu mittitque rates recipitque Selinus, In Procerum coetu tandem moesta ora resolvit Vocibus his Magnus: Comites bellique fugaeque, Atque instar patriae, quamvis in litore nudo, In Cilicum terra, nullis circumdatus armis {{Versus|265}}Consultem, rebusque novis exordia quaeram, Ingentes praestate animos: non omnis in arvis Emathiis cecidi, nec sic mea fata premuntur, Ut nequeam relevare caput, cladesque receptas Excutere. An Libyae Marium potuere ruinae {{Versus|270}}Erigere in fasces, plenis et reddere fastis: Me pressum leviore manu Fortuna tenebit? Mille meae Graio volvuntur in aequore puppes, Mille duces: sparsit potius Pharsalia nostras, Quam subvertit, opes. Sed me vel sola tueri {{Versus|275}}Fama potest rerum, toto quas gessimus orbe, Et nomen, quod mundus amat. Vos pendite regna Viribus atque fide, Libyen, Parthosque, Pharonque, Quaenam Romanis deceat succurrere rebus. Ast ego curarum, proceres, arcana mearum {{Versus|280}}Expromam, mentisque meae quo pondera vergant. Aetas Niliaci nobis suspecta tyranni est: Ardua quippe fides robustos exigit annos. Hinc anceps dubii terret sollertia Mauri: Namque memor generis Carthaginis impia proles {{Versus|285}}Imminet Hesperiae, multusque in pectore vano est Hannibal; obliquo maculat qui sanguine regnum, Et Numidas contingit avos, iam supplice Varo Intumuit, viditque loco Romana secundo. Quare agite, Eoum, comites, properemus in orbem. {{Versus|290}}Dividit Euphrates ingentem gurgite mundum, Caspiaque immensos seducunt claustra recessus, Et polus Assyrias alter noctesque diesque Vertit, et abruptum est nostro mare discolor unda, Oceanusque suus. Regnandi sola voluntas. {{Versus|295}}Celsior in campis sonipes, et fortior arcus; Nec puer aut senior letales tendere nervos Segnis, et a nulla mors est incerta sagitta. Primi Pellaeas arcu fregere sarissas, Bactraque Medorum sedem, murisque superbam {{Versus|300}}Assyrias Babylona domos. Nec pila timentur Nostra nimis Parthis, audentque in bella venire, Experti Scythicas, Crasso pereunte, sagittas. Spicula nec solo spargunt fidentia ferro; Stridula sed multo saturantur tela veneno. {{Versus|305}}Vulnera parva nocent, fatumque in sanguine summo est O utinam non tanta mihi fiducia saeviis Esset in Arsacidis! Fatis nimis aemula nostris Fata movent Medos, multumque in gente deorum est Effundam populos alia tellure revulsos, {{Versus|310}}Excitosque suis immittam sedibus ortus. Quodsi nos Eoa fides et barbara fallunt Foedera, vulgati supra commercia mundi Naufragium Fortuna ferat. Non regna precabor, Quae feci; sed magna feram solatia mortis {{Versus|315}}Orbe iacens alio, nihil haec in membra cruente, Nil socerum fecisse pie. Sed cuncta revolvens Vitae fata meae, semper venerabilis illa Orbis parte fui: quantus Maeotida supra! Quantus apud Tanaim toto conspectus in ortu! {{Versus|320}}Quas magis in terras nostrum felicibus actis Nomen abit, aut unde redit maiore triumpho? Roma, fave coeptis: quid enim tibi laetius umquam Praestiterint superi, quam, si civilia Partho Milite bella geras, tantam consumere gentem, {{Versus|325}}Et nostris miscere malis? Cum Caesaris arma Concurrent Medis, aut me Fortuna necesse est Vindicet, aut Crassos. Sic fatus, murmure sentit Consilium damnasse viros: quos Lentulus omnes Virtutis stimulis et nobilitate dolendi {{Versus|330}}Praecessit, dignasque tulit modo consule voces: Siccine Thessaliae mentem fregere ruinae? Una dies mundi damnavit fata? secundum Emathiam lis tanta datur? iacet omne cruenti Vulneris auxilium? solos tibi, Magne, reliquit {{Versus|335}}Parthorum Fortuna pedes? Quid transfuga mundi Terrarum totos tractus coelumque perosus, Adversosque polos alienaque sidera quaeris, Chaldaeos culture deos, et barbara sacra, Parthorum famulus? Quid caussa obtendtur armis {{Versus|340}}Libertatis amor? Miserum quid decipis orbem, Si servire potes? Te, quem Romana regentem Horruit auditu, quem captos ducere reges Vidit ab Hyrcanis, Indoque a litore, silvis, Deiectum fatis, humilem, fractumque videbit, {{Versus|345}}Extolletque animos Latium vesanus in orbem, Se simul, et Romam, Pompeio supplice, mensus? Nil animis fatisque tuis effabere dignum: Exiget ignorans Latiae commercia linguae, Ut lacrimis se, Magne roges. Patimurne pudoris {{Versus|350}}Hoc vulnus, clades ut Parthia vindicet ante Hesperias, quam Roma suas? Civilibus armis Elegit te nempe ducem. Quid vulnera nostra In Scythicos spargis populos, cladesque latentes? Quid Parthos transire doces? Solatia tanti {{Versus|355}}Perdit Roma mali, nullos admittere reges Sed civi servire suo. Iuvat ire per orbem Ducentem saevas Romana in moenia gentes, Signaque ab Euphrate cum Crassis capta sequentem? Qui solus regum, fato celante favorem. {{Versus|360}}Defuit Emathiae, nunc tantas ille lacesset Auditi victoris opes, aut iungere fata Tecum , Magne, volet? Non haec fiducia genti est. Omnis in Arctois populus quicumque pruinis Nascitur, indomitus bellis, et mortis amator. {{Versus|365}}Quidquid ad Boos tractus mundique teporem Labitur, emollit gentes dementia coeli. Illic et laxas vestes, et fluxa virorum Velamenta vides. Parthus per Medica rura, Sarmaticos inter campos, effusaque plano {{Versus|370}}Tigridis arva solo, nulli superabilis hosti est Libertate fugae: sed non, ubi terra tumebit, Aspera conscendet montis iuga; nec per opacas Bella geret tenebras incerto debilis arcu, Nec franget nando violenti vorticis amnem, {{Versus|375}}Nec tota in pugna perfusus sanguine membra Exiget aestivum calido sub pulvere solem. Non aries illis, non ulla est machina belli: Haud fossas implere valent: Parthoque sequente Murus erit, quodcumque potest obstare sagittae. {{Versus|380}}Pugna levis, bellumque fugax, turmaeque vagante, Et melior cessisse loco, quam pellere, miles. Illita tela dolis, nec Martem cominus umquam Ausa pati virtus, sed longe tendere nervos, Et, quo ferre velint, permittere vulnera ventis. {{Versus|385}}Ensis habet vires, et gens quaecumque virorum est, Bella gerit gladiis; nam Medos proelia prima Exarmant, vacuaeque iubent remeare pharetrae. Nulla manus illis fiducia, tota veneni est. Credis, Magne, viros, quos in discrimina belli {{Versus|390}}Cum ferro venisse parum est? Tentare pudendum Auxilium tanti est, toto divisus ut orbe A terra moriare tua? tibi barbara tellus Incumbat? te parva tegant ac vilia busta, Invidiosa tamen, Crasso quaerente sepulchrum? {{Versus|395}}Sed tua sors levior, quoniam mors ultima poena est, Nec metuenda viris. At non Cornelia letum Infando sub rege timet. Num barbara nobis Est ignota Venus, quas ritu caeca ferarum Polluit innumeris leges et foedera tedae {{Versus|400}}Coniugibus? thalamique patent secreta nefandi. Inter mille nurus epulis vesana meroque Regia non ullos exceptos legibus horret Concubitus: tot femineis complexibus unum Non lassat nox una marem. Iacuere sorores {{Versus|405}}In fratrum thalamis, sacrataque pignora matrum. Damnat apud gentes sceleris non sponte peracti Oedipodionias infelix fabula Thebas: Parthorum dominus quoties sic sanguine mixto Nascitur Arsacides! Cui fas implere parentem, {{Versus|410}}Quid rear esse nefas? Proles tam clara Metelli Stabit barbarico coniux millesima lecto: Quamquam non ulli plus regia, Magne, vacabit Saevitia stimulante Venus, titulisque virorum. Nam quo plura iuvent Parthum portenta, fuisse {{Versus|415}}Hanc sciet et Crassi: ceu pridem debila fatis Assyriia, trahitur cladis captiva vetustae. Haereat Eoae vulnus miserabile sortis; Non solum auxilium funesto a rege petisse, Sed gessisse prius bellum civile pudebit. {{Versus|420}}Nam quod apud populos crimen socerique tuumque Maius erit, quam quod, vobis miscentibus arma, Crassorum vindicta perit? Incurrere cuncti Debuerant in Bactra duces, et ne qua vacarent Arma, vel Arctoum Dacis Rhenique catervis {{Versus|425}}Imperii nudare latus, dum perfida Susa In tumulos prolapsa virum, Babylonque iacerent. Assyriae paci finem, Fortuna, precamur: Et, si Thessaliae bellum civile peractum est, Ad Partho, qui vicit, eat. Gens unica mundi est, {{Versus|430}}De qua Caesareis possim gaudere triumphis. Non tibi, cum primum gelidum transibis Araxen, Umbra senis moesti Scythicis confixa sagittis Ingeret has voces? Tu, quem post funera nostra Ultorem cinerum nudae speravimus umbrae, {{Versus|435}}Ad foedus pacemque venis? Tunc plurima cladis Occurrent monimenta tibi: quae moenia trunci Lustrarunt cervice duces, ubi nomina tanta Obruit Euphrates, et nostra cadavera Tigris Detulit in terras, ac reddidit. Ire per ista {{Versus|440}}Si potes, in media socerum quoque, Magne, sedentem Thessalia placare potes. Quin respicis orbem Romanum? Si regna times proiecta sub Austro, Infidumque Iubam, petimus Pharon arvaque Lagi. Syrtibus hinc Libycis tuto est Aegyptus: at inde {{Versus|445}}Gurgite septeno rapidus mare submovet amnis: Terra suis contenta bonis, non indiga mercis Aut Iovis: in solo tanta est fiducia Nilo. Sceptra puer Ptolemaeus habet, tibi debita, Magne, Tutelae commissa tuae. Quis nominis umbram {{Versus|450}}Horreat? Innocua est aetas: nec iura fidemque Respectumque deum veteris speraveris aulae. Nil pudet adsuetos sceptris: mitissima sors est Regnorum sub rege novo. Non plura locutus Impulit huc animos. Quantum spes ultima rerum {{Versus|455}}Libertatis habet! Victa est sententia Magni. Adsensere omnes sceleri. Laetatur honore Rex puer insueto, quod iam sibi tanta licere Permittant famuli. Sceleri delectus Achillas. Perfida qua tellus Casiis excurrit arenis, {{Versus|540}}Et vada testantur iunctas Aegyptia Syrtes, Exiguam sociis monstri gladiisque carinam Instruit. O superi, Nilusne et barbara Memphis, Et Pelusiaci tam mollis turba Canopi Hos animos? Sic fata premunt civilia mundum? {{Versus|545}}Sic Romana iacent? Ullusue in cladibus istis Est locus Aegypto, Phariusque admittitur ensis? Hanc certe servate fidem, civilia bella: Cognatas praestate manus, externaque monstra Pellite, si meruit tam claro nomine Magnus {{Versus|550}}Caesaris esse nefas. Tanti; Ptolemaee, ruinam Nominis haud metuis coeloque tonante, profanas Inseruisse manus, impure ac semivir, audes? Non domitor mundi, nec ter Capitolia curru Invectus, regumque potens, vindexque senatus, {{Versus|555}}Victorisque gener; Phario satis esse tyranno Quod poterat, Romanus erat. Quid viscera nostra Scrutaris gladio Nescis, puer improbe, nescis, Quo tua sit fortuna loco: iam iure sine ullo Nili sceptra tenes: cecidit civilibus armis, {{Versus|560}}Qui tibi regna dedit. Iam vento vela negarat Magnus, et auxilio remorum infanda petebat Litora: quem contra non longa vecta biremi Adpulerat scelerata manus: Magnoque patere Fingens regna Phari, celsae de puppe carinae {{Versus|565}}In parvam iubet ire ratem, litusque malignum Incusat, bimaremque vadis frangentibus aestum, Qui vetet externas terris advertere classes. Quodnisi fatorum leges intentaque iussu Ordinis aeterni miserae vicinia mortis {{Versus|570}}Damnatum leto traherent ad litora Magnum, Non ulli comitum sceleris praesagia deerant: Quippe, fides si pura foret, si regia Magno Sceptrorum auctori vera pietate pateret, Venturum tota Pharium cum classe tyrannum. {{Versus|575}}Sed cedit fatis, classemque relinquere iussus Obsequitur, letumque iuvat praeferre timori. Ibat in hostilem praeceps Cornelia puppim, Hoc magis impatiens egresso deesse marito, Quod metuit clades. Remane, temeraria coniunx, {{Versus|580}}Et tu, nate, precor, longeque e litore casus Exspectate meos: et in hac cervice tyrannm Explorate fidem, dixit. Sed dura vetanti Tendebat geminas amens Cornelia palmas: Quo sine me, crudelis, abis? Iterumne relinquor, {{Versus|585}}Thessalicis submota malis? Numquam omine laeto Distrahimur miseri. Poteras non flectere puppim, Cum fugeres, alio, latebrisque relinquere Lesbi, Omnibus a terris si nos arcere parabas. An tantum in fluctus placeo comes? Haec ubi frustra {{Versus|590}}Effudit, prima pendet tamen anxia puppe: Attonitoque metu nec quoquam avertere visus, Nec Magnum spectare potest. Stetit anxia classis Ad ducis eventum, metuens non arma nefasque, Sed ne submissis precibus Pompeius adoret {{Versus|595}}Sceptra sua donata manu. Transire parantem Romanus Pharia miles de puppe salutat Septimius: qui (pro superum pudor!) arma satelles Regia gestabat posito deformia pilo: Immanis, violentus, atrox, nullaque ferarum {{Versus|600}}Mitior in caedes. Quis non, Fortuna, putasset Parcere te populis, quod bello haec dextra vacasset, Thessaliaque procul tam noxia tela fugasses? Disponis gladios, ne quo non fiat in orbe, Heu, facinus civile tibi. Victoribus ipsis {{Versus|605}}Dedecus, et numquam superum caritura pudore Fabula; Romanus regi sic paruit ensis, Pellaeusque puer gladio tibi colla recidit, Magne, tuo. Qua posteritas in saecula mittet Septimium fama? scelus hoc quo nomine dicent, {{Versus|610}}Qui Bruti dixere nefas? Iam venerat horae Terminus extremae, Phariamque ablatus in alnum Perdiderat iam iura sui. Tunc stringere ferrum Regia monstra parant. Ut vidit cominus enses, Involvit vultus, atque, indignatus apertum {{Versus|615}}Fortunae praestare caput, tunc lumina pressit, Continuitque animam, ne quas effundere voces Posset, et aeternam fletu corrumpere tamam. At postquam mucrone latus funestus Achillas Perfodit, nullo gemitu consensit ad ictum, {{Versus|620}}Despexitque nefas, servatque immobile corpus, Seque probat moriens, atque haec in pectore volvit: Saecula Romanos numquam tacitura labores Attendunt, aevumque sequens speculatur ab omni Orbe ratem, Phariamque fidem. Nunc consule famae. {{Versus|625}}Fata tibi longae fluxerunt prospera vitae: Ignorant populi, si non in morte probaris, An scieris adversa pati. Ne cede pudori, Auctoremque dole fati. Quacumque feriris, Crede manum soceri. Spargant lacerentque licebit, {{Versus|630}}Sum tamen, o superi, felix, nullique potestas Hoc auferre deo. Mutantur prospera vitae: Non fit morte miser. Videt hanc Cornelia caedem, Pompeiusque meus. Tanto patientius, oro, Claude, dolor, gemitus: natus coniuxque, peremptum {{Versus|635}}Si mirantur, amant. Talis custodia Magno Mentis erat: ius hoc animi morientis habebat. At non tam patiens Cornelia cernere saevum Quam perferre nefas, miserandis aethera complet Vocibus: o coniunx, ego te scelerata peremi: {{Versus|640}}Letiferae tibi caussa morae fuit avia Lesbos, Et prior in Nili pervenit litora Caesar. Nam cui ius alii sceleris? Sed, quisquis in istud A superis immisse caput, vel Caesaris irae Vel tibi prospiciens, nescis, crudelis, ubi ipsa {{Versus|645}}Viscera sint Magni: properas, atque ingeris ictus, Qua votum est victo. Poenas non morte minores Pendat, et ante meum videat caput. Haud ego culpa Libera bellorum, quae matrum sola per undas Et per castra comes, nullis absterrita fatis, {{Versus|650}}Victum, quod reges etiam timuere, recepi. Hoc merui, coniux, in tuta puppe relinqui? Perfide, parcebas? te fata extrema petente, Vita digna fui? Moriar, nec munere regis. Aut mihi praecipitem, nautae, permittite saltum, {{Versus|655}}Aut laqueum collo tortosque aptare rudentes: Aut aliquis Magno dignus comes exigat ensem. Pompeio praestare potest, quod Caesaris armis Imputet. O saevi, properantem in fata tenetis Vivis adhuc, coniux, et iam Cornelia non est {{Versus|660}}Iuris, Magne, sui. Prohibent accersere mortem: Servor victori. Sic fata, interque suorum Lapsa manus, rapitur, trepida fugiente carina. At Magni cum terga sonent et pectora ferro, Permansisse decus sacrae venerabile formae, {{Versus|665}}Iratamque deis faciem, nil ultima mortis Ex habitu vultuque viri mutasse, fatentur Qui lacerum videre caput. Nam saevus in ipso Septimius sceleris maius scelus invenit actu: Ac retegit sacros, scisso velamine, vultus {{Versus|670}}Semianimis Magni, spirantiaque occupat ora, Collaque in obliquo ponit languentia transtro. Tunc nervos venasque secat, nodosaque frangit Ossa diu: nondum artis erat, caput ense rotare. At postquam trunco cervix abscisa recessit, {{Versus|675}}Vindicat hoc Pharius dextra gestare satelles. Degener atque operae, miles Romane, secundae, Pompeii diro sacrum caput ense recidis, Ut non ipse feras? Pro summi fata pudoris! Impius ut Magnum nosset puer, illa verenda {{Versus|680}}Regibus hirta coma, et generosa fronte decora Caesaries comprensa manu est, Pharioque veruto, Dum vivunt vultus, atque os in murmura pulsant Singultus animae, dum lumina nuda rigescunt, Suffixum caput est, quo numquam bella iubente {{Versus|685}}Pax fuit: hoc leges, Campumque, et rostra movebat: Hac facie Fortuna tibi Romana placebas. Nec satis infando fuit hoc vidisse tyranno: Vult sceleri superesse fidem. Tunc arte nefanda Submota est capiti tabes: raptoque cerebro {{Versus|690}}Exsiccata cutis, putrisque effluxit ab alto Humor, et infuso facies solidata veneno est. Ultima Lageae stirpis, perituraque proles, Degener, incestae sceptris cessure sororis, Cum tibi sacrato Macedon servetur in antro, {{Versus|695}}Et regum cineres exstructo monte quiescant, Cum Ptolemaeorum manes seriemque pudendam Pyramides claudant, indignaque Mausolea: Litora Pompeium feriunt, truncusque vadosis Huc illuc iactatur aquis? Adeone molesta {{Versus|700}}Totum cura fuit socero servare cadaver? Hac Fortuna fide Magni tam prospera fata Pertulit: hac illum summo de culmine rerum Morte petit, cladesque omnes exegit in uno Saeva die, quibus immunes tot praestitit annos: {{Versus|705}}Pompeiusque fuit, qui numquam mixta videret Laeta malis: felix nullo turbante deorum, Et nullo parcente miser. Semel impulit illum Dilata Fortuna manu. Pulsatur arenis, Carpitur in scopulis, hausto per vulnera fluctu {{Versus|710}}Ludibrium pelagi: nullaque manente figura, Una nota est Magno capitis factura revulsi. Ante tamen Pharias victor quam tangat arenas, Pompeio raptim tumulum Fortuna paravit, Ne iaceat nullo, vel ne meliore sepulchro. {{Versus|715}}E latebris pavidus decurrit ad aequora Cordus. Quaestor ab Idalio Cinyraeae litore Cypri Infaustus Magni fuerat comes. Ille per umbras Ausus ferre gradum, victum pietate timorem Compulit, ut mediis quaesitum corpus in undis {{Versus|720}}Duceret ad terram, traheretque ad litora Magnum. Lucis moesta parum per densas Cynthia nubes Praebebat; cano sed discolor aequore truncus Conspicitur. Tenet ille ducem complexibus arctis, Eripiente mari: nunc victus pondere tanto {{Versus|725}}Exspectat fluctus, pelagoque iuvante cadaver Impellit. Postquam sicco iam litore sedit, Incubuit Magno, lacrimasque effudit in omne Vulnus, et ad superos obscuraque sidera fatur: Non pretiosa petit cumulato ture sepulchra {{Versus|730}}Pompeius, Fortuna, tuus; non pinguis ad astra Ut ferat e membris Eoos fumus odores, Ut Romana suum gestent pia colla parentem, Praeferat ut veteres feralis pompa triumphos, Ut resonent cantu tristi fora, totus ut ignem {{Versus|735}}Proiectis moerens exercitus ambiat armis. Da vilem Magno plebeii funeris arcam, Quae lacerum corpus siccos effundat in ignes. Robora non desint misero, nec sordidus ustor. Sit satis, o superi, quod non Cornelia fuso {{Versus|740}}Crine iacet, subicique facem complexa maritum Imperat, extremo sed abest a munere busti Infelix coniux, nec adhuc a litore longe est. Sic fatus, parvos iuvenis procul adspicit ignes, Corpus, vile suis, nullo custode cremantes. {{Versus|745}}Inde rapit flammas, semiustaque robora membris Subducens, Quaecumque es, sit, neglecta, nec ulli Cara tuo, sed Pompeio felicior umbra, Quod iam compositum violat manus hospita bustum, Da veniam; si quid sensus post fata relictum est, {{Versus|750}}Cedis et ipsa rogo, paterisque haec damna sepulchri, Teque pudet sparsis Pompeii manibus, uri. Sic fatur, plenusque sinus ardente favilla Pervolat ad truncum; qui fluctu paene relatus Litore pendebat. Summas dimovit arenas, {{Versus|755}}Et collecta procul lacerae fragmenta carinae Exigua trepidus posuit scrobe. Nobile corpus Robora nulla premunt, nulla strue membra recumbunt: Admotus Magnum, non subditus, accipit ignis. Ile sedens iuxta flammas: O maxime, dixit, {{Versus|760}}Ductor, et Hesperii maiestas nominis una, Si tibi iactatu pelagi, si funere nullo Tristior iste rogus; manes animamque potentem Officiis averte meis: iniuria fati Hoc fas esse iubet; ne ponti belua quidquam, {{Versus|765}}Ne fera, ne volucres, ne saevi Caesaris ira Audeat: exiguam, quantum potes, accipe flammam, Romana succense manu. Fortuna recursus Si det in Hesperiam, non hac in sede quiescent Tam sacri cineres, sed te Cornelia, Magne, {{Versus|770}}Accipiet, nostraque manu transfundet in urnam. Interea parvo signemus litora saxo, Ut nota sit busti; si quis placare peremptum Forte volet, plenos et reddere mortis honores; Inveniat trunci cineres, et norit arenas, {{Versus|775}}Ad quas, Magne, tuum referat caput. Haec ubi fatus, Excitat invalidas admoto fomite flammas. Carpitur, et lentum Magnus destillat in ignem, Tabe fovens bustum. Sed iam percusserat astra Aurorae praemissa dies: ille, ordine rupto {{Versus|780}}Funeris, adtonitus latebras in litore quaerit. Quam metuis, demens, isto pro crimine poenam, Quo te fama loquax omnes accepit in annos Condita laudabit Magni socer impius ossa: I modo securus veniae, fassusque sepulchrum {{Versus|785}}Posce caput. Cogit pietas imponere finem Officio. Semiusta rapit resolutaque nondum Ossa satis, nervis et inustis plena medullis Aequorea restinguit aqua, congestaque in unum Parva clausit humo. Tunc, ne levis aura retectos {{Versus|790}}Auferret cineres, saxo compressit arenam: Nautaque ne bustum religato fune moveret, Inscripsit sacrum semiusto stipite nomen: HIC SITUS EST MAGNUS. Placet hoc, Fortuna, sepulchrum Dicere Pompeii, quo condi maluit illum, {{Versus|795}}Quam terra caruisse socer? Temeraria dextra, Cur obicis Magno tumulum, manesque vagantes Includis? Situs est, qua terra extrema refuso Pendet in Oceano. Romanum nomen et omne Imperium Magno est tumuli modus. Obrue saxa, {{Versus|800}}Crimine plena deum. Si tota est Herculis Oete, Et iuga tota vacant Bromio Nyseia, quare Unus in Aegypto Magno lapis Omnia Lagi Arva tenere potest, si nullo cespite nomen Haeserit. Erremus populi, cinerumque tuorum, {{Versus|805}}Magne, metu nullas Nili calcemus arenas. Quodsi tam sacro dignaris nomine saxum, Adde actus tantos, monimentaque maxima rerum: Adde truces Lepidi motus, Alpinaque bella, Armaque Sertori, revocato consule, victa, {{Versus|810}}Et currus, quos egit eques: commercia tuta Gentibus, et pavidos Cilicas maris. Adde subactam Barbariem, gentesque vagas, et quidquid in Euro Regnorum Boreaque iacet. Dic semper ab armis Civilem repetisse togam: ter curribus actis {{Versus|815}}Contentum patriae multos donasse triumphos. Quis capit haec tumulus? Surgit miserabile bustum Non ullis plenum titulis, non ordine tanto Fastorum: solitumque legi super alta deorum Culmina, et exstructos spoliis hostilibus arcus, {{Versus|820}}Haud procul est ima Pompeii nomen arena, Depressum tumulo, quod non legat advena rectus, Quod, nisi monstratum, Romanus transeat hospes. Noxia civili tellus Aegyptia fato, Haud equidem immerito Cumanae carmine vatis {{Versus|825}}Cautum, ne Nili Pelusia tangeret ora Hesperius miles, ripasque aestate tumentes. Quid tibi saeva precer pro tanto crimine tellus? Vertat aquas Nilus, quo nascitur orbe, retentus, Et steriles egeant hibernis imbribus agri, {{Versus|830}}Totaque in Aethiopum putres solvaris arenas. Nos in templa tuam Romana accepimus Isin, Semicanesque deos, et sistra iubentia luctus, Et quem tu plangens hominem testaris Osirin: Tu nostros, Aegypte, tenes in pulvere Manes. {{Versus|835}}Tu quoque, cum saevo dederis iam templa tyranno, Nondum Pompeii cineres, o Roma, petisti: Exsul adhuc iacet umbra ducis. Si saecula prima Victoris timuere minas: nunc excipe saltem Ossa tui Magni, si nondum subruta fluctu {{Versus|840}}Invisa tellure sedent. Quis busta timebit? Quis sacris dignam movisse verebitur umbram? Imperet hoc nobis utinam scelus, et velit uti Nostro Roma sinu: satis o nimiumque beatus, Si mihi contingat manes transferre revulsos {{Versus|845}}Ausoniam, si tale ducis violare sepulchrum. Forsitan, aut sulco sterili cum poscere finem A superis, aut Roma volet feralibus Austris, Ignibus aut nimiis, aut terrae tecta moventi, Consilio iussuque deum transibis in urbem, {{Versus|850}}Magne, tuam, summusque feret tua busta sacerdos. Nunc quis ad exustam Cancro torrente Syenen Ibit, et imbrifera siccas sub Pleiade Thebas, Spectator Nili: quis rubri stagna profundi, Aut Arabum portus mercis mutator Eoae, {{Versus|855}}Magne, petet, quem non tumuli venerabile saxum, Et cinis in summis forsan turbatus arenis Advertet, manesque tuos placare iuvabit, Et Casio praeferre Iovi? Nil ista nocebunt Famae busta tuae. Templis auroque sepultus {{Versus|860}}Vilior umbra fores: nunc est pro numine summo, Hoc tumulo Fortuna iacens. Augustius aris Victoris Libyco pulsatur in aequore saxum. Tarpeiis qui saepe deis sua tura negarunt, Inclusum fusco venerentur cespite numen. {{Versus|865}}Proderit hoc olim, quod non mansura sepulcri Ardua marmoreo surrexit pondere moles. Pulveris exigui sparget non longa vetustas Congeriem, bustumque cadet, mortisque peribunt Argumenta tuae. Veniet felicior aetas, {{Versus|870}}Qua sit nulla fides saxum monstrantibus istud: Atque erit Aegyptus populis fortasse nepotum Tam mendax Magni tumulo, quam Creta Tonantis. </poem> {{Liber |Ante=Liber VII |AnteNomen=Pharsalia/VII |Post=Liber IX |PostNomen=Pharsalia/IX }} hvm3oo9deknapiy4wykztc4xzq8vbve 0 39544 266209 235277 2026-05-15T14:31:48Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/IX]] ad [[Pharsalia/Liber IX]] 235277 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Marcus Annaeus Lucanus |OperaeTitulus=Pharsalia |OperaeWikiPagina=Pharsalia |Annus=anno 65 |SubTitulus=Liber IX |Editio=Parisii, 1832; [https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb12529471h Petrus-Augustus Lemaire] |Fons=[https://archive.org/details/bub_gb_LIbHRl9qdIMC/page/314/mode/2up?view=theater archive.org] }} {{Liber |Ante=Liber VIII |AnteNomen=Pharsalia/VIII |Post=Liber X |PostNomen=Pharsalia/X }} <poem> At non in Pharia manes jacuere favilla, Nec cinis exiguus tantam compescuit umbram: Prosiluit busto, semustaque membra relinquens, Degeneremque rogum, sequitur convexa Tonantis. Qua niger astriferis connectitur axibus aer,{{versus|5}} Quodque patet terras inter lunaeque meatus, Semidei manes habitant, quos ignea virtus Innocuos vitae, patientes aetheris imi Fecit, et aeternos animam collegit in orbes. Non illuc auro positi, nec ture sepulti{{versus|10}} Perveniunt. Illic postquam se lumine vero Implevit, stellasque vagas miratus, et astra Fixa polis, vidit quanta sub nocte jaceret Nostra dies, risitque sui ludibria trunci. Hinc super Emathiae campos, et signa cruenti{{versus|15}} Caesaris, ac sparsas volitavit in aequore classes; Et scelerum vindex in sancto pectore Bruti Sedit, et invicti posuit se mente Catonis. :Ille, ubi pendebant casus, dubiumque manebat, Quem mundi dominum facerent civilia bella,{{versus|20}} Oderat et Magnum, quamvis comes isset in arma, Auspiciis raptus patriae, ductuque senatus. At post Thessalicas clades jam pectore toto Pompeianus erat. Patriam tutore carentem Excepit, populi trepidantia membra refovit,{{versus|25}} Ignavis manibus projectos reddidit enses: Nec regnum cupiens gessit civilia bella, Nec servire timens: nil causa fecit in armis Ipse sua; totae post Magni funera partes Libertatis erant. Quas ne per litora fusas{{versus|30}} Colligeret rapido victoria Caesaris actu, Corcyrae secreta petit, ac mille carinis Abstulit Emathiae secum fragmenta ruinae. Quis ratibus tantis fugientia crederet ire Agmina? quis pelagus victas arctasse carinas?{{versus|35}} :Dorida tunc Malean, et apertam Taenaron umbris, Inde Cythera petit: Boreaque urgente carinas, Creta fugit: Dictaea legit, cedentibus undis, Litora. Tunc ausum classi praecludere portus Impulit, ac saevas meritum Phycunta rapinas{{versus|40}} Sparsit: et hinc placidis alto delabitur auris In litus, Palinure, tuum: (neque enim aequore tantum Ausonio monumenta tenes; portusque quietos Testatur Libye Phrygio placuisse magistro): Quum procul ex alto tendentes vela carinae{{versus|45}} Ancipites tenuere animos, sociosne malorum, An veherent hostes: praeceps facit omne timendum Victor, et in nulla non creditur esse carina. Ast illae puppes luctus, planctusque ferebant, Et mala vel duri lacrimas motura Catonis.{{versus|50}} :Nam postquam frustra precibus Cornelia nautas Privignique fugam tenuit, ne forte repulsus Litoribus Phariis remearet in aequora truncus, Ostenditque rogum non justi flamma sepulcri: “Ergo indigna fui, dixit, Fortuna, marito{{versus|55}} Accendisse rogum, gelidos effusa per artus Incubuisse viro, laceros exurere crines, Membraque dispersi pelago componere Magni? Vulneribus cunctis largos infundere fletus? Ossibus, et tepida vestes implere favilla,{{versus|60}} Quidquid ab exstincto licuisset tollere busto, In templis sparsura Deum? Sine funeris ullo Ardet honore rogus: manus hoc Aegyptia forsan Obtulit officium grave manibus. O bene nudi Crassorum cineres! Pompeio contigit ignis{{versus|65}} Invidia majore Deum. Similisne malorum Sors mihi semper erit? numquam dare justa licebit Conjugibus; numquam plenas plangemus ad urnas? Quid porro tumulis opus est, aut ulla requiris Instrumenta, dolor? non toto pectore portas,{{versus|70}} Impia, Pompeium? non imis haeret imago Visceribus? quaerat cineres victura superstes. Nunc tamen hic, longe qui fulget luce maligna, Ignis, adhuc aliquid, Phario de litore surgens, Ostendit mihi, Magne, tui…: jam flamma resedit,{{versus|75}} Pompeiumque ferens vanescit solis ad ortus Fumus, et invisi tendunt mihi carbasa venti. Non mihi nunc tellus Pompeio si qua triumphos Victa dedit, non alta terens Capitolia currus Gratior: elapsus felix de pectore Magnus;{{versus|80}} Hunc volumus, quem Nilus habet, terraeque nocenti Non haerere queror; crimen commendat arenas. [Linquere, si qua fides, Pelusia litora nolo.] Tu pete bellorum casus, et signa per orbem, Sexte, paterna move: namque haec mandata reliquit{{versus|85}} Pompeius vobis, in nostra condita cura: “Me quum fatalis leto damnaverit hora, Excipite, o nati, bellum civile, nec umquam, Dum terris aliquis nostra de stirpe manebit, Caesaribus regnare vacet. Vel sceptra, vel urbes{{versus|90}} Libertate sua validas impellite fama Nominis: has vobis partes, haec arma relinquo. Inveniet classes, quisquis Pompeius in undas Venerit; et noster nullis non gentibus haeres Bella dabit: tantum indomitos, memoresque paterni{{versus|95}} Juris habete animos. Uni parere decebit, Si faciet partes pro libertate, Catoni.” Exsolvi tibi, Magne, fidem, mandata peregi. Insidiae valuere tuae, deceptaque vixi, Ne mihi commissas auferrem perfida voces.{{versus|100}} Jam nunc te per inane chaos, per Tartara, conjux, Si sunt ulla, sequar: quam longo tradita leto Incertum est; poenas animae vivacis ab ipsa Ante feram. Potuit cernens tua vulnera, Magne, Non fugere in mortem; planctu contusa peribit;{{versus|105}} Effluet in lacrimas: numquam veniemus ad enses, Aut laqueos, aut praecipites per inania jactus. Turpe mori post te solo non posse dolore.” :Sic ubi fata, caput ferali obduxit amictu, Decrevitque pati tenebras, puppisque cavernis{{versus|110}} Delituit: saevumque arcte complexa dolorem Perfruitur lacrimis, et amat pro conjuge luctum. Illam non fluctus, stridensque rudentibus Eurus Movit, et exsurgens ad summa pericula clamor: Votaque sollicitis faciens contraria nautis,{{versus|115}} Composita in mortem jacuit, favitque procellis. :Prima ratem Cypros spumantibus accipit undis: Inde tenens pelagus, sed jam moderatior, Eurus In Libycas egit sedes, et castra Catonis. Tristis, ut in multo mens est praesaga timore,{{versus|120}} Adspexit patrios comites a litore Magnus, Et fratrem: medias praeceps tunc fertur in undas. “Dic ubi sit, germane, parens: stat summa caputque Orbis, an occidimus? Romanaque Magnus ad umbras Abstulit?” Haec fatur: quem contra talia frater:{{versus|125}} “O felix, quem sors alias dispersit in oras, Quique nefas audis: oculos, germane, nocentes Spectato genitore fero. Non Caesaris armis Occubuit, dignoque perit auctore ruinae. Rege sub impuro Nilotica rura tenente,{{versus|130}} Hospitii fretus Superis, et munere tanto In proavos, cecidit donati victima regni. Vidi ego magnanimi lacerantes pectora patris: Nec credens Pharium tantum potuisse tyrannum, Litore Niliaco socerum jam stare putavi.{{versus|135}} Sed me nec sanguis, nec tantum vulnera nostri Adfecere senis, quantum gestata per urbes Ora ducis, quae transfixo sublimia pilo Vidimus: haec, fama est, oculis victoris iniqui Servari; scelerisque fidem quaesisse tyrannum.{{versus|140}} Nam corpus Phariaene canes, avidaeque volucres Distulerint, an furtivus, quem vidimus, ignis Solverit, ignoro. Quaecumque injuria fati Abstulit hos artus, Superis haec crimina dono: Servata de parte queror.” Quum talia Magnus{{versus|145}} Audisset, non in gemitus, lacrimasque dolorem Effudit; justaque furens pietate profatur: :“Praecipitate rates e sicco litore nautae; Classis in adversos erumpat remige ventos: Ite, duces, mecum: numquam civilibus armis{{versus|150}} Tanta fuit merces, inhumatos condere manes, Sanguine semiviri Magnum satiare tyranni. Non ego Pellaeas arces, adytisque retectum Corpus Alexandri pigra Mareotide mergam? Non mihi Pyramidum tumulis evulsus Amasis,{{versus|155}} Atque alii reges Nilo torrente natabunt? Omnia dent poenas nudo tibi, Magne, sepulcra: Evolvam busto jam numen gentibus Isin, Et tectum lino spargam per vulgus Osirim, Et sacer in Magni cineres mactabitur Apis,{{versus|160}} Suppositisque Deis uram caput. Has mihi poenas Terra dabit: linquam vacuos cultoribus agros; Nec, Nilus cui crescat, erit: solusque tenebis Aegyptum, genitor, populis Superisque fugatis.” Dixerat, et classem saevas rapiebat in undas.{{versus|165}} Sed Cato laudatam juvenis compescuit iram. :Interea totis audito funere Magni Litoribus sonuit percussus planctibus aether: Exemploque carens, et nulli cognitus aevo Luctus erat, mortem populos deflere potentis.{{versus|170}} Sed magis, ut visa est lacrimis exhausta, solutas In vultus effusa comas, Cornelia puppe Egrediens, rursus geminato verbere plangunt. Ut primum in sociae pervenit litora terrae, Collegit vestes, miserique insignia Magni,{{versus|175}} Armaque, et impressas auro, quas gesserat olim Exuvias, pictasque togas, velamina summo Ter conspecta Jovi, funestoque intulit igni. Ille fuit miserae Magni cinis. Accipit omnis Exemplum pietas, et toto litore busta{{versus|180}} Surgunt, Thessalicis reddentia manibus ignem. Sic, ubi depastis submittere gramina campis, Et renovare parans hibernas Appulus herbas, Igne fovet terras, simul et Garganus, et arva Vulturis, et calidi lucent buceta Matini.{{versus|185}} :Non tamen ad Magni pervenit gratius umbram, Omne quod in Superos audet convicia vulgus, Pompeiumque Deis obicit, quam pauca Catonis Verba, sed a pleno venientia pectore veri. “Civis obit, inquit, multo majoribus impar{{versus|190}} Nosse modum juris, sed in hoc tamen utilis aevo, Cui non ulla fuit justi reverentia: salva Libertate potens, et solus plebe parata Privatus servire sibi, rectorque senatus, Sed regnantis, erat. Nil belli jure poposcit:{{versus|195}} Quaeque dari voluit, voluit sibi posse negari. Immodicas possedit opes; sed plura retentis Intulit: invasit ferrum, sed ponere norat. Praetulit arma togae; sed pacem armatus amavit. Juvit sumpta ducem, juvit dimissa potestas.{{versus|200}} Casta domus, luxuque carens, corruptaque numquam Fortuna domini: clarum, et venerabile nomen Gentibus, et multum nostrae quod proderat urbi. Olim vera fides Sulla Marioque receptis Libertatis obit; Pompeio rebus adempto{{versus|205}} Nunc et ficta perit. Non jam regnare pudebit; Nec color imperii, nec frons erit ulla senatus. O felix, cui summa dies fuit obvia victo, Et cui quaerendos Pharium scelus obtulit enses! Forsitan in soceri potuisses vivere regno.{{versus|210}} Scire mori, sors prima viris, sed proxima cogi. Et mihi, si fatis aliena in jura venimus, Da talem, Fortuna, Jubam: non deprecor hosti Servari, dum me servet cervice recisa.” {{versus|215}}&emsp;Vocibus his major, quam si Romana sonarent Rostra ducis laudes, generosam venit ad umbram Mortis honos. Fremit interea discordia vulgi; Castrorum bellique piget post funera Magni; Quum Tarchondimotus linquendi signa Catonis Sustulit. Hunc rapta fugientem classe sequutus{{versus|220}} Litus in extremum, tali Cato voce notavit: “O numquam pacate Cilix! iterumne rapinas Vadis in aequoreas? Magnum Fortuna removit: Jam pelago pirata redis.” Tunc respicit omnes In coetu, motuque viros: quorum unus aperta{{versus|225}} Mente fugae, tali compellat voce regentem: “Nos, Cato, da veniam, Pompeii duxit in arma, Non belli civilis amor, partesque favore Fecimus. Ille jacet, quem paci praetulit orbis, Causaque nostra perit: patrios permitte penates,{{versus|230}} Desertamque domum, dulcesque revisere natos. Nam quis erit finis, si nec Pharsalia, pugnae, Nec Pompeius erit? Perierunt tempora vitae, Mors eat in tutum: justas sibi nostra senectus Prospiciat flammas: bellum civile sepulcra{{versus|235}} Vix ducibus praestare potest. Non barbara victos Regna manent; non Armenium mihi saeva minatur, Aut Scythicum Fortuna jugum: sub jura togati Civis eo. Quisquis Magno vivente secundus, Hic mihi primus erit: sacris praestabitur umbris{{versus|240}} Summus honor; dominum, quem clades cogit, habebo: Nullum, Magne, ducem, te solum in bella sequutus, Post te, fata sequar; neque enim sperare secunda Fas mihi, nec liceat. Fortuna cuncta tenentur Caesaris: Emathium sparsit victoria ferrum.{{versus|245}} Clausa fides miseris, et toto solus in orbe est, Qui velit ac possit victis praestare salutem. Pompeio, scelus est bellum civile, perempto, Quo, fuerat, vivente, fides. Si publica jura, Si semper patriam sequeris, Cato, signa petamus{{versus|250}} Romanus quae Consul habet.” Sic ille profatus Insiluit puppi, juvenum comitante tumultu. :Actum Romanis fuerat de rebus, et omnis Indiga servitii fervebat litore plebes: Erupere ducis sacro de pectore voces:{{versus|255}} :“Ergo pari voto gessisti bella, juventus, Tu quoque pro dominis; et Pompeiana fuisti, Non Romana manus? quod non in regna laboras, Quod tibi, non ducibus, vivis, morerisque, quod orbem Adquiris nulli, quod jam tibi vincere tutum est,{{versus|260}} Bella fugis, quaerisque jugum cervice vacante, Et nescis sine rege pati. Nunc causa pericli Digna viris: potuit vestro Pompeius abuti Sanguine; nunc patriae jugulos ensesque negatis, Quum prope libertas. Unum Fortuna reliquit{{versus|265}} Jam tribus e dominis: pudeat! plus regia Nili Contulit in leges, et Parthi militis arcus. Ite, o degeneres, Ptolemaei munus, et arma Spernite. Quis vestras ulla putet esse nocentes Caede manus? credet faciles sibi terga dedisse,{{versus|270}} Credet ab Emathiis primos fugisse Philippis. Vadite securi; meruistis judice vitam Caesare, non armis, non obsidione subacti. O famuli turpes, domini post fata prioris Itis ad heredem. Cur non majora mereri,{{versus|275}} Quam vitam veniamque, libet? rapiatur in undas Infelix Magni conjux, prolesque Metelli; Ducite Pompeios; Ptolemaei vincite munus. Nostra quoque inviso quisquis feret ora tyranno, Non parva mercede dabit: sciat ista juventus{{versus|280}} Cervicis pretio bene se mea signa sequutam. Quin agite, et magna meritum cum caede parate: Ignavum scelus est tantum fuga.” Dixit: et omnes Haud aliter medio revocavit ab aequore puppes, Quam, simul effetas linquunt examina ceras,{{versus|285}} Atque oblita favi non miscent nexibus alas, Sed sibi quaeque volat, nec jam degustat amarum Desidiosa thymum: Phrygii sonus increpet aeris, Attonitae posuere fugam, studiumque laboris Floriferi repetunt, et sparsi mellis amorem:{{versus|290}} Gaudet in Hyblaeo securus gramine pastor Divitias servasse casae: sic voce Catonis Inculcata viris justi patientia Martis. :Jamque actu belli non doctas ferre quietem Constituit mentes, serieque agitare laborum.{{versus|295}} Primum litoreis miles lassatur arenis. Proximus in muros et moenia Cyrenarum Est labor: exclusus nulla se vindicat ira; Poenaque de victis sola est vicisse Catoni. {{versus|300}}&emsp;Inde peti placuit Libyci contermina Mauris Regna Jubae; sed iter mediis Natura vetabat Syrtibus: has audax sperat sibi cedere virtus. :Syrtes vel, primam mundo Natura figuram Quum daret, in dubio pelagi terraeque reliquit; (Nam neque subsedit penitus, quo stagna profundi{{versus|305}} Acciperet, nec se defendit ab aequore tellus; Ambigua sed lege loci jacet invia sedes: Aequora fracta vadis, abruptaque terra profundo, Et post multa sonant projecti litora fluctus; Sic male deseruit, nullosque exegit in usus{{versus|310}} Hanc partem natura sui): vel plenior alto Olim Syrtis erat pelago, penitusque natabat: Sed rapidus Titan ponto sua lumina pascens, Aequora subduxit zonae vicina perustae; Et nunc pontus adhuc, Phoebo siccante, repugnat.{{versus|315}} Mox ubi damnosum radios admoverit aevum, Tellus Syrtis erit: nam jam brevis unda superne Innatat, et late periturum deficit aequor. :Ut primum remis actum mare propulit omne Classis onus, densis fremuit niger imbribus Auster{{versus|320}} In sua regna furens: tentatum classibus aequor Turbine defendit, longeque a Syrtibus undas Egit, et illato confregit litore pontum. Tum quarum recto deprendit carbasa malo Eripuit nautis, frustraque rudentibus ausis{{versus|325}} Vela negare Noto, spatium vicere carinae, Atque ultra proram tumuit sinus. Omnia si quis Providus antennae suffixit lintea summae, Vincitur, et nudis avertitur armamentis. Sors melior classi, quae fluctibus incidit altis,{{versus|330}} Et certo jactata mari. Quaecumque levatae Arboribus caesis flatum effudere prementem; Abstulit has ventis liber contraria volvens Aestus, et obnixum victor detrusit in Austrum. Has vada destituunt, atque interrupta profundo{{versus|335}} Terra ferit puppes: dubioque obnoxia fato Pars sedet una ratis, pars altera pendet in undis. Tunc magis impactum brevibus mare, terraque saevit Obvia consurgens: quamvis elisus ab Austro, Saepe tamen cumulos fluctus non vincit arenae:{{versus|340}} Eminet in tergo pelagi procul omnibus arvis, Inviolatus aqua, sicci jam pulveris agger. Stant miseri nautae, terraeque haerente carina Litora nulla vident. Sic partem intercipit aequor: Pars ratium major regimen, clavumque sequuta est,{{versus|345}} Tuta fuga, nautasque loci sortita peritos, Torpentem Tritonos adit illaesa paludem. :Hanc, ut fama, Deus, quem toto litore pontus Audit ventosa perflantem murmura concha, Hanc et Pallas amat; patrio quae vertice nata{{versus|350}} Terrarum primam Libyen (nam proxima caelo est, Ut probat ipse calor) tetigit; stagnique quieta Vultus vidit aqua, posuitque in margine plantas, Et se dilecta Tritonida dixit ab unda. Quam juxta Lethon tacitus praelabitur amnis,{{versus|355}} Infernis, ut fama, trahens oblivia venis; Atque insopiti quondam tutela draconis, Hesperidum pauper spoliatis frondibus hortus. Invidus, annoso famam qui derogat aevo, Qui vates ad vera vocat! Fuit aurea silva,{{versus|360}} Divitiisque graves, et fulvo germine rami, Virgineusque chorus, nitidi custodia luci, Et numquam somno damnatus lumina serpens, Robora complexus rutilo curvata metallo. Abstulit arboribus pretium, nemorique laborem{{versus|365}} Alcides; passusque inopes sine pondere ramos, Rettulit Argolico fulgentia poma tyranno. :His igitur depulsa locis, ejectaque classis Syrtibus, haud ultra Garamantidas attigit undas; Sed duce Pompeio Libyae melioris in oris{{versus|370}} Mansit. At impatiens virtus haerere Catonis Audet in ignotas agmen committere gentes, Armorum fidens; et terra cingere Syrtim. Haec eadem suadebat hiems, quae clauserat aequor. Et spes imber erat nimios metuentibus ignes;{{versus|375}} Ut neque sole viam, nec duro frigore saevam, Inde polo Libyes, hinc bruma temperet annus: Atque ingressurus steriles, sic fatur, arenas: :“O quibus una salus placuit mea castra sequutis Indomita cervice mori, componite mentes{{versus|380}} Ad magnum virtutis opus, summosque labores. Vadimus in campos steriles, exustaque mundi, Qua nimius Titan, et rarae in fontibus undae, Siccaque letiferis squalent serpentibus arva: Durum iter ad leges, patriaeque ruentis amorem.{{versus|385}} Per mediam Libyen veniant, atque invia tentent, Si quibus in nullo positum est evadere voto, Si quibus ire sat est; neque enim mihi fallere quemquam Est animus, tectoque metu perducere vulgus; Hi mihi sint comites, quos ipsa pericula ducent,{{versus|390}} Qui me teste, pati vel quae tristissima, pulchrum Romanumque putant: at qui sponsore salutis Miles eget, capiturque animae dulcedine, vadat Ad dominum meliore via. Dum primus arenas Ingrediar, primusque gradus in pulvere ponam,{{versus|395}} Me calor aethereus feriat, mihi plena veneno Occurrat serpens; fatoque pericula vestra Praetentate meo: sitiat, quicumque bibentem Viderit; aut umbras nemorum quicumque petentem, Aestuet; aut equitem peditum praecedere turmas,{{versus|400}} Deficiat; si quo fuerit discrimine notum Dux, an miles eam. Serpens, sitis, ardor, arenae, Dulcia virtuti: gaudet patientia duris. Laetius est, quoties magno sibi constat, honestum. Sola potest Libye turba praestare malorum,{{versus|405}} Ut deceat fugisse viros.” Sic ille paventes Incendit virtute animos, et amore laborum, Irreducemque viam deserto limite carpit; Et sacrum parvo nomen clausura sepulcro Invasit Libye securi fata Catonis.{{versus|410}} :Tertia pars rerum Libye, si credere famae Cuncta velis: at si ventos caelumque sequaris, Pars erit Europae; neque enim plus litora Nili, Quam Scythicus Tanais primis a Gadibus absunt: Unde Europa fugit Libyen, et litora flexu{{versus|415}} Oceano fecere locum: sed maior in unam Orbis abit Asiam. Nam quum communiter istae Effundant Zephyrum, Boreae latus illa sinistrum Contingens, dextrumque Noti, discedit in ortus, Eurum sola tenens. Libycae quod fertile terrae est,{{versus|420}} Vergit in occasus; sed et haec non fontibus ullis Solvitur: Arctoos raris Aquilonibus imbres Accipit, et nostris reficit sua rura serenis. In nullas vitiatur opes; non aere, neque auro Excoquitur; nullo glebarum crimine, pura,{{versus|425}} Et penitus terra est. Tantum Maurusia genti Robora divitiae; quarum non noverat usum; Sed citri contenta comis vivebat, et umbra. In nemus ignotum nostrae venere secures; Extremoque epulas mensasque petivimus orbe.{{versus|430}} At quaecumque vagam Syrtim complectitur ora Sub nimio projecta die, vicina perusti Aetheris, exurit messes, et pulvere Bacchum Enecat, et nulla putris radice tenetur. Temperies vitalis abest; et nulla sub illa{{versus|435}} Cura Jovis terra est; natura deside torpet Orbis, et immotis annum non sentit arenis. :Hoc tam segne solum raras tamen exserit herbas, Quas Nasamon gens dura legit, qui proxima ponto Nudus rura tenet, quem mundi barbara damnis{{versus|440}} Syrtis alit; nam litoreis populator arenis Imminet, et, nulla portus tangente carina, Novit opes: sic cum toto commercia mundo Naufragiis Nasamones habent. Hac ire Catonem Dura jubet virtus. Illic secura juventus{{versus|445}} Ventorum, nullasque timens tellure procellas, Aequoreos est passa metus: nam litore sicco, Quam pelago, Syrtis violentius excipit Austrum, Et terrae magis ille nocet. Non montibus ortum Adversis frangit Libye, scopulisque repulsum{{versus|450}} Dissipat, et liquidas e turbine solvit in auras: Nec ruit in silvas, annosaque robora torquens Lassatur: patet omne solum, liberque meatu Aeoliam rabiem totis exercet {{tooltip|arenis|aut habenis}}. At non imbriferam contorto pulvere nubem{{versus|455}} In flexum violentus agit: pars plurima terrae Tollitur, et numquam resoluto vertice pendet. Regna videt pauper Nasamon errantia vento, Discussasque domos; volitantque a culmine raptae Detecto Garamante casae. Non altius ignis{{versus|460}} Rapta vehit; quantumque licet consurgere fumo, Et violare diem, tantum tenet aera pulvis. :Tum quoque Romanum solito violentior agmen Aggreditur, nullusque potest consistere miles, Instabilis raptis etiam, quas calcat, arenis.{{versus|465}} Concuteret terras, orbemque a sede moveret, Si solida Libye compage, et pondere duro Clauderet exesis Austrum scopulosa cavernis: Sed quia mobilibus facilis turbatur arenis, Nusquam luctando stabilis manet; imaque tellus{{versus|470}} Stat, quia summa fugit. Galeas, et scuta virorum, Pilaque contorsit violento spiritus actu, Intentusque tulit magni per inania caeli. Illud in {{tooltip|extrema|aut externa}} forsan longeque remota Prodigium tellure fuit; delapsaque caelo{{versus|475}} Arma timent gentes, hominumque erepta lacertis A Superis demissa putant. Sic illa profecto Sacrifico cecidere Numae, quae lecta juventus Patricia cervice movet: spoliaverat Auster Aut Boreas populos ancilia nostra ferentes.{{versus|480}} :Sic orbem torquente Noto, Romana juventus Procubuit, metuensque rapi, constrinxit amictus, Inseruitque manus terrae: nec pondere solo, Sed nisu jacuit, vix sic immobilis Austro, Qui super ingentes cumulos involvit arenae,{{versus|485}} Atque operit tellure viros. Vix tollere miles Membra valet, multo congestu pulveris haerens. Adligat et stantes adfusae magnus arenae Agger, et immoti terra surgente tenentur. Saxa tulit penitus discussis proruta muris,{{versus|490}} Effuditque procul miranda sorte malorum: Qui nullas videre domos, videre ruinas. Jamque iter omne latet: nec sunt discrimina terrae Ulla, nisi aetheriae, medio velut aequore flammae. Sideribus novere viam: nec sidera tota{{versus|495}} Ostendit Libycae finitor circulus orae, Multaque devexo terrarum margine celat. :Utque calor solvit, quem torserat aera ventus, Incensusque dies, manant sudoribus artus; Arent ora siti. Conspecta est parva maligna{{versus|500}} Unda procul vena; quam vix e pulvere miles Corripiens, patulum galeae confudit in orbem, Porrexitque duci. Squalebant pulvere fauces Cunctorum: minimumque tenens dux ipse liquoris Invidiosus erat. “Mene, inquit, degener, unum{{versus|505}} Miles, in hac turba vacuum virtute putasti? Usque adeo mollis, primisque caloribus impar Sum visus? quanto poena tu dignior ista, Qui populo sitiente bibas!” Sic concitus ira Excussit galeam, suffecitque omnibus unda.{{versus|510}} :Ventum erat ad templum, Libycis quod gentibus unum Inculti Garamantes habent: stat {{tooltip|sortiger|aut sortifer/corniger}} illic Jupiter, ut memorant, sed non aut fulmina vibrans, Aut similis nostro, sed tortis cornibus Hammon. Non illic Libycae posuerunt ditia gentes{{versus|515}} Templa, nec Eois splendent donaria gemmis. Quamvis Aethiopum populis, Arabumque beatis Gentibus, atque Indis unus sit Jupiter Hammon, Pauper adhuc deus est, nullis violata per aevum Divitiis delubra tenens: morumque priorum{{versus|520}} Numen Romano templum defendit ab auro. Esse locis superos testatur silva per omnem Sola virens Libyen; nam quidquid pulvere sicco Separat ardentem tepida Berenicida Lepti, Ignorat frondes: solus nemus {{tooltip|abstulit|aut extulit}} Hammon.{{versus|525}} Silvarum fons causa loco, qui putria terrae Adligat, et domitas unda connectit arenas. Sic quoque nil obstat Phoebo, quum cardine summo Stat librata dies: truncum vix protegit arbor; Tam brevis in medium radiis compellitur umbra!{{versus|530}} :Deprensum est hunc esse locum, qua circulus alti Solstitii medium signorum percutit orbem. Non obliqua meant, nec Tauro Scorpius exit Rectior, aut Aries donat sua tempora Librae, Aut Astraea jubet lentos descendere Pisces.{{versus|535}} Par Geminis Chiron, et idem quod Carcinos ardens Humidus Aegoceros: nec plus Leo tollitur Urna. At tibi, quaecumque es Libyco gens igne dirempta, In Noton umbra cadit, quae nobis exit in Arcton. Te segnis Cynosura subit; tu sicca profundo{{versus|540}} Mergi plaustra putas, nullumque in vertice {{tooltip|semper|aut summo}} Sidus habes immune maris, procul axis uterque est, Et fuga signorum medio rapit omnia caelo. :Stabant ante fores populi, quos miserat Eos, Cornigerique Jovis monitu nova fata petebant:{{versus|545}} Sed Latio cessere duci: comitesque Catonem Orant, exploret Libycum memorata per orbem Numina, de fama tam longi judicet aevi. Maximus hortator scrutandi voce Deorum Eventus Labienus erat. “Sors obtulit, inquit,{{versus|550}} Et fortuna viae, tam magni numinis ora, Consiliumque Dei: tanto duce possumus uti Per Syrtes, bellique datos cognoscere casus. Nam cui crediderim Superos arcana daturos, Dicturosque magis, quam sancto vera Catoni?{{versus|555}} Certe vita tibi semper directa supernas Ad leges, sequerisque Deum. Datur ecce loquendi Cum Jove libertas: inquire in fata nefandi Caesaris, et patriae venturos excute mores: Jure suo populis uti, legumque licebit,{{versus|560}} An bellum civile perit. Tua pectora sacra Voce reple: durae saltem virtutis amator, Quaere quid est virtus, et posce exemplar honesti.” :Ille Deo plenus, tacita quem mente gerebat, Effudit dignas adytis e pectore voces:{{versus|565}} “Quid quaeri, Labiene, jubes? an liber in armis Occubuisse velim potius, quam regna videre? An sit vita {{tooltip|nihil? si longa, an|nihil, sed longam}} differat aetas? An noceat vis ulla bono? Fortunaque perdat Opposita virtute minas, laudandaque velle{{versus|570}} Sit satis, et numquam successu crescat honestum? Scimus, et hoc nobis non altius inseret Hammon. Haeremus cuncti Superis, temploque tacente Nil facimus non sponte Dei: nec vocibus ullis Numen eget; dixitque semel nascentibus auctor{{versus|575}} Quidquid scire licet. {{tooltip|Sterilesne elegit|sterileis nec legit}} arenas, Ut caneret paucis, mersitque hoc pulvere verum? Estne Dei sedes, nisi terra, et pontus, et aer, Et caelum, et virtus? Superos quid quaerimus ultra? Jupiter est quodcumque vides, quodcumque moveris.{{versus|580}} Sortilegis egeant dubii, semperque futuris Casibus ancipites: me non oracula certum, Sed mors certa facit: pavido, fortique cadendum est. Hoc satis est dixisse Jovem.” Sic ille profatur, Servataque fide templi discedit ab aris,{{versus|585}} Non exploratum populis Hammona relinquens. :Ipse manu sua pila {{tooltip|gerit|aut gerens}}; praecedit anheli Militis ora pedes: monstrat tolerare vapores, Non jubet; et nulla vehitur cervice supinus, Carpentove sedens: somni parcissimus ipse est,{{versus|590}} Ultimus haustor aquae; quum tandem fonte reperto Indiga cogatur latices potare juventus, Stat, dum lixa bibat. Si veris magna paratur Fama bonis, et si successu nuda remoto Inspicitur virtus, quidquid laudamus in ullo{{versus|595}} Majorum, fortuna fuit. Quis Marte secundo, Quis tantum meruit populorum sanguine nomen? Hunc ego per Syrtes, Libyaeque extrema triumphum Ducere maluerim, quam ter Capitolia curru Scandere Pompeii, quam frangere colla Jugurthae.{{versus|600}} Ecce parens verus patriae, dignissimus aris, Roma, tuis; per quem numquam jurare pudebit, Et quem, si steteris umquam cervice soluta, Nunc olim factura Deum. Jam spissior ignis; Et plaga, quam nullam Superi mortalibus ultra{{versus|605}} A medio fecere die, calcatur; et unda Rarior: inventus mediis fons unus arenis Largus aquae; sed quem serpentum turba tenebat, Vix capiente loco. Stabant in margine siccae Aspides, in mediis sitiebant Dipsades undis.{{versus|610}} :Ductor, ut adspexit perituros fonte relicto, Adloquitur: “Vana specie conterrite leti, Ne dubita, miles, tutos haurire liquores: Noxia serpentum est admixto sanguine pestis: Morsu virus habent, et fatum in dente minantur:{{versus|615}} Pocula morte carent.” Dixit; dubiumque venenum Hausit: et in tota Libyae fons unus arena Ille fuit, de quo primus sibi posceret undam. Cur Libycus tantis exundet pestibus aer Fertilis in mortes, aut quid secreta nocenti{{versus|620}} Miscuerit Natura solo, non cura laborque Noster scire valet: nisi quod vulgata per orbem Fabula pro vera decepit saecula causa. :Finibus extremis Libyes, ubi fervida tellus Accipit Oceanum, demisso sole calentem,{{versus|625}} Squalebant late Phorcynidos arva Medusae, Non nemorum protecta coma, non mollia succo, Sed dominae vultu conspectis aspera saxis. Hoc primum natura nocens in corpore saevas Eduxit pestes: illis e faucibus angues{{versus|630}} Stridula fuderunt vibratis sibila linguis, Femineae qui more comae per terga soluti, Ipsa flagellabant gaudentis colla Medusae. Surgunt adversa subrectae fronte colubrae, Vipereumque fluit depexo crine venenum.{{versus|635}} :Hoc habet infelix, cunctis impune, Medusa, Quod spectare licet; nam rictus, oraque monstri Quis timuit? quem, qui recto se lumine vidit, Passa Medusa mori est? rapuit dubitantia fata, Praevenitque metus: anima periere retenta{{versus|640}} Membra; nec emissae riguere sub ossibus umbrae. Eumenidum crines solos movere furores; Cerberus Orpheo lenivit sibila cantu; Amphitryoniades vidit, quum vinceret, Hydram: Hoc monstrum timuit genitor, numenque secundum{{versus|645}} Phorcus aquis, Cetoque parens, ipsaeque sorores Gorgones: hoc potuit caelo pelagoque minari Torporem insolitum, mundoque obducere terram. E caelo volucres subito cum pondere lapsae; In scopulis haesere ferae; vicina colentes{{versus|650}} Aethiopum totae riguerunt marmore gentes. Nullum animal visus patiens, ipsique retrorsum Effusi faciem vitabant Gorgonos angues. Illa sub Hesperiis stantem Titana columnis In cautes Atlanta dedit: caeloque timente{{versus|655}} Olim Phlegraeos, stantes serpente, gigantas, Erexit montes, bellumque immane Deorum Pallados e medio confecit pectore Gorgon. :Quo postquam partu Danaes, et divite nimbo Ortum Parrhasiae vexerunt Persea pennae{{versus|660}} Arcados, auctoris citharae, liquidaeque palaestrae, Et subitus praepes Cyllenida sustulit harpen, Harpen alterius monstri jam caede rubentem, A Jove dilectae fuso custode juvencae: Auxilium volucri Pallas tulit innuba fratri,{{versus|665}} Pacta caput monstri: terraeque in fine Libyssae Persea Phoebeos converti jussit ad ortus, Gorgonis averso sulcantem regna volatu: Et clypeum laevae fulvo dedit aere nitentem, In quo saxificam jussit spectare Medusam,{{versus|670}} Quam sopor aeternam tracturus morte quietem Obruit haud totam. Vigilat pars magna comarum, Defenduntque caput protenti crinibus hydri: Pars jacet in medios vultus, oculique tenebras. Ipsa regit trepidum Pallas, dextraque trementem{{versus|675}} Perseos aversi Cyllenida dirigit harpen, Lata colubriferi rumpens confinia colli. :Quos habuit vultus, lunati vulnere ferri Caesa caput, Gorgon! quanto spirasse veneno Ora rear! quantumque oculos effundere mortis!{{versus|680}} Nec Pallas spectare potest; vultusque gelassent Perseos adversi, si non Tritonia densos Sparsisset crines, texissetque ora colubris. Aliger in caelum sic rapta Gorgone fugit. {{versus|685}}&emsp;Ille quidem pensabat iter, propiusque secabat Aethera, si medias Europae scinderet urbes; Pallas frugiferas jussit non laedere terras, Et parci populis. Quis enim non praepete tanto Aethera respiceret? Zephyro convertitur ales, Itque super Libyen, quae, nullo consita cultu,{{versus|690}} Sideribus Phoeboque vacat: premit orbita solis, Exuritque solum; nec terra celsior ulla Nox cadit in caelum, lunaeque meatibus obstat, Si flexus oblita vagi per recta cucurrit Signa, nec in Borean, aut in Noton effugit umbram.{{versus|695}} Illa tamen sterilis tellus, fecundaque nullo Arva bono, virus stillantis tabe Medusae Concipiunt, dirosque fero de sanguine rores, Quos calor adjuvit, putrique incoxit arenae. {{versus|700}}&emsp;Hic, quae prima caput movit de pulvere tabes, Aspida somniferam tumida cervice levavit. Plenior huic sanguis, et crassi gutta veneni Decidit; in nulla plus est serpente coactum. Ipsa caloris egens gelidum non transit in orbem Sponte sua, Niloque tenus metitur arenas.{{versus|705}} Sed quis erit nobis lucri pudor? inde petuntur Huc Libycae mortes, et fecimus aspida mercem. :At non stare suum miseris passura cruorem, Squamiferos ingens Haemorrhois explicat orbes; Natus et ambiguae coleret qui Syrtidos arva{{versus|710}} Chersydros, tractique via fumante Chelydri; Et semper recto lapsurus limite Cenchris; Pluribus ille notis variatam pingitur alvum, Quam parvis tinctus maculis Thebanus Ophites; Concolor exustis, atque indiscretus arenis{{versus|715}} Hammodytes; spinaque vagi torquente Cerastae; Et Scytale sparsis etiam nunc sola pruinis Exuvias positura suas; et torrida Dipsas; Et gravis in geminum surgens caput Amphisbaena; Et Natrix violator aquae, Jaculique volucres;{{versus|720}} Et contentus iter cauda sulcare Pareas; Oraque distendens avidus spumantia Prester; Ossaque dissolvens cum corpore tabificus Seps. Sibilaque effundens cunctas terrentia pestes, Ante venena nocens, late sibi submovet omne{{versus|725}} Vulgus, et in vacua regnat Basiliscus arena. :Vos quoque, qui cunctis innoxia numina terris Serpitis, aurato nitidi fulgore Dracones, Pestiferos ardens facit Africa, ducitis altum Aera quum pennis, armentaque tota sequuti{{versus|730}} Rumpitis ingentes amplexi verbere tauros. Nec tutus spatio est elephas; datis omnia leto; Nec vobis opus est ad noxia fata veneno. :Has inter pestes duro Cato milite siccum Emetitur iter; tot tristia fata suorum,{{versus|735}} Insolitasque videns parvo cum vulnere mortes. Signiferum juvenem Tyrrheni sanguinis Aulum Torta caput retro Dipsas calcata momordit. Vix dolor, aut sensus dentis fuit; ipsaque leti Frons caret invidia; nec quidquam plaga minatur.{{versus|740}} Ecce subit virus tacitum, carpitque medullas Ignis edax, calidaque incendit viscera tabe. Ebibit humorem circum vitalia fusum Pestis, et in sicco linguam torrere palato Coepit: defessos iret qui sudor in artus{{versus|745}} Non fuit, atque oculos lacrimarum vena refugit. Non decus imperii, non moesti jura Catonis Ardentem tenuere virum, quin spargere signa Auderet, totisque furens exquireret agris, Quas poscebat aquas sitiens in corde venenum.{{versus|750}} Ille vel in Tanain missus, Rhodanumque, Padumque, Arderet, Nilumque bibens per rura vagantem. Accessit morti Libye, fatique minorem Famam Dipsas habet terris adjuta perustis. Scrutatur venas penitus squalentis arenae:{{versus|755}} Nunc redit ad Syrtes, et fluctus accipit ore; Aequoreusque placet, sed non et sufficit, humor. Nec sentit fatique genus, mortemque veneni; Sed putat esse sitim: ferroque aperire tumentes Sustinuit venas, atque os implere cruore.{{versus|760}} :Jussit signa rapi propere Cato: discere nulli Permissum est hoc posse sitim. Sed tristior illa Mors erat ante oculos: miserique in crure Sabelli Seps stetit exiguus, quem flexo dente tenacem Avulsitque manu, piloque adfixit arenis.{{versus|765}} Parva modo serpens; sed qua non ulla cruentae Tantum mortis habet: nam plagae proxima circum Fugit rapta cutis, pallentiaque ossa retexit. Jamque sinu laxo nudum est sine corpore vulnus. Membra natant sanie; surae fluxere; sine ullo{{versus|770}} Tegmine poples erat; femorum quoque musculus omnis Liquitur, et nigra destillant inguina tabe. Dissiluit stringens uterum membrana, fluuntque Viscera: nec, quantum toto de corpore debet, Effluit in terras; saevum sed membra venenum{{versus|775}} Decoquit: in minimum mors contrahit omnia virus. Vincula nervorum, et laterum textura, cavumque Pectus, et abstrusum fibris vitalibus; omne Quidquid homo est, aperit pestis: natura profana Morte patet: manant humeri, fortesque lacerti;{{versus|780}} Colla caputque fluunt. Calido non ocius Austro Nix resoluta cadit, nec solem cera sequetur. Parva loquor; corpus sanie stillasse perustum: Hoc et flamma potest: sed quis rogus abstulit ossa? Haec quoque discedunt, putresque sequuta medullas{{versus|785}} Nulla manere sinunt rapidi vestigia fati. Cyniphias inter pestes tibi palma nocendi est: Eripiunt omnes animam, tu sola cadaver. :Ecce subit facies leto diversa fluenti. Nasidium Marsi cultorem torridus agri{{versus|790}} Percussit Prester. Illi rubor igneus ora Succendit, tenditque cutem, pereunte figura, Miscens cuncta tumor toto jam corpore major: Humanumque egressa modum super omnia membra Efflatur sanies, late tollente veneno:{{versus|795}} Ipse latet penitus congesto corpore mersus; Nec lorica tenet distenti corporis auctum. Spumeus accenso non sic exundat aheno Undarum cumulus; nec tantos carbasa Coro Curvavere sinus. Tumidos jam non capit artus{{versus|800}} Informis globus, et confuso pondere truncus. Intactum volucrum rostris, epulasque daturum Haud impune feris, non ausi tradere busto, Nondum stante modo, crescens fugere cadaver. {{versus|805}}&emsp;Sed majora parant Libycae spectacula pestes. Impressit dentes Haemorrhois aspera Tullo, Magnanimo juveni, miratorique Catonis. Utque solet pariter totis se effundere signis Corycii pressura croci, sic omnia membra Emisere simul rutilum pro sanguine virus.{{versus|810}} Sanguis erant lacrimae: quaecumque foramina novit Humor, ab his largus manat cruor: ora redundant, Et patulae nares; sudor rubet; omnia plenis Membra fluunt venis: totum est pro vulnere corpus. {{versus|815}}&emsp;At tibi, Leve miser, fixus praecordia pressit Nilaca serpente cruor: nulloque dolore Testatus morsus subita caligine mortem Accipis, et socias somno descendis ad umbras. Non tam veloci corrumpunt pocula leto, Stipite quae diro virgas mentita Sabaeas{{versus|820}} Toxica fatilegi carpunt matura Sabaei. :Ecce procul saevus sterilis se robore trunci Torsit, et immisit (Jaculum vocat Africa) serpens: Perque caput Paulli transactaque tempora fugit. Nil ibi virus agit: rapuit cum vulnere fatum.{{versus|825}} Deprensum est, quae funda rotat, quam lenta volarent, Quam segnis Scythicae strideret arundinis aer. :Quid prodest miseri Basiliscus cuspide Murri Transactus? velox currit per tela venenum, Invaditque manum: quam protinus ille retecto{{versus|830}} Ense ferit, totoque simul demittit ab armo: Exemplarque sui spectans miserabile leti, Stat vivus pereunte manu. Quis fata putaret Scorpion, aut vires maturae mortis habere? Ille minax nodis, et recto verbere saevus,{{versus|835}} Teste tulit caelo victi decus Orionis. :Quis calcare tuas metuat, Salpuga, latebras? Et tibi dant Stygiae jus in sua fila sorores. :Sic nec clara dies, nec nox dabat atra quietem, Suspecta miseris in qua tellure jacebant.{{versus|840}} Nam neque congestae struxere cubilia frondes, Nec culmis crevere tori: sed corpora fatis Expositi volvuntur humo, calidoque vapore Adliciunt gelidas nocturno frigore pestes; Innocuosque diu rictus torpente veneno{{versus|845}} Inter membra fovent: nec, quae mensura viarum, Quisve modus norunt, caelo duce: saepe querentes: :“Reddite, Di, clamant, miseris, quae fugimus, arma, Reddite Thessaliam. Patimur cur segnia fata In gladios jurata manus? pro Caesare pugnant{{versus|850}} Dipsades, et peragunt civilia bella Cerastae. Ire libet, qua Zona rubens, atque axis inustus Solis equis: juvat aetheriis adscribere causis Quod peream, caeloque mori. Nil, Africa, de te, Nec de te, Natura, queror: tot monstra ferentem,{{versus|855}} Gentibus ablatum dederas serpentibus orbem; Impatiensque solum Cereris, cultore negato, Damnasti, atque homines voluisti deesse venenis. In loca serpentum nos venimus: accipe poenas, Tu quisquis Superum, commercia nostra perosus,{{versus|860}} Hinc torrente plaga, dubiis hinc Syrtibus orbem Abrumpens, medio posuisti limite mortes. Per secreta tui bellum civile recessus Vadit; et arcani miles tibi conscius orbis Claustra petit mundi. Forsan majora supersunt{{versus|865}} Ingressis: coeunt ignes stridentibus undis, Et premitur natura poli. Sed longius ista Nulla jacet tellus, quam fama cognita nobis Tristia regna Jubae. Quaeremus forsitan istas Serpentum terras: habet hoc solatia caelum;{{versus|870}} Vivit adhuc aliquid. Patriae non arva requiro, Europamque, alios soles, Asiamque videntem. Qua te parte poli, qua te tellure reliqui, Africa? Cyrenis etiam nunc bruma rigebat. Exiguane via legem convertimus anni?{{versus|875}} Imus in adversos axes; evolvimur orbe; Terga damus ferienda Noto: nunc forsitan ipsa est Sub pedibus jam Roma meis. Solatia fati Haec petimus: veniant hostes, Caesarque sequatur Qua fugimus.” Sic dura suos patienia questus{{versus|880}} Exonerat: cogit tantos tolerare labores Summa ducis virtus, qui nuda fusus arena Excubat, atque omni Fortunam provocat hora. :Omnibus unus adest fatis: quocumque vocatus Advolat, atque ingens meritum, majusque salute{{versus|885}} Contulit, in letum vires; puduitque gementem Illo teste mori. Quod jus habuisset in ipsum Ulla lues? casus alieno in pectore vincit, Spectatorque docet magnos nil posse dolores. {{versus|890}}&emsp;Vix miseris serum tanto lassata periclo Auxilium Fortuna dedit. Gens unica terras Incolit a saevo serpentum innoxia morsu Marmaridae Psyili: par lingua potentibus herbis: Ipse cruor tutus, nullumque admittere virus, Vel cantu cessante, potest. Natura locorum{{versus|895}} Jussit ut immunes mixti serpentibus essent. Profuit in mediis sedem posuisse venenis; Pax illis cum morte data est. Fiducia tanta est Sanguinis: in terram parvus quum decidit infans, Ne qua sit externae Veneris mixtura timentes,{{versus|900}} Letifica dubios explorant aspide partus. :Utque Jovis volucer, calido quum protulit ovo Implumes natos, solis convertit ad ortus: Qui potuere pati radios, et lumine recto Sustinuere diem, caeli servantur in usus;{{versus|905}} Qui Phoebo cessere, jacent: sic pignora gentis Psyllus habet, si quis tactos non horruit angues, Si quis donatis lusit serpentibus infans. :Nec solum gens illa sua contenta salute; Excubat hospitibus, contraque nocentia monstra{{versus|910}} Psyllus adest populis. Qui tunc Romana sequutus Signa, simul jussit statui tentoria ductor, Primum quas valli spatium comprendit arenas Expurgat cantu, verbisque fugantibus angues. Ultima castrorum medicatus circuit ignis:{{versus|915}} Hic ebulum stridet, peregrinaque galbana sudant, Et tamarix non laeta comis, Eoaque costos, Et panacea potens, et Thessala centaurea: Peucedanumque sonat flammis, Erycinaque thapsos, Et larices, fumoque gravem serpentibus urunt{{versus|920}} Abrotonum, et longe nascentis cornua cervi. :Sic nox tuta viris. At si quis peste diurna Fata trahit, tunc sunt magicae miracula gentis, Psyllorumque ingens et rapti pugna veneni. Nam primum tacta designat membra saliva,{{versus|925}} Quae cohibet virus, retinetque in vulnere pestem. Plurima tum volvit spumanti carmina lingua, Murmure continuo, nec dat suspiria cursus Vulneris, aut minimum patiuntur fata tacere. {{versus|930}}&emsp;Saepe quidem pestis nigris inserta medullis Excantata fugit: sed si quod tardius audit Virus, et elicitum, jussumque exire repugnat; Tunc superincumbens pallentia vulnera lambit, Ore venena trahens, et siccat dentibus artus, Extractamque tenens gelido de corpore mortem{{versus|935}} Exspuit; et cujus morsus superaverit anguis, Jam promptum Psyllis vel gustu nosse veneni. :Hoc igitur levior tandem Romana juventus Auxilio, late squalentibus errat in arvis. Bis positis Phoebe flammis, bis luce recepta{{versus|940}} Vidit arenivagum surgens fugiensque Catonem. :Jamque illis magis atque magis durescere pulvis Coepit, et in terram Libye spissata redire: Jamque procul nemorum rarae se tollere frondes; Surgere congesto non culta mapalia culmo.{{versus|945}} Quanta dedit miseris melioris gaudia terrae, Quum primum saevos contra videre leones! Proxima Leptis erat, cujus statione quieta Exegere hiemem, nimbis flammisque carentem. {{versus|950}}&emsp;Caesar ut Emathia satiatus clade recessit, Caetera curarum projecit pondera, soli Intentus genero: cujus vestigia frustra Terris sparsa legens, fama duce tendit in undas, Threiciasque legit fauces, et amore notatum Aequor, et Heroas lacrimoso litore turres,{{versus|955}} Qua pelago nomen Nepheleias abstulit Helle. Non Asiam brevioris aquae disterminat usquam Fluctus ab Europa, quamvis Byzantion arcto Pontus, et ostriferam dirimat Chalcedona cursu, Euxinumque ferens parvo ruat ore Propontis.{{versus|960}} Sigaeasque petit famae mirator arenas, Et Simoentis aquas, et Graio nobile busto Rhoetion, et multum debentes vatibus umbras. :Circuit exustae nomen memorabile Trojae, Magnaque Phoebei quaerit vestigia muri.{{versus|965}} Jam silvae steriles, et putres robore trunci Assaraci pressere domos, et templa Deorum Jam lassa radice tenent; ac tota teguntur Pergama dumetis: etiam periere ruinae! {{versus|970}}&emsp;Adspicit Hesiones scopulos, silvasque, latentes Anchisae thalamos: quo judex sederit antro: Unde puer raptus caelo: quo vertice Nais Luserit Oenone: nullum est sine nomine saxum! Inscius in sicco serpentem pulvere rivum Transierat, qui Xanthus erat: securus in alto{{versus|975}} Gramine ponebat gressus; Phryx incola manes Hectoreos calcare vetat. Discussa jacebant Saxa, nec ullius faciem servantia sacri; “Herceas, monstrator ait, non respicis aras?” {{versus|980}}&emsp;O sacer, et magnus vatum labor, omnia fato Eripis, et populis donas mortalibus aevum! Invidia sacrae, Caesar, ne tangere famae: Nam, si quid Latiis fas est promittere musis, Quantum Smyrnaei durabunt vatis honores, Venturi me, teque legent: Pharsalia nostra{{versus|985}} Vivet, et a nullo tenebris damnabimur aevo. :Ut ducis implevit visus veneranda vetustas, Erexit subitas congestu cespitis aras, Votaque turicremos non irrita fudit in ignes: “Di cinerum, Phrygias colitis quicumque ruinas,{{versus|990}} Aeneaeque mei, quos nunc Lavinia sedes Servat et Alba, lares, et quorum lucet in aris Ignis adhuc Phrygius, nullique adspecta virorum Pallas, in abstruso pignus memorabile templo, Gentis Iuleae vestris clarissimus aris{{versus|995}} Dat pia tura nepos, et vos in sede priori Rite vocat: date felices in caetera cursus: Restituam populos. Grata vice moenia reddent Ausonidae Phrygibus, romanaque Pergama surgent.” {{versus|1000}}&emsp;Sic fatus, repetit classes, et tota secundis Vela dedit Coris; avidusque urgente procella Iliacas pensare moras, Asiamque potentem Praevehitur, pelagoque Rhodon spumante reliquit. Septima nox, Zephyro numquam laxante rudentes, Ostendit Phariis Aegyptia litora flammis.{{versus|1005}} Sed prius orta dies nocturnam lampada texit, Quam tutas intraret aquas. Ibi plena tumultu Litora, et incerto turbatas murmure voces Accipit: ac dubiis veritus se credere regnis, Abstinuit tellure rates. Sed dira satelles{{versus|1010}} Regis dona ferens, medium provectus in aequor, Colla gerit Magni, Phario velamine tecta; Ac prius infanda commendat crimina voce: :“Terrarum domitor, Romanae maxime gentis, Et, quod adhuc nescis, genero secure perempto;{{versus|1015}} Rex tibi Pellaeus belli pelagique labores Donat, et, Emathiis quod solum defuit armis, Exhibet: absenti bellum civile peractum est. Thessalicas Magnus quaerens reparare ruinas, Ense jacet nostro: tanto te pignore, Caesar,{{versus|1020}} Emimus; hoc tecum percussum est sanguine foedus. Accipe regna Phari, nullo quaesita cruore: Accipe Niliaci jus gurgitis: accipe quidquid Pro Magni cervice dares; dignumque clientem Castris crede tuis, cui tantum fata licere{{versus|1025}} In generum voluere tuum. Nec vile putaris Hoc meritum, facili nobis quod caede peractum est. Hospes avitus erat; depulso sceptra parenti Reddiderat. Quid plura feram? tu nomina tanto Invenies operi, vel famam consule mundi.{{versus|1030}} Si scelus est, plus te nobis debere fateris, Quod scelus hoc non ipse facis.” Sic fatus, opertum Detexit, tenuitque caput. Jam languida morte Effigies habitum noti mutaverat oris. {{versus|1035}}&emsp;Non primo Caesar damnavit munera visu, Avertitque oculos: vultus, dum crederet, haesit: Utque fidem vidit sceleris, tutumque putavit Jam bonus esse socer; lacrimas non sponte cadentes Effudit, gemitusque expressit pectore laeto, Non aliter manifesta potens abscondere mentis{{versus|1040}} Gaudia, quam lacrimis: meritumque immane tyranni Destruit, et generi mavult lugere revulsum, Quam debere caput. Qui duro membra senatus Calcarat vultu, qui sicco lumine campos Viderat Emathios, uni tibi, Magne, negare{{versus|1045}} Non audet gemitus. O sors durissima fati! Hunccine tu, Caesar, scelerato marte petisti, Qui tibi flendus erat? non mixti foedera tangunt Te generis; nec nata jubet moerere, neposque: Credis apud populos, Pompeii nomen amantes,{{versus|1050}} Hoc castris prodesse tuis. Fortasse tyranni Tangeris invidia, captique in viscera Magni Hoc alii licuisse doles, quererisque perisse Vindictam belli, raptumque e jure superbi Victoris generum. Quisquis te flere coegit{{versus|1055}} Impetus, a vera longe pietate recessit. Scilicet hoc animo terras atque aequora lustras, Necubi suppressus pereat gener. O bene rapta Arbitrio mors ista tuo! quam magna remisit Crimina Romano tristis Fortuna pudori,{{versus|1060}} Quod te non passa est misereri, perfide, Magni Viventis! Necnon his fallere vocibus audet, Adquiritque fidem simulati fronte doloris: :“Aufer ab adspectu nostro funesta, satelles, Regis dona tui: pejus de Caesare vestrum,{{versus|1065}} Quam de Pompeio meruit scelus. Unica belli Praemia civilis, victis donare salutem, Perdidimus. Quod si Phario germana tyranno Non invisa foret, potuissem reddere regi, Quod meruit; fratrique tuum pro munere tali{{versus|1070}} Misissem, Cleopatra, caput. Secreta quid arma Movit, et inseruit nostro sua tela labori? Ergo in Thessalicis Pellaeo fecimus arvis Jus gladio? vestris quaesita licentia regnis? Non tuleram Magnum mecum Romana regentem:{{versus|1075}} Te, Ptolemaee, feram? Frustra civilibus armis Miscuimus gentes, si qua est hoc orbe potestas Altera, quam Caesar; si tellus ulla duorum est. Vertissem Latias a vestro litore proras: Famae cura vetat, ne non damnasse cruentam,{{versus|1080}} Sed videar timuisse Pharon. Nec fallere vos me Credite victorem; nobis quoque tale paratum Litoris hospitium; ne sic mea colla gerantur, Thessaliae fortuna facit. Majore profecto, Quam metui poterat, discrimine gessimus arma:{{versus|1085}} Exsilium, generique minas, Romamque timebam: Poena fugae Ptolemaeus erat. Sed parcimus annis, Donamusque nefas: sciat hac pro caede tyrannus Nil venia plus posse dari. Vos, condite busto Tanti colla ducis; sed non, ut crimina tantum{{versus|1090}} Vestra tegat tellus: justo date tura sepulcro, Et placate caput, cineresque in litore fusos Colligite, atque unam sparsis date manibus urnam. Sentiat adventum soceri, vocesque querentis Audiat umbra pias. Dum nobis omnia praefert,{{versus|1095}} Dum vitam Phario mavult debere clienti, Laeta dies rapta est populis: concordia mundo Nostra perit: caruere Deis mea vota secundis, Ut te complexus, positis felicibus armis, Adfectus a te veteres, vitamque rogarem,{{versus|1100}} Magne, tuam; dignaque satis mercede laborum Contentus par esse tibi. Tunc pace fideli Fecissem, ut victus posses ignoscere Divis; Fecisses, ut Roma mihi.” Nec talia fatus, Invenit fletus comitem, nec turba querenti{{versus|1105}} Credidit: abscondunt gemitus, et pectora laeta Fronte tegunt, hilaresque nefas spectare cruentum, O bona libertas! quum Caesar lugeat, audent. </poem> {{Liber |Ante=Liber VIII |AnteNomen=Pharsalia/VIII |Post=Liber X |PostNomen=Pharsalia/X }} jxr07w2362q2ga46o3bqkuc5jye4sa9 0 39585 266211 235280 2026-05-15T14:31:59Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/X]] ad [[Pharsalia/Liber X]] 235280 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Marcus Annaeus Lucanus |OperaeTitulus=Pharsalia |OperaeWikiPagina=Pharsalia |Annus=anno 65 |SubTitulus=Liber X |Editio=Parisii, 1832; [https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb12529471h Petrus-Augustus Lemaire] |Fons=[https://archive.org/details/bub_gb_LIbHRl9qdIMC/page/314/mode/2up?view=theater archive.org] }} {{Liber |Ante=Liber IX |AnteNomen=Pharsalia/IX }} <poem> Ut primum terras, Pompeii colla secutus, Adtigit, et diras calcavit Caesar arenas: Pugnavit Fortuna ducis fatumque nocentis Aegypti, regnum Lagi Romana sub arma {{Versus|5}}Iret, an eriperet mundo Memphiticus ensis Victoria victique caput. Tua profuit umbra, Magne, tui socerum rapuere a sanguine manes. [Ne populus post te Nilum Romanus amaret. Inde Paraetoniam fertur securus in urbem {{Versus|10}}Pignore tam saevi sceleris, sua signa secutus. Sed fremitu vulgi, fasces et iura querentis Inferri Romana suis, discordia sensit Pectora et ancipites animos, Magnumque perisse Non sibi. Tum vultu semper celante timorem, {{Versus|15}}Intrepidus superum sedes et templa vetusti Numinis, antiquas Macetum testantia vires, Circuit: et, nulla captus dulcedine rerum, Non auro cultuque deum, non moenibus urbis, Effossum tumulis cupide descendit in antrum. {{Versus|20}}Illic Pellaei proles vesana Philippi, Felix praedo, iacet, terrarum vindice fato Raptus. Sacratis totum spargenda per orbem Membra viri posuere adytis. Fortuna pepercit Manibus, et regni duravit ad ultima fatum. {{Versus|25}}Nam sibi libertas umquam si redderet orbem, Ludibrio servatus erat, non utile mundo Editus exemplum, terras tot posse sub uno Esse viro. Macetum fines latebrasque suorum Deseruit, victasque patri despexit Athenas: {{Versus|30}}Perque Asiae populos fatis urgentibus actus Humana cum strage ruit, gladiumque per omnes Exegit gentes: ignotos miscuit amnes, Persarum Euphraten, Indorum sanguine Gangen: Terrarum fatale malum, fulmenque, quod omnes {{Versus|35}}Percuteret pariter populos, et sidus inicum Gentibus. Oceano classes inferre parabat Exteriore mari. Non illi flamma, nec undae, Nec sterilis Libye, nec Syrticus obstitit Ammon. Isset in occasus, mundi devexa secutus, {{Versus|40}}Ambissetque polos, Nilumque a fonte bibisset: Occurrit suprema dies, naturaque solum Hunc potuit finem vesano ponere regi; Qui secum invidia, qua totum ceperat orbem, Abstulit imperium; nulloque herede relicto {{Versus|45}}Totius fati, lacerandas praebuit urbes. Sed cecidit, Babylone sua Parthoque verendus. Pro pudor! Eoi propius timuere sarissas, Quam nunc pila timent, populi. Licet usque sub Arcton Regnemus, Zephyrique domos terrasque premamus {{Versus|50}}Flagrantis post terga Noti: cedemus in ortus Arsacidum domino. Non felix Parthia Crassis Exiguae secura fuit provincia Pellae. Iam, Pelusiaco veniens a gurgite Nili, Rex puer imbellis populi sedaverat iras; {{Versus|55}}Obside quo pacis Pellaea tutus in aula Caesar erat: cum se parva Cleopatra biremi, Corrupto custode Phari laxare catenas, Intulit Emathiis, ignaro Caesare, tectis; Dedecos Aegypti, Latii feralis Erinnys, {{Versus|60}}Romano non casta malo. Quantum impulit Argos Iliacasque domos facie Spartana nocenti, Hesperios auxit tantum Cleopatra furores. Terruit ilia suo, si fas, Capitolia sistro, Et Romana petit imbelli signa Canopo, {{Versus|65}}Caesare captivo Pharios ductura triumphos: Leucadioque fuit dubius sub gurgite casus, An mundum ne nostra quidem matrona teneret. Hoc animi nox ilia dedit, quae prima cubili Miscuit incestam ducibus Ptolemaida nostris. {{Versus|70}}Quis tibi vesani veniam non donet amoris, Antoni, durum cum Caesaris hauserit ignes Pectus, et in media rabie, medioque furore, Et Pompeianis habitata manibus aula, Sanguine Thessalicae cladis perfusus adulter {{Versus|75}}Admisit Venerem curis, et miscuit armis Illicitosque toros, et non ex coniuge partus? Pro pudor! oblitus Magni, tibi, Iulia, fratres Obscena de matre dedit: partesque fugatas Passus in extremis Libyae coalescere regnis, {{Versus|80}}Tempora Niliaco turpis dependit amori, Dum donare Pharon, dum non sibi vincere mavult. Quem, formae confisa suae, Cleopatra sine ullis Tristis adit lacrimis, simulatum comta dolorem, Qua decuit, veluti laceros dispersa capillos, {{Versus|85}}Et sic orsa loqui: Si qua est, o maxime Caesar, Nobilitas, Pharii proles clarissima Lagi, Exsul in aeternum, sceptris depulsa paternis, Si tua restituat veteri me dextera fato, Complector regina pedes. Tu gentibus aequum {{Versus|90}}Sidus ades nostris. Non urbes prima tenebo Femina Niliacas: nullo discrimine sexus Reginam scit ferre Pharos. Lege summa perempti Verba patris, qui iura mihi communia regni Et thalamos cum fratre dedit. Puer ille sororem, {{Versus|95}}Sit modo liber, amat: sed habet sub iure Pothini Adfectus ensesque suos. Nil ipsa paterni Iuris inire peto: culpa tantoque pudore Solve domum: remove funesta satellitis arma, Et regem regnare iube. Quantosne tumores {{Versus|100}}Mente gerit famulus, Magni cervice revulsa! Iam tibi (sed procul hoc avertant fata) minatur. Sat fuit indignum, Caesar, mundoque tibique, Pompeiam facinus meritumque fuisse Pothini. Nequidquam duras tentasset Caesaris aures: {{Versus|105}}Vultus adest precibus, faciesque incesta perorat. Exigit infandam, corrupto iudice, noctem. Pax ubi parta duci donisque ingentibus emta est, Excepere epulae tantarum gaudia rerum: Explicuitque suos magno Cleopatra tumultu {{Versus|110}}Nondum translatos Romana in saecula luxus. Ipse locus templi, quod vix corruptior aetas Exstruat, instar erat: laqueataque tecta ferebant Divitias, crassumque trabes absconderat aurum. Nec summis crustata domus sectisque nitebat {{Versus|115}}Marmoribus: stabatque sibi non segnis Achates Purpureusque lapis; totaque effusus in aula Calcabatur Onyx. Hebenus Meroetica vastos Non operit postes, sed stat pro robore vili, Auxilium, non forma, domus. Ebur atria vestit, {{Versus|120}}Et subfixa manu foribus testudinis Indae Terga sedent, crebro maculas distincta smaragdo. Fulget gemma toris, et iaspide fulva supellex: Strata micant: Tyrio quorum pars maxima suco Cocta diu, virus non uno duxit aheno; {{Versus|125}}Pars auro plumata nitet; pars ignea cocco, Ut mos est Phariis miscendi licia telis. Tum famulae numerus turbae, populusque minister; Discolor hos sanguis, alios distinxerat aetas: Haec Libycos, pars tam flavos gerit alter crines, {{Versus|130}}Ut nullis Caesar Rheni se dicat in arvis Tam rutilas vidisse comas; pars sanguinis usti, Torta caput, refugosque gerens a fronte capillos. Nec non infelix ferro mollita iuventus Atque exsecta virum. Stat contra fortior aetas, {{Versus|135}}Vix ulla fuscante tamen lanugine malas. Discubuere illic reges, maiorque potestas Caesar: et immodice formam fucata nocentem, Nec sceptris contenta suis, nec fratre marito, Plena maris rubri spoliis, colloque comisque {{Versus|140}}Divitias Cleopatra gerit, cultuque laborat. Candida Sidonio perlucent pectora filo, Quod Nilotis acus compressum pectine Serum Solvit, et extenso laxavit stamina velo. Dentibus hic niveis sectos Atlantide silva {{Versus|145}}Imposuere orbes; quales ad Caesaris ora Nec capto venere Iuba. Pro! caecus et amens Ambitione furor, civilia bella gerenti Divitias aperire suas, incendere mentem Hospitis armati. Non sit licet ille nefando {{Versus|150}}Marte paratus opes mundi quaesisse ruina: Pone duces priscos et nomina pauperis aevi, Fabricios Curiosque graves: hic ille recumbat Sordidus Hetruscis abductus Consul aratris, Optabit patriae talem duxisse triumphum. {{Versus|155}}Infudere epulas auro, quod terra, quod aer, Quod pelagus Nilusque dedit, quod luxus inani Ambitione furens toto quaesivit in orbe, Non mandante fame. Multas volucresque ferasque Aegypti posuere deos: manibusque ministrat {{Versus|160}}Niliacas crystallus aquas: gemmaeque capaces Excepere merum, sed non Mareotidos uvae, Nobile sed paucis senium cui contulit annis Indomitum Meroe cogens spumare Falernum. Accipiunt sertas nardo florente coronas, {{Versus|165}}Et numquam fugiente rosa: multumque madenti Infudere comae, quod nondum evanuit aura Cinnamon, externa nec perdidit aera terra: Advectumque recens vicinae messis amomum. Discit opes Caesar spoliati perdere mundi, {{Versus|170}}Et gessisse pudet genero cum paupere bellum, Et caussas Martis Phariis cum gentibus optat. Postquam epulis Bacchoque modum lassata voluptas Imposuit, longis Caesar producere noctem Inchoat adloquiis: summaque in sede iacentem {{Versus|175}}Linigerum placidis compellat Achorea dictis: O sacris devote senex, quodque arguit aetas, Non neglecte deis, Phariae primordia gentis, Terrarumque situm, vulgique edissere mores, Et ritus formasque deum: quodcumque vetustis {{Versus|180}}Insculptum est adytis, profer, noscique volentes Prode deos. Si Cecropium sua sacra Platonem Maiores docuere tui: quis dignior umquam Hoc fuit auditu, mundique capacior hospes? Fama quidem generi Pharias me duxit ad urbes, {{Versus|185}}Sed tamen et vestri. Media inter proelia semper Stellarum coelique plagis superisque vacavi, Nec meus Eudoxi vincetur Fastibus annus. Sed cum tanta meo vivat sub pectore virtus, Tantus amor veri, nihil est quod noscere malim, {{Versus|190}}Quam fluvii caussas per saecula tanta latentes, Ignotumque caput. Spes sit mihi certa videndi Niliacos fontes, bellum civile relinquam. Finierat, contraque sacer sic orsus Achoreus: Fas mihi, magnorum, Caesar, secreta parentum {{Versus|195}}Prodere, ad hoc aevi populis ignota profanis. Sit pietas aliis, miracula tanta silere: Ast ego coelicolis gratum reor, ire per omnes Hoc opus, et sacras populis notescere leges. Sideribus, quae sola fugam moderantur Olympi, {{Versus|200}}Occurruntque polo, diversa potentia prima Mundi lege data est. Sol tempora dividit anni, Mutat nocte diem, radiisque potentibus astra Ire vetat, cursuque vagos statione moratur. Luna suis vicibus Tethyn terrenaque miscet. {{Versus|205}}Frigida Saturno glacies et zona nivalis Cessit. Habet ventos incertaque fulmina Mavors. Sub Iove temperies et numquam turbidus aer. At fecunda Venus cunctarum semina rerum Possidet; immensae Cyllenius arbiter undae est. {{Versus|210}}Hunc ubi pars coeli tenuit, qua mixta Leonis Sidera sunt Cancro, rapidos qua Sirius ignes Exerit, et varii mutator circulus anni Aegoceron Cancrumque tenet, cui subdita Nili Ora latent: quae cum dominus percussit aquarum {{Versus|215}}Igne superiecto, tunc Nilus fonte soluto Exit, ut Oceanus lunaribus incrementis Iussus adest, auctusque suos non ante coarctat, Quam nos aestivas a sole receperit horas. Vana fides veterum, Nilo, quo crescat in arva, {{Versus|220}}Aethiopum prodesse nivis. Non Arctos in illis Montibus, aut Boreas. Testis tibi sole perusti Ipse color populi, calidique vaporibus Austri. Adde, quod omne caput fluvii, quodcumque soluta Praecipitat glaces, ingresso vere tumescit {{Versus|225}}Prima tabe nivis: Nilus neque suscitat undas Ante Canis radios, nec ripis adligat amnem Ante parem nocti, Libra sub iudice, Phoebum. Inde etiam leges aliarum nescit aquarum: Nec tumet hibernus, quum, longe sole remoto, {{Versus|230}}Officiis caret unda suis: dare iussus iniquo Temperiem coelo, mediis aestatibus exit. Sub torrente plaga, ne terras dissipet ignis, Nilus adest mundo, contraque incensa Leonis Ora tumet: Cancroque suam torrente Syenen, {{Versus|235}}Imploratus adest: nec campos liberat undis, Donec in autumnum declinet Phoebus, et umbras Extendat Meroe. Quis caussas reddere possit Sic iussit natura parens decurrere Nilum: Sic opus est mundo. - Zephyros quoque vana vetustas {{Versus|240}}His adscribit aquis, quorum stata tempora flatus Continuique dies, et in aera longa potestas: Vel quod ab occiduo pellunt tot nubila coelo Trans Noton, et fluvio cogunt incumbere nimbos: Vel quod aquas toties rumpentis litora Nili {{Versus|245}}Adsiduo feriunt, coguntque resistere fluctus Ille mora cursus adversique obiice ponti Aestuat in campos. - Sunt, qui spiramina terris Esse putant, magnosque cavae compagis hiatus. Commeat hac penitus tacitis discursibus unda, {{Versus|250}}Frigore ab Arctoo medium revocata sub axem, Cum Phoebus pressit Meroen, tellusque perusta Illuc duxit aquas. Trahitur Gangesque Padusque Per tacitum mundi. Tunc omnia flumina Nilus Uno fonte vomens non uno gurgite perfert. {{Versus|255}}Rumor, ab Oceano, qui terras adligat omnes, Exundante procul violentum erumpere Nilum, Aequoreosque sales longo mitescere tractu. Nec non Oceano pasci Phoebumque polumque Credimus: hunc, caldi tetigit cum brachia Cancri, {{Versus|260}}Sol rapit, atque undae plus, quam quod digerat aer, Tolitur. Hoc noctes referunt, Niloque refundunt. Ast ego, si tantam ius est mihi solvere litem, Quasdam, Caesar, aquas post mundi sera peracti Saecula, concussis terrarum erumpere venis, {{Versus|265}}Non id agente deo, quasdam compage sub ipsa Cum toto coepisse reor, quas ille creator Atque opifex rerum certo sub iure coercet. Quae tibi noscendi Nilum, Romane, cupido, Et Phariis Persisque fuit, Macetumque tyrannis: {{Versus|270}}Nullaque non aetas voluit conferre futuris Notitiam: sed vincit adhuc natura latendi. Summus Alexander regum, quos Memphis adorat, Invidit Nilo, misitque per ultima terrae Aethiopum lectos: illos rubicunda perusti {{Versus|275}}Zona poli tenuit; Nilum videre calentem. Venit ad occasus mundique extrema Sesostris, Et Pharios currus regum cervicibus egit: Ante tamen, vestros amnes, Rhodanumque Padumque, Quam Nilum, de fonte bibit. Vesanus in ortus {{Versus|280}}Cambyses longi populos pervenit ad aevi, Defectusque epulis et pastus caede suorum, Ignoto te, Nile, redit. Non fabula mendax Ausa loqui de fonte tuo est. Ubicunque videris, Quaereris: et nulli contingit gloria genti, {{Versus|285}}Ut Nilo sit laeta suo. Tua flumina prodam, Qua deus, undarum colator, Nile, tuarum, Te mihi isse dedit. Medio consurgis ab axe, Ausus in ardentem ripas adtollere Cancrum: In Borean is rectus aquis, mediumque Booten: {{Versus|290}}ursus in occasum flexu torquetur et ortus, Nunc Arabum populis, Libycis nunc aequus arenis: Teque vident primi, quaerunt tamen hi quoque, Seres, Aethiopumque feris alieno gurgite campos: Et te terrarum nescit cui debeat orbis. {{Versus|295}}Arcanum natura caput non prodidit ulli, Nec licuit populis parvum te, Nile, videre, Amovitque sinus, et gentes maluit ortus Mirari, quam nosse, tuos. Consurgere in ipsis Ius tibi solstitiis, aliena crescere bruma, {{Versus|300}}Atque hiemes adferre tuas: solique vagari Concessum per utrosque polos. Hic quaeritur ortus, Illic finis aquae. Late tibi gurgite rupto Ambitur nigris Meroe fecunda colonis, Laeta comis ebeni: quae, quamvis arbore multa {{Versus|305}}Frondeat, aestatem nulla sibi mitigat umbra: Linea tam rectum mundi ferit illa Leonem. Inde plagas Phoebi, damnum non passus aquarum, Praeveheris, sterilesque diu metiris arenas, Nunc omnes unum vires collectus in amnem, {{Versus|310}}Nunc vagus, et spargens facilem tibi cedere ripam. Rursus multifidas revocat piger alveus undas, Qua dirimunt Arabum populis Aegyptia rura Regni claustra Philae. Mox te deserta secantem, Qua dirimunt nostrum rubro commercia pontum, {{Versus|315}}Mollis lapsus agit. Quis te tam lene fluentem Moturum tantas violenti gurgitis iras, Nile, putet? Sed cum lapsus abrupta viarum Excepere tuos, et praecipites cataractae, Ac nusquam vetitis ullas obsistere cautes {{Versus|320}}Indignaris aquis: spuma tunc astra lacessis: Cuncta fremunt undis: ac multo murmure montis Spumeus invictis canescit fluctibus amnis. Hinc, Abaton quam nostra vocat veneranda vetustas, Terra potens, primos sentit percussa tumultus, {{Versus|325}}Et scopuli, placuit fluvii quos dicere venas, Quod manifesta novi primum dant signa tumoris. Hinc montes natura vagis circumdedit undis, Qui Libyae te, Nile, negant: quos inter in alta It convalle iacens iam molibus unda receptis. {{Versus|330}}Prima tibi campos permittit apertaque Memphis Rura, modumque vetat crescendi ponere ripas. Sic velut in tuta securi pace trahebant Noctis iter mediae: sed non vesana Pothini Mens imbuta semel tam sacra caede, vacabat {{Versus|335}}A scelerum motu. Magno nihil ille peremto Iam putat esse nefas: habitant sub pectore manes, Ultricesque deae dant in nova monstra furorem. Dignatur viles isto quoque sanguine dextras, Quo Fortuna parat victos perfundere Patres; {{Versus|340}}Poenaque civilis belli, vindicta senatus Paene data est famulo. Procul hoc avertite, fata, Crimen, ut haec Bruto cervix absente secetur. In scelus it Pharium Romani poena tyranni, Exemplumque perit. Struit audax irrita fatis: {{Versus|345}}Nec parat occultae caedem committere fraudi, Invictumque ducem detecto Marte lacessit. Tantum animi delicta dabant, ut colla ferire Caesaris, et socerum iungi tibi, Magne, inberet: Atque haec dicta monet famulos perferre fideles {{Versus|350}}Ad Pompeianae socium sibi caedis Achillam, Quem puer imbellis cunctis praefecerat armis, Et dederat ferrum, nullo sibi iure retento, In cunctos, in seque simul. Tu mollibus, inquit, Nunc incumbe toris, et pingues exige somnos: {{Versus|355}}Invasit Cleopatra domum. Nec prodita tantum est, Sed donata Pharos. Cessas accurrere solus Ad dominae thalamos? Nubit soror impia fratri: Nam Latio iam nupta duci est: interque maritos Discurrens Aegypton habet, Romamque meretur. {{Versus|360}}Expugnare senem potuit Cleopatra venenis: Crede, miser, puero: quem nox si iunxerit una, Et semel amplexus incesto pectore passus Hauserit obscoenum titulo pietatis amorem, Meque tuumque caput per singula forsitan illi {{Versus|365}}Oscula donabit. Crucibus flammisque luemus, Si fuerit formosa soror. Nil undique restat Auxilii: rex hinc coniux, hinc Caesar adulter. Et sumus, ut fatear, tam saeva iudice sontes: Quem non ex nobis credet Cleopatra nocentem, {{Versus|370}}A quo casta fuit? Per, te, quod fecimus una Perdidimusque nefas, perque ictum sanguine Magni Foedus, ades: subito bellum molire tumultu: Irrue nocturnus: rumpamus funere taedas, Crudelemque toris dominam mactemus in ipsis {{Versus|375}}Cum quocumque viro. Nec nos deterreat ausis Hesperii Fortuna ducis. Quae sustulit illum Imposuitque orbi, communis gloria nobis: Nos quoque sublimes Magnus facit. Adspice litus, Spem nostri sceleris: pollutos consule fluctus, {{Versus|380}}Quid liceat nobis: tumulumque e pulvere parvo Adspice Pompeii non omnia membra tegentem. Quem metuis, par huius erat. Non sanguine clari: Quid refert? nec opes populorum ac regna movemus: Ad scelus ingentis fati sumus. Adtrahit illos {{Versus|385}}In nostras Fortuna manus. En, altera venit Victima nobilior. Placemus caede secunda Hesperias gentes. Iugulus mihi Caesaris haustus Hoc praestare potest, Pompeii caede nocentes Ut populus Romanus amet. Quid nomina tanta {{Versus|390}}Horremus, viresque ducis, quibus ille relictis Miles erit? Nox haec peraget civilia bella, Inferiasque dabit populis, et mittet ad umbras. Quod debetur adhuc mundo caput. Ite feroces Caesaris in iugulum: praestet Lagea iuventus {{Versus|395}}Hoc regi, Romana sibi. Tu parce morari: Plenum epulis, madidumque mero, Venerique paratum Invenies: aude: superi tot vota Catonum Brutorumque tibi tribuent. Noli segnis Achillas Suadenti parere nefas. Haud clara movendis, {{Versus|400}}Ut mos, signa dedit castris, nec prodidit arma Ullius clangore tubae: temere omnia saevi Instrumenta rapit belli. Pars maxima turbae Plebis erat Latiae: sed tanta oblivio mentes Cepit, in externos corrupto milite mores, {{Versus|405}}Ut duce sub famulo iussuque satellitis irent, Quos erat indignum Phario parere tyranno. Nulla fides pietasque viris, qui castra sequuntur; Venalesque manus, ubi fas, ubi maxima merces, Aere merent parvo: iugulumque in Caesaris ire {{Versus|410}}Non sibi dant. Pro fas! ubi non civilia bella Invenit imperii fatum miserabile nostri? Thessaliae subducta acies in litore Nili More furit patrio. Quid te plus, Magne, recepto Ausa foret Lagea domus? Dat scilicet omnis {{Versus|415}}Dextera, quod debet superis: nullique vacare Fas est Romano. Latium sic scindere corpus Dis placitum: non in soceri generique favorem Discedunt populi: civilia bella satelles Movit, et in partem Romani venit Achillas. {{Versus|420}}Et nisi fata manus a sanguine Caesaris arcent, Hae vincent partes. Aderat maturus uterque, Et districta epulis ad cunctas aula patebat Insidias, poteratque cruor per regia fundi Pocula Caesareus, mensaeque incumbere cervix. {{Versus|425}}Sed metuunt belli trepidos in nocte tumultus, Ne caedes confusa mauu permissaque fatis Te, Ptolemaee, trahat. Tanta est fiducia ferri. Non rapuere nefas: summi contemta facultas Est operis: visum famulis reparabile damnum, {{Versus|430}}Illam mactandi dimittere Caesaris horam. Servatur poenas in aperta luce daturus. Donata est nox una duci, vixitque Pothini Munere Phoebeos Caesar dilatus in ortus. Lucifer a Casia prospexit rupe, diemque {{Versus|435}}Misit in Aegyptum, primo quoque sole calentem, Cum procul a muris acies non sparsa maniplis Nec vaga conspicitur, sed iustos qualis ad hostes Recta fronte venit, Passuri cominus arma, Laturique ruunt. At Caesar, moenibus urbis {{Versus|440}}Diffisus, foribus clausae se protegit aulae, Degeneres passus latebras. Nec tota vacabat Regia compresso; minima collegerat arma Parte domus: tangunt animos iraeque metusque: Et timet incursus, indignaturque timere. {{Versus|445}}Sic fremit in parvis fera nobilis abdita claustris, Et frangit rabidos praemorso carcere dentes; Nec secus in Siculis fureret tua flamma cavernis, Obstrueret summam si quis tibi, Mulciber, Aetnam. Audax Thessalici nuper qui rupe sub Aemi {{Versus|450}}Hesperiae cunctos proceres aciemque senatus Pompeiumque ducem, caussa spectare vetante, Non timuit, fatumque sibi promisit iniquum, Expavit servile nefas, intraque penates Obruitur telis: quem non violasset Alanus, {{Versus|455}}Non Scytha, non fixo qui ludit in hospite Maurus; Hic, cui Romani spatium non sufficit orbis, Parvaque regna putat Tyriis cum Gadibus Indos, Ceu puer imbellis, ceu captis femina muris, Quaerit tuta domus: spem vitae in limine clauso {{Versus|460}}Ponit, et incerto lustrat vagus atria cursu: Non sine rege tamen; quem ducit in omnia secum, Sumturus poenas et grata piacula morti, Missurusque tuum, si non sint tela nec ignes, In famulos, Ptolemaee, caput. Sic barbara Colchis {{Versus|465}}Creditur, ultorem metuens regnique fugaeque, Ense suo fratrisque simul cervice parata Exspectasse patrem. Cogunt tamen ultima rerum Spem pacis tentare ducem: missusque satelles Regius, ut saevos absentia voce tyranni {{Versus|470}}Corriperet famulos, quo bellum auctore moverent. Sed neque ius mundi valuit, neque foedera sancta Gentibus: orator regis pacisque sequester Aestimat in numero scelerum ponenda tuorum, Tot monstris Aegypte nocens. Non Thessala tellus, {{Versus|475}}Vastaque regna Iubae, non Pontus et impia signa Pharnacis, et gelido circumfluus orbis Ibero Tantum ausus scelerum, non Syrtis barbara, quantum Deliciae fecere tuae. Premit undique bellum, Inque domum iam tela cadunt, quassantque penates. {{Versus|480}}Non aries uno moturus limina pulsu, Fracturusque domum; non ulla est machina belli: Nec flammis mandatur opus: sed caeca iuventus Consilii, vastos ambit divulsa penates, Et nusquam totis incursat viribus agmen. {{Versus|485}}Fata vetant, murique vicem Fortuna tuetur. Nec non et ratibus tentatur regia, qua se Protulit in medios audaci margine fluctus Luxuriosa domus. Sed abest defensor ubique Caesar, et hos aditu gladiis, hos ignibus arcet: {{Versus|490}}Obsessusque gerit (tanta est constantia mentis) Expugnantis opus. Piceo iubet unguine tinctas Lampadas immitti iunctis in vela carinis. Nec piger ignis erat per stuppea vincula perque Manantes cera tabulas: et tempore eodem {{Versus|495}}Transtraque nautarum summique arsere ceruchi. Iam prope semustae merguntur in aequore classes, Iamque hostes et tela natant. Nec puppibus ignis Incubuit solis: sed quae vicina fuere Tecta mari, longis rapuere vaporibus ignem: {{Versus|500}}Et cladem fovere Noti, percussaque flama Turbine, non alio motu per tecta cucurrit, Quam solet aetherio lampas discurrere sulco, Materiaque carens atque ardens aere solo. Illa lues clausa paullum revocavit ab aula {{Versus|505}}Urbis in auxilium populos. Nec tempora cladis Perdidit in somnos, sed caeca nocte carinis Insiluit Caesar, semper feliciter usus Praecipiti cursu bellorum, et tempore rapto. Tunc claustrum pelagi cepit Pharon. Insula quondam {{Versus|510}}In medio stetit illa mari, sub tempore vatis Proteos: at nunc est Pellaeis proxima muris. Illa duci geminos bellorum praestitit usus: Abstulit excursus et fauces aequoris hosti; Caesaris auxiliis aditus et libera ponti {{Versus|515}}Ostia permisit. Nec poenas inde Pothini Distulit ulterius sed non qua debuit ira, Non cruce, non flammis, rabido non dente ferarum; Heu facinus! cervix gladio male caesa pependit: Magni morte perit! Nec non, subrepta paratis {{Versus|520}}A famulo Ganymede dolis, pervenit ad hostes Caesaris Arsinoe: quae castra carentia rege, Ut proles Lagea, tenet, famulumque tyranni Terribilem iusto transegit Achillea ferro. Altera, Magne, tuis iam victima mittitur umbris: {{Versus|525}}Nec satis hoc Fortuna putat. Procul absit, ut ista Vindictae sit summa tuae. Non ipse tyrannus Sufficit in poenas, non omnis regia Lagi. Dum patrii veniant in viscera Caesaris enses, Magnus inultus erit. Sed non auctore furoris {{Versus|530}}Sublato cecidit rabies: nam rursus in arma Auspiciis Ganymedis eunt: ac multa secundo Proelia Marte gerunt. Potuit, discrimine summo Caesaris, illa dies in famam et saecula mitti. Molis in exiguae spatio stipantibus armis, {{Versus|535}}Dum parat in vacuus Martem transferre carinas Dux Latius, tota subiti formidine belli Cingitur: hinc densae praetexunt litora classes, Hinc tergo insultant pedites: via nulla salutis, Non fuga, non virtus: vix spes quoque mortis honestae. {{Versus|540}}Non acie fusa, nec magnae stragis acervo Vincendus tunc Caesar erat, sed sanguine nullo, Captus sorte loci. Pendet, dubiusne timeret, Optaretne mori. Respexit in agmine denso Scaevam, perpetuae meritum iam nomina famae {{Versus|545}}Ad campos, Epidamne, tuos, ubi solus apertis Obsedit muris calcantem moenia Magnum. </poem> {{Liber |Ante=Liber IX |AnteNomen=Pharsalia/IX }} 0yco9dhew880pq6gu8qtnejla97w5bv 0 40435 266284 248106 2026-05-15T17:33:21Z Saumache 27923 /* III.iii */ 266284 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Titus Maccius Plautus |OperaeTitulus=Epidicus |OperaeWikiPagina=Epidicus |Liber= |Editio= |Annus= saeculo III a.Ch.n. |Genera=Comoediae |Fons=[https://www.thelatinlibrary.com/plautus/epidicus.shtml thelatinlibrary.com] }} {| align=center id=toc |- align=center | ACTVS I - [[#I.i|i]] ⸱ [[#I.ii|ii]]<br>ACTVS II - [[#II.i|i]] ⸱ [[#II.ii|ii]] ⸱ [[#II.iii|iii]]<br>ACTVS III - [[#III.i|i]] ⸱ [[#III.ii|ii]] ⸱ [[#III.iii|iii]] ⸱ [[#III.iv|iv]]<br>ACTVS IV - [[#IV.i|i]] ⸱ [[#IV.ii|ii]]<br>ACTVS V - [[#V.i|i]] ⸱ [[#V.ii|ii]] |} __NOTOC__ ==PERSONAE== <poem>EPIDICVS SERVVS THESPRIO SERVVS STRATIPPOCLES ADVLESCENS CHAERIBVLVS ADVLESCENS PERIPHANES SENEX APOECIDES SENEX FIDICINA MILES PHILIPPA MVLIER ACROPOLISTIS FIDICINA DANISTA TELESTIS VIRGO</poem> ==ARGVMENTVM== <poem>'''E'''mit fidicinam, filiam credens, senex '''P'''ersuasu servi, atque conductam '''I'''terum pro amica ei subiecit filii. '''D'''at erili argentum. Eo sororem destinat '''I'''mprudens iuvenis. Compressae ac militis '''C'''ognoscit opera sibi senex os sublitum — '''V'''t ille amicam, haec quaerebat filiam — '''S'''ed inventa gnata servolum emittit manu.</poem> ==ACTVS I== ===<span id='1.1.0'></span>I.i=== <poem>[EPIDICVS ⸱ THESPRIO] '''EPIDICVS''' Heus, adulescens. '''THESPRIO''' Quis properantem me reprehendit pallio? '''EP.''' Familiaris. '''TH.''' Fateor, nam odio es nimium familiariter. '''EP.''' Respice vero, '''THESPRIO'''. '''TH.''' Oh, Epidicumne ego conspicor? '''EP.''' Satis recte oculis uteris.{{r|1.1.5|5}}{{l|5}} '''TH.''' Salve. '''EP.''' Di dent quae velis. venire salvom gaudeo. '''TH.''' Quid ceterum? '''EP.''' Quod eo adsolet: cena tibi dabitur. '''TH.''' Spondeo. '''EP.''' Quid? '''TH.''' Me accepturum, si dabis. '''EP.''' Quid tu agis? Ut vales? Exemplum adesse intellego. Euge, corpulentior videre atque habitior. '''TH.''' Huic gratia.{{r|1.1.10|10}}{{l|10}} '''EP.''' Quam quidem te iam diu perdidisse oportuit.{{l|11a}} '''T.''' Minus iam furtificus sum quam antehac. '''E.''' Quid ita? '''T.''' Rapio propalam. '''EP.''' Di immortales te infelicent, ut tu es gradibus grandibus. nam ut apud portum te conspexi, curriculo occepi sequi:{{r|1.1.15|15}} vix adipiscendi potestas modo fuit. '''TH.''' Scurra es. '''EP.''' Scio{{l|15}} te esse equidem hominem militarem. '''TH.''' Audacter quam vis dicito. quid ais? Perpetuen valuisti? '''EP.''' Varie. '''TH.''' Qui varie valent, capreaginum hominum non placet mihi neque pantherinum genus. '''EP.''' Quid tibi vis dicam nisi quod est? Ut illae res? Responde. '''TH.''' Probe.{{r|1.1.20|20}} '''EP.''' Quid erilis noster filius? '''TH.''' Valet pugilice atque athletice.{{l|20}} '''EP.''' Voluptabilem mihi nuntium tuo adventu adportas, '''THESPRIO'''. sed ubist is? '''TH.''' Advenit simul. '''EP.''' Vbi is ergo est? Nisi si in vidulo aut si in mellina attulisti. '''TH.''' Di te perdant. '''EP.''' Te volo — percontari: operam da, opera reddetur tibi.{{r|1.1.25|25}} '''TH.''' Ius dicis. '''EP.''' Me decet. '''TH.''' Iam tu autem nobis praeturam geris?{{l|25}} '''EP.''' Quem dices digniorem esse hominem hodie Athenis alterum? '''TH.''' At unum a praetura tua, Epidice, abest. '''EP.''' Quidnam? '''TH.''' Scies: lictores duo, duo ulmei{{r|1.1.30|30}} fasces virgarum. '''EP.''' Vae tibi. sed quid ais? '''TH.''' Quid rogas? '''EP.''' Vbi arma sunt Stratippocli? '''T.''' Pol illa ad hostis transfugerunt. '''E.''' Armane? '''T.''' Atque equidem cito.{{l|30}} '''EP.''' Serione dicis tu? '''TH.''' Serio, inquam: hostes habent.{{r|1.1.35|35}} '''EP.''' Edepol facinus improbum. '''TH.''' At iam ante alii fecerunt idem. erit illi illa res honori. '''EP.''' Qui? '''TH.''' Quia ante aliis fuit. Mulciber, credo, arma fecit quae habuit Stratippocles: travolaverunt ad hostis. '''EP.''' Tum ille prognatus Theti{{l|35}} sine perdat: alia apportabunt ei Nerei filiae.{{r|1.1.40|40}} Id modo videndum est, ut materies suppetat scutariis, si in singulis stipendiis is ad hostis exuvias dabit. '''TH.''' Supersede istis rebus iam. '''EP.''' Tu ipse, ubi lubet, finem face. '''TH.''' Desiste percontarier. '''EP.''' Loquere ipse: ubist Stratippocles?{{l|40}} '''TH.''' Est causa qua causa simul mecum ire veritust. '''EP.''' Quidnam id est?{{r|1.1.45|45}} '''TH.''' Patrem videre se nevolt etiam nunc. '''EP.''' Quapropter? '''TH.''' Scies. quia forma lepida et liberali captivam adulescentulam de praeda mercatust. '''EP.''' Quid ego ex te audio? '''TH.''' Hoc quod fabulor. '''EP.''' Cur eam emit? '''TH.''' Animi causa. '''EP.''' Quot illic homo animos habet?{{l|45}} nam certo, prius quam hinc ad legionem abiit domo,{{r|1.1.50|50}} ipsus mandavit mi, ab lenone ut fidicina, quam amabat, emeretur sibi. Id ei impetratum reddidi. '''TH.''' Vtcumque in alto ventust, Epidice, exim velum vortitur. '''EP.''' Vae misero mihi, male perdidit me. '''TH.''' Quid istuc? Quidnam est?{{l|50}} '''EP.''' Quid istanc quam emit, quanti eam emit? '''TH.''' Vili. '''EP.''' Haud istuc te rogo.{{r|1.1.55|55}} '''TH.''' Quid igitur? '''EP.''' Quot minis? '''TH.''' Tot — quadraginta minis. id adeo argentum ab danista apud Thebas sumpsit faenore, in dies minasque argenti singulas nummis. '''EP.''' Papae. '''TH.''' Et is danista advenit una cum eo, qui argentum petit.{{l|55}} '''EP.''' Di immortales, ut ego interii basilice. '''TH.''' Quid iam? Aut quid est,{{r|1.1.60|60}} Epidice? '''EP.''' Perdidit me. '''TH.''' Quis? '''EP.''' Ille qui arma perdidit. '''TH.''' Nam quid ita? '''EP.''' Quia cottidie ipse ad me ab legione epistulas mittebat — sed taceam optumum est, plus scire satiust quam loqui servom hominem. Ea sapientia est.{{l|60}} '''TH.''' Nescio edepol quid tu timidus es, trepidas, Epidice, ita voltum tuom†{{r|1.1.65|65}} videor videre commeruisse hic me absente in te aliquid mali. '''EP.''' Potin ut molestus ne sies? '''TH.''' Abeo. '''EP.''' Asta, abire hinc non sinam. '''TH.''' Quid nunc me retines? '''EP.''' Amatne istam quam emit de praeda? '''TH.''' Rogas? deperit. '''EP.''' Detegetur corium de tergo meo. †{{l|65}} '''TH.''' Plusque amat quam te umquam amavit. '''EP.''' Iuppiter te perduit.{{r|1.1.70|70}} '''TH.''' Mitte nunciam, nam ille me vetuit domum venire, ad Chaeribulum iussit huc in proxumum; ibi manere iussit, eo venturust ipsus. '''EP.''' Quid ita? '''TH.''' Dicam: quia patrem prius convenire se non volt neque conspicari,{{l|70}} quam id argentum, quod debetur pro illa, denumeraverit.{{r|1.1.75|75}} '''EP.''' Eu edepol res turbulentas. '''TH.''' Mitte me ut eam nunciam. '''EP.''' Haecine ubi scibit senex, puppis pereunda est probe. '''TH.''' Quid istuc ad me attinet,{{l|75}} quo tu intereas modo?{{r|1.1.80|80}} '''EP.''' Quia perire solus nolo, te cupio perire mecum, benevolens cum benevolente. '''TH.''' Abi in malam rem maxumam a me cum istac condicione. '''EP.''' I sane, siquidem festinas magis. '''TH.''' Numquam hominem quemquam conveni, unde abierim lubentius.{{l|80}} '''EP.''' Illic hinc abiit. Solus nunc es. Quo in loco haec res sit vides,{{r|1.1.85|85}} Epidice: nisi quid tibi in tete auxili est, absumptus es. tantae in te impendent ruinae: nisi suffulcis firmiter, non potes subsistere, itaque in te inruont montes mali. neque ego nunc quo modo{{l|85}} me expeditum ex impedito faciam, consilium placet.{{r|1.1.90|90}} Ego miser perpuli meis dolis senem, ut censeret suam sese emere filiam: is suo filio fidicinam emit, quam ipse amat, quam abiens mandavit mihi.{{l|90}} si sibi nunc alteram{{r|1.1.95|95}} ab legione adduxit animi causa, corium perdidi.{{l|91a}} nam ubi senex senserit sibi data esse verba, virgis dorsum despoliet meum. at enim tu praecave. at enim — bat enim, nihil est istuc. Plane hoc corruptumst caput.{{r|1.1.100|100}}{{l|95}} Nequam homo es, Epidice. qui lubidost male loqui? quia tu tete deseris. quid faciam? Men rogas? tu quidem antehac aliis solebas dare consilia mutua.{{r|1.1.105|105}} Aliquid aliqua reperiundumst. Sed ego cesso ire obviam{{l|100}} adulescenti, ut quid negoti sit sciam. Atque ipse illic est. tristis est. Cum Chaeribulo incedit aequali suo. huc concedam, orationem unde horum placide persequar.</poem> ===<span id='1.2.0'></span>I.ii=== <poem>[STRATIPPOCLES ⸱ CHAERIBVLVS ⸱ EPIDICVS] '''STRATIPPOCLES''' Rem tibi sum elocutus omnem, Chaeribule, atque admodum meorum maerorum atque amorum summam edictavi tibi.{{l|105}} '''CHAERIBVLVS''' Praeter aetatem et virtutem stultus es, Stratippocles. idne pudet te, quia captivam genere prognatam bono de praeda es mercatus? Quis erit, vitio qui id vortat tibi?{{r|1.2.5|5}} '''STR.''' Qui invident omnes inimicos mi illoc facto repperi; at pudicitiae eius numquam nec vim nec vitium attuli.{{l|110}} '''CHAER.''' Iam istoc probior [es] meo quidem animo, cum in amore temperes. '''STR.''' Nihil agit qui diffidentem verbis solatur suis; is est amicus, qui in re dubia re iuvat, ubi rest opus.{{r|1.2.10|10}} '''CHAER.''' Quid tibi me vis facere? '''STR.''' Argenti dare quadraginta minas, quod danistae detur, unde ego illud sumpsi faenore.{{l|115}} '''CHAER.''' Si hercle haberem <nowiki>* * *</nowiki> '''STR.''' Nam quid te igitur retulit beneficum esse oratione, si ad rem auxilium emortuom est? '''CHAER.''' Quin edepol egomet clamore differor, difflagitor.{{r|1.2.15|15}} '''STR.''' Malim istius modi mihi amicos furno mersos quam foro. sed operam Epidici nunc me emere pretio pretioso velim.{{l|120}} quem quidem ego hominem irrigatum plagis pistori dabo, nisi hodie prius comparassit mihi quadraginta minas, quam argenti fuero elocutus ei postremam syllabam.{{r|1.2.20|20}} '''EP.''' Salva res est: bene promittit, spero servabit fidem. sine meo sumptu paratae iam sunt scapulis symbolae.{{l|125}} aggrediar hominem. Advenientem peregre erum suom Stratippoclem impertit salute servos Epidicus. '''STR.''' Vbi is est? '''EP.''' Adest. salvom huc advenisse — '''STR.''' Tam tibi istuc credo quam mihi.{{r|1.2.25|25}} '''EP.''' Benene usque valuisti? '''STR.''' A morbo valui, ab animo aeger fui. '''EP.''' Quod ad me attinuit, ego curavi: quod mandavisti mihi{{l|130}} impetratum est, empta ancilla, quod tute ad me litteras missiculabas. '''STR.''' Perdidisti omnem operam. '''EP.''' Nam qui perdidi? '''STR.''' Quia meo neque cara est cordi neque placet. '''EP.''' Quid retulit{{r|1.2.30|30}} mihi tanto opere te mandare et mittere ad me epistulas? '''STR.''' Illam amabam olim, nunc iam alia cura impendet pectori.{{l|135}} '''EP.''' Hercle miserum est ingratum esse homini id quod facias bene. ego quod bene feci male feci, quia amor mutavit locum. '''STR.''' Desipiebam mentis, cum illa scripta mittebam tibi.{{r|1.2.35|35}} '''EP.''' Men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum?{{l|140}} '''STR.''' Quid istic? Verba facimus. Huic homini opust quadraginta minis celeriter calidis, danistae quas resolvat, et cito. '''EP.''' Dic modo unde auferre me vis. A quo trapezita peto?{{r|1.2.40|40}} '''STR.''' Vnde libet. Nam ni ante solem occasum elo <nowiki>* * *</nowiki> meam domum ne inbitas: tu te in pistrinum <nowiki>* * *</nowiki>{{l|145}} '''EP.''' Facile tu istuc sine periclo et cura, corde libero fabulare; novi ego nostros: mihi dolet cum ego vapulo. '''STR.''' Quid tu nunc? Patierin ut ego me interimam? '''EP.''' Ne feceris.{{r|1.2.45|45}} Ego istuc accedam periclum potius atque audaciam. '''STR.''' Nunc places, nunc ego te laudo. '''EP.''' Patiar ego istuc quod lubet.{{l|150}} '''STR.''' Quid illa fiet fidicina igitur? '''EP.''' Aliqua res reperibitur, aliqua ope exsolvar, extricabor aliqua. '''STR.''' Plenus consili es. novi ego te. '''EP.''' Est Euboicus miles locuples, multo auro potens,{{r|1.2.50|50}} qui ubi tibi istam emptam esse scibit atque hanc adductam alteram, continuo te orabit ultro ut illam tramittas sibi.{{l|155}} sed ubi illa est quam tu adduxisti tecum? '''STR.''' Iam faxo hic erit. '''CH.''' Quid hic nunc agimus? '''ST.''' Eamus intro huc ad te, ut hunc hodie diem luculentum habeamus. — '''EP.''' Ite intro, ego de re argentaria{{r|1.2.55|55}} iam senatum convocabo in corde consiliarium, quoi potissimum indicatur bellum unde argentum auferam.{{l|160}} Epidice, vide quid agas, ita res subito haec obiectast tibi; non enim nunc tibi dormitandi neque cunctandi copia est: adeundumst. Senem oppugnare certumst consilium mihi.{{r|1.2.60|60}} I abi intro atque adulescenti dic iam nostro erili filio, ne hinc foras ambulet neve usquam obviam veniat seni.{{l|165}}</poem> ==ACTVS II== ===<span id='2.1.0'></span>II.i=== <poem>[APOECIDES ⸱ PERIPHANES] '''APOECIDES''' Plerique homines, quos cum nil refert pudet, ubi pudendum est ibi eos deserit pudor, quom usus est ut pudeat. is adeo tu es. Quid est quod pudendum siet, genere natam bono pauperem domum{{r|2.1.5|5}}{{l|170}} ducere te uxorem? praesertim eam, qua ex tibi commemores hanc quae domist filiam prognatam. '''PERIPHANES''' Revereor filium. '''AP.''' At pol ego te credidi uxorem, quam tu extulisti, pudore exsequi,{{r|2.1.10|10}}{{l|175}} cuius quotiens sepulcrum vides, sacruficas ilico Orco hostiis, neque adeo iniuria, quia licitumst eam tibi vivendo vincere. '''PER.''' Oh, Hercules ego fui, dum illa mecum fuit; neque sexta aerumna acerbior Herculi, quam illa mihi obiectast.{{r|2.1.15|15}} '''AP.''' Pulcra edepol dos pecuniast. '''PER.''' Quae quidem pol non maritast.{{l|180}}</poem> ===<span id='2.2.0'></span>II.ii=== <poem>[EPIDICVS ⸱ PERIPHANES ⸱ APOECIDES] '''EPIDICVS''' St, tacete, habete animum bonum. liquido exeo foras auspicio, avi sinistra; acutum cultrum habeo, senis qui exenterem marsuppium. sed eccum ipsum ante aedis conspicor (cum) Apoecide{{l|185|184-185}} qualis volo vetulos duo.{{r|2.2.5|5}} Iam ego me convortam in hirudinem atque eorum exsugebo sanguinem, senati qui columen cluent. <nowiki>* * *</nowiki>{{l|188a}} ('''AP.''') continuo ut maritus fiat. '''PER.''' Laudo consilium tuom.{{l|190|189-190}} nam ego illum audivi in amorem haerere apud nescio quam fidicinam,{{r|2.2.10|10}} id ego excrucior. '''EP.''' Di hercle omnis me adiuvant augent amant: ipsi hi quidem mihi dant viam, quo pacto ab se argentum auferam. age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice itaque adsimulato quasi per urbem totam hominem quaesiveris.{{l|195}} age, si quid agis. Di immortales, utinam conveniam domi{{r|2.2.15|15}} Periphanem, per omnem urbem quem sum defessus quaerere: per medicinas, per tonstrinas, in gymnasio atque in foro, per myropolia et lanienas circumque argentarias. rogitando sum raucus factus, paene in cursu concidi.{{l|200}} '''PER.''' Epidice. '''EP.''' Epidicum quis est qui revocat? '''PER.''' Ego sum, Periphanes.{{r|2.2.20|20}} '''AP.''' Et ego Apoecides sum. '''EP.''' Et ego quidem sum Epidicus. Sed, ere, optuma vos video opportunitate ambo advenire. '''PER.''' Quid rei est? '''EP.''' Mane <dum>, sine respirem quaeso. '''PER.''' Immo adquiesce. '''EP.''' Animo malest. A. Recipe anhelitum. '''P.''' Clementer, requiesce. '''E.''' Animum advortite.{{l|205}} a legione omnes remissi sunt domum Thebis. '''AP.''' <Quis hoc>{{r|2.2.25|25}} dicit factum? '''E.''' Ego ita factum esse dico. '''P.''' Scin tu istuc? '''E.''' Scio. '''PER.''' Qui tu scis? '''EP.''' Quia ego ire vidi milites plenis viis; arma referunt et iumenta ducunt. '''PER.''' Nimis factum bene. '''EP.''' Tum captivorum quid ducunt secum! Pueros, virgines,{{l|210}} binos, ternos, alius quinque; fit concursus per vias,{{r|2.2.30|30}} filios suos quisque visunt. '''PER.''' Hercle rem gestam bene. '''EP.''' Tum meretricum numerus tantus, quantum in urbe omni fuit, obviam ornatae occurrebant suis quaeque amatoribus, eos captabant. Id adeo qui maxime animum advorterim?{{l|215}} pleraeque eae sub vestimentis secum habebant retia.{{r|2.2.35|35}} Quom ad portam venio, atque ego illam illi video praestolarier et cum ea tibicinae ibant quattuor. '''PER.''' Quicum, Epidice? '''EP.''' Cum illa quam tuos gnatus annos multos deamat, deperit, ubi fidemque remque seque teque properat perdere;{{l|220}} ea praestolabatur illum apud portam. '''PER.''' Viden veneficam?{{r|2.2.40|40}} '''EP.''' Sed vestita, aurata, ornata ut lepide, ut concinne, ut nove. '''PER.''' Quid erat induta? An regillam induculam an mendiculam? '''EP.''' Inpluviatam, ut istaec faciunt vestimentis nomina. '''PER.''' Vtin inpluvium induta fuerit? '''EP.''' Quid istuc tam mirabile est?{{l|225}} quasi non fundis exornatae multae incedant per vias.{{r|2.2.45|45}} At tributus quom imperatus est, negant pendi potis: illis quibus tributus maior penditur, pendi potest. quid istae, quae vesti quotannis nomina inveniunt nova? tunicam rallam, tunicam spissam, linteolum caesicium,{{l|230}} indusiatam, patagiatam, caltulam aut crocotulam,{{r|2.2.50|50}} subparum aut subnimium, ricam, basilicum aut exoticum, cumatile aut plumatile, carinum aut cerinum — gerrae maxumae. cani quoque etiam ademptumst nomen. '''PER.''' Qui? '''EP.''' Vocant Laconicum. haec vocabula auctiones subigunt ut faciant viros.{{l|235}} '''AP.''' Quin tu ut occepisti loquere? '''EP.''' Occepere aliae mulieres{{r|2.2.55|55}} duae post me sic fabulari inter sese — ego abscessi sciens paulum ab illis, dissimulabam earum operam sermoni dare; nec satis exaudibam, nec sermonis fallebar tamen, quae loquerentur. '''PER.''' Id lubidost scire. '''EP.''' Ibi illarum altera{{l|240}} dixit illi quicum ipsa ibat — '''PER.''' Quid? '''EP.''' Tace ergo, ut audias{{r|2.2.60|60}} postquam illam sunt conspicatae, quam tuos gnatus deperit: 'quam facile et quam fortunate evenit illi, obsecro, mulieri, quam liberare volt amator.' 'quisnam is est?' Inquit altera illi. Ibi illa nominat Stratippoclem{{l|245}} Periphanai filium. '''PER.''' Perii hercle. Quid ego ex te audio?{{r|2.2.65|65}} '''EP.''' Hoc quod actum est. Egomet postquam id illas audivi loqui, coepi rursum vorsum ad illas pauxillatim accedere, quasi retruderet hominum me vis invitum. '''PER.''' Intellego. '''EP.''' Ibi illa interrogavit illam: 'qui scis? Quis id dixit tibi?'{{l|250}} 'quin hodie adlatae tabellae sunt ad eam a Stratippocle,{{r|2.2.70|70}} eum argentum sumpsisse apud Thebas ab danista faenore, id paratum et sese ob eam rem id ferre. '''PER.''' Certo ego occidi. '''EP.''' Haec sic aibat: sic audivisse ex eapse atque epistula. '''PER.''' Quid ego nunc faciam? Consilium a te expetesso, Apoecides.{{l|255}} '''AP.''' Reperiamus aliquid calidi conducibilis consili.{{r|2.2.75|75}} Nam ille quidem aut iam hic aderit, credo hercle, aut iam adest. '''EP.''' Si aequom siet me plus sapere quam vos, dederim vobis consilium catum, quod laudetis, ut ego opino, uterque, '''PER.''' Ergo ubi id est, Epidice? '''EP.''' Atque ad eam rem conducibile. '''AP.''' Quid istuc dubitas dicere?{{l|260}} '''EP.''' Vos priores esse oportet, nos posterius dicere,{{r|2.2.80|80}} qui plus sapitis. '''PER.''' Eia vero, age dic. '''EP.''' At deridebitis. '''AP.''' Non edepol faciemus. '''EP.''' Immo, si placebit, utitor, consilium si non placebit, reperitote rectius. mihi istic nec seritur nec metitur, nisi ea quae tu vis volo.{{l|265}} '''PER.''' Gratiam habeo; fac participes nos tuae sapientiae.{{r|2.2.85|85}} '''EP.''' Continuo arbitretur uxor tuo gnato atque ut fidicinam illam quam is volt liberare, quae illum corrumpit tibi, ulciscare atque ita curetur, usque ad mortem ut serviat. '''AP.''' Fieri oportet. '''PER.''' Facere cupio quidvis, dum id fiat modo. '''EP.''' Em,{{l|270}} nunc occasiost faciundi, prius quam in urbem advenerit,{{r|2.2.90|90}} sicut cras hic aderit, hodie non venit. '''PER.''' Qui scis? '''EP.''' Scio. quia mihi alius dixit qui illinc venit, mane hic adfore. '''PER.''' Quin tu eloquere, quid faciemus? '''EP.''' Sic faciundum censeo quasi tu cupias liberare fidicinam animi gratia{{l|275}} quasique ames vehementer tu illam. '''P.''' Quam ad rem istuc refert? '''E.''' Rogas?{{r|2.2.95|95}} Ut enim praestines argento, prius quam veniat filius, atque ut eam te in libertatem dicas emere, '''PER.''' Intellego. '''EP.''' Vbi erit empta, ut aliquo ex urbe amoveas; nisi quid est tua secus sententia. '''PER.''' Immo docte. '''EP.''' Quid tua autem, Apoecides?{{l|280}} '''AP.''' Quid ego iam nisi te commentum nimis astute intellego?{{r|2.2.100|100}} '''EP.''' Iam <simul> igitur amota ei erit omnis consultatio nuptiarum, ne gravetur quod velis. '''PER.''' Vive sapis, et placet. '''EP.''' Tum tu igitur calide quidquid acturu's age. '''PER.''' Rem hercle loquere. '''EP.''' Et repperi, haec te qui abscedat suspicio.{{l|285}} '''PER.''' Sine me scire. '''EP.''' Scibis, audi. '''AP.''' Sapit hic pleno pectore.{{r|2.2.105|105}} '''EP.''' Opus est homine qui illo argentum deferat pro fidicina; nam te nolo neque opus factost. '''PER.''' Quid iam? '''EP.''' Ne te censeat fili causa facere, '''PER.''' Docte. '''EP.''' Quo illum ab illa prohibeas: ne qua ob eam suspicionem difficultas evenat.{{l|290}} '''PER.''' Quem hominem inveniemus ad eam rem utilem? '''EP.''' Hic erit optimus,{{r|2.2.110|110}} hic poterit cavere recte, iura qui et leges tenet. '''PER.''' Epidico habeas gratiam. '''EP.''' Sed ego istuc faciam sedulo: ego illum conveniam atque adducam hunc ad eum quoiast fidicina, atque argentum ego cum hoc feram. '''P.''' Quanti emi potest minimo? '''EP.''' Illane?{{l|295}} ad quadraginta fortasse eam posse emi minimo minis.{{r|2.2.115|115}} Verum si plus dederis, referam, nihil in ea re captiost. atque id non decem occupatum tibi erit argentum dies. '''PER.''' Quidum? '''EP.''' Quia enim mulierem alius illam adulescens deperit, auro opulentus, magnus miles Rhodius, raptor hostium,{{l|300}} gloriosus: is emet illam de te et dabit aurum lubens.{{r|2.2.120|120}} Face modo, est lucrum hic tibi amplum. '''P.''' Deos quidem oro. '''E.''' Impetras. '''AP.''' Quin tu is intro atque huic argentum promis? Ego visam ad forum. Epidice, eo veni. '''EP.''' Ne abitas prius quam ego ad te venero. A. Vsque opperiar. '''P.''' Sequere tu intro. '''E.''' I, numera, nil ego te moror.{{l|305}}</poem> ===<span id='2.3.0'></span>II.iii=== <poem>[EPIDICVS] '''EPIDICVS''' Nullum esse opinor ego agrum in agro Attico aeque feracem quam hic est noster Periphanes: quin ex occluso atque obsignato armario decutio argenti tantum quantum mihi lubet. quod pol ego metuo si senex resciverit,{{r|2.3.5|5}}{{l|310}} ne ulmos parasitos faciat, quae usque attondeant. sed me una turbat res ratioque, Apoecidi quam ostendam fidicinam aliquam conducticiam. atque id quoque habeo: mane me iussit senex conducere aliquam fidicinam sibi huc domum,{{r|2.3.10|10}}{{l|315}} <quae>, dum rem dinam faceret, cantaret sibi; ea conducetur atque ei praemonstrabitur quo pacto fiat subdola adversus senem. ibo intro, argentum accipiam ab damnoso sene.</poem> ==ACTVS III== ===<span id='3.1.0'></span>III.i=== <poem>[STRATIPPOCLES ⸱ CHAERIBVLVS] '''STRATIPPOCLES''' Expectando exedor miser atque exenteror,{{l|320}} quo modo mi Epidici blanda dicta evenant. nimis diu maceror: sitne quid necne sit, scire cupio. '''CHAERIBVLVS''' Per illam tibi copiam copiam parare aliam licet: scivi equidem in principio ilico{{r|3.1.5|5}} nullam tibi esse in illo copiam. '''STR.''' Interii hercle ego.{{l|325}} '''CHAER.''' Absurde facis qui angas te animi; si hercle ego illum semel prendero, numquam inridere nos illum inultum sinam servom hominem. '''CHAER.''' Quid illum facere vis, qui, tibi quoi divitiae domi maxumae sunt, is nummum nullum habes neque sodali tuo in te copiast.{{r|3.1.10|10}}{{l|330|329-330}} '''CHAER.''' Si hercle habeam, pollicear lubens, verum aliquid aliqua aliquo modo alicunde ab aliqui aliqua tibi spes est fore meliorem fortunam. '''STR.''' Vae tibi, muricide homo. '''CHAER.''' Qui tibi lubet mihi male loqui? '''STR.''' Quippe tu mi aliquid aliquo modo alicunde ab aliquibus blatis quod nusquamst neque ego id inmitto in aures meas{{r|3.1.15|15}}{{l|335}} nec mihi plus adiumenti †ades, quam ille qui numquam etiam natust.</poem> ===<span id='3.2.0'></span>III.ii=== <poem>[EPIDICVS ⸱ STRATIPPOCLES ⸱ CHAERIBVLVS] '''EPIDICVS''' Fecisti iam officium tuom, me meum nunc facere oportet. per hanc curam quieto tibi licet esse — hoc quidem iam periit: ne quid tibi hinc in spem referas, oppido hoc pollinctum est; crede modo mihi: sic ego ago, sic egerunt nostri.{{l|340}} pro di immortales, mihi hunc diem dedistis luculentum,{{r|3.2.5|5}} ut facilem atque impetrabilem! Sed ego hinc migrare cesso, ut importem in coloniam hunc <meo> auspicio commeatum? mihi cesso, cum sto. Sed quid hoc? Ante aedis duo sodales, erum et Chaeribulum, conspicor. Quid hic agitis? Accipe hoc sis.{{l|345}} '''STR.''' Quantum hic inest? '''EP.''' Quantum sat est, et plus satis: superfit.{{r|3.2.10|10}} Decem minis plus attuli quam tu danistae debes. dum tibi ego placeam atque obsequar, meum tergum flocci facio. '''STR.''' Nam quid ita? '''EP.''' Quia ego tuom patrem faciam parenticidam. '''STR.''' Quid istuc est verbi? '''EP.''' Nil moror vetera et volgata verba;{{l|350}} peratum ductarent: ego follitum ductitabo.{{r|3.2.15|15}} Nam leno omne argentum abstulit pro fidicina — ego resolvi, manibus his denumeravi pater suam natam quam esse credit; nunc iterum ut fallatur pater tibique auxilium apparetur inveni: nam ita suasi seni atque hanc habui orationem{{l|355}} <nowiki>* * *</nowiki>{{r|3.2.20|20}}{{l|355a}} ut cum rediisses ne tibi eius copia esset. '''STR.''' Euge. <nowiki>* * *</nowiki>{{l|356a}} ('''EP.''') Ea iam domist pro filia. '''STR.''' <Iam> teneo. '''EP.''' Nunc cautorem dedit mihi ad hanc rem Apoecidem, is apud forum manet me, [quasique amaret] caveat. '''STR.''' Haud male. '''EP.''' Iam ipse cautor captust.{{r|3.2.25|25}} Ipse in meo collo tuos pater cruminam collocavit;{{l|360}} is adornat, adveniens domi extemplo ut maritus fias. '''STR.''' Vno persuadebit modo, si illam, quae adducta est mecum, mi adempsit Orcus. '''EP.''' Nunc ego hanc astutiam institui. deveniam ad lenonem domum egomet solus, eum ego docebo,{{r|3.2.30|30}} si quid ad eum adveniam, ut sibi esse datum argentum dicat{{l|365}} pro fidicina, argenti minas se habere quinquaginta — quippe ego qui nudiustertius meis manibus denumeravi pro illa tua amica, quam pater suam filiam esse retur — ibi leno sceleratum caput suom imprudens alligabit,{{r|3.2.35|35}} quasi pro illa argentum acceperit, quae tecum adducta nunc est.{{l|370}} '''CHAER.''' Vorsutior es quam rota figularis. '''EP.''' Iam ego parabo aliquam dolosam fidicinam, nummo conducta quae sit, quae se emptam simulet, quae senes duo docte ludificetur. eam ducet simul Apoecides ad tuom patrem. '''STR.''' Vt parate.{{r|3.2.40|40}} '''EP.''' Eam permeditatam, meis dolis astutiisque onustam{{l|375}} mittam. Sed nimis longum loquor, diu me estis demorati. haec scitis iam ut futura sint. Abeo. '''STR.''' Bene ambulato. '''CHAER.''' Nimis doctus ille <est> ad male faciendum. '''STR.''' Me equidem certo servavit consiliis suis. '''CHAER.''' Abeamus intro hinc ad me.{{r|3.2.45|45}} '''STR.''' Atque aliquanto lubentius quam abs te sum egressus intus;{{l|380}} virtute atque auspicio Epidici cum praeda in castra redeo.</poem> ===<span id='3.3.0'></span>III.iii=== <poem>[PERIPHANES ⸱ APOECIDES] '''PERIPHANES''' Non oris causa modo homines aequom fuit sibi habere speculum, ubi os contemplarent suom, sed qui perspicere possent cor sapientiae, [igitur perspicere ut possent cordis copiam]{{l|385}} ubi id inspexissent, cogitarent postea,{{r|3.3.5|5}} vitam ut vixissent olim in adulescentia. vel ego, qui dudum fili causa coeperam ego med excruciare animi, quasi quid filius meus deliquisset me erga aut quasi non plurima{{l|390}} male facta mea essent solida in adulescentia.{{r|3.3.10|10}} Profecto deliramus interdum senes. [fuit conducibile hoc quidem mea sententia.] Sed meus sodalis it cum praeda Apoecides. venire salvom mercatorem gaudeo.{{l|395}} quid fit? '''APOECIDES''' Di deaeque te adiuvant. '''PER.''' Omen placet.{{r|3.3.15|15}} '''AP.''' Quin omini omnes suppetunt res prospere. sed tu hanc iube sis intro abduci. '''PER.''' Heus, foras exite huc aliquis. Duce istam intro mulierem. atque audin? SERVVS Quid vis? '''PER.''' Cave siris cum filia{{l|400}} mea copulari hanc neque conspicere. Iam tenes?{{r|3.3.20|20}} In aediculam istanc sorsum concludi volo. divortunt mores virgini longe ac lupae. '''AP.''' Docte et sapienter dicis. † num nimis potest pudicitiam quisquam suae servare filiae.{{l|405}} edepol ne istam temperi gnato tuo{{r|3.3.25|25}} sumus praemercati. '''PER.''' Quid iam? '''AP.''' Quia dixit mihi iam dudum se alius tuom vidisse hic filium: hanc edepol rem apparabat. '''PER.''' Planum hercle hoc quidem est. '''AP.''' Ne tu habes servom graphicum et quantivis preti,{{l|410}} non carust auro contra. Ut ille fidicinam{{r|3.3.30|30}} fecit <sese ut> nesciret esse emptam tibi! ita ridibundam atque hilaram huc adduxit simul. '''PER.''' Mirum hoc qui potuit fieri. '''AP.''' Te pro filio facturum dixit rem esse divinam domi,{{l|415}} quia Thebis salvos redierit. '''PER.''' Rectam institit.{{r|3.3.35|35}} '''AP.''' Immo ipsus illi dixit conductam esse eam, quae hic administraret ad rem divinam tibi. [facturum hoc dixit rem esse divinam tibi domi] ego illic me autem sic assimulabam: quasi{{l|420}} stolidum, combardum me faciebam. '''PER.''' Em istuc decet.{{r|3.3.40|40}} '''AP.''' Res magna amici apud forum agitur, ei volo ire advocatus. '''PER.''' At quaeso, ubi erit otium, revortere ad me extemplo. '''AP.''' Continuo hic ero. '''PER.''' Nihil homini amicost opportuno amicius:{{l|425}} sine tuo labore quod velis actumst tamen.{{r|3.3.45|45}} Ego si allegavissem aliquem ad hoc negotium minus hominem doctum minusque ad hanc rem callidum, os sublitum esset, itaque me albis dentibus meus derideret filius meritissumo.{{l|430}} Atque haec stultitiast me illi vitio vortere<ref>431-4 ''post v.'' 455 ''posuit Acidalius (contra A.): de Goetz''</ref> egomet quod factitavi in adulescentia, cum militabam: pugnis memorandis meis eradicabam hominum auris, quando occeperam. Sed quis hic est quem <ego> huc advenientem conspicor,{{r|3.3.50|50}}{{l|435}} suam qui undantem chlamydem quassando facit?</poem> ===<span id='3.4.0'></span>III.iv=== <poem>[MILES ⸱ PERIPHANES ⸱ FIDICINA] '''MILES''' Cave praeterbitas ullas aedis, quin roges, senex hic ubi habitat Periphanes Platenius. incertus tuom cave ad me rettuleris pedem. '''PER.''' Adulescens, si istunc hominem, quem tu quaeritas,{{l|440}} tibi commonstrasso, ecquam abs te inibo gratiam?{{r|3.4.5|5}} '''MIL.''' Virtute belli armatus promerui, ut mihi omnis mortalis agere deceat gratias. '''PER.''' Non repperisti, adulescens, tranquillum locum, ubi tuas virtutes explices, ut postulas.{{l|445}} nam strenuiori deterior si praedicat{{r|3.4.10|10}} suas pugnas, de illius illae fiunt sordidae. sed istum quem quaeris Periphanem Platenium, ego sum, si quid vis. '''MIL.''' Nempe quem in adulescentia memorant apud reges armis, arte duellica{{l|450}} divitias magnas indeptum? '''PER.''' Immo si audias{{r|3.4.15|15}} meas pugnas, fugias manibus dimissis domum. '''MIL.''' Pol ego magis unum quaero, meas cui praedicem, quam illum qui memoret suas mihi. '''PER.''' Hic non est locus; proin tu alium quaeras cui centones sarcias.{{l|455}} [Atque haec stultitiast me illi vitio vortere{{r|3.4.20|20}} egomet quod factitavi in adulescentia, cum militabam: pugnis memorandis meis eradicabam hominum auris, quando occeperam.] '''MIL.''' Animum advorte, ut quod ego ad te advenio intellegas.{{l|456}} meam amicam audivi te esse mercatum. '''PER.''' Attatae,{{r|3.4.25|25}} nunc demum scio ego hunc qui sit: quem dudum Epidicus mihi praedicavit militem. Adulescens, itast ut dicis, emi. '''MIL.''' Volo te verbis pauculis,{{l|460}} si tibi molestum non est. '''PER.''' Non edepol scio, molestum necne sit, nisi dicis quid velis.{{r|3.4.30|30}} '''MIL.''' Mi illam ut tramittas, argentum accipias: adest. nam quid ego apud te vera parcam proloqui? ego illam volo hodie facere libertam meam,{{l|465}} mihi concubina quae sit. '''PER.''' Te absolvam brevi: argenti quinquaginta mi illa empta est minis;{{r|3.4.35|35}} si sexaginta mihi denumerantur minae, tuas possidebit mulier faxo ferias; atque ita profecto, ut eam ex hoc exoneres agro.{{l|470}} '''MIL.''' Estne empta mi istis legibus? '''PER.''' Habeas licet. '''MIL.''' Conciliavisti pulchre. '''PER.''' Heus, foras educite{{r|3.4.40|40}} quam introduxistis fidicinam. Atque etiam fides, ei quae accessere, tibi addam dono gratiis. age accipe hanc sis. '''MIL.''' Quae te intemperiae tenent?{{l|475}} quas tu mihi tenebras trudis? Quin tu fidicinam produci intus iubes. '''PER.''' Haec ergo est fidicina.{{r|3.4.45|45}} Hic alia nullast. '''MIL.''' Non mihi nugari potes. quin tu huc producis fidicinam Acropolistidem? '''PER.''' Haec inquamst. '''MIL.''' Non haec inquamst. Non novisse me{{l|480}} meam rere amicam posse? '''PER.''' Hanc, inquam, filius meus deperibat fidicinam. '''MIL.''' Haec non est ea.{{r|3.4.50|50}} '''P.''' Quid? Non est? '''M.''' Non est. '''P.''' Vnde haec igitur gentiumst? equidem hercle argentum pro hac dedi. '''MIL.''' Stulte datum reor et peccatum largiter. '''PER.''' Immo haec east.{{l|485}} nam servom misi, qui illum sectari solet meum gnatum: is ipse hanc destinavit fidicinam.{{r|3.4.55|55}} '''MIL.''' Em istic homo te articulatim concidit, senex, tuos servos. '''PER.''' Quid? Concidit? '''MIL.''' Sic suspiciost, nam pro fidicina haec cerva supposita est tibi.{{l|490}} senex, tibi os est sublitum plane et probe. ego illam requiram iam ubi ubi est. '''PER.''' Bellator, vale.{{r|3.4.60|60}} Euge, euge, Epidice, frugi es, pugnavisti, homo es, qui me emunxisti mucidum, minimi preti. mercatus te hodie est de lenone Apoecides?{{l|495}} '''FIDICINA''' Fando ego istunc hominem numquam audivi ante hunc diem, neque me quidem emere quisquam ulla pecunia{{r|3.4.65|65}} potuit: plus iam sum libera quinquennium. '''PER.''' Quid tibi negotist meae domi igitur? '''FID.''' Audies. conducta veni, ut fidibus cantarem seni,{{l|500}} dum rem divinam faceret. '''PER.''' Fateor me omnium hominum esse Athenis Atticis minimi preti.{{r|3.4.70|70}} Sed tu novistin fidicinam Acropolistidem? '''F.''' Tam facile quam me. '''P.''' Vbi habitat? '''F.''' Postquam liberast ubi habitet dicere admodum incerte scio.{{l|505}} '''PE.''' Eho an libera illa est? Quis eam liberaverit, volo scire, si scis. '''FID.''' Id quod audivi audies.{{r|3.4.75|75}} Stratippoclem aiunt Periphanai filium absentem curavisse ut fieret libera. '''PER.''' Perii hercle, si istaec vera sunt; planissume{{l|510}} meum exenteravit Epidicus marsuppium. '''FID.''' Haec sic audivi. Numquid me vis ceterum?{{r|3.4.80|80}} '''PER.''' Malo cruciatu ut pereas atque abeas cito. '''FID.''' Fides non reddis? '''PER.''' Neque fides neque tibias. propera igitur fugere hinc, si te di amant. '''FID.''' Abiero.{{l|515}} flagitio cum maiore post reddes tamen. '''PER.''' Quid nunc? Qui in tantis positus sum sententiis, †{{r|3.4.85|85}} [eamne ego sinam impune? Immo etiam si alterum tantum perdundumst, perdam potius quam sinam me impune irrisum esse, habitum depeculatui]{{l|520}} ei sic data esse verba praesenti palam! atque me minoris facio prae illo, qui omnium{{r|3.4.90|90}} legum atque iurum fictor, conditor cluet; is etiam sese sapere memorat: malleum sapientiorem vidi excusso manubrio.{{l|525}}</poem> ==ACTVS IV== ===<span id='4.1.0'></span>IV.i=== <poem>[PHILIPPA, PERIPHANES] '''PHILIPPA''' Si quid est homini miseriarum quod miserescat, miser ex animost. id ego experior, cui multa in unum locum confluont, quae meum pectus pulsant simul: multiplex aerumna me exercitam habet, paupertas, pavor territat mentem animi,{{r|4.1.5|5}}{{l|530}} neque ubi meas spes collocem habeo usquam munitum locum. ita gnata mea hostiumst potita, neque ea nunc ubi sit scio. '''PER.''' Quis illaec est mulier, timido pectore peregre adveniens quae ipsa se miseratur? '''PHIL.''' In his dictust locis habitare mihi Periphanes. '''PER.''' Me nominat haec; credo ego illi hospitio usus venit.{{r|4.1.10|10}}{{l|535}} '''PHIL.''' Pervelim mercedem dare, qui monstret eum mihi hominem aut ubi habitet. '''PER.''' Noscito ego hanc, nam videor nescio ubi mi vidisse prius. estne ea an non east quam animus retur meus? '''PHIL.''' Di boni, visitavi <nowiki>* * *</nowiki> antidhac? '''PER.''' Certo east <nowiki>* * *</nowiki> quam in Epidauro pauperculam memini comprimere.{{l|540}}{{r|4.1.15|15}} '''PHIL.''' Plane hicine est, qui mihi in Epidauro primus pudicitiam pepulit. '''PER.''' Quae meo compressu peperit filiam quam domi nunc habeo. quid si adeam — '''PHIL.''' Hau scio an congrediar — '''PER.''' Si haec east. '''PHIL.''' Si is est homo, sicut anni multi dubia dant. '''PER.''' Longa dies meum incertat animum. Sin east quam incerte autumo,{{r|4.1.20|20}}{{l|545}} hanc congrediar astu.{{l|545a}} '''PHIL.''' Muliebris adhibenda mihi malitia nunc est. '''PER.''' Compellabo. '''PHIL.''' Orationis aciem contra conferam. '''PER.''' Salva sis. '''PHIL.''' Salutem accipio mi et meis. '''PER.''' Quid ceterum? '''PHIL.''' Salvos sis: quod credidisti reddo. '''PER.''' Haud accuso fidem.{{r|4.1.25|25}} Novin ego te? '''PHIL.''' Si ego te novi, animum inducam, ut tu noveris.{{l|550}} '''PER.''' Vbi te visitavi? '''PHIL.''' Inique iniuriu's. '''PER.''' Quid iam? '''PHIL.''' Quia tuae memoriae interpretari me aequom censes. '''PER.''' Commode fabulata es. '''PH.''' Mira memoras. <'''P.''' Te memini>— '''PH.''' Em istuc rectius. '''P.''' Meministin — '''PH.''' Memini id quod memini. '''P.''' At in Epidauro — '''PH.''' Ah, guttula{{r|4.1.30|30}} pectus ardens mi aspersisti. '''PER.''' Virgini pauperculae,{{l|555}} tuaeque matri me levare paupertatem? '''PHIL.''' Tun is es, qui per voluptatem tuam in me aerumnam obsevisti gravem? '''PER.''' Ego sum. Salve. '''PHIL.''' Salva sum, quia te esse salvom sentio. '''PER.''' Cedo manum. '''PHIL.''' Accipe. Aerumnosam et miseriarum compotem{{r|4.1.35|35}} mulierem retines. '''PER.''' Quid est quod voltus turbatust tuos?{{l|560}} '''PHIL.''' Filiam quam ex te suscepi — '''PER.''' Quid eam? '''PHIL.''' Eductam perdidi. hostium est potita. '''PER.''' Habe animum lenem et tranquillum. Tace. domi meae eccam salvam et sanam. Nam postquam audivi ilico ex meo servo, illam esse captam, continuo argentum dedi,{{r|4.1.40|40}} ut emeretur. Ille eam rem adeo sobrie et frugaliter{{l|565}} accuravit, ut<ut> ad alias res est impense inprobus. '''PHIL.''' Fac videam, si mea, si salva <mihi sit>. '''PE.''' Eho, istinc, Canthara, iube Telestidem huc prodire filiam ante aedis meam, ut suam videat matrem. '''PHIL.''' Remigrat animus nunc demum mihi.{{r|4.1.45|45}}</poem> ===<span id='4.2.0'></span>IV.ii=== <poem>[ACROPOLISTIS ⸱ PERIPHANES ⸱ PHILIPPA] '''ACROPOLISTIS''' Quid est, pater, quod me excivisti ante aedis? '''PER.''' Vt matrem tuam{{l|570}} videas, adeas, advenienti des salutem atque osculum. '''ACR.''' Quam meam matrem? '''PER.''' Quae exanimata exsequitur aspectum tuom. '''PHIL.''' Quis istaec est quam tu osculum mihi ferre iubes? '''PER.''' Tua filia. '''PHIL.''' Haecine? '''PER.''' Haec. '''PHIL.''' Egone osculum huic dem? '''PER.''' Quor non, quae ex te nata sit?{{r|4.2.5|5}} '''PHIL.''' Tu homo insanis. '''PER.''' Egone? '''PHIL.''' Tune. '''PER.''' Quor? '''PHIL.''' Quia ego hanc quae siet{{l|575}} neque scio neque novi, neque ego hanc oculis vidi ante hunc diem. '''PER.''' Scio quid erres: quia vestitum atque ornatum immutabilem habet haec, <nowiki>* * *</nowiki> '''PH.''' <nowiki>* * *</nowiki> aliter catuli longe olent, aliter suis.{{r|4.2.10|10}} Ne ego eam novisse * '''PER.''' Pro deum atque hominum fidem,{{l|580}} quid? Ego lenocinium facio, qui habeam alienos domi atque argentum egurgitem domo prosus? Quid tu, quae patrem tuom vocas me atque osculare, quid stas stupida? Quid taces? '''ACR.''' Quid loquar vis? '''PER.''' Haec negat se tuam esse matrem. '''ACR.''' Ne fuat,{{r|4.2.15|15}} si non volt: equidem hac invita tamen ero matris filia;{{l|585}} non med istanc cogere aequom est meam esse matrem, si nevolt. '''PER.''' Cur me igitur patrem vocabas? '''ACR.''' Tua istaec culpast, non mea. non patrem ego te nominem, ubi tu tuam me appellas filiam? hanc quoque etiam, si me appellet filiam, matrem vocem.{{r|4.2.20|20}} Negat haec filiam me suam esse: non ergo haec mater mea est.{{l|590}} postremo haec mea culpa non est: quae didici dixi omnia; Epidicus mihi fuit magister. '''PER.''' Perii, plaustrum perculi. '''ACR.''' Numquid ego ibi, pater, peccavi? '''PER.''' Si hercle te umquam audivero me patrem vocare, vitam tuam ego interimam. '''ACR.''' Non voco.{{r|4.2.25|25}} Ubi voles pater esse, ibi esto; ubi noles, ne fueris pater.{{l|595}} '''PHIL.''' Quid, <si> ob eam rem hanc emisti, quia tuam gnatam es ratus, quibus de signis agnoscebas? '''PER.''' Nullis. '''PHIL.''' Qua re filiam credidisti nostram? '''PER.''' Servos Epidicus dixit mihi. '''PHIL.''' Quid si servo aliter visumst, non poteras novisse, obsecro? †{{r|4.2.30|30}} '''PER.''' Quid ego, qui illam ut primum vidi, numquam vidi postea?{{l|600}} '''PHIL.''' Perii misera. '''PER.''' Ne fle, mulier. Intro abi, habe animum bonum; ego illam reperiam. '''PHIL.''' Hinc Athenis civis eam emit Atticus: adulescentem equidem dicebant emisse. '''PER.''' Inveniam, tace. abi modo intro atque hanc asserva Circam Solis filiam.{{r|4.2.35|35}} Ego relictis rebus Epidicum operam quaerendo dabo:{{l|605}} si invenio, exitiabilem ego illi faciam hunc ut fiat diem.</poem> ==ACTVS V== ===<span id='5.1.0'></span>V.i=== <poem>[STRATIPPOCLES ⸱ EPIDICVS ⸱ DANISTA ⸱ TELESTIS] '''STRATIPPOCLES''' Male morigerus mi est danista, qui a me argentum non petit neque illam adducit quae <empta> ex praedast. Sed eccum incedit Epidicus. quid illuc est quod illi caperrat frons severitudine? '''EPIDICVS''' Si undecim deos praeter sese secum adducat Iuppiter,{{l|610}} ita non omnes ex cruciatu poterunt eximere Epidicum.{{r|5.1.5|5}} Periphanem emere lora vidi, ibi aderat una Apoecides; nunc homines me quaeritare credo. Senserunt, sciunt sibi data esse verba. '''STR.''' Quid agis, mea commoditas? '''EP.''' Quod miser. '''STR.''' Quid est tibi? '''EP.''' Quin tu mi adornas ad fugam viaticum,{{l|615}} prius quam pereo? Nam per urbem duo defloccati senes{{r|5.1.10|10}} quaeritant me, in manibus gestant copulas secum simul. '''STR.''' Habe bonum animum. '''EP.''' Quippe ego quoi libertas in mundo sitast. '''STR.''' Ego te servabo. '''EP.''' Edepol me illi melius, si nacti fuant. sed quis haec est muliercula et ille gravastellus qui venit?{{l|620}} '''STR.''' Hic est danista, haec illa est autem, quam emi de praeda. '''EP.''' Haecinest?{{r|5.1.15|15}} '''STR.''' Haec est. Estne ita ut tibi dixi? Aspecta et contempla, Epidice: usque ab unguiculo ad capillum summumst festivissuma. estne consimilis quasi cum signum pictum pulchre aspexeris? '''EP.''' Ex tuis verbis meum futurum corium pulchrum praedicas,{{l|615}} quem Apella atque Zeuxis duo pingent pigmentis ulmeis.{{r|5.1.20|20}} '''STR.''' Di immortales, sicin iussi ad me ires? Pedibus † pulmunes qui perhibetur prius venisset quam tu advenisti mihi. '''DANISTA''' Haec edepol remorata med est. '''STR.''' Siquidem istius gratia id remoratu's quod ista voluit, nimium advenisti cito.{{l|630}} '''DAN.''' Age age, absolve <me> atque argentum numera, ne comites morer.{{r|5.1.25|25}} '''ST.''' Pernumeratumst. DA.Tene cruminam: huc inde. '''ST.''' Sapienter venis. opperire, dum effero ad te argentum. '''DAN.''' Matura. '''STR.''' Domist. '''EP.''' Satin ego oculis utilitatem optineo sincere an parum? videon ego Telestidem te, Periphanai filiam,{{l|635}} ex Philippa matre natam Thebis, Epidauri satam?{{r|5.1.30|30}} '''TELESTIS''' Quis tu homo es, qui meum parentum nomen memoras et meum? '''EP.''' Non me nosti? '''TEL.''' Quod quidem nunc veniat in mentem mihi. '''EP.''' Non meministi me auream ad te afferre natali die lunulam atque anellum aureolum in digitum? '''TEL.''' Memini, mi homo.{{l|640}} tune is es? '''EP.''' Ego sum, et istic frater, qui te mercatust, tuos.{{r|5.1.35|35}} <nowiki>* * *</nowiki> alia matre, uno patre. '''TEL.''' Quid pater meus? Vivit? '''EP.''' Animo liquido et tranquillo es, tace. '''TEL.''' Di me ex perdita servatam cupiunt, si vera autumas. '''EP.''' Non habeo ullam occasionem, ut apud te falsa fabuler.{{l|645}} '''STRATIPPOCLES''' Accipe argentum hoc, danista. Hic sunt quadraginta minae.{{r|5.1.40|40}} Siquid erit dubium, immutabo. '''DAN.''' Bene fecisti, bene vale. '''STR.''' Nunc enim tu mea es. '''TEL.''' Soror quidem edepol, ut tu aeque scias. salve, frater. '''STR.''' Sanan haec est? '''EP.''' Sana, si appellat suom. '''S.''' Quid? Ego modo <amator sum> huic frater factus, dum intro eo atque exeo?{{l|650}} '''EP.''' Quod boni est id tacitus taceas tute tecum et gaudeas.{{r|5.1.45|45}} '''STR.''' Perdidisti et repperisti me, soror. '''EP.''' Stultu's, tace. tibi quidem quod ames domi praestost, fidicina, opera mea; et sororem in libertatem idem opera concilio mea. '''STR.''' Epidice, fateor — '''EP.''' Abi intro ac iube huic aquam calefieri;{{l|655}} cetera haec posterius faxo scibis, ubi erit otium.{{r|5.1.50|50}} '''STR.''' Sequere hac me, soror. '''EP.''' Ego ad vos '''THESPRIO''' nem iussero huc transire. Sed memento, si quid saevibunt senes, suppetias mihi cum sorore ferre. '''STR.''' Facile istuc erit. '''EP.''' Thesprio, exi istac per hortum, adfer domum auxilium mihi,{{l|660}} magnast res. Minoris multo facio quam dudum senes.{{r|5.1.55|55}} Remeabo intro, ut accurentur advenientes hospites. eadem haec intus edocebo quae ego scio Stratippoclem. non fugio, domi adesse certumst; neque ille haud obiciet mihi pedibus sese provocatum. Abeo intro, nimis longum loquor.{{l|665}}</poem> ===<span id='5.2.0'></span>V.ii=== <poem>[PERIPHANES ⸱ APOECIDES ⸱ EPIDICVS] '''PERIPHANES''' Satine illic homo ludibrio nos vetulos decrepitos duos habet? '''APOECIDES''' Immo edepol tu quidem miserum med habes miseris modis. '''PER.''' Tace sis, modo sine me hominem apisci. '''AP.''' Dico ego tibi iam, ut scias: alium tibi te comitem meliust quaerere; ita, dum te sequor, lassitudine invaserunt misero in genua flemina.{{r|5.2.5|5}}{{l|670}} '''PER.''' Quot illic homo hodie me exemplis ludificatust atque te, ut illic autem exenteravit mihi opes argentarias! '''AP.''' Apage illum a me, nam ille quidem Volcani iratist filius: quaqua tangit, omne amburit, si astes, aestu calefacit. '''EPIDICVS''' Duodecim deis plus quam in caelo deorumst immortalium{{r|5.2.10|10}}{{l|675}} mihi nunc auxilio adiutores sunt et mecum militant. quidquid ego malefeci, auxilia mi et suppetiae sunt domi, apolactizo inimicos omnis. '''PER.''' Vbi illum quaeram gentium? '''AP.''' Dum sine me quaeras, quaeras mea causa vel medio in mari. '''EP.''' Quid me quaeris? Quid laboras? Quid hunc sollicitas? Ecce me.{{r|5.2.15|15}}{{l|680}} Num te fugi, num ab domo apsum, num oculis concessi tuis? <nowiki>* * *</nowiki> nec tibi supplico. Vincire vis? Em, ostendo manus; tu habes lora, ego te emere vidi: quid nunc cessas? Colliga. '''PER.''' Ilicet, vadimonium ultro mi hic facit. '''EP.''' Quin colligas?{{r|5.2.20|20}}{{l|685}} '''AP.''' Edepol mancipium scelestum. '''EP.''' Te profecto, Apoecides, nil moror mihi deprecari. '''AP.''' Facile exoras, Epidice. '''EP.''' Ecquid agis? '''PER.''' Tuon arbitratu? '''EP.''' Meo hercle vero atque hau tuo colligandae haec sunt tibi hodie. '''PER.''' At non lubet, non colligo. '''AP.''' Tragulam in te inicere adornat, nescio quam fabricam facit.{{r|5.2.25|25}}{{l|690}} '''EP.''' Tibi moram facis, cum ego solutus asto. Age, inquam, colliga. '''PER.''' At mihi magis lubet solutum te rogitare. '''EP.''' At nil scies. '''PER.''' Quid ago? '''AP.''' Quid agas? Mos geratur. '''EP.''' Frugi es tu homo, Apoecides. '''PER.''' Cedo manus igitur. '''EP.''' Morantur nihil. Atque arte colliga. '''PER.''' Nihil moror. '''EP.''' Obnoxiose. '''PER.''' Facto opere arbitramino.{{r|5.2.30|30}}{{l|695}} '''EP.''' Bene hoc habet. Age nunciam ex me exquire, rogita quod lubet. '''PER.''' Qua fiducia ausu's primum, quae emptast nudiustertius, filiam meam dicere esse? '''EP.''' Libuit: ea fiducia. '''PER.''' Ain tu? Libuit? '''EP.''' Aio. Vel da pignus, ni ea sit filia. '''PER.''' Quam negat novisse mater? '''EP.''' Ni ergo matris filia est,{{r|5.2.35|35}}{{l|700}} in meum nummum, in tuom talentum pignus da. '''PER.''' Enim istaec captiost. sed quis east mulier? '''EP.''' Tui gnati amica, ut omnem <rem> scias. '''PER.''' Dedin tibi minas triginta ob filiam? '''EP.''' Fateor datas et eo argento illam me emisse amicam fili fidicinam pro tua filia: is te eam ob rem tetigi triginta minis.{{r|5.2.40|40}}{{l|705}} '''PER.''' Quo modo me ludos fecisti de illa conducticia fidicina? '''EP.''' Factum hercle vero, et recte factum iudico. '''PER.''' Quid postremo argento factum est quod dedi? '''EP.''' Dicam tibi: neque malo homini neque maligno tuo dedi Stratippocli. '''PER.''' Quor dare ausu's? '''EP.''' Quia mi libitum est. '''PER.''' Quae haec, malum, impudentiast?{{r|5.2.45|45}}{{l|710}} '''EP.''' Etiam inclamitor quasi servos? '''PER.''' Cum tu es liber, gaudeo. '''EP.''' Merui ut fierem. '''PER.''' Tu meruisti? '''EP.''' Vise intro: ego faxo scies hoc ita esse. '''PER.''' Quid est negoti? '''EP.''' Iam ipsa res dicet tibi. abi modo intro. '''AP.''' Ei, non illuc temerest. '''PER.''' Adserva istum, Apoecides. '''AP.''' Quid illuc, Epidice, est negoti? '''EP.''' Maxima hercle iniuria{{r|5.2.50|50}}{{l|715}} vinctus asto, cuius haec hodie opera inventast filia. '''AP.''' Ain tu te illius invenisse filiam? '''EP.''' Inveni, et domi est. sed ut acerbum est, pro bene factis cum mali messim metas. '''AP.''' Quamne hodie per urbem uterque sumus defessi quaerere? '''EP.''' Ego sum defessus reperire, vos defessi quaerere.{{r|5.2.55|55}}{{l|720}} '''PER.''' Quid isti oratis opere tanto? Mi <orandum> esse intellego, ut liceat merito huius facere. Cedo tu ut exsolvam manus. '''EP.''' Ne attigas. '''PER.''' Ostende vero. '''EP.''' Nolo. '''PER.''' Non aequom facis. '''EP.''' Numquam hercle hodie, nisi supplicium mihi das, me solvi sinam. '''PER.''' Optumum atque aequissumum oras. Soccos, tunicam, pallium{{r|5.2.60|60}}{{l|725}} tibi dabo. '''EP.''' Quid deinde porro? '''PER.''' Libertatem. '''EP.''' At postea? novo liberto opus est quod pappet. '''PER.''' Dabitur, praebebo cibum. '''EP.''' Numquam hercle hodie, nisi me orassis, solves. '''PER.''' Oro te, Epidice, mihi ut ignoscas, siquid imprudens culpa peccavi mea. at ob eam rem liber esto. '''EP.''' Invitus do hanc veniam tibi,{{r|5.2.65|65}}{{l|730}} nisi necessitate cogar. Solve sane, si lubet. '''POETA''' Hic is homo est qui libertatem malitia invenit sua. plaudite et valete. Lumbos porgite atque exsurgite.</poem> <references/> <center>{{Bouton cliquable|[[#PERSONAE|ad initium operae]]}}</center> {{finis}} {{textquality|75%}} awutp5y74g93w6zf7miol2wjawppb92 102 52673 266286 187996 2026-05-15T19:06:05Z Demetrius Talpa 13304 /* Opera */ 266286 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |Munera= |Natio= |PostNationem= |IndicisNomen= }} ==Opera== *[[Opuscula (Remigius)|Opuscula]] *[[Testamentum (Remigius)|Testamentum]] *[[Versus de calice]] 0lsqg5bagtt271zkd573g03kimbpq3u 0 52674 266285 229827 2026-05-15T19:05:07Z Demetrius Talpa 13304 266285 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Remigius Rhemensis |OperaeTitulus=Opuscula |OperaeWikiPagina=Opuscula (Remigius) |Annus= Saeculo VII |SubTitulus= |Genera=epistulae |Editio=Migne 1847 |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Remigius_Rhemensis_cps2&corpus=2&allow_download=0&lang=0 Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/65|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 65]]''' ''RemRhe.Opuscu 65 Remigius Rhemensis Parisiis J. P. Migne 1847 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' EPISTOLA PRIMA AD CHLODOVEUM FRANCORUM REGEM, Consolatoria in obitu Albofledis sororis ejus, quae non multo post susceptum baptisma e vita migrarat. Domino illustri meritis Chlodoveo regi Remigius episcopus. Angit me, et satis angit, vestrae causa tristitiae, quod gloriosae memoriae germana vestra transiit Al bofledis. Sed consolari possumus, quia talis de hac luce discessit, ut recordatione magis suscipi debeat quam lugeri. Illius enim vitae fuit, quod assumpta credatur a Domino, quae a Deo electa migravit ad coelos. Vivit vestrae fidei, etsi est conspectus desiderio recepta. Christus implevit, ut benedictionem virginitatis acciperet; quae sacrata non est lugenda, quae fragrat in conspectu Domini flore virgineo, quo scilicet et corona tecta, quam pro virginitate suscepit. Absit ut a fidelibus lugeatur, quae bonus Christi odor esse promeruit, ut per eum cui placet, auxilium possit conferre poscentibus. Dominus meus, repelle de corde tuo tristitiam: animo rite composito regnum sagacius gubernate, erectiora sumentes studio serenitatis consilia. Laeto corde membra conforta: moeroris torpore discusso acrius invigilabis ad salutem. Manet vobis regnum administrandum, et Deo auspice procurandum. Populorum caput estis, et regimen sustinetis. Acerbitate ne te videant in luctu affici, qui per te felicia videre consueverunt. Esto ipse tuae animae consolator, vigorem illius providentiae continens ingenitae, ne tristitia candorem tuae menti subducat. De ejus praesente transitu quae choris est juncta virgineis, ut credo, rex gaudet in coelo. Salutans gloriam vestram, commendo familiarem meum presbyterum Maccolum quem direxi. Quaeso ut tantis habeatis ignoscere, quod qui occursum debui, exhortatoria destinare verba praesumpsi. Tamen per harum bajulum si jubetis ut vadam, contempta hiemis asperitate, frigore neglecto, itineris labore calcato, ad vos auxiliante Domino pervenire contendam. EPISTOLA II. AD CHLODOVEUM REGEM, Hortatoria, cum rex ad bellum Gothicum se accingeret. Domino insigni et meritis magnifico Chlodoveo regi Remigius episcopus Rumor ad nos magnus pervenit, administrationem vos secundam rei bellicae suscepisse. Non est novum, ut coeperis esse sicut parentes tui semper fuerunt. Hoc imprimis agendum, ut Domini judicium a te non vacillet, ubi tui meriti, qui per industriam humilitatis tuae ad summum culminis pervenit: quia quod vulgo dicitur, ex fine actus hominis probatur. Consiliarios tibi adhibere debes, qui famam tuam possint ornare. Et beneficium tuum castum et honestum esse debet, et sacerdotibus tuis honorem debebis deferre, et ad eorum consilia semper recurrere. Quod si tibi bene cum illis convenerit, provincia tua melius potest constare. Cives tuos erige, afflictos releva, viduas fove, orphanos nutri, si potius est quam erudies, ut omnes te ament et timeant. Justitia ex ore vestro procedat: nihil sit sperandum de pauperibus vel peregrinis, ne magis dona aut aliquid accipere velis. Praetorium tuum omnibus pateat, ut nullus exinde tristis abscedat. Paternas quascunque opes possides, captivos exinde liberabis et a jugo servitutis absolves. Si quis in conspectu vestro venerit, peregrinum se esse non sentiat. Cum juvenibus jocare, cum senibus tracta, si vis regnare nobilis judicari. EPISTOLA III AD TRES EPISCOPOS. De Claudio presbytero, in cujus causa spretum se ab illis conqueritur. Dominis vere sanctis et merito beatissimis in Christo fratribus, Heraclio, Leoni et Theodosio, Remigius episcopus Paulus apostolus in Epistola sua loquitur: Caritas nunquam excidit (I Cor. XIII, 8): quae ut tales ad me litteras mitteretis, in vestris sensibus non resedit. Nam pro Claudio fudi simplicem precem, quem vos non presbyterum scribitis, ut in me indignationem vestri pectoris proderetis. Illum non abnego graviter deliquisse: sed vos aetatis meae, etsi non meritis, decuerat detulisse. Quod propitia divinitate sit dictum, quinquaginta et tribus annis episcopali sedi praesideo, et me appellavit tam procaciter nemo. Dicitis melius vos fuisse non natos. Hoc mihi fuerat opportunum, ne audissem transgressoris opprobrium. Ego Claudium presbyterum feci, non corruptus praemio, sed praecellentissimi regis testimonio, qui erat non solum praedicator fidei catholicae, sed defensor. Scribitis canonicum non fuisse quod jussit. Summo fungimini sacerdotio. Regionum praesul, custos patriae, gentium triumphator injunxit. Tanto in me prorupistis felle commoti, ut nec episcopatus vestri detuleritis auctori. Rogavi ut Claudius sacrilegii perpetrator poenitentiae servaretur. Legimus namque (Jon. III, 5-10), legimus quod excidium coelesti denuntiatione praedictum evaserunt per poenitentiam Ninivitae: quod Joannes praecursor Domini in Evangelio praedicavit (Matth. III, 2), ut, regno appropinquante coelorum, eam populi agerent ne perirent. In Apocalypsi, (Cap. II, 5 et seq.), angelis ecclesiarum scribitur ex praecepto Domini salvatoris, ut quae digne minus egerant, poenitentiae satisfactione corrigerent. De iracunda dictione sanctitatis vestrae intelligo quod lapsum non misereamini post ruinam. Sed magis velle vos video ne convertatur et vivat, cum Dominus dixerit: Nolo mortem morientis, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XXXIII, 2). Hoc nos expedit sequi, hanc Domini voluntatem non praetermittere, sed tenere: quia nos posuit non ad iracundiam, sed ad hominum curam, et servire pietati potius quam furori. Ponitis in epistola vestra quod Celsus quidam qui Claudio credidit, quo abductus, et utrum vivat, an sit mortuus ignoratis atque hujus inquisitorem me esse praecipitis; et nescitis si in saeculo, aut si apud inferos sit quaerendus: et res suas a me vultis restitui quas sublatas fuisse non novi. Impossibilia praecipitis, ut impia peragatis. Annorum numero me esse scribitis Jubileum, irridentes potius quam pro dilectione gaudentes, cui vinculo caritatis irrupto insinceriter a vobis nec parcitur, nec defertur. EPISTOLA IV. AD FALCONEM EPISCOPUM TUNGRENSEM. Arguit illum quod in Mosomagensi Ecclesia jurisdictionem sibi adversus Remensis Ecclesiae jura usurparit. Domino vere sancto et in Christo beatissimo fratri, Falconi episcopo Remigius episcopus. Quantum comperi, rebus gestis probavi, prius curae beatitudini tuae fuit, ut mihi inferres injuriam, quam salutationem deferres. O conveniens principium quod dedisti, ut laederes episcopus ante me, quam episcopum te viderem! Nimium cito pennis tenerulis evolasti, levitate animi, non maturitatis consilio. In ipso siquidem episcopatus exordio jus ingredi tentas alienum, qui adhuc tuum verecunde debueras introire. Fas ergo fuit ut illicitis ordinationibus tuis a te credideris occupandam loci Mosomagensis Ecclesiam, quam metropolitani urbis Remorum sub ope Christi sua semper ordinatione rexerunt? Adhuc arbitror tua nescis, et jam aliena pervadis. In qua igitur cum levitas feceris, presbyteros consecraris, archidiaconos institueris, primicerium scholae clarissimae, militiaeque lectorum; non queror quod me consilio inter ista non videris, utinam te vidisses! Si enim canones tua sanctitas ignorabat, satis praeproperum fuit, ut transgredereris antequam disceres. At vero ecclesiarum statuta si noveras, tanto gravius tantoque periculosius insipientia tua priscorum magnificorumque pontificum decreta calcavit. Cave qui aliena praesumis, ne quod habere videris, amittas. Cum factae ordinationis jura non constent, quo potissimum consilio sacerdotalis officii tirocinia defensabis, si temerariae trangressionis admissum pertinacia vel impotentia miscueris? Majoris discriminis erit antiquam sanctionem fuisse violatam, quam laus sit loco stare contra canones quos creasti. Sed quid de eorum loquar ordinibus, quos a beatitudine tua licuit promoveri? Plus illud est, quod si juxta majorum statuta severitatemque discutimus, non minus quam status illorum, vester veniet episcopatus in dubium. Dominus in Evangelio dicit ad Petrum: Simon Joannis, diligis me? et Petrus: Etiam, Domine, tu scis quia amo te (Joan. XXI, 15). Cui bis terque a Domino sub hac responsione praecipitur: Pasce oves meas. Ego quia oves Christi pascere, omnimodis imperitus, alimoniae coelestis ubertate non possum; qui ex sacris eruditionibus eruditus, eas quae mihi Christo jubente traditae sunt, ut pascas admoneo, ut invadas inhibeo. Age semper ut te digna comitentur. Ecclesiae quam divina dispensatione meruisti praesidendam, deservi, et pro salute gregis dominici sollicitus pastor invigila. Utinam mediocritati meae ista suppeterent, quae in nomine Domini habere vos cupio! Sed quia desunt meae, vel credita mihi sunt obsequia Salvatoris, salvari mercenario non requiro. Joannes in Apocalysi (Cap. II, III) septem quippe angelis suis comprehendit, et unicuique scribit Ecclesiae. Facta igitur merita quae praepositis: quae probata corrigenda, castigat. Cum ergo sub vocabulo angeli tradatur actionis forma pontificiae, doleo super tuae praesumptionis audacia, ut jura permutes vetera novus, cauta temerarius, divina terrenus. Audiant nos, audiant quos elegeris sacerdotes. Sacerdotes tui ipsi nos audiant. Creatoris confido sententiam non pro te, sed in te, a judicantibus proferendam. Quis enim pro sensus sui probitate non improbet eum contra Ecclesiae regulam prorupisse, qui debuerat Ecclesiae regulam custodire? Mandas, ut audio, colonorum tibi tributa portari, et praecipis ut reditus deferantur agrorum. Datur intelligi quod ecclesiae rem, non ecclesiam concupisti, quando sollicitus exquisitor exposcis, quae ego ad quem jure veniebant, remisi potius quam quaesivi. Nolo te lateat, levitas atque presbyteros, contra ordinem quos fecisti, ab ordine jam remotos. Perpendi enim quod a me non decebat admitti, quos a te non licuerat ordinari. Heu quantum me a cultus tui proposito repulisti, dum mavis perperam agere, quam foedera fraterna servare! Optaveram namque ut clericus permansisses, quia factus fueras vi sacerdos. Sed si mentem tuam cura ista non tangit, ego tamen pro sinceritate profiteor, quod animum non minus angit a te inexcusabiliter erratum, quam me fuisse contemptum. [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] 0enish0ere9ncjxmpv1vvt6ixfu4tcw 102 53925 266288 220670 2026-05-15T19:45:40Z Demetrius Talpa 13304 /* Opera */ 266288 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |Munera= |Natio= |IndicisNomen=Iulianus Toletanus }} ==Opera== *[[Antikeimenon]] *[[Apologeticus (Julianus)|Apologeticus]] *[[Carmina apologetica]] *[[Chronica regum Wisigotthorum]] *[[Commentarius in Nahum]] *[[De comprobatione sextae aetatis]] *[[Elogium]] *[[Epistola ad Modoenum]] *[[Epitaphia (Julianus)|Epitaphia]] *[[Historia rebellionis Pauli]] *[[Insultatio vilis storici in tyrannidem Galliae]] *[[Orationes (Julianus)|Orationes]] *[[Prognosticon (Julianus)|Prognosticon]] flbzv1cv5cvpncc1ouwdb73jw9ymmel 0 55146 266309 196413 2026-05-15T23:17:46Z Demetrius Talpa 13304 266309 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Dungalus Reclusus |OperaeTitulus=Carmina |Annus=saeculo IX |Genera=Carmina |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/105|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 105]]''' ==I. De Carolo Magno<ref>Vide [[Versus_(PL_098)#Versus_Caroli_imperatoris.|Patrologiae tom. XCVIII, col. 1443]].</ref>== ==II. De Carolo Magno== ==III. De Carolo Magno== ==IV. De Carolo Magno== ==V. Versus ad ecclesiam== <poem> Haec est mira domus vario depicta metallo, Nobilis in clero, dogmate clara pio. Auro tecta nitent, paries argenteus albet, Ex nitido pressa marmore terra gemit. Haec formosa domus, victor cognoscere debes, Corpora sanctorum continet una trium. </poem> ==VI. Versus ad fontes== <poem> Hic fons irriguus vitalia dona ministrat, Et renovans populos mittit ad astra Deo. En ibi Christus adest, qui primi fontis origo Abluit omne scelus, purgat et omne nefas. Currite nunc, pueri, ad latices undasque sacratas Sordibus immersis munera ferte Deo. </poem> ==VII. Versus ad fenestram== <poem> Ne David grabatum tentator callidus intret, Signetur Domini ista fenestra manu; Quadrus evangelii defendat numerus omne Corpus et interius cunctipotens animam. </poem> ==VIII. Versus ad ostium== <poem> Qui Aegyptios agni dudum de sanguine postes Signavit, nostros signet et ipse Deus. </poem> ==IX. Versus ad ministerium== <poem> Qui ex duro latices jussit producere saxo, Hic jubeat purum fundere saepe merum. Sit tibi summa salus semper sine fine beata, Hoc optat Martin vestraeque salutis amator, Assiduis Dominum precibusque poposcerit almum. Aeternamque simul faciat te sumere palmam Pectore nam puro Dominum portare memento Ut illum valeas rectorem semper habere, etc. </poem> ==X. Epitaphium Folradi (abbatis S. Dionysii)== <poem> Felix illa hominum est mors et pretiosa bonorum, Gloria quam sequitur, vita, salusque, quies. Qui patriam repetunt linquentes extera mundi, Post miseros luctus gaudia longa tenent. Ex quorum numero clarus jam jure sacerdos Corpore deposito hoc jacet in tumulo. Clarus qui meritis vitae, spe, nomine fulsit, Virtutum radiis, splendor ubique suis. Qui probitate pater fuit omnibus atque magister, Illos arte monens, hos pietate regens. Ecclesiae cultor, fautor peregrum, ultor egentum. Proderat ore cunctis hic pietate pari: Eloquio dulcis, factis probus, ore serenus, Pectore nectareo, promptus ad omne bonum. Sed quia certum est te palmam meruisse patrone, Pro peregrino me posco precare tuo. </poem> ==XI. Epitaphium Fardulfi (abbatis S. Dionysii)== <poem> Qui pietate pater, pastor, curaque magister, Tranquillus, placidus, promptus ad omne bonum, Ecclesiae cultor, largus miserator egenum Fardulfus fuerat; hoc jacet in tumulo, In hac aede Dei tolli qui nomine claro Aeternis meruit laudibus et precibus. </poem> ==XII. Alii versus== <poem> Egregii proceres Clotharius ac Dagobertus, Filius et pater hic memorantur laude perenni. Sed magis ecclesiam ditavit hanc Dagobertus Cum Nanthilde sua quem exornant aurea busta. </poem> ==XIII. Item alii versus== <poem> Effigies regum hic et nomina clara refulgent Praecipui Caroli et Pippini fortis alumni, Optimus Augustus summo quo patre coruscat Caesar, quem peperit Berta pulcherrima mater. </poem> ==XIV. Epitaphium Pippini regis Italiae== <poem> Hoc jacet in tumulo Pippinus rex venerandus, Hesperiam rexit, hoc jacet in tumulo. Francia quem genuit pulchra pietate repletum, Nunc tenet Hesperia Francia quem genuit. Nobilis in genere, pulchra de stirpe coruscans, Quem genuit Carolus nobilis in genere. Nubila cuncta fugans mundi properavit ad aethra, Nunc sine fine manet nubila cuncta fugans. Deque sua facie superabat lilia pulchra, Fulsit clara dies deque sua facie, Nobilior meritis quam quis valet ore referre, In specie pulcher, nobilior meritis. Unus amor populi, virtus, pax omnibus una, Dilexit cunctos unus amor populi. Rex bonus et placidus, nulli pietate secundus, Jure alios rexit rex bonus et placidus. Cujus ab ore pio populus sua vota metebat, Suavia cuncta bibit cujus ab ore pio. Raptus ab orbe fuit cito pastor largus egentum . . . . . . Raptus ab ore fuit. </poem> ==XV. Epitaphium Motharii== <poem> Qui manibus librum, lector, comprenderis istum Hic praecepta Dei discere sacra potes. Scriptorem forsan operis si noscere curas, Illius nomen nolo latere tibi. Edidit hunc librum Motharius ipse sacerdos, Conscripsit digitis hoc opus ex propriis, Atque in honore dedit sanctae sacer ille Mariae, Ut posset requiem prendere perpetuam. Quisquis es, o lector, librum qui legeris istum, Det sibi dic Dominus perpetuam requiem. </poem> ==XVI. Item aliud== <poem> Hoc recubat tumulo Motharius ille sacerdos, Qui prius in mundo vixit amore pio. Felix ille fuit, mundi terrena reliquit, Eligit et sanas discere litterulas, Plenius ut Domini potuisset dicere jussa, Ante fuit humilis plenus amore Dei. </poem> ==XVII. Epitaphium Dungali== <poem> Quisquis es hunc cernens titulum, dic pectore puro, Sit requies illi, lector opime, precor. Te precor, omnipotens quadrati conditor orbis, Dungalus ut vigeat miles ubique tuus, Atque suum jugiter defendas corpus in aevum, Ne lupus incautum dilacerare queat. Sidereum ut valeat rite comprendere Olympum, Cum sanctis vitam participare queat. Quaerere divinum non cessat nocte dieque Auxilium, ut poscit vincere cuncta mala. Divitias varias temnit mundi perituri, A mundi curis libera corda vehit, Atque regit propriam justo moderamine carnem, Pro carnis vitio ne pereat anima. Mortiferasque rogat mundi contemnere pompas, Coelestis regni quaerere lucra rogat. In Domini meditans toto conamine lege, Et servit Domino mens pia jure suo. Discipulos proprios illustrat lumine sacro, Ceu posita in celso clara lucerna loco. Scripturas promit casto de pectore sacras, Edocet infirmos et validos pariter. Lacte rigans pueros, et dat capientibus escam, Hinc lac ut capiant, inde cibum pariter. Ceu pia mater alit natos cum mente benigna, Escam grandaevis, lac rudibus tribuens. Plura quid enumerem sanctis virtutibus istis? Dicere quas nequeo, scribere nec valeo. Pectore si fluerent verba ceu flumina nostro, Nec sic sufficerem digna referre tibi. Sis sanus, vigeas, opto, per tempora longa, Perpetuam requiem det tibi, posce Deo. Solvitur incertis mundus cum casibus iste, Et genus humanum pessima mors perimit, Cum venit extremum, nil prosunt tempora longa, De mortis nullus lege solutus adest. </poem> ==XVIII. Epitaphium Authelmi monachi== <poem> Authelmi monachi busto sunt membra sub isto, Mors inimica annis quem tulit in teneris. Principio vitae felix terrena reliquit, Despexit mundum, nunc super astra micat. Nobilis in genere, placidus, bonus, omnibus aequus. Nobilior meritis, quam valet ore loqui. Atque fuit sapiens, humilis, pietate repletus, Ingenio fortis, fulsit in orbe potens. Quisquis, o lector, titulum qui perlegis istum, Perpetuam requiem det sibi, posce, Deus. </poem> a3slveindoh43y3giibjsvowbq4mnta 266310 266309 2026-05-15T23:18:49Z Demetrius Talpa 13304 266310 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Dungalus Reclusus |OperaeTitulus=Carmina |Annus=saeculo IX |Genera=Carmina |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/105|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 105]]''' ==I. De Carolo Magno== ''Vide [[Versus_(PL_098)#Versus_Caroli_imperatoris.|Patrologiae tom. XCVIII, col. 1443]].'' ==II. De Carolo Magno== ==III. De Carolo Magno== ==IV. De Carolo Magno== ==V. Versus ad ecclesiam== <poem> Haec est mira domus vario depicta metallo, Nobilis in clero, dogmate clara pio. Auro tecta nitent, paries argenteus albet, Ex nitido pressa marmore terra gemit. Haec formosa domus, victor cognoscere debes, Corpora sanctorum continet una trium. </poem> ==VI. Versus ad fontes== <poem> Hic fons irriguus vitalia dona ministrat, Et renovans populos mittit ad astra Deo. En ibi Christus adest, qui primi fontis origo Abluit omne scelus, purgat et omne nefas. Currite nunc, pueri, ad latices undasque sacratas Sordibus immersis munera ferte Deo. </poem> ==VII. Versus ad fenestram== <poem> Ne David grabatum tentator callidus intret, Signetur Domini ista fenestra manu; Quadrus evangelii defendat numerus omne Corpus et interius cunctipotens animam. </poem> ==VIII. Versus ad ostium== <poem> Qui Aegyptios agni dudum de sanguine postes Signavit, nostros signet et ipse Deus. </poem> ==IX. Versus ad ministerium== <poem> Qui ex duro latices jussit producere saxo, Hic jubeat purum fundere saepe merum. Sit tibi summa salus semper sine fine beata, Hoc optat Martin vestraeque salutis amator, Assiduis Dominum precibusque poposcerit almum. Aeternamque simul faciat te sumere palmam Pectore nam puro Dominum portare memento Ut illum valeas rectorem semper habere, etc. </poem> ==X. Epitaphium Folradi (abbatis S. Dionysii)== <poem> Felix illa hominum est mors et pretiosa bonorum, Gloria quam sequitur, vita, salusque, quies. Qui patriam repetunt linquentes extera mundi, Post miseros luctus gaudia longa tenent. Ex quorum numero clarus jam jure sacerdos Corpore deposito hoc jacet in tumulo. Clarus qui meritis vitae, spe, nomine fulsit, Virtutum radiis, splendor ubique suis. Qui probitate pater fuit omnibus atque magister, Illos arte monens, hos pietate regens. Ecclesiae cultor, fautor peregrum, ultor egentum. Proderat ore cunctis hic pietate pari: Eloquio dulcis, factis probus, ore serenus, Pectore nectareo, promptus ad omne bonum. Sed quia certum est te palmam meruisse patrone, Pro peregrino me posco precare tuo. </poem> ==XI. Epitaphium Fardulfi (abbatis S. Dionysii)== <poem> Qui pietate pater, pastor, curaque magister, Tranquillus, placidus, promptus ad omne bonum, Ecclesiae cultor, largus miserator egenum Fardulfus fuerat; hoc jacet in tumulo, In hac aede Dei tolli qui nomine claro Aeternis meruit laudibus et precibus. </poem> ==XII. Alii versus== <poem> Egregii proceres Clotharius ac Dagobertus, Filius et pater hic memorantur laude perenni. Sed magis ecclesiam ditavit hanc Dagobertus Cum Nanthilde sua quem exornant aurea busta. </poem> ==XIII. Item alii versus== <poem> Effigies regum hic et nomina clara refulgent Praecipui Caroli et Pippini fortis alumni, Optimus Augustus summo quo patre coruscat Caesar, quem peperit Berta pulcherrima mater. </poem> ==XIV. Epitaphium Pippini regis Italiae== <poem> Hoc jacet in tumulo Pippinus rex venerandus, Hesperiam rexit, hoc jacet in tumulo. Francia quem genuit pulchra pietate repletum, Nunc tenet Hesperia Francia quem genuit. Nobilis in genere, pulchra de stirpe coruscans, Quem genuit Carolus nobilis in genere. Nubila cuncta fugans mundi properavit ad aethra, Nunc sine fine manet nubila cuncta fugans. Deque sua facie superabat lilia pulchra, Fulsit clara dies deque sua facie, Nobilior meritis quam quis valet ore referre, In specie pulcher, nobilior meritis. Unus amor populi, virtus, pax omnibus una, Dilexit cunctos unus amor populi. Rex bonus et placidus, nulli pietate secundus, Jure alios rexit rex bonus et placidus. Cujus ab ore pio populus sua vota metebat, Suavia cuncta bibit cujus ab ore pio. Raptus ab orbe fuit cito pastor largus egentum . . . . . . Raptus ab ore fuit. </poem> ==XV. Epitaphium Motharii== <poem> Qui manibus librum, lector, comprenderis istum Hic praecepta Dei discere sacra potes. Scriptorem forsan operis si noscere curas, Illius nomen nolo latere tibi. Edidit hunc librum Motharius ipse sacerdos, Conscripsit digitis hoc opus ex propriis, Atque in honore dedit sanctae sacer ille Mariae, Ut posset requiem prendere perpetuam. Quisquis es, o lector, librum qui legeris istum, Det sibi dic Dominus perpetuam requiem. </poem> ==XVI. Item aliud== <poem> Hoc recubat tumulo Motharius ille sacerdos, Qui prius in mundo vixit amore pio. Felix ille fuit, mundi terrena reliquit, Eligit et sanas discere litterulas, Plenius ut Domini potuisset dicere jussa, Ante fuit humilis plenus amore Dei. </poem> ==XVII. Epitaphium Dungali== <poem> Quisquis es hunc cernens titulum, dic pectore puro, Sit requies illi, lector opime, precor. Te precor, omnipotens quadrati conditor orbis, Dungalus ut vigeat miles ubique tuus, Atque suum jugiter defendas corpus in aevum, Ne lupus incautum dilacerare queat. Sidereum ut valeat rite comprendere Olympum, Cum sanctis vitam participare queat. Quaerere divinum non cessat nocte dieque Auxilium, ut poscit vincere cuncta mala. Divitias varias temnit mundi perituri, A mundi curis libera corda vehit, Atque regit propriam justo moderamine carnem, Pro carnis vitio ne pereat anima. Mortiferasque rogat mundi contemnere pompas, Coelestis regni quaerere lucra rogat. In Domini meditans toto conamine lege, Et servit Domino mens pia jure suo. Discipulos proprios illustrat lumine sacro, Ceu posita in celso clara lucerna loco. Scripturas promit casto de pectore sacras, Edocet infirmos et validos pariter. Lacte rigans pueros, et dat capientibus escam, Hinc lac ut capiant, inde cibum pariter. Ceu pia mater alit natos cum mente benigna, Escam grandaevis, lac rudibus tribuens. Plura quid enumerem sanctis virtutibus istis? Dicere quas nequeo, scribere nec valeo. Pectore si fluerent verba ceu flumina nostro, Nec sic sufficerem digna referre tibi. Sis sanus, vigeas, opto, per tempora longa, Perpetuam requiem det tibi, posce Deo. Solvitur incertis mundus cum casibus iste, Et genus humanum pessima mors perimit, Cum venit extremum, nil prosunt tempora longa, De mortis nullus lege solutus adest. </poem> ==XVIII. Epitaphium Authelmi monachi== <poem> Authelmi monachi busto sunt membra sub isto, Mors inimica annis quem tulit in teneris. Principio vitae felix terrena reliquit, Despexit mundum, nunc super astra micat. Nobilis in genere, placidus, bonus, omnibus aequus. Nobilior meritis, quam valet ore loqui. Atque fuit sapiens, humilis, pietate repletus, Ingenio fortis, fulsit in orbe potens. Quisquis, o lector, titulum qui perlegis istum, Perpetuam requiem det sibi, posce, Deus. </poem> mnkdsmreod3qlesxuraqpeuct5x2ok5 0 74736 266370 253188 2026-05-16T08:39:15Z Saumache 27923 266370 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= De re publica |OperaeWikiPagina= |Annus= 55 a.C.n. |SubTitulus= Liber I }} {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post= Liber II |PostNomen= ../Liber II }} {{pn|1}}<im>petu liberavissent, nec C. Duelius A. Atilius L. Metellus terrore Karthaginis, non duo Scipiones oriens incendium belli Punici secundi sanguine suo restinxissent, nec id excitatum maioribus copiis aut Q. Maximus enervavisset, aut M. Marcellus contudisset, aut a portis huius urbis avolsum P. Africanus compulisset intra hostium moenia. M. vero Catoni homini ignoto et novo, quo omnes qui isdem rebus studemus quasi exemplari ad industriam virtutemque ducimur, certe licuit Tusculi se in otio delectare, salubri et propinquo loco. sed homo demens ut isti putant, cum cogeret eum necessitas nulla, in his undis et tempestatibus ad summam senectutem maluit iactari, quam in illa tranquillitate atque otio iucundissime vivere. omitto innumerabilis viros, quorum singuli saluti huic civitati fuerunt, et qui sunt <haut> procul ab aetatis huius memoria, commemorare eos desino, ne quis se aut suorum aliquem praetermissum queratur. unum hoc definio, tantam esse necessitatem virtutis generi hominum a natura tantumque amorem ad communem salutem defendendam datum, ut ea vis omnia blandimenta voluptatis otique vicerit. {{pn|2}}Nec vero habere virtutem satis est quasi artem aliquam nisi utare; etsi ars quidem cum ea non utare scientia tamen ipsa teneri potest, virtus in usu sui tota posita est; usus autem eius est maximus civitatis gubernatio, et earum ipsarum rerum quas isti in angulis personant, reapse non oratione perfectio. nihil enim dicitur a philosophis, quod quidem recte honesteque dicatur, quod <non> ab iis partum confirmatumque sit, a quibus civitatibus iura discripta sunt. unde enim pietas, aut a quibus religio? unde ius aut gentium aut hoc ipsum civile quod dicitur? unde iustitia fides aequitas? unde pudor continentia fuga turpi<tu>dinis adpetentia laudis et honestatis? unde in laboribus et periculis fortitudo? nempe ab iis qui haec disciplinis informata alia moribus confirmarunt, sanxerunt autem alia legibus. {{pn|3}}quin etiam Xenocraten ferunt, nobilem in primis philosophum, cum quaereretur ex eo quid adsequerentur eius discipuli, respondisse ut id sua sponte facerent quod cogerentur facere legibus. ergo ille, civis qui id cogit omnis imperio legumque poena, quod vix paucis persuadere oratione philosophi possunt, etiam iis qui illa disputant ipsis est praeferendus doctoribus. quae est enim istorum oratio tam exquisita, quae sit anteponenda bene constitutae civitati publico iure et moribus? equidem quem ad modum 'urbes magnas atque inperiosas', ut appellat Ennius, viculis et castellis praeferendas puto, sic eos qui his urbibus consilio atque auctoritate praesunt, iis qui omnis negotii publici expertes sint, longe duco sapientia ipsa esse anteponendos. et quoniam maxime rapimur ad opes augendas generis humani, studemusque nostris consiliis et laboribus tutiorem et opulentiorem vitam hominum reddere, et ad hanc voluptatem ipsius naturae stimulis incitamur, teneamus eum cursum qui semper fuit optimi cuiusque, neque ea signa audiamus quae receptui canunt, ut eos etiam revocent qui iam processerint. {{pn|4}}His rationibus tam certis tamque inlustribus opponuntur ab iis qui contra disputant primum labores qui sint re publica defendenda sustinendi, leve sane inpedimentum vigilanti et industrio, neque solum in tantis rebus sed etiam in mediocribus vel studiis vel officiis vel vero etiam negotiis contemnendum. adiunguntur pericula vitae, turpisque ab his formido mortis fortibus viris opponitur, quibus magis id miserum videri solet, natura se consumi et senectute, quam sibi dari tempus ut possint eam vitam, quae tamen esset reddenda naturae, pro patria potissimum reddere. illo vero se loco copiosos et disertos putant, cum calamitates clarissimorum virorum iniuriasque iis ab ingratis inpositas civibus colligunt. {{pn|5}}hinc enim illa et apud Graecos exempla, Miltiadem victorem domitoremque Persarum, nondum sanatis volneribus iis quae corpore adverso in clarissima victoria accepisset, vitam ex hostium telis servatam in civium vinclis profudisse, et Themistoclem patria quam liberavisset pulsum atque proterritum, non in Graeciae portus per se servatos sed in barbariae sinus confugisse quam adflixerat, nec vero levitatis Atheniensium crudelitatisque in amplissimos civis exempla deficiunt. quae nata et frequentata apud illos etiam in gravissumam civitatem nostram dicunt redundasse; {{pn|6}}nam vel exilium Camilli vel offensio commemoratur Ahalae vel invidia Nasicae vel expulsio Laenatis vel Opimi damnatio vel fuga Metelli vel acerbissima C. Mari clades ... principum caedes, vel eorum multorum pestes quae paulo post secutae sunt. nec vero iam <meo> nomine abstinent, et credo quia nostro consilio ac periculo sese in illa vita atque otio conservatos putant, gravius etiam de nobis queruntur et amantius. sed haud facile dixerim, cur cum ipsi discendi aut visendi causa maria tramittant (*****) {{pn|7}}salvam esse consulatu abiens in contione populo Romano idem iurante iurassem, facile iniuriarum omnium compensarem curam et molestiam. quamquam nostri casus plus honoris habuerunt quam laboris, neque tantum molestiae quantum gloriae, maioremque laetitiam ex desiderio bonorum percepimus, quam ex laetitia inproborum dolorem. sed si aliter ut dixi accidisset, qui possem queri? cum mihi nihil inproviso nec gravius quam expectavissem pro tantis meis factis evenisset. is enim fueram, cui cum liceret aut maiores ex otio fructus capere quam ceteris propter variam suavitatem studiorum in quibus a pueritia vixeram, aut si quid accideret acerbius universis, non praecipuam sed parem cum ceteris fortunae condicionem subire, non dubitaverim me gravissimis tempestatibus ac paene fulminibus ipsis obvium ferre conservandorum civium causa, meisque propriis periculis parere commune reliquis otium. {{pn|8}}neque enim hac nos patria lege genuit aut educavit, ut nulla quasi alimenta exspectaret a nobis, ac tantummodo nostris ipsa commodis serviens tutum perfugium otio nostro suppeditaret et tranquillum ad quietem locum, sed ut plurimas et maximas nostri animi ingenii consilii partis ipsa sibi ad utilitatem suam pigneraretur, tantumque nobis in nostrum privatum usum quantum ipsi superesse posset remitteret. {{pn|9}}Iam illa, perfugia quae sumunt sibi ad excusationem quo facilius otio perfruantur, certe minime sunt audienda, cum ita dicunt accedere ad rem publicam plerumque homines nulla re bona dignos, cum quibus comparari sordidum, confligere autem multitudine praesertim incitata miserum et periculosum sit. quam ob rem neque sapientis esse accipere habenas cum insanos atque indomitos impetus volgi cohibere non possit, neque liberi cum inpuris atque inmanibus adversariis decertantem vel contumeliarum verbera subire, vel expectare sapienti non ferendas iniurias: proinde quasi bonis et fortibus et magno animo praeditis ulla sit ad rem publicam adeundi causa iustior, quam ne pareant inprobis, neve ab isdem lacerari rem publicam patiantur, cum ipsi auxilium ferre si cupiant non queant. {{pn|10}}Illa autem exceptio cui probari tandem potest, quod negant sapientem suscepturum ullam rei publicae partem, extra quam si eum tempus et necessitas coegerit? quasi vero maior cuiquam necessitas accidere possit quam accidit nobis; in qua quid facere potuissem, nisi tum consul fuissem? consul autem esse qui potui, nisi eum vitae cursum tenuissem a pueritia, per quem equestri loco natus pervenirem ad honorem amplissimum? non igitur potestas est ex tempore aut cum velis opitulandi rei publicae, quamvis ea prematur periculis, nisi eo loco sis ut tibi id facere liceat. {{pn|11}}maximeque hoc in hominum doctorum oratione mihi mirum videri solet, quod qui tranquillo mari gubernare se negent posse, quod nec didicerint nec umquam scire curaverint, iidem ad gubernacula se accessuros profiteantur excitatis maximis fluctibus. isti enim palam dicere atque in eo multum etiam gloriari solent, se de rationibus rerum publicarum aut constituendarum aut tuendarum nihil nec didicisse umquam nec docere, earumque rerum scientiam non doctis hominibus ac sapientibus, sed in illo genere exercitatis concedendam putant. quare qui convenit polliceri operam suam rei publicae tum denique si necessitate cogantur? cum, quod est multo proclivius, nulla necessitate premente rem publicam regere nesciant. equidem, ut verum esset sua voluntate sapientem descendere ad rationes civitatis non solere, sin autem temporibus cogeretur, tum id munus denique non recusare, tamen arbitrarer hanc rerum civilium minime neglegendam scientiam sapienti propterea, quod omnia essent ei praeparanda, quibus nesciret an aliquando uti necesse esset. {{pn|12}}Haec pluribus a me verbis dicta sunt ob eam causam, quod his libris erat instituta et suscepta mihi de re publica disputatio; quae ne frustra haberetur, dubitationem ad rem publicam adeundi in primis debui tollere. ac tamen si qui sunt qui philosophorum auctoritate moveantur, dent operam parumper atque audiant eos quorum summa est auctoritas apud doctissimos homines et gloria; quos ego existimo, etiamsi qui ipsi rem publicam non gesserint, tamen quoniam de re publica multa quaesierint et scripserint, functos esse aliquo rei publicae munere. eos vero septem quos Graeci sapientis nominaverunt, omnis paene video in media re publica esse versatos. neque enim est ulla res in qua propius ad deorum numen virtus accedat humana, quam civitatis aut condere novas aut conservare iam conditas. {{pn|13}}Quibus de rebus, quoniam nobis contigit ut idem et in gerenda re publica aliquid essemus memoria dignum consecuti, et in explicandis rationibus rerum civilium quandam facultatem, non modo usu sed etiam studio discendi et docendi *** essemus auctores, cum superiores ali fuissent in disputationibus perpoliti, quorum res gestae nullae invenirentur, ali in gerendo probabiles, in disserendo rudes. nec vero nostra quaedam est instituenda nova et a nobis inventa ratio, sed unius aetatis clarissimorum ac sapientissimorum nostrae civitatis virorum disputatio repetenda memoria est, quae mihi tibique quondam adulescentulo est a P. Rutilio Rufo, Smyrnae cum simul essemus compluris dies, eita, in qua nihil fere quod magno opere ad rationes omnium <harum> rerum pertineret praetermissam puto. {{pn|14}}Nam cum P. Africanus hic Pauli filius feriis Latinis Tuditano cons. et Aquilio constituisset in hortis esse, familiarissimique eius ad eum frequenter per eos dies ventitaturos se esse dixissent, Latinis ipsis mane ad eum primus sororis filius venit Q. Tubero. quem cum comiter Scipio adpellavisset libenterque vidisset, 'quid tu' inquit 'tam mane Tubero? dabant enim hae feriae tibi opportunam sane facultatem ad explicandas tuas litteras'. tum ille (Tubero): 'mihi vero omne tempus est ad meos libros vacuum; numquam enim sunt illi occupati; te autem permagnum est nancisci otiosum, hoc praesertim motu rei publicae'. tum Scipio: 'atqui nactus es, sed mehercule otiosiorem opera quam animo.' et ille (Tubero): 'at vero animum quoque relaxes oportet; sumus enim multi ut constituimus parati, si tuo commodo fieri potest, abuti tecum hoc otio.' (Scipio) 'libente me vero, ut aliquid aliquando de doctrinae studiis admoneamur.' {{pn|15}}Tum ille (Tubero): 'visne igitur, quoniam et me quodam modo invitas et tui spem das, hoc primum Africane videamus, ante quam veniunt alii, quidnam sit de isto altero sole quod nuntiatum est in senatu? neque enim pauci neque leves sunt qui se duo soles vidisse dicant, ut non tam fides non habenda quam ratio quaerenda sit.' hic Scipio: 'quam vellem Panaetium nostrum nobiscum haberemus! qui cum cetera tum haec caelestia vel studiosissime solet quaerere. sed ego Tubero - nam tecum aperte quod sentio loquar - non nimis adsentior in omni isto genere nostro illi familiari, qui quae vix coniectura qualia sint possumus suspicari, sic adfirmat ut oculis ea cernere videatur aut tractare plane manu. quo etiam sapientiorem Socratem soleo iudicare, qui omnem eius modi curam deposuerit, eaque quae de natura quaererentur, aut maiora quam hominum ratio consequi possit, aut nihil omnino ad vitam hominum adtinere dixerit.' {{pn|16}}dein Tubero: 'nescio Africane cur ita memoriae proditum sit, Socratem omnem istam disputationem reiecisse, et tantum de vita et de moribus solitum esse quaerere. quem enim auctorem de illo locupletiorem Platone laudare possumus? cuius in libris multis locis ita loquitur Socrates, ut etiam cum de moribus de virtutibus denique de re publica disputet, numeros tamen et geometriam et harmoniam studeat Pythagorae more coniungere.' tum Scipio: 'sunt ista ut dicis; sed audisse te credo Tubero, Platonem Socrate mortuo primum in Aegyptum discendi causa, post in Italiam et in Siciliam contendisse, ut Pythagorae inventa perdisceret, eumque et cum Archyta Tarentino et cum Timaeo Locro multum fuisse et Philolai commentarios esse nanctum, cumque eo tempore in his locis Pythagorae nomen vigeret, illum se et hominibus Pythagoreis et studiis illis dedisse. itaque cum Socratem unice dilexisset, eique omnia tribuere voluisset, leporem Socraticum subtilitatemque sermonis cum obscuritate Pythagorae et cum illa plurimarum artium gravitate contexuit.' {{pn|17}}Haec Scipio cum dixisset, L. Furium repente venientem aspexit, eumque ut salutavit, amicissime adprehendit et in lecto suo conlocavit. et cum simul P. Rutilius venisset, qui est nobis huius sermonis auctor, eum quoque ut salutavit, propter Tuberonem iussit adsidere. tum Furius: 'quid vos agitis? num sermonem vestrum aliquem diremit noster interventus?' 'minime vero', Africanus; 'soles enim tu haec studiose investigare quae sunt in hoc genere de quo instituerat paulo ante Tubero quaerere; Rutilius quidem noster etiam, sub ipsis Numantiae moenibus solebat mecum interdum eius modi aliquid conquirere.' 'quae res tandem inciderat?' inquit Philus. tum ille (Scipio): 'de solibus istis duobus; de quo studeo, Phile, ex te audire quid sentias.' {{pn|18}}Dixerat hoc ille, cum puer nuntiavit venire ad eum Laelium domoque iam exisse. tum Scipio calceis et vestimentis sumptis e cubiculo est egressus, et cum paululum inambulavisset in porticu, Laelium advenientem salutavit et eos, qui una venerant, Spurium Mummium, quem in primis diligebat, et C. Fannium et Quintum Scaevolam, generos Laeli, doctos adulescentes, iam aetate quaestorios; quos cum omnis salutavisset, convertit se in porticu et coniecit in medium Laelium; fuit enim hoc in amicitia quasi quoddam ius inter illos, ut militiae propter eximiam belli gloriam Africanum ut deum coleret Laelius, domi vicissim Laelium, quod aetate antecedebat, observaret in parentis loco Scipio. dein cum essent perpauca inter se uno aut altero spatio conlocuti, Scipionique eorum adventus periucundus et pergratus fuisset, placitum est ut in aprico maxime pratuli loco, quod erat hibernum tempus anni, considerent; quod cum facere vellent, intervenit vir prudens omnibusque illis et iucundus et carus, M'. Manilius qui a Scipione ceterisque amicissime consalutatus adsedit proximus Laelio. {{pn|19}}Tum Philus: 'non mihi videtur' inquit 'quod hi venerunt alius nobis sermo esse quaerendus, sed agendum accuratius et dicendum dignum aliquid horum auribus.' hic Laelius: 'quid tandem agebatis, aut cui sermoni nos intervenimus?' (Philus) 'quaesierat ex me Scipio quidnam sentirem de hoc quod duo soles visos esse constaret.' (Laelius) 'ain vero, Phile? iam explorata nobis sunt ea quae ad domos nostras quaeque ad rem publicam pertinent? siquidem quid agatur in caelo quaerimus.' et ille (Philus): 'an tu ad domos nostras non censes pertinere scire quid agatur et quid fiat domi? quae non ea est quam parietes nostri cingunt, sed mundus hic totus, quod domicilium quamque patriam di nobis communem secum dederunt, cum praesertim si haec ignoremus, multa nobis et magna ignoranda sint. ac me quidem ut hercule etiam te ipsum Laeli omnisque avidos sapientiae cognitio ipsa rerum consideratioque delectat.' {{pn|20}}tum Laelius: 'non inpedio, praesertim quoniam feriati sumus; sed possumus audire aliquid an serius venimus?' (Philus) nihil est adhuc disputatum, et quoniam est integrum, libenter tibi, Laeli, ut de eo disseras equidem concessero.' (Laelius) 'immo vero te audiamus, nisi forte Manilius interdictum aliquod inter duos soles putat esse componendum, ut ita caelum possideant ut uterque possederit.' tum Manilius: 'pergisne eam, Laeli, artem inludere, in qua primum excellis ipse, deinde sine qua scire nemo potest quid sit suum quid alienum? sed ista mox; nunc audiamus Philum, quem video maioribus iam de rebus quam me aut quam P. Mucium consuli.' {{pn|21}}Tum Philus: 'nihil novi vobis adferam, neque quod a me sit <ex>cogitatum aut inventum; nam memoria teneo C. Sulpicium Gallum, doctissimum ut scitis hominem, cum idem hoc visum diceretur et esset casu apud M. Marcellum, qui cum eo consul fuerat, sphaeram quam M. Marcelli avus captis Syracusis ex urbe locupletissima atque ornatissima sustulisset, cum aliud nihil ex tanta praeda domum suam deportavisset, iussisse proferri; cuius ego sphaerae cum persaepe propter Archimedi gloriam nomen audissem, speciem ipsam non sum tanto opere admiratus; erat enim illa venustior et nobilior in volgus, quam ab eodem Archimede factam posuerat in templo Virtutis Marcellus idem. {{pn|22}}sed posteaquam coepit rationem huius operis scientissime Gallus exponere, plus in illo Siculo ingenii quam videretur natura humana ferre potuisse iudicabam fuisse. dicebat enim Gallus sphaerae illius alterius solidae atque plenae vetus esse inventum, et eam a Thalete Milesio primum esse tornatam, post autem ab Eudoxo Cnidio, discipulo ut ferebat Platonis, eandem illam astris quae caelo inhaererent esse descriptam; cuius omnem ornatum et descriptionem sumptam ab Eudoxo multis annis post non astrologiae scientia sed poetica quadam facultate versibus Aratum extulisse. hoc autem sphaerae genus, in quo solis et lunae motus inessent et earum quinque stellarum quae errantes et quasi vagae nominarentur, in illa sphaera solida non potuisse finiri, atque in eo admirandum esse inventum Archimedi, quod excogitasset quem ad modum in dissimillimis motibus inaequabiles et varios cursus servaret una conversio. hanc sphaeram Gallus cum moveret, fiebat ut soli luna totidem conversionibus in aere illo quot diebus in ipso caelo succederet, ex quo et in [caelo] sphaera solis fieret eadem illa defectio, et incideret luna tum in eam metam quae esset umbra terrae, cum sol e regione (*****) {{pn|23}}(Scipio) 'fuit, quod et ipse hominem diligebam et in primis patri meo Paulo probatum et carum fuisse cognoveram. memini me admodum adulescentulo, cum pater in Macedonia consul esset et essemus in castris perturbari exercitum nostrum religione et metu, quod serena nocte subito candens et plena luna defecisset. tum ille cum legatus noster esset anno fere ante quam consul est declaratus, haud dubitavit postridie palam in castris docere nullum esse prodigium, idque et tum factum esse et certis temporibus esse semper futurum, cum sol ita locatus fuisset ut lunam suo lumine non posset attingere.' 'ain tandem?' inquit Tubero; 'docere hoc poterat ille homines paene agrestes, et apud imperitos audebat haec dicere?' (Scipio) 'ille vero, et magna quidem cum (*****) {{pn|24}}(Scipio) <neque in>solens ostentatio neque oratio abhorrens a persona hominis gravissimi; rem enim magnam <erat> adsecutus, quod hominibus perturbatis inanem religionem timoremque deiecerat. {{pn|25}}Atque eius modi quiddam etiam bello illo maximo quod Athenienses et Lacedaemonii summa inter se contentione gesserunt, Pericles ille et auctoritate et eloquentia et consilio princeps civitatis suae, cum obscurato sole tenebrae factae essent repente, Atheniensiumque animos summus timor occupavisset, docuisse civis suos dicitur, id quod ipse ab Anaxagora cuius auditor fuerat acceperat, certo illud tempore fieri et necessario, cum tota se luna sub orbem solis subiecisset; itaque etsi non omni intermenstruo, tamen id fieri non posse nisi intermenstruo tempore. quod cum disputando rationibusque docuisset, populum liberavit metu; erat enim tum haec nova et ignota ratio, solem lunae oppositu solere deficere, quod Thaletem Milesium primum vidisse dicunt. id autem postea ne nostrum quidem Ennium fugit; qui ut scribit, anno quinquagesimo <et> CCC. fere post Romam conditam 'Nonis Iunis soli luna obstitit et nox.' atque hac in re tanta inest ratio atque sollertia, ut ex hoc die quem apud Ennium et in maximis annalibus consignatum videmus, superiores solis defectiones reputatae sint usque ad illam quae Nonis Quinctilibus fuit regnante Romulo; quibus quidem Romulum tenebris etiamsi natura ad humanum exitum abripuit, virtus tamen in caelum dicitur sustulisse.' {{pn|26}}Tum Tubero: 'videsne, Africane, quod paulo ante secus tibi videbatur, doc (*****) (Scipio) lis, quae videant ceteri. quid porro aut praeclarum putet in rebus humanis, qui haec deorum regna perspexerit, aut diuturnum, qui cognoverit quid sit aeternum, aut gloriosum, qui viderit quam parva sit terra, primum universa, deinde ea pars eius quam homines incolant, quamque nos in exigua eius parte adfixi, plurimis ignotissimi gentibus, speremus tamen nostrum nomen volitare et vagari latissime? {{pn|27}}agros vero et aedificia et pecudes et inmensum argenti pondus atque auri qui bona nec putare nec appellare soleat, quod earum rerum videatur ei levis fructus, exiguus usus, incertus dominatus, saepe etiam taeterrimorum hominum inmensa possessio, quam est hic fortunatus putandus! cui soli vere liceat omnia non Quiritium sed sapientium iure pro suis vindicare, nec civili nexo sed communi lege naturae, quae vetat ullam rem esse cuiusquam, nisi eius qui tractare et uti sciat; qui inperia consulatusque nostros in necessariis, non in expetendis rebus, muneris fungendi gratia subeundos, non praemiorum aut gloriae causa adpetendos putet; qui denique, ut Africanum avum meum scribit Cato solitum esse dicere, possit idem de se praedicare, numquam se plus agere quam nihil cum ageret, numquam minus solum esse quam cum solus esset. {{pn|28}}quis enim putare vere potest, plus egisse Dionysium tum cum omnia moliendo eripuerit civibus suis libertatem, quam eius civem Archimedem cum istam ipsam sphaeram, nihil cum agere videretur, de qua modo dicebatur effecerit? quis autem non magis solos esse, qui in foro turbaque quicum conloqui libeat non habeant, quam qui nullo arbitro vel secum ipsi loquantur, vel quasi doctissimorum hominum in concilio adsint, cum eorum inventis scriptisque se oblectent? quis vero divitiorem quemquam putet quam eum cui nihil desit quod quidem natura desideret, aut potentiorem quam illum qui omnia quae expetat consequatur, aut beatiorem quam qui sit omni perturbatione animi liberatus, aut firmiore fortuna quam qui ea possideat quae secum ut aiunt vel e naufragio possit ecferre? quod autem imperium, qui magistratus, quod regnum potest esse praestantius, quam despicientem omnia humana et inferiora sapientia ducentem nihil umquam nisi sempiternum et divinum animo volutare? cui persuasum sit appellari ceteros homines,esse solos eos qui essent politi propriis humanitatis artibus? {{pn|29}}ut mihi Platonis illud, seu quis dixit alius, perelegans esse videatur: quem cum ex alto ignotas ad terras tempestas et in desertum litus detulisset, timentibus ceteris propter ignorationem locorum, animadvertisse dicunt in arena geometricas formas quasdam esse descriptas; quas ut vidisset, exclamavisse ut bono essent animo; videre enim se hominum vestigia; quae videlicet ille non ex agri consitura quam cernebat, sed ex doctrinae indiciis interpretabatur. quam ob rem Tubero semper mihi et doctrina et eruditi homines et tua ista studia placuerunt.' {{pn|30}}Tum Laelius: 'non audeo quidem' inquit 'ad ista Scipio dicere, neque tam te aut Philum aut Manilium (*****) (Laelius) in ipsius paterno genere fuit noster ille amicus, dignus huic ad imitandum, 'Egregie cordatus homo, catus Aelius Sextus' qui 'egregie cordatus' et 'catus' fuit et ab Ennio dictus est, non quod ea quaerebat quae numquam inveniret, sed quod ea respondebat quae eos qui quaesissent et cura et negotio solverent, cuique contra Galli studia disputanti in ore semper erat ille de Iphigenia Achilles: 'Astrologorum signa in caelo - quid sit observationis, Cum capra aut nepa aut exoritur nomen aliquod beluarum -, Quod est ante pedes nemo spectat, caeli scrutantur plagas.' atque idem - multum enim illum audiebam et libenter - Zethum illum Pacuvi nimis inimicam doctrinae esse dicebat; magis eum delectabat Neoptolemus Ennii, qui se ait 'philosophari velle, sed paucis; nam omnino haud placere'. quodsi studia Graecorum vos tanto opere delectant, sunt alia liberiora et transfusa latius, quae vel ad usum vitae vel etiam ad ipsam rem publicam conferre possumus. istae quidem artes, si modo aliquid, <id> valent, ut paulum acuant et tamquam inritent ingenia puerorum, quo facilius possint maiora discere.' {{pn|31}}Tum Tubero: 'non dissentio a te, Laeli, sed quaero quae tu esse maiora intellegas. (Laelius) dicam mehercule et contemnar a te fortasse, cum tu ista caelestia de Scipione quaesieris, ego autem haec quae videntur ante oculos esse magis putem quaerenda. quid enim mihi L. Pauli nepos, hoc avunculo, nobilissima in familia atque in hac tam clara re publica natus, quaerit quo modo duo soles visi sint, non quaerit cur in una re publica duo senatus et duo paene iam populi sint? nam ut videtis mors Tiberii Gracchi et iam ante tota illius ratio tribunatus divisit populum unum in duas partis; obtrectatores autem et invidi Scipionis, initiis factis a P. Crasso et Appio Claudio, tenent nihilo minus illis mortuis senatus alteram partem, dissidentem a vobis auctore Metello et P. Mucio, neque hunc qui unus potest, concitatis sociis et nomine Latino, foederibus violatis, triumviris seditiosissimis aliquid cotidie novi molientibus, bonis viris locupletibus perturbatis, his tam periculosis rebus subvenire patiuntur. {{pn|32}}quam ob rem si me audietis adulescentes, solem alterum ne metueritis; aut enim nullus esse potest, aut sit sane ut visus est, modo ne sit molestus, aut scire istarum rerum nihil, aut etiamsi maxime sciemus, nec meliores ob eam scientiam nec beatiores esse possumus; senatum vero et populum ut unum habeamus et fieri potest, et permolestum est nisi fit, et secus esse scimus, et videmus si id effectum sit et melius nos esse victuros et beatius.' {{pn|33}}Tum Mucius: 'quid esse igitur censes Laeli discendum nobis, ut istud efficere possimus ipsum quod postulas?' (Laelius) 'eas artis quae efficiant ut usui civitati simus; id enim esse praeclarissimum sapientiae munus maximumque virtutis vel documentum vel officium puto. quam ob rem ut hae feriae nobis ad utilissimos rei publicae sermones potissimum conferantur, Scipionem rogemus, ut explicet quem existimet esse optimum statum civitatis; deinde alia quaeremus. quibus cognitis spero nos ad haec ipsa via perventuros, earumque rerum rationem quae nunc instant explicaturos.' {{pn|34}}Cum id et Philus et Manilius et Mummius admodum adproba<vissent> (*****) nullum est exemplum cui malimus adsimulare rem publicam. (Laelius) 'non solum ob eam causam fieri volui, quod erat aequum de re publica potissimum principem rei publicae dicere, sed etiam quod memineram persaepe te cum Panaetio disserere solitum coram Polybio, duobus Graecis vel peritissimis rerum civilium, multaque colligere ac docere, optimum longe statum civitatis esse eum quem maiores nostri nobis reliquissent. qua in disputatione quoniam tu paratior es, feceris - ut etiam pro his dicam - si de re publica quid sentias explicaris, nobis gratum omnibus.' {{pn|35}}Tum ille (Scipio): 'non possum equidem dicere me ulla in cogitatione acrius aut diligentius solere versari, quam in ista ipsa quae mihi Laeli a te proponitur. etenim cum in suo quemque opere artificem, qui quidem excellat, nihil aliud cogitare meditari curare videam, nisi quo sit in illo genere melior, ego cum mihi sit unum opus hoc a parentibus maioribusque meis relictum, procuratio atque administratio rei publicae, non me inertiorem esse confitear quam opificem quemquam, si minus in maxima arte quam illi in minimis operae consumpserim? {{pn|36}}sed neque iis contentus sum quae de ista consultatione scripta nobis summi ex Graecia sapientissimique homines reliquerunt, neque ea quae mihi videntur anteferre illis audeo. quam ob rem peto a vobis ut me sic audiatis: neque ut omnino expertem Graecarum rerum, neque ut eas nostris in hoc praesertim genere anteponentem, sed ut unum e togatis patris diligentia non inliberaliter institutum, studioque discendi a pueritia incensum, usu tamen et domesticis praeceptis multo magis eruditum quam litteris.' {{pn|37}}Hic Philus: 'non hercule' inquit 'Scipio dubito, quin tibi ingenio praestiterit nemo, usuque idem in re publica rerum maximarum facile omnis viceris, quibus autem studiis semper fueris tenemus. quam ob rem si ut dicis animum quoque contulisti in istam rationem et quasi artem, habeo maximam gratiam Laelio; spero enim multo uberiora fore quae a te dicentur, quam illa quae a Graecis nobis scripta sunt omnia.' tum ille (Scipio) 'permagnam tu quidem expectationem, quod onus est ei qui magnis de rebus dicturus est gravissimum, inponis orationi meae.' Et Philus: 'quamvis sit magna, tamen eam vinces ut soles; neque enim est periculum ne te 'e re publica disserentem deficiat oratio.' {{pn|38}}Hic Scipio: 'faciam quod vultis ut potero, et ingrediar in disputationem ea lege, qua credo omnibus in rebus disserendis utendam esse si errorem velis tollere, ut eius rei de qua quaeretur si nomen quod sit conveniat, explicetur quid declaretur eo nomine; quod si convenerit, tum demum decebit ingredi in sermonem; numquam enim quale sit illud de quo disputabitur intellegi poterit, nisi quod sit fuerit intellectum prius. quare quoniam de re publica quaerimus, hoc primum videamus quid sit id ipsum quod quaerimus.' cum adprobavisset Laelius, 'nec vero' inquit Africanus 'ita disseram de re tam inlustri tamque nota, ut ad illa elementa revolvar quibus uti docti homines his in rebus solent, ut a prima congressione maris et feminae, deinde a progenie et cognatione ordiar, verbisque quid sit et quot modis quidque dicatur definiam saepius; apud prudentes enim homines et in maxima re publica summa cum gloria belli domique versatos cum loquar, non committam ut sit inlustrior illa ipsa res de qua disputem, quam oratio mea; nec enim hoc suscepi ut tamquam magister persequerer omnia, neque hoc polliceor me effecturum ut ne qua particula in hoc sermone praetermissa sit.' tum Laelius: 'ego vero istud ipsum genus orationis quod polliceris expecto.' {{pn|39}}Est igitur, inquit Africanus, res publica res populi, populus autem non omnis hominum coetus quoquo modo congregatus, sed coetus multitudinis iuris consensu et utilitatis communione sociatus. eius autem prima causa coeundi est non tam inbecillitas quam naturalis quaedam hominum quasi congregatio; non est enim singulare nec solivagum genus hoc, sed ita generatum ut ne in omnium quidem rerum affluen<tia> (*****) idque ipsa natura non invitaret solum sed etiam cogeret. {{pn|40}}*** {{pn|41}}(Scipio) <quae>dam quasi semina, neque reliquarum virtutum nec ipsius rei publicae reperiatur ulla institutio. hi coetus igitur hac de qua exposui causa instituti, sedem primum certo loco domiciliorum causa constituerunt; quam cum locis manuque saepsissent, eius modi coniunctionem tectorum oppidum vel urbem appellaverunt, delubris distinctam spatiisque communibus. omnis ergo populus, qui est talis coetus multitudinis qualem exposui, omnis civitas, quae est constitutio populi, omnis res publica, quae ut dixi populi res est, consilio quodam regenda est, ut diuturna sit. id autem consilium primum semper ad eam causam referendum est quae causa genuit civitatem. {{pn|42}}deinde aut uni tribuendum est, aut delectis quibusdam, aut suscipiendum est multitudini atque omnibus. quare cum penes unum est omnium summa rerum, regem illum unum vocamus, et regnum eius rei publicae statum. cum autem est penes delectos, tum illa civitas optimatium arbitrio regi dicitur. illa autem est civitas popularis - sic enim appellant -, in qua in populo sunt omnia. atque horum trium generum quodvis, si teneat illud vinculum quod primum homines inter se rei publicae societate devinxit, non perfectum illud quidem neque mea sententia optimum, sed tolerabile tamen, et aliud <ut> alio possit esse praestantius. nam vel rex aequus ac sapiens, vel delecti ac principes cives, vel ipse populus, quamquam id est minime probandum, tamen nullis interiectis iniquitatibus aut cupiditatibus posse videtur aliquo esse non incerto statu. {{pn|43}}Sed et in regnis nimis expertes sunt ceteri communis iuris et consilii, et in optimatium dominatu vix particeps libertatis potest esse multitudo, cum omni consilio communi ac potestate careat, et cum omnia per populum geruntur quamvis iustum atque moderatum, tamen ipsa aequabilitas est iniqua, cum habet nullos gradus dignitatis. itaque si Cyrus ille Perses iustissimus fuit sapientissimusque rex, tamen mihi populi res - ea enim est ut dixi antea publica - non maxime expetenda fuisse illa videtur, cum regeretur unius nutu (Text zerstört) ac modo; si Massilienses nostri clientes per delectos et principes cives summa iustitia reguntur, inest tamen in ea condicione populi similitudo quaedam servitutis; si Athenienses quibusdam temporibus sublato Areopago nihil nisi populi scitis ac decretis agebant, quoniam distinctos dignitatis gradus non habebant, non tenebat ornatum suum civitas. {{pn|44}}Atque hoc loquor de tribus his generibus rerum publicarum non turbatis atque permixtis, sed suum statum tenentibus. quae genera primum sunt in iis singula vitiis quae ante dixi, deinde habent perniciosa alia vitia; nullum est enim genus illarum rerum publicarum, quod non habeat iter ad finitimum quoddam malum praeceps ac lubricum. nam illi regi, ut eum potissimum nominem, tolerabili aut si voltis etiam amabili Cyro subest ad inmutandi animi licentiam crudelissimus ille Phalaris, cuius in similitudinem dominatus unius proclivi cursu et facile delabitur. illi autem Massiliensium paucorum et principum administrationi civitatis finitimus est qui fuit quodam tempore apud Athenienses triginta <virorum illorum> consensus et factio. iam Atheniensium populi potestatem omnium rerum ipsi, ne alios requiramus, ad furorem multitudinis licentiamque conversam pesti (*****) {{pn|45}}(Scipio) 'taeterrimus, et ex hac vel optimatium vel factiosa tyrannica illa vel regia vel etiam persaepe popularis, itemque ex ea genus aliquod ecflorescere ex illis quae ante dixi solet, mirique sunt orbes et quasi circuitus in rebus publicis commutationum et vicissitudinum; quos cum cognosse sapientis est, tum vero prospicere inpendentis, in gubernanda re publica moderantem cursum atque in sua potestate retinentem, magni cuiusdam civis et divini paene est viri. itaque quartum quoddam genus rei publicae maxime probandum esse sentio, quod est ex his quae prima dixi moderatum et permixtum tribus.' {{pn|46}}Hic Laelius: 'scio tibi ita placere Africane: saepe enim ex te audivi; sed tamen, nisi molestum est, ex tribus istis modis rerum publicarum velim scire quod optimum iudices. nam vel profuerit aliquid ad cog (*****) {{pn|47}}(Scipio) 'et talis est quaeque res publica, qualis eius aut natura aut voluntas qui illam regit. itaque nulla alia in civitate, nisi in qua populi potestas summa est, ullum domicilium libertas habet; qua quidem certe nihil potest esse dulcius, et quae si aequa non est ne libertas quidem est. qui autem aequa potest esse - omitto dicere in regno, ubi ne obscura quidem est aut dubia servitus, sed in istis civitatibus in quibus verbo sunt liberi omnes? ferunt enim suffragia, mandant inperia magistratus, ambiuntur, rogantur, sed ea dant [magis] quae etiamsi nolint danda sint, et quae ipsi non habent unde ali petunt;sunt enim expertes imperii, consilii publici, iudicii delectorum iudicum, quae familiarum vetustatibus aut pecuniis ponderantur. in libero autem populo, ut Rhodi, ut Athenis, nemo est civium qui (*****) {{pn|48}}(Scipio) <po>pulo aliquis unus pluresve divitiores opulentioresque extitissent, tum ex eorum fastidio et superbia nata esse commemorant, cedentibus ignavis et inbecillis et adrogantiae divitum succumbentibus. si vero ius suum populi teneant, negant quicquam esse praestantius, liberius, beatius, quippe qui domini sint legum, iudiciorum, belli, pacis, foederum, capitis unius cuiusque, pecuniae. hanc unam rite rem publicam, id est rem populi, appellari putant. itaque et a regum et a patrum dominatione solere in libertatem rem populi vindicari, non ex liberis populis reges requiri aut potestatem atque opes optimatium. {{pn|49}}et vero negant oportere indomiti populi vitio genus hoc totum liberi populi repudiari: concordi populo et omnia referente ad incolumitatem et ad libertatem suam nihil esse inmutabilius, nihil firmius; facillimam autem in ea re publica esse posse concordiam, in qua idem conducat omnibus; ex utilitatis varietatibus, cum aliis aliud expediat, nasci discordias; itaque cum patres rerum potirentur, numquam constitisse civitatis statum; multo iam id in regnis minus, quorum, ut ait Ennius, 'nulla [regni] sancta societas nec fides est.' quare cum lex sit civilis societatis vinculum, ius autem legis aequale, quo iure societas civium teneri potest, cum par non sit condicio civium? si enim pecunias aequari non placet, si ingenia omnium paria esse non possunt, iura certe paria debent esse eorum inter se qui sunt cives in eadem re publica. quid est enim civitas nisi iuris societas civium? (*****) {{pn|50}}(Scipio) ceteras vero res publicas ne appellandas quidem putant iis nominibus quibus illae sese appellari velint. cur enim regem appellem Iovis optimi nomine hominem dominandi cupidum aut imperii singularis, populo oppresso dominantem, non tyrannum potius? tam enim esse clemens tyrannus quam rex inportunus potest: ut hoc populorum intersit utrum comi domino an aspero serviant; quin serviant quidem fieri non potest. quo autem modo adsequi poterat Lacedaemo illa tum, cum praestare putabatur disciplina rei publicae, ut bonis uteretur iustisque regibus, cum esset habendus rex quicumque genere regio natus esset? nam optimatis quidem quis ferat, qui non populi concessu sed suis comitiis hoc sibi nomen adrogaverunt? qui enim iudicatur iste optimus? doctrina artibus studiis, audio: quando? (*****) {{pn|51}}(Scipio) Si fortuito id faciet, tam cito evertetur quam navis, si e vectoribus sorte ductus ad gubernacula accesserit. quodsi liber populus deliget quibus se committat, deligetque si modo salvus esse vult optimum quemque, certe in optimorum consiliis posita est civitatium salus, praesertim cum hoc natura tulerit, non solum ut summi virtute et animo praeesse inbecillioribus, sed ut hi etiam parere summis velint. verum hunc optimum statum pravis hominum opinionibus eversum esse dicunt, qui ignoratione virtutis, quae cum in paucis est tum a paucis iudicatur et cernitur, opulentos homines et copiosos, tum genere nobili natos esse optimos putant. hoc errore vulgi cum rem publicam opes paucorum, non virtutes tenere coeperunt, nomen illi principes optimatium mordicus tenent, re autem carent eo nomine. nam divitiae, nomen, opes vacuae consilio et vivendi atque aliis imperandi modo dedecoris plenae sunt et insolentis superbiae, nec ulla deformior species est civitatis quam illa in qua opulentissimi optimi putantur. {{pn|52}}virtute vero gubernante rem publicam, quid potest esse praeclarius? cum is qui inperat aliis servit ipse nulli cupiditati, cum quas ad res civis instituit et vocat, eas omnis conplexus est ipse, nec leges inponit populo quibus ipse non pareat, sed suam vitam ut legem praefert suis civibus. qui si unus satis omnia consequi posset, nihil opus esset pluribus; si universi videre optimum et in eo consentire possent, nemo delectos principes quaereret. difficultas ineundi consilii rem a rege ad plures, error et temeritas populorum a multitudine ad paucos transtulit. sic inter <in>firmitatem unius temeritatemque multorum medium optimates possederunt locum, quo nihil potest esse moderatius; quibus rem publicam tuentibus beatissimos esse populos necesse est, vacuos omni cura et cogitatione, aliis permisso otio suo, quibus id tuendum est neque committendum ut sua commoda populus neglegi a principibus putet. {{pn|53}}nam aequabilitas quidem iuris, quam amplexantur liberi populi, neque servari potest - ipsi enim populi, quamvis soluti ecfrenatique sint, praecipue multis multa tribuunt, et est in ipsis magnus dilectus hominum et dignitatum -, eaque quae appellatur aequabilitas iniquissima est: cum enim par habetur honos summis et infimis, qui sint in omni populo necesse est, ipsa aequitas iniquissima est; quod in iis civitatibus quae ab optimis reguntur accidere non potest. haec fere Laeli et quaedam eiusdem generis ab iis qui eam formam rei publicae maxime laudant disputari solent.' {{pn|54}}Tum Laelius: 'quid tu' inquit 'Scipio? e tribus istis quod maxime probas?' (Scipio) recte quaeris quod maxime e tribus, quoniam eorum nullum ipsum per se separatim probo, anteponoque singulis illud quod conflatum fuerit ex omnibus. sed si unum ac simplex p<ro>bandum <sit>, regium <pro>bem ... pri ... in ... f ... hoc loco appellatur, occurrit nomen quasi patrium regis, ut ex se natis ita consulentis suis civibus et eos con<nowiki><s></nowiki>ervantis stu<dio>sius quam ... entis ... tem ... us ... tibus ... uos sustentari unius optimi et summi viri diligentia. {{pn|55}}adsunt optimates, qui se melius hoc idem facere profiteantur, plusque fore dicant in pluribus consilii quam in uno, et eandem tamen aequitatem et fidem. ecce autem maxima voce clamat populus neque se uni neque paucis velle parere; libertate ne feris quidem quicquam esse dulcius; hac omnes carere, sive regi sive optimatibus serviant. ita caritate nos capiunt reges, consilio optimates, libertate populi, ut in conparando difficile ad eligendum sit quid maxime velis.' (Laelius) 'credo' inquit, 'sed expediri quae restant vix poterunt, si hoc incohatum reliqueris.' {{pn|56}}(Scipio) 'imitemur ergo Aratum, qui magnis de rebus dicere exordiens a Iove incipiendum putat.' (Laelius) 'quo Iove? aut quid habet illius carminis simile haec oratio?' (Scipio) 'tantum' inquit 'ut rite ab eo dicendi principia capiamus, quem unum omnium deorum et hominum regem esse omnes docti indoctique [expoliri] consentiunt. 'quid?' inquit Laeliu.' 't ille (Scipio) 'quid censes nisi quod est ante oculos? sive haec ad utilitatem vitae constituta sunt a principibus rerum publicarum, ut rex putaretur unus esse in caelo, qui nutu ut ait Homerus, totum Olympum converteret, idemque et rex et pater haberetur omnium, magna auctoritas est multique testes, siquidem omnis multos appellari placet, ita consensisse gentes decretis videlicet principum, nihil esse rege melius, quoniam deos omnis censent unius regi numine; sive haec in errore inperitorum posita esse et fabularum similia dicimus, audiamus communis quasi doctores eruditorum hominum, qui tamquam oculis illa viderunt, quae nos vix audiendo cognoscimus.' 'quinam' inquit Laelius 'isti sunt?' et ille (Scipio) 'qui natura omnium rerum pervestiganda senserunt omnem hunc mundum mente' (*****) {{pn|58}}(Scipio) 'sed si vis Laeli, dabo tibi testes nec nimis antiquos nec ullo modo barbaros.' (Laelius) 'istos' inquit volo.' (Scipio) 'videsne igitur minus quadringentorum annorum esse hanc urbem ut sine regibus sit?' (Laelius) 'vero minus.' (Scipio) 'quid ergo? haec quadringentorum annorum aetas ut urbis et civitatis num valde longa est?' (Laelius) 'ista vero' inquit 'adulta vix'. (Scipio) 'ergo his annis quadringentis Romae rex erat?' (Laelius) 'et superbus quidem. (Scipio) quid supra? (Laelius) 'iustissimus, et deinceps retro usque ad Romulum, qui ab hoc tempore anno sescentesimo rex erat.' (Scipio) 'ergo ne iste quidem pervetus?' (Laelius) 'minime, ac prope senescente iam Graecia.' 'cedo, num' Scipio 'barbarorum Romulus rex fuit?' (Laelius) 'si ut Graeci dicunt omnis aut Graios esse aut barbaros, vereor ne barbarorum rex fuerit; sin id nomen moribus dandum est, non linguis, non Graecos minus barbaros quam Romanos puto.' et Scipio: 'atqui ad hoc de quo agitur non quaerimus gentem, ingenia quaerimus. si enim et prudentes homines et non veteres reges habere voluerunt, utor neque perantiquis neque inhumanis ac feris testibus. {{pn|59}}Tum Laelius: 'video te Scipio testimoniis satis instructum, sed apud me, ut apud bonum iudicem, argumenta plus quam testes valent.' tum Scipio: 'utere igitur argumento Laeli tute ipse sensus tui.' 'cuius' inquit ille (Laelius) 'sensus?' (Scipio) 'Si quando, si forte tibi visus es irasci alicui.' (Laelius) 'ego vero saepius quam vellem.' (Scipio) 'quid? tum cum tu es iratus, permittis illi iracundiae dominatum animi tui?' (Laelius) 'non mehercule' inquit, 'sed imitor Archytam illum Tarentinum, qui cum ad villam venisset et omnia aliter offendisset ac iusserat, 'a te [in] felicem' inquit vilico, 'quem necassem iam verberibus, nisi iratus essem.' {{pn|60}}'optime' inquit Scipio. 'ergo Archytas iracundiam videlicet dissidentem a ratione seditionem quandam animi esse iure ducebat, atque eam consilio sedari volebat; adde avaritiam, adde imperii, adde gloriae cupiditatem, adde libidines, et illud vides: si in animis hominum regale imperium sit, unius fore dominatum, consilii scilicet - ea est enim animi pars optima -, consilio autem dominante nullum esse libidinibus, nullum irae, nullum temeritati locum.' (Laelius) 'sic' inquit 'est.' (Scipio) 'probas igitur animum ita adfectum?' (Laelius) 'nihil vero' inquit 'magis.' (Scipio) 'ergo non probares, si consilio pulso libidines, quae sunt innumerabiles, iracundiaeve tenerent omnia?' (Laelius) 'ego vero nihil isto animo, nihil ita animato homine miserius ducerem.' (Scipio) 'sub regno igitur tibi esse placet omnis animi partes, et eas regi consilio?' (Laelius) 'miti vero sic placet.' (Scipio) 'cor igitur dubitas quid de re publica sentias? in qua si in plures translata res sit, intellegi iam licet nullum fore quod praesit inperium, quod quidem nisi unum sit esse nullum potest.' {{pn|61}}Tum Laelius: 'quid quaeso interest inter unum et plures, si iustitia est in pluribus?' et Scipio: 'quoniam testibus meis intellexi Laeli te non valde moveri, non desinam te uti teste, ut hoc quod dico probem.' 'me?' inquit ille (Laelius) 'quonam modo?' (Scipio) 'quia animum adverti nuper, cum essemus in Formiano, te familiae valde interdicere, ut uni dicto audiens esset.' (Laelius) 'quippe vilico.' (Scipio) 'quid? domi pluresne praesunt negotiis tuis?' (Laelius) 'immo vero unus' inquit. (Scipio) 'quid? totam domum num quis alter praeter te regit?' (Laelius) 'minime vero.' (Scipio) 'quin tu igitur concedis <it>idem in re publica singulorum dominatus, si modo iusti sint, esse optimos?' (Laelius) 'adducor,' inquit, 'et prope modum adsentior.' {{pn|62}}Et Scipio: 'tum magis adsentiare Laeli, si - ut omittam similitudines, uni gubernatori, uni medico, si digni modo sint iis artibus, rectius esse alteri navem committere, aegrum alteri quam multis - ad maiora pervenero.' (Laelius) 'quaenam ista sunt?' (Scipio) 'quid? tu non vides unius inportunitate et superbia Tarquinii nomen huic populo in odium venisse regium?' (Laelius) 'video vero' inquit. (Scipio) 'ergo etiam illud vides, de quo progrediente oratione plura me dicturum puto, Tarquinio exacto mira quadam exultasse populum insolentia libertatis; tum exacti in exilium innocentes, tum bona direpta multorum, tum annui consules, tum demissi populo fasces, tum provocationes omnium rerum, tum secessiones plebis, tum prorsus ita acta pleraque ut in populo essent omnia.' (Laelius) 'est' inquit 'ut dicis.' {{pn|63}}'est vero' inquit Scipio 'in pace et otio - licet enim lascivire, dum nihil metuas - ut in navi ac saepe etiam in morbo levi. sed ut ille qui navigat, cum subito so mare coepit horrescere, et ille aeger ingravescente morbo unius opem inplorat, sic noster populus in pace et domi imperat et ipsis magistratibus, minatur, recusat, appellat, provocat, in bello sic paret ut regi; valet enim salus plus quam libido. gravioribus vero bellis es etiam sine collega omne imperium nostri penes singulos esse voluerunt, quorum ipsum nomen vim suae potestatis indicat. nam dictator quidem ab eo appellatur quia dicitur, sed in nostris libris vides eum Laeli magistrum populi appellari.' (Laelius) 'video' inquit. et Scipio: 'sapienter igitur illi vete<res> (*****) {{pn|64}}(Scipio.) 'iusto quidem rege cum est populus orbatus, 'pectora dura tenet desiderium,' sicut ait Ennius, post optimi regis obitum; ... simul inter Sese sic memorant: 'o Romule Romule die, Qualem te patriae custodem di genuerunt! O pater, o genitor, o sanguen dis oriundum!' non eros nec dominos appellant eos quibus iuste paruerunt, denique ne reges quidem, sed patriae custodes, sed patres, sed deos; nec sine causa; quid enim adiungunt? 'Tu produxisti nos intra luminis oras.' vitam honorem decus sibi datum esse iustitia regie existimabant. mansisset eadem voluntas in eorum posteris, si regum similitudo permansisset, sed vides unius iniustitia concidisse genus illud totum rei publicae.' (Laelius) 'video vero' inquit 'et studeo cursus istos mutationum non magis in nostra quam in omni re publica noscere.' {{pn|65}}Et Scipio: 'est omnino, cum de illo genere rei publicae quod maxime probo quae sentio dixero, accuratius mihi dicendum de commutationibus rerum publicarum, etsi minime facile eas in ea re publica futuras puto. sed huius regiae prima et certissima est illa mutatio: cum rex iniustus esse coepit, perit illud ilico genus, et est idem ille tyrannus, deterrimum genus et finitimum optimo; quem si optimates oppresserunt, quod ferme evenit, habet statum res publica de tribus secundarium; est enim quasi regium, id est patrium consilium populo bene consulentium principum. sin per se populus interfecit aut eiecit tyrannum, est moderatior, quoad sentit et sapit, et sua re gesta laetatur, tuerique vult per se constitutam rem publicam. sin quando aut regi iusto vim populus attulit regnove eum spoliavit, aut etiam, id quod evenit saepius, optimatium sanguinem gustavit ac totam rem publicam substravit libidini suae: cave putes aut[em] mare ullum aut flammam esse tantam, quam non facilius sit sedare quam effrenatam insolentia multitudinem! tum fit illud quod apud Platonem est luculente dictum, si modo id exprimere Latine potuero; difficile factu est, sed conabor tamen. {{pn|66}}"Cum" enim inquit "inexplebiles populi fauces exaruerunt libertatis siti, malisque usus ille ministris non modice temperatam sed nimis meracam libertatem sitiens hausit, tum magistratus et principes, nisi valde lenes et remissi sint et large sibi libertatem ministrent, insequitur insimulat arguit, praepotentes reges tyrannos vocat." puto enim tibi haec esse nota.' 'vero mihi' inquit ille (Laelius) 'notissima.' {{pn|67}}(Scipio) 'ergo illa sequuntur, "eos qui pareant principibus agitari ab eo populo et servos voluntarios appellari; eos autem qui in magistratu privatorum similes esse velint, eosque privatos qui efficiant ne quid inter privatum et magistratum differat, <ef>ferunt laudibus, [et] mactant honoribus, ut necesse sit in eius modi re publica plena libertatis esse omnia, ut et privata domus omnis vacet dominatione, et hoc malum usque ad bestias perveniat, denique ut pater filium metuat, filius patrem neclegat, absit omnis pudor, ut plane liberi sint, nihil intersit civis an peregrinus, magister ut discipulos metuat et iis blandiatur, spernantque discipuli magistros, adulescentes ut senum sibi pondus adsumant, senes autem ad ludum adulescentium descendant, ne sint iis odiosi et graves; ex quo fit ut etiam servi se liberius gerant, uxores eodem iure sint quo viri, inque tanta libertate canes etiam et equi, aselli denique libere [sint] sic incurrant ut iis de via decedendam sit. ergo ex hac infinita," inquit, "licentia haec summa cogitur, ut ita fastidiosae mollesque mentes evadant civium, ut si minima vis adhibeatur imperii, irascantur et perferre nequeant; ex quo leges quoque incipiunt neclegere, ut plane sine ullo domino sint."' {{pn|68}}Tum Laelius: 'prorsus' inquit 'expressa sunt a te quae dicta sunt ab illo.' (Scipio) 'atque ut iam ad sermonis mei auctorem revertar, ex hac nimia licentia, quam illi solam libertatem putant, ait ille ut ex stirpe quadam existere et quasi nasci tyrannum. nam ut ex nimia potentia principum oritur interitus principum, sic hunc nimis liberum populum libertas ipsa servitute adficit. sic omnia nimia, cum vel in tempestate vel in agris vel in corporibus laetiora fuerunt, in contraria fere convertuntur, maximeque <id> in rebus publicis evenit, nimiaque illa libertas et populis et privatis in nimiam servitutem cadit. itaque ex hac maxima libertate tyrannus gignitur et illa iniustissima et durissima servitus. ex hoc enim populo indomito vel potius immani deligitur aliqui plerumque dux contra illos principes adflictos iam et depulsos loco, audax, inpurus, consectans proterve bene saepe de re publica meritos, populo gratificans et aliena et sua; cui quia privato so sunt oppositi timores, dantur imperia, et ea continuantur, praesidiis etiam, ut Athenis Pisistratus, saepiuntur, postremo, a quibus producti sunt, existunt eorum ipsorum tyranni; quos si boni oppresserunt, ut saepe fit, recreatur civitas; sin audaces, fit illa factio, genus aliud tyrannorum, eademque oritur etiam ex illo saepe optimatium praeclaro statu, cum ipsos principes aliqua pravitas de via deflexit. sic tanquam pilam rapiunt inter se rei publicae statum tyranni ab regibus, ab iis autem principes aut populi, a quibus aut factiones aut tyranni, nec diutius unquam tenetur idem rei publicae modus. {{pn|69}}Quod ita cum sit, <ex> tritus primis generibus longe praestat mea sententia regium, regio autem ipsi praestabit id quod erit aequatum et temperatum ex tribus primis rerum publicarum modis. placet enim esse quiddam in re publica praestans et regale, esse aliud auctoritati principum inpartitum ac tributum, esse quasdam res servatas iudicio voluntatique multitudinis. haec constitutio primum habet aequabilitatem quandam [magnam], qua carere diutius vix possunt liberi, deinde firmitudinem, quod et illa prima facile in contraria vitia convertuntur, ut exsistat ex rege dominus, ex optimatibus factio, ex populo turba et confusio; quodque ipsa genera generibus saepe conmutantur novis, hoc in hac iuncta moderateque permixta constitutione rei publicae non ferme sine magnis principum vitiis evenit. non est enim causa conversionis, ubi in suo quisque est gradu firmiter collocatus, et non subest quo praecipitet ac decidat. {{pn|70}}Sed vereor, Laeli vosque homines amicissimi ac prudentissimi, ne si diutius in hoc genere verser, quasi praecipientis cuiusdam et docentis et non vobiscum simul considerantis esse videatur oratio mea. quam ob rem ingrediar in ea quae nota sunt omnibus, quaesita autem a nobis iam diu. sic enim decerno, sic sentio, sic adfirmo, nullam omnium rerum publicarum aut constitutione aut discriptione aut disciplina conferendam esse cum ea, quam patres nostri nobis acceptam iam inde a maioribus reliquerunt. quam, si placet, quoniam ea quae tenebatis ipsi etiam ex me audire voluistis, simul et qualis sit et optimam esse ostendam, eitaque ad exemplum nostra re publica, accommodabo ad eam si potero omnem illam orationem quae est mihi habenda de optimo civitatis statu. quod si tenere et consequi potuero, cumulate munus hoc, cui me Laelius praeposuit, ut opinio mea fert, effecero.' {{pn|71}}Tum Laelius: 'tuum vero' inquit 'Scipio, ac tuum quidem unius. quis enim te potius aut de malorum dixerit institutis, cum sis clarissimis ipse maioribus? aut de optimo statu civitatis? quem si habemus, etsi ne nunc quidem, tum vero, quis te possit esse florentior? aut de consiliis in posterum providendis? cum tu duobus huius urbis terroribus depulsis in omne tempus prospexeris?' rce7h0tijdn3a0g8z2aujorniu31q07 0 74738 266368 253187 2026-05-16T08:38:38Z Saumache 27923 266368 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= De re publica |OperaeWikiPagina= |Annus= 55 a.C.n. |SubTitulus= Liber II }} {{Liber |Ante= Liber I |AnteNomen= ../Liber I |Post= Liber III |PostNomen= ../Liber III }} (*****) {{pn|1}}<cupidi>tate audiendi, ingressus est sic loqui Scipio: 'Catonis hoc senis est, quem ut scitis unice dilexi maximeque sum admiratus, cuique vel patris utriusque iudicio vel etiam meo studio me totum ab adulescentia dedidi; cuius me numquam satiare potuit oratio; tantus erat in homine usus rei publicae, quam et domi et militiae cum optime tum etiam diutissime gesserat, et modus in dicendo. et gravitate mixtus lepos, et summum vel discendi studium vel docendi, et orationi vita admodum congruens. {{pn|2}}is dicere solebat ob hanc causam praestare nostrae civitatis statum ceteris civitatibus, quod in illis singuli fuissent fere quorum suam quisque rem publicam constituisset legibus atque institutis suis, ut Cretum Minos, Lacedaemoniorum Lycurgus, Atheniensium, quae persaepe commutata esset, tum Theseus tum Draco tum Solo tum Clisthenes tum multi alii, postremo exsanguem iam et iacentem doctus vir Phalereus sustentasset Demetrius, nostra autem res publica non unius esset ingenio sed multorum, nec una hominis vita sed aliquot constituta saeculis et aetatibus. nam neque ullum ingenium tantum extitisse dicebat, ut quem res nulla fugeret quisquam aliquando fuisset, neque cuncta ingenia conlata in unum tantum posse uno tempore providere, ut omnia complecterentur sine rerum usu ac vetustate. {{pn|3}}quam ob rem, ut ille solebat, ita nunc mea repetet oratio populi Romani originem; libenter enim etiam verbo utor Catonis. faciliUs autem quod est propositum consequar, si nostram rem publicam vobis et nascentem et crescentem et adultam et iam firmam atque robustam ostendero. quam si mihi aliquam, ut apud Platonem Socrates, ipse finxero.' {{pn|4}}Hoc cum omnes adprobavissent, 'quod habemus' inquit 'institutae rei publicae tam clarum ac tam omnibus notum exordium quam huius urbis condendae principium profectum a Romulo? qui patre Marte natus - concedamus enim famae hominum, praesertim non inveteratae solum sed etiam sapienter a maioribus proditae, bene meriti de rebus communibus ut genere etiam putarentur, non solum ingenio esse divino - is igitur ut natus sit, cum Remo fratre dicitur ab Amulio rege Albano ob labefactandi regni timorem ad Tiberim exponi iussus esse; quo in loco cum esset silvestris beluae sustentatus uberibus, pastoresque eum sustulissent et in agresti cultu laboreque aluissent, perhibetur ut adoleverit et corporis viribus et animi ferocitate tantum ceteris praestitisse, ut omnes qui tum eos agros ubi hodie est haec urbs incolebant, aequo animo illi libenterque parerent. quorum copiis cum se ducem praebuisset, ut [et] iam a fabulis ad facta veniamus, oppressisse Longam Albam, validam urbem et potentem temporibus illis, Amuliumque regem interemisse fertur. {{pn|5}}Qua gloria parta urbem auspicato condere et firmare dicitur primum cogitavisse rem publicam. urbi autem locum, quod est ei qui diuturnam rem publicam serere conatur diligentissime providendum, incredibili opportunitate delegit. neque enim ad mare admovit, quod ei fuit illa manu copiisque facillimum, ut in agrum Rutulorum Aboriginumve procederet, aut in ostio Tiberino, quem in locum multis post annis rex Ancus coloniam deduxit, urbem ipse conderet, sed hoc vir excellenti providentia sensit ac vidit, non esse opportunissimos situs maritimos urbibus eis quae ad spem diuturnitatis conderentur atque imperii, primum quod essent urbes maritimae non solum multis periculis oppositae sed etiam caecis. {{pn|6}}nam terra continens adventus hostium non modo expectatos sed etiam repentinos multis indiciis et quasi fragore quodam et sonitu ipso ante denuntiat, neque vero quisquam potest hostis advolare terra, quin eum non modo <ad>esse sed etiam quis et unde sit scire possimus. maritimus vero ille et navalis hostis ante adesse potest quam quisquam venturum esse suspicari queat, nec vero cum venit prae se fert aut qui sit aut unde veniat aut etiam quid velit, denique ne nota quidem ulla, pacatus an hostis sit, discerni ac iudicari potest. {{pn|7}}Est autem maritimis urbibus etiam quaedam corruptela ac mutatio morum; admiscentur enim novis sermonibus ac disciplinis, et inportantur non merces solum adventiciae sed etiam mores, ut nihil possit in patriis institutis manere integrum. iam qui incolunt eas urbes, non haerent in suis sedibus, sed volucri semper spe et cogitatione rapiuntur a domo longius, atque etiam cum manent corpore, animo tamen exulant et vagantur. nec vero ulla res magis labefactatam diu et Carthaginem et Corinthum pervertit aliquando, quam hic error ac dissipatio civium, quod mercandi cupiditate et navigandi et agrorum et armorum cultum reliquerant. {{pn|8}}multa etiam ad luxuriam invitamenta perniciosa civitatibus subpeditantur mari, quae vel capiuntur vel inportantur; atque habet etiam amoenitas ipsa vel sumptuosas vel desidiosas inlecebras multas cupiditatum. et quod de Corintho dixi, id haut scio an liceat de cuncta Graecia verissime dicere; nam et ipsa Peloponnesus fere tota in mari est, nec praeter Phliasios ulli sunt quorum agri non contingant mare, et extra Peloponnesum Aenianes et Doris et Dolopes soli absunt a mari. quid dicam insulas Graeciae? quae fluctibus cinctae natant paene ipsae simul cum civitatum institutis et moribus. {{pn|9}}atque haec quidem ut supra dixi veteris sunt Graeciae. coloniarum vero quae est deducta a Graiis in Asiam Thracam Italiam Siciliam Africam praeter unam Magnesiam, quam unda non adluat? ita barbarorum agris quasi adtexta quaedam videtur ora esse Graeciae; nam e barbaris quidem ipsis nulli erant antea maritumi praeter Etruscos et Poenos. alteri mercandi causa, latrocinandi alteri. quae causa perspicua est malorum commutationumque Graeciae propter ea vitia maritimarum urbium quae ante paulo perbreviter adtigi. sed tamen in his vitiis inest illa magna commoditas, et quod ubique genitum est ut ad eam urbem quam incolas possit adnare, et rursus ut id quod agri efferant sui, quascumque velint in terras portare possint ac mittere. {{pn|10}}Qui potuit igitur divinius et utilitates conplecti maritimas Romulus et vitia vitare, quam quod urbem perennis amnis et aequabilis et in mare late influentis posuit in ripa? quo posset urbs et accipere a mari quo egeret, et reddere quo redundaret, eodemque ut flumine res ad victum cultumque maxime necessarias non solum mari absorberet, sed etiam invectas acciperet ex terra, ut mihi iam tum divinasse ille videatur hanc urbem sedem aliquando et domum summo esse imperio praebituram; nam hanc rerum tantam potentiam non ferme facilius alia ulla in parte Italiae posita urbs tenere potuisset. {{pn|11}}Urbis autem ipsius nativa praesidia quis est tam neclegens qui non habeat animo notata planeque cognita? cuius is est tractus doctusque muri cum Romuli tum etiam reliquorum regum sapientia definitus, ex omni parte arduis praeruptisque montibus ut unus aditus, qui esset inter Esquilinum Quirinalemque montem, maximo aggere obiecto fossa cingeretur vastissima, atque ut ita munita arx circuitu arduo et quasi circumciso saxo niteretur, ut etiam in illa tempestate horribili Gallici adventus incolumis atque intacta permanserit. locumque delegit et fontibus abundantem et in regione pestilenti salubrem; colles enim sunt, qui cum perflantur ipsi tum adferunt umbram vallibus. {{pn|12}}Atque haec quidem perceleriter confecit; nam et urbem constituit, quam e suo nomine Romam iussit nominari, et ad firmandam novam civitatem novum quoddam et subagreste consilium, sed ad muniendas opes regni ac populi sui magni hominis et iam tum longe providentis secutus est, cum Sabinas honesto ortas loco virgines, quae Romam ludorum gratia venissent, quos tum primum anniversarios in circo facere instituisset Consualibus, rapi iussit, easque in familiarum amplissimarum matrimoniis collocavit. {{pn|13}}qua ex causa cum bellum Romanis Sabini intulissent, proeliique certamen varium atque anceps fuisset, cum T. Tatio rege Sabinorum foedus icit, matronis ipsis quae raptae erant orantibus; quo foedere et Sabinos in civitatem adscivit sacris conmunicatis, et regnum suum cum illorum rege sociavit. {{pn|14}}Post interitum autem Tatii cum ad eum dominatus omnis reccidisset, quamquam cum Tatio in regium consilium delegerat principes - qui appellati sunt propter caritatem patres - populumque et suo et Tati nomine et Lucomonis, qui Romuli socius in Sabino proelio occiderat, in tribus tris curiasque triginta discripserat - quas curias earum nominibus nuncupavit quae ex Sabinis virgines raptae postea fuerant oratrices pacis et foederis -: sed quamquam ea Tatio sic erant discripta vivo, tamen eo interfecto multo etiam magis Romulus patrum auctoritate consilioque regnavit. {{pn|15}}Quo facto primum vidit iudicavitque idem quod Spartae Lycurgus paulo ante viderat, singulari imperio et potestate regia tum melius gubernari et regi civitates, si esset optimi cuiusque ad illam vim dominationis adiuncta auctoritas. itaque hoc consilio et quasi senatu fultus et munitus, et bella cum finitimis felicissime multa gessit, et cum ipse nihil ex praeda domum suam reportaret, locupletare civis non destitit. {{pn|16}}tum, id quod retinemus hodie magna cum salute rei publicae, auspiciis plurimum obsecutus est Romulus. nam et ipse, quod principium rei publicae fuit, urbem condidit auspicato, et omnibus publicis rebus instituendis, qui sibi <ad>essent in auspiciis, ex singulis tribubus singulos cooptavit augures, et habuit plebem in clientelas principum discriptam - quod quantae fuerit utilitati post videro - multaeque dictione ovium et boum - quod tunc erat res in pecore et locorum possessionibus, ex quo pecuniosi et locupletes vocabantur - non vi et suppliciis coercebat. {{pn|17}}Ac Romulus cum septem et triginta regnavisset annos, et haec egregia duo firmamenta rei publicae peperisset, auspicia et senatum, tantum est consecutus, ut cum subito sole obscurato non conparuisset, deorum in numero conlocatus putaretur; quam opinionem nemo umquam mortalis adsequi potuit sine eximia virtutis gloria. {{pn|18}}atque hoc eo magis est in Romulo admirandum, quod ceteri qui dii ex hominibus facti esse dicuntur, minus eruditis hominum saeculis fuerunt, ut fingendi proclivis esset ratio, cum imperiti facile ad credendum inpellerentur, Romuli autem aetatem minus his sescentis annis iam inveteratis litteris atque doctrinis omnique illo antiquo ex inculta hominum vita errore sublato fuisse cernimus. nam si, id quod Graecorum investigatur annalibus, Roma condita est secundo anno olympiadis septumae, in id saeculum Romuli cecidit aetas, cum iam plena Graecia poetarum et musicorum esset, minorque fabulis nisi de veteribus rebus haberetur fides. nam centum et octo annis postquam Lycurgus leges scribere instituit, prima posita est olympias, quam quidam nominis errore ab eodem Lycurgo constitutam putant; Homerum autem qui minimum dicunt Lycurgi aetati triginta annis anteponunt fere. {{pn|19}}ex quo intellegi potest permultis annis ante Homerum fuisse quam Romulum, ut iam doctis hominibus ac temporibus ipsis eruditis ad fingendum vix quicquam esset loci. antiquitas enim recepit fabulas fictas etiam non numq<uam incondite, haec aetas autem iam exculta praesertim eludens omne quod fieri non potest respuit>. (*****) {{pn|20}}us ne<pos ei>us, ut di<xeru>nt quid<am, e>x filia. quo <vero> ille mor<tuus, e>odem <est an>no na<tus Si>moni<des ol>ympia<de se>xta et quin<quag>esima, <quo f>acilius <intel>legi pos<sit tu>m de Rol<mu>li [iam] immortalitate creditum, cum iam inveterata vita hominum ac tractata esset et cognita. sed profecto tanta fuit in eo vis ingenii atque virtutis, ut id de Romulo Proculo Iulio homini agresti crederetur, quod multis iam ante saeclis nullo alio de mortali homines credidissent; qui inpulsu patrum, quo illi a se invidiam interitus Romuli pellerent, in contione dixisse fertur, a se visam esse in eo colle Romulum qui nunc Quirinalis vocatur; eum sibi mandasse ut populum rogaret, ut sibi eo in colle delubrum fieret; se deum esse et Quirinum vocari. {{pn|21}}Videtisne igitur unius viri consilio non solum ortum novum populum, neque ut in cunabulis vagientem relictum, sed adultum iam et paene puberem?' tum Laelius: 'nos vero videmus, et te quidem ingressum ratione ad disputandum nova, quae nusquam est in Graecorum libris. nam princeps ille, quo nemo in scribendo praestantior fuit, aream sibi sumpsit, in qua civitatem extrueret arbitratu suo, praeclaram ille quidem fortasse, sed a vita hominum abhorrentem et a moribus; {{pn|22}}reliqui disseruerunt sine ullo certo exemplari formaque rei publicae de generibus et de rationibus civitatum; tu mihi videris utrumque facturus: es enim ita ingressus ut quae ipse reperias tribuere aliis malis, quam, ut facit apud Platonem Socrates, ipse fingere, et illa de urbis situ revoces ad rationem quae a Romulo casu aut necessitate facta sunt, et disputes non vaganti oratione sed defixa in una re publica. quare perge ut instituisti; prospicere enim iam videor te reliquos reges persequente quasi perfectam rem publicam.' {{pn|23}}'Ergo' inquit Scipio 'cum ille Romuli senatus, qui constabat ex optimatibus, quibus ipse rex tantum tribuisset ut eos patres vellet nominari patriciosque eorum liberos, temptaret post Romuli excessum ut ipse regeret sine rege rem publicam, populus id non tulit, desiderioque Romuli postea regem flagitare non destitit; cum prudenter illi principes novam et inauditam ceteris gentibus interregni ineundi rationem excogitaverunt, ut quoad certus rex declaratus esset, nec sine rege civitas nec diuturno rege esset uno, nec committeretur ut quisquam inveterata potestate aut ad deponendum imperium tardior esset aut ad optinendum munitior. {{pn|24}}quo quidem tempore novus ille populus vidit tamen id quod fugit Lacedaemonium Lycurgum, qui regem non deligendum duxit, si modo hoc in Lycurgi potestate potuit esse, sed habendum, qualiscumque is foret, qui modo esset Herculi stirpe generatus; nostri illi etiam tum agrestes viderunt virtutem et sapientiam regalem, non progeniem, quaeri oportere. {{pn|25}}Quibus cum esse praestantem Numam Pompilium fama ferret, praetermissis suis civibus regem alienigenam patribus auctoribus sibi ipse populus adscivit, eumque ad regnandum Sabinum hominem Romam Curibus accivit. qui ut huc venit, quamquam populus curiatis eum comitiis regem esse iusserat, tamen ipse de suo imperio curiatam legem tulit, hominesque Romanos instituto Romuli bellicis studiis ut vidit incensos, existimavit eos paulum ab illa consuetudine esse revocandos. {{pn|26}}Ac primum agros quos bello Romulus ceperat divisit viritim civibus, docuitque sine depopulatione atque praeda posse eos colendis agris abundare commodis omnibus, amoremque eis otii et pacis iniecit, quibus facillime iustitia et fides convalescit, et quorum patrocinio maxime cultus agrorum perceptioque frugum defenditur. idemque Pompilius et auspiciis maioribus inventis ad pristinum numerum duo augures addidit, et sacris e principum numero pontifices quinque praefecit, et animos propositis legibus his quas in monumentis habemus ardentis consuetudine et cupiditate bellandi religionum caerimoniis mitigavit, adiunxitque praeterea flamines Salios virginesque Vestales, omnisque partis religionis statuit sanctissime. {{pn|27}}sacrorum autem ipsorum diligentiam difficilem, apparatum perfacilem esse voluit; nam quae perdiscenda quaeque observanda essent, multa constituit, sed ea sine inpensa. sic religionibus colendis operam addidit, sumptum removit, idemque mercatus ludos omnesque conveniundi causas et celebritates invenit. quibus rebus institutis ad humanitatem atque mansuetudinem revocavit animos hominum studiis bellandi iam immanis ac feros. Sic ille cum undequadraginta annos summa in pace concordiaque regnavisset, - sequamur enim potissimum Polybium nostrum, quo nemo fuit in exquirendis temporibus diligentior, - excessit e vita, duabus praeclarissimis ad diuturnitatem rei publicae rebus confirmatis, religione atque clementia.' {{pn|28}}Quae cum Scipio dixisset, 'verene' inquit Manilius 'hoc memoriae proditum est Africane, regem istum Numam Pythagorae ipsius discipulum aut certe Pythagoreum fuisse? saepe enim hoc de maioribus natu audivimus, et ita intellegimus vulgo existimari; neque vero satis id annalium publicorum auctoritate declaratum videmus.' tum Scipio: 'falsum est enim Manili' inquit 'id totum, neque solum fictum sed etiam imperite absurdeque fictum; ea sunt enim demum non ferenda mendacia, quae non solum ficta esse sed ne fleri quidem potuisse cernimus. nam quartum iam annum regnante Lucio Tarquinio Superbo Sybarim et Crotonem et in eas Italiae partis Pythagoras venisse reperitur; olympias enim secunda et sexagesima eadem Superbi regni initium et Pythagorae declarat adventum. {{pn|29}}ex quo intellegi regiis annis dinumeratis potest anno fere centesimo et quadragesimo post mortem Numae primum Italiam Pythagoram attigisse; neque hoc inter eos qui diligentissime persecuti sunt temporum annales, ulla est umquam in dubitatione versatum.' 'di inmortales' inquit Manilius, 'quantus iste est hominum et quam inveteratus error! ac tamen facile patior non esse nos transmarinis nec inportatis artibus eruditos, sed genuinis domesticisque virtutibus.' {{pn|30}}'atqui multo id facilius cognosces,' inquit Africanus, 'si progredientem rem publicam atque in optimum statum naturali quodam itinere et cursu venientem videris; quin hoc ipso sapientiam maiorum statues esse laudandam, quod multa intelleges etiam aliunde sumpta meliora apud nos multo esse facta, quam ibi fuissent unde huc translata essent atque ubi primum extitissent, intellegesque non fortuito populum Romanum sed consilio et disciplina confirmatum esse, nec tamen adversante fortuna. {{pn|31}}Mortuo rege Pompilio Tullum Hostilium populus regem interrege rogante comitiis curiatis creavit, isque de imperio exemplo Pompili populum consuluit curiatim. cuius excellens in re militari gloria magnaeque extiterunt res bellicae, fecitque idem et saepsit de manubis comitium et curiam, constituitque ius quo bella indicerentur, quod per se iustissime inventum sanxit fetiali religione, ut omne bellum quod denuntiatum indictumque non esset, id iniustum esse atque inpium iudicaretur. et ut advertatis animum quam sapienter iam reges hoc nostri viderint tribuenda quaedam esse populo - multa enim nobis de eo genere dicenda sunt -, ne insignibus quidem regiis Tullus nisi iussu populi est ausus uti. nam ut sibi duodecim lictores cum fascibus anteire liceret (*****) ${{pn|33}}(Laelius?) '<neque) enim serpit sed volat in optimum statum instituto tuo sermone res publica.' (Scipio) 'post eum Numae Pompili nepos ex filia rex a populo est Ancus Marcius constitutus, itemque de imperio suo legem curiatam tulit. qui cum Latinos bello devicisset, adscivit eos in civitatem, atque idem Aventinum et Caelium montem adiunxit urbi, quosque agros ceperat divisit, et silvas maritimas omnis publicavit quas ceperat, et ad ostium Tiberis urbem condidit colonisque firmavit. atque ita cum tres et viginti regnavisset annos, est mortuus.' tum Laelius: 'laudandus etiam iste rex; sed obscura est historia Romana, siquidem istius regis matrem habemus, ignoramus patrem.' (Scipio) 'ita est' inquit; 'sed temporum illorum tantum fere regum inlustrata sunt nomina. {{pn|34}}Sed hoc loco primum videtur insitiva quadam disciplina doctior facta esse civitas. influxit enim non tenuis quidam e Graecia rivulus in hanc urbem, sed abundantissimus amnis illarum disciplinarum et artium. fuisse enim quendam ferunt Demaratum Corinthium, et honore et auctoritate et fortunis facile civitatis suae principem; qui cum Corinthiorum tyrannum Cypselum ferre non potuisset, fugisse cum magna pecunia dicitur ac se contulisse Tarquinios, in urbem Etruriae florentissimam. cumque audiret dominationem Cypseli confirmari, defugit patriam vir liber ac fortis, et adscitus est civis a Tarquiniensibus atque in ea civitate domicilium et sedes collocavit. ubi cum de matre familias Tarquiniensi duo filios procreavisset, omnibus eos artibus ad Graecorum disciplinam eru (*****) {{pn|35}}(Scipio) facile in civitatem receptus esset, propter humanitatem atque doctrinam Anco regi familiaris est factus usque eo ut consiliorum omnium particeps et socius paene regni putaretur. erat in eo praeterea summa comitas, summa in omnis civis opis, auxilii, defensionis, largiendi etiam benignitas. itaque mortuo Marcio cunctis populi suffragiis rex est creatus L. Tarquinius; sic enim suum nomen ex Graeco nomine inflexerat, ut in omni genere huius populi consuetudinem videretur imitatus. isque ut de suo imperio legem tulit, principio duplicavit illum pristinum patrum numerum, et antiquos patres maiorum gentium appellavit, quos priores sententiam rogabat, a se adscitos minorum. {{pn|36}}Deinde equitatum ad hunc morem constituit qui usque adhuc est retentus, nec potuit Titiensium et Rhamnensium et Lucerum mutare cum cuperet nomina, quod auctor ei summa augur gloria Attus Navius non erat. atque etiam Corinthios video publicis equis adsignandis et alendis orborum et viduarum tributis fuisse quondam diligentis. sed tamen prioribus equitum partibus secundis additis MDCCC fecit equites numerumque duplicavit. postea bello subegit Aequorum magnam gentem et ferocem et rebus populi Romani imminentem, idemque Sabinos cum a moenibus urbis reppulisset, equitatu fudit belloque devicit, atque eundem primum ludos maximos, qui Romani dicti sunt, fecisse accepimus, aedemque in Capitolio Iovi optimo maximo bello Sabino in ipsa pugna vovisse faciendam, mortuumque esse cum duodequadraginta regnavisset annos.' {{pn|37}}Tum Laelius: 'nunc fit illud Catonis certius, nec temporis unius nec hominis esse constitutionem <nostrae> rei publicae; perspicuum est enim, quanta in singulos reges rerum bonarum et utilium fiat accessio. sed sequitur is qui mihi videtur ex omnibus in re publica vidisse plurimum.' 'ita est' inquit Scipio. 'nam post eum Servius Tullius primus iniussu populi regnavisse traditur, quem ferunt ex serva Tarquiniensi natum, cum esset ex quodam regis cliente conceptus. qui cum famulorum <in> numero educatus ad epulas regis adsisteret, non latuit scintilla ingenii quae iam tum elucebat in puero; sic erat in omni vel officio vel sermone sollers. itaque Tarquinius, qui admodum parvos tum haberet liberos, sic Servium diligebat, ut is eius vulgo haberetur filius, atque eum summo studio omnibus iis artibus quas ipse didicerat ad exquisitissimam consuetudinem Graecorum erudiit. {{pn|38}}sed cum Tarquinius insidiis Anci filiorum interisset, Serviusque ut ante dixi regnare coepisset, non iussu sed voluntate atque concessu civium, quod cum Tarquinius ex vulnere aeger fuisse et vivere falso diceretur, ille regio ornatu ius dixisset obaeratosque pecunia sua liberavisset, multaque comitate usus iussu Tarquinii se ius dicere probavisset, non commisit se patribus, sed Tarquinio sepulto populum de se ipse consuluit, iussusque regnare legem de imperio suo curiatam tulit. et primum Etruscorum iniurias bello est ultus; ex quo cum ma (*****) {{pn|39}}(Scipio) duodeviginti censu maximo. deinde equitum magno numero ex omni populi summa separato, relicuum populum distribuit in quinque classis, senioresque a iunioribus divisit, easque ita disparavit ut suffragia non in multitudinis sed in locupletium potestate essent, curavitque, quod semper in re publica tenendum est, ne plurimum valeant plurimi. quae discriptio si esset ignota vobis, explicaretur a me; nunc rationem videtis esse talem, ut equitum centuriae cum sex suffragiis et prima classis, addita centuria quae ad summum usum urbis fabris tignariis est data, LXXXVIIII centurias habeat; quibus e centum quattuor centuriis - tot enim reliquae sunt - octo solae si accesserunt, confecta est vis populi universa, reliquaque multo maior multitudo sex et nonaginta centuriarum neque excluderetur suffragiis, ne superbum esset, nec valeret nimis, ne esset periculosum. {{pn|40}}in quo etiam verbis ac nominibus ipsis fuit diligens; qui cum locupletis assiduos appellasset ab asse dando, eos qui aut non plus mille quingentos aeris aut omnino nihil in suum censum praeter caput attulissent, proletarios nominavit, ut ex iis quasi proles, id est quasi progenies civitatis, expectari videretur. illarum autem sex et nonaginta centuriarum in una centuria tum quidem plures censebantur quam paene in prima classe tota. ita nec prohibebatur quisquam iure suffragii, et is valebat in suffragio plurimum, cuius plurimum intererat esse in optimo statu civitatem. quin etiam accensis velatis cornicinibus proletariis (*****) {{pn|41}}statuo esse optume constitutam rem publicam, quae ex tribus generibus illis, regali et optumati et populari, confusa modice nec puniendo inritet animum inmanem ac ferum (Fremdzitat) {{pn|42}}(Scipio) sexaginta annis antiquior, quod erat XXXVIIII ante primam olympiadem condita. et antiquissimus ille Lycurgus eadem vidit fere. itaque ista aequabilitas atque hoc triplex rerum publicarum genus videtur mihi commune nobis cum illis populis fuisse. sed quod proprium sit in nostra re publica, quo nihil possit esse praeclarius, id persequar si potero subtilius; quod erit eius modi, nihil ut tale ulla in re publica reperiatur. haec enim quae adhuc eui ita mixta fuerunt et in hac civitate et in Lacedaemoniorum et in Karthaginiensium, ut temperata nullo fuerint modo. {{pn|43}}nam in qua re publica est unus aliquis perpetua potestate, praesertim regia, quamvis in ea sit et senatus, ut tum fuit Romae cum erant reges, ut Spartae Lycurgi legibus, et ut sit aliquod etiam populi ius, ut fuit apud nostros reges, tamen illud excellit regium nomen, neque potest eius modi res publica non regnum et esse et vocari. ea autem forma civitatis mutabilis maxime est hanc ob causam. quod unius vitio praecipitata in perniciosissimam partem facillime decidit. nam ipsum regale genus civitatis non modo non est reprehendendum, sed haud scio an reliquis simplicibus longe anteponendum, si ullum probarem simplex rei publicae genus, sed ita quoad statum suum retineat. is est autem status, ut unius perpetua potestate et iustitia uniusque sapientia regatur salus et aequabilitas et otium civium. desunt omnina ei populo multa qui sub rege est, in primisque libertas, quae non in eo est ut iusto utamur domino, sed ut nul<lo> (*****) {{pn|44}}(Scipio) ferebant. etenim illi iniusto domino atque acerbo aliquamdiu in rebus gerundis prospere fortuna comitata est. nam et omne Latium bello devicit, et Suessam Pometiam urbem opulentam refertamque cepit, et maxima auri argentique praeda locupletatus votum patris Capitolii aedificatione persolvit, et colonias deduxit, et institutis eorum a quibus ortus erat dona magnifica quasi libamenta praedarum Delphos ad Apollinem misit. {{pn|45}}Hic ille iam vertetur orbis, cuius naturalem motum atque circuitum a primo discite adgnoscere. id enim est caput civilis prudentiae, in qua omnis haec nostra versatur oratio, videre itinera flexusque rerum publicarum, ut cum sciatis quo quaeque res inclinet, retinere aut ante possitis occurrere. nam rex ille de quo loquor, primum optimi regis caede maculatus integra so mente non erat, et cum metueret ipse poenam sceleris sui summam, metui se volebat; deinde victoriis divitiisque subnixus exultabat insolentia, neque suos mores regere poterat neque suorum libidines. {{pn|46}}itaque cum maior eius filius Lucretiae Tricipitini filiae Conlatini uxori vim attulisset, mulierque pudens et nobilis ob illam iniuriam sese ipsa morte multavisset, tum vir ingenio et virtute praestans L. Brutus depulit a civibus suis iniustum illud durae servitutis iugum. qui cum privatus esset, totam rem publicam sustinuit, primusque in hac civitate docuit in conservanda civium libertate esse privatum neminem. quo auctore et principe concitata civitas et hac recenti querella Lucretiae patris ac propinquorum, et recordatione superbiae Tarquinii multarumque iniuriarum et ipsius et filiorum, exulem et regem ipsum et liberos eius et gentem Tarquiniorum esse iussit. {{pn|47}}Videtisne igitur ut de rege dominus extiterit, uniusque vitio genus rei publicae ex bono in deterrimum conversum sit? hic est enim dominus populi quem Graeci tyrannum vocant; nam regem illum volunt esse, qui consulit ut parens populo, conservatque eos quibus est praepositus quam optima in condicione vivendi, sane bonum ut dixi rei publicae genus. sed tamen inclinatum et quasi pronum ad perniciosissimum statum. {{pn|48}}simul atque enim se inflexit hic rex in dominatum iniustiorem, fit continuo tyrannus, quo neque taetrius neque foedius nec dis hominibusque invisius animal ullum cogitari potest; qui quamquam figura est hominis, morum tamen inmanitate vastissimas vincit beluas. quis enim hunc hominem rite dixerit, qui sibi cum suis civibus, qui denique cum omni hominum genere nullam iuris communionem, nullam humanitatis societatem velit? sed erit hoc de genere nobis alius aptior dicendi locus, cum res ipsa admonuerit ut in eos dicamus qui etiam liberata iam civitate dominationes adpetiverunt. {{pn|49}}Habetis igitur primum ortum tyranni; nam hoc nomen Graeci regis iniusti esse voluerunt; nostri quidem omnes reges vocitaverunt qui soli in populos perpetuam potestatem haberent. itaque et Spurius Cassius et M. Manlius et Spurius Maelius regnum occupare voluisse dicti sunt, et modo (*****) {{pn|50}}(Scipio) <La>cedaemone appellavit, nimis is quidem paucos, XXVIII, quos penes summam consilii voluit esse, cum imperii summam rex teneret; ex quo nostri idem illud secuti atque interpretati, quos senes ille appellavit, nominaverunt senatum, ut iam Romulum patribus lectis fecisse diximus; tamen excellit atque eminet vis potestas nomenque regium. inperti etiam populo potestatis aliquid, ut et Lycurgus et Romulus: non satiaris eum libertate, sed incenderis cupiditate libertatis, cum tantum modo potestatem gustandi feceris; ille quidem semper inpendebit timor, ne rex, quod plerumque evenit, exsistat iniustus. est igitur fragilis ea fortuna populi, quae posita est in unius ut dixi antea voluntate vel moribus. {{pn|51}}Quare prima sit haec forma et species et origo tyranni inventa nobis in ea re publica quam auspicato Romulus condiderit, non in illa quam ut perscripsit Plato sibi ipse Socrates perpolito illo in sermone depinxerit, ut, quem ad modum Tarquinius, non novam potestatem nactus, sed quam habebat usus iniuste, totum genus hoc regiae civitatis everterit; sit huic oppositus alter, bonus et sapiens et peritus utilitatis dignitatisque civilis, quasi tutor et procurator rei publicae; sic enim appelletur quicumque erit rector et gubernator civitatis. quem virum facite ut agnoscatis; iste est enim qui consilio et opera civitatem tueri potest. quod quoniam nomen minus est adhuc tritum sermone nostro, saepiusque genus eius hominis erit in reliqua nobis oratione trac<tandum> (*****) {{pn|52}}(Scipio) <cau>sas requisivit, civitatemque optandam magis quam sperandam, quam minimam potuit, non quae posset esse, sed in qua ratio rerum civilium perspici posset, effecit. ego autem, si modo consequi potuero, rationibus eisdem quas ille vidit non in umbra et imagine civitatis sed in amplissima re publica enitar, ut cuiusque et boni publici et mali causam tamquam virgula videar attingere. iis enim regiis quadraginta annis et ducentis paulo cum interregnis fere amplius praeteritis, pulsoque Tarquinio, tantum odium populum Romanum regalis nominis tenuit, quantum tenuerat post obitum vel potius excessum Romuli desiderium. itaque ut tum carere rege, sic pulso Tarquinio nomen regis audire non poterat. hic facultatem cum (*****) {{pn|53}}(Scipio) lex illa tota sublata est. hac mente tum nostri maiores et Conlatinum innocentem suspicione cognationis expulerunt, et reliquos Tarquinios offensione nominis, eademque mente P. Valerius et fasces primus demitti iussit, cum dicere in contione coepisset, et aedis suas detulit sub Veliam, posteaquam, quod in excelsiore loco Veliae coepisset aedificare eo ipso ubi ac rex Tullus habitaverat, suspicionem populi sensit moveri; idemque, in quo fuit Publicola maxime, legem ad populum tulit eam quae centuriatis comitiis prima lata est, ne quis magistratus civem Romanum adversus provocationem necaret neve verberaret. {{pn|54}}provocationem autem etiam a regibus fuisse declarant pontificii libri, significant nostri etiam augurales, itemque ab omni iudicio poenaque provocari licere indicant XII tabulae conpluribus legibus, et quod proditum memoriae est, X viros qui leges scripserint sine provocatione creatos, satis ostendit reliquos sine provocatione magistratus non fuisse, Lucique Valeri Potiti et M. Horati Barbati, hominum concordiae causa sapienter popularium, consularis lex sanxit ne qui magistratus sine provocatione crearetur, neque vero leges Porciae, quae tres sunt trium Porciorum ut scitis, quicquam praeter sanctionem attulerunt novi. itaque Publicola lege illa de provocatione perlata statim securis de fascibus demi iussit, postridieque sibi collegam Sp. Lucretium subrogavit, suosque ad eum quod erat maior natu lictores transire iussit, instituitque primus ut singulis consulibus alternis mensibus lictores praeirent, ne plura insignia essent inperii in libero populo quam in regno fuissent. haud mediocris hic ut ego quidem intellego vir fuit, qui modica libertate populo data facilius tenuit auctoritatem principum. neque ego haec nunc sine causa tam vetera vobis et tam obsoleta decanto, sed inlustribus in personis temporibusque exempla hominum rerumque definio, ad quae reliqua oratio dirigatur mea. {{pn|56}}Genuit igitur hoc in statu senatus rem publicam temporibus illis, ut in populo libero pauca per populum, pleraque senatus auctoritate et instituto ac more gererentur, atque uti consules potestatem haberent tempore dumtaxat annuam, genere ipso ac iure regiam, quodque erat ad obtinendam potentiam nobilium vel maximum, vehementer id retinebatur, populi comitia ne essent rata nisi ea patrum adprobavisset auctoritas. atque his ipsis temporibus dictator etiam est institutus decem fere annis post primos consules, T. Larcius, novumque id genus imperii visum est et proximum similitudini regiae. sed tamen omnia summa cum auctoritate a principibus cedente populo tenebantur, magnaeque res temporibus illis a fortissimis viris summo imperio praeditis, dictatoribus atque consulibus, belli gerebantur. {{pn|57}}Sed id quod fieri natura rerum ipsa cogebat, ut plusculum sibi iuris populus adscisceret liberatus a regibus, non longo intervallo, sexto decimo fere anno, Postumo Cominio Sp. Cassio consulibus consecutus est; in quo defuit fortasse ratio, sed tamen vincit ipsa rerum publicarum natura saepe rationem. id enim tenetote quod initio dixi, nisi aequabilis haec in civitate conpensatio sit et iuris et officii et muneris, ut et potestatis satis in magistratibus et auctoritatis in principum consilio et libertatis in populo sit, non posse hunc incommutabilem rei publicae conservari statum. {{pn|58}}nam cum esset ex aere alieno commota civitas, plebs montem sacrum prius, deinde Aventinum occupavit. ac ne Lycurgi quidem disciplina genuit illos in hominibus Graecis frenos; nam etiam Spartae regnante Theopompo sunt item quinque illi quos ephoros appellant, in Creta autem decem, qui cosmoe vocantur, ut contra consulare imperium tribuni plebis, sic illi contra vim regiam constituti. {{pn|59}}Fuerat fortasse aliqua ratio maioribus nostris in illo aere alieno medendi, quae neque Solonem Atheniensem non longis temporibus ante fugerat, neque post aliquanto nostrum senatum, cum sunt propter unius libidinem omnia nexa civium liberata nectierque postea desitum, semperque huic oneri, cum plebes publica calamitate inpendiis debilitata deficeret, salutis omnium causa aliqua sublevatio et medicina quaesita est. quo tum consilio praetermisso causa populo nata est, duobus tribunis plebis per seditionem creatis, ut potentia senatus atque auctoritas minueretur; quae tamen gravis et magna remanebat, sapientissimis et fortissimis et armis et consilio civitatem tuentibus, quorum auctoritas maxime florebat, quod cum honore longe antecellerent ceteris, voluptatibus erant inferiores nec pecuniis ferme superiores; eoque erat cuiusque gratior in re publica virtus, quod in rebus privatis diligentissime singulos cives opera consilio re tuebantur. {{pn|60}}Quo in statu rei publicae Sp. Cassium de occupando regno molientem, summa apud populum gratia florentem, quaestor accusavit, eumque ut audistis cum pater in ea culpa esse conperisse se dixisset, cedente populo morte mactavit. gratamque etiam illam legem quarto circiter et quinquagesimo anno post primos consules de multa et sacramento Sp. Tarpeius et A. Aternius consules comitiis centuriatis tulerunt. annis postea XX ex eo quod L. Papirius P. Pinarius censores multis dicendis vim armentorum a privatis in publicum averterant, levis aestumatio pecudum in multa lege C. Iuli P. Papiri consulum constituta est. {{pn|61}}Sed aliquot ante annis, cum summa esset auctoritas in senatu populo patiente atque parente, inita ratio est ut et consules et tribuni plebis magistratu se abdicarent, atque ut X viri maxima potestate sine provocatione crearentur, qui et summum imperium haberent et leges scriberent. qui cum X tabulas legum summa aequitate prudentiaque conscripsissent, in annum posterum decemviros alios subrogaverunt, quorum non similiter fides nec iustitia laudata. quo tamen e collegio laus est illa eximia C. Iuli, qui hominem nobilem L. Sestium, cuius in cubiculo ecfossum esse se praesente corpus mortuum diceret, cum ipse potestatem summam haberet quod decemvirum unus sine provocatione esset, vades tamen poposcit, quod se legem illam praeclaram neglecturum negaret, quae de capite civis Romani nisi comitiis centuriatis statui vetaret. {{pn|62}}Tertius est annus decemviralis consecutus, cum idem essent nec alios subrogare voluissent. in hoc statu rei publicae, quem dixi iam saepe non posse esse diuturnum, quod non esset in omnis ordines civitatis aequabilis, erat penes principes tota res publica, praepositis X viris nobilissimis, non oppositis tribunis plebis, nullis aliis adiunctis magistratibus, non provocatione ad populum contra necem et verbera relicta. {{pn|63}}ergo horum ex iniustitia subito exorta est maxima perturbatio et totius commutatio rei publicae; qui duabus tabulis iniquarum legum additis, quibus etiam quae diiunctis populis tribui solent conubia, haec illi ut ne plebei cum patribus essent, inhumanissima lege sanxerunt, quae postea plebiscito Canuleio abrogata est, libidinose[que] omni imperio et acerbe et avare populo praefuerunt. nota scilicet illa res et celebrata monumentis plurimis litterarum, cum Decimus quidam Verginius virginem filiam propter unius ex illis X viris intemperiem in foro sua manu interemisset, ac maerens ad exercitum qui tum erat in Algido confugisset, milites bellum illud quod erat in manibus reliquisse, et primum montem sacrum, sicut erat in simili causa antea factum, deinde Aventinum ar (*****) (Scipio) <maio>res nostros et probavisse maxime et retinuisse sapientissime iudico.' {{pn|64}}Cum ea Scipio dixisset silentioque omnium reliqua eius expectaretur oratio, tum Tubero: 'quoniam nihil ex te Africane hi maiores natu requirunt, ex me audies quid in oratione tua desiderem.' 'sane' inquit SCIPIO, 'et libenter quidem.' tum ille (Tubero): 'laudavisse mihi videris nostram rem publicam, cum ex te non de nostra sed de omni re publica quaesisset Laelius. nec tamen didici ex oratione tua, istam ipsam rem publicam quam laudas qua disciplina quibus moribus aut legibus constituere vel conservare possimus.' {{pn|65}}Hic Africanus: 'puto nobis mox de instituendis et conservandis civitatibus aptiorem Tubero fore disserundi locum; de optimo autem statu equidem arbitrabar me satis respondisse ad id quod quaesierat Laelius. primum enim numero definieram genera civitatum tria probabilia, perniciosa autem tribus illis totidem contraria, nullumque ex eis unum esse optimum, sed id praestare singulis quod e tribus primis esset modice temperatum. {{pn|66}}quod autem exemplo nostrae civitatis usus sum, non ad definiendum optimum statum valuit - nam id fieri potuit sine exemplo -, sed ut <in> civitate maxima reapse cerneretur, quale esset id quod ratio oratioque describeret. sin autem sine ullius populi exemplo genus ipsum exquiris optimi status, naturae imagine utendum est nobis, quoniam tu hanc imaginem urbis et populi ni (*****) {{pn|67}}(Scipio) '<quem> iandudum quaero et ad quem cupio pervenire.' (Laelius) 'prudentem fortasse quaeris?' tum ille (Scipio): 'istum ipsum' (Laelius) 'est tibi ex eis ipsis qui adsunt bella copia, velut a te ipso ordiare.' tum Scipio: 'atque utinam ex omni senatu pro rata parte esset! sed tamen est ille prudens, qui, ut saepe in Africa vidimus, immani et vastae insidens beluae, coercet et regit [beluam] quocumque volt et levi admonitu aut tactu inflectit illam feram.' (Laelius) 'novi et tibi cum essem legatus saepe vidi.' (Scipio) 'ergo ille Indus aut Poenus unam coercet beluam, et eam docilem et humanis moribus adsuetam; at vero ea quae latet in animis hominum quaeque pars animi mens vocatur, non unam aut facilem ad subigendum frenat et domat <beluam>, si quando id efficit, quod perraro potest. namque et illa tenenda est ferox (*****) {{pn|69}}dici possit'. tum Laelius: 'video iam, illum quem expectabam virum cui praeficias officio et muneri.' 'huic scilicet' Africanus 'uni paene - nam in hoc fere uno sunt cetera -, ut numquam a se ipso instituendo contemplandoque discedat, ut ad imitationem sui vocet alios, ut sese splendore animi et vitae suae sicut speculum praebeat civibus. ut enim in fidibus aut tibiis atque ut in cantu ipso ac vocibus concentus est quidam tenendus ex distinctis sonis, quem inmutatum aut discrepantem aures eruditae ferre non possunt, isque concentus ex dissimillimarum vocum moderatione concors tamen efficitur et congruens, sic ex summis et infimis et mediis interiectis ordinibus ut sonis moderata ratione civitas con (*****) {{pn|70}}(Philus) 'plenam esse iustitiae.' tum Scipio: 'adsentior vero renuntioque vobis, nihil esse quod adhuc de re publica dictum putemus, aut quo possimus longius progredi, nisi erit confirmatum, non modo falsum illud esse, sine iniuria non posse, sed hoc verissimum esse, sine summa iustitia rem publicam geri nullo modo posse. sed, si placet, in hunc diem hactenus; reliqua - satis enim multa restant - differamus in crastinum.' Cum ita placuisset, finis disputandi in eum diem factus est. ehh9jowgp6dwnvllu7o5kbun3g29uto 0 74740 266367 253186 2026-05-16T08:38:09Z Saumache 27923 266367 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= De re publica |OperaeWikiPagina= |Annus= 55 a.C.n. |SubTitulus= Liber Tertius }} {{Liber |Ante= Liber II |AnteNomen= ../Liber II |Post= Liber IV |PostNomen= ../Liber IV }} {{pn|3}}et vehiculis tarditati, eademque cum accepisset homines inconditis vocibus inchoatum quiddam et confusum sonantes, incidit has et distinxit in partis, et ut signa quaedam sic verba rebus inpressit, hominesque antea dissociatos iucundissimo inter se sermonis vinculo conligavit. a simili etiam mente vocis qui videbantur infiniti soni paucis notis inventis sunt omnes signati et expressi, quibus et conloquia cum absentibus et indicia voluntatum et monumenta rerum praeteritarum tenerentur. accessit eo numerus, res cum ad vitam necessaria tum una inmutabilis et aeterna; quae prima inpulit etiam ut suspiceremus in caelum, nec frustra siderum motus intueremur, dinumerationibusque noctium ac die<rum> (*****) {{pn|4}}quorum animi altius se extulerunt, et aliquid dignum dono ut ante dixi deorum aut efficere aut excogitare potuerunt. quare sint nobis isti qui de ratione vivendi disserunt magni homines (ut sunt), sint eruditi, sint veritatis et virtutis magistri, dam modo sit haec quaedam, sive a viris in rerum publicarum varietate versatis inventa, sive etiam in istorum otio ac litteris tractata, res (sicut est) minime quidem contemnenda, ratio civilis et disciplina populorum, quae perficit in bonis ingeniis, id quod iam persaepe perfecit, ut incredibilis quaedam et divina virtus exsisteret. quodsi quis ad ea instrumenta animi, quae natura quaeque civilibus institutis habuit, adiungendam sibi etiam doctrinam et uberiorem rerum cognitionem putavit, ut ii ipsi qui in horum librorum disputatione versantur, nemo est quin eos anteferre omnibus debeat. quid enim potest esse praeclarius, quam cum rerum magnarum tractatio atque usus cum illarum artium studiis et cognitione coniungitur? aut quid P. Scipione, quid C. Laelio, quid L. Philo perfectius cogitari potest? qui, ne quid praetermitterent quod ad summam laudem clarorum virorum pertineret, ad domesticum maiorumque morem etiam hanc a Socrate adventiciam doctrinam adhibuerunt. {{pn|6}}quare qui utrumque voluit et potuit, id est ut cum maiorum institutis tum doctrina se instrueret, ad laudem hunc omnia consecutum puto. sin altera sit utra via prudentiae deligenda, tamen, etiamsi cui videbitur illa in optimis studiis et artibus quieta vitae ratio beatior, haec civilis laudabilior est certe et inlustrior, ex qua vita sic summi viri ornantur, ut vel M'. Curius, 'Quem nemo ferro potuit superare nec auro', vel (*****) cui nemo civis neque hostis Quibit pro factis reddere opis pretium. {{pn|7}}fuisse sapientiam, tamen hoc in ratione utriusque generis interfuit, quod illi verbis et artibus aluerunt naturae principia, hi autem institutis et legibus. pluris vero haec tulit una civitas, si minus sapientis quoniam id nomen illi tam restricte tenent, at certe summa laude dignos, quoniam sapientium praecepta et inventa coluerunt. atque etiam, quot et sunt laudandae civitates et fuerunt - quoniam id est in rerum natura longe maximi consili, constituere eam rem publicam quae possit esse diuturna -, si singulos numeremus in singulas, quanta iam reperiatur virorum excellentium multitudo! quodsi aut Italiae Latium, aut eiusdem Sabinam aut Volscam gentem, si Samnium, si Etruriam, si magnam illam Graeciam conlustrare animo voluerimus, si deinde Assyrios, si Persas, si Poenos, ei haec (*****) {{pn|8}}cati.' et Philus: 'praeclaram vero causam ad me defertis, cum me improbitatis patrocinium suscipere voltis.' 'atqui id tibi' inquit Laelius 'verendum est, si ea dixeris quae contra iustitiam dici solent, ne sic etiam sentire videare! cum et ipse sis quasi unicum exemplum antiquae probitatis et fidei, nec sit ignota consuetudo tua contrarias in partis disserendi, quod ita facillume verum inveniri putes.' et Philus: 'heia vero' inquit, 'geram morem vobis et me oblinam sciens; quod quoniam qui aurum quaerunt non putant sibi recusandum, nos cum iustitiam quaeramus, rem multo omni auro cariorem, nullam profecto molestiam fugere debemus. atque utinam, quem ad modum oratione sum usurus aliena, sic mihi ore uti liceret alieno! nunc ea dicenda sunt L. Furio Philo, quae Carneades, Graecos homo et consuetus quod commodum esset verbis' (*****) {{pn|12}}(PHIL) 'et reperiret et tueretur, alter autem de ipsa iustitia quattuor implevit sane grandis libros. nam ab Chrysippo nihil magnum nec magnificum desideravi, qui suo quodam more loquitur, ut omnia verborum momentis, non rerum ponderibus examinet. illorum fuit heroum, eam virtutem, quae est una, si modo est, maxime munifica et liberalis, et quae omnis magis quam sepse diligit, aliis nata potius quam siti, excitare iacentem et in illo divino solio non longe a sapientia conlocare. {{pn|13}}nec vero illis aut voluntas defuit - quae enim iis scribendi alia causa aut quod omnino consilium fuit? - aut ingenium, quo omnibus praestiterunt; sed eorum et voluntatem et copiam causa vicit. ius enim de quo quaerimus civile est aliquod, naturale nullum; nam si esset, ut calida et frigida et amara et dulcia, sic essent iusta et iniusta eadem omnibus. {{pn|14}}Nunc autem, si quis illo Pacuviano 'invehens alitum anguium curru' multas et varias gentis et urbes despicere et oculis conlustrare possit, videat primum in illa incorrupta maxume gente Aegyptiorum, quae plurimorum saeculorum et eventorum memoriam litteris continet, bovem quendam putari deum, quem Apim Aegyptii nominant, multaque alia portenta apud eosdem et cuiusque generis beluas numero consecratas deorum; deinde Graeciae sicut apud nos delubra magnifica humanis consecrata simulacris, quae Persae nefaria putaverunt, eamque unam ob causam Xerxes inflammari Atheniensium fana iussisse dicitur, quod deos, quorum domus esset omnis hic mundus, inclusos parietibus contineri nefas esse duceret. {{pn|15}}post autem cum Persis et Philippus, qui cogitavit, et Alexander, qui gessit, hanc bellandi causam inferebat, quod vellet Graeciae fana poenire; quae ne reficienda quidem Grai putaverunt, ut esset posteris ante os documentum Persarum sceleris sempiternum. quam multi, ut Tauri in Axino, ut rex Aegypti Busiris, ut Galli, ut Poeni, homines immolare et pium et diis immortalibus gratissumum esse duxerunt! vitae vero instituta sic distant, ut Cretes et Aetoli latrocinari honestum putent, Lacedaemonii suos omnis agros esse dictitarint quos spiculo possent attingere. Athenienses iurare etiam publice solebant omnem suam esse terram quae oleam frugesve ferret; Galli turpe esse ducunt frumentum manu quaerere, itaque armati alienos agros demetunt; {{pn|16}}nos vero iustissimi homines, qui Transalpinas gentis oleam et vitem serere non sinimus, quo pluris sint nostra oliveta nostraeque vineae; quod cum faciamus, prudenter facere dicimur, iuste non dicimur, ut intellegatis discrepare ab aequitate sapientiam. Lycurgus autem, ille legum optumarum et aequissumi iuris inventor, agros locupletium plebi ut servitio colendos dedit. {{pn|17}}Genera vero si velim iuris institutorum morum consuetudinumque describere, non modo in tot gentibus varia, sed in una urbe, vel in hac ipsa, milliens mutata demonstrem, ut hic iuris noster interpres alia nunc Manilius iura dicat esse de mulierum legatis et hereditatibus, alia solitus sit adulescens dicere nondum Voconia lege lata; quae quidem ipsa lex utilitatis virorum gratia rogata in mulieres plena est iniuriae. cur enim pecuniam non habeat mulier? cur virgini Vestali sit heres, non sit matri suae? cur autem, si pecuniae modus statuendus fuit feminis, P. Crassi filia posset habere, si unica patri esset, aeris milliens salva lege, mea triciens non posset' (*****) {{pn|18}}(Philus) 'sanxisset iura nobis, et omnes isdem et idem non alias aliis uterentur. quaero autem, si iusti hominis et si boni est viri parere legibus, quibus? an quaecumque erunt? at nec inconstantiam virtus recipit, nec varietatem natura patitur, legesque poena, non iustitia nostra comprobantur; nihil habet igitur naturale ius; ex quo illud efficitur, ne iustos quidem esse natura. an vero in legibus varietatem esse dicunt, natura autem viros bonos eam iustitiam sequi quae sit, non eam quae putetur? esse enim hoc boni viri et iusti, tribuere id cuique quod sit quoque dignum. {{pn|19}}ecquid ergo primum mutis tribuemus beluis? non enim mediocres viri sed maxumi et docti, Pythagoras et Empedocles, unam omnium animantium condicionem iuris esse denuntiant, clamantque inexpiabilis poenas impendere iis a quibus violatum sit animal. scelus est igitur nocere bestiae, quod scelus qui velit' (*****) {{pn|23}}(Philus) 'sunt enim omnes, qui in populum vitae necisque potestatem habent, tyranni, sed se Iovis optimi nomine malunt reges vocari. cum autem certi propter divitias aut genus aut aliquas opes rem publicam tenent, est factio, sed vocantur illi optimates. si vero populus plurimum potest, omniaque eius arbitrio geruntur, dicitur illa libertas, est vero licentia. sed cum alius alium timet, et homo hominem et ordo ordinem, tum quia sibi nemo confidit, quasi pactio fit inter populum et potentis; ex quo existit id, quod Scipio laudabat, coniunctum civitatis genus; etenim iustitiae non natura nec voluntas sed inbecillitas mater est. nam cum de tribus unum est optandum, aut facere iniuriam nec accipere, aut et facere et accipere, aut neutrum, optumum est facere, impune si possis, secundam nec facere nec pati, miserrimum digladiari semper tum faciendis tum accipiendis iniuriis. ita qui primum illud adsequi' (*****) {{pn|24}}(PHIL) 'omni mementote. sapientia iubet augere opes, amplificare divitias, proferre fines - unde enim esset illa laus in summorum imperatorum incisa monumentis 'finis imperii propagavit', nisi aliquid de alieno accessisset? - imperare quam plurimis, frui voluptatibus, pollere regnare dominari; iustitia autem praecipit parcere omnibus, consulere generi hominum, suum cuique reddere, sacra publica aliena non tangere. quid igitur efficitur si sapientiae pareas? divitiae, potestates, opes, honores, imperia, regna vel privatis vel populis. sed quoniam de re publica loquimur, sunt<que> inlustriora quae publice fiunt, quoniamque eadem est ratio iuris in utroque, de populi sapientia dicendum puto, et <ut> iam omittam alios: noster hic populus, quem Africanus hesterno sermone a stirpe repetivit, cuius imperio iam orbis terrae tenetur, iustitia an sapientia est e minimo omnium <maximus factus?> (*****) {{pn|25}}(Philus) 'praeter Arcadas et Atheniensis, qui credo timentes hoc interdictum iustitiae ne quando existeret, commenti sunt se de terra tamquam hos ex arvis musculos extitisse. {{pn|26}}Ad haec illa dici solent primum ab iis qui minime sunt in disserendo mali; qui in hac causa eo plus auctoritatis habent, quia cum de viro bono quaeritur, quem apertum et simplicem volumus esse, non sunt in disputando vafri, non veteratores, non malitiosi: negant enim sapientem idcirco virum bonum esse, quod eum sua sponte ac per se bonitas et iustitia delectet, sed quod vacua metu cura sollicitudine periculo vita bonorum virorum sit, contra autem improbis semper aliqui scrupus in animis haereat, semper iis ante oculos iudicia et supplicia versentur; nullum autem emolumentum esse, nullum iniustitia partum praemium tantum, semper ut timeas, semper ut adesse, semper ut impendere aliquam poenam putes, damna' (*****) {{pn|27}}(PHIL) 'Quaero: si duo sint, quorum alter optimus vir aequissimus, summa iustitia, singulari fide, alter insigni scelere et audacia, et si in eo sit errore civitas, ut bonum illum virum sceleratum, facinerosum, nefarium putet, contra autem <eum> qui sit inprobissimus existimet esse summa probitate ac fide, proque hac opinione omnium civium bonus ille vir vexetur, rapiatur, manus ei denique auferantur, effodiantur oculi, damnetur, vinciatur, uratur, exterminetur, egeat, postremo iure etiam optimo omnibus miserrimus esse videatur, contra autem ille improbus laudetur, colatur, ab omnibus diligatur, omnes ad eum honores, omnia imperia, omnes opes omnes undique copiae conferantur, vir denique optimus omnium existimatione et dignissimus omni fortuna optima iudicetur: quis tandem erit tam demens qui dubitet utrum se esse malit? {{pn|28}}Quod in singulis, idem est in populis: nulla est tam stulta civitas, quae non iniuste imperare malit quam servire iuste. nec vero longius abibo: consul ego quaesivi, cum vos mihi essetis in consilio, de Numantino foedere. quis ignorabat Q. Pompeium fecisse foedus, eadem in causa esse Mancinum? alter vir optimus etiam suasit rogationem me ex senatus consulto ferente, alter acerrime se defendit. si pudor quaeritur, si probitas, si fides, Mancinus haec attulit, si ratio, consilium, prudentia, Pompeius antistat. utrum' (*****) {{pn|41}}(Laelius) 'Asia Ti. Gracchus, perseveravit in civibus, sociorum nominisque Latini iura neclexit ae foedera. quae si consuetudo ac licentia manare coeperit latius, imperiumque nostrum ad vim a iure traduxerit, ut qui adhuc voluntate nobis oboediunt, terrore teneantur, etsi nobis qui id aetatis sumus evigilatum fere est, tamen de posteris nostris et de illa immortalitate rei publicae sollicitor, quae poterat esse perpetua, si patriis viveretur institutis et moribus.' {{pn|42}}Quae cum dixisset Laelius, etsi omnes qui aderant significabant ab eo se esse admodum delectatos, tamen praeter ceteros Scipio quasi quodam gaudio elatus: 'multas tu quidem' inquit 'Laeli saepe causas ita defendisti, ut ego non modo tecum Servium Galbam collegam nostrum, quem tu quoad vixit omnibus anteponebas, verum ne Atticorum quidem oratorum quemquam aut sua<vitate> (*****) {{pn|43}}(Scipio) 'reportare. ergo illam rem populi, id est rem publicam, quis diceret tum dum crudelitate unius oppressi essent universi, neque esset unum vinculum iuris nee consensus ac societas coetus, quod est populus? atque hoc idem Syracusis. urbs illa praeclara, quam ait Timaeus Graecarum maxumam, omnium autem esse pulcherrimam, arx visenda, portus usque in sinus oppidi et ad urbis crepidines infusi, viae latae, porticus, templa, muri nihilo magis efficiebant, Dionysio tenente ut esset illa res publica; nihil enim populi, et unius erat populus ipse. ergo ubi tyrannus est, ibi non vitiosam, ut heri dicebam, sed, ut nunc ratio cogit, dicendum est plane nullam esse rem publicam.' {{pn|44}}Praeclare quidem dicis' Laelius; 'etenim video iam quo pergat oratio.' (Scipio) 'vides igitur ne illam quidem quae tota sit in factionis potestate, posse vere dici rem publicam.' (Laelius) 'sic plane iudico.' (Scipio) 'et rectissime quidem iudicas; quae enim fuit tum Atheniensium res, dum post magnum illud Peloponnesiacum bellum triginta viri illi urbi iniustissime praefuerunt? num aut vetus gloria civitatis, aut species praeclara oppidi, aut theatrum, gymnasia, porticus, aut propylaea nobilia aut arx aut admiranda opera Phidiae, aut Piraeus ille magnificus rem publicam efficiebat?' 'minime vero' Laelius 'quoniam quidem populi res non erat.' (Scipio) 'quid? cum decemviri Romae sine provocatione fuerunt tertio illo anno, dum vindicias amisisset ipsa libertas?' (Laelius.) 'populi nulla res erat, immo vero id populus egit ut rem suam recuperaret.' {{pn|45}}(Scipio) 'venio nunc ad tertium genus illud, in quo esse videbuntur fortasse angustiae. cum per populum agi dicuntur et esse in populi potestate omnia, cum de quocumque volt supplicium sumit multitudo, cum agunt, rapiunt, tenent, dissipant quae volunt, potesne tum Laeli negare rem esse illam publicam? dum populi sint omnia, quoniam quidem populi esse rem volumus rem publicam.' tum Laelius: 'ac nullam quidem citius negaverim esse rem publicam, quam istam quae tota plane sit in multitudinis potestate. nam si nobis non placebat Syracusis fuisse rem publicam, neque Agrigenti neque Athenis dum essent tyranni, neque hic dum decemviri, non video qui magis in multitudinis dominatu rei publicae nomen appareat, quia primum mihi populus non est, ut tu optime definisti Scipio, nisi qui consensu iuris continetur, sed est tam tyrannus iste conventus, quam si esset unus, hoc etiam taetrior quia nihil ista, quae populi speciem et nomen imitatur, immanius belua est. nee vero convenit, dum furiosorum bona legibus in adgnatorum potestate sint, quod eorum iam' (*****) {{pn|46}}(Scipio) 'dici possint, cur illa sit res publica resque populi, quae sunt dicta de regno.' 'et multo etiam magis,' inquit Mummius. 'nam in regem potius cadit domini similitudo, quod est unus; plures vero boni in qua re publica rerum potientur, nihil poterit esse illa beatius. sed tamen vel regnum malo quam liberum populum; id enim tibi restat genus vitiosissumae rei publicae tertium.' {{pn|47}}Ad hunc Scipio 'adgnosco', inquit, 'tuum morem istum Spuri aversum a ratione populari; et quamquam potest id lenius ferri quam tu soles ferre, tamen adsentior nullum esse de tribus his generibus quod sit probandum minus. illud tamen non adsentior iusto praestare regi optimates; si enim sapientia est quae gubernet rem publicam, quid tandem interest, haec in unone sit an in pluribus? sed errore quodam fallimur ita disputando; cum enim optumates appellantur, nihil potest videri praestabilius; quid enim optumo melius cogitari potest? cum autem regis est facta mentio, occurrit animis rex etiam iniustus. nos autem de iniusto is rege nihil loquimur nunc, cum de ipsa regali re publica quaerimus. quare cogitato Romulum aut Pompilium aut Tullium regem: fortasse non tam illius te rei publicae paenitebit.' {{pn|48}}(Mummius) 'quam igitur relinquis populari rei publicae laudem?' tum ille (Scipio) 'quid? tibi tandem Spuri Rhodiorum, apud quos nuper fuimus una, nullane videtur esse res publica?' (Mummius) 'mihi vero videtur, et minime quidem vituperanda.' (Scipio) 'recte dicis; sed si meministi, omnes erant idem tum de plebe tum senatores, vicissitudinesque habebant quibus mensibus populari munere fungerentur, quibus senatorio; utrubique autem conventicium accipiebant, et in theatro et in curia res capitalis et reliquas omnis iudicabant idem; tantum poterat tantique erat quanti multitudo <senatus>' p2tmpjdunxe9muu0mbtq5ulaf3rquv3 266369 266367 2026-05-16T08:38:55Z Saumache 27923 266369 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= De re publica |OperaeWikiPagina= |Annus= 55 a.C.n. |SubTitulus= Liber III }} {{Liber |Ante= Liber II |AnteNomen= ../Liber II |Post= Liber IV |PostNomen= ../Liber IV }} {{pn|3}}et vehiculis tarditati, eademque cum accepisset homines inconditis vocibus inchoatum quiddam et confusum sonantes, incidit has et distinxit in partis, et ut signa quaedam sic verba rebus inpressit, hominesque antea dissociatos iucundissimo inter se sermonis vinculo conligavit. a simili etiam mente vocis qui videbantur infiniti soni paucis notis inventis sunt omnes signati et expressi, quibus et conloquia cum absentibus et indicia voluntatum et monumenta rerum praeteritarum tenerentur. accessit eo numerus, res cum ad vitam necessaria tum una inmutabilis et aeterna; quae prima inpulit etiam ut suspiceremus in caelum, nec frustra siderum motus intueremur, dinumerationibusque noctium ac die<rum> (*****) {{pn|4}}quorum animi altius se extulerunt, et aliquid dignum dono ut ante dixi deorum aut efficere aut excogitare potuerunt. quare sint nobis isti qui de ratione vivendi disserunt magni homines (ut sunt), sint eruditi, sint veritatis et virtutis magistri, dam modo sit haec quaedam, sive a viris in rerum publicarum varietate versatis inventa, sive etiam in istorum otio ac litteris tractata, res (sicut est) minime quidem contemnenda, ratio civilis et disciplina populorum, quae perficit in bonis ingeniis, id quod iam persaepe perfecit, ut incredibilis quaedam et divina virtus exsisteret. quodsi quis ad ea instrumenta animi, quae natura quaeque civilibus institutis habuit, adiungendam sibi etiam doctrinam et uberiorem rerum cognitionem putavit, ut ii ipsi qui in horum librorum disputatione versantur, nemo est quin eos anteferre omnibus debeat. quid enim potest esse praeclarius, quam cum rerum magnarum tractatio atque usus cum illarum artium studiis et cognitione coniungitur? aut quid P. Scipione, quid C. Laelio, quid L. Philo perfectius cogitari potest? qui, ne quid praetermitterent quod ad summam laudem clarorum virorum pertineret, ad domesticum maiorumque morem etiam hanc a Socrate adventiciam doctrinam adhibuerunt. {{pn|6}}quare qui utrumque voluit et potuit, id est ut cum maiorum institutis tum doctrina se instrueret, ad laudem hunc omnia consecutum puto. sin altera sit utra via prudentiae deligenda, tamen, etiamsi cui videbitur illa in optimis studiis et artibus quieta vitae ratio beatior, haec civilis laudabilior est certe et inlustrior, ex qua vita sic summi viri ornantur, ut vel M'. Curius, 'Quem nemo ferro potuit superare nec auro', vel (*****) cui nemo civis neque hostis Quibit pro factis reddere opis pretium. {{pn|7}}fuisse sapientiam, tamen hoc in ratione utriusque generis interfuit, quod illi verbis et artibus aluerunt naturae principia, hi autem institutis et legibus. pluris vero haec tulit una civitas, si minus sapientis quoniam id nomen illi tam restricte tenent, at certe summa laude dignos, quoniam sapientium praecepta et inventa coluerunt. atque etiam, quot et sunt laudandae civitates et fuerunt - quoniam id est in rerum natura longe maximi consili, constituere eam rem publicam quae possit esse diuturna -, si singulos numeremus in singulas, quanta iam reperiatur virorum excellentium multitudo! quodsi aut Italiae Latium, aut eiusdem Sabinam aut Volscam gentem, si Samnium, si Etruriam, si magnam illam Graeciam conlustrare animo voluerimus, si deinde Assyrios, si Persas, si Poenos, ei haec (*****) {{pn|8}}cati.' et Philus: 'praeclaram vero causam ad me defertis, cum me improbitatis patrocinium suscipere voltis.' 'atqui id tibi' inquit Laelius 'verendum est, si ea dixeris quae contra iustitiam dici solent, ne sic etiam sentire videare! cum et ipse sis quasi unicum exemplum antiquae probitatis et fidei, nec sit ignota consuetudo tua contrarias in partis disserendi, quod ita facillume verum inveniri putes.' et Philus: 'heia vero' inquit, 'geram morem vobis et me oblinam sciens; quod quoniam qui aurum quaerunt non putant sibi recusandum, nos cum iustitiam quaeramus, rem multo omni auro cariorem, nullam profecto molestiam fugere debemus. atque utinam, quem ad modum oratione sum usurus aliena, sic mihi ore uti liceret alieno! nunc ea dicenda sunt L. Furio Philo, quae Carneades, Graecos homo et consuetus quod commodum esset verbis' (*****) {{pn|12}}(PHIL) 'et reperiret et tueretur, alter autem de ipsa iustitia quattuor implevit sane grandis libros. nam ab Chrysippo nihil magnum nec magnificum desideravi, qui suo quodam more loquitur, ut omnia verborum momentis, non rerum ponderibus examinet. illorum fuit heroum, eam virtutem, quae est una, si modo est, maxime munifica et liberalis, et quae omnis magis quam sepse diligit, aliis nata potius quam siti, excitare iacentem et in illo divino solio non longe a sapientia conlocare. {{pn|13}}nec vero illis aut voluntas defuit - quae enim iis scribendi alia causa aut quod omnino consilium fuit? - aut ingenium, quo omnibus praestiterunt; sed eorum et voluntatem et copiam causa vicit. ius enim de quo quaerimus civile est aliquod, naturale nullum; nam si esset, ut calida et frigida et amara et dulcia, sic essent iusta et iniusta eadem omnibus. {{pn|14}}Nunc autem, si quis illo Pacuviano 'invehens alitum anguium curru' multas et varias gentis et urbes despicere et oculis conlustrare possit, videat primum in illa incorrupta maxume gente Aegyptiorum, quae plurimorum saeculorum et eventorum memoriam litteris continet, bovem quendam putari deum, quem Apim Aegyptii nominant, multaque alia portenta apud eosdem et cuiusque generis beluas numero consecratas deorum; deinde Graeciae sicut apud nos delubra magnifica humanis consecrata simulacris, quae Persae nefaria putaverunt, eamque unam ob causam Xerxes inflammari Atheniensium fana iussisse dicitur, quod deos, quorum domus esset omnis hic mundus, inclusos parietibus contineri nefas esse duceret. {{pn|15}}post autem cum Persis et Philippus, qui cogitavit, et Alexander, qui gessit, hanc bellandi causam inferebat, quod vellet Graeciae fana poenire; quae ne reficienda quidem Grai putaverunt, ut esset posteris ante os documentum Persarum sceleris sempiternum. quam multi, ut Tauri in Axino, ut rex Aegypti Busiris, ut Galli, ut Poeni, homines immolare et pium et diis immortalibus gratissumum esse duxerunt! vitae vero instituta sic distant, ut Cretes et Aetoli latrocinari honestum putent, Lacedaemonii suos omnis agros esse dictitarint quos spiculo possent attingere. Athenienses iurare etiam publice solebant omnem suam esse terram quae oleam frugesve ferret; Galli turpe esse ducunt frumentum manu quaerere, itaque armati alienos agros demetunt; {{pn|16}}nos vero iustissimi homines, qui Transalpinas gentis oleam et vitem serere non sinimus, quo pluris sint nostra oliveta nostraeque vineae; quod cum faciamus, prudenter facere dicimur, iuste non dicimur, ut intellegatis discrepare ab aequitate sapientiam. Lycurgus autem, ille legum optumarum et aequissumi iuris inventor, agros locupletium plebi ut servitio colendos dedit. {{pn|17}}Genera vero si velim iuris institutorum morum consuetudinumque describere, non modo in tot gentibus varia, sed in una urbe, vel in hac ipsa, milliens mutata demonstrem, ut hic iuris noster interpres alia nunc Manilius iura dicat esse de mulierum legatis et hereditatibus, alia solitus sit adulescens dicere nondum Voconia lege lata; quae quidem ipsa lex utilitatis virorum gratia rogata in mulieres plena est iniuriae. cur enim pecuniam non habeat mulier? cur virgini Vestali sit heres, non sit matri suae? cur autem, si pecuniae modus statuendus fuit feminis, P. Crassi filia posset habere, si unica patri esset, aeris milliens salva lege, mea triciens non posset' (*****) {{pn|18}}(Philus) 'sanxisset iura nobis, et omnes isdem et idem non alias aliis uterentur. quaero autem, si iusti hominis et si boni est viri parere legibus, quibus? an quaecumque erunt? at nec inconstantiam virtus recipit, nec varietatem natura patitur, legesque poena, non iustitia nostra comprobantur; nihil habet igitur naturale ius; ex quo illud efficitur, ne iustos quidem esse natura. an vero in legibus varietatem esse dicunt, natura autem viros bonos eam iustitiam sequi quae sit, non eam quae putetur? esse enim hoc boni viri et iusti, tribuere id cuique quod sit quoque dignum. {{pn|19}}ecquid ergo primum mutis tribuemus beluis? non enim mediocres viri sed maxumi et docti, Pythagoras et Empedocles, unam omnium animantium condicionem iuris esse denuntiant, clamantque inexpiabilis poenas impendere iis a quibus violatum sit animal. scelus est igitur nocere bestiae, quod scelus qui velit' (*****) {{pn|23}}(Philus) 'sunt enim omnes, qui in populum vitae necisque potestatem habent, tyranni, sed se Iovis optimi nomine malunt reges vocari. cum autem certi propter divitias aut genus aut aliquas opes rem publicam tenent, est factio, sed vocantur illi optimates. si vero populus plurimum potest, omniaque eius arbitrio geruntur, dicitur illa libertas, est vero licentia. sed cum alius alium timet, et homo hominem et ordo ordinem, tum quia sibi nemo confidit, quasi pactio fit inter populum et potentis; ex quo existit id, quod Scipio laudabat, coniunctum civitatis genus; etenim iustitiae non natura nec voluntas sed inbecillitas mater est. nam cum de tribus unum est optandum, aut facere iniuriam nec accipere, aut et facere et accipere, aut neutrum, optumum est facere, impune si possis, secundam nec facere nec pati, miserrimum digladiari semper tum faciendis tum accipiendis iniuriis. ita qui primum illud adsequi' (*****) {{pn|24}}(PHIL) 'omni mementote. sapientia iubet augere opes, amplificare divitias, proferre fines - unde enim esset illa laus in summorum imperatorum incisa monumentis 'finis imperii propagavit', nisi aliquid de alieno accessisset? - imperare quam plurimis, frui voluptatibus, pollere regnare dominari; iustitia autem praecipit parcere omnibus, consulere generi hominum, suum cuique reddere, sacra publica aliena non tangere. quid igitur efficitur si sapientiae pareas? divitiae, potestates, opes, honores, imperia, regna vel privatis vel populis. sed quoniam de re publica loquimur, sunt<que> inlustriora quae publice fiunt, quoniamque eadem est ratio iuris in utroque, de populi sapientia dicendum puto, et <ut> iam omittam alios: noster hic populus, quem Africanus hesterno sermone a stirpe repetivit, cuius imperio iam orbis terrae tenetur, iustitia an sapientia est e minimo omnium <maximus factus?> (*****) {{pn|25}}(Philus) 'praeter Arcadas et Atheniensis, qui credo timentes hoc interdictum iustitiae ne quando existeret, commenti sunt se de terra tamquam hos ex arvis musculos extitisse. {{pn|26}}Ad haec illa dici solent primum ab iis qui minime sunt in disserendo mali; qui in hac causa eo plus auctoritatis habent, quia cum de viro bono quaeritur, quem apertum et simplicem volumus esse, non sunt in disputando vafri, non veteratores, non malitiosi: negant enim sapientem idcirco virum bonum esse, quod eum sua sponte ac per se bonitas et iustitia delectet, sed quod vacua metu cura sollicitudine periculo vita bonorum virorum sit, contra autem improbis semper aliqui scrupus in animis haereat, semper iis ante oculos iudicia et supplicia versentur; nullum autem emolumentum esse, nullum iniustitia partum praemium tantum, semper ut timeas, semper ut adesse, semper ut impendere aliquam poenam putes, damna' (*****) {{pn|27}}(PHIL) 'Quaero: si duo sint, quorum alter optimus vir aequissimus, summa iustitia, singulari fide, alter insigni scelere et audacia, et si in eo sit errore civitas, ut bonum illum virum sceleratum, facinerosum, nefarium putet, contra autem <eum> qui sit inprobissimus existimet esse summa probitate ac fide, proque hac opinione omnium civium bonus ille vir vexetur, rapiatur, manus ei denique auferantur, effodiantur oculi, damnetur, vinciatur, uratur, exterminetur, egeat, postremo iure etiam optimo omnibus miserrimus esse videatur, contra autem ille improbus laudetur, colatur, ab omnibus diligatur, omnes ad eum honores, omnia imperia, omnes opes omnes undique copiae conferantur, vir denique optimus omnium existimatione et dignissimus omni fortuna optima iudicetur: quis tandem erit tam demens qui dubitet utrum se esse malit? {{pn|28}}Quod in singulis, idem est in populis: nulla est tam stulta civitas, quae non iniuste imperare malit quam servire iuste. nec vero longius abibo: consul ego quaesivi, cum vos mihi essetis in consilio, de Numantino foedere. quis ignorabat Q. Pompeium fecisse foedus, eadem in causa esse Mancinum? alter vir optimus etiam suasit rogationem me ex senatus consulto ferente, alter acerrime se defendit. si pudor quaeritur, si probitas, si fides, Mancinus haec attulit, si ratio, consilium, prudentia, Pompeius antistat. utrum' (*****) {{pn|41}}(Laelius) 'Asia Ti. Gracchus, perseveravit in civibus, sociorum nominisque Latini iura neclexit ae foedera. quae si consuetudo ac licentia manare coeperit latius, imperiumque nostrum ad vim a iure traduxerit, ut qui adhuc voluntate nobis oboediunt, terrore teneantur, etsi nobis qui id aetatis sumus evigilatum fere est, tamen de posteris nostris et de illa immortalitate rei publicae sollicitor, quae poterat esse perpetua, si patriis viveretur institutis et moribus.' {{pn|42}}Quae cum dixisset Laelius, etsi omnes qui aderant significabant ab eo se esse admodum delectatos, tamen praeter ceteros Scipio quasi quodam gaudio elatus: 'multas tu quidem' inquit 'Laeli saepe causas ita defendisti, ut ego non modo tecum Servium Galbam collegam nostrum, quem tu quoad vixit omnibus anteponebas, verum ne Atticorum quidem oratorum quemquam aut sua<vitate> (*****) {{pn|43}}(Scipio) 'reportare. ergo illam rem populi, id est rem publicam, quis diceret tum dum crudelitate unius oppressi essent universi, neque esset unum vinculum iuris nee consensus ac societas coetus, quod est populus? atque hoc idem Syracusis. urbs illa praeclara, quam ait Timaeus Graecarum maxumam, omnium autem esse pulcherrimam, arx visenda, portus usque in sinus oppidi et ad urbis crepidines infusi, viae latae, porticus, templa, muri nihilo magis efficiebant, Dionysio tenente ut esset illa res publica; nihil enim populi, et unius erat populus ipse. ergo ubi tyrannus est, ibi non vitiosam, ut heri dicebam, sed, ut nunc ratio cogit, dicendum est plane nullam esse rem publicam.' {{pn|44}}Praeclare quidem dicis' Laelius; 'etenim video iam quo pergat oratio.' (Scipio) 'vides igitur ne illam quidem quae tota sit in factionis potestate, posse vere dici rem publicam.' (Laelius) 'sic plane iudico.' (Scipio) 'et rectissime quidem iudicas; quae enim fuit tum Atheniensium res, dum post magnum illud Peloponnesiacum bellum triginta viri illi urbi iniustissime praefuerunt? num aut vetus gloria civitatis, aut species praeclara oppidi, aut theatrum, gymnasia, porticus, aut propylaea nobilia aut arx aut admiranda opera Phidiae, aut Piraeus ille magnificus rem publicam efficiebat?' 'minime vero' Laelius 'quoniam quidem populi res non erat.' (Scipio) 'quid? cum decemviri Romae sine provocatione fuerunt tertio illo anno, dum vindicias amisisset ipsa libertas?' (Laelius.) 'populi nulla res erat, immo vero id populus egit ut rem suam recuperaret.' {{pn|45}}(Scipio) 'venio nunc ad tertium genus illud, in quo esse videbuntur fortasse angustiae. cum per populum agi dicuntur et esse in populi potestate omnia, cum de quocumque volt supplicium sumit multitudo, cum agunt, rapiunt, tenent, dissipant quae volunt, potesne tum Laeli negare rem esse illam publicam? dum populi sint omnia, quoniam quidem populi esse rem volumus rem publicam.' tum Laelius: 'ac nullam quidem citius negaverim esse rem publicam, quam istam quae tota plane sit in multitudinis potestate. nam si nobis non placebat Syracusis fuisse rem publicam, neque Agrigenti neque Athenis dum essent tyranni, neque hic dum decemviri, non video qui magis in multitudinis dominatu rei publicae nomen appareat, quia primum mihi populus non est, ut tu optime definisti Scipio, nisi qui consensu iuris continetur, sed est tam tyrannus iste conventus, quam si esset unus, hoc etiam taetrior quia nihil ista, quae populi speciem et nomen imitatur, immanius belua est. nee vero convenit, dum furiosorum bona legibus in adgnatorum potestate sint, quod eorum iam' (*****) {{pn|46}}(Scipio) 'dici possint, cur illa sit res publica resque populi, quae sunt dicta de regno.' 'et multo etiam magis,' inquit Mummius. 'nam in regem potius cadit domini similitudo, quod est unus; plures vero boni in qua re publica rerum potientur, nihil poterit esse illa beatius. sed tamen vel regnum malo quam liberum populum; id enim tibi restat genus vitiosissumae rei publicae tertium.' {{pn|47}}Ad hunc Scipio 'adgnosco', inquit, 'tuum morem istum Spuri aversum a ratione populari; et quamquam potest id lenius ferri quam tu soles ferre, tamen adsentior nullum esse de tribus his generibus quod sit probandum minus. illud tamen non adsentior iusto praestare regi optimates; si enim sapientia est quae gubernet rem publicam, quid tandem interest, haec in unone sit an in pluribus? sed errore quodam fallimur ita disputando; cum enim optumates appellantur, nihil potest videri praestabilius; quid enim optumo melius cogitari potest? cum autem regis est facta mentio, occurrit animis rex etiam iniustus. nos autem de iniusto is rege nihil loquimur nunc, cum de ipsa regali re publica quaerimus. quare cogitato Romulum aut Pompilium aut Tullium regem: fortasse non tam illius te rei publicae paenitebit.' {{pn|48}}(Mummius) 'quam igitur relinquis populari rei publicae laudem?' tum ille (Scipio) 'quid? tibi tandem Spuri Rhodiorum, apud quos nuper fuimus una, nullane videtur esse res publica?' (Mummius) 'mihi vero videtur, et minime quidem vituperanda.' (Scipio) 'recte dicis; sed si meministi, omnes erant idem tum de plebe tum senatores, vicissitudinesque habebant quibus mensibus populari munere fungerentur, quibus senatorio; utrubique autem conventicium accipiebant, et in theatro et in curia res capitalis et reliquas omnis iudicabant idem; tantum poterat tantique erat quanti multitudo <senatus>' nuvpiglksnqxlles2ppfcizj974n6z6 0 74744 266352 253185 2026-05-16T07:59:40Z Saumache 27923 266352 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= De re publica |OperaeWikiPagina= |Annus= 55 a.C.n. |SubTitulus= Liber Quintus }} {{Liber |Ante= Liber IV |AnteNomen= ../Liber Quartus |Post= Liber VI |PostNomen= ..Liber Sextus }} <center>'''M. TVLLI CICERONIS'''</center> <center>'''DE RE PVBLICA'''</center> <center>'''LIBER QUINTUS'''</center> (*****) {{pn|3}}(Manilius?) '<nihil esse tam> regale quam explanationem aequitatis, in qua iuris erat interpretatio, quod ius privati petere solebant a regibus, ob easque causas agri arvi et arbusti et pascui lati atque uberes definiebantur, qui essent regii [qui] colerenturque sine regum opera et labore, ut eos nulla privati negotii cura a populorum rebus abduceret. nec vero quisquam privatus erat disceptator aut arbiter litis, sed omnia conficiebantur iudiciis regiis. et mihi quidem videtur Numa noster maxime tenuisse hunc morem veterem Graeciae regum. nam ceteri, etsi hoc quoque munere fungebantur, magnam tamen partem bella gesserunt et eorum iura coluerunt; illa autem diuturna pax Numae mater huic urbi iuris et religionis fuit, qui legum etiam scriptor fuit quas scitis extare, quod quidem huius civis proprium de quo agimus' (*****) {{pn|5}}(Scipio) '<ra>dicum seminumque cognoscere num te offendet?' (Manilius) 'nihil, si modo opus extabit.' (Scipio) 'num id studium censes esse vilici?' (Manilius) 'minime, quippe eum agri culturam saepissime opera deficiat.' (Scipio) 'ergo, ut vilicus naturam agri novit, dispensator litteras scit, uterque autem se a scientiae delectatione ad efficiendi utilitatem refert, sic noster hic rector studuerit sane iuri et legibus cognoscendis, fontis quidem earum utique perspexerit, sed se responsitando et lectitando et scriptitando ne impediat, ut quasi dispensare rem publicam et in ea quodam modo vilicare possit, is summi iuris peritissimus, sine quo iustus esse nemo potest, civilis non inperitus, sed ita ut astrorum gubernator, physicorum medicus; uterque enim illis ad artem suam utitur, sed se a suo munere non impedit. illud autem videbit hic vir' (*****) {{pn|6}}(Scipio.?) '<civi>tatibus, in quibus expetunt laudem optumi et decus, ignominiam fugiunt ae dedecus. nec vero tam metu poenaque terrentur, quae est constituta legibus, quam verecundia, quam natura homini dedit quasi quendam vituperationis non iniustae timorem. hanc ille rector rerum publicarum auxit opinionibus, perfecitque institutis et disciplinis, ut pudor civis non minus a delictis arceret quam metus. atque haec quidem ad laudem pertinent, quae diei latius uberiusque potuerunt. {{pn|7}}Ad vitam autem usumque vivendi ea discripta ratio est iustis nuptiis, legitimis liberis, sanctis Penatium deorum Larumque familiarium sedibus, ut omnes et communibus commodis et suis uterentur, nec bene vivi sine bona re publica posset, nec esse quicquam civitate bene constituta beatius. quocirca permirum mihi videri solet, quae sit tanta doc' (*****) a5xk2zn6y0is9jww4uhigmivfmfohoh 266361 266352 2026-05-16T08:36:18Z Saumache 27923 Redirigens ad [[De re publica/Liber V]] 266361 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[De re publica/Liber V]] mffqbe0r0k5uqqs6svrholr9veem5y6 0 74753 266366 253184 2026-05-16T08:37:42Z Saumache 27923 266366 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= De re publica |OperaeWikiPagina= |Annus= 55 a.C.n. |SubTitulus= Liber IV }} {{Liber |Ante= Liber III |AnteNomen= ../Liber III |Post= Liber V |PostNomen= ../Liber V }} {{pn|2}}Scipio: 'gratiam, quam commode ordines discripti aetates classes equitatus, in quo suffragia sunt etiam senatus, nimis multis iam stulte hanc utilitatem tolli cupientibus, qui novam largitionem quaerunt aliquo plebiscito reddendorum equorum. {{pn|3}}Considerate nunc, cetera quam sint provisa sapienter ad illam civium beate et honeste vivendi societatem; ea est enim prima causa coeundi, et id hominibus effici ex re publica debet partim institutis, alia legibus. principio disciplinam puerilem ingenuis, de qua Graeci multum frustra laborarunt, et in qua una Polybius noster hospes nostrorum institutorum neglegentiam accusat, nullam certam aut destinatam legibus aut publice eitam aut unam omnium esse voluerunt. nam' (*****) {{pn|4}}Scipio: 'ri nudari puberem. ita sunt alte repetita quasi fundamenta quaedam verecundiae. iuventutis vero exercitatio quam absurda in gymnasiis! quam levis epheborum illa militia! quam contrectationes et amores soluti et liberi! mitto [aput] Eleos et Thebanos, apud quos in amore ingenuorum libido etiam permissam habet et solutam licentiam: Lacedaemonii ipsi, cum omnia concedunt in amore iuvenum praeter stuprum, tenui sane muro dissaepiunt id quod excipiunt; conplexus enim concubitusque permittunt palliis interiectis.' hic Laelius: 'praeclare intellego Scipio te in iis Graeciae disciplinis quas reprendis cum populis nobilissimis malle quam cum tuo Platone luctari, quem ne attingis quidem, praesertim cum (*****) b4f99lxcr3sl24d52vlw2byktq24t2o 0 74755 266362 249827 2026-05-16T08:36:48Z Saumache 27923 266362 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= De re publica |OperaeWikiPagina= |Annus= 55 a.C.n. |SubTitulus= Liber V }} {{Liber |Ante= Liber IV |AnteNomen= ../Liber IV |Post= Liber VI |PostNomen= ../Liber VI }} (*****) {{pn|3}}(Manilius?) '<nihil esse tam> regale quam explanationem aequitatis, in qua iuris erat interpretatio, quod ius privati petere solebant a regibus, ob easque causas agri arvi et arbusti et pascui lati atque uberes definiebantur, qui essent regii [qui] colerenturque sine regum opera et labore, ut eos nulla privati negotii cura a populorum rebus abduceret. nec vero quisquam privatus erat disceptator aut arbiter litis, sed omnia conficiebantur iudiciis regiis. et mihi quidem videtur Numa noster maxime tenuisse hunc morem veterem Graeciae regum. nam ceteri, etsi hoc quoque munere fungebantur, magnam tamen partem bella gesserunt et eorum iura coluerunt; illa autem diuturna pax Numae mater huic urbi iuris et religionis fuit, qui legum etiam scriptor fuit quas scitis extare, quod quidem huius civis proprium de quo agimus' (*****) {{pn|5}}(Scipio) '<ra>dicum seminumque cognoscere num te offendet?' (Manilius) 'nihil, si modo opus extabit.' (Scipio) 'num id studium censes esse vilici?' (Manilius) 'minime, quippe eum agri culturam saepissime opera deficiat.' (Scipio) 'ergo, ut vilicus naturam agri novit, dispensator litteras scit, uterque autem se a scientiae delectatione ad efficiendi utilitatem refert, sic noster hic rector studuerit sane iuri et legibus cognoscendis, fontis quidem earum utique perspexerit, sed se responsitando et lectitando et scriptitando ne impediat, ut quasi dispensare rem publicam et in ea quodam modo vilicare possit, is summi iuris peritissimus, sine quo iustus esse nemo potest, civilis non inperitus, sed ita ut astrorum gubernator, physicorum medicus; uterque enim illis ad artem suam utitur, sed se a suo munere non impedit. illud autem videbit hic vir' (*****) {{pn|6}}(Scipio.?) '<civi>tatibus, in quibus expetunt laudem optumi et decus, ignominiam fugiunt ae dedecus. nec vero tam metu poenaque terrentur, quae est constituta legibus, quam verecundia, quam natura homini dedit quasi quendam vituperationis non iniustae timorem. hanc ille rector rerum publicarum auxit opinionibus, perfecitque institutis et disciplinis, ut pudor civis non minus a delictis arceret quam metus. atque haec quidem ad laudem pertinent, quae diei latius uberiusque potuerunt. {{pn|7}}Ad vitam autem usumque vivendi ea discripta ratio est iustis nuptiis, legitimis liberis, sanctis Penatium deorum Larumque familiarium sedibus, ut omnes et communibus commodis et suis uterentur, nec bene vivi sine bona re publica posset, nec esse quicquam civitate bene constituta beatius. quocirca permirum mihi videri solet, quae sit tanta doc' (*****) jtotvp0jsrigi7fih7p9sjxx7imr8wc 104 78096 266301 265349 2026-05-15T21:15:59Z Benoit Soubeyran 25250 266301 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{lsp|{{sc|Index}}}}|}}</noinclude>{| {{ts|ma|fsi}} |- | {{ts|vtp|width:2em}} | 10 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/10|De lege Salica, & iure mulierum in Regum parentum hereditatibus.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/89|{{SIC|77|75}}]] |- | {{ts|vtp}} | 11 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/11|De iure Regalis capillitij.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/93|{{SIC|81|79}}]] |- | {{ts|vtp}} | 12 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/12|Qualis Regni Francogallici con{{s}}tituendi forma fuerit.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/99|85]] |- | {{ts|vtp}} | 13 || {{outdent|* [[Francogallia (1586)/13|De regia Maie{{s}}tate, & annuo gentis Francogalli{{ae}} conuentu, placito, curia, parlamento.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/121|107]] |- | {{ts|vtp}} | 14 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/14|De {{s}}acro{{s}}ancta publici Concilij auctoritate, & quibus de rebus in eo ageretur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/128|114]] |- | {{ts|vtp}} | 15 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/15|De Pr{{ae}}fectis Regiis, qui Maiores domus dicebantur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/138|124]] |- | {{ts|vtp}} | 16 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/16|Vtrum Pipinus Pap{{ae}}, an Francogallıci Concilij auctoritate Rex factus fuerit.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/144|130]] |- | {{ts|vtp}} | 17 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/17|De Come{{s}}tabulo & Paribus Franci{{ae}}.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/152|138]] |- | {{ts|vtp}} | 18 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/18|De continuata {{s}}acro{{s}}ancti Concilij auctoritate {{s}}ub Carlouingiorum Regno.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/164|150]] |- | {{ts|vtp}} | 19 || {{outdent|* [[Francogallia (1586)/19|De {{s}}umma inter Regem & regnum differentia.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/169|155]] |- | {{ts|vtp}} | 20 || {{outdent| De Capeuingiorum familia, & Regno Francogallia in illam tran{{s}}lato.}} || {{ts|ar|vbm}} | 160 |- | {{ts|vtp}} | 21 || {{outdent| De continuata Concilij publici auctoritate in Capeuingiorum familia.}} || {{ts|ar|vbm}} | 164 |}<noinclude></noinclude> acurypsmizum2wt7qxnusg5owitnuit 266303 266301 2026-05-15T21:24:32Z Benoit Soubeyran 25250 266303 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{lsp|{{sc|Index}}}}|}}</noinclude>{| {{ts|ma|fsi}} |- | {{ts|vtp|width:2em}} | 10 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/10|De lege Salica, & iure mulierum in Regum parentum hereditatibus.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/89|{{SIC|77|75}}]] |- | {{ts|vtp}} | 11 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/11|De iure Regalis capillitij.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/93|{{SIC|81|79}}]] |- | {{ts|vtp}} | 12 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/12|Qualis Regni Francogallici con{{s}}tituendi forma fuerit.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/99|85]] |- | {{ts|vtp}} | 13 || {{outdent|* [[Francogallia (1586)/13|De regia Maie{{s}}tate, & annuo gentis Francogalli{{ae}} conuentu, placito, curia, parlamento.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/121|107]] |- | {{ts|vtp}} | 14 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/14|De {{s}}acro{{s}}ancta publici Concilij auctoritate, & quibus de rebus in eo ageretur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/128|114]] |- | {{ts|vtp}} | 15 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/15|De Pr{{ae}}fectis Regiis, qui Maiores domus dicebantur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/138|124]] |- | {{ts|vtp}} | 16 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/16|Vtrum Pipinus Pap{{ae}}, an Francogallıci Concilij auctoritate Rex factus fuerit.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/144|130]] |- | {{ts|vtp}} | 17 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/17|De Come{{s}}tabulo & Paribus Franci{{ae}}.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/152|138]] |- | {{ts|vtp}} | 18 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/18|De continuata {{s}}acro{{s}}ancti Concilij auctoritate {{s}}ub Carlouingiorum Regno.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/164|150]] |- | {{ts|vtp}} | 19 || {{outdent|* [[Francogallia (1586)/19|De {{s}}umma inter Regem & regnum differentia.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/169|155]] |- | {{ts|vtp}} | 20 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/20|De Capeuingiorum familia, & Regno Francogallia in illam tran{{s}}lato.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/174|174]] |- | {{ts|vtp}} | 21 || {{outdent| De continuata Concilij publici auctoritate in Capeuingiorum familia.}} || {{ts|ar|vbm}} | 164 |}<noinclude></noinclude> k95cj9jw09juyn2q0mptrd5rxvuyfrv 104 81199 266173 266137 2026-05-15T14:01:37Z Benoit Soubeyran 25250 266173 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|164|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="21"/><i>{{c|De continuata Concilii publici auctoritate in Capeuingiorum familia.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xx}}i.}}}} {{is|N}}Am quemadmodum ex Fro{{s}}{{s}}ardo, Mon{{s}}trelletto, Guaguino, Cominio, Gillio, {{et}} alijs hi{{s}}toricis omnibus cogno{{s}}ci licet, nihilo propè minor in Capeuingiorum familia, quàm in {{s}}uperioribus duabus, publici concilij auctoritas fuit : valuitque apud illos pr{{eae}}ceptum illud, tam {{s}}{{ae}}pe {{et}} tam valde, nunquam tamen {{s}}atis commemoratum : {{lsp|{{sc|salvs popvli svprema}}}} {{lsp|{{sc|lex esto}}}} : ne{{que}}, vllum tam tyrannicum dominatum vnquam po{{s}}t homines natos fui{{s}}{{s}}e arbitror, pr{{ae}}ter vnum Turcicum, in quo ciues pro pecudibus, non pro hominibus haberentur. Neque {{s}}atis eorum hominum imperitiam admirari po{{s}}{{s}}um, qui cùm primoribus labris ius ciuile degu{{s}}ta{{s}}{{s}}ent, {{et}} in libris no{{s}}tris legi{{s}}{{s}}ent, lata lege Regia populum Imperatori omne {{s}}uum imperium {{et}} pote{{s}}tatem conce{{s}}{{s}}i{{s}}{{s}}e : continuò liberam quandam {{et}} infinitam Regum omnium pote{{s}}tatem commenti {{s}}unt, quam Ab{{s}}olutam barbaro & inepto nomine appellant. qua{{s}}i verò non etiam Romani Reges Reipublic{{ae}} curam (vt Pomponius Iuri{{s}}c. loquitur) per Curiata comitia expedirent : aut, {{s}}i liberam Imperatores Romani pote{{s}}tat{{em}} habuerunt, continuò vetum {{s}}it Regibus omnibus eandem à populo pote{{s}}tatem tributam e{{s}}{{s}}e. neque enim ex vno particulari rectè de vniuer{{s}}is<section end="21"/><noinclude></noinclude> g6twd6xy15umkvw1j78do9bhr0yp82l 266174 266173 2026-05-15T14:01:55Z Benoit Soubeyran 25250 /* Emendata */ 266174 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|164|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="21"/><i>{{c|De continuata Concilii publici auctoritate in Capeuingiorum familia.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xx}}i.}}}} {{is|N}}Am quemadmodum ex Fro{{s}}{{s}}ardo, Mon{{s}}trelletto, Guaguino, Cominio, Gillio, {{et}} alijs hi{{s}}toricis omnibus cogno{{s}}ci licet, nihilo propè minor in Capeuingiorum familia, quàm in {{s}}uperioribus duabus, publici concilij auctoritas fuit : valuitque apud illos pr{{eae}}ceptum illud, tam {{s}}{{ae}}pe {{et}} tam valde, nunquam tamen {{s}}atis commemoratum : {{lsp|{{sc|salvs popvli svprema}}}} {{lsp|{{sc|lex esto}}}} : ne{{que}}, vllum tam tyrannicum dominatum vnquam po{{s}}t homines natos fui{{s}}{{s}}e arbitror, pr{{ae}}ter vnum Turcicum, in quo ciues pro pecudibus, non pro hominibus haberentur. Neque {{s}}atis eorum hominum imperitiam admirari po{{s}}{{s}}um, qui cùm primoribus labris ius ciuile degu{{s}}ta{{s}}{{s}}ent, {{et}} in libris no{{s}}tris legi{{s}}{{s}}ent, lata lege Regia populum Imperatori omne {{s}}uum imperium {{et}} pote{{s}}tatem conce{{s}}{{s}}i{{s}}{{s}}e : continuò liberam quandam {{et}} infinitam Regum omnium pote{{s}}tatem commenti {{s}}unt, quam Ab{{s}}olutam barbaro & inepto nomine appellant. qua{{s}}i verò non etiam Romani Reges Reipublic{{ae}} curam (vt Pomponius Iuri{{s}}c. loquitur) per Curiata comitia expedirent : aut, {{s}}i liberam Imperatores Romani pote{{s}}tat{{em}} habuerunt, continuò vetum {{s}}it Regibus omnibus eandem à populo pote{{s}}tatem tributam e{{s}}{{s}}e. neque enim ex vno particulari rectè de vniuer{{s}}is<section end="21"/><noinclude></noinclude> qphv2uxyac7zihiskskif217xes7bm2 104 81200 266295 261862 2026-05-15T21:06:22Z Benoit Soubeyran 25250 266295 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|170|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="21"/>terterem tnconicenux oaxcolinhus les erers exocto ocitium prticum incultum et Qucopes abat Decernti quo in Concitio de- exerum et vecextiaci suo tparnsris nornine Degin slicque cedece: cuius aunui leuctus notel 1miln et es tipexgpe cereosleo nitetasi sit si9angonis ei deencix crgee: quarues ti- torcino copole quctor litcoa. Diictis rn ipen. eprBettota, it, t est 200 Elxuus exern. mum edicum e anno uccco cxxxvI1, cuam Eutonico x moxeno hyrpectice Cxcoto blic axciux I ConxciIi ucorsit dstena et deccerumype reonerietuexio Banc lenorite. Fisconnicereruu coniver prornegrio cer- cis vicisin eo Concitco octasidete cismate dacetter: quarmuis Iudeneus Dux Rucetianus Noximus senrus en notulgxe. Quinsceite tnoriut exaem altis eus Conciti eicecae. iprehis, qul toa dicentquem ctroa vicer, Ut t apctae aruuccterum, it ot s07 <section end="21"/> <section begin="22"/><i>{{c|Depulteri Concili auctoriase in marimis retisons negotis.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xvii}}i.}}}} {{is|H}}Rilicenus demonatextua ete, huroarm enans in- e cautharpis ritistq eptcx negocis. aarecucoxum seculori conteni e. citis purtic pocetacem fuille Depecos inses us tegna eustemin tetgons peroins au <section end="22"/><noinclude></noinclude> c1tl18rqpk6wopta57iv36snk736oi1 266296 266295 2026-05-15T21:08:01Z Benoit Soubeyran 25250 266296 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|170|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="21"/>terterem tnconicenux oaxcolinhus les erers exocto ocitium prticum incultum et Qucopes abat Decernti quo in Concitio de- exerum et vecextiaci suo tparnsris nornine Degin slicque cedece: cuius aunui leuctus notel 1miln et es tipexgpe cereosleo nitetasi sit si9angonis ei deencix crgee: quarues ti- torcino copole quctor litcoa. Diictis rn ipen. eprBettota, it, t est 200 Elxuus exern. mum edicum e anno uccco cxxxvI1, cuam Eutonico x moxeno hyrpectice Cxcoto blic axciux I ConxciIi ucorsit dstena et deccerumype reonerietuexio Banc lenorite. Fisconnicereruu coniver prornegrio cer- cis vicisin eo Concitco octasidete cismate dacetter: quarmuis Iudeneus Dux Rucetianus Noximus senrus en notulgxe. Quinsceite tnoriut exaem altis eus Conciti eicecae. iprehis, qul toa dicentquem ctroa vicer, Ut t apctae aruuccterum, it ot s07 <section end="21"/> <section begin="22"/><i>{{c|De publici Concilij auctoritate in maximis religionis negotiis.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xxi}}i.}}}} {{is|H}}Rilicenus demonatextua ete, huroarm enans in- e cautharpis ritistq eptcx negocis. aarecucoxum seculori conteni e. citis purtic pocetacem fuille Depecos inses us tegna eustemin tetgons peroins au <section end="22"/><noinclude></noinclude> otj6wpg7wh70u99t9aqfp5nbg0dfuow 266297 266296 2026-05-15T21:10:24Z Benoit Soubeyran 25250 266297 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|170|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="21"/>ter regem Ludovicum {{lsp|{{sc|xi}}}} {{et}} Carol{{um}} ip{{s}}ius fratrem exocto ocitium prticum incultum et Qucopes abat Decernti quo in Concitio de- exerum et vecextiaci suo tparnsris nornine Degin slicque cedece: cuius aunui leuctus notel 1miln et es tipexgpe cereosleo nitetasi sit si9angonis ei deencix crgee: quarues ti- torcino copole quctor litcoa. Diictis rn ipen. eprBettota, it, t est 200 Elxuus exern. mum edicum e anno uccco cxxxvI1, cuam Eutonico x moxeno hyrpectice Cxcoto blic axciux I ConxciIi ucorsit dstena et deccerumype reonerietuexio Banc lenorite. Fisconnicereruu coniver prornegrio cer- cis vicisin eo Concitco octasidete cismate dacetter: quarmuis Iudeneus Dux Rucetianus Noximus senrus en notulgxe. Quinsceite tnoriut exaem altis eus Conciti eicecae. iprehis, qul toa dicentquem ctroa vicer, Ut t apctae aruuccterum, it ot s07 <section end="21"/> <section begin="22"/><i>{{c|De publici Concilij auctoritate in maximis religionis negotiis.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xxi}}i.}}}} {{is|H}}Rilicenus demonatextua ete, huroarm enans in- e cautharpis ritistq eptcx negocis. aarecucoxum seculori conteni e. citis purtic pocetacem fuille Depecos inses us tegna eustemin tetgons peroins au <section end="22"/><noinclude></noinclude> iksh9rdno4c8yvw8xrwpjprw373agah 266298 266297 2026-05-15T21:10:54Z Benoit Soubeyran 25250 266298 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|170|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="21"/>ter regem Ludovicum {{lsp|{{sc|xi.}}}} {{et}} Carol{{um}} ip{{s}}ius fratrem exocto ocitium prticum incultum et Qucopes abat Decernti quo in Concitio de- exerum et vecextiaci suo tparnsris nornine Degin slicque cedece: cuius aunui leuctus notel 1miln et es tipexgpe cereosleo nitetasi sit si9angonis ei deencix crgee: quarues ti- torcino copole quctor litcoa. Diictis rn ipen. eprBettota, it, t est 200 Elxuus exern. mum edicum e anno uccco cxxxvI1, cuam Eutonico x moxeno hyrpectice Cxcoto blic axciux I ConxciIi ucorsit dstena et deccerumype reonerietuexio Banc lenorite. Fisconnicereruu coniver prornegrio cer- cis vicisin eo Concitco octasidete cismate dacetter: quarmuis Iudeneus Dux Rucetianus Noximus senrus en notulgxe. Quinsceite tnoriut exaem altis eus Conciti eicecae. iprehis, qul toa dicentquem ctroa vicer, Ut t apctae aruuccterum, it ot s07 <section end="21"/> <section begin="22"/><i>{{c|De publici Concilij auctoritate in maximis religionis negotiis.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xxi}}i.}}}} {{is|H}}Rilicenus demonatextua ete, huroarm enans in- e cautharpis ritistq eptcx negocis. aarecucoxum seculori conteni e. citis purtic pocetacem fuille Depecos inses us tegna eustemin tetgons peroins au <section end="22"/><noinclude></noinclude> kbmohi685hpubn628qoz04r3z5bj1w7 266299 266298 2026-05-15T21:11:09Z Benoit Soubeyran 25250 266299 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|170|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="21"/>ter regem Ludovicum {{lsp|{{sc|xi.}}}} {{et}} Carol{{um}} ip{{s}}ius fratrem exocto ocitium prticum incultum et Qucopes abat Decernti quo in Concitio de- exerum et vecextiaci suo tparnsris nornine Degin slicque cedece: cuius aunui leuctus notel 1miln et es tipexgpe cereosleo nitetasi sit si9angonis ei deencix crgee: quarues ti- torcino copole quctor litcoa. Diictis rn ipen. eprBettota, it, t est 200 Elxuus exern. mum edicum e anno uccco cxxxvI1, cuam Eutonico x moxeno hyrpectice Cxcoto blic axciux I ConxciIi ucorsit dstena et deccerumype reonerietuexio Banc lenorite. Fisconnicereruu coniver prornegrio cer- cis vicisin eo Concitco octasidete cismate dacetter: quarmuis Iudeneus Dux Rucetianus Noximus senrus en notulgxe. Quinsceite tnoriut exaem altis eus Conciti eicecae. iprehis, qul toa dicentquem ctroa vicer, Ut t apctae aruuccterum, it ot s07 <section end="21"/> <section begin="22"/><i>{{c|De publici Concilij auctoritate in maximis religionis negotiis.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xxi}}i.}}}} {{is|H}}Rilicenus demonatextua ete, huroarm enans in- e cautharpis ritistq eptcx negocis. aarecucoxum seculori conteni e. citis purtic pocetacem fuille Depecos inses us tegna eustemin tetgons peroins au <section end="22"/><noinclude></noinclude> 3sstscgbhjeqggt2vymnu33n2hrmjzw 0 81281 266282 264473 2026-05-15T17:27:32Z Saumache 27923 266282 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Priscianus Caesariensis |OperaeTitulus=Institutiones grammaticae |Annus=saeculo VI a.Ch.n. |SubTitulus=Liber VIII de verbo et eius accidentibus }} {{Liber |Ante=Liber VII |AnteNomen=../Liber VII |Post=Liber IX |PostNomen=../Liber IX }} ==CAPITVLA== ;[[#DE SIGNIFICATIONE|I- DE SIGNIFICATIONE.]] (7-37) ;[[#DE TEMPORIBVS VERBORVM|II- DE TEMPORIBVS VERBORVM.]] (38-62) ;[[#DE MODIS|III- DE MODIS.]] (63-71) ;[[#DE SPECIE VERBORVM|IV- DE SPECIE VERBORVM.]] (72-80) ;[[#DE FIGVRA|V- DE FIGVRA.]] (81-92) ;[[#DE CONIVGATIONIBVS|VI- DE CONIVGATIONIBVS.]] (92-100) ;[[#DE PERSONIS|VII- DE PERSONIS.]] (101-104) ;[[#DE NVMERO|VIII- DE NVMERO.]] (105) {{rule}} <br> <pages index="Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu" from=401 to=483 /> {{Liber |Ante=Liber VII |AnteNomen=../Liber VII |Post=Liber IX |PostNomen=../Liber IX }} 56slqf85m7p4hupb6l2su0zo0pcntoi 104 81635 266280 263544 2026-05-15T17:23:22Z Saumache 27923 266280 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh||LIBER IIII 4 — 8|121}}</noinclude>sriptūra’, ‘censūra’, ‘tonsūra’, ‘usūra’, ‘litūra’, ‘natūra’, ‘armatūra’. et sciendum, quod supra dictae omnes formae [id est in a desinentes] proprie sunt feminini generis. inveniuntur tamen pauca verbalia, ut supra dictum est, masculina sive communia consonantes verborum servantia, ut ‘scribo, hic scriba’, ‘lego, hic collega’, ‘fugio, hic’ et ‘haec perfuga’, ‘assequor assecula’, ‘advenio advena’, ‘convenio convena’, ‘vivo conviva’. <p>{{r|7|II 7}}In e desinentia derivativa neutra sunt, ut ‘sedile’, ‘monile’, ‘cubile’, ‘utile’, et quia pleraque a communibus in ‘is’ terminantibus nascuntur, melius cum illis tractabuntur. <p>In i duo sunt denominativa, ut plerisque videtur, indeclinabilia, ‘frugi’ a fruge, ‘nihili’ a nihilo. quidam enim figurate ‘frugi’ dativum et ‘nihili’ genetivum, ut ante dictum est, cum alis omnibus coniungi casibus non irrationabiliter dicunt, sicut ‘mancipi’ et ‘nec mancipi’ et ‘cordi’ et ‘huiusmodi’ et ‘illiusmodi’ et similia. <p>In o maseculina quidem et communia pauca inveniuntur derivativa, ut a cicere ‘Cicero’, ab eo quod est ‘catus’ ‘Cato’ et a capite ‘Capito’, a labe ‘Labeo’, a latendo ‘latro’, a leniendo ‘leno’, a comedendo ‘comedo’, a palpando ‘palpo’, ab epulando ‘epulo’. {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q246289|de {{spatium|oratore}}}}: {{spatium|tres viros epulones}}.<ref>[[De oratore/Liber III#73|De oratore 3.19.73]]</ref> <p>{{r|8}}Feminina vero plurima derivativa inveniuntur modo in ‘io’ modo in ‘go’ modo in ‘do’ desinentia, et paene omnia rerum sunt incorporalium. <p>In ‘io’ igitur terminantia plerumque a participiis fiunt praeteriti temporis, quorum genetivus assumpta o et correpta i facit huiuscemodi nomina: ‘oratus orati oratio’, ‘accusatus accusati accusatio’, ‘status stati statio’, ‘datus dati datio’, ‘nexus nexi nexio’, ‘abolitus aboliti abolitio’,<noinclude><references/></noinclude> reefee0gpubr9a43t1j4y13aj4d94x4 104 81959 266164 264742 2026-05-15T12:02:47Z Saumache 27923 /* Emendata */ 266164 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh|218|PRISCIANI INST.}}</noinclude><poem>{{gap|4em}}{{spatium|Tum magni curvus capricorni corpora propter {{gap|4em}}Delphinus iacet, haut nimio lustratus nitore}}.<ref>deest</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in {{spatium|II {{wl|Q943884|carminum}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Nec curat Orion leones {{gap|4em}}Aut timidos agitare lyncas}}.<ref>[[Carmina (Horatius)/Liber II/Carmen XIII#35|Carmina (Horatius) 2.13.39]]</ref></poem>{{r|27}}(et notandum etiam de genere, quod masculino genere protulit {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}}, cum {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} feminino in {{spatium|III {{wl|Q674439|georgicon}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Quid lynces Bacchi variae}}?<ref>[[Georgicon (Greenough)/Liber III#260|Georgicon 3.264]]</ref>)</poem>{{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in {{spatium|II {{wl|Q943884|carminum}}}}:<poem>{{gap|9em}}{{spatium|nulla decem pedis {{gap|4em}}Metata privatis opacam {{gap|4em}}Porticus excipiebat Arcton}},<ref>[[Carmina (Horatius)/Liber II/Carmen XV#10|Carmina (Horatius) 2.15.14-16]]</ref></poem>‘haec decempeda’ ab accusativo Graeco [{{graeca|''ἀπὸ τοῦ''}} ‘{{graeca|''δεκάποδα''}}’]. idem:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Diversum confusa genus panthera camelo}}.<ref>[[Carmina (Horatius)/Liber II/Carmen I#195|Carmina (Horatius) 2.1.195]]</ref></poem>‘cassida’ quoque accusativus est Graecus, ab eo quod est ‘cassis’, quo usus est pro nominativo ‘cassis’ {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}}:<poem>{{gap|24em}}{{spatium|aurea vati {{gap|4em}}Cassida}}.<ref>[[Aeneis/Liber XI#770|Aeneis 11.774]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q243203|Statius}}}} vero ‘cassis’ protulit in {{spatium|II {{wl|Q2708117|Thebaidos}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Bellipotens, cui torva genis horrore decoro {{gap|4em}}Cassis et asperso crudescit sanguine Gorgon}}.<ref>[[Thebais/II#715|Thebais 2.716]]</ref></poem>quod autem Graecum est hoc nomen, ostendit etiam {{spatium|{{wl|Q722683|Probus}}}} in libro, qui est {{spatium|de catholicis nominum}}. {{spatium|{{wl|Q332785|Persius}}}}:<noinclude><references/></noinclude> bdujkryv3g1ihrhrttxl46z6o9m93i7 104 81960 266168 264741 2026-05-15T13:27:17Z Saumache 27923 /* Emendata */ 266168 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 26 — 29|219}}</noinclude><poem>{{gap|4em}}{{spatium|Creterram argenti sudabit praetrepidum cor}}.<ref>[[Saturae (Persius, Monti)/II#50|Saturae (Persius) 2.52]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|I}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Lectus erat Codro Procula minor, urceoli sex {{gap|4em}}Ornamentum abaci}}.<ref>[[Saturae (Iuvenalis)/Liber I/Satura III#200|Saturae (Iuvenalis) 1.3.203-204]]</ref></poem>idem in {{spatium|IIII}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Quanto delphinis ballaena Britannica maior}}<ref>[[Saturae (Iuvenalis)/Liber IV/Satura X#10|Saturae (Iuvenalis) 4.10.14]]</ref> –.</poem> <p>{{r|28}}Et sciendum, quod omnia in ‘in’ desinentia etiam in ‘is’ productam finiuntur: ‘Arin’ et ‘Arīs’, ‘delphin’ et ‘delphīs’, ‘Eleusin’ et ‘Eleusīs’, ‘Trachin’ et ‘Trachīs’. et notandum, quod auctores Graecorum in ‘is’ magis terminatione sunt usi, nostri vero frequentius in ‘in’, quamvis {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q21235491|pro {{spatium|Scauro}}}}: {{spatium|cum dare nollet}},<ref>[[Pro Aemilio Scauro#1o|Pro Aemilio Scauro 1o]]</ref> inquit, {{spatium|Aris, clam ex Sardinia est fugere conatus}}. in eadem: {{spatium|Arinis uxorem pelicatus dolore concitatam}}.<ref>[[Pro Aemilio Scauro#9|Pro Aemilio Scauro 9]]</ref> <p>In ‘yn’ quoque terminantia addita ‘is’ faciunt genetivum: ‘Adramyn (nomen herois) Adramynis’, ‘Pbhoreyn Phorcvynis’. {{r|29|VI 29}}unde {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}} VIIII}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Squalebant late Phorcynidos arva Medusae}}.<ref>[[Pharsalia/IX#625|Pharsalia 9.626]]</ref></poem>nam ‘Phorcys’ per s ‘Phorcyis’ declinatur, non ‘Phorcynis’ facit.<noinclude><references/></noinclude> njdphclr1la58dbl4w9cf9hvqph1pm0 104 81961 266169 264756 2026-05-15T13:44:13Z Saumache 27923 /* Emendata */ 266169 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh|220|PRISCIANI INST.}}</noinclude><br> ‘Euan Euantis’ notandum, quod t assumpsit in genetivo. {{spatium|{{wl|Q7198|Ovidius}}}} in {{spatium|IIII {{wl|Q184742|metamophoseon}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Nycteliusque Eleleusque parens et Iacchus et Euan}}.<ref>[[Metamorphoses (Ovidius)/Liber IV#15|Metamorphoses (Ovidius) 4.15]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q243203|Statius}}}} in {{spatium|V}}:<poem>{{gap|8em}}{{spatium|et a summis auditus montibus Euan}}.<ref>[[Thebais/V#90|Thebais 5.94]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|VI}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Illa chorum simulans Euantis orgia circum}};<ref>[[Aeneis/Liber VI#515|Aeneis 6.617]]</ref></poem>quidam tamen participium accusativi casus pluralis hoc magis esse volunt, ne sit communis extrema syllaba: ‘euantis Phrygias’ pro ‘bacchantis’. <p>In ‘on’ quoque genetivi Graeci supra dictam servant regulam, paenultima secundum Graecos manente producta vel correpta: ‘{{graeca|''Μέμνων Μέμνονος''}}, hic Memnon huius Memnŏnis’, ‘{{graeca|''Σίνων Σίνωνος''}}, hic Sinon huius Sinōnis’, ‘{{graeca|''Λαοκόων Λαοκόοντος''}}, hic Laocoon huius Laocoŏntis’. haec tamen antiqui solent ablata n proferre et secundum Latinorum regulam in o terminantium, quod ubique {{spatium|{{wl|Q172048|Terentius}}}} facit, declinare, ut ‘hic Antipho huius Antiphonis’, ‘hic draco huius draconis’, ‘hic leo huius leonis’; si enim ‘leon’ dicas, necessario servas, ut genetivus quoque secundum Graecos t habeat: ‘leontis’. unde {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} in {{spatium|{{wl|Q1581567|libro Verrinarum}}}}, qui est {{spatium|{{wl|Q21235770|de suppliciis}}}}, proprium nomen ‘Leon Leontis’ declinavit: {{spatium|quid? in Leonte Imacharensi non idem fecisti}}?<ref>[[In Verrem/Actio secunda/Liber quintus#15|In Verrem 2.5.15]]</ref> idem in {{spatium|{{wl||frumentaria}}}}: tum iste<noinclude><references/></noinclude> asbnwcuax8x3q08cn7exr7g0icqy8vl 104 81962 266184 264758 2026-05-15T14:13:19Z Saumache 27923 /* Emendata */ 266184 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 29 — 30|221}}</noinclude>{{spatium|Veneriis magna voce imperat, ut Xeno audiret}},<ref>deest</ref> pro ‘{{graeca|''Ξένων''}}’ Graeco. idem {{wl|Q21235770|de {{spatium|suppliciis}}}}: {{spatium|Dexo Tyndaritanus homo nobilis, pro ‘Dexon’}}.<ref>[[In Verrem/Actio secunda/Liber quintus#108|In Verrem 2.5.108]]</ref></poem> idem {{wl|Q31291042|pro {{spatium|Murena}}}} Zeno pro 'Zenon’ profert. idem {{wl||pro {{spatium|Fundanio}}}}: {{spatium|essetne id, quod Meno nuntiasset}},<ref>deest</ref> pro ‘Menon’. {{spatium|{{wl|Q243203|Statius}}}} in {{spatium|I {{wl|Q302029|Achilleidos}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Conclamant Danai stimulatque Agamemno volentes}}.<ref>[[Achilleis/Liber I#550|Achilleis 1.553]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in {{spatium|III {{wl|Q943884|carminum}}}}:<poem>{{gap|18em}}{{spatium|diffidit urbium {{gap|4em}}Portas vir Macedo et subruit aemulos}}.<ref>[[Carmina (Horatius)/Liber III/Carmen VI#10|Carmina (Horatius) 3.6.13]]</ref></poem> <p>{{r|30}}In ‘en’ desinentia correptam Latina sunt masculini vel neutri generis, quae mutant e in i et addita ‘is’ faciunt genetivum, ut ‘hic flamĕn huius flaminis’, ‘hoc numĕn huius numinis’. <p>In ‘en’ productam Latina et Graeca generis sunt masculini vel feminini et accepta ‘is’ faciunt genetivum, ut ‘hic liēn huius lienis’, ‘riēn rienis’ vel ‘rēn renis’ – {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in {{spatium|II {{wl|Q1226154|sermonum}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Quod latus aut renes morbo temptantur acuto}}<ref>[[Sermones (Horatius)/Liber II/Sermo III#160|Sermones (Horatius) 2.3.163]]</ref> –,</poem>‘splēn splenis’, ‘Damēn’, nomen proprium historici Graeci, ‘Damenis’, similiter ‘Sebēn’, nomen herois, socii Vlixis, qui habitavit Temesae, ‘Sebenis’, ‘Hymēn Hymenis’, ‘haec Sirēn huius Sirenis’, ‘haec Troezēn huius Troezenis’.<noinclude><references/></noinclude> f2xyfn6nhuqgrwbp1ox832pfo58r5y3 104 81963 266189 264772 2026-05-15T14:28:15Z Saumache 27923 /* Emendata */ 266189 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh|222|PRISCIANI INST.}}</noinclude><br> <p>{{r|31}}In ‘ar’ Latina et Graeca inveniuntur et barbara generis masculini vel neutri vel omnis, quae accepta ‘is’ faciunt genetivum, ut ‘hic Caesar Caesaris’, ‘hoc nectar nectaris’, ‘hic’ et ‘haec’ et ‘hoc par huius paris’, ‘hic Aspar huius Asparis’, ‘Bostar Bostaris’. sed neutra, si derivativa sint, producunt a in obliquis casibus: a lupa ‘hoc lupanar huius lupanāris’, a lacu ‘lacunar lacunāris’, a laqueo ‘laquear laqueāris’, a calce ‘hoc calcar huius calcāris’. {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in {{spatium|II {{wl|Q1226213|epistularum}}}}:<poem>{{gap|10em}}{{spatium|et vatibus addere calcar}}.<ref>[[Epistulae (Horatius)/Liber II#215|Epistulae (Horatius) 2.1.217]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|VI}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Seu spumantis equi foderet calcāribus armos}}.<ref>[[Aeneis/Liber VI#880|Aeneis 6.882]]</ref></poem>‘Nar’ quoque ‘Nāris’ monosyllabum similiter producit a in genetivo et est proprium fluvii. nam si nasum velimus significare, ‘haec naris huius naris’ similem genetivo nominativum proferimus, sicut frequenter {{spatium|{{wl|Q7198|Ovidius}}}} ponit, ut in {{spatium|III {{wl|Q184742|metamophoseon}}}}:<poem>{{gap|26em}}{{spatium|panda ... {{gap|4em}}Naris erat}}.<ref>[[Metamorphoses (Ovidius)/Liber III#670|Metamorphoses (Ovidius) 3.674-675]]</ref></poem>idem in {{spatium|VI}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Defluxere comae, cum quis et naris et aures}}.<ref>[[Metamorphoses (Ovidius)/Liber VI#140|Metamorphoses (Ovidius) 6.141]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in {{spatium|II}} genetivum protulit:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Hic aures, alius spiramina naris aduncae {{gap|4em}}Amputat}}.<ref>[[Pharsalia/II#180|Pharsalia 2.183-184]]</ref></poem>‘far’ etiam ‘fārris’ positione habuit paenultimam longam, quod solum r literam geminavit, et puto differentiae causa, ne verbum esse putetur secundae personae ‘for faris fatur’. et sciendum, quod ‘pār’ et ‘Nār’ producitur in nominativo, ut {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in {{spatium|IIII}}:<noinclude><references/></noinclude> g2i9dgnbq0r32g3sfz0hir68t9ybrxl 104 81964 266216 264757 2026-05-15T14:48:53Z Saumache 27923 266216 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 31 — 32|223}}</noinclude><poem>{{gap|4em}}{{spatium|Pār animi laus est, et quos speraveris annos}}.<ref>[[Pharsalia/Liber IV#480|Pharsalia 4.482]]</ref></poem>et {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|VII}}:<poem>{{gap|4em}}{{apatium|Sulphurea Nār albus aqua}}.<ref>[[Aeneis/Liber VII#515|Aeneis 7.517]]</ref></poem>sed ‘Nār’ servavit a prodactam etiam in obliquis – {{spatium|{{wl|Q47130|Ennius}}}} in {{spatium|VII {{wl|Q3617890|annalium}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Sulphureas posuit spiramina Nāris ad undas}}<ref>[[Annalium fragmenta#255|Annales 7.255]] –,</poem>‘pār’ corripuit. – {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|{{wl|Q546203|bucolico}}}}:<poem>{{gap|8em}}{{spatium|numero deus impăre gaudet}}.<ref>[[Eclogae vel bucolica/Ecloga VIII#75|Eclogae 8.75]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in {{spatium|VIIII}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Ergo pări voto gessisti bella, iuventus}} let: ’ päribus se sustulit alis]–. similiter ‘Lär Läris’. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}}: Pergameumque Lärem et canae penetralia Vestae. 15 {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}}: Ego sum Lär familiaris. In er’ correptam desinentia 5 οἱ t antecedentibus, nisi sint posses- siva, quorum in is’ desinunt feminina, ‘er’ in ‘ri mutant et faciunt ge- netivum, ut ‘hic Austör Austri, ‘hic oleastér oleastr’; ‘hic apiastör apias- Ἢ tr’. excipitur ‘sequestör, sequestris’, quod duplici ratione compellitur secundae esse, quoniam et δι᾽ ante ‘er’ habet nec est possessivum et quod in a facit femininum [id est ‘sequestra’] – {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in ΧΙ: et pace sequestra –; tertiae tamen invenitur declinationis apud plerosque – {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} gn IF Ver- Srinarum: aut sequestres aut interpretes corrumpendi iudi-<noinclude><references/></noinclude> o7yqo3jkjhwqwnl1xso440bgpucjwc9 266217 266216 2026-05-15T15:06:27Z Saumache 27923 /* Emendata */ 266217 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 31 — 32|223}}</noinclude><poem>{{gap|4em}}{{spatium|Pār animi laus est, et quos speraveris annos}}.<ref>[[Pharsalia/Liber IV#480|Pharsalia 4.482]]</ref></poem>et {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|VII}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Sulphurea Nār albus aqua}}.<ref>[[Aeneis/Liber VII#515|Aeneis 7.517]]</ref></poem>sed ‘Nār’ servavit a prodactam etiam in obliquis – {{spatium|{{wl|Q47130|Ennius}}}} in {{spatium|VII {{wl|Q3617890|annalium}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Sulphureas posuit spiramina Nāris ad undas}}<ref>[[Annalium fragmenta#255|Annales 7.255]]</ref> –,</poem>‘pār’ corripuit. – {{r|32}}{{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|{{wl|Q546203|bucolico}}}}:<poem>{{gap|8em}}{{spatium|numero deus impăre gaudet}}.<ref>[[Eclogae vel bucolica/Ecloga VIII#75|Eclogae 8.75]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in {{spatium|VIIII}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Ergo pări voto gessisti bella, iuventus}}<ref>[[Pharsalia/Liber IX#255|Pharsalia 9.256]]</ref></poem>[et:<poem>{{gap|10em}}{{spatium|păribus se sustulit alis}}<ref>[[Aeneis/Liber IX#10|Aeneis 9.14]]</ref>] –.</poem>similiter ‘Lār Lăris’. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Pergameumque Lărem et canae penetralia Vestae}}.<ref>[[Aeneis/Liber V#740|Aeneis 5.744]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Ego sum Lār familiaris}}.<ref>[[Aulularia#prologus.0.0|Aulularia prologus.2]]</ref></poem> <p>In ‘er’ correptam desinentia s et t antecedentibus, nisi sint possessiva, quorum in ‘is’ desinunt feminina, ‘er’ in ‘ri’ mutant et faciunt genetivum, ut ‘hic Austĕr Austri’, ‘hic oleastĕr oleastri’, ‘hic apiastĕr apiastri’. excipitur ‘sequestĕr, sequestris’, quod duplici ratione compellitur secundae esse, quoniam et ‘st’ ante ‘er’ habet nec est possessivum et quod in a facit femininum [id est ‘sequestra’] – {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|ΧΙ}}:<poem>{{gap|16em}}{{spatium|et pace sequestra}}<ref>[[Aeneis/Liber XI#130|Aeneis 11.133]]</ref> –;</poem>tertiae tamen invenitur declinationis apud plerosque – {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} in {{spatium|II {{wl|Q1581567|Verrinarum}}: aut sequestres aut interpretes corrumpendi {{pt|iudi-}}}}<noinclude><references/></noinclude> f9q5ym6naovpa11kp976bvkllqiiuws 104 81965 266218 264744 2026-05-15T15:07:07Z Saumache 27923 266218 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|224|PRISCIANIE INST.}}</noinclude>{{pt|cii|iudicii}} -. sed {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} hoc quoque secundum anmalogiam declinavit, ut in {{spatium|{{wl|Q2523113|vidularia}}}}<ref>[[Vidularia|Vidularia]]</ref>: Animum advortite, amabo, sultis, vidulum hic apponite; Ego servabo, quasi sequestro detis, neutri reddibo, Donicum res iudicata erit haec. 5 in eadem: Haut fugio sequestrum. In ‘ter’ desinentia Graeca quoque masculina supra dictam servant regu- lam. (τᾶς in ρος apud Graecos finita, antecedente alia in ealdem syllaba consonante, mutant ρος in ‘er’ apud Latinos, ut ‘Μένανδρος, Menander 10 Menandri’, ‘Μελέαγρος, Meleager Meleagri’, ’Aiföevdpos, Alexander Alexan- ἀπ᾽. excipitur ‘congrus’ - quamvis ‘conger’ dxit {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in Persa: -Memini: ut muraena et conger ne calefierent -, <Codrus’, ‘hydrus’, ‘Petrus, ‘scombrus’’, ‘Hebrus’, ‘amphimacrus’, ‘Lock, quae ὁ in u mutant, non ‘ros’ in ‘'er’: quamvis antiqui etiam in alis 15 nominibus eiusdem terminationis est quando sic protulerint nominativos, ut {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} ‘Teucrus’ et ‘Euandrus’ protulit in {11: Teucrus Roeteas primum est advectus in oras. idem in VIII: . Rex Euandrus ait non haec sollemnia nobis.<noinclude><references/></noinclude> afjz14ivy24j0f7j1us61za2oijvt13 266219 266218 2026-05-15T15:09:25Z Saumache 27923 266219 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|224|PRISCIANIE INST.}}</noinclude>{{spatium|{{pt|cii|iudicii}}}}<ref>[[In Verrem/Actio prima#12.36|In Verrem 1.12.36]]</ref> -. sed {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} hoc quoque secundum anmalogiam declinavit, ut in {{spatium|{{wl|Q2523113|vidularia}}}}<ref>[[Vidularia|Vidularia]]</ref>: Animum advortite, amabo, sultis, vidulum hic apponite; Ego servabo, quasi sequestro detis, neutri reddibo, Donicum res iudicata erit haec. 5 in eadem: Haut fugio sequestrum. In ‘ter’ desinentia Graeca quoque masculina supra dictam servant regu- lam. (τᾶς in ρος apud Graecos finita, antecedente alia in ealdem syllaba consonante, mutant ρος in ‘er’ apud Latinos, ut ‘Μένανδρος, Menander 10 Menandri’, ‘Μελέαγρος, Meleager Meleagri’, ’Aiföevdpos, Alexander Alexan- ἀπ᾽. excipitur ‘congrus’ - quamvis ‘conger’ dxit {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in Persa: -Memini: ut muraena et conger ne calefierent -, <Codrus’, ‘hydrus’, ‘Petrus, ‘scombrus’’, ‘Hebrus’, ‘amphimacrus’, ‘Lock, quae ὁ in u mutant, non ‘ros’ in ‘'er’: quamvis antiqui etiam in alis 15 nominibus eiusdem terminationis est quando sic protulerint nominativos, ut {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} ‘Teucrus’ et ‘Euandrus’ protulit in {11: Teucrus Roeteas primum est advectus in oras. idem in VIII: . Rex Euandrus ait non haec sollemnia nobis.<noinclude><references/></noinclude> 4i3h1w0pgz7tkmgha60m5lftq84chgh 266221 266219 2026-05-15T15:15:04Z Saumache 27923 266221 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|224|PRISCIANIE INST.}}</noinclude>{{spatium|{{pt|cii|iudicii}}}}<ref>[[In Verrem/Actio prima#36|In Verrem 1.12.36]]</ref> -. sed {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} hoc quoque secundum anmalogiam declinavit, ut in {{spatium|{{wl|Q2523113|vidularia}}}}<ref>[[Vidularia|Vidularia]]</ref>: Animum advortite, amabo, sultis, vidulum hic apponite; Ego servabo, quasi sequestro detis, neutri reddibo, Donicum res iudicata erit haec. 5 in eadem: Haut fugio sequestrum. In ‘ter’ desinentia Graeca quoque masculina supra dictam servant regu- lam. (τᾶς in ρος apud Graecos finita, antecedente alia in ealdem syllaba consonante, mutant ρος in ‘er’ apud Latinos, ut ‘Μένανδρος, Menander 10 Menandri’, ‘Μελέαγρος, Meleager Meleagri’, ’Aiföevdpos, Alexander Alexan- ἀπ᾽. excipitur ‘congrus’ - quamvis ‘conger’ dxit {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in Persa: -Memini: ut muraena et conger ne calefierent -, <Codrus’, ‘hydrus’, ‘Petrus, ‘scombrus’’, ‘Hebrus’, ‘amphimacrus’, ‘Lock, quae ὁ in u mutant, non ‘ros’ in ‘'er’: quamvis antiqui etiam in alis 15 nominibus eiusdem terminationis est quando sic protulerint nominativos, ut {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} ‘Teucrus’ et ‘Euandrus’ protulit in {11: Teucrus Roeteas primum est advectus in oras. idem in VIII: . Rex Euandrus ait non haec sollemnia nobis.<noinclude><references/></noinclude> apf71gvtg3fzghe5uslt55mx6ykkper 266351 266221 2026-05-16T07:49:30Z Saumache 27923 /* Emendata */ 266351 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh|224|PRISCIANIE INST.}}</noinclude>{{spatium|{{pt|cii|iudicii}}}}<ref>[[In Verrem/Actio prima#36|In Verrem 1.12.36]]</ref> –. sed {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} hoc quoque secundum analogiam declinavit, ut in {{spatium|{{wl|Q2523113|vidularia}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Animum advortite, amabo, sultis, vidulum hic apponite; {{gap|4em}}Ego servabo, quasi sequestro detis, neutri reddibo, {{gap|4em}}Donicum res iudicata erit haec}}.<ref>[[Vidularia#55a|Vidularia 55a-55c]]</ref></poem>in eadem:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Haut fugio sequestrum}}.<ref>[[Vidularia#55d|Vidularia 55d]]</ref></poem> <p>{{r|33}}In ‘er’ desinentia Graeca quoque masculina supra dictam servant regulam. quae in {{graeca|''ρος''}} apud Graecos finita, antecedente alia in ealdem syllaba consonante, mutant {{graeca|''ρος''}} in ‘er’ apud Latinos, ut ‘{{graeca|''Μένανδρος''}}, Menander Menandri’, ‘{{graeca|''Μελέαγρος'', Meleager Meleagri’, ‘{{graeca|''Αλέξανδρος''}}, Alexander Alexandri’. excipitur ‘congrus’ – quamvis ‘conger’ dxit {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q547694|Persa}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Memini: ut muraena et conger ne calefierent}}<ref>[[Persa#110|Persa 110]]</ref> –,</poem>‘Codrus’, ‘hydrus’, ‘Petrus’, ‘scombrus’, ‘Hebrus’, ‘amphimacrus’, ‘Locrus’, quae o in u mutant, non ‘ros’ in ‘er’: quamvis antiqui etiam in alis nominibus eiusdem terminationis est quando sic protulerint nominativos, ut {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} ‘Teucrus’ et ‘Euandrus’ protulit in {{spatium|III}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Teucrus Roeteas primum est advectus in oras}}.<ref>[[Aeneis/Liber III#105|Aeneis 3.108]]</ref></poem>idem in {{spatium|VIII}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Rex Euandrus ait non haec sollemnia nobis}}.<ref>[[Aeneis/Liber VIII#185|Aeneis 3.185]]</ref></poem>in eodem:<noinclude><references/></noinclude> 8dpza9pzqg8wc6voy2w7s0mk13c1jqv 104 81966 266355 264770 2026-05-16T08:07:46Z Saumache 27923 /* Emendata */ 266355 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 32 — 36|225}}</noinclude><poem>{{gap|4em}}{{spatium|Tum pater Euandrus dextram complexus euntis}}.<ref>[[Aeneis/Liber VII#555|Aeneis 8.558]]</ref></poem>idem in {{spatium|X}}:<poem>{{gap|16em}}{{spatium|Pallas, Euander, in ipsis {{gap|4em}}Omnia sunt oculis}}.<ref>[[Aeneis/Liber X#515|Aeneis 10.515-516]]</ref></poem>{{r|34|VII 34}}illa quoque Latina nomina, quae feminina in a faciunt, ‘er’ in ‘ri’ mutant in genetivo, ut par sit syllabis suo nominativo, ut ‘ater atri’, facit enim ‘atra’, ‘niger nigri nigra’, exceptis illis, quae s vel ‘sp’ vel n ante ‘er’ habent, et a ferendo vel gerendo compositis, quae accepta i faciunt genetivum una syllaba vincentem suum nominativum, ut ‘miser miseri’, ‘prosper prosperi’, – {{spatium|Donatianus}}<ref>ambigitur qui sit</ref> in {{spatium|senatu pro se: ut prosper dicendi successus ostenderet, et auditorum benivolentia crescere dicentium facultatem}}<ref>deest</ref>; {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} tamen ‘prosperus’ protulit in {{spatium|VI}} {{wl|Q656161|de {{spatium|re publica}}}}: {{spatium|deinde est hominum generi prosperus et salutaris}}<ref>[[De re publica#17|De re publica 17]]</ref> –, ‘asper asperi’ – nam ‘aspri’ per syncopam dicitur –, ‘lucifer luciferi’, ‘corniger cornigeri’, ‘tener teneri’. ‘liber’ quoque, quando ingenuum significat, ‘liberi’ differentiae causa declinamus, ne, si ‘libri’ dicamus, aliud significare putetur. ‘dexter’ similiter et ‘dextri’ et ‘dexteri’, etiam ‘adulter adulteri’. et notandum, quod tot syllabarum est genetivus masculini, quot sit nominativus feminini. {{r|35}}excipiuntur ‘alter’ et ‘uter’ et ex his composita, quae pronominum declinationem sequuntur: ‘alterius’ enim et ‘utrius’ faciunt genetivum. ex quo quidam errantes ea pronomina, sicut supra diximus, voluerunt esse. ex eis compositum ‘alteruter’ quamvis in masculino ex duobus sit nominativis, tamen, quia in feminino {{pt|‘al-}}<noinclude><references/></noinclude> a8tj6mr1oabwy7oc70td8ot5f0ccy0v 104 81967 266358 264771 2026-05-16T08:30:43Z Saumache 27923 /* Emendata */ 266358 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh|226|PRISCIANI INST.}}</noinclude>{{pt|terutra’|‘alterutra’}} et in neutro ‘alterutrum’ ex corrupto et integro est, ex altera parte plerumque declinatur (id est exteriore) ‘alteruter alterutrius’, ut sit genetivus et dativus trium generum similis, quod proprium est omnium in ‘ius’ terminantium genetivum. {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q3406173|pro {{spatium|M. Marcello}}}}: {{spatium|quod si in alterutro peccandum sit}}.<ref>[[Pro Marcello#21|Pro Marcello 7.21]]</ref> {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in {{spatium|VI}}:<poem>{{gap|22em}}{{spatium|placet alea fati {{gap|4em}}Alterutrum mersura caput}}.<ref>[[Pharsalia/Liber VI#5|Pharsalia 6.7-8]]</ref></poem>inveniuntur tamen et ‘altera utra’ et ‘alterum utrum’ protulisse veteres et ex utraque parte declinasse. {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} in {{spatium|{{wl||Protagora}}: quae igitur potest esse indignitas voluptatis ad molestiam, nisi in magnitudine aut longitudine alterius utrius posita?}}<ref>deest</ref> {{spatium|{{wl|Q180081|Cato}}}} {{wl||de {{spatium|ambitu}}}}: {{spatium|sed sunt partim qui duarum rerum alterius utrius causa magistratuim petunt}}.<ref>deest</ref> ‘neuter’ tamen plerique ‘neutri’ declinaverunt. sed {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q2523113|vidularia}}}}<ref>[[Vidularia|Vidularia]]</ref>:<poem>{{gap|12em}}{{spatium|neutri reddibo}}<ref>[[Vidularia#55b|Vidularia 55b]]</ref></poem>dixit dativum, cuius genetivus ‘neutrius’ sine dubio est, quamvis vetustissimi soleant omnium in ‘ius’ terminantium genetivum et in i dativum etiam in i genetivum et in o dativum in genere masculino et neutro, in feminino vero secundum primam declinationem in ‘ae’ diphthongum proferre. {{r|36}}{{spatium|{{wl|Q180081|M. Cato}}}} in {{spatium|{{wl||censura de vestitu et de vehiculis}}: nam periniurium siet, cum mihi ob eos mores, quos prius habui, honos detur, ubi datus est, tum uti eos mutem atque alii modi sim}}, pro ‘alius modi’. {{spatium|{{wl|Q704313|Caelius}}}} in {{spatium|V: nullius alius rei nisi amicitiae}}<noinclude><references/></noinclude> m677lk14er6jqr27dta4t0cgobdgjqx 266359 266358 2026-05-16T08:31:39Z Saumache 27923 266359 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh|226|PRISCIANI INST.}}</noinclude>{{pt|terutra’|‘alterutra’}} et in neutro ‘alterutrum’ ex corrupto et integro est, ex altera parte plerumque declinatur (id est exteriore) ‘alteruter alterutrius’, ut sit genetivus et dativus trium generum similis, quod proprium est omnium in ‘ius’ terminantium genetivum. {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q3406173|pro {{spatium|M. Marcello}}}}: {{spatium|quod si in alterutro peccandum sit}}.<ref>[[Pro Marcello#21|Pro Marcello 7.21]]</ref> {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in {{spatium|VI}}:<poem>{{gap|22em}}{{spatium|placet alea fati {{gap|4em}}Alterutrum mersura caput}}.<ref>[[Pharsalia/Liber VI#5|Pharsalia 6.7-8]]</ref></poem>inveniuntur tamen et ‘altera utra’ et ‘alterum utrum’ protulisse veteres et ex utraque parte declinasse. {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} in {{spatium|{{wl||Protagora}}: quae igitur potest esse indignitas voluptatis ad molestiam, nisi in magnitudine aut longitudine alterius utrius posita?}}<ref>deest</ref> {{spatium|{{wl|Q180081|Cato}}}} {{wl||de {{spatium|ambitu}}}}: {{spatium|sed sunt partim qui duarum rerum alterius utrius causa magistratuim petunt}}.<ref>deest</ref> ‘neuter’ tamen plerique ‘neutri’ declinaverunt. sed {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q2523113|vidularia}}}}<ref>[[Vidularia|Vidularia]]</ref>:<poem>{{gap|13em}}{{spatium|neutri reddibo}}<ref>[[Vidularia#55b|Vidularia 55b]]</ref></poem>dixit dativum, cuius genetivus ‘neutrius’ sine dubio est, quamvis vetustissimi soleant omnium in ‘ius’ terminantium genetivum et in i dativum etiam in i genetivum et in o dativum in genere masculino et neutro, in feminino vero secundum primam declinationem in ‘ae’ diphthongum proferre. {{r|36}}{{spatium|{{wl|Q180081|M. Cato}}}} in {{spatium|{{wl||censura de vestitu et de vehiculis}}: nam periniurium siet, cum mihi ob eos mores, quos prius habui, honos detur, ubi datus est, tum uti eos mutem atque alii modi sim}}, pro ‘alius modi’. {{spatium|{{wl|Q704313|Caelius}}}} in {{spatium|V: nullius alius rei nisi amicitiae}}<noinclude><references/></noinclude> qkazxd0rfo4c97s3t3xztious1kjgh6 104 81968 266360 264745 2026-05-16T08:32:56Z Saumache 27923 266360 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 35 — 36|227}}</noinclude>{{spatium|eorum causa}}.<ref>deest</ref> G. Licinius in II: perversum esse alii modi postulare. Caesar 'in Anticatone priore: uno enim excepto, quem alius modi atque omnis natura finxit, suos quisque habet caros. ‘uni’ pro ‘unius’ {{spatium|{{wl|Q3991846|Titinius}}}} in barbato: quod quidem pol mulier dicet, Namque uni collegi sumus. Sips’ pro ‘ipsius’ {{spatium|{{wl|Q472077|Afranius}}}} in homine: Ipsi me velle vestimenta dicito. ‘οἱ pro ‘totius’ idem in suspecta: ' Adeov ut te satias caperet toti familiae. 8011 pro ‘solius’ {{spatium|{{wl|Q|Cato}}}} in I originum: nam de omni Tusculana civitate soli Lucii ΝΑ} beneficium gratum fuit. idem tnulli’ pro ‘nullius’ : qui tantisper nulli rei sies, dum nihil agas. potest tamen hic dativus accipi: ‘nulli rei’ pro ‘nulli utilitati’. Teren- tius in {{spatium|{{wl|Q1233645|Andria}}}}<ref>[[Andria]]</ref>: 4 quandoquidem tam iners, tam nulli consili. full’ pro ‘ullius’ {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q652185|truculento}}}}<ref>[[Truculentus|Truculentus]]</ref>:<noinclude><references/></noinclude> hay3uqxdpcag39u59pddfu2shdevusa 104 82090 266175 265259 2026-05-15T14:05:39Z Benoit Soubeyran 25250 266175 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|159}}</noinclude>deni{{que}} arbitrio {{s}}ua illis dignitas, qua{{s}}i precariò tantum conce{{s}}{{s}}a, adimitur. Cuiu{{s}}modi funt qui vulgò Magiftri Hofpitij REGIS appellantur, & Camerarij REGIS & Magnus venator Regis & alij aulæ regiæ officiales. At qui regni & Rei- publ. vniuerfæ magiftratus erant, eos Maiores noftri adiecto ampliffimo FRANCIA nomine defignarunt:quem morem etiam nunc retine- mus: vt cùm dicimus Comeftabulum FRAN- CIE: Amiralium FRANCIA: Cancellarium Francia.& cum antiquitus non à Rege, fed à populo eas dignitates acciperent,neque ipfius morte aut mutatione definebant: neque ipfius arbitrio abdicabantur. itaque ne nunc quidem magiftratus illi fummi quos vulgus CORONE OFFICIALES appellat, Rege mortuo magiftra- tus effe definunt: neq; iis adimi dignitas, nificu vita, hoc eft, nifi rei capitalis damnatis poteft. quin ne illud quidem fummæ populi poteftatis argumentuin prætermittendum eft, quòd qui- bus tribus in rebus Reip.fumma confiftit, re mi litari,iuriſdictione, & ærario, iis rebus qui cum fummoimperio præfecti funt, non à rege, fed à Regno & Francia denominatur. nam vtmo- do diximus is ad quem rei militaris fumma per- tinet, Comeſtabulus,aut Marefcallus,aut (vt Si- gebertus teftatur)Seneschallus FRANCIA dici- tur: qui verò claffi & maritimis copiis præeft, Amiralius FRANCIA:qui iurifdictioni, Čancel- larius FRANCIA: qui tributis & ærario, Quæ- ſtor generalis FRANCIÆ,<noinclude></noinclude> 09an13pdh9k0lweutwv3q3vz3ue4kat 266176 266175 2026-05-15T14:06:25Z Benoit Soubeyran 25250 266176 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|159}}</noinclude><section begin="19"/>deni{{que}} arbitrio {{s}}ua illis dignitas, qua{{s}}i precariò tantum conce{{s}}{{s}}a, adimitur. Cuiu{{s}}modi funt qui vulgò Magiftri Hofpitij REGIS appellantur, & Camerarij REGIS & Magnus venator Regis & alij aulæ regiæ officiales. At qui regni & Rei- publ. vniuerfæ magiftratus erant, eos Maiores noftri adiecto ampliffimo FRANCIA nomine defignarunt:quem morem etiam nunc retine- mus: vt cùm dicimus Comeftabulum FRAN- CIE: Amiralium FRANCIA: Cancellarium Francia.& cum antiquitus non à Rege, fed à populo eas dignitates acciperent,neque ipfius morte aut mutatione definebant: neque ipfius arbitrio abdicabantur. itaque ne nunc quidem magiftratus illi fummi quos vulgus CORONE OFFICIALES appellat, Rege mortuo magiftra- tus effe definunt: neq; iis adimi dignitas, nificu vita, hoc eft, nifi rei capitalis damnatis poteft. quin ne illud quidem fummæ populi poteftatis argumentuin prætermittendum eft, quòd qui- bus tribus in rebus Reip.fumma confiftit, re mi litari,iuriſdictione, & ærario, iis rebus qui cum fummoimperio præfecti funt, non à rege, fed à Regno & Francia denominatur. nam vtmo- do diximus is ad quem rei militaris fumma per- tinet, Comeſtabulus,aut Marefcallus,aut (vt Si- gebertus teftatur)Seneschallus FRANCIA dici- tur: qui verò claffi & maritimis copiis præeft, Amiralius FRANCIA:qui iurifdictioni, Čancel- larius FRANCIA: qui tributis & ærario, Quæ- ſtor generalis FRANCIÆ, <section end="19"/><noinclude></noinclude> 8q3v7nm93gag93mqnjz3sutt13cvwyv 266262 266176 2026-05-15T16:00:45Z Benoit Soubeyran 25250 266262 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|159}}</noinclude><section begin="19"/>deni{{que}} arbitrio {{s}}ua illis dignitas, qua{{s}}i precariò tantum conce{{s}}{{s}}a, adimitur. Cuiu{{s}}modi {{s}}unt qui vulgò Magi{{s}}tri Ho{{s}}pitij {{sc|{{lsp|Regis}} appellantur, {{et}} Camerarij {{sc|{{lsp|Regis}} {{et}} Magnus venator Regis & alij aulæ regiæ officiales. At qui regni & Rei- publ. vniuerfæ magiftratus erant, eos Maiores noftri adiecto ampliffimo FRANCIA nomine defignarunt:quem morem etiam nunc retine- mus: vt cùm dicimus Comeftabulum FRAN- CIE: Amiralium FRANCIA: Cancellarium Francia.& cum antiquitus non à Rege, fed à populo eas dignitates acciperent,neque ipfius morte aut mutatione definebant: neque ipfius arbitrio abdicabantur. itaque ne nunc quidem magiftratus illi fummi quos vulgus CORONE OFFICIALES appellat, Rege mortuo magiftra- tus effe definunt: neq; iis adimi dignitas, nificu vita, hoc eft, nifi rei capitalis damnatis poteft. quin ne illud quidem fummæ populi poteftatis argumentuin prætermittendum eft, quòd qui- bus tribus in rebus Reip.fumma confiftit, re mi litari,iuriſdictione, & ærario, iis rebus qui cum fummoimperio præfecti funt, non à rege, fed à Regno & Francia denominatur. nam vtmo- do diximus is ad quem rei militaris fumma per- tinet, Comeſtabulus,aut Marefcallus,aut (vt Si- gebertus teftatur)Seneschallus FRANCIA dici- tur: qui verò claffi & maritimis copiis præeft, Amiralius FRANCIA:qui iurifdictioni, Čancel- larius FRANCIA: qui tributis & ærario, Quæ- ſtor generalis FRANCIÆ, <section end="19"/><noinclude></noinclude> j0e3riso29hhm3u5humthgo9yjnq7bp 266264 266262 2026-05-15T16:01:49Z Benoit Soubeyran 25250 266264 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|159}}</noinclude><section begin="19"/>deni{{que}} arbitrio {{s}}ua illis dignitas, qua{{s}}i precariò tantum conce{{s}}{{s}}a, adimitur. Cuiu{{s}}modi {{s}}unt qui vulgò Magi{{s}}tri Ho{{s}}pitij {{sc|{{lsp|Regis}}}} appellantur, {{et}} Camerarij {{sc|{{lsp|Regis}}}} {{et}} Magnus venator Regis {{et}} alij aul{{ae}} regi{{ae}} officiales. At qui regni {{et}} Reipubl. vniuerfæ magiftratus erant, eos Maiores noftri adiecto ampliffimo FRANCIA nomine defignarunt:quem morem etiam nunc retine- mus: vt cùm dicimus Comeftabulum FRAN- CIE: Amiralium FRANCIA: Cancellarium Francia.& cum antiquitus non à Rege, fed à populo eas dignitates acciperent,neque ipfius morte aut mutatione definebant: neque ipfius arbitrio abdicabantur. itaque ne nunc quidem magiftratus illi fummi quos vulgus CORONE OFFICIALES appellat, Rege mortuo magiftra- tus effe definunt: neq; iis adimi dignitas, nificu vita, hoc eft, nifi rei capitalis damnatis poteft. quin ne illud quidem fummæ populi poteftatis argumentuin prætermittendum eft, quòd qui- bus tribus in rebus Reip.fumma confiftit, re mi litari,iuriſdictione, & ærario, iis rebus qui cum fummoimperio præfecti funt, non à rege, fed à Regno & Francia denominatur. nam vtmo- do diximus is ad quem rei militaris fumma per- tinet, Comeſtabulus,aut Marefcallus,aut (vt Si- gebertus teftatur)Seneschallus FRANCIA dici- tur: qui verò claffi & maritimis copiis præeft, Amiralius FRANCIA:qui iurifdictioni, Čancel- larius FRANCIA: qui tributis & ærario, Quæ- ſtor generalis FRANCIÆ, <section end="19"/><noinclude></noinclude> q3vctar7q5mfq8rj1bkt6lxe7riekd7 266266 266264 2026-05-15T16:04:38Z Benoit Soubeyran 25250 266266 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|159}}</noinclude><section begin="19"/>deni{{que}} arbitrio {{s}}ua illis dignitas, qua{{s}}i precariò tantum conce{{s}}{{s}}a, adimitur. Cuiu{{s}}modi {{s}}unt qui vulgò Magi{{s}}tri Ho{{s}}pitij {{sc|{{lsp|Regis}}}} appellantur, {{et}} Camerarij {{sc|{{lsp|Regis}}}} {{et}} Magnus venator Regis {{et}} alij aul{{ae}} regi{{ae}} officiales. At qui regni {{et}} Reipubl. vniuer{{s}}{{ae}} magi{{s}}tratus erant, eos Maiores no{{s}}tri adiecto ampli{{s}}{{s}}imo {{sc|{{lsp|Franci{{ae}}}}}} nomine defignarunt:quem morem etiam nunc retine- mus: vt cùm dicimus Comeftabulum FRAN- CIE: Amiralium FRANCIA: Cancellarium Francia.& cum antiquitus non à Rege, fed à populo eas dignitates acciperent,neque ipfius morte aut mutatione definebant: neque ipfius arbitrio abdicabantur. itaque ne nunc quidem magiftratus illi fummi quos vulgus CORONE OFFICIALES appellat, Rege mortuo magiftra- tus effe definunt: neq; iis adimi dignitas, nificu vita, hoc eft, nifi rei capitalis damnatis poteft. quin ne illud quidem fummæ populi poteftatis argumentuin prætermittendum eft, quòd qui- bus tribus in rebus Reip.fumma confiftit, re mi litari,iuriſdictione, & ærario, iis rebus qui cum fummoimperio præfecti funt, non à rege, fed à Regno & Francia denominatur. nam vtmo- do diximus is ad quem rei militaris fumma per- tinet, Comeſtabulus,aut Marefcallus,aut (vt Si- gebertus teftatur)Seneschallus FRANCIA dici- tur: qui verò claffi & maritimis copiis præeft, Amiralius FRANCIA:qui iurifdictioni, Čancel- larius FRANCIA: qui tributis & ærario, Quæ- ſtor generalis FRANCIÆ, <section end="19"/><noinclude></noinclude> fcelwp3dp2pp2zx2sfnx3c39elhhpvz 266267 266266 2026-05-15T16:06:58Z Benoit Soubeyran 25250 266267 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|159}}</noinclude><section begin="19"/>deni{{que}} arbitrio {{s}}ua illis dignitas, qua{{s}}i precariò tantum conce{{s}}{{s}}a, adimitur. Cuiu{{s}}modi {{s}}unt qui vulgò Magi{{s}}tri Ho{{s}}pitij {{sc|{{lsp|Regis}}}} appellantur, {{et}} Camerarij {{sc|{{lsp|Regis}}}} {{et}} Magnus venator Regis {{et}} alij aul{{ae}} regi{{ae}} officiales. At qui regni {{et}} Reipubl. vniuer{{s}}{{ae}} magi{{s}}tratus erant, eos Maiores no{{s}}tri adiecto ampli{{s}}{{s}}imo {{sc|{{lsp|Franci{{ae}}}}}} nomine de{{s}}ignarunt : quem morem etiam nunc retinemus : vt cùm dicimus Come{{s}}tabulum {{sc|{{lsp|Franci{{ae}}}}}} : Amiralium FRANCIA: Cancellarium Francia.& cum antiquitus non à Rege, fed à populo eas dignitates acciperent,neque ipfius morte aut mutatione definebant: neque ipfius arbitrio abdicabantur. itaque ne nunc quidem magiftratus illi fummi quos vulgus CORONE OFFICIALES appellat, Rege mortuo magiftra- tus effe definunt: neq; iis adimi dignitas, nificu vita, hoc eft, nifi rei capitalis damnatis poteft. quin ne illud quidem fummæ populi poteftatis argumentuin prætermittendum eft, quòd qui- bus tribus in rebus Reip.fumma confiftit, re mi litari,iuriſdictione, & ærario, iis rebus qui cum fummoimperio præfecti funt, non à rege, fed à Regno & Francia denominatur. nam vtmo- do diximus is ad quem rei militaris fumma per- tinet, Comeſtabulus,aut Marefcallus,aut (vt Si- gebertus teftatur)Seneschallus FRANCIA dici- tur: qui verò claffi & maritimis copiis præeft, Amiralius FRANCIA:qui iurifdictioni, Čancel- larius FRANCIA: qui tributis & ærario, Quæ- ſtor generalis FRANCIÆ, <section end="19"/><noinclude></noinclude> hkbtprxeu0vmh4ytre534vm687axfkd 266269 266267 2026-05-15T16:10:48Z Benoit Soubeyran 25250 266269 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|159}}</noinclude><section begin="19"/>deni{{que}} arbitrio {{s}}ua illis dignitas, qua{{s}}i precariò tantum conce{{s}}{{s}}a, adimitur. Cuiu{{s}}modi {{s}}unt qui vulgò Magi{{s}}tri Ho{{s}}pitij {{sc|{{lsp|Regis}}}} appellantur, {{et}} Camerarij {{sc|{{lsp|Regis}}}} {{et}} Magnus venator Regis {{et}} alij aul{{ae}} regi{{ae}} officiales. At qui regni {{et}} Reipubl. vniuer{{s}}{{ae}} magi{{s}}tratus erant, eos Maiores no{{s}}tri adiecto ampli{{s}}{{s}}imo {{sc|{{lsp|Franci{{ae}}}}}} nomine de{{s}}ignarunt : quem morem etiam nunc retinemus : vt cùm dicimus Come{{s}}tabulum {{sc|{{lsp|Franci{{ae}}}}}} : Amiralium {{sc|{{lsp|Franci{{ae}}}}}} : Cancellarium {{sc|{{lsp|Franci}}{{ae}}.}} {{et}} cum antiquitus non à Rege, {{s}}ed à populo eas dignitates acciperent,neque ipfius morte aut mutatione definebant: neque ipfius arbitrio abdicabantur. itaque ne nunc quidem magiftratus illi fummi quos vulgus CORONE OFFICIALES appellat, Rege mortuo magiftra- tus effe definunt: neq; iis adimi dignitas, nificu vita, hoc eft, nifi rei capitalis damnatis poteft. quin ne illud quidem fummæ populi poteftatis argumentuin prætermittendum eft, quòd qui- bus tribus in rebus Reip.fumma confiftit, re mi litari,iuriſdictione, & ærario, iis rebus qui cum fummoimperio præfecti funt, non à rege, fed à Regno & Francia denominatur. nam vtmo- do diximus is ad quem rei militaris fumma per- tinet, Comeſtabulus,aut Marefcallus,aut (vt Si- gebertus teftatur)Seneschallus FRANCIA dici- tur: qui verò claffi & maritimis copiis præeft, Amiralius FRANCIA:qui iurifdictioni, Čancel- larius FRANCIA: qui tributis & ærario, Quæ- ſtor generalis FRANCIÆ, <section end="19"/><noinclude></noinclude> s6gd0pylqe6cq8g4j88cj6uot8kt0lp 266271 266269 2026-05-15T16:32:57Z Benoit Soubeyran 25250 266271 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|159}}</noinclude><section begin="19"/>deni{{que}} arbitrio {{s}}ua illis dignitas, qua{{s}}i precariò tantum conce{{s}}{{s}}a, adimitur. Cuiu{{s}}modi {{s}}unt qui vulgò Magi{{s}}tri Ho{{s}}pitij {{sc|{{lsp|Regis}}}} appellantur, {{et}} Camerarij {{sc|{{lsp|Regis}}}} {{et}} Magnus venator Regis {{et}} alij aul{{ae}} regi{{ae}} officiales. At qui regni {{et}} Reipubl. vniuer{{s}}{{ae}} magi{{s}}tratus erant, eos Maiores no{{s}}tri adiecto ampli{{s}}{{s}}imo {{sc|{{lsp|Franci{{ae}}}}}} nomine de{{s}}ignarunt : quem morem etiam nunc retinemus : vt cùm dicimus Come{{s}}tabulum {{sc|{{lsp|Franci{{ae}}}}}} : Amiralium {{sc|{{lsp|Franci{{ae}}}}}} : Cancellarium {{sc|{{lsp|Franci}}{{ae}}.}} {{et}} cum antiquitus non à Rege, {{s}}ed à populo eas dignitates acciperent, neque ip{{s}}ius morte aut mutatione definebant : neque ip{{s}}ius arbitrio abdicabantur. itaque ne nunc quidem magi{{s}}tratus illi {{s}}ummi quos vulgus {{sc|{{lsp|Coron{{ae}}}}}} {{sc|{{lsp|officiales}}}} appellat, Rege mortuo magi{{s}}tratus e{{s}}{{s}}e definunt : ne{{que}} iis adimi dignitas, ni{{s}}i c{{um}} vita, hoc e{{s}}t, ni{{s}}i rei capitalis damnatis pote{{s}}t. quin ne illud quidem {{s}}umm{{ae}} populi pote{{s}}tatis argumentu pr{{ae}}termittendum e{{s}}t, quòd quibus tribus in rebus Reip. {{s}}umma con{{s}}i{{s}}tit, re militari, iuri{{s}}dictione, {{et}} {{ae}}rario, iis rebus qui cum {{s}}ummo imperio pr{{ae}}fecti {{s}}unt, non à rege, {{s}}ed à Regno {{et}} Francia denomin{{an}}tur. nam vt modo diximus is ad quem rei militaris {{s}}umma pertinet, Come{{s}}tabulus, aut Mare{{s}}callus, aut (vt Sigebertus te{{s}}tatur) Seneschallus {{sc|{{lsp|Franci{{ae}}}}}} dicitur : qui verò cla{{s}}{{s}}i {{et}} maritimis copiis pr{{ae}}eft, Amiralius {{sc|{{lsp|Franci{{ae}}}}}} : qui iuri{{s}}dictioni, Čancellarius {{sc|{{lsp|Franci{{ae}}}}}} : qui tributis {{et}} {{ae}}rario, Qu{{ae}}{{s}}tor generalis {{sc|{{lsp|Franci}}{{ae}}.}} <section end="19"/><noinclude></noinclude> bshenhyscl49s3yz8x2uzd3ruzydlkp 266272 266271 2026-05-15T16:33:25Z Benoit Soubeyran 25250 /* Emendata */ 266272 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|159}}</noinclude><section begin="19"/>deni{{que}} arbitrio {{s}}ua illis dignitas, qua{{s}}i precariò tantum conce{{s}}{{s}}a, adimitur. Cuiu{{s}}modi {{s}}unt qui vulgò Magi{{s}}tri Ho{{s}}pitij {{sc|{{lsp|Regis}}}} appellantur, {{et}} Camerarij {{sc|{{lsp|Regis}}}} {{et}} Magnus venator Regis {{et}} alij aul{{ae}} regi{{ae}} officiales. At qui regni {{et}} Reipubl. vniuer{{s}}{{ae}} magi{{s}}tratus erant, eos Maiores no{{s}}tri adiecto ampli{{s}}{{s}}imo {{sc|{{lsp|Franci{{ae}}}}}} nomine de{{s}}ignarunt : quem morem etiam nunc retinemus : vt cùm dicimus Come{{s}}tabulum {{sc|{{lsp|Franci{{ae}}}}}} : Amiralium {{sc|{{lsp|Franci{{ae}}}}}} : Cancellarium {{sc|{{lsp|Franci}}{{ae}}.}} {{et}} cum antiquitus non à Rege, {{s}}ed à populo eas dignitates acciperent, neque ip{{s}}ius morte aut mutatione definebant : neque ip{{s}}ius arbitrio abdicabantur. itaque ne nunc quidem magi{{s}}tratus illi {{s}}ummi quos vulgus {{sc|{{lsp|Coron{{ae}}}}}} {{sc|{{lsp|officiales}}}} appellat, Rege mortuo magi{{s}}tratus e{{s}}{{s}}e definunt : ne{{que}} iis adimi dignitas, ni{{s}}i c{{um}} vita, hoc e{{s}}t, ni{{s}}i rei capitalis damnatis pote{{s}}t. quin ne illud quidem {{s}}umm{{ae}} populi pote{{s}}tatis argumentu pr{{ae}}termittendum e{{s}}t, quòd quibus tribus in rebus Reip. {{s}}umma con{{s}}i{{s}}tit, re militari, iuri{{s}}dictione, {{et}} {{ae}}rario, iis rebus qui cum {{s}}ummo imperio pr{{ae}}fecti {{s}}unt, non à rege, {{s}}ed à Regno {{et}} Francia denomin{{an}}tur. nam vt modo diximus is ad quem rei militaris {{s}}umma pertinet, Come{{s}}tabulus, aut Mare{{s}}callus, aut (vt Sigebertus te{{s}}tatur) Seneschallus {{sc|{{lsp|Franci{{ae}}}}}} dicitur : qui verò cla{{s}}{{s}}i {{et}} maritimis copiis pr{{ae}}eft, Amiralius {{sc|{{lsp|Franci{{ae}}}}}} : qui iuri{{s}}dictioni, Čancellarius {{sc|{{lsp|Franci{{ae}}}}}} : qui tributis {{et}} {{ae}}rario, Qu{{ae}}{{s}}tor generalis {{sc|{{lsp|Franci}}{{ae}}.}} <section end="19"/><noinclude></noinclude> ecetuf3nttvhs4i8k29d0zvr1b5kr7p 1 82373 266165 2026-05-15T12:41:09Z ~2026-29251-57 32493 /* Problem with the text */ nova pars 266165 wikitext text/x-wiki == Problem with the text == On the page there is not the text of Vita Epiphanii, but the text of Vita Antonii. [[Specialis:Conlationes/&#126;2026-29251-57|&#126;2026-29251-57]] ([[Disputatio Usoris:&#126;2026-29251-57|talk]]) 12:41, 15 Maii 2026 (UTC) 8bigucrcwol6fo635hugksbpl0q9pxk 104 82374 266166 2026-05-15T13:18:29Z Y Magaly Holguin M 32211 /* Corregido */ 266166 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Y Magaly Holguin M" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>ideo maius imperium in ea provincia habet omni- bus post Principem. 9. IDEM libro I.<ref>"II., Hal."</ref> de officio Proconsulis .- Nec quidquam est in provincia, quod non per ipsum expediatur . Sane si fiscalis<ref>"vel, inserta la Vulg."</ref> pecuniaria causa sit, quae ad Procuratorem Principis respicit, me- lius fecerit, si abstineat. § 1 -Ubi decretum necessarium est, per libel- lum id expedire Proconsul non poterit; omnia enim, quaecunque causae cognitionem deside- rant, per libellum non possunt expediri. § 2. Circa advocatos patientem esse Procon- sulem oportet, sed cum ingenio, ne contemtibilis videatur; nec adeo dissimulare, si quos causarum concinnatores vel redemtores deprehendat ; eos- que solos pati postulare, quibus per Edictum eius postulare permittitur. § 3. De plano autem Proconsul potest expedi- re haec, ut obsequium parentibus et patronis li- berisque patronorum exhiberi iubeat; comminari etiam et terrere filium a patre oblatum, qui non, ut oportet, conversari dicatur. Poterit de plano similiter et libertum non obsequentem emendare aut verbis, aut fustium castigatione. § 4.-Observare itaque eum oportet, ut sit ordo aliquis postulationum<ref>"postulantium, Vulg."</ref>, scilicet ut omnium desi- deria audiantur, ne forte, dum honori postulan- tium datur, vel improbitati ceditur, mediocres desideria sua non proferant, qui aut omnino non adhibuerunt , aut minus frequentes , neque in aliqua dignitate positos Advocatos sibi prospe- xerunt. § 5.-Advocatos quoque petentibus debebit in- dulgere, plerumque feminis, vel pupillis, vel alias debilibus, vel his, qui suae mentis non sunt, si quis iis petat; vel si nemo sit, qui petat, ultro iis dare debebit. Sed si qui per potentiam adversarii non invenire se Advocatum dicat, aeque oporte- bit ei Advocatum dare. Ceterum opprimi aliquem per adversarii sui potentiam<ref>"Impotentiam, Vulg."</ref> non oportet; hoc enim etiamadinvidiam eius, qui provinciae prae- est, spectat, si quis tam impotenter<ref>"Esto es, intemperanter, Br. </ref> se gerat, ut omnes metuant adversus eum advocationem suscipere. § 6.Quae etiam omnium Praesidum commu- nia sunt, et debent et ab is observari. 10. IDEM libro X. de officio Proconsulis.- Me- minisse oportebit, usque ad adventum successo- ris omnia debere Proconsulem agere, quum sit unus proconsulatus, et utilitas provinciae exigat esse aliquem, per quem negotia sua provinciales explicent; ergo in adventum successoris debebit <ref>"Asi dice Br. que está corregido en Fl.; debet, Taur.; debebit, Hal."</ref> ius dicere. § 1.- Legatum suum ne ante se de provincia dimittat,et lege Iulia repetundarum, et Rescri- pto Divi Hadriani ad Calpurnium Rufum<ref>"Calp. Rufinum, Hal.; Calphurnium Ruffum, Vulg."</ref> Pro- consulem Achaiae admonetur. 11. VENULEIUS SATURNINUS libro II. de officio Томо 1-31<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> q8c68vzh33egdfvz9q0uvsljurr8t7k 266167 266166 2026-05-15T13:22:40Z Y Magaly Holguin M 32211 266167 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Y Magaly Holguin M" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>ideo maius imperium in ea provincia habet omni- bus post Principem. 9. IDEM libro I.<ref>"II., Hal."</ref> de officio Proconsulis .- Nec quidquam est in provincia, quod non per ipsum expediatur . Sane si fiscalis<ref>"vel, inserta la Vulg."</ref> pecuniaria causa sit, quae ad Procuratorem Principis respicit, me- lius fecerit, si abstineat. § 1 -Ubi decretum necessarium est, per libel- lum id expedire Proconsul non poterit; omnia enim, quaecunque causae cognitionem deside- rant, per libellum non possunt expediri. § 2. Circa advocatos patientem esse Procon- sulem oportet, sed cum ingenio, ne contemtibilis videatur; nec adeo dissimulare, si quos causarum concinnatores vel redemtores deprehendat ; eos- que solos pati postulare, quibus per Edictum eius postulare permittitur. § 3. De plano autem Proconsul potest expedi- re haec, ut obsequium parentibus et patronis li- berisque patronorum exhiberi iubeat; comminari etiam et terrere filium a patre oblatum, qui non, ut oportet, conversari dicatur. Poterit de plano similiter et libertum non obsequentem emendare aut verbis, aut fustium castigatione. § 4.-Observare itaque eum oportet, ut sit ordo aliquis postulationum<ref>"postulantium, Vulg."</ref>, scilicet ut omnium desi- deria audiantur, ne forte, dum honori postulan- tium datur, vel improbitati ceditur, mediocres desideria sua non proferant, qui aut omnino non adhibuerunt , aut minus frequentes , neque in aliqua dignitate positos Advocatos sibi prospe- xerunt. § 5.-Advocatos quoque petentibus debebit in- dulgere, plerumque feminis, vel pupillis, vel alias debilibus, vel his, qui suae mentis non sunt, si quis iis petat; vel si nemo sit, qui petat, ultro iis dare debebit. Sed si qui per potentiam adversarii non invenire se Advocatum dicat, aeque oporte- bit ei Advocatum dare. Ceterum opprimi aliquem per adversarii sui potentiam<ref>"Impotentiam, Vulg."</ref> non oportet; hoc enim etiamadinvidiam eius, qui provinciae prae- est, spectat, si quis tam impotenter<ref>"Esto es, intemperanter, Br. </ref> se gerat, ut omnes metuant adversus eum advocationem suscipere. § 6.Quae etiam omnium Praesidum commu- nia sunt, et debent et ab is observari. 10. IDEM libro X. de officio Proconsulis.- Me- minisse oportebit, usque ad adventum successo- ris omnia debere Proconsulem agere, quum sit unus proconsulatus, et utilitas provinciae exigat esse aliquem, per quem negotia sua provinciales explicent; ergo in adventum successoris debebit <ref>"Asi dice Br. que está corregido en Fl.; debet, Taur.; debebit, Hal."</ref> ius dicere. § 1.- Legatum suum ne ante se de provincia dimittat,et lege Iulia repetundarum, et Rescri- pto Divi Hadriani ad Calpurnium Rufum<ref>"Calp. Rufinum, Hal.; Calphurnium Ruffum, Vulg."</ref> Pro- consulem Achaiae admonetur. 11. VENULEIUS SATURNINUS libro II. de officio<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> dmno97eg0yicw6r1ad1tzkwcylaxb1b 104 82375 266170 2026-05-15T13:51:37Z Y Magaly Holguin M 32211 /* Corregido */ 266170 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Y Magaly Holguin M" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>8. IULIANUS libro I. Digestorum .- Saepe au- divi Caesarem nostrum dicentem, hac rescriptio- ne: «Eum, qui provinciae praeest , adire potest>> <ref>"potes, Hal."</ref>, non imponi necessitatem Proconsuli vel Le- gato eius, vel Praesidi provinciae suscipiendae cognitionis , sed eum aestimare<ref>"existimare, Hal. "</ref> debere, ipse cognoscere , an iudicem dare debeat. 9. CALLISTRATUS libro I. de Cognitionibus . — Generaliter, quoties Princeps ad Praesides pro- vinciarum remittit negotia per rescriptiones, vel- uti: «Eum, qui provinciae praeest, adire poteris », vel cum hac adiectione: «Is aestimabit<ref>"existimabit, Hal."</ref>, quid sit partium suarum» , non imponitur necessitas Proconsuli vel Legato suscipiendae cognitionis, quamvis non<ref>"non, omitela la Vulg."</ref> sit adiectum: «Is aestimabit, quid sitpartium suarum » ; sedis aestimare debet, utrum ipse cognoscat, an iudicem dare debeat. 10. HERMOGENIANUS libro II . iuris Epitoma- rum<re>"iuris ἐπιτομῶν, Hal."</ref>.-Ex<ref>"De, Hal."</ref> omnibus causis, de quibus vel Praefectus Urbi , vel Praefectus Praetorio , item- que Consules , et Praetores ceterique Romae co- gnoscunt, Correctorumet Praesidum provincia- rum est notio. 11. MARCIANUS libro III . Institutionum.- Omnia enim provincialia desideria , quae Romae varios iudices habent, ad officium Praesidum per- tinent. 12. PROCULUS libro IV. Epistolarum . - Sed li- cet is , qui provinciae praeest, omnium Romae magistratuum vice et officio fungi debeat, non tamen<ref>"tam, Hal."</ref> spectandum est, quid Romae factum est, quam quid fieri debeat. 13. ULPIANUS libro VII.<ref>"VI. , Hal. "</ref> de officio Procon- sulis.- Congruit bono et gravi Praesidi curare, ut pacata atque quieta provincia sit, quam regit . Quod non difficile obtinebit, si sollicite agat, ut malis hominibus provincia careat, eosque conqui- rat; nam et sacrilegos, latrones , plagiarios, fures conquirere debet, et prout quisque deliquerit, in eum animadvertere , receptoresque<ref>"receptatoresque, Vulg."</ref> eorum coërcere , sine quibus latro diutius latere non potest. § 1. Furiosis<ref>"Furiosi si non, Hal."</ref>, si non possint per necessa- rios contineri, eo remedio per Praesidem obviam eundum est, scilicet ut carcere contineantur; et ita Divus Pius rescripsit. Sane excutiendum Divi Fratres putaverunt in persona eius , qui parrici- dium admiserat, utrum simulato furore facinus admisisset , an vero re vera compos mentis non es- set, ut, si simulasset, plecteretur, si fureret, in carcere contineretur . 14. MACER libro II. de Iudiciis Publicis .- Di- vus Marcus et Commodus Scapulae Tertyllo<ref>"Tertylio, Hal."</ref> rescripserunt in haec verba: « Si tibi liquido com- pertum est, Aelium Priscum in eo furore esse, ut<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> ol2is8dmyfy5xbrubm4ndp1vflad2bu 266171 266170 2026-05-15T13:53:50Z Y Magaly Holguin M 32211 266171 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Y Magaly Holguin M" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>8. IULIANUS libro I. Digestorum .- Saepe au- divi Caesarem nostrum dicentem, hac rescriptio- ne: «Eum, qui provinciae praeest , adire potest>> <ref>"potes, Hal."</ref>, non imponi necessitatem Proconsuli vel Le- gato eius, vel Praesidi provinciae suscipiendae cognitionis , sed eum aestimare<ref>"existimare, Hal. "</ref> debere, ipse cognoscere , an iudicem dare debeat. 9. CALLISTRATUS libro I. de Cognitionibus . — Generaliter, quoties Princeps ad Praesides pro- vinciarum remittit negotia per rescriptiones, vel- uti: «Eum, qui provinciae praeest, adire poteris », vel cum hac adiectione: «Is aestimabit<ref>"existimabit, Hal."</ref>, quid sit partium suarum» , non imponitur necessitas Proconsuli vel Legato suscipiendae cognitionis, quamvis non<ref>"non, omitela la Vulg."</ref> sit adiectum: «Is aestimabit, quid sitpartium suarum » ; sedis aestimare debet, utrum ipse cognoscat, an iudicem dare debeat. 10. HERMOGENIANUS libro II . iuris Epitoma- rum<ref>"iuris ἐπιτομῶν, Hal."</ref>.-Ex<ref>"De, Hal."</ref> omnibus causis, de quibus vel Praefectus Urbi , vel Praefectus Praetorio , item- que Consules , et Praetores ceterique Romae co- gnoscunt, Correctorumet Praesidum provincia- rum est notio. 11. MARCIANUS libro III . Institutionum.- Omnia enim provincialia desideria , quae Romae varios iudices habent, ad officium Praesidum per- tinent. 12. PROCULUS libro IV. Epistolarum . - Sed li- cet is , qui provinciae praeest, omnium Romae magistratuum vice et officio fungi debeat, non tamen<ref>"tam, Hal."</ref> spectandum est, quid Romae factum est, quam quid fieri debeat. 13. ULPIANUS libro VII.<ref>"VI. , Hal. "</ref> de officio Procon- sulis.- Congruit bono et gravi Praesidi curare, ut pacata atque quieta provincia sit, quam regit . Quod non difficile obtinebit, si sollicite agat, ut malis hominibus provincia careat, eosque conqui- rat; nam et sacrilegos, latrones , plagiarios, fures conquirere debet, et prout quisque deliquerit, in eum animadvertere , receptoresque<ref>"receptatoresque, Vulg."</ref> eorum coërcere , sine quibus latro diutius latere non potest. § 1. Furiosis<ref>"Furiosi si non, Hal."</ref>, si non possint per necessa- rios contineri, eo remedio per Praesidem obviam eundum est, scilicet ut carcere contineantur; et ita Divus Pius rescripsit. Sane excutiendum Divi Fratres putaverunt in persona eius , qui parrici- dium admiserat, utrum simulato furore facinus admisisset , an vero re vera compos mentis non es- set, ut, si simulasset, plecteretur, si fureret, in carcere contineretur . 14. MACER libro II. de Iudiciis Publicis .- Di- vus Marcus et Commodus Scapulae Tertyllo<ref>"Tertylio, Hal."</ref> rescripserunt in haec verba: « Si tibi liquido com- pertum est, Aelium Priscum in eo furore esse, ut<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> d5yh2qj8ubh5op3wvny5po0u4yzl98c 104 82376 266172 2026-05-15T14:00:15Z Y Magaly Holguin M 32211 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'uterque contra Edictum faciat, et libertus , qui patronum vocat, et is, qui patronum vi eximat, to, asi el liberto que cita al patrono, como aquel deteriore tamen loco libertus est, qui in simili delicto petitoris partes sustinet. Eadem aequitas est in eo, qui alio, quam quo debuerat, in ius vocabatur. Sed et fortius dicendum est, non videri vi eximi eum, cui sit ius ibi non conveniri . 3. ULPIANUS libro V. ad Edictum .- Quod si servum q... 266172 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Y Magaly Holguin M" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>uterque contra Edictum faciat, et libertus , qui patronum vocat, et is, qui patronum vi eximat, to, asi el liberto que cita al patrono, como aquel deteriore tamen loco libertus est, qui in simili delicto petitoris partes sustinet. Eadem aequitas est in eo, qui alio, quam quo debuerat, in ius vocabatur. Sed et fortius dicendum est, non videri vi eximi eum, cui sit ius ibi non conveniri . 3. ULPIANUS libro V. ad Edictum .- Quod si servum quis exemit in ius vocatum, Pedius putat cessare Edictum, quoniam non fuit persona, quae in ius vocari potuit. Quid ergo? ad exhibendum erit agendum. que por la fuerza lo exenta, es, sin embargo, de peor condición el liberto, que en semejante delito tiene el carácter de demandante . La misma equidad hay respecto de aquel, que era citado á juicio a otra parte que adonde habia debido. Pero aun con más razón se ha de decir, que no parece que sea exentado por fuerza aquel que tenga derecho para no ser demandado alli. 3. ULPIANO ; Comentarios al Edicto, libro V.Pero si alguno exentó al esclavo citado á juicio, opina Pedio que no tiene lugar el Edicto, porque no fué persona que pudo ser llamada á juicio. ¿Qué se hará en este caso? Deberá ejercitarse la acción de exhibición . § 1. Si quis ad pedaneum iudicem vocatum quem eximat, poena eius Edicti cessabit. § 2. Quod Praetor praecepit: VI EXIMAT (1), vi, an et dolo malo? sufficit vi, quamvis dolus malus cesset . 4. PAULUS libro IV. ad Edictum .- Sed « eximen- di » verbum generale est, ut Pomponius ait; « eripere>> enim est de manibus auferre per raptum, « eximere » , quoquo modo auferre; ut puta, si quis non rapuerit quem, sed moram fecerit, quo minus in ius veniret, ut actionis dies exiret, vel res tempore amitteretur, videbitur exemisse , quamvis corpus non exemerit . Sed et si eo loci retinuerit, non abduxit, his verbis tenetur. § 1. Si alguno exentare a alguien citado ante unjuez ez pedáneo, cesará la pena de este Edicto. § 2. Lo que el Pretor previno : « exima por fuerza» , ¿ se entiende solo por fuerza, ó también con dolo malo? Basta que por fuerza, aunque no haya dolo malo . 4. PAULO; Comentarios al Edicto , libro IV.Pero la palabra «eximir» es genérica, como dice Pomponio; porque « arrebatar>> es quitar de las manos por rapto, y «eximir» es quitar de cualquier modo; como, por ejemplo, si uno no hubiere arrebatado á alguién, sino que le hubiere demorado, á fin de que no fuese á juicio, para que trans- curriese el término de la acción, ó se perdiere la cosa con el tiempo, se entenderá que eximió , aun- que no hubiere exentado á la persona. Pero también si lo hubiere retenido en algún lugar, y no le dejó presentarse, está comprendido en estas palabras. § 1. Item si quis eum, qui per calumniam vo- cabatur, exemerit, constat eum hoc Edicto teneri . § 2. Praetor ait: NEVE FACIAT DOLO MALO, QUO MAGIS EXIMERETUR ; nam potest sine dolo malo id fieri , veluti quum iusta causa est exemtionis . § 1. Si alguno hubière eximido al que por medio de calumnia era citado, también es constante que está obligado por este Edicto . § 2.-Dice el Pretor: <<ó que no obre con dolo <malo, para que quedase eximido » ; porque puede hacerse esto sin dolo malo, como cuando hayjusta causa de exención . 5. ULPIANUs libro V. ad Edictum .- Si per alium quis exemerit, hac clausula tenetur, sive praesens fuit, sive absens . 5. ULPIANO; Comentarios al Edicto, libro V.Si alguno hubiere exentado por medio de otro, está obligado por esta cláusula, ya si estuvo presente , ya si ausente. § 1. In eum autem, qui vi exemit, in factum iudicium datur, quo non id continetur, quod in veritate est, sed quanti ea res est ab actore aesti- § 2. Docere autem debet quis, per hanc exemtionem factum, quo minus in ius produceretur; ceterum, si nihilominus productus est, cessat poe- § 1. Mas contra aquel que exentó por fuerza, se da la acción por el hecho, en la que no se contiene el valor verdadero , sino aquel en cuanto ha sido estimada por el actor la cosa sobre la que es la controversia; pues se añadió esto, para que aparezca, que, aunque alguno sea calumniador, persigue, sin embargo, a aquel esta pena. § 2. Pero cada cual debe probar, que por esta exención se hizo de modo que no fuese presentado ájuicio; por lo demás, si no obstante fué presen- na, quoniam verba cum effectu sunt accipienda. tado, cesa la pena, porque las palabras del Edic- mata, de qua controversia est; hoc enim additum est, ut appareat, etiamsi calumniator quis sit, tamen hanc poenam eum persequi . to se han de entender, cuando hubo resultado. § 3. Esta acción es por el hecho, y simuchoshubieren delinquido, se dará contra cadauno; y per- § 3. Hoc iudicium in factum est, et si plures deliquerint, in singulos dabitur; et nihilominus manet, qui exemtus est, obligatus . § 4.-Heredibus autem ita dabitur, si eorum intersit ; neque autem in heredem, neque post manece, no obstante , obligado el que fué eximido . annum dabitur . pués del año . § 4. Mas se dará á los herederos, si les interesare; pero no se dará ni contra el heredero, ni des- 6. IDEM libro XXXV. (2) ad Edictum.- Is , qui 6. ELMISMO; Comentarios al Edicto, libro XXXV. (1) NE VI EXIMAT, Vulg. (2) XXV., Hal .<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> fp86l7bl0df0r4fmnz5wimb6zm4ehj4 0 82377 266177 2026-05-15T14:08:42Z Saumache 27923 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Achilleis |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= Liber I }} {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post= Liber II |PostNomen=../Liber II }} <poem> Magnanimum Aeaciden formidatamque Tonanti{{r|1|}} progeniem et patrio vetitam succedere caelo, diva, refer. quamquam acta viri multum inclita cantu Maeonio (sed plura vacant), nos ire per omnem— {{Versus|5}}sic amor est—heroa velis Scyroque latent...' 266177 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Achilleis |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= Liber I }} {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post= Liber II |PostNomen=../Liber II }} <poem> Magnanimum Aeaciden formidatamque Tonanti{{r|1|}} progeniem et patrio vetitam succedere caelo, diva, refer. quamquam acta viri multum inclita cantu Maeonio (sed plura vacant), nos ire per omnem— {{Versus|5}}sic amor est—heroa velis Scyroque latentem Dulichia proferre tuba nec in Hectore tracto sistere, sed tota iuvenem deducere Troia. tu modo, si veterem digno deplevimus haustu, da fontes mihi, Phoebe, novos ac fronde secunda {{Versus|10}}necte comas: neque enim Aonium nemus advena pulso nec mea nunc primis augescunt tempora vittis. scit Dircaeus ager meque inter prisca parentum nomina cumque suo numerant Amphione Thebae. At tu, quem longe primum stupet Itala virtus {{Versus|15}}Graiaque, cui geminae florent vatumque ducumque certatim laurus—olim dolet altera vinci—, da veniam ac trepidum patere hoc sudare parumper pulvere: te longo necdum fidente paratu molimur magnusque tibi praeludit Achilles. {{Versus|20}} Solverat Oebalio classem de litore pastor Dardanus incautas blande populatus Amyclas plenaque materni referens praesagia somni culpatum relegebat iter, qua condita ponto fluctibus invisis iam Nereis imperat Helle, {{Versus|25}}cum Thetis Idaeos—heu numquam vana parentum auguria!—expavit vitreo sub gurgite remos. nec mora et undosis turba comitante sororum prosiluit thalamis: fervent coeuntia Phrixi litora et angustum dominas non explicat aequor. {{Versus|30}} Illa ubi discusso primum subit aera ponto, 'Me petit haec, mihi classis' ait 'funesta minatur, agnosco monitus et Protea vera locutum. ecce novam Priamo facibus de puppe levatis fert Bellona nurum: video iam mille carinis {{Versus|35}}Ionium Aegaeumque premi; nec sufficit, omnis quod plaga Graiugenum tumidis coniurat Atridis: iam pelago terrisque meus quaeretur Achilles, et volet ipse sequi. quid enim cunabula parvo Pelion et torvi commisimus antra magistri? {{Versus|40}}illic, ni fallor, Lapitharum proelia ludit inprobus et patria iam se metitur in hasta. o dolor, o seri materno in corde timores! non potui infelix, cum primum gurgite nostro Rhoeteae cecidere trabes, attollere magnum {{Versus|45}}aequor et incesti praedonis vela profunda tempestate sequi cunctasque inferre sorores? nunc quoque—sed tardum, iam plena iniuria raptae. ibo tamen pelagique deos dextramque secundi, quod superest, complexa Iovis per Tethyos annos {{Versus|50}}grandaevumque patrem supplex miseranda rogabo unam hiemem.' Dixit magnumque in tempore regem aspicit. Oceano veniebat ab hospite, mensis laetus et aequoreo diffusus nectare vultus, unde hiemes ventique silent; cantuque quieto {{Versus|55}}armigeri Tritones eunt scopulosaque cete Tyrrhenique greges circumque infraque rotantur rege salutato; placidis ipse arduus undis eminet et triplici telo iubet ire iugales; illi spumiferos glomerant a pectore cursus, {{Versus|60}}pone natant delentque pedum vestigia cauda; cum Thetis: 'O magni genitor rectorque profundi, aspicis in qualis miserum patefeceris usus aequor? eunt tutis terrarum crimina velis, ex quo iura freti maiestatemque repostam {{Versus|65}}rupit Iasonia puppis Pagasaea rapina. en aliud furto scelus et spolia hospita portans navigat iniustae temerarius arbiter Idae, eheu quos gemitus terris caeloque daturus, quos mihi! sic Phrygiae pensamus gaudia palmae, {{Versus|70}}hi Veneris mores, hoc gratae munus alumnae. has saltem—num semideos nostrumque reportant Thesea?—si quis adhuc undis honor, obrue puppes, aut permitte fretum! nulla inclementia: fas sit pro nato timuisse mihi. da pellere luctus, {{Versus|75}}nec tibi de tantis placeat me fluctibus unum litus et Iliaci scopulos habitare sepulcri.' Orabat laniata genas et pectore nudo caeruleis obstabat equis. sed rector aquarum invitat curru dictisque ita mulcet amicis: {{Versus|80}}'Ne pete Dardaniam frustra, Theti, mergere classem; fata vetant: ratus ordo deis miscere cruentas Europamque Asiamque manus, consultaque belli Iuppiter et tristes edixit caedibus annos. quem tu illic natum Sigeo in pulvere, quanta {{Versus|85}}aspicies victrix Phrygiarum funera matrum, cum tuus Aeacides tepido modo sanguine Teucros undabit campos, modo crassa exire vetabit flumina et Hectoreo tardabit funere currus inpelletque manu nostros, opera inrita, muros! {{Versus|90}}Pelea iam desiste queri thalamosque minores: crederis peperisse Iovi; nec inulta dolebis cognatisque utere fretis: dabo tollere fluctus, cum reduces Danai nocturnaque signa Caphereus exseret et dirum pariter quaeremus Ulixem.' {{Versus|95}} Dixerat. illa gravi vultum demissa repulsa, quae iam excire fretum et ratibus bellare parabat Iliacis, alios animo commenta paratus, tristis ad Haemonias detorquet bracchia terras. ter conata manu, liquidum ter gressibus aequor {{Versus|100}}reppulit et niveas feriunt vada Thessala plantas. laetantur montes et conubialia pandunt antra sinus lateque deae Sperchios abundat obvius et dulci vestigia circuit unda. illa nihil gavisa locis, sed coepta fatigat {{Versus|105}}pectore consilia et sollers pietate magistra longaevum Chirona petit. domus ardua montem perforat et longo suspendit Pelion arcu; pars exhausta manu, partem sua ruperat aetas. signa tamen divumque tori et quem quisque sacrarit {{Versus|110}}accubitu genioque locum monstrantur; at intra Centauri stabula alta patent, non aequa nefandis fratribus: hic hominum nullos experta cruores spicula nec truncae bellis genialibus orni aut consanguineos fracti crateres in hostes, {{Versus|115}}sed pharetrae insontes et inania terga ferarum. haec quoque dum viridis; nam tunc labor unus inermi nosse salutiferas dubiis animantibus herbas, aut monstrare lyra veteres heroas alumno. et tunc venatu rediturum in limine primo {{Versus|120}}opperiens properatque dapes largoque serenat igne domum, cum visa procul de litore surgens Nereis; erumpit silvis—dant gaudia vires— notaque desueto crepuit senis ungula campo. tunc blandus dextra atque imos demissus in armos {{Versus|125}}pauperibus tectis inducit et admonet antri. Iamdudum tacito lustrat Thetis omnia visu nec perpessa moras: 'Ubinam mea pignora, Chiron, dic', ait, 'aut cur ulla puer iam tempora ducit te sine? non merito trepidus sopor atraque matri {{Versus|130}}signa deum et magnos utinam mentita timores? namque modo infensos utero mihi contuor enses, nunc planctu livere manus, modo in ubera saevas ire feras; saepe ipsa—nefas!—sub inania natum Tartara et ad Stygios iterum fero mergere fontes. {{Versus|135}}hos abolere metus magici iubet ordine sacri Carpathius vates puerumque sub axe peracto secretis lustrare fretis, ubi litora summa Oceani et genitor tepet inlabentibus astris Pontus. ibi ignotis horrenda piacula divis {{Versus|140}}donaque—sed longum cuncta enumerare vetorque. trade magis!' sic ficta parens: neque enim ille dedisset, si molles habitus et tegmina foeda fateri ausa seni. tunc ipse refert: 'Duc, optima, quaeso, duc, genetrix, humilique deos infringe precatu. {{Versus|145}}nam superant tua vota modum placandaque multum invidia est. non addo metum, sed vera fatebor: nescio quid magnum—nec me patria omina fallunt— vis festina parat tenuesque supervenit annos. olim et ferre minas avideque audire solebat {{Versus|150}}imperia et nostris procul haut discedere ab antris; nunc illum non Ossa capit, non Pelion ingens Pharsaliaeve nives. ipsi mihi saepe queruntur Centauri raptasque domos abstractaque coram armenta et semet campis fluviisque fugari, {{Versus|155}}insidiasque et bella parant tumideque minantur. olim equidem, Argoos pinus cum Thessala reges hac veheret, iuvenem Alciden et Thesea vidi- -sed taceo.' Figit gelidus Nereida pallor: ille aderat multo sudore et pulvere maior, {{Versus|160}}et tamen arma inter festinatosque labores dulcis adhuc visu: niveo natat ignis in ore purpureus fulvoque nitet coma gratior auro. necdum prima nova lanugine vertitur aetas, tranquillaeque faces oculis et plurima vultu {{Versus|165}}mater inest: qualis Lycia venator Apollo cum redit et saevis permutat plectra pharetris. forte et laetus adest—o quantum gaudia formae adiciunt!—: fetam Pholoes sub rupe leaenam perculerat ferro vacuisque reliquerat antris {{Versus|170}}ipsam, sed catulos adportat et incitat ungues. quos tamen, ut fido genetrix in limine visa est, abicit exceptamque avidis circumligat ulnis, iam gravis amplexu iamque aequus vertice matri. insequitur magno iam tunc conexus amore {{Versus|175}}Patroclus tantisque extenditur aemulus actis, par studiis aevique modis, sed robore longe, et tamen aequali visurus Pergama fato. Protinus ille subit rapido quae proxima saltu flumina fumantisque genas crinemque novatur {{Versus|180}}fontibus: Eurotae qualis vada Castor anhelo intrat equo fessumque sui iubar excitat astri. miratur comitque senex, nunc pectora mulcens nunc fortis umeros; angunt sua gaudia matrem. tunc libare dapes Baccheaque munera Chiron {{Versus|185}}orat et attonitae varia oblectamina nectens elicit extremo chelyn et solantia curas fila movet leviterque expertas pollice chordas dat puero. canit ille libens inmania laudum semina: quot tumidae superarit iussa novercae {{Versus|190}}Amphitryoniades, crudum quo Bebryca caestu obruerit Pollux, quanto circumdata nexu ruperit Aegides Minoia bracchia tauri, maternos in fine toros superisque gravatum Pelion: hic victo risit Thetis anxia vultu. {{Versus|195}}nox trahit in somnos; saxo collabitur ingens Centaurus blandusque umeris se innectit Achilles, quamquam ibi fida parens, adsuetaque pectora mavult. At Thetis undisonis per noctem in rupibus astans, quae nato secreta velit, quibus abdere terris {{Versus|200}}destinet, huc illuc divisa mente volutat. proxima, sed studiis multum Mavortia, Thrace; nec Macetum gens dura placet laudumque daturi Cecropidae stimulos; nimium opportuna carinis Sestos Abydenique sinus. placet ire per artas {{Versus|205}}Cycladas; hic spretae Myconosque humilisque Seriphos et Lemnos non aequa viris atque hospita Delos gentibus. inbelli nuper Lycomedis ab aula virgineos coetus et litora persona ludo audierat, duros laxantem Aegaeona nexus {{Versus|210}}missa sequi centumque dei numerare catenas. haec placet, haec timidae tellus tutissima matri. qualis vicino volucris iam sedula partu iamque timens, qua fronde domum suspendat inanem; providet hic ventos, hic anxia cogitat angues, {{Versus|215}}hic homines: tandem dubiae placet umbra, novisque vix stetit in ramis et protinus arbor amatur. Altera consilio superest tristemque fatigat cura deam, natum ipsa sinu conplexa per undas an magno Tritone ferat, ventosne volucres {{Versus|220}}advocet an pelago solitam Thaumantida pasci. elicit inde fretis et murice frenat acuto delphinas biiugos, quos illi maxima Tethys gurgite Atlanteo pelagi sub valle sonora nutrierat—nullis vada per Neptunia glaucae {{Versus|225}}tantus honos formae nandique potentia nec plus pectoris humani—; iubet hos subsistere pleno litore, ne nudae noceant contagia terrae. ipsa dehinc toto resolutum pectore Achillem, qui pueris sopor, Haemonii de rupibus antri {{Versus|230}}ad placidas deportat aquas et iussa tacere litora; monstrat iter totoque effulgurat orbe Cynthia. prosequitur divam celeresque recursus securus pelagi Chiron rogat udaque celat lumina et abreptos subito iamiamque latentes {{Versus|235}}erecto prospectat equo, qua cana parumper spumant signa fugae et liquido perit orbita ponto. illum non alias rediturum ad Thessala Tempe iam tristis Pholoe, iam nubilus ingemit Othrys et tenuior Sperchios aquis speluncaque docti {{Versus|240}}muta senis; quaerunt puerilia carmina Fauni et sperata diu plorant conubia Nymphae. Iam premit astra dies humilique ex aequore Titan rorantes evolvit equos et ab aethere magno sublatum curru pelagus cadit, at vada mater {{Versus|245}}Scyria iamdudum fluctus emensa tenebat, exierantque iugo fessi delphines erili, cum pueri tremefacta quies oculique patentes infusum sensere diem. stupet aere primo: quae loca, qui fluctus, ubi Pelion? omnia versa {{Versus|250}}atque ignota videt dubitatque agnoscere matrem. occupat illa manu blandeque adfata paventem: 'Si mihi, care puer, thalamos sors aequa tulisset, quos dabat, aetheriis ego te conplexa tenerem sidus grande plagis, magnique puerpera caeli {{Versus|255}}nil humiles Parcas terrenaque fata vererer. nunc inpar tibi, nate, genus, praeclusaque leti tantum a matre via est; quin et metuenda propinquant tempora et extremis admota pericula metis. cedamus, paulumque animos submitte viriles {{Versus|260}}atque habitus dignare meos. si Lydia dura pensa manu mollesque tulit Tirynthius hastas, si decet aurata Bacchum vestigia palla verrere, virgineos si Iuppiter induit artus, nec magnum ambigui fregerunt Caenea sexus: {{Versus|265}}hac sine, quaeso, minas nubemque exire malignam. mox iterum campos, iterum Centaurica reddam lustra tibi: per ego hoc decus et ventura iuventae gaudia, si terras humilemque experta maritum te propter, si progenitum Stygos amne severo {{Versus|270}}armavi—totumque utinam!—, cape tuta parumper tegmina nil nocitura animo. cur ora reducis quidve parant oculi? pudet hoc mitescere cultu? per te, care puer, cognata per aequora iuro, nesciet hoc Chiron.' sic horrida pectora tractat {{Versus|275}}nequiquam mulcens; obstat genitorque roganti nutritorque ingens et cruda exordia magnae indolis. effrenae tumidum velut igne iuventae si quis equum primis submittere temptet habenis: ille diu campis fluviisque et honore superbo {{Versus|280}}gavisus non colla iugo, non aspera praebet ora lupis dominique fremit captivus inire imperia atque alios miratur discere cursus. Quis deus attonitae fraudes astumque parenti contulit? indocilem quae mens detraxit Achillem? {{Versus|285}}Palladi litoreae celebrabat Scyros honorum forte diem, placidoque satae Lycomede sorores luce sacra patriis, quae rara licentia, muris exierant dare veris opes divaeque severas fronde ligare comas et spargere floribus hastam. {{Versus|290}}omnibus eximium formae decus, omnibus idem cultus et expleto teneri iam fine pudoris virginitas matura toris annique tumentes. sed quantum virides pelagi Venus addita Nymphas obruit, aut umeris quantum Diana relinquit {{Versus|295}}Naidas, effulget tantum regina decori Deidamia chori pulchrisque sororibus obstat. illius et roseo flammatur purpura vultu et gemmis lux maior inest et blandius aurum: atque ipsi par forma deaest, si pectoris angues {{Versus|300}}ponat et exempta pacetur casside vultus. hanc ubi ducentem longe socia agmina vidit, trux puer et nullo temeratus pectora motu deriguit totisque novum bibit ossibus ignem. nec latet haustus amor, sed fax vibrata medullis {{Versus|305}}in vultus atque ora redit lucemque genarum tinguit et inpulsam tenui sudore pererrat. lactea Massagetae veluti cum pocula fuscant sanguine puniceo vel ebur corrumpitur ostro, sic variis manifesta notis palletque rubetque {{Versus|310}}flamma repens. eat atque ultro ferus hospita sacra disiciat turbae securus et inmemor aevi, ni pudor et iunctae teneat reverentia matris. ut pater armenti quondam ductorque futurus, cui nondum toto peraguntur cornua gyro, {{Versus|315}}cum sociam pastus niveo candore iuvencam aspicit, ardescunt animi primusque per ora spumat amor, spectant hilares obstantque magistri. Occupat arrepto iam conscia tempore mater: 'Hasne inter simulare choros et bracchia ludo {{Versus|320}}nectere, nate, grave est? gelida quid tale sub Ossa Peliacisque iugis? o si mihi iungere curas atque alium portare sinu contingat Achillem!' mulcetur laetumque rubet visusque protervos obliquat vestesque manu leviore repellit. {{Versus|325}}aspicit ambiguum genetrix cogique volentem iniecitque sinus; tum colla rigentia mollit submittitque graves umeros et fortia laxat bracchia et inpexos certo domat ordine crines ac sua dilecta cervice monilia transfert; {{Versus|330}}et picturato cohibens vestigia limbo incessum motumque docet fandique pudorem. qualiter artifici victurae pollice cerae accipiunt formas ignemque manumque sequuntur, talis erat divae natum mutantis imago. {{Versus|335}}nec luctata diu; superest nam plurimus illi invita virtute decor, fallitque tuentes ambiguus tenuique latens discrimine sexus. Procedunt, iterumque monens iterumque fatigans blanda Thetis: 'Sic ergo gradum, sic ora manusque, {{Versus|340}}nate, feres comitesque modis imitabere fictis, ne te suspectum molli non misceat aulae rector et incepti pereant mendacia furti.' dicit et admoto non cessat comere tactu. sic ubi virgineis Hecate lassata Therapnis {{Versus|345}}ad patrem fratremque redit, comes haeret eunti mater et ipsa umeros exsertaque bracchia velat; ipsa arcum pharetrasque locat vestemque latentem deducit sparsosque tumet conponere crines. Protinus adgreditur regem atque ibi testibus aris {{Versus|350}}'Hanc tibi' ait 'nostri germanam, rector, Achillis— nonne vides ut torva genas aequandaque fratri?— tradimus. arma umeris arcumque animosa petebat ferre et Amazonio conubia pellere ritu. sed mihi curarum satis est pro stirpe virili; {{Versus|355}}haec calathos et sacra ferat, tu frange regendo indocilem sexuque tene, dum nubilis aetas solvendusque pudor; neve exercere protervas gymnadas aut lustris nemorum concede vagari. intus ale et similes inter seclude puellas; {{Versus|360}}litore praecipue portuque arcere memento. vidisti modo vela Phrygum: iam mutua iura fallere transmissae pelago didicere carinae.' Accedit dictis pater ingenioque parentis occultum Aeaciden—quis divum fraudibus obstet?— {{Versus|365}}accipit; ultro etiam veneratur supplice dextra et grates electus agit: nec turba piarum Scyriadum cessat nimio defigere visu virginis ora novae, quantum cervice comisque emineat quantumque umeros ac pectora fundat. {{Versus|370}}dehinc sociare choros castisque accedere sacris hortantur ceduntque loco et contingere gaudent. qualiter Idaliae volucres, ubi mollia frangunt nubila, iam longum caeloque domoque gregatae, si iunxit pinnas diversoque hospita tractu {{Versus|375}}venit avis, cunctae primum mirantur et horrent; mox propius propiusque volant, atque aere in ipso paulatim fecere suam plausuque secundo circumeunt hilares et ad alta cubilia ducunt. Digreditur multum cunctata in limine mater, {{Versus|380}}dum repetit monitus arcanaque murmura figit auribus et tacito dat verba novissima vultu. tunc excepta freto longe cervice reflexa abnatat et blandis adfatur litora votis: 'Cara mihi tellus, magnae cui pignora curae {{Versus|385}}depositumque ingens timido commisimus astu, sis felix taceasque, precor, quo more tacebat Creta Rheae; te longus honos aeternaque cingent templa nec instabili fama superabere Delo, et ventis et sacra fretis interque vadosas {{Versus|390}}Cycladas, Aegaeae frangunt ubi saxa procellae, Nereidum tranquilla domus iurandaque nautis insula; ne solum Danaas admitte carinas, ne, precor! "Hic thiasi tantum et nihil utile bellis:" hoc famam narrare doce, dumque arma parantur {{Versus|395}}Dorica et alternum Mavors interfurit orbem,— cedo equidem—sit virgo pii Lycomedis Achilles.' Interea meritos ultrix Europa dolores dulcibus armorum furiis et supplice regum conquestu flammata movet; quippe ambit Atrides {{Versus|400}}ille magis, cui nupta domi, facinusque relatu asperat Iliacum: captam sine Marte, sine armis progeniem caeli Spartaeque potentis alumnam, iura, fidem, superos una calcata rapina. hoc foedus Phrygium, haec geminae commercia terrae? {{Versus|405}}quid maneat populos, ubi tanta iniuria primos degrassata duces?—coeunt gens omnis et aetas: nec tantum exciti, bimari quos Isthmia vallo claustra nec undisonae quos circuit umbo Maleae, sed procul, admotas Phrixi qua semita iungi {{Versus|410}}Europamque Asiamque vetat, quasque ordine gentes litore Abydeno maris alligat unda superni. fervet amor belli concussasque erigit urbes. aera domat Temese, quatitur navalibus ora Eubois, innumera resonant incude Mycenae, {{Versus|415}}Pisa novat currus, Nemee dat terga ferarum, Cirrha sagittiferas certat stipare pharetras, Lerna gravis clipeos caesis vestire iuvencis. dat bello pedites Aetolus et asper Acarnan, Argos agit turmas, vacuantur pascua ditis {{Versus|420}}Arcadiae, frenat celeres Epiros alumnos, Phocis et Aoniae iaculis rarescitis umbrae, murorum tormenta Pylos Messenaque tendunt. nulla inmunis humus; velluntur postibus altis arma olim dimissa patrum, flammisque liquescunt {{Versus|425}}dona deum; ereptum superis Mars efferat aurum. nusquam umbrae veteres: minor Othrys et ardua sidunt Taygeta, exuti viderunt aera montes. iam natat omne nemus; caeduntur robora classi, silva minor remis. ferrum lassatur in usus {{Versus|430}}innumeros, quod rostra liget, quod muniat arma, belligeros quod frenet equos, quod mille catenis squalentis nectat tunicas, quod sanguine fumet vulneraque alta bibat, quod conspirante veneno inpellat mortes; tenuant umentia saxa {{Versus|435}}attritu et pigris addunt mucronibus iras. nec modus aut arcus lentare aut fundere glandes aut torrere sudes galeasque attollere conis. hos inter motus pigram gemit una quietem Thessalia et geminis incusat fata querellis, {{Versus|440}}quod senior Peleus nec adhuc maturus Achilles. Iam Pelopis terras Graiumque exhauserat orbem praecipitans in transtra viros insanus equosque Bellipotens. fervent portus et operta carinis stagna suasque hiemes classis promota suosque {{Versus|445}}attollit fluctus; ipsum iam puppibus aequor deficit et totos consumunt carbasa ventos. Prima ratis Danaas Hecateia congregat Aulis, rupibus expositis longique crepidine dorsi Euboicum scandens Aulis mare, litora multum {{Versus|450}}montivagae dilecta deae, iuxtaque Caphereus latratum pelago tollens caput. ille Pelasgas ut vidit tranare rates, ter monte ter undis intonuit saevaeque dedit praesagia noctis. coetus ibi armorum Troiae fatalis, ibi ingens {{Versus|455}}iuratur bellum, donec sol annuus omnes conficeret metas. tunc primum Graecia vires contemplata suas; tunc sparsa ac dissona moles in corpus vultumque coit et rege sub uno disposita est. sic curva feras indago latentes {{Versus|460}}claudit et admotis paulatim cassibus artat. illae ignem sonitumque pavent diffusaque linquunt avia miranturque suum decrescere montem, donec in angustam ceciderunt undique vallem; inque vicem stupuere greges socioque timore {{Versus|465}}mansuescunt: simul hirtus aper, simul ursa lupusque cogitur et captos contempsit cerva leones. Sed quamquam et gemini pariter sua bella capessant Atridae famamque avida virtute paternam Tydides Sthenelusque premant, nec cogitet annos {{Versus|470}}Antilochus septemque Aiax umbone coruscet armenti reges atque aequum moenibus orbem, consiliisque armisque vigil contendat Ulixes: omnis in absentem belli manus ardet Achillem, nomen Achillis amant et in Hectora solus Achilles {{Versus|475}}poscitur; illum unum Teucris Priamoque loquuntur fatalem. quis enim Haemoniis sub vallibus alter creverit effossa reptans nive? cuius adortus cruda rudimenta et teneros formaverit annos Centaurus? patrii propior cui linea caeli, {{Versus|480}}quemve alium Stygios tulerit secreta per amnes Nereis et pulchros ferro praestruxerit artus? haec Graiae castris iterant traduntque cohortes. cedit turba ducum vincique haud maesta fatetur. sic cum pallentes Phlegraea in castra coirent {{Versus|485}}caelicolae iamque Odrysiam Gradivus in hastam surgeret et Libycos Tritonia tolleret angues ingentemque manu curvaret Delius arcum, stabat anhela metu solum Natura Tonantem respiciens, quando ille hiemes tonitrusque vocaret {{Versus|490}}nubibus, igniferam quot fulmina posceret Aetnen. Atque ibi dum mixta vallati plebe suorum et maris et belli consultant tempora reges, increpitans magno vatem Calchanta tumultu Protesilaus ait—namque huic bellare cupido {{Versus|495}}praecipua et primae iam tunc data gloria mortis—: 'O nimium Phoebi tripodumque oblite tuorum Thestoride, quando ora deo possessa movebis iustius aut quaenam Parcarum occulta recludes? cernis ut ignotum cuncti stupeantque fremantque {{Versus|500}}Aeaciden? sordet volgo Calydonius heros et magno genitus Telamone Aiaxque secundus; nos quoque—sed Mavors et Troia arrepta probabunt. illum neglectis—pudet heu!—ductoribus omnes belligerum ceu numen amant. dic ocius: aut cur {{Versus|505}}serta comis et multus honos? quibus abditus oris quave iubes tellure peti? nam fama nec antris Chironis patria nec degere Peleos aula. heia, inrumpe deos et fata latentia vexa, laurigerosque ignes, si quando, avidissimus hauri! {{Versus|510}}arma horrenda tibi saevosque remisimus enses, numquam has inbelles galea violabere vittas, sed felix numeroque ducum praestantior omni, si magnum Danais pro te dependis Achillem.' Iamdudum trepido circumfert lumina motu {{Versus|515}}intrantemque deum primo pallore fatetur Thestorides; mox igne genas et sanguine torquens nec socios nec castra videt, sed caecus et absens nunc superum magnos deprendit in aethere coetus, nunc sagas adfatur aves, nunc dura sororum {{Versus|520}}licia, turiferas modo consulit anxius aras flammarumque apicem rapit et caligine sacra pascitur. exsiliunt crines rigidisque laborat vitta comis, nec colla loco nec in ordine gressus. tandem fessa tremens longis mugitibus ora {{Versus|525}}solvit, et oppositum vox eluctata furorem est: 'Quo rapis ingentem magni Chironis alumnum femineis, Nerei, dolis? huc mitte: quid aufers? non patiar: meus iste, meus. tu diva profundi? et me Phoebus agit. latebris quibus abdere temptas {{Versus|530}}eversorem Asiae? video per Cycladas altas attonitam et turpi quaerentem litora furto. occidimus: placuit Lycomedis conscia tellus. o scelus! en fluxae veniunt in pectora vestes. scinde, puer, scinde et timidae ne cede parenti. {{Versus|535}}ei mihi raptus abit! quaenam haec procul inproba virgo?' Hic nutante gradu stetit amissisque furoris viribus ante ipsas tremefactus conruit aras. tunc haerentem Ithacum Calydonius occupat heros: 'Nos vocat iste labor: neque enim comes ire recusem, {{Versus|540}}si tua cura trahat. licet ille sonantibus antris Tethyos aversae gremioque prematur aquosi Nereos, invenies. tu tantum providus astu tende animum vigilem fecundumque erige pectus: non mihi quis vatum dubiis in casibus ausit {{Versus|545}}fata videre prior.' subicit gavisus Ulixes: 'Sic deus omnipotens firmet, sic adnuat illa virgo paterna tibi! sed me spes lubrica tardat: grande quidem armatum castris inducere Achillem, sed si fata negent, quam foedum ac triste reverti! {{Versus|550}}vota tamen Danaum non intemptata relinquam. iamque adeo aut aderit mecum Peleius heros, aut verum penitus latet et sine Apolline Calchas.' Conclamant Danai stimulatque Agamemno volentes. laxantur coetus resolutaque murmure laeto {{Versus|555}}agmina discedunt, quales iam nocte propinqua e pastu referuntur aves, vel in antra reverti melle novo gravidas mitis videt Hybla catervas. nec mora, iam dextras Ithacesia carbasus auras poscit, et in remis hilaris sedere iuventus. {{Versus|560}} At procul occultum falsi sub imagine sexus Aeaciden furto iam noverat una latenti Deidamia virum; sed opertae conscia culpae cuncta pavet tacitasque putat sentire sorores. namque ut virgineo stetit in grege durus Achilles {{Versus|565}}exsolvitque rudem genetrix digressa pudorem, protinus elegit comitem, quamquam omnis in illum turba coit, blandeque novas nil tale timenti admovet insidias: illam sequiturque premitque improbus, illam oculis iterumque iterumque resumit. {{Versus|570}}nunc nimius lateri non evitantis inhaeret, nunc levibus sertis, lapsis nunc sponte canistris, nunc thyrso parcente ferit, modo dulcia notae fila lyrae tenuesque modos et carmina monstrat Chironis ducitque manum digitosque sonanti {{Versus|575}}infringit citharae, nunc occupat ora canentis et ligat amplexus et mille per oscula laudat. illa libens discit, quo vertice Pelion, et quis Aeacides, puerique auditum nomen et actus adsidue stupet et praesentem cantat Achillem. {{Versus|580}}ipsa quoque et validos proferre modestius artus et tenuare rudes attrito pollice lanas demonstrat reficitque colos et perdita dura pensa manu; vocisque sonum pondusque tenentis, quodque fugit comites, nimio quod lumine sese {{Versus|585}}figat et in verbis intempestivus anhelet, miratur; iam iamque dolos aperire parantem virginea levitate fugit prohibetque fateri. sic sub matre Rhea iuvenis regnator Olympi oscula securae dabat insidiosa sorori {{Versus|590}}frater adhuc, medii donec reverentia cessit sanguinis et versos germana expavit amores. [tandem detecti timidae Nereidos astus.] Lucus Agenorei sublimis ad orgia Bacchi stabat et admissum caelo nemus; huius in umbra {{Versus|595}}alternam renovare piae trieterida matres consuerant scissumque pecus terraque revulsas ferre trabes gratosque deo praestare furores. lex procul ire mares; iterat praecepta verendus ductor, inaccessumque viris edicitur antrum. {{Versus|600}}nec satis est: stat fine dato metuenda sacerdos exploratque aditus, ne quis temerator oberret agmine femineo: tacitus sibi risit Achilles. illum virgineae ducentem signa catervae magnaque difficili solventem bracchia motu— {{Versus|605}}et sexus pariter decet et mendacia matris— mirantur comites. nec iam pulcherrima turbae Deidamia suae tantumque admota superbo vincitur Aeacidae, quantum premit ipsa sorores. ut vero e tereti demisit nebrida collo {{Versus|610}}errantesque sinus hedera collegit et alte cinxit purpureis flaventia tempora vittis vibravitque gravi redimitum missile dextra, attonito stat turba metu sacrisque relictis illum ambire libet pronosque attollere vultus. {{Versus|615}}talis, ubi ad Thebas vultumque animumque remisit Euhius et patrio satiavit pectora luxu, serta comis mitramque levat thyrsumque virentem armat et hostiles invisit fortior Indos. Scandebat roseo medii fastigia caeli {{Versus|620}}Luna iugo, totis ubi somnus inertior alis defluit in terras mutumque amplectitur orbem. consedere chori paulumque exercita pulsu aera tacent, tenero cum solus ab agmine Achilles haec secum: 'Quonam timidae commenta parentis {{Versus|625}}usque feres? primumque imbelli carcere perdes florem animi? non tela licet Mavortia dextra, non trepidas agitare feras? ubi campus et amnes Haemonii? quaerisne meos, Sperchie, natatus promissasque comas? an desertoris alumni {{Versus|630}}nullus honos, Stygiasque procul iam raptus ad umbras dicor, et orbatus plangit mea funera Chiron? tu nunc tela manu, nostros tu dirigis arcus nutritosque mihi scandis, Patrocle, iugales: ast ego pampineis diffundere bracchia thyrsis {{Versus|635}}et tenuare colus—pudet haec taedetque fateri— iam scio. quin etiam dilectae virginis ignem aequaevamque facem captus noctesque diesque dissimulas. quonam usque premes urentia pectus vulnera? teque marem—pudet heu!—nec amore probabis?' {{Versus|640}} Sic ait et densa noctis gavisus in umbra tempestiva suis torpere silentia furtis vi potitur votis et toto pectore veros admovet amplexus; vidit chorus omnis ab alto astrorum et tenerae rubuerunt cornua Lunae. {{Versus|645}}illa quidem clamore nemus montemque replevit; sed Bacchi comites, discussa nube soporis, signa choris indicta putant; fragor undique notus tollitur, et thyrsos iterum vibrabat Achilles, ante tamen dubiam verbis solatus amicis: {{Versus|650}}'Ille ego—quid trepidas?—genitum quem caerula mater paene Iovi silvis nivibusque inmisit alendum Thessalicis. nec ego hos cultus aut foeda subissem tegmina, ni primo te visa in litore: cessi te propter, tibi pensa manu, tibi mollia gesto {{Versus|655}}tympana. quid defles magno nurus addita ponto? quid gemis ingentes caelo paritura nepotes? "Sed pater—" ante igni ferroque excisa iacebit Scyros et in tumidas ibunt haec versa procellas moenia, quam saevo mea tu conubia pendas {{Versus|660}}funere: non adeo parebimus omnia matri.' [vade sed ereptum celes taceasque pudorem.] Obstipuit tantis regina exterrita monstris, quamquam olim suspecta fides, et comminus ipsum horruit et facies multum mutata fatentis. {{Versus|665}}quid faciat? casusne suos ferat ipsa parenti seque simul iuvenemque premat, fortassis acerbas hausurum poenas? et adhuc in corde manebat ille diu deceptus amor: silet aegra premitque iam commune nefas; unam placet addere furtis {{Versus|670}}altricem sociam, precibus quae victa duorum adnuit. illa astu tacito raptumque pudorem surgentemque uterum atque aegros in pondere menses occuluit, plenis donec stata tempora metis attulit et partus index Lucina resolvit. {{Versus|675}} Iamque per Aegaeos ibat Laertia flexus puppis, et innumerae mutabant Cyclades oras; iam Paros Olearosque latent; iam raditur alta Lemnos et a tergo decrescit Bacchica Naxos, ante oculos crescente Samo; iam Delos opacat {{Versus|680}}aequor: ibi e celsa libant carchesia puppi responsique fidem et verum Calchanta precantur. audiit Arquitenens Zephyrumque e vertice Cynthi inpulit et dubiis pleno dedit omina velo. it pelago secura ratis: quippe alta Tonantis {{Versus|685}}iussa Thetin certas fatorum vertere leges arcebant aegram lacrimis ac multa gementem, quod non erueret pontum ventisque fretisque omnibus invisum iam tunc sequeretur Ulixem. Frangebat radios humili iam pronus Olympo {{Versus|690}}Phoebus et Oceani penetrabile litus anhelis promittebat equis, cum se scopulosa levavit Scyros; in hanc totos emisit puppe rudentes dux Laertiades sociisque resumere pontum imperat et remis Zephyros supplere cadentes. {{Versus|695}}accedunt iuxta, et magis indubitata magisque Scyros erat placidique super Tritonia custos litoris. egressi numen venerantur amicae Aetolusque Ithacusque deae. tunc providus heros, hospita ne subito terrerent moenia coetu, {{Versus|700}}puppe iubet remanere suos; ipse ardua fido cum Diomede petit. sed iam praevenerat arcis litoreae servator Abas ignotaque regi ediderat, sed Graia tamen, succedere terris carbasa. procedunt, gemini ceu foedere iuncto {{Versus|705}}hiberna sub nocte lupi: licet et sua pulset natorumque fames, penitus rabiemque minasque dissimulant humilesque meant, ne nuntiet hostes cura canum et trepidos moneat vigilare magistros. Sic segnes heroes eunt campumque patentem, {{Versus|710}}qui medius portus celsamque interiacet urbem, alterno sermone terunt; prior occupat acer Tydides: 'Qua nunc verum ratione paramus scrutari? namque ambiguo sub pectore pridem verso, quid inbelles thyrsos mercatus et aera {{Versus|715}}urbibus in mediis Baccheaque terga mitrasque huc tuleris varioque aspersas nebridas auro? hisne gravem Priamo Phrygibusque armabis Achillem?' illi subridens Ithacus paulum ore remisso: 'Haec tibi, virginea modo si Lycomedis in aula est {{Versus|720}}fraude latens, ultro confessum in proelia ducent Peliden; tu cuncta citus de puppe memento ferre, ubi tempus erit, clipeumque his iungere donis, qui pulcher signis auroque asperrimus astat; nec sat erit: tecum lituo bonus adsit Agyrtes {{Versus|725}}occultamque tubam tacitos adportet in usus.' Dixerat, atque ipso portarum in limine regem cernit et ostensa pacem praefatus oliva: 'Magna, reor, pridemque tuas pervenit ad aures fama trucis belli, regum placidissime, quod nunc {{Versus|730}}Europamque Asiamque quatit. si nomina forte huc perlata ducum, fidit quibus ultor Atrides: hic tibi, quem tanta meliorem stirpe creavit magnanimus Tydeus, Ithaces ego ductor Ulixes. causa viae—metuam quid enim tibi cuncta fateri, {{Versus|735}}cum Graius notaque fide celeberrimus?—: imus explorare aditus invisaque litora Troiae, quidve parent—' medio sermone intercipit ille: 'Adnuerit Fortuna, precor, dextrique secundent ista dei! nunc hospitio mea tecta piumque {{Versus|740}}inlustrate larem.' simul intra limina ducit. nec mora, iam mensas famularis turba torosque instruit. interea visu perlustrat Ulixes scrutaturque domum, si qua vestigia magnae virginis aut dubia facies suspecta figura; {{Versus|745}}porticibusque vagis errat totosque penates, ceu miretur, obit: velut ille cubilia praedae indubitata tenens muto legit arva Molosso venator, videat donec sub frondibus hostem porrectum somno positosque in caespite dentes. {{Versus|750}} Rumor in arcana iamdudum perstrepit aula, virginibus qua fida domus, venisse Pelasgum ductores Graiamque ratem sociosque receptos. iure pavent aliae, sed vix nova gaudia celat Pelides avidusque novos heroas et arma {{Versus|755}}vel talis vidisse cupit. iamque atria fervent regali strepitu et picto discumbitur auro, cum pater ire iubet natas comitesque pudicas natarum. subeunt, quales Maeotide ripa, cum Scythicas rapuere domos et capta Getarum {{Versus|760}}moenia, sepositis epulantur Amazones armis. tum vero intentus vultus ac pectora Ulixes perlibrat visu, sed nox inlataque fallunt lumina et extemplo latuit mensura iacentum. at tamen erectumque genas oculisque vagantem {{Versus|765}}nullaque virginei servantem signa pudoris defigit comitique obliquo lumine monstrat. quid nisi praecipitem blando complexa moneret Deidamia sinu nudataque pectora semper exsertasque manus umerosque in veste teneret {{Versus|770}}et prodire toris et poscere vina vetaret saepius et fronti crinale reponeret aurum? [Argolicis ducibus iam tunc patuisset Achilles.] Ut placata fames epulis bis terque repostis, rex prior adloquitur paterisque hortatur Achivos: {{Versus|775}}'Invideo vestris, fateor, decora inclita gentis Argolicae, coeptis; utinam et mihi fortior aetas, quaeque fuit, Dolopas cum Scyria litora adortos perdomui, fregique vadis, quae signa triumphi vidistis celsa murorum in fronte, carinas! {{Versus|780}}saltem si suboles, aptum quam mittere bello— {{Versus|782}}nunc ipsi viresque meas et cara videtis pignora: quando novos dabit haec mihi turba nepotes?' dixerat, et sollers arrepto tempore Ulixes: {{Versus|785}}'Haut spernenda cupis; quis enim non visere gentes innumeras variosque duces atque agmina regum ardeat? omne simul roburque decusque potentis Europae meritos ultro iuravit in enses. rura urbesque vacant, montes spoliavimus altos, {{Versus|790}}omne fretum longa velorum obtexitur umbra; tradunt arma patres, rapit inrevocata iuventus. non alias umquam tantae data copia famae fortibus aut campo maiore exercita virtus.' aspicit intentum vigilique haec aure trahentem, {{Versus|795}}cum paveant aliae demissaque lumina flectant, atque iterat: 'Quisquis proavis et gente superba, quisquis equo iaculoque potens, qui praevalet arcu, omnis honos illic, illic ingentia certant nomina: vix timidae matres aut agmina cessant {{Versus|800}}virginea; o multum steriles damnatus in annos invisusque deis, si quem haec nova gloria segnem praeterit.' exisset stratis, ni provida signo Deidamia dato cunctas hortata sorores liquisset mensas ipsum complexa. sed haeret {{Versus|805}}respiciens Ithacum coetuque novissimus exit. ille quoque incepto paulum ex sermone remittit, pauca tamen iungens: 'At tu tranquillus in alta pace mane carisque para conubia natis, quas tibi sidereis divarum voltibus aequas {{Versus|810}}fors dedit. ut me olim tacitum reverentia tangit! is decor et formae species permixta virili.' occurrit genitor: 'Quid si aut Bacchea ferentes orgia, Palladias aut circum videris aras? et dabimus, si forte novus cunctabitur auster.' {{Versus|815}}excipiunt cupidi et tacitis spes addita votis. cetera depositis Lycomedis regia curis tranquilla sub pace silet, sed longa sagaci nox Ithaco, lucemque cupit somnumque gravatur. Vixdum exorta dies et iam comitatus Agyrte {{Versus|820}}Tydides aderat praedictaque dona ferebat. nec minus egressae thalamo Scyreides ibant ostentare choros promissaque sacra verendis hospitibus. nitet ante alias regina comesque Pelides: qualis Siculae sub rupibus Aetnae {{Versus|825}}Naidas Hennaeas inter Diana feroxque Pallas et Elysii lucebat sponsa tyranni. iamque movent gressus thiasisque Ismenia buxus signa dedit, quater aera Rheae, quater enthea pulsant terga manu variosque quater legere recursus. {{Versus|830}}tunc thyrsos pariterque levant pariterque reponunt multiplicantque gradum, modo quo Curetes in actu quoque pii Samothraces eunt, nunc obvia versae pectine Amazonio, modo quo citat orbe Lacaenas Delia plaudentesque suis intorquet Amyclis. {{Versus|835}}tunc vero, tunc praecipue manifestus Achilles nec servare vices nec bracchia iungere curat; tunc molles gressus, tunc aspernatur amictus plus solito rumpitque choros et plurima turbat. sic indignantem thyrsos acceptaque matris {{Versus|840}}tympana iam tristes spectabant Penthea Thebae. Solvuntur laudata cohors repetuntque paterna limina, ubi in mediae iamdudum sedibus aulae munera virgineos visus tractura locarat Tydides, signum hospitii pretiumque laboris, {{Versus|845}}hortaturque legant, nec rex placidissimus arcet. heu simplex nimiumque rudis, qui callida dona Graiorumque dolos variumque ignoret Ulixem! hic aliae, qua sexus iners naturaque ducit, aut teretes thyrsos aut respondentia temptant {{Versus|850}}tympana, gemmatis aut nectunt tempora limbis; arma vident magnoque putant donata parenti. at ferus Aeacides, radiantem ut comminus orbem caelatum pugnas—saevis et forte rubebat bellorum maculis—adclinem conspicit hastae, {{Versus|855}}infremuit torsitque genas, et fronte relicta surrexere comae; nusquam mandata parentis, nusquam occultus amor, totoque in pectore Troia est. ut leo, materno cum raptus ab ubere mores accepit pectique iubas hominemque vereri {{Versus|860}}edidicit nullasque rapi nisi iussus in iras, si semel adverso radiavit lumine ferrum, eiurata fides domitorque inimicus, in illum prima fames, timidoque pudet servisse magistro. ut vero accessit propius luxque aemula vultum {{Versus|865}}reddidit et simili talem se vidit in auro, horruit erubuitque simul. tunc acer Ulixes admotus lateri summissa voce: 'Quid haeres? scimus' ait, 'tu semiferi Chironis alumnus, tu caeli pelagique nepos, te Dorica classis, {{Versus|870}}te tua suspensis exspectat Graecia signis, ipsaque iam dubiis nutant tibi Pergama muris. heia, abrumpe moras! sine perfida palleat Ide, et iuvet haec audire patrem, pudeatque dolosam sic pro te timuisse Thetin.' iam pectus amictu {{Versus|875}}laxabat, cum grande tuba sic iussus Agyrtes insonuit; fugiunt disiectis undique donis inplorantque patrem commotaque proelia credunt. illius intactae cecidere a pectore vestes, iam clipeus breviorque manu consumitur hasta— {{Versus|880}}mira fides—Ithacumque umeris excedere visus Aetolumque ducem: tantum subita arma calorque Martius horrenda confundit luce penates. inmanisque gradu, ceu protinus Hectora poscens, stat medius trepidante domo, Peleaque virgo {{Versus|885}}quaeritur. Ast alia plangebat parte retectos Deidamia dolos, cuius cum grandia primum lamenta et notas accepit pectore voces, haesit et occulto virtus infracta calore est. demittit clipeum regisque ad limina versus {{Versus|890}}attonitum factis inopinaque monstra paventem, sicut erat, nudis Lycomedem adfatur in armis: 'Me tibi, care pater—dubium dimitte pavorem—, me dedit alma Thetis: te pridem tanta manebat gloria; quaesitum Danais tu mittis Achillem, {{Versus|895}}gratior et magno, si fas dixisse, parente et dulci Chirone mihi. sed corda parumper huc adverte libens atque has bonus accipe voces: Peleus te nato socerum et Thetis hospita iungunt adlegantque suos utroque a sanguine divos. {{Versus|900}}unam virgineo natarum ex agmine poscunt: dasne? an gens humilis tibi degeneresque videmur? non renuis? iunge ergo manus et concipe foedus atque ignosce tuis. tacito iam cognita furto Deidamia mihi; quid enim his obstare lacertis, {{Versus|905}}qua potuit nostras possessa repellere vires? me luere ista iube; pono arma et reddo Pelasgis et maneo. quid triste fremis? quid lumina mutas? iam socer es'—natum ante pedes prostravit et addit— 'iamque avus. inmitis quotiens iterabitur ensis, {{Versus|910}}turba sumus.' tunc et Danai per sacra fidemque hospitii blandusque precum conpellit Ulixes. ille, etsi carae conperta iniuria natae et Thetidis mandata movent prodique videtur depositum tam grande deae, tamen obvius ire {{Versus|915}}tot metuit fatis Argivaque bella morari; fac velit: ipsam illic matrem sprevisset Achilles. nec tamen abnuerit genero se iungere tali: vincitur. arcanis effert pudibunda tenebris Deidamia gradum, veniae nec protinus amens {{Versus|920}}credit et opposito genitorem placat Achille. Mittitur Haemoniam, magnis qui Pelea factis impleat et classem comitesque in proelia poscat. nec non et geminas regnator Scyrius alnos deducit genero viresque excusat Achivis. {{Versus|925}}tunc epulis consumpta dies, tandemque retectum foedus et intrepidos nox conscia iungit amantes. Illius ante oculos nova bella et Xanthus et Ide Argolicaeque rates, atque ipsas cogitat undas auroramque timet. cara cervice mariti {{Versus|930}}fusa novi lacrimas iam solvit et occupat artus: 'Aspiciamne iterum meque hoc in pectore ponam, Aeacide? rursusque tuos dignabere portus, an tumidus Teucrosque lares et capta reportans Pergama virgineae noles meminisse latebrae? {{Versus|935}}quid precer, heu! timeamve prius? quidve anxia mandem, cui vix flere vacat? modo te nox una deditque inviditque mihi. thalamis haec tempora nostris? hicne est liber hymen? o dulcia furta dolique, o timor! abripitur miserae permissus Achilles. {{Versus|940}}i—neque enim tantos ausim revocare paratus—, i cautus, nec vana Thetin timuisse memento, i felix nosterque redi! nimis improba posco: iam te sperabunt lacrimis planctuque decorae Troades optabuntque tuis dare colla catenis {{Versus|945}}et patriam pensare toris, aut ipsa placebit Tyndaris, incesta nimium laudata rapina. ast egomet primae puerilis fabula culpae narrabor famulis aut dissimulata latebo. quin age, duc comitem; cur non ego Martia tecum {{Versus|950}}signa feram? tu thyrsa manu Baccheaque mecum sacra, quod infelix non credet Troia, tulisti. attamen hunc, quem maesta mihi solacia linquis, hunc saltem sub corde tene et concede precanti hoc solum, pariat ne quid tibi barbara coniunx, {{Versus|955}}ne qua det indignos Thetidi captiva nepotes.' talia dicentem non ipse inmotus Achilles solatur iuratque fidem iurataque fletu spondet et ingentis famulas captumque reversus Ilion et Phrygiae promittit munera gazae. inrita ventosae rapiebant verba procellae. </poem> {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post= Liber II |PostNomen=../Liber II }} p1j7b5w1wtl7fwyrim4si7i84bpc057 104 82378 266178 2026-05-15T14:08:43Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'uerfis concluditur: & hac ætate longè diffimil- limam effe regum Poloniæ, Danix, Sueciæ, Hi- ſpaniæ rationem, nemo nifi rerum omnium imperitus ignorat.Regibus Germanorum (in- quit Tacitus) no eft infinita, aut libera poteftas. Rex Angliæ (inquit libro quarto Cominæus) tributa exigendi nullam habet fine Ordinum & Statuum confenfu poteftatem. quod idem de ceteris omnibus affirmat libro quinto,capi- te decimo octauo. denique, fatis conftat, null... 266178 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|165}}</noinclude>uerfis concluditur: & hac ætate longè diffimil- limam effe regum Poloniæ, Danix, Sueciæ, Hi- ſpaniæ rationem, nemo nifi rerum omnium imperitus ignorat.Regibus Germanorum (in- quit Tacitus) no eft infinita, aut libera poteftas. Rex Angliæ (inquit libro quarto Cominæus) tributa exigendi nullam habet fine Ordinum & Statuum confenfu poteftatem. quod idem de ceteris omnibus affirmat libro quinto,capi- te decimo octauo. denique, fatis conftat, nullá effe Galliæ regionem, fiue (vt vulgus loquitur) prouinciam, quæ Regi ferua aut dedititia fit,o- mnemq; in fe (vt quondam populus Romanus Imperatoribus) poteftatem ei periniferit.quin- imo nulla eft,quæ non iura quedam fua propria habeat,ijs pactionibus & conditionibus reten- ta, quibus fe in Regis fidem ac ditionem com- mifit.cuius rei infigne illud argumentum eft, quod vnaqueq; Regio, cùm vfus & publicæ vti- litatis ratio poftulat, fua comitia indicit, quæ ad vniuerfæ prouincię commodum pertinent,pu- blico confilio prouideat. Itaque cum generale vniuerfi Regni ac patriæ totius Concilium in- dictum eft, cum exillo conuentu vnus aut al- ter deligatur, qui cum Prouinciæ fuæ mandatis eò ad dicendam fententiam proficifcatur. Ex- emplo erimus contenti vno, quod exceleber- rimi Doctoris Tholofani verbis proferemus. Willelmi nimirum Benedicti, qui in c. raynuti- us,ad verbum, & vxorem,num.499. ita fcribit: & laudatur à Nicol. Boerio nobili Iurifcon. &<noinclude>L 3</noinclude> 87qwhvu1q15l5oaqv8acgkbhpmmsbhe 266179 266178 2026-05-15T14:08:55Z Benoit Soubeyran 25250 266179 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|165}}</noinclude>uerfis concluditur: & hac ætate longè diffimil- limam effe regum Poloniæ, Danix, Sueciæ, Hi- ſpaniæ rationem, nemo nifi rerum omnium imperitus ignorat.Regibus Germanorum (in- quit Tacitus) no eft infinita, aut libera poteftas. Rex Angliæ (inquit libro quarto Cominæus) tributa exigendi nullam habet fine Ordinum & Statuum confenfu poteftatem. quod idem de ceteris omnibus affirmat libro quinto,capi- te decimo octauo. denique, fatis conftat, nullá effe Galliæ regionem, fiue (vt vulgus loquitur) prouinciam, quæ Regi ferua aut dedititia fit,o- mnemq; in fe (vt quondam populus Romanus Imperatoribus) poteftatem ei periniferit.quin- imo nulla eft,quæ non iura quedam fua propria habeat,ijs pactionibus & conditionibus reten- ta, quibus fe in Regis fidem ac ditionem com- mifit.cuius rei infigne illud argumentum eft, quod vnaqueq; Regio, cùm vfus & publicæ vti- litatis ratio poftulat, fua comitia indicit, quæ ad vniuerfæ prouincię commodum pertinent,pu- blico confilio prouideat. Itaque cum generale vniuerfi Regni ac patriæ totius Concilium in- dictum eft, cum exillo conuentu vnus aut al- ter deligatur, qui cum Prouinciæ fuæ mandatis eò ad dicendam fententiam proficifcatur. Ex- emplo erimus contenti vno, quod exceleber- rimi Doctoris Tholofani verbis proferemus. Willelmi nimirum Benedicti, qui in c. raynuti- us,ad verbum, & vxorem,num.499. ita fcribit: & laudatur à Nicol. Boerio nobili Iurifcon. &<noinclude> L 3</noinclude> 6iyb6mv8914u3j62zbb7rco47x6s2r3 266180 266179 2026-05-15T14:09:09Z Benoit Soubeyran 25250 266180 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|165}}</noinclude>uerfis concluditur: & hac ætate longè diffimil- limam effe regum Poloniæ, Danix, Sueciæ, Hi- ſpaniæ rationem, nemo nifi rerum omnium imperitus ignorat.Regibus Germanorum (in- quit Tacitus) no eft infinita, aut libera poteftas. Rex Angliæ (inquit libro quarto Cominæus) tributa exigendi nullam habet fine Ordinum & Statuum confenfu poteftatem. quod idem de ceteris omnibus affirmat libro quinto,capi- te decimo octauo. denique, fatis conftat, nullá effe Galliæ regionem, fiue (vt vulgus loquitur) prouinciam, quæ Regi ferua aut dedititia fit,o- mnemq; in fe (vt quondam populus Romanus Imperatoribus) poteftatem ei periniferit.quin- imo nulla eft,quæ non iura quedam fua propria habeat,ijs pactionibus & conditionibus reten- ta, quibus fe in Regis fidem ac ditionem com- mifit.cuius rei infigne illud argumentum eft, quod vnaqueq; Regio, cùm vfus & publicæ vti- litatis ratio poftulat, fua comitia indicit, quæ ad vniuerfæ prouincię commodum pertinent,pu- blico confilio prouideat. Itaque cum generale vniuerfi Regni ac patriæ totius Concilium in- dictum eft, cum exillo conuentu vnus aut al- ter deligatur, qui cum Prouinciæ fuæ mandatis eò ad dicendam fententiam proficifcatur. Ex- emplo erimus contenti vno, quod exceleber- rimi Doctoris Tholofani verbis proferemus. Willelmi nimirum Benedicti, qui in c. raynuti- us,ad verbum, & vxorem,num.499. ita fcribit: & laudatur à Nicol. Boerio nobili Iurifcon. &<noinclude>L 3</noinclude> 87qwhvu1q15l5oaqv8acgkbhpmmsbhe 0 82379 266181 2026-05-15T14:10:40Z Saumache 27923 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Achilleis |OperaeWikiPagina= Achilleis |Annus= saeculo I |SubTitulus= Liber II }} {{Liber |Ante= Liber I |AnteNomen=../Liber I |Post= |PostNomen= }} <poem> Exuit implicitum tenebris umentibus orbem Oceano prolata dies, genitorque coruscae lucis adhuc hebetem vicina nocte levabat et nondum excusso rorantem lampada ponto. {{Versus|5}}et iam punicea nudatum pectora palla insignemque i...' 266181 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Papinius Statius |OperaeTitulus= Achilleis |OperaeWikiPagina= Achilleis |Annus= saeculo I |SubTitulus= Liber II }} {{Liber |Ante= Liber I |AnteNomen=../Liber I |Post= |PostNomen= }} <poem> Exuit implicitum tenebris umentibus orbem Oceano prolata dies, genitorque coruscae lucis adhuc hebetem vicina nocte levabat et nondum excusso rorantem lampada ponto. {{Versus|5}}et iam punicea nudatum pectora palla insignemque ipsis, quae prima invaserat, armis Aeaciden--quippe aura vocat cognataque suadent aequora--prospectant cuncti iuvenemque ducemque nil ausi meminisse pavent; sic omnia visu {{Versus|10}}mutatus rediit, ceu numquam Scyria passus litora Peliacoque rates escendat ab antro. tunc ex more deis--ita namque monebat Ulixes-- aequoribusque austrisque litat fluctuque sub ipso caeruleum regem tauro veneratur avumque {{Versus|15}}Nerea: vittata genetrix placata iuvenca. hic spumante salo iaciens tumida exta profatur: 'Paruimus, genetrix, quamquam haut toleranda iuberes, paruimus nimium: bella ad Troiana ratesque Argolicas quaesitus eo.' sic orsus et alno {{Versus|20}}insiluit penitusque Noto stridente propinquis abripitur terris: et iam ardua ducere nubes incipit et longo Scyros discedere ponto. Turre procul summa lacrimis comitata sororum commissumque tenens et habentem nomina Pyrrhum {{Versus|25}}pendebat coniunx oculisque in carbasa fixis ibat et ipsa freto, et puppem iam sola videbat. ille quoque obliquos dilecta ad moenia vultus declinat viduamque domum gemitusque relictae cogitat: occultus sub corde renascitur ardor {{Versus|30}}datque locum virtus. sentit Laertius heros maerentem et placidis adgressus flectere dictis: 'Tene' inquit, 'magnae vastator debite Troiae, quem Danaae classes, quem divum oracula poscunt, erectumque manet reserato in limine Bellum, {{Versus|35}}callida femineo genetrix violavit amictu commisitque illis tam grandia furta latebris speravitque fidem? nimis o suspensa nimisque mater! an haec tacita virtus torperet in umbra, quae vix audito litui clangore refugit {{Versus|40}}et Thetin et comites et quos suppresserat ignes? nec nostrum est, quod in arma venis sequerisque precantis; venisses--' dixit; quem talibus occupat heros Aeacius: 'Longum resides exponere causas maternumque nefas; hoc excusabitur ense {{Versus|45}}Scyros et indecores, fatorum crimina, cultus. tu potius, dum lene fretum Zephyroque fruuntur carbasa, quae Danais tanti primordia belli, ede: libet iustas hinc sumere protinus iras.' Hic Ithacus paulum repetito longius orsu: {{Versus|50}}'Fertur in Hectorea, si talia credimus, Ida electus formae certamina solvere pastor sollicitas tenuisse deas, nec torva Minervae ora nec aetherii sociam rectoris amico lumine, sed solam nimium vidisse Dionen. {{Versus|55}}atque adeo lis illa tuis exorta sub antris concilio superum, dum Pelea dulce maritat Pelion, et nostris iam tunc promitteris armis. ira quatit victas; petit exitialia iudex praemia; raptori faciles monstrantur Amyclae. {{Versus|60}}ille Phrygas lucos, matris penetralia caedit turrigerae veritasque solo procumbere pinus praecipitat terrasque freto delatus Achaeas hospitis Atridae--pudet heu miseretque potentis Europae!--spoliat thalamos, Helenaque superbus {{Versus|65}}navigat et captos ad Pergama devehit Argos. inde dato passim varias rumore per urbes, undique inexciti sibi quisque et sponte coimus ultores: quis enim inlicitis genialia rumpi pacta dolis facilique trahi conubia raptu {{Versus|70}}ceu pecus armentumve aut vilis messis acervos perferat? haec etiam fortes iactura moveret. non tulit insidias divum imperiosus Agenor mugitusque sacros et magno numine vectam quaesiit Europen aspernatusque Tonantem est {{Versus|75}}ut generum; raptam Scythico de litore prolem non tulit Aeetes ferroque et classe secutus semideos reges et ituram in sidera puppim: nos Phryga semivirum portus et litora circum Argolica incesta volitantem puppe feremus? {{Versus|80}}usque adeo nusquam arma et equi, fretaque invia Grais? quid si nunc aliquis patriis rapturus ab oris Deidamian eat viduaque e sede revellat attonitam et magni clamantem nomen Achillis?' illius ad capulum rediit manus ac simul ingens {{Versus|85}}inpulit ora rubor; tacuit contentus Ulixes. Excipit Oenides: 'Quin, o dignissima caeli progenies, ritusque tuos elementaque primae indolis et, valida mox accedente iuventa, quae solitus laudum tibi semina pandere Chiron {{Versus|90}}virtutisque aditus, quas membra augere per artes, quas animum, sociis multumque faventibus edis? sit pretium longas penitus quaesisse per undas Scyron et his primum me arma ostendisse lacertis.' Quem pigeat sua facta loqui? tamen ille modeste {{Versus|95}}incohat, ambiguus paulum propiorque coacto: 'Dicor et in teneris et adhuc reptantibus annis, Thessalus ut rigido senior me monte recepit, non ullos ex more cibos hausisse nec almis uberibus satiasse famem, sed spissa leonum {{Versus|100}}viscera semianimisque lupae traxisse medullas. haec mihi prima Ceres, haec laeti munera Bacchi, sic dabat ille pater. mox ire per invia secum lustra gradu maiore trahens visisque docebat adridere feris nec fracta ruentibus undis {{Versus|105}}saxa nec ad vastae trepidare silentia silvae. iam tunc arma manu, iam tunc cervice pharetrae, et ferri properatus amor durataque multo sole geluque cutis; tenero nec fluxa cubili membra, sed ingenti saxum commune magistro. {{Versus|110}}vix mihi bissenos annorum torserat orbes vita rudis, volucris cum iam praevertere cervos et Lapithas cogebat equos praemissaque cursu tela sequi; saepe ipse gradu me praepete Chiron, dum velox aetas, campis admissus agebat {{Versus|115}}omnibus, exhaustumque vago per gramina passu laudabat gaudens atque in sua terga levabat. saepe etiam primo fluvii torpore iubebar ire supra glaciemque levi non frangere planta. hoc puerile decus. quid nunc tibi proelia dicam {{Versus|120}}silvarum et saevo vacuos iam murmure saltus? numquam ille inbelles Ossaea per avia dammas sectari aut timidas passus me cuspide lyncas sternere, sed tristes turbare cubilibus ursos fulmineosque sues, et sicubi maxima tigris {{Versus|125}}aut seducta iugis fetae spelunca leaenae. ipse sedens vasto facta exspectabat in antro, si sparsus nigro remearem sanguine; nec me ante nisi inspectis admisit ad oscula telis. iamque et ad ensiferos vicina pube tumultus {{Versus|130}}aptabar, nec me ulla feri Mavortis imago praeteriit. didici, quo Paeones arma rotatu, quo Macetae sua gaesa citent, quo turbine contum Sauromates falcemque Getes arcumque Gelonus tenderet et flexae Balearicus actor habenae {{Versus|135}}quo suspensa trahens libraret vulnera tortu inclusumque suo distingueret aera gyro. vix memorem cunctos, etsi bene gessimus, actus. nunc docet ingentes saltu me iungere fossas, nunc caput aerii scandentem prendere montis, {{Versus|140}}quo fugitur per plana gradu, simulacraque pugnae excipere inmissos curvato umbone molares ardentesque intrare casas peditemque volantis sistere quadriiugos. memini, rapidissimus ibat imbribus adsiduis pastus nivibusque solutis {{Versus|145}}Sperchios vivasque trabes et saxa ferebat, cum me ille immissum, qua saevior impetus undae, stare iubet contra tumidosque repellere fluctus, quos vix ipse gradu totiens obstante tulisset. stabam equidem, sed me referebat concitus amnis {{Versus|150}}et latae caligo fugae; ferus ille minari desuper incumbens verbisque urgere pudorem. nec nisi iussus abi: sic me sublimis agebat gloria, nec duri tanto sub teste labores. nam procul Oebalios in nubila condere discos {{Versus|155}}et liquidam nodare palen et spargere caestus, ludus erat requiesque mihi; nec maior in istis sudor, Apollineo quam fila sonantia plectro cum quaterem priscosque virum mirarer honores. quin etiam sucos atque auxiliantia morbis {{Versus|160}}gramina, quo nimius staret medicamine sanguis, quid faciat somnos, quid hiantia vulnera claudat, quae ferro cohibenda lues, quae cederet herbis, edocuit monitusque sacrae sub pectore fixit iustitiae, qua Peliacis dare iura verenda {{Versus|165}}gentibus atque suos solitus pacare biformes. hactenus annorum, comites, elementa meorum et memini et meminisse iuvat: scit cetera mater.' </poem> {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../Liber I |Post= |PostNomen= }} rd7zt28lhrw22a4a4in4d237vs9qi5f 104 82380 266183 2026-05-15T14:11:40Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Prætore Burdegal.Decif.126.De vnione,inquit, comitatus Tholofani, & patriæ Occitanæ cum Regno Franciæ habetur plenè in documentis inter chartas ftatuum dictæ patriæ repofitis: in qua vnione tria fuerunt, inter Rege & patriam in forma cŏtractus paffata. primo quod omnia priuilegia patriæ & ius commune illibata ferua- rentur:fecundo,quod nunquam Rex guberna- torem inftituet, nifi qui fit de fanguine regio: tertio quòd Rextallias vel alia fubfid... 266183 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|166|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude>Prætore Burdegal.Decif.126.De vnione,inquit, comitatus Tholofani, & patriæ Occitanæ cum Regno Franciæ habetur plenè in documentis inter chartas ftatuum dictæ patriæ repofitis: in qua vnione tria fuerunt, inter Rege & patriam in forma cŏtractus paffata. primo quod omnia priuilegia patriæ & ius commune illibata ferua- rentur:fecundo,quod nunquam Rex guberna- torem inftituet, nifi qui fit de fanguine regio: tertio quòd Rextallias vel alia fubfidia indicere patriæ non poterit SINE CONSENSV STA- TVVM EIVSDEM: prout nunquam fecit, neq; facit.quinimo annis fingulis commiffarium ad partes mittit,neceffitatem Regni toti patrię ex- plicaturum, vt pro modo negotiorum Regno, pro tempore emergentium fubfidium præbea- tur: quod obediens patria annuere confueuit, inferuando per Regem priuilegia patriæ, & ce- tera in dicta vnione cótenta, & proilla vice du- taxat:ita quod non trahatur in confequétiá.Sed quoniam perfequiteftimonia fingula nimis la- boriofum, ac planè infinitum effet, pauca quæ- dam illuftriora è magno numero, quafi exem- pliloco, ſubſcribemus. Primùm exemplum fu- inilicet ex anno MCCCXXVIII. quo tempore, mortuo(vt fuperiùs diximus) Rege Carolo Pul- chro,qui fine liberis virilis ſexus,atque poſtuma filia relicta decefferat, Angliæ Rex Eduardus tertius natus ex Ifabella Caroli forore, Galliæ Regnum ad fe hereditate rediffe contendebat. Qua controuerfianulla neq; maior, neque illu- ftrior ad publicum Concilium deferri potuit.<noinclude></noinclude> nyd2e7geknuc9apn3zahqov9dzkaibb 104 82381 266185 2026-05-15T14:13:39Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens ' Quinetiam quòd ad publicú Conciliu introdu- &ta eft,perfpicuo arguméto effe poteft, maioré Concilij,quàm Regis auctoritate effe: cùm eius fe iudicio atq; arbitrio ambo illi Reges fubiecif fent.quod non modo hiftorici noftri omneste ftatur,verumetia Polyd.Vergilius Angl.Hiftor. lib.19.&Thomas Walfimgamius in hiſtoria An- glic.fub Eduard.tertio. Eduardo & Philippo de fucceffione contendétibus (inquit Guaguinus) Conuétus Francorum habitus eft,... 266185 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|167}}</noinclude> Quinetiam quòd ad publicú Conciliu introdu- &ta eft,perfpicuo arguméto effe poteft, maioré Concilij,quàm Regis auctoritate effe: cùm eius fe iudicio atq; arbitrio ambo illi Reges fubiecif fent.quod non modo hiftorici noftri omneste ftatur,verumetia Polyd.Vergilius Angl.Hiftor. lib.19.&Thomas Walfimgamius in hiſtoria An- glic.fub Eduard.tertio. Eduardo & Philippo de fucceffione contendétibus (inquit Guaguinus) Conuétus Francorum habitus eft, qué TRIVM STATVVMCOMITIA vulgo vocát,ibi de cóten- détiú iure diu multumq; difceptatú eft.ad extre műij qui comuni auctoritate conciliú habebát, multis rationibus edocti Philippo regnú adiudi cauerút: cui iudicio nec Eduardus rex detraxit: fide poft paucos annos Philippo de Aquitania feudo præftita. Quinetiam Claudius Seyffell is Maffilienfis Archiepifcopus in libello qué Fran- ciæ Monarchiam infcripfit, affirmat vtrumque Regem in eo Cócilio præfentem affuiffe.Cum res in contentionem propè adducta effet, Opti- matum confilio, populi atque Ordinum comi- tia indicta funt.De maioris partis fententia pla- cuit,præferri agnatu: prægnatifq; reginæ cuſto- dia Valefio attribui. Et,fi filia pareret,eidem Va- lefio regnú adiudicatum eft. quá hiftoria Frof- fardus expofuit vol.1.c.22. Paponius Areft. lib.4. ca.1.artic.2. Guaguinus in Philippo Valefio.fed copiofiffimè omnium Seyſſellus,in eo qué mo- do nominaui libello. Alterum exemplum fup- peditat annus м c CCLVI.quo tempore Rex<noinclude>L 4</noinclude> f7it5dosawvlnf7whc5kxbu04wwpxwn 266186 266185 2026-05-15T14:14:05Z Benoit Soubeyran 25250 266186 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|167}}</noinclude>Quinetiam quòd ad publicú Conciliu introdu- &ta eft,perfpicuo arguméto effe poteft, maioré Concilij,quàm Regis auctoritate effe: cùm eius fe iudicio atq; arbitrio ambo illi Reges fubiecif fent.quod non modo hiftorici noftri omneste ftatur,verumetia Polyd.Vergilius Angl.Hiftor. lib.19.&Thomas Walfimgamius in hiſtoria An- glic.fub Eduard.tertio. Eduardo & Philippo de fucceffione contendétibus (inquit Guaguinus) Conuétus Francorum habitus eft, qué TRIVM STATVVMCOMITIA vulgo vocát,ibi de cóten- détiú iure diu multumq; difceptatú eft.ad extre műij qui comuni auctoritate conciliú habebát, multis rationibus edocti Philippo regnú adiudi cauerút: cui iudicio nec Eduardus rex detraxit: fide poft paucos annos Philippo de Aquitania feudo præftita. Quinetiam Claudius Seyffell is Maffilienfis Archiepifcopus in libello qué Fran- ciæ Monarchiam infcripfit, affirmat vtrumque Regem in eo Cócilio præfentem affuiffe.Cum res in contentionem propè adducta effet, Opti- matum confilio, populi atque Ordinum comi- tia indicta funt.De maioris partis fententia pla- cuit,præferri agnatu: prægnatifq; reginæ cuſto- dia Valefio attribui. Et,fi filia pareret,eidem Va- lefio regnú adiudicatum eft. quá hiftoria Frof- fardus expofuit vol.1.c.22. Paponius Areft. lib.4. ca.1.artic.2. Guaguinus in Philippo Valefio.fed copiofiffimè omnium Seyſſellus,in eo qué mo- do nominaui libello. Alterum exemplum fup- peditat annus м c CCLVI.quo tempore Rex<noinclude>L 4</noinclude> 4ik9hbydxjo3lt2ob4w6xo20bhams9z 104 82382 266187 2026-05-15T14:16:12Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Iohannes commiffo cum Anglis prope Pictaui- um prælio captus, atque in Angliam abductus fuit. Tanta calamitate accepta, vnicain Con- cilij auctoritate ſpes erat reliqua. Itaque comi- tia continuò Lutetiam indicta funt: & quan- quam tres regis filij extarent, Carolus,Ludoui- cus, & lohannes, quorum natu maximusiuftá adminiftrandi ætatem haberet: tamen delecti alij funt, ex vnoquoque ordine duodeni proba- ti viri, quibus regni procuratio mandat... 266187 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|168|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude>Iohannes commiffo cum Anglis prope Pictaui- um prælio captus, atque in Angliam abductus fuit. Tanta calamitate accepta, vnicain Con- cilij auctoritate ſpes erat reliqua. Itaque comi- tia continuò Lutetiam indicta funt: & quan- quam tres regis filij extarent, Carolus,Ludoui- cus, & lohannes, quorum natu maximusiuftá adminiftrandi ætatem haberet: tamen delecti alij funt, ex vnoquoque ordine duodeni proba- ti viri, quibus regni procuratio mandata eft: de- cretaq; in Angliam legatio de pace cum Anglis reconcilianda.auctoribus Froflardo vol. 1. cap. 170. Iohanne Bacheto lib. 4. fol. 1 18. Nicol. Gillio in Chronicis regis Iohannis. Tertium fuppeditat annus MCCCLXXV. cum Caroli V. cognomento Sapientis teftamentum prolatū eft: quo teftamento filiorum fuorum tuto- reminftituerat Philippum Ducem Borboniữ, vxoris fuæ fratrem: Regni autem procurato- rem, Ludouicum Ducem Andicum, fratrem fuum:tantifper dum Carolus ipfius filius in fu- am tutelam veniret. Concilium enim Lutetiæ nihilominus actum eſt, irritoque habito tefta- mento, decretum eft, vt regni adminiſtratio Ludouico pueri patruo committeretur: eale- ge, vt eam adminiftrationem de certorum vi- rorum in eo Concilio probatorum fententia geret: pueri autem tutela & educatio Bor- bonio permitteretur. fimulque lata regia lex eft, vt qui regni heres annum ætatis XIIII. im- pleffet, ei coronaimponeretur,hominiaque &<noinclude></noinclude> l3ha6noq0ujecvx9l4javp8naire201 104 82383 266188 2026-05-15T14:17:23Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'fidelitatum iuramenta præftarentur: auctore Froff. vol. 2. cap.60. Buchet. libro 4. fol. 1 2 4. Chron. Brit. cap. Quartum fuppeditat annus MCCCXCII. cùm idem ille rex Carolus v 1. re- pentino mentis errore affectus, primùm Ce- nomanum, tum deinde Lutetiam delatus eft: ibique Concilium habitum: Ordinumque au- &toritate decretum, vt Bituricæ & Burgundiæ Ducibus regni adminiftratio deferretur: aucto re Froffardo vol. 4. c. 44. Neque vero præter-... 266188 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|169}}</noinclude>fidelitatum iuramenta præftarentur: auctore Froff. vol. 2. cap.60. Buchet. libro 4. fol. 1 2 4. Chron. Brit. cap. Quartum fuppeditat annus MCCCXCII. cùm idem ille rex Carolus v 1. re- pentino mentis errore affectus, primùm Ce- nomanum, tum deinde Lutetiam delatus eft: ibique Concilium habitum: Ordinumque au- &toritate decretum, vt Bituricæ & Burgundiæ Ducibus regni adminiftratio deferretur: aucto re Froffardo vol. 4. c. 44. Neque vero præter- mittendum eft,quod Paponius Areft.lib. 5. tit. 10.artic.4. noftra memoria in parlamento Pa- rifienfi commemoratum teftatur,cum rex Frá• cifcus primus dominij fui partem alienare vel- let, omnes eiufmodi alienationes à ſuperiori- bus regibus factas eo folo nomine irritas fuiffe, quòd fine Concilij & (vt ipfe loquitur) trium Statuum auctoritate factæ fuiffent. Sextum exemplu extitit anno MCCCCXXVI. cùm Phi- lippus Dux Burgundiæ,& Hanfredus Dux Clo- ceftræ capitales inimicitias magno Reipub. de- trimento perquandiu exercuiffent: tandemq; inter eos conueniffet, vt controuerfijs omni- bus finem duello commiffo imponerent.Nam in ea cótentione Concilium fe interpofuit:de- creuitque, vt arma vterque deponeret, deque fuis controuerfijs iure apud fe potius,quàm fer- ro difceptarent. quam biftoriam copiofè expo- nit Paradinus in Chron. Burgund. libro tertio, anno м ccccxxvI.Septimum exemplum fup- peditat annus M CCCCLXVIII.cum diffidio in-<noinclude></noinclude> q28040kqyv6l3i9gmb35na9035zjsts 0 82384 266191 2026-05-15T14:29:57Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/I]] ad [[Pharsalia/Liber I]] 266191 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pharsalia/Liber I]] qxa22uzo0xxekcsb65pgu1pnoo31l3z 1 82385 266193 2026-05-15T14:29:57Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Disputatio:Pharsalia/I]] ad [[Disputatio:Pharsalia/Liber I]] 266193 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Disputatio:Pharsalia/Liber I]] 77jxlf5qjfm0d3e7upieljysx4b1jkv 0 82386 266195 2026-05-15T14:30:17Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/II]] ad [[Pharsalia/Liber II]] 266195 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pharsalia/Liber II]] cz40qomnh1f3hx2i9s548qpoa25ul71 0 82387 266197 2026-05-15T14:30:31Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/III]] ad [[Pharsalia/Liber III]] 266197 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pharsalia/Liber III]] fb8efws2zqiw69ypf7c8im2ps3ffyvc 0 82388 266199 2026-05-15T14:30:44Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/IV]] ad [[Pharsalia/Liber IV]] 266199 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pharsalia/Liber IV]] 4vnm6cf2i37b9i6chxgshyq3oud7qb6 0 82389 266201 2026-05-15T14:30:57Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/V]] ad [[Pharsalia/Liber V]] 266201 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pharsalia/Liber V]] kxwoygipmsfxucvsfdxyclhox8yxim6 0 82390 266203 2026-05-15T14:31:09Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/VI]] ad [[Pharsalia/Liber VI]] 266203 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pharsalia/Liber VI]] hp4k1cg3iglslu18quyoit516ftlmkl 0 82391 266205 2026-05-15T14:31:21Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/VII]] ad [[Pharsalia/Liber VII]] 266205 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pharsalia/Liber VII]] ey8bix6qjh9zvmcrc973f6x09ztnr8t 0 82393 266208 2026-05-15T14:31:36Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/VIII]] ad [[Pharsalia/Liber VIII]] 266208 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pharsalia/Liber VIII]] 10yyanqgjicr3dcupfmyqrvwld6t5re 0 82394 266210 2026-05-15T14:31:48Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/IX]] ad [[Pharsalia/Liber IX]] 266210 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pharsalia/Liber IX]] kymvdaxwffrkt6iuxigypazq9su21f6 0 82395 266212 2026-05-15T14:31:59Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Pharsalia/X]] ad [[Pharsalia/Liber X]] 266212 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pharsalia/Liber X]] hfsb85frvfc51u7q8n22cuzrsl57kik 0 82396 266224 2026-05-15T15:25:47Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Silvae/I]] ad [[Silvae/Liber I]] 266224 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Silvae/Liber I]] 5n8afn20rco7b190fypbwdsxx5d27z0 0 82397 266226 2026-05-15T15:25:59Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Silvae/II]] ad [[Silvae/Liber II]] 266226 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Silvae/Liber II]] g9ljed75z8xbcvalag1x4kpz190o60c 0 82398 266228 2026-05-15T15:26:11Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Silvae/III]] ad [[Silvae/Liber III]] 266228 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Silvae/Liber III]] lmrs1u12x6gilpqem8xtk8494i1bdiv 0 82399 266230 2026-05-15T15:26:25Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Silvae/IV]] ad [[Silvae/Liber IV]] 266230 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Silvae/Liber IV]] r86phka1evc109b9ima06ams6oup4v1 0 82400 266232 2026-05-15T15:26:35Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Silvae/V]] ad [[Silvae/Liber V]] 266232 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Silvae/Liber V]] hzyyvymazl5bf816jpm669a245x8g21 0 82401 266235 2026-05-15T15:27:46Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/II]] ad [[Thebais/Liber II]] 266235 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Thebais/Liber II]] qxwmdt46fvxecj8ukccxk5dzua6qg1y 0 82402 266237 2026-05-15T15:27:54Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/III]] ad [[Thebais/Liber III]] 266237 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Thebais/Liber III]] qnihaenbjwto9nnb0o6pr0hj239aayl 0 82403 266239 2026-05-15T15:28:02Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/IV]] ad [[Thebais/Liber IV]] 266239 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Thebais/Liber IV]] g5mdoibwop36qtkg039dikwtq0px6n4 0 82404 266241 2026-05-15T15:28:12Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/V]] ad [[Thebais/Liber V]] 266241 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Thebais/Liber V]] k791eibhpjwrqas6btpgo773ig8q0ok 0 82405 266243 2026-05-15T15:28:19Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/VI]] ad [[Thebais/Liber VI]] 266243 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Thebais/Liber VI]] 6kw02qvroaf7elhs8vmqrmgg787og3n 0 82406 266245 2026-05-15T15:28:26Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/VII]] ad [[Thebais/Liber VII]] 266245 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Thebais/Liber VII]] e4f04ojtjs6k02xdcs179s1egpkrlyb 0 82407 266247 2026-05-15T15:28:34Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/VIII]] ad [[Thebais/Liber VIII]] 266247 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Thebais/Liber VIII]] hpwecoa5lwcep7g3mktka9d7ebcq5rw 0 82408 266249 2026-05-15T15:28:42Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/I]] ad [[Thebais/Liber I]] 266249 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Thebais/Liber I]] n9zvhlzj9gabrqb79epk1on2mwpa0lu 0 82409 266251 2026-05-15T15:29:06Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/IX]] ad [[Thebais/Liber IX]] 266251 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Thebais/Liber IX]] jikjmia75l5mirwtaoz3gnw1b1jbwna 0 82410 266253 2026-05-15T15:29:14Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/X]] ad [[Thebais/Liber X]] 266253 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Thebais/Liber X]] s25wbw857959tk3l743o1qqc4ep0jqj 0 82411 266255 2026-05-15T15:29:25Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/XI]] ad [[Thebais/Liber XI]] 266255 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Thebais/Liber XI]] 1286cat4eiymhy0pmus4pe7hnt8xvsk 0 82412 266257 2026-05-15T15:29:34Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Thebais/XII]] ad [[Thebais/Liber XII]] 266257 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Thebais/Liber XII]] he1ei7n2o945grytc9q3xlpf1943czy 102 82413 266263 2026-05-15T16:01:09Z Demetrius Talpa 13304 nova 266263 wikitext text/x-wiki {{Scrptor }} ==Opera== * [[Epigramma (Paulinus Baeterrensis)|Epigramma]] 1kjrf2sdeai7n7aj4cg81ggnk42gqxj 266265 266263 2026-05-15T16:01:52Z Demetrius Talpa 13304 266265 wikitext text/x-wiki {{Scriptor }} ==Opera== * [[Epigramma (Paulinus Baeterrensis)|Epigramma]] tr3ub04yotexdz587j3e20cnvoq8idw 0 82414 266268 2026-05-15T16:10:10Z Demetrius Talpa 13304 nova 266268 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Paulinus Baeterrensis |OperaeTitulus=Epigramma |OperaeWikiPagina= |Annus=saeculo V |SubTitulus= |Genera=carmina |Editio=K. Schenkl, 1888 |Fons = Musisque Deoque }} <poem> Si domini templum supplex peccator adisti, Immo et custodem templi populique magistrum, Quot sunt hic homines, tot Christi altaria uises: Sed si conlatis iuuat indulgere loquellis, {{Versus|5}}Hic habitat tuus ille hospes, mea uiscera, Thesbon, Cui fratrum ad requiem frondosae uitis in antro Herbida caespitibus sunt structa sedilia uiuis. Dic igitur, Salmon, quae rerum nunc tibi sors est, Quis patriae status est, quid te delectat in illa? {{Versus|10}}Namque agris opibusque hominum terraeque colonis Nunc primum inlaesae turbato foedere <pacis> Barbarus incumbit: nec longa <in> saecula uitae Nunc prosunt structae solido de marmore uillae Absumptaeque omnes uana in proscaenia rupes. {{Versus|15}}At uero interior pestis bellumque profundum Olim nos densa telorum nube fatigat Saeuior et tanto <est quanto> est occultior hostis. Et tamen heu si quid uastauit Sarmata, si quid Vandalus incendit ueloxque abduxit Alanus, {{Versus|20}}Ambiguis spebus licet et conatibus aegris Nitimur in quandam speciem reparare priorum. Illa autem nostro quae sunt amissa periclo Neclegimus longoque situ squalescere mentis Ignaui patimur subiectaque colla catenis {{Versus|25}}Dedimus et manicis peccati praeda ligamur. Ac prius est uitem purgare, abscidere sentes Conuulsamue forem aut fractam renouare fenestram Quem latos campos animae et praetoria cordis Excolere et captae conlapsum mentis honorem. {{Versus|30}}Nil gladius, nil dira fames, nil denique morbi Egerent: fuimus qui, nunc semper sumus isdem Sub uitiis nullo culparum fine manentes. Qui prius in noctem prandebat, nunc quoque potans Continuat soles nullo discrimine lychnis. {{Versus|35}}Moechus erat Pedius: moechatur, durat in isdem Leprae dum furuis; liuebat Polio: liuet; Albus, cunctorum quondam captator honorum, Orbis in excidio minus ambitione laborat? Nil sanctum nobis nisi quaestus et illud honestum est, {{Versus|40}}Vtile quod fuerit, uitiisque uocabula recti Indimus et parci cognomen sumit auarus. At qui confessis uitiis et crimine aperto Non potuere capi - uirtutis imagine ducti Altius occulti fouerant uulneris ulcus - {{Versus|45}}Hos terrena trahit sapientia nescia ueri Et miseros idem, qui decipit, incitat error. Inquirunt causas rerum astrorumque meatus, Quae sit forma poli, cur longo flumina cursu Non pereant, latus iaceat quo limite pontus, {{Versus|50}}Quaeque deo tantum sunt nota, recondita cunctis Scire uolunt heu pro<que> nefas et scire uidentur. Ista quidem, Salmon, sunt nostri crimina sexus; Sed leuis est uestra uitiorum morbus in urbe, Si non feminei magis exarsere furores. {{Versus|55}}Ante diem, Thesbon, tenebris nox umida condet, Quam possim mores huius percurrere turbae, Quae, cum lege dei uiuant sub lege uirorum, Pro pudor haud umquam sine nostro crimine peccant. Nam nisi deliciis faciles traheremur earum, {{Versus|60}}Haut illas uitiis uellemus uiuere nostris; Nec rigides auro uestes nec uellera Serum Nec lapides, toto quos fert mercator ab orbe, Fundorum pretiis emerent. suspiria maesti Iungimus et uanas non est pudor addere curas, {{Versus|65}}Si grauis ignotis processit Lesbia gemmis Et decies Passina nouo radiauit in ostro. Iam si mutatis studeant occurrere formis Atque uiris alios aliosque opponere uultus, Nonne error noster? quid agant in corpore casto {{Versus|70}}Cerussa et minium centumque uenena colorum? Mentis honor morumque decus sunt uincula sancti Coniugii; si forma placet, uenientibus annis Cedet amor: sola est senium quae nescit honestes. Iam quod perpetuis discursibus omnia lustrant, {{Versus|75}}Quod pascunt, quod multa gerent, quod multa locuntur, Non uitium nostrum est? Paulo et Solomone relicto Aut Maro cantatur Phoenissa aut Naso Corinna. Nonne cauis distent penetralia nostra theatris? Accipiant plausus lyra Flacci et scaena Marulli. {{Versus|80}}Nos horum, nos causa sumus, nos turpiter istis Nutrimenta damus flammis - culpetur honesti Inproba nupta uiri nummo decerpere nummum? - Nam sicut speculo referunt accepta tenaci Ingenio similes morisque exempla secuntur. {{Versus|85}}Cur solida infelix damnatur femina culpa, Cum placeat stolido coniunx uitiosa marito? Vnus ubique hostis diffuso turbine saeuit: Nec mirum est uinci belli terrore subactos. Quod si correcti sanum saperemus et atris {{Versus|90}}Libera mens nebulis Christo purgata pateret, Si falcem uerbi cordi inprimeremus et illinc Vellemus ueterum uitiorum abscidere nodos, Aduersus Christi famulos uis nulla ualeret, Nec nos Riphaei prosterneret † omnia bellum, {{Versus|95}}Et qui nunc nostra grassantur clade superbi Attamen in uestro populo non rara bonorum Turba uiget multosque pios ecclesia nutrit. Sunt plane insontes multi, pater optime, quorum Esse uelim similis, nec desunt [solatia uitae], {{Versus|100}}Quos ad uictrices det sexus uterque coronas. Ac si quid patriam commendat, si quid in illa est, Quod iuuet, hoc unum est, haec sunt solacia uitae. Nunc age, care pater, cupido mihi fare uicissim, Qua te digna satis requies susceperit, ex quo {{Versus|105}}Te corde hinc gestans abii <ad> Tecumque resedi. Non equidem inuitus recolam mea gaudia, Salmon, Nec te tantorum indicio fraudabo bonorum: Sed iam conclusi nos admonet hora diei Surgere et ad sacros sanctorum occurrere coetus. {{Versus|110}}Crastina lux uerbis accedet libera nostris. </poem> bgs2sbc9vzje7ei1jcvhet3pfyov0jj 14 82415 266270 2026-05-15T16:11:29Z Demetrius Talpa 13304 nova 266270 wikitext text/x-wiki {{Vide|Scriptor:Paulinus Baeterrensis}} [[Categoria:Opera per scriptores digesta|Paulinus Baeterrensis]] 3hwkc48nq2cj1im1kxplmblc3xnrmnj 102 82416 266273 2026-05-15T16:50:21Z Demetrius Talpa 13304 nova 266273 wikitext text/x-wiki {{Scriptor }} ==Opera== *[[Hymni (Columba)|Hymni]] sanb3tx3qqltyti7rmuorxan3dbcctm 266278 266273 2026-05-15T17:13:45Z Demetrius Talpa 13304 266278 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |Natio=Hibernia }} ==Opera== *[[Hymni (Columba)|Hymni]] rzsiscxz22evb5imyo0e91xglwdh5i1 104 82417 266274 2026-05-15T16:50:26Z Anderson Cahuana Cutipa 32316 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'id actum esse manifestum est, ut, quemadmodum emolumentum negotiationis , ita periculum ad emtorem pertineret. 11. ULPIANUS libro XXXII. ad Edictum .-Nam hoc modo admittitur, esse venditionem: «si qua sit <ref>quasi (ten lugar de qua sit), Hal.</ref> hereditas, est tibi emta», et <ref>aut, Hal.</ref> quasi spes hereditatis; ipsum enim incertum rei veneat, ut <ref>ut ipsum incertum rei veneat. sicut in retibus, Hal.</ref> in retibus. 12. GAI... 266274 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Anderson Cahuana Cutipa" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id actum esse manifestum est, ut, quemadmodum emolumentum negotiationis , ita periculum ad emtorem pertineret. 11. ULPIANUS libro XXXII. ad Edictum .-Nam hoc modo admittitur, esse venditionem: «si qua sit <ref>quasi (ten lugar de qua sit), Hal.</ref> hereditas, est tibi emta», et <ref>aut, Hal.</ref> quasi spes hereditatis; ipsum enim incertum rei veneat, ut <ref>ut ipsum incertum rei veneat. sicut in retibus, Hal.</ref> in retibus. 12. GAIUS libro X. ad Edictum provinciale. Hoc autem sic intelligendum est, nisi sciens ad se non pertinere, ita vendiderit; nam tunc ex dolo tenebitur. 13. PAULUS libro XIV. ad Plautium.- Quodsi sit hereditas , etsi non ita convenit, ut quidquid iuris haberet venditor, emtor haberet, tunc <ref>tamen, Hal.</ref> he- redem se esse, praestare debet; illo vero adiecto liberatur venditor, si ad eum hereditas non per- tineat. 14. IDEM libro XXXIII. ad Edictum . filiifamilias nomina vendidit, actiones quoque , quas cum patre habet, praestare debet. § 1. Si hereditas venierit, venditor res hereditarias tradere debet; quanta autem hereditas est, nihil interest, 15. GAIUS libro X. ad Edictum provinciale. nisi de substantia cius affirmaverit . 16. PAULUS libro XXXIII. ad Edictum .- Si quasi heres vendideris hereditatem, quum tibi ex Senatusconsulto Trebelliano restituta esset here- ditas, quanti emtoris intersit, teneberis. 17. ULPIANUS libro XLIII. ad Edictum .-- No- mina eorum, qui sub conditione vel in diem de- bent, et emere, et vendere solemus; ea enim res est, quae emi et venire potest. 18. IULIANUS libro XV. <ref>Alfenus libro V., Hal.</ref> Digestorum. Si ex pluribus heredibus unus , antequam ceteri adirent hereditatem, pecuniam, quae sub poena debeba- tur a testatore , omnem solverit, et hereditatem vendiderit, nec a coheredibus suis propter egesta- tem eorum quidquam servare poterit, cum emtore hereditatis vel ex stipulatu, vel ex vendito recte experietur; omnem enim pecuniam hereditario no- mine datam, eo manifestius est, quod in iudicio familiae erciscundae deducitur <ref>Hal. Vulg.; ducitur, Fl.</ref>, per quod ni- hil amplius unusquisque a coheredibus suis con- sequi potest, quam quod tanquam heres impen- derit. 19. IDEM libro XXV. Digestorum . - Multum interest, sub conditione aliqua obligatio veneat , an, quum ipsa obligatio sub conditione sit, pure veneat . Priore casu deficiente conditione nullam esse venditionem, posteriore statim venditionem<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 489t6glgllp2yil33zgudpg3mkgl0ld 266275 266274 2026-05-15T16:57:20Z Anderson Cahuana Cutipa 32316 266275 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Anderson Cahuana Cutipa" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id actum esse manifestum est, ut, quemadmodum emolumentum negotiationis , ita periculum ad em- torem pertineret. 11. ULPIANUS libro XXXII. ad Edictum .-Nam hoc modo admittitur, esse venditionem: «si qua sit <ref>quasi (ten lugar de qua sit), Hal.</ref> hereditas, est tibi emta», et <ref>aut, Hal.</ref> quasi spes hereditatis; ipsum enim incertum rei veneat, ut <ref>ut ipsum incertum rei veneat. sicut in retibus, Hal.</ref> in retibus. 12. GAIUS libro X. ad Edictum provinciale. Hoc autem sic intelligendum est, nisi sciens ad se non pertinere, ita vendiderit; nam tunc ex dolo tenebitur. 13. PAULUS libro XIV. ad Plautium.- Quodsi sit hereditas , etsi non ita convenit, ut quidquid iuris haberet venditor, emtor haberet, tunc <ref>tamen, Hal.</ref> he- redem se esse, praestare debet; illo vero adiecto liberatur venditor, si ad eum hereditas non per- tineat. 14. IDEM libro XXXIII. ad Edictum . filiifamilias nomina vendidit, actiones quoque , quas cum patre habet, praestare debet. § 1. Si hereditas venierit, venditor res hereditarias tradere debet; quanta autem hereditas est, nihil interest, 15. GAIUS libro X. ad Edictum provinciale. nisi de substantia cius affirmaverit . 16. PAULUS libro XXXIII. ad Edictum .- Si quasi heres vendideris hereditatem, quum tibi ex Senatusconsulto Trebelliano restituta esset here- ditas, quanti emtoris intersit, teneberis. 17. ULPIANUS libro XLIII. ad Edictum .-- No- mina eorum, qui sub conditione vel in diem de- bent, et emere, et vendere solemus; ea enim res est, quae emi et venire potest. 18. IULIANUS libro XV. <ref>Alfenus libro V., Hal.</ref> Digestorum. Si ex pluribus heredibus unus , antequam ceteri adirent hereditatem, pecuniam, quae sub poena debeba- tur a testatore , omnem solverit, et hereditatem vendiderit, nec a coheredibus suis propter egesta- tem eorum quidquam servare poterit, cum emtore hereditatis vel ex stipulatu, vel ex vendito recte experietur; omnem enim pecuniam hereditario no- mine datam, eo manifestius est, quod in iudicio familiae erciscundae deducitur <ref>Hal. Vulg.; ducitur, Fl.</ref>, per quod ni- hil amplius unusquisque a coheredibus suis con- sequi potest, quam quod tanquam heres impen- derit. 19. IDEM libro XXV. Digestorum . - Multum interest, sub conditione aliqua obligatio veneat , an, quum ipsa obligatio sub conditione sit, pure veneat . Priore casu deficiente conditione nullam esse venditionem, posteriore statim venditionem<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 8o3xp1kjkymwxos15wdgqyepi12as6r 0 82418 266276 2026-05-15T17:08:37Z Demetrius Talpa 13304 nova 266276 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Columba Hiensis |OperaeTitulus=Hymni |OperaeWikiPagina= |Annus=saeculo VI |SubTitulus= |Genera=carmina |Editio=Patrologia Latina, suppl. IV |Fons = Musisque Deoque }} ==I== <poem> Quis potest Deo placere Nouissimo in tempore Variatis insignibus Veritatis ordinibus {{Versus|5}}Exceptis contemptoribus Mundi praesentis istius? Altus prosator, uetustus Dierum et ingenitus Erat absque origine {{Versus|10}}Primordii et crepidine, Est et erit in saecula Saeculorum infinita; Cui est unigenitus Christus et sanctus spiritus {{Versus|15}}Coaeternus in gloria Deitatis perpetua. Non tres deos depromimus, Sed unum Deum dicimus Salua fide in personis {{Versus|20}}Tribus gloriosissimis. Bonos creauit Angelos Ordines et Archangelos Principatuum ac Sedium, Potestatum, Virtutium, {{Versus|25}}Vti non esset bonitas Otiosa ac maiestas Trinitatis in omnibus Largitatis muneribus, Sed haberet, caelestia {{Versus|30}}In quibus priuilegia Ostenderet magnopere Possibili fatimine. Caeli de regni apice Stationis angelicae {{Versus|35}}Claritate prae fulgoris, Venustate speciminis Superbiendo ruerat Lucifer, quem formauerat, Apostataeque angeli {{Versus|40}}Eodem lapsu lugubri Auctoris cenodoxiae, Peruicacis inuidiae, Ceteris remanentibus In suis principatibus {{Versus|45}}Draco magnus taeterrimus, Terribilis et antiquus, Qui fuit serpens lubricus, Sapientior omnibus Bestiis et animantibus {{Versus|50}}Terrae ferocioribus, Tertiam partem siderum Traxit secum in barathrum Locorum infernalium Diuersorumque carcerum {{Versus|55}}Refugas ueri luminis Parasito praecipites. Excelsus mundi machinam Praeuidens et harmoniam, Caelum et terram fecerat, {{Versus|60}}Mare, aquas condiderat, Herbarum quoque germina, Virgultorum arbuscula, Solem, lunam ac sidera, Ignem ac necessaria, {{Versus|65}}Aues, pisces et pecora, Bestias, animalia, Hominem demum regere Protoplaustum praesagmine. Factis simul sideribus, {{Versus|70}}Aetheris luminaribus, Conlaudauerunt angeli Factura pro mirabili Immensae molis Dominum, Opificem caelestium, {{Versus|75}}Praeconio laudabili, Debito et immobili Concentuque egregio Grates egerunt Domino Amore et arbitrio, {{Versus|80}}Non naturae donario. Grassatis primis duobus Seductisque parentibus Secundo ruit diabolus Cum suis satellitibus, {{Versus|85}}Quorum horrore uultuum Sonoque uolitantium Consternarentur homines Metu territi fragiles, Non ualentes carnalibus {{Versus|90}}Haec intueri uisibus, Qui nunc ligantur fascibus, Ergastulorum nexibus. Hic sublatus e medio Deiectus est a Domino, {{Versus|95}}Cuius acris spatium Constipatur satellitum Globo inuisibilium Turbido perduellium, Ne malis exemplaribus {{Versus|100}}Imbuti ac sceleribus Nullis unquam tegentibus Saeptis ac parietibus Fornicarentur homines Palam omnium oculis. {{Versus|105}}Inuehunt nubes pontias Ex fontibus brumalias Tribus profundioribus Oceani dodrantibus Maris, caeli climatibus, {{Versus|110}}Caeruleis turbinibus Profuturas segitibus, Vincis et germinibus, Agitatae flaminibus Thesauris emergentibus, {{Versus|115}}Quique paludes marinas Euacuant reciprocas. Caduca ac tyrannica Mundique momentanea Regum praesentis gloria {{Versus|120}}Nutu Dei deposita; Ecce, gigantes gemere Sub aquis magno ulcere Comprobantur, incendio Aduri ac supplicio {{Versus|125}}Cocyti quae Charybdibus Strangulati turgentibus, Scyllis obtecti fluctibus Eliduntur et scrupibus. Ligatas aquas nubibus {{Versus|130}}Frequenter crebrat Dominus, Vt ne erumpant protinus Simul ruptis obicibus, Quarum uberioribus Venis uelut uberibus {{Versus|135}}Pedetentim natantibus Telli per tractus istius Gelidis ac feruentibus Diuersis in temporibus Vsquam influunt flumina {{Versus|140}}Nunquam deficientia. Magni Dei uirtutibus Appenditur dialibus Globus terrae et circulus Abysso magnae inditus {{Versus|145}}Suffultu Dei, iduma Omnipotentis ualida, Columnis uelut uectibus Eundem sustentantibus, Promontoriis et rupibus {{Versus|150}}Solidis fundaminibus Velut quibusdam basibus Firmatus immobilibus. Nulli uidetur dubium In imis esse infernum, {{Versus|155}}Vbi habentur tenebrae, Vermes et dirae bestiae, Vbi ignis sulphureus Ardens flammis edacibus, Vbi rugitus hominum, {{Versus|160}}Fletus et stridor dentium, Vbi Gehennae gemitus Terribilis et antiquus, Vbi ardor flammaticus, Sitis famisque horridus. {{Versus|165}}Orbem infra, ut legimus, Incolas esse nouimus, Quorum genu precario Frequenter flectit Domino, Quibusque impossibile {{Versus|170}}Librum scriptum reuoluere Obsignatum signaculis Septem de Christi monitis, Quem idem resignauerat, Postquam uictor exstiterat {{Versus|175}}Explens sui praesagmina Aduentus prophetalia. Plantatum a prooemio Paradisum a Domino Legimus in primordio {{Versus|180}}GenesiS nobilissimo, Cuius ex fonte flumina Quattuor sunt manantia, Cuius etiam florido Lignum uitae in medio, {{Versus|185}}Cuius non cadunt folia Gentibus salutifera, Cuius inenarrabiles Deliciae ac fertiles. Quis ad condictum Domini {{Versus|190}}Montem ascendit Sinai? Quis audiuit tonitrua Vltra modum sonantia, Quis clangorem perstrepere Inormitatis buccinae? {{Versus|195}}Quis quoque uidit fulgura In gyro coruscantia, Quis lampades et iacula Saxaque collidentia Praeter Israhelitici {{Versus|200}}Moysen iudicem populi? Regis regum rectissimi Prope est dies Domini, Dies irae et uindictae, Tenebrarum et nebulae {{Versus|205}}Diesque mirabilium Tonitruorum fortium, Dies quoque angustiae, Maeroris ac tristitiae, In quo cessabit mulierum {{Versus|210}}Amor ac desiderium Hominumque contentio Mundi huius et cupido. Stantes erimus pauidi Ante tribunal Domini {{Versus|215}}Reddemusque de omnibus Rationem affectibus, Videntes quoque posita Ante obtutus crimina Librosque conscientiae {{Versus|220}}Patefactos in facie; In fletus amarissimos Ac singultus erumpemus Subtracta necessaria Operandi materia. {{Versus|225}}Tuba primi archangeli Strepente admirabili Erumpent munitissima Claustra ac poliandria, Mundi praesentis frigora {{Versus|230}}Hominum lucescentia Vndique conglobantibus Ad compagines ossibus, Animabus aethralibus Eisdem obuiantibus {{Versus|235}}Rursumque redeuntibus Debitis mansionibus. Vagatur ex climactere Orion caeli cardine Derelicto Virgilio, {{Versus|240}}Astrorum splendidissimo, Per metas Thetis ignoti Orientalis circuli; Girans certis ambagibus Redit priscis reditibus, {{Versus|245}}Oriens post biennium Vesperugo in uesperum; Sumpta in problematibus Tropicis intellectibus. Xristo de caelis Domino {{Versus|250}}Descendente celsissimo Praefulgebit clarissimum Signum crucis et uexillum, Tectisque luminaribus Duobus principalibus {{Versus|255}}Cadent in terram sidera Vt fructus de ficulnea, Eritque mundi spatium Vt fornacis incendium; Tunc in montium specubus {{Versus|260}}Abscondent se exercitus. Ymnorum cantionibus Sedulo tinnientibus, Tripudiis sanctis milibus Angelorum uernantibus {{Versus|265}}Quattuorque plenissimis Animalibus oculis Cum uiginti felicibus Quattuor senioribus, Coronas admittentibus {{Versus|270}}Agni Dei sub pedibus, Laudatur tribus uicibus Trinitas aeternalibus. Zelus ignis furibundos Consumet aduersarios {{Versus|275}}Nolentes Christum credere Deo a patre uenisse. Nos uero euolabimus Obuiam ei protinus Et sic cum ipso erimus {{Versus|280}}In diuersis ordinibus Dignitatum pro meritis Praemiorum perpetuis Permansuri in gloria A saeculis in saecula. </poem> ==II== <poem> In te, Christe, credentium Miserearis omnium; Tu es Deus in saecula Saeculorum in gloria. {{Versus|5}}Deus, in adiutorium, Intende laborantium, Ad dolorum remedium Festina in auxilium. Deus, pater credentium, {{Versus|10}}Deus, uita uiuentium, Deus deorum omnium, Deus, uirtus uirtutium. Deus, formator omnium, Deus et iudex iudicum, {{Versus|15}}Deus et princeps principum, Elementorum omnium. Deus opis eximiae Caelestis Hierosolymae, Deus, rex, regni gloria, {{Versus|20}}Deus, ipse uictoria. Deus aeterni luminis, Deus inenarrabilis, Deus altus, amabilis, Deus inaestimabilis. {{Versus|25}}Deus largus, longanimis, Deus, doctor docibilis, Deus, qui facit omnia, Noua cuncta et uetera. Dei patris in nomine {{Versus|30}}Filiique sui prospere, Sancti spiritus utique Recto uado itinere. </poem> ==III== </poem> Christus lorica militum, Christus creator omnium. Christus, redemptor gentium, Christus, amator uirginum, {{Versus|5}}Christus, fons sapientium, Christus, fides credentium Christus, salus uiuentium Et uita morientium, Coronauit exercitum {{Versus|10}}Nostrum cum turba martyrum. Christus crucem ascenderat, Christus mundum saluauerat, Christus et nos redemerat, Christus pro nobis passus est; {{Versus|15}}Christus infernum penetrat, Christus caelum ascenderat, Christus cum Deo sederat, Vbi nunquam defuerat. Gloria haec altissimo {{Versus|20}}Deo patri ingenito, Honor ac summo filio, Vnico, unigenito, Spirituique optimo, Sancto, perfecto, sedulo {{Versus|25}}Amen, fiat perpetua In sempiterna saecula. </poem> ==IV== <poem> Te timemus terribilem Nullum credentes similem, O Iesu amantissime, O rex regum rectissime. {{Versus|5}}Noli, pater, indulgere Tonitruo cum fulgure, Ne frangamur formidine Huius atque uridine. Te cuncta canunt carmina {{Versus|10}}Angelorum per agmina, Teque exaltent culmina Caeli uaga per fulmina. Benedictus in saecula Recta regens regimina. {{Versus|15}}Iohannes coram Domino Adhuc matris in utero Repletus Dei gratia Pro uino atque sicera. Manet in meo corde {{Versus|20}}Dei amoris flamma, Vt in argenti uase Auri ponitur gemma. </poem> 3n0pnazuz32raw81itifgs7k9eaa2rf 266279 266276 2026-05-15T17:15:33Z Demetrius Talpa 13304 /* III */ 266279 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Columba Hiensis |OperaeTitulus=Hymni |OperaeWikiPagina= |Annus=saeculo VI |SubTitulus= |Genera=carmina |Editio=Patrologia Latina, suppl. IV |Fons = Musisque Deoque }} ==I== <poem> Quis potest Deo placere Nouissimo in tempore Variatis insignibus Veritatis ordinibus {{Versus|5}}Exceptis contemptoribus Mundi praesentis istius? Altus prosator, uetustus Dierum et ingenitus Erat absque origine {{Versus|10}}Primordii et crepidine, Est et erit in saecula Saeculorum infinita; Cui est unigenitus Christus et sanctus spiritus {{Versus|15}}Coaeternus in gloria Deitatis perpetua. Non tres deos depromimus, Sed unum Deum dicimus Salua fide in personis {{Versus|20}}Tribus gloriosissimis. Bonos creauit Angelos Ordines et Archangelos Principatuum ac Sedium, Potestatum, Virtutium, {{Versus|25}}Vti non esset bonitas Otiosa ac maiestas Trinitatis in omnibus Largitatis muneribus, Sed haberet, caelestia {{Versus|30}}In quibus priuilegia Ostenderet magnopere Possibili fatimine. Caeli de regni apice Stationis angelicae {{Versus|35}}Claritate prae fulgoris, Venustate speciminis Superbiendo ruerat Lucifer, quem formauerat, Apostataeque angeli {{Versus|40}}Eodem lapsu lugubri Auctoris cenodoxiae, Peruicacis inuidiae, Ceteris remanentibus In suis principatibus {{Versus|45}}Draco magnus taeterrimus, Terribilis et antiquus, Qui fuit serpens lubricus, Sapientior omnibus Bestiis et animantibus {{Versus|50}}Terrae ferocioribus, Tertiam partem siderum Traxit secum in barathrum Locorum infernalium Diuersorumque carcerum {{Versus|55}}Refugas ueri luminis Parasito praecipites. Excelsus mundi machinam Praeuidens et harmoniam, Caelum et terram fecerat, {{Versus|60}}Mare, aquas condiderat, Herbarum quoque germina, Virgultorum arbuscula, Solem, lunam ac sidera, Ignem ac necessaria, {{Versus|65}}Aues, pisces et pecora, Bestias, animalia, Hominem demum regere Protoplaustum praesagmine. Factis simul sideribus, {{Versus|70}}Aetheris luminaribus, Conlaudauerunt angeli Factura pro mirabili Immensae molis Dominum, Opificem caelestium, {{Versus|75}}Praeconio laudabili, Debito et immobili Concentuque egregio Grates egerunt Domino Amore et arbitrio, {{Versus|80}}Non naturae donario. Grassatis primis duobus Seductisque parentibus Secundo ruit diabolus Cum suis satellitibus, {{Versus|85}}Quorum horrore uultuum Sonoque uolitantium Consternarentur homines Metu territi fragiles, Non ualentes carnalibus {{Versus|90}}Haec intueri uisibus, Qui nunc ligantur fascibus, Ergastulorum nexibus. Hic sublatus e medio Deiectus est a Domino, {{Versus|95}}Cuius acris spatium Constipatur satellitum Globo inuisibilium Turbido perduellium, Ne malis exemplaribus {{Versus|100}}Imbuti ac sceleribus Nullis unquam tegentibus Saeptis ac parietibus Fornicarentur homines Palam omnium oculis. {{Versus|105}}Inuehunt nubes pontias Ex fontibus brumalias Tribus profundioribus Oceani dodrantibus Maris, caeli climatibus, {{Versus|110}}Caeruleis turbinibus Profuturas segitibus, Vincis et germinibus, Agitatae flaminibus Thesauris emergentibus, {{Versus|115}}Quique paludes marinas Euacuant reciprocas. Caduca ac tyrannica Mundique momentanea Regum praesentis gloria {{Versus|120}}Nutu Dei deposita; Ecce, gigantes gemere Sub aquis magno ulcere Comprobantur, incendio Aduri ac supplicio {{Versus|125}}Cocyti quae Charybdibus Strangulati turgentibus, Scyllis obtecti fluctibus Eliduntur et scrupibus. Ligatas aquas nubibus {{Versus|130}}Frequenter crebrat Dominus, Vt ne erumpant protinus Simul ruptis obicibus, Quarum uberioribus Venis uelut uberibus {{Versus|135}}Pedetentim natantibus Telli per tractus istius Gelidis ac feruentibus Diuersis in temporibus Vsquam influunt flumina {{Versus|140}}Nunquam deficientia. Magni Dei uirtutibus Appenditur dialibus Globus terrae et circulus Abysso magnae inditus {{Versus|145}}Suffultu Dei, iduma Omnipotentis ualida, Columnis uelut uectibus Eundem sustentantibus, Promontoriis et rupibus {{Versus|150}}Solidis fundaminibus Velut quibusdam basibus Firmatus immobilibus. Nulli uidetur dubium In imis esse infernum, {{Versus|155}}Vbi habentur tenebrae, Vermes et dirae bestiae, Vbi ignis sulphureus Ardens flammis edacibus, Vbi rugitus hominum, {{Versus|160}}Fletus et stridor dentium, Vbi Gehennae gemitus Terribilis et antiquus, Vbi ardor flammaticus, Sitis famisque horridus. {{Versus|165}}Orbem infra, ut legimus, Incolas esse nouimus, Quorum genu precario Frequenter flectit Domino, Quibusque impossibile {{Versus|170}}Librum scriptum reuoluere Obsignatum signaculis Septem de Christi monitis, Quem idem resignauerat, Postquam uictor exstiterat {{Versus|175}}Explens sui praesagmina Aduentus prophetalia. Plantatum a prooemio Paradisum a Domino Legimus in primordio {{Versus|180}}GenesiS nobilissimo, Cuius ex fonte flumina Quattuor sunt manantia, Cuius etiam florido Lignum uitae in medio, {{Versus|185}}Cuius non cadunt folia Gentibus salutifera, Cuius inenarrabiles Deliciae ac fertiles. Quis ad condictum Domini {{Versus|190}}Montem ascendit Sinai? Quis audiuit tonitrua Vltra modum sonantia, Quis clangorem perstrepere Inormitatis buccinae? {{Versus|195}}Quis quoque uidit fulgura In gyro coruscantia, Quis lampades et iacula Saxaque collidentia Praeter Israhelitici {{Versus|200}}Moysen iudicem populi? Regis regum rectissimi Prope est dies Domini, Dies irae et uindictae, Tenebrarum et nebulae {{Versus|205}}Diesque mirabilium Tonitruorum fortium, Dies quoque angustiae, Maeroris ac tristitiae, In quo cessabit mulierum {{Versus|210}}Amor ac desiderium Hominumque contentio Mundi huius et cupido. Stantes erimus pauidi Ante tribunal Domini {{Versus|215}}Reddemusque de omnibus Rationem affectibus, Videntes quoque posita Ante obtutus crimina Librosque conscientiae {{Versus|220}}Patefactos in facie; In fletus amarissimos Ac singultus erumpemus Subtracta necessaria Operandi materia. {{Versus|225}}Tuba primi archangeli Strepente admirabili Erumpent munitissima Claustra ac poliandria, Mundi praesentis frigora {{Versus|230}}Hominum lucescentia Vndique conglobantibus Ad compagines ossibus, Animabus aethralibus Eisdem obuiantibus {{Versus|235}}Rursumque redeuntibus Debitis mansionibus. Vagatur ex climactere Orion caeli cardine Derelicto Virgilio, {{Versus|240}}Astrorum splendidissimo, Per metas Thetis ignoti Orientalis circuli; Girans certis ambagibus Redit priscis reditibus, {{Versus|245}}Oriens post biennium Vesperugo in uesperum; Sumpta in problematibus Tropicis intellectibus. Xristo de caelis Domino {{Versus|250}}Descendente celsissimo Praefulgebit clarissimum Signum crucis et uexillum, Tectisque luminaribus Duobus principalibus {{Versus|255}}Cadent in terram sidera Vt fructus de ficulnea, Eritque mundi spatium Vt fornacis incendium; Tunc in montium specubus {{Versus|260}}Abscondent se exercitus. Ymnorum cantionibus Sedulo tinnientibus, Tripudiis sanctis milibus Angelorum uernantibus {{Versus|265}}Quattuorque plenissimis Animalibus oculis Cum uiginti felicibus Quattuor senioribus, Coronas admittentibus {{Versus|270}}Agni Dei sub pedibus, Laudatur tribus uicibus Trinitas aeternalibus. Zelus ignis furibundos Consumet aduersarios {{Versus|275}}Nolentes Christum credere Deo a patre uenisse. Nos uero euolabimus Obuiam ei protinus Et sic cum ipso erimus {{Versus|280}}In diuersis ordinibus Dignitatum pro meritis Praemiorum perpetuis Permansuri in gloria A saeculis in saecula. </poem> ==II== <poem> In te, Christe, credentium Miserearis omnium; Tu es Deus in saecula Saeculorum in gloria. {{Versus|5}}Deus, in adiutorium, Intende laborantium, Ad dolorum remedium Festina in auxilium. Deus, pater credentium, {{Versus|10}}Deus, uita uiuentium, Deus deorum omnium, Deus, uirtus uirtutium. Deus, formator omnium, Deus et iudex iudicum, {{Versus|15}}Deus et princeps principum, Elementorum omnium. Deus opis eximiae Caelestis Hierosolymae, Deus, rex, regni gloria, {{Versus|20}}Deus, ipse uictoria. Deus aeterni luminis, Deus inenarrabilis, Deus altus, amabilis, Deus inaestimabilis. {{Versus|25}}Deus largus, longanimis, Deus, doctor docibilis, Deus, qui facit omnia, Noua cuncta et uetera. Dei patris in nomine {{Versus|30}}Filiique sui prospere, Sancti spiritus utique Recto uado itinere. </poem> ==III== <poem> Christus lorica militum, Christus creator omnium. Christus, redemptor gentium, Christus, amator uirginum, {{Versus|5}}Christus, fons sapientium, Christus, fides credentium Christus, salus uiuentium Et uita morientium, Coronauit exercitum {{Versus|10}}Nostrum cum turba martyrum. Christus crucem ascenderat, Christus mundum saluauerat, Christus et nos redemerat, Christus pro nobis passus est; {{Versus|15}}Christus infernum penetrat, Christus caelum ascenderat, Christus cum Deo sederat, Vbi nunquam defuerat. Gloria haec altissimo {{Versus|20}}Deo patri ingenito, Honor ac summo filio, Vnico, unigenito, Spirituique optimo, Sancto, perfecto, sedulo {{Versus|25}}Amen, fiat perpetua In sempiterna saecula. </poem> ==IV== <poem> Te timemus terribilem Nullum credentes similem, O Iesu amantissime, O rex regum rectissime. {{Versus|5}}Noli, pater, indulgere Tonitruo cum fulgure, Ne frangamur formidine Huius atque uridine. Te cuncta canunt carmina {{Versus|10}}Angelorum per agmina, Teque exaltent culmina Caeli uaga per fulmina. Benedictus in saecula Recta regens regimina. {{Versus|15}}Iohannes coram Domino Adhuc matris in utero Repletus Dei gratia Pro uino atque sicera. Manet in meo corde {{Versus|20}}Dei amoris flamma, Vt in argenti uase Auri ponitur gemma. </poem> 8ncmsspns995bd1srjeefpm0cggrqt7 266281 266279 2026-05-15T17:26:42Z Demetrius Talpa 13304 /* IV */ 266281 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Columba Hiensis |OperaeTitulus=Hymni |OperaeWikiPagina= |Annus=saeculo VI |SubTitulus= |Genera=carmina |Editio=Patrologia Latina, suppl. IV |Fons = Musisque Deoque }} ==I== <poem> Quis potest Deo placere Nouissimo in tempore Variatis insignibus Veritatis ordinibus {{Versus|5}}Exceptis contemptoribus Mundi praesentis istius? Altus prosator, uetustus Dierum et ingenitus Erat absque origine {{Versus|10}}Primordii et crepidine, Est et erit in saecula Saeculorum infinita; Cui est unigenitus Christus et sanctus spiritus {{Versus|15}}Coaeternus in gloria Deitatis perpetua. Non tres deos depromimus, Sed unum Deum dicimus Salua fide in personis {{Versus|20}}Tribus gloriosissimis. Bonos creauit Angelos Ordines et Archangelos Principatuum ac Sedium, Potestatum, Virtutium, {{Versus|25}}Vti non esset bonitas Otiosa ac maiestas Trinitatis in omnibus Largitatis muneribus, Sed haberet, caelestia {{Versus|30}}In quibus priuilegia Ostenderet magnopere Possibili fatimine. Caeli de regni apice Stationis angelicae {{Versus|35}}Claritate prae fulgoris, Venustate speciminis Superbiendo ruerat Lucifer, quem formauerat, Apostataeque angeli {{Versus|40}}Eodem lapsu lugubri Auctoris cenodoxiae, Peruicacis inuidiae, Ceteris remanentibus In suis principatibus {{Versus|45}}Draco magnus taeterrimus, Terribilis et antiquus, Qui fuit serpens lubricus, Sapientior omnibus Bestiis et animantibus {{Versus|50}}Terrae ferocioribus, Tertiam partem siderum Traxit secum in barathrum Locorum infernalium Diuersorumque carcerum {{Versus|55}}Refugas ueri luminis Parasito praecipites. Excelsus mundi machinam Praeuidens et harmoniam, Caelum et terram fecerat, {{Versus|60}}Mare, aquas condiderat, Herbarum quoque germina, Virgultorum arbuscula, Solem, lunam ac sidera, Ignem ac necessaria, {{Versus|65}}Aues, pisces et pecora, Bestias, animalia, Hominem demum regere Protoplaustum praesagmine. Factis simul sideribus, {{Versus|70}}Aetheris luminaribus, Conlaudauerunt angeli Factura pro mirabili Immensae molis Dominum, Opificem caelestium, {{Versus|75}}Praeconio laudabili, Debito et immobili Concentuque egregio Grates egerunt Domino Amore et arbitrio, {{Versus|80}}Non naturae donario. Grassatis primis duobus Seductisque parentibus Secundo ruit diabolus Cum suis satellitibus, {{Versus|85}}Quorum horrore uultuum Sonoque uolitantium Consternarentur homines Metu territi fragiles, Non ualentes carnalibus {{Versus|90}}Haec intueri uisibus, Qui nunc ligantur fascibus, Ergastulorum nexibus. Hic sublatus e medio Deiectus est a Domino, {{Versus|95}}Cuius acris spatium Constipatur satellitum Globo inuisibilium Turbido perduellium, Ne malis exemplaribus {{Versus|100}}Imbuti ac sceleribus Nullis unquam tegentibus Saeptis ac parietibus Fornicarentur homines Palam omnium oculis. {{Versus|105}}Inuehunt nubes pontias Ex fontibus brumalias Tribus profundioribus Oceani dodrantibus Maris, caeli climatibus, {{Versus|110}}Caeruleis turbinibus Profuturas segitibus, Vincis et germinibus, Agitatae flaminibus Thesauris emergentibus, {{Versus|115}}Quique paludes marinas Euacuant reciprocas. Caduca ac tyrannica Mundique momentanea Regum praesentis gloria {{Versus|120}}Nutu Dei deposita; Ecce, gigantes gemere Sub aquis magno ulcere Comprobantur, incendio Aduri ac supplicio {{Versus|125}}Cocyti quae Charybdibus Strangulati turgentibus, Scyllis obtecti fluctibus Eliduntur et scrupibus. Ligatas aquas nubibus {{Versus|130}}Frequenter crebrat Dominus, Vt ne erumpant protinus Simul ruptis obicibus, Quarum uberioribus Venis uelut uberibus {{Versus|135}}Pedetentim natantibus Telli per tractus istius Gelidis ac feruentibus Diuersis in temporibus Vsquam influunt flumina {{Versus|140}}Nunquam deficientia. Magni Dei uirtutibus Appenditur dialibus Globus terrae et circulus Abysso magnae inditus {{Versus|145}}Suffultu Dei, iduma Omnipotentis ualida, Columnis uelut uectibus Eundem sustentantibus, Promontoriis et rupibus {{Versus|150}}Solidis fundaminibus Velut quibusdam basibus Firmatus immobilibus. Nulli uidetur dubium In imis esse infernum, {{Versus|155}}Vbi habentur tenebrae, Vermes et dirae bestiae, Vbi ignis sulphureus Ardens flammis edacibus, Vbi rugitus hominum, {{Versus|160}}Fletus et stridor dentium, Vbi Gehennae gemitus Terribilis et antiquus, Vbi ardor flammaticus, Sitis famisque horridus. {{Versus|165}}Orbem infra, ut legimus, Incolas esse nouimus, Quorum genu precario Frequenter flectit Domino, Quibusque impossibile {{Versus|170}}Librum scriptum reuoluere Obsignatum signaculis Septem de Christi monitis, Quem idem resignauerat, Postquam uictor exstiterat {{Versus|175}}Explens sui praesagmina Aduentus prophetalia. Plantatum a prooemio Paradisum a Domino Legimus in primordio {{Versus|180}}GenesiS nobilissimo, Cuius ex fonte flumina Quattuor sunt manantia, Cuius etiam florido Lignum uitae in medio, {{Versus|185}}Cuius non cadunt folia Gentibus salutifera, Cuius inenarrabiles Deliciae ac fertiles. Quis ad condictum Domini {{Versus|190}}Montem ascendit Sinai? Quis audiuit tonitrua Vltra modum sonantia, Quis clangorem perstrepere Inormitatis buccinae? {{Versus|195}}Quis quoque uidit fulgura In gyro coruscantia, Quis lampades et iacula Saxaque collidentia Praeter Israhelitici {{Versus|200}}Moysen iudicem populi? Regis regum rectissimi Prope est dies Domini, Dies irae et uindictae, Tenebrarum et nebulae {{Versus|205}}Diesque mirabilium Tonitruorum fortium, Dies quoque angustiae, Maeroris ac tristitiae, In quo cessabit mulierum {{Versus|210}}Amor ac desiderium Hominumque contentio Mundi huius et cupido. Stantes erimus pauidi Ante tribunal Domini {{Versus|215}}Reddemusque de omnibus Rationem affectibus, Videntes quoque posita Ante obtutus crimina Librosque conscientiae {{Versus|220}}Patefactos in facie; In fletus amarissimos Ac singultus erumpemus Subtracta necessaria Operandi materia. {{Versus|225}}Tuba primi archangeli Strepente admirabili Erumpent munitissima Claustra ac poliandria, Mundi praesentis frigora {{Versus|230}}Hominum lucescentia Vndique conglobantibus Ad compagines ossibus, Animabus aethralibus Eisdem obuiantibus {{Versus|235}}Rursumque redeuntibus Debitis mansionibus. Vagatur ex climactere Orion caeli cardine Derelicto Virgilio, {{Versus|240}}Astrorum splendidissimo, Per metas Thetis ignoti Orientalis circuli; Girans certis ambagibus Redit priscis reditibus, {{Versus|245}}Oriens post biennium Vesperugo in uesperum; Sumpta in problematibus Tropicis intellectibus. Xristo de caelis Domino {{Versus|250}}Descendente celsissimo Praefulgebit clarissimum Signum crucis et uexillum, Tectisque luminaribus Duobus principalibus {{Versus|255}}Cadent in terram sidera Vt fructus de ficulnea, Eritque mundi spatium Vt fornacis incendium; Tunc in montium specubus {{Versus|260}}Abscondent se exercitus. Ymnorum cantionibus Sedulo tinnientibus, Tripudiis sanctis milibus Angelorum uernantibus {{Versus|265}}Quattuorque plenissimis Animalibus oculis Cum uiginti felicibus Quattuor senioribus, Coronas admittentibus {{Versus|270}}Agni Dei sub pedibus, Laudatur tribus uicibus Trinitas aeternalibus. Zelus ignis furibundos Consumet aduersarios {{Versus|275}}Nolentes Christum credere Deo a patre uenisse. Nos uero euolabimus Obuiam ei protinus Et sic cum ipso erimus {{Versus|280}}In diuersis ordinibus Dignitatum pro meritis Praemiorum perpetuis Permansuri in gloria A saeculis in saecula. </poem> ==II== <poem> In te, Christe, credentium Miserearis omnium; Tu es Deus in saecula Saeculorum in gloria. {{Versus|5}}Deus, in adiutorium, Intende laborantium, Ad dolorum remedium Festina in auxilium. Deus, pater credentium, {{Versus|10}}Deus, uita uiuentium, Deus deorum omnium, Deus, uirtus uirtutium. Deus, formator omnium, Deus et iudex iudicum, {{Versus|15}}Deus et princeps principum, Elementorum omnium. Deus opis eximiae Caelestis Hierosolymae, Deus, rex, regni gloria, {{Versus|20}}Deus, ipse uictoria. Deus aeterni luminis, Deus inenarrabilis, Deus altus, amabilis, Deus inaestimabilis. {{Versus|25}}Deus largus, longanimis, Deus, doctor docibilis, Deus, qui facit omnia, Noua cuncta et uetera. Dei patris in nomine {{Versus|30}}Filiique sui prospere, Sancti spiritus utique Recto uado itinere. </poem> ==III== <poem> Christus lorica militum, Christus creator omnium. Christus, redemptor gentium, Christus, amator uirginum, {{Versus|5}}Christus, fons sapientium, Christus, fides credentium Christus, salus uiuentium Et uita morientium, Coronauit exercitum {{Versus|10}}Nostrum cum turba martyrum. Christus crucem ascenderat, Christus mundum saluauerat, Christus et nos redemerat, Christus pro nobis passus est; {{Versus|15}}Christus infernum penetrat, Christus caelum ascenderat, Christus cum Deo sederat, Vbi nunquam defuerat. Gloria haec altissimo {{Versus|20}}Deo patri ingenito, Honor ac summo filio, Vnico, unigenito, Spirituique optimo, Sancto, perfecto, sedulo {{Versus|25}}Amen, fiat perpetua In sempiterna saecula. </poem> ==IV== <poem> Te timemus terribilem Nullum credentes similem, O Iesu amantissime, O rex regum rectissime. {{Versus|5}}Noli, pater, indulgere Tonitruo cum fulgure, Ne frangamur formidine Huius atque uridine. Te cuncta canunt carmina {{Versus|10}}Angelorum per agmina, Teque exaltent culmina Caeli uaga per fulmina. Benedictus in saecula Recta regens regimina. {{Versus|15}}Iohannes coram Domino Adhuc matris in utero Repletus Dei gratia Pro uino atque sicera. Manet in meo corde {{Versus|20}}Dei amoris flamma, Vt in argenti uase Auri ponitur gemma. </poem> 953ay7whdlouqvszr4l3q1pg8bpqp0c 14 82419 266277 2026-05-15T17:12:35Z Demetrius Talpa 13304 nova 266277 wikitext text/x-wiki {{Vide|Scriptor:Columba Hiensis}} [[Categoria:Opera per scriptores digesta|Columba Hiensis]] 205fa5qrtlakncf8ncdowxrrivx83d3 102 82420 266283 2026-05-15T17:32:11Z Erblanchard57 30712 Paginam instituit, scribens '{{Scriptor |Nomen=Thomas Waldensis |IndicisNomen=Waldensis, Thomas |Munera= |Natio= }} ==Opera== *''Doctrinale antiquitatum fidei Catholicæ Ecclesiæ.'' In Tribus Voluminum. (1757–9) [https://www.google.com/books/edition/_/KrJiAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=0] [https://www.google.com/books/edition/_/Ci9RAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=0] [https://www.google.com/books/edition/_/Ty9RAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=0]' 266283 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |Nomen=Thomas Waldensis |IndicisNomen=Waldensis, Thomas |Munera= |Natio= }} ==Opera== *''Doctrinale antiquitatum fidei Catholicæ Ecclesiæ.'' In Tribus Voluminum. (1757–9) [https://www.google.com/books/edition/_/KrJiAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=0] [https://www.google.com/books/edition/_/Ci9RAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=0] [https://www.google.com/books/edition/_/Ty9RAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=0] 9ms33kne5j1gitavf4klu1v9pj40trj 0 82421 266287 2026-05-15T19:12:54Z Demetrius Talpa 13304 nova 266287 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Remigius Rhemensis |OperaeTitulus=Versus de calice |OperaeWikiPagina=O |Annus= Saeculo VII |SubTitulus= |Genera=epigrammata |Editio = B. Krusch, 1896, Passiones vitaeque sanctorum aevi Merovingici et antiquiorum aliquot |Fons=GoogleBooks }} <poem> Hauriat hinc populus vitam de sanguine sacro Iniecto, aeternus quem fudit vulnere Christus. Remigius reddit domino sua vota sacerdos. </poem> cxgdfkyl2apuj6a9zqry1n4go6jjr8b 0 82422 266289 2026-05-15T19:48:51Z Demetrius Talpa 13304 nova 266289 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Julianus Toletanus |OperaeTitulus= Carmina apologetica |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo VI |SubTitulus= |Genera=carmina |Editio=Migne, vol. XCVI |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] }} ==I== <poem> Latius imperii maiestas praeterit orbem, &nbsp; &nbsp; &nbsp; Si pietas adsit, peruolat astra super. Caesaris ensis enim debet defendere sedem &nbsp; &nbsp; &nbsp; Immotam Petri, cui Deus ipse preest. {{Versus|5}}A quo suscepit uires titulique cacumen, &nbsp; &nbsp; &nbsp; Nonne illi, o Caesar, ferre decebit opem? Romani decus imperii iuga regibus infert: &nbsp; &nbsp; &nbsp; Illud agit populos, gentibus illud adest. Iustiniane, tuae frangatur robore dextrae {{Versus|10}}&nbsp; &nbsp; &nbsp; Barbarus omnis iners, perfidus omnis homo. Caesare te celebres portet noua Roma triumphos, &nbsp; &nbsp; &nbsp; Nomen ei inuideat nobile Roma uetus. Caesare te referat uirides ecclesia lauros, &nbsp; &nbsp; &nbsp; Portet ab haeretica conditione decus. {{Versus|15}}Et Monothelitae subdant colla impia, papa &nbsp; &nbsp; &nbsp; Pastor sancte, tibi clauigeroque Petro. Vincat, et aeterna sedes sacra pace fruatur, &nbsp; &nbsp; &nbsp; Caesare te teneat, Iustiniane, solum. Viue diu, Caesar: quae dat Benedictus, adora {{Versus|20}}&nbsp; &nbsp; &nbsp; Iussa libens, felix sic quoque Caesar eris. </poem> ==II== <poem> Ad te mitto libens codicem, sanctissime Sergi, &nbsp; &nbsp; &nbsp; Qui regis innumeras et moderaris oues. Inclyta peruasit nos laudum fama tuarum, &nbsp; &nbsp; &nbsp; Quod bonus et clemens sis, pietatis amans. {{Versus|5}}Pectore, uoce refers uiuendique ordine Christum, &nbsp; &nbsp; &nbsp; Cuius et in terris fungeris officio. Viue diu nobis et mundo, candide Sergi, &nbsp; &nbsp; &nbsp; Cui Iulianus ouans oscula dat pedibus. Accipe clementi, Sergi sanctissime, uultu {{Versus|10}}&nbsp; &nbsp; &nbsp; Scripta mea; excubias corrige, papa, meas. Perlege quodcumque est, quod epistula nostra docebit, &nbsp; &nbsp; &nbsp; Atque animo exiles curre labente notas. Est censura Dei tua, quidquid dixeris ipse, &nbsp; &nbsp; &nbsp; Hoc Deus in caelo duxerit esse ratum. {{Versus|15}}A Domino Christo summa est concessa potestas, &nbsp; &nbsp; &nbsp; Claudere qui coelos, et reserare uales. Ergo, pater Sergi, paruo benedicito fratri, &nbsp; &nbsp; &nbsp; Vt fluat in nostrum gratia larga caput. Regis Egicani, populi memorare fidelis, {{Versus|20}}&nbsp; &nbsp; &nbsp; Pontificum benedic plebibus inde tuis. Rore tuo uernabit ager Hispanus abunde, &nbsp; &nbsp; &nbsp; Catholicamque colet tempus in omne fidem. Quam fera tempestas Phlegethontis turbine nulla &nbsp; &nbsp; &nbsp; Auferet ex linguis pectoribusque piis. {{Versus|25}}Hei mihi! Quam timeo ne nos malus implicet error, &nbsp; &nbsp; &nbsp; Demur et infandis gentibus opprobrio. Africa plena uiris bellacibus arma minatur, &nbsp; &nbsp; &nbsp; Inque dies uictrix gens Agarena furit. Ne meus iste metus sit uerus, uindice Christo, {{Versus|30}}&nbsp; &nbsp; &nbsp; Ora pro populis, optime papa, tuis. Vt Deus auertat nostra a ceruice securim, &nbsp; &nbsp; &nbsp; Datque pius ueniam, te lacrimante, reis. </poem> 6ksv6marfyad6p3t6d005wef9o0cmga 0 82423 266290 2026-05-15T19:53:28Z Demetrius Talpa 13304 nova 266290 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Julianus Toletanus |OperaeTitulus= Epistola ad Modoenum |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo VI |SubTitulus= |Genera=carmina, epistulae |Editio=Corpus Christianorum, 1976 |Fons=Musisque Deoque }} ''Sanctissimo domno meo Modoeno Iulianus seruorum Domini seruus. '' Tua aetas grauis iam et maturato senio ualida iuxta quod nouimus tonitrua eloquentiae in senibus commorari, aut fortes prosa exequatur sententias aut metricis dictis proprias pandat iure camenas et rithmis uti, quod plebegis est solitum, ex toto refugiat. <poem> Sic patriarchae, sic prophetae nobiles, Moyses beatus atque Dauid obtimus, Iob, Hieremias atque omnis contio Patrum sacrorum per beatas paginas {{Versus|5}}Non usitarunt rithmicas sententias, Sed siue uersu siue prosa disserunt, Quod nunc habetur ad salutem plebium. Hinc et caterua doctiorum multiplex, Socras, Acates, Ferecides, Ennius, {{Versus|10}}Focas, Omerus, Varro, Cesar, Symmachus Vel ceterorum turba saecularium Seu sint sophistae seu poetae carminum Non rithmicorum disciplinis effluunt Ignota corda litteris mortalium {{Versus|15}}Et nota semper ad uigorem fortium. Vnde, praesul, te peroro uersibus trochaicis Os tuum nobis patere tam prece quam litteris Sicque nos tui saporis disciplina confoue, Vt sapis, ut ipse sentis, uera mittens carmina {{Versus|20}}Non tuis celans amicis quam reportas gratiam, Qualiter, dum uita constat, dum licet in hac uia, Litteris communicemus prouocante gratia. Sint preces nobis et ipsa uota sint communia, Vt fruenda conlocemur conbeandi in patria. {{Versus|25}}Iam uale, benigne frater, sospes usque in saecula. Est memor tui Maria uirgo et mater Dei, Quuius ipse seruitutis arce fungor nobili. Ipsa uobis, ipsa nobis sit patrona gloriae, Quo per illam muneremur in beato sidere, {{Versus|30}}Quae beata fecundauit carne uerbum numinis. </poem> 7ns2xgmtlno40j9u7wvtuo2vjsmtphk 0 82424 266291 2026-05-15T19:56:12Z Demetrius Talpa 13304 nova 266291 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Julianus Toletanus |OperaeTitulus=Insultatio vilis storici in tyrannidem Galliae |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo VI |SubTitulus= |Genera=carmina |Editio=Corpus Christianorum, 1976 |Fons=Musisque Deoque }} <poem> Iam si nec lacrimis cedis nec carmina sentis, Sint tibi pro gladio quae tibi uerba loquor. Ipse tuos damnet morsus et tartara uincat, Qui uicit mundum per crucis exitium. </poem> g31k7mq2gbsejfpsfv7fhnvntte4mz9 266292 266291 2026-05-15T20:02:55Z Demetrius Talpa 13304 266292 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Julianus Toletanus |OperaeTitulus=Insultatio vilis storici in tyrannidem Galliae |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo VI |SubTitulus= |Genera=carmina |Editio=Corpus Christianorum, 1976 |Fons=Musisque Deoque }} ...................................................................................... <poem> Iam si nec lacrimis cedis nec carmina sentis, Sint tibi pro gladio quae tibi uerba loquor. Ipse tuos damnet morsus et tartara uincat, Qui uicit mundum per crucis exitium. </poem> 05n15tadoddqr12q2qsj4h676msu4fp 266293 266292 2026-05-15T20:03:14Z Demetrius Talpa 13304 266293 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Julianus Toletanus |OperaeTitulus=Insultatio vilis storici in tyrannidem Galliae |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo VI |SubTitulus= |Genera= |Editio=Corpus Christianorum, 1976 |Fons=Musisque Deoque }} ...................................................................................... <poem> Iam si nec lacrimis cedis nec carmina sentis, Sint tibi pro gladio quae tibi uerba loquor. Ipse tuos damnet morsus et tartara uincat, Qui uicit mundum per crucis exitium. </poem> jimmn9eqiwfvubd7n6ejvt725b3jpqy 266294 266293 2026-05-15T20:03:43Z Demetrius Talpa 13304 266294 wikitext text/x-wiki {{in progressu}} {{titulus2 |Scriptor= Julianus Toletanus |OperaeTitulus=Insultatio vilis storici in tyrannidem Galliae |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo VI |SubTitulus= |Genera= |Editio=Corpus Christianorum, 1976 |Fons=Musisque Deoque }} ...................................................................................... <poem> Iam si nec lacrimis cedis nec carmina sentis, Sint tibi pro gladio quae tibi uerba loquor. Ipse tuos damnet morsus et tartara uincat, Qui uicit mundum per crucis exitium. </poem> 6hh7wvgrrtxztdc18209o77ewxmylot 0 82425 266300 2026-05-15T21:14:03Z Benoit Soubeyran 25250 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 19 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 18 |AnteNomen=Francogallia (1586)/18 |Post=Capitum 20 |PostNomen=Francogallia (1586)/20 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=169 to=173 fromsection=19 tosection=19 /> {{Liber |Ante= Capitum 17 |AnteNomen=Francogallia (1586)/17 |Post=Capitum 19 |PostNomen=Francogal...' 266300 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 19 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 18 |AnteNomen=Francogallia (1586)/18 |Post=Capitum 20 |PostNomen=Francogallia (1586)/20 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=169 to=173 fromsection=19 tosection=19 /> {{Liber |Ante= Capitum 17 |AnteNomen=Francogallia (1586)/17 |Post=Capitum 19 |PostNomen=Francogallia (1586)/19 }} </div> 7vj5w7n9z1bue5lgvn2cxsl26xuo2ty 0 82426 266302 2026-05-15T21:22:03Z Benoit Soubeyran 25250 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 20 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 19 |AnteNomen=Francogallia (1586)/19 |Post=Capitum 21 |PostNomen=Francogallia (1586)/21 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=174 to=177 fromsection=20 tosection=20 /> {{Liber |Ante= Capitum 19 |AnteNomen=Francogallia (1586)/19 |Post=Capitum 21 |PostNomen=Francogal...' 266302 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 20 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 19 |AnteNomen=Francogallia (1586)/19 |Post=Capitum 21 |PostNomen=Francogallia (1586)/21 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=174 to=177 fromsection=20 tosection=20 /> {{Liber |Ante= Capitum 19 |AnteNomen=Francogallia (1586)/19 |Post=Capitum 21 |PostNomen=Francogallia (1586)/21 }} </div> jkd51ec5lvh3oancghcxsi1dhw8pn3o 104 82427 266304 2026-05-15T21:26:09Z Anderson Cahuana Cutipa 32316 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '918 DIGESTO . LIBRO XVIII : TITULO IV consistere; nam si Titius tibi decem sub conditione debeat, et ego abs te nomen eius emam, confestim ex emto vendito agere potero , ut vel acceptum ei facias . alguna, y en el segundo, inmediatamente se consolida la venta; porque si Ticio te debiera diez bajo condición, y yo comprara de ti su deuda, al punto podré ejercitar la acción de compraventa, para que se la tengas por recibida . 20. AFRICANUS... 266304 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Anderson Cahuana Cutipa" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>918 DIGESTO . LIBRO XVIII : TITULO IV consistere; nam si Titius tibi decem sub conditione debeat, et ego abs te nomen eius emam, confestim ex emto vendito agere potero , ut vel acceptum ei facias . alguna, y en el segundo, inmediatamente se consolida la venta; porque si Ticio te debiera diez bajo condición, y yo comprara de ti su deuda, al punto podré ejercitar la acción de compraventa, para que se la tengas por recibida . 20. AFRICANUS libro VII. Quaestionum . - Si 20. AFRICANO; Cuestiones , libro VII.-Si me hereditatem mihi Lucii Titii vendideris, ac post debitori eiusdem heres existas , actione ex emto hubieres vendido la herencia de Lucio Ticio, y después fueses heredero de un deudor del mismo, estarás obligado por la acción de compra. § 1. Lo que procede más claramente también en este caso, cuando uno mismo fué heredero de su acreedor, y vendió la herencia. teneberis . § 1.- Quod simplicius etiam in illa propositione procedit, quum quis ipse creditori suo heres extitit, et hereditatem vendidit. 21. PAULUS libro XVI. ( 1 ) Quaestionum. Venditor ex hereditate interposita stipulatione rem hereditariam persecutus alii vendidit ; quaeri- tur, quid ex stipulatione praestare debeat; nam bis utique non committitur stipulatio, ut et rem , et pretium debeat. Et quidem si, posteaquam rem vendidit heres , intercessit stipulatio , credimus , pretium in stipulationem venisse; quodsi antecessit stipulatio, deinde rem nactus est, tunc rem de- bebit. Si ergo hominem vendiderit, et is decesserit, an pretium eiusdem debeat -non enim deberet Stichi promissor, si eum vendidisset, mortuo eo, si nulla mora processisset -? Sed ubi hereditatem vendidi , et postea rem ex ea vendidi, potest vide- 21. PAULO; Cuestiones, libro XVI.- Habiendo un vendedor, interpuesta estipulación porrazón de la herencia, perseguido los bienes de la herencia, los vendió á otro; se pregunta, de qué deberá responder en virtud de la estipulación; porque ciertamente no se incurre dos veces en la estipulación, para que deba, asi la cosa, como el precio. Y á la verdad, si después que el heredero vendió la cosa, medió estipulación, creemos que en la estipulación se comprendió el precio; pero si precedió la estipulación, y después adquirió la cosa, entonces deberá la cosa. Si pues hubiere vendido un esclavo, y éste hubiere fallecido, ¿debería el precio del mis- ri, ut negotium eius potius (2) agam, quam here- mo-porque no lo debería el prometedor de Stico, si lo hubiese vendido, muerto éste, si no hubiese ditatis. Sed hoc in re singulari non potest credi; procedido con morosidad ? Pero cuando vendi la nam si eundem hominem tibi vendidero, et necdum herencia, y después vendi una cosa de ella, puede parecer que más bien gestiono su negocio, que el tradito eo alii quoque vendidero, pretiumque ac- cepero, mortuo eo, videamus, ne nihil tibi debeam de la herencia. Pero esto no puede creerse tratán- ex emto, quoniam moram in tradendo non feci; dose de una cosa particular; porque si yo te hubiere vendido el mismo esclavo, y aun no habiéndotelo entregado, lo hubiere vendido también á otro, y recibiere el precio, muerto él, veamos si no te deberé nada por la acción de compra, puesto que no fui moroso en entregarlo; porque el precio del esclavo vendido no se percibe por la cosa, sino por pretium enim hominis venditi non ex re, sed propter negotiationem percipitur; et sic fit (3), quasi alii non vendidissem; tibi enim rem debebam, non actionem. At quum hereditas venit, tacite hoc agi videtur, ut, si quid tanquam heres feci, id praestem emtori, quasi illius negotium agam; quemadmodum fundi venditor fructus praestet bonae fidei la negociación; y así resulta, como si yo no se lo ratione, quamvis, si neglexisset ut alienum, nihil ei imputari (4) possit, nisi si culpa eius argueretur. Quid, si rem, quam vendidi alio possidente, petii et litis aestimationem accepi, utrum pretium illi debeo, an rem? Utique rem, non enim actiones ei, sed rem praestare debeo. Et si vi deiectus , vel hubiese vendido á otro; porque yo te debía la cosa, propter furti actionem duplum abstulero, nihil hoc ad emtorem pertinebit; nam si sine culpa desiit zón de la buena fé, aunque si lo hubiese descuidado como ajeno, nada pueda imputársele, salvo si se le probara su culpa. ¿Qué, si reclamé la cosa, que vendi poseyéndola otro, y recibi la estimación del litigio, le debo acaso el precio, ó la cosa? Cierta- detinere (5) venditor, actiones suas praestare debebit, non rem, et sic (6) aestimationem quoque, nam et aream tradere debet exusto aedificio . no la acción . Pero cuando se vende laherencia, pare- ce que tácitamente se trata esto, que si hice alguna cosa como heredero, responda de ella al comprador, cual si yo gestionara su negocio; à la manera que el vendedor de un fundo restituiría los frutos por ra mente que la cosa, porque no debo cederle las ac- ciones, sino la cosa.Ysidespojado por fuerza, ó por causa de la acción de hurto hubiere yo percibido el duplo, nada de esto pertenecerá al comprador; porque si sin culpa dejó de retener el vendedor, deberá ceder sus acciones, no la cosa, y de este modo también la estimación, porque tambiéndebe entregar el solar, habiéndose quemado el edificio. 22. SCAEVOLA libro II. Responsorum. - Hereditatis venditae pretium pro parte accepit; reliquum emtore non solvente , quaesitum est, an corpora hereditaria pignoris nomine teneantur? Respondi, nihil proponi, cur non teneantur. 22. SCÉVOLA; Respuestas , libro II. -Recibió uno parte del precio de la herencia vendida; se preguntó, ¿no pagando el comprador el resto, quedarán obligados los bienes de la herencia á titulo de prenda? Respondi, que nada se proponia para que no queden obligados . (1) XIII. , Hal. (2) Vulg.; potius, omitela el códice Fl. (3) Hal. Vulg., sit, Fl. (1) Hal .; imputare, Fl. (5) possidere, Hal. (6) nec, inserta Hal.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 14sn4jg4ayaw0twdgkhqmvp2je8isyp 104 82428 266305 2026-05-15T21:58:22Z Liliana Torres Condori 32220 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '524 verum cum familia quoque sua; an et cum liber tis,fuit quaestionis.Et Celsus scripsit:et cum li bertis;posse hospitem quoque recipere;nam ita<ref>capita vel, inserta la Vulg</ref> libro octavo decimo <ref>alia, Hal</ref> Digestorum scripsit, quam sententiam et Tubero probat. Sed an etiam inquilinum recipere possit, apud Labeonem me mini tractatum libro Posteriorum. Et ait Labeo, eum, qui ipse habitat, inquilinum posse recipere; item <ref... 266305 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Liliana Torres Condori" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>524 verum cum familia quoque sua; an et cum liber tis,fuit quaestionis.Et Celsus scripsit:et cum li bertis;posse hospitem quoque recipere;nam ita<ref>capita vel, inserta la Vulg</ref> libro octavo decimo <ref>alia, Hal</ref> Digestorum scripsit, quam sententiam et Tubero probat. Sed an etiam inquilinum recipere possit, apud Labeonem me mini tractatum libro Posteriorum. Et ait Labeo, eum, qui ipse habitat, inquilinum posse recipere; item <ref>vei aliena ab eo, omitelos acertadamente Hal</ref> et hospites , et libertos suos, 3. PAULUS ''libro '''III.''' ad Vitellium'' .-et clientes; 4. ULPIANUSs ''libro XVII.'' <ref>Fi, segun Br., deduei, Taur</ref> ''ad Sabinum.'' ceterum sine eo ne hos quidem habitare posse. Proculus autem de inquilino notat, non belle <ref>Idem Popmponius seribit, omitenias otros en Hal.</ref>: inquilinum dici, qui cum eo habitet. Secundum haec, et si pensionem percipiat, dum ipse quoque inhabitat, non erit ei invidendum; quid enim,si tam spatiosae domus usus sit relictus homini me- diocri, ut portiuncula contentus sit? Sed et cum his, quos loco servorum in operis habet, habita bit, licet liberi sint, vel servi alieni. § 1. Mulieri autem si usus relictus sit, posse eam et cum marito habitare, Quintus Mucius primus admisit, ne ei matrimonio carendum fo ret, quum uti vult domo; nam per contrarium, quin uxor cum marito possit habitare, nec fuit dubitatum. Quid ergo, si viduae legatus sit, an nuptiis contractis post constitutum usum mulier habitare cum marito possit? Et est verum, ut et Pomponius libro quinto, et Papinianus libro nono decimo Quaestionum probat, posse eam cum viro et postea nubentem habitare. Hoc amplius Pom ponius ait, et cum socero habitaturam. 5. PAULUs ''libro III. ad Sabinum.'' - Imo et so- cer cum nuru habitabit, utique quum vir una sit <ref>In, omitela Hal.</ref>. 6. ULPIANUs ''libro XVII.'' <ref>Fi. segun Br., deduci, Taur</ref> ''ad Sabinum.-'' Non solum autem cum marito, sed et cum liberis libertisque habitare, et cum parentibus poterit; et ita et Aristo notat apud Sabinum. Et hucusque erit procedendum, ut eosdem, quos masculi, re cipere et mulieres possint. 7.POMPONIUS ''libro '''V'''. ad Sabinum''.- Non ali- ter autem mulier hospitem recipere potest, quam si is sit, qui honeste cum ea, quae usum habeat, habitaturus sit. 8. ULPIANUs ''libro'' '''XVII.''' <ref>quia separari potest, omitelas Hal</ref>; ''ad Sabinum.-''Sed neque locabunt seorsum, neque concedent habi- tationem sine se , nec vendent usum. § 1. Sed si usus aedium mulieri legatus sit ea conditione: «si a viro divortisset », remittendam<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> e8yn5n747vbj7r1x2tdv6j2mpb1copu 104 82429 266306 2026-05-15T22:33:09Z Liliana Torres Condori 32220 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '511 ctum. Interdum pars ususfructus et non haben ti partem suam, sed amittenti accrescit; nam si ususfructus duobus fuerit legatus, et alter lite contestata amiserit usumfructum, mox et colle- gatarius, qui litem contestatus non erat, usum fructum amisit, partem dimidiam duntaxat, quam amisit, qui litem contestatus est adversus eum, qui se liti obtulit,a possessore consequitur;pars enim collegatarii ipsi accrescit, non domino pro prietatis, u... 266306 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Liliana Torres Condori" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>511 ctum. Interdum pars ususfructus et non haben ti partem suam, sed amittenti accrescit; nam si ususfructus duobus fuerit legatus, et alter lite contestata amiserit usumfructum, mox et colle- gatarius, qui litem contestatus non erat, usum fructum amisit, partem dimidiam duntaxat, quam amisit, qui litem contestatus est adversus eum, qui se liti obtulit,a possessore consequitur;pars enim collegatarii ipsi accrescit, non domino pro prietatis, ususfructus enim personae accrescit, etsi fuerit amissus. '''11. [12.]'''PAPINIANUS ''libro II. Definitionum.—'' Quum singulis ab heredibus singulis eiusdem rei fructus <ref>capita vel, inserta la Vulg</ref> legatur, fructuarii separati videntur non minus, quam si aequis portionibus duobus eiusdem rei fructus legatus fuisset; unde fit, ut inter eos ius accrescendi non sit, '''12. [13.]''' ULPIANUS ''libro'' XVII. <ref>alia, Hal</ref> ''ad Sabi num.'' quum alius ab alio herede usumfructum vindicat. TIT . III QUANDO DIES USUSFRUCTUS LEGATI CEDAT 1. ULPIANUSs ''libro XVII.'' <ref>vei aliena ab eo, omitelos acertadamente Hal</ref> ''ad Sabinum.''Quamquam ususfructus ex fruendo consistat, id est facto aliquo eius,qui fruitur et utitur,tamen semel cedit dies; aliter atque si cui in menses, vel in dies, vel in annos singulos quid legetur, tunc enim per dies singulos, vel menses, vel an nos dies legati cedit.Unde quaeri potest, si usus fructus cui per dies singulos legetur, vel in an nos singulos , an semel <ref>Fi, segun Br., deduei, Taur</ref> cedat; et puto non ce dere simul, sed per tempora adiecta, ut plura le gata sint. Et ita libro quarto <ref>Idem Popmponius seribit, omitenias otros en Hal.</ref>: Digestorum Marcellus probat in eo, cui alternis diebus usus fructus legatus est. § 1. Et ideo, si is fructus <ref>In, omitela Hal.</ref> legatus sit, qui quotidie percipi non potest, non erit inutile le gatum, sed dies <ref>Fi. segun Br., deduci, Taur</ref> habebunt legatum, quibus <ref>quia separari potest, omitelas Hal</ref>; frui potest. § 2. Dies autem ususfructus, item usus non prius cedet, quam hereditas adeatur; tunc enim constituitur ususfructus , quum quis iam <ref>adscribat,'' Hal. Russ. Cont. 66.71.76. Char. Pac. Bk.''</ref> frui potest. Hac ratione etsi servo hereditario usus- fructus legetur, Iulianus scribit, quamvis cetera legata hereditati acquirantur, in usufructu ta men personam domini exspectari, qui uti et frui possit. § 3.- Item si ex die ususfructus legetur, dies eius nondum cedet, nisi quum dies venit; posse enim usumfructum ex die legari, et in diem, con stat. § 4. Non solum autem ususfructus ante adi-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> ldwy453yuahe8lys7tld065bn6kv9t5 104 82430 266307 2026-05-15T23:11:44Z ~2026-22045-61 32244 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '245 DIGESTO .- LIBRO 11: TÍTULO Ι aliis eodem tempore fuerunt. Diversum in eo servatur, qui successorem ante tempus accepit. 5. PAULUS libro I. Sententiarum .- Consiliario (1) eo tempore, quo assidet , negotia tractare in suum quidem auditorium nullo modo concessum est, in alienum autem non prohibetur. 6. PAPINIANUS libro primo Responsorum. - In consilium Curatoris Reipublicae vir eiusdem civi- tatis assidere non prohibetur, quia publico... 266307 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>245 DIGESTO .- LIBRO 11: TÍTULO Ι aliis eodem tempore fuerunt. Diversum in eo servatur, qui successorem ante tempus accepit. 5. PAULUS libro I. Sententiarum .- Consiliario (1) eo tempore, quo assidet , negotia tractare in suum quidem auditorium nullo modo concessum est, in alienum autem non prohibetur. 6. PAPINIANUS libro primo Responsorum. - In consilium Curatoris Reipublicae vir eiusdem civi- tatis assidere non prohibetur, quia publico salario non fruitur . {{c|LIBER SECUNDUS}} LIBRO SEGUNDO TIT. I TITULO I DE LA DE IURISDICTIONE (2) JURISDICCIÓN [Véase Cód. III. 18.] [Cf. Cod. III. 13.] 1. ULPIANUS libro primo Regularum .- Ius dicentis officium latissimum est; nam et bonorum possessionem dare potest, et in possessionem mittere, pupillis non habentibus tutores constituere, iudices litigantibus dare. 1. ULPIANO; Reglas, libro I.-El cargo del que administrajusticia es muy lato; porque puede dar la posesión de bienes, y poner en posesión, nombrar tutores á los pupilos que no los tienen, y dar jueces à los litigantes . 2. IAVOLENUS libro VI. ex Cassio .-Cui iuris- 2. JAVOLENO; Doctrina de Casio, libro VI. -A dictio data est, ea (3) quoque concessa esse viden- quien se le dió jurisdicción, se considera que se le tur, sine quibus iurisdictio explicari non potuit . concedieron también aquellas cosas , sin las cuales no pudo ejercerse la jurisdicción. 3. ULPIANUS libro II. (4) de officio Quaestoris . animadvertendum (5) facinorosos homines, quod etiam potestas appellatur. Mixtum est imperium, 3. ULPIANO; Del cargo de Cuestor, libro II. - ΕΙ imperio, ó es mero, ó es mixto. Mero imperio es, tener potestad de espada para castigar á los hombres facinerosos, el cual también se llama potestad. Es mixto imperio, al cual está también aneja cui etiam iurisdictio inest, quod in danda bonorum possessione consistit. Iurisdictio est etiam iudicis de bienes. La jurisdicción es también facultad de dandi licentia . dar juez. -Imperium aut merum est, aut mixtum est. Me- rum est imperium, habere gladii potestatem ad 4. IDEM libro I. ad Edictum .-Iubere caveri lajurisdicción, el que consiste en dar la posesión Praetoria stipulatione, et in possessionem mitte- 4 EL MISMO; Comentarios al Edicto, libro I.-El mandar que se dé caución por la estipulación Pre- re, imperii magis est, quam iurisdictionis . toria, y el poner en posesión, es más del imperio, que de la jurisdicción. 5. IULIANUS libro I. Digestorum.--More maiorum ita comparatum est, ut is demum iurisdictionem mandare possit, qui eam suo iure, non alieno 5. JULIANO; Digesto, libro I.-Por costumbre de nuestros mayores se halla establecido, que tan solo pueda delegar la jurisdicción, el que la tenga beneficio haberet. por derecho propio, no por beneficio de otro. 6. PAULUS libro II. ad Edictum . Et quia nec principaliter ei iurisdictio data est, nec ipsa Lex defert, sed confirmat mandatam iurisdictionem; ideoque si is, qui mandavit iurisdictionem, decesserit, antequam res ab eo, cui mandata est iurisdictio, geri coeperit, solvi mandatum Labeo ait, sicut in reliquis causis . 6. PAULO; Comentarios al Edicto, libro II. - Y porque ni la jurisdicción se le dió á él particularmente, ni la misma Ley defiere, sino que confirma la jurisdicción delegada; por esto, si hubiere fa- llecido el que delegó la jurisdicción, antes que el negocio hubiere comenzado á ser conocido por aquél a quien la jurisdicción se delegó, dice Labeon que se extingue el mandato, lo mismo que en los demás casos . 7. ULPIANUS libro III. ad Edictum.- Si quis (1) Según conjetura de Br.; Consiliari, Fl.; Consiliariis-adsident -prohibentur, Hal. Vulg. (2) OMNIUM IUDICUM, añade la Vulg. Томо 1-82 7. ULPIANO; Comentarios al Edicto, libro III.— (3) ci, Hal. (4) libro singulari, Hal. (5) in, insertan acertadamente Hal. Vulg.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 3123on8bk7lb5vuc80f0cb7tciog9ts 266308 266307 2026-05-15T23:13:31Z ~2026-22045-61 32244 266308 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>245 DIGESTO .- LIBRO 11: TÍTULO Ι aliis eodem tempore fuerunt. Diversum in eo servatur, qui successorem ante tempus accepit. 5. PAULUS libro I. Sententiarum .- Consiliario (1) eo tempore, quo assidet , negotia tractare in suum quidem auditorium nullo modo concessum est, in alienum autem non prohibetur. 6. PAPINIANUS libro primo Responsorum. - In consilium Curatoris Reipublicae vir eiusdem civi- tatis assidere non prohibetur, quia publico salario non fruitur . {{c|LIBER SECUNDUS}} {{c|{{maior|TIT. I}}}} TITULO I DE LA DE IURISDICTIONE (2) JURISDICCIÓN [Véase Cód. III. 18.] [Cf. Cod. III. 13.] 1. ULPIANUS libro primo Regularum .- Ius dicentis officium latissimum est; nam et bonorum possessionem dare potest, et in possessionem mittere, pupillis non habentibus tutores constituere, iudices litigantibus dare. 1. ULPIANO; Reglas, libro I.-El cargo del que administrajusticia es muy lato; porque puede dar la posesión de bienes, y poner en posesión, nombrar tutores á los pupilos que no los tienen, y dar jueces à los litigantes . 2. IAVOLENUS libro VI. ex Cassio .-Cui iuris- 2. JAVOLENO; Doctrina de Casio, libro VI. -A dictio data est, ea (3) quoque concessa esse viden- quien se le dió jurisdicción, se considera que se le tur, sine quibus iurisdictio explicari non potuit . concedieron también aquellas cosas , sin las cuales no pudo ejercerse la jurisdicción. 3. ULPIANUS libro II. (4) de officio Quaestoris . animadvertendum (5) facinorosos homines, quod etiam potestas appellatur. Mixtum est imperium, 3. ULPIANO; Del cargo de Cuestor, libro II. - ΕΙ imperio, ó es mero, ó es mixto. Mero imperio es, tener potestad de espada para castigar á los hombres facinerosos, el cual también se llama potestad. Es mixto imperio, al cual está también aneja cui etiam iurisdictio inest, quod in danda bonorum possessione consistit. Iurisdictio est etiam iudicis de bienes. La jurisdicción es también facultad de dandi licentia . dar juez. -Imperium aut merum est, aut mixtum est. Me- rum est imperium, habere gladii potestatem ad 4. IDEM libro I. ad Edictum .-Iubere caveri lajurisdicción, el que consiste en dar la posesión Praetoria stipulatione, et in possessionem mitte- 4 EL MISMO; Comentarios al Edicto, libro I.-El mandar que se dé caución por la estipulación Pre- re, imperii magis est, quam iurisdictionis . toria, y el poner en posesión, es más del imperio, que de la jurisdicción. 5. IULIANUS libro I. Digestorum.--More maiorum ita comparatum est, ut is demum iurisdictionem mandare possit, qui eam suo iure, non alieno 5. JULIANO; Digesto, libro I.-Por costumbre de nuestros mayores se halla establecido, que tan solo pueda delegar la jurisdicción, el que la tenga beneficio haberet. por derecho propio, no por beneficio de otro. 6. PAULUS libro II. ad Edictum . Et quia nec principaliter ei iurisdictio data est, nec ipsa Lex defert, sed confirmat mandatam iurisdictionem; ideoque si is, qui mandavit iurisdictionem, decesserit, antequam res ab eo, cui mandata est iurisdictio, geri coeperit, solvi mandatum Labeo ait, sicut in reliquis causis . 6. PAULO; Comentarios al Edicto, libro II. - Y porque ni la jurisdicción se le dió á él particularmente, ni la misma Ley defiere, sino que confirma la jurisdicción delegada; por esto, si hubiere fa- llecido el que delegó la jurisdicción, antes que el negocio hubiere comenzado á ser conocido por aquél a quien la jurisdicción se delegó, dice Labeon que se extingue el mandato, lo mismo que en los demás casos . 7. ULPIANUS libro III. ad Edictum.- Si quis (1) Según conjetura de Br.; Consiliari, Fl.; Consiliariis-adsident -prohibentur, Hal. Vulg. (2) OMNIUM IUDICUM, añade la Vulg. Томо 1-82 7. ULPIANO; Comentarios al Edicto, libro III.— (3) ci, Hal. (4) libro singulari, Hal. (5) in, insertan acertadamente Hal. Vulg.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> p32sm97me1xfqbpgk1qm2ekvfhkju2w 266311 266308 2026-05-15T23:22:41Z ~2026-22045-61 32244 266311 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>245 DIGESTO .- LIBRO 11: TÍTULO Ι aliis eodem tempore fuerunt. Diversum in eo servatur, qui successorem ante tempus accepit. 5. PAULUS libro I. Sententiarum .- Consiliario <ref>Según conjetura de Br.; Consiliari, Fl.; Consiliariis-adsident -prohibentur, Hal. Vulg.</ref> (1) eo tempore, quo assidet , negotia tractare in suum quidem auditorium nullo modo concessum est, in alienum autem non prohibetur. 6. PAPINIANUS libro primo Responsorum. - In consilium Curatoris Reipublicae vir eiusdem civi- tatis assidere non prohibetur, quia publico salario non fruitur . {{c|LIBER SECUNDUS}} {{c|{{maior|TIT. I}}}} {{c|DE IURISDICTIONE (2)}} {{c|[Cf. Cod. III. 13.]}} 1. ULPIANUS libro primo Regularum .- Ius dicentis officium latissimum est; nam et bonorum possessionem dare potest, et in possessionem mittere, pupillis non habentibus tutores constituere, iudices litigantibus dare. 2. IAVOLENUS libro VI. ex Cassio .-Cui iuris- dictio data est, ea (3) quoque concessa esse viden- quien se le dió jurisdicción, se considera que se le tur, sine quibus iurisdictio explicari non potuit . concedieron también aquellas cosas , sin las cuales no pudo ejercerse la jurisdicción. 3. ULPIANUS libro II. (4) de officio Quaestoris . animadvertendum (5) facinorosos homines, quod etiam potestas appellatur. Mixtum est imperium, 3. ULPIANO; Del cargo de Cuestor, libro II. - ΕΙ imperio, ó es mero, ó es mixto. Mero imperio es, tener potestad de espada para castigar á los hombres facinerosos, el cual también se llama potestad. Es mixto imperio, al cual está también aneja cui etiam iurisdictio inest, quod in danda bonorum possessione consistit. Iurisdictio est etiam iudicis de bienes. La jurisdicción es también facultad de dandi licentia . dar juez. -Imperium aut merum est, aut mixtum est. Me- rum est imperium, habere gladii potestatem ad 4. IDEM libro I. ad Edictum .-Iubere caveri lajurisdicción, el que consiste en dar la posesión Praetoria stipulatione, et in possessionem mitte- 4 EL MISMO; Comentarios al Edicto, libro I.-El mandar que se dé caución por la estipulación Pre- re, imperii magis est, quam iurisdictionis . toria, y el poner en posesión, es más del imperio, que de la jurisdicción. 5. IULIANUS libro I. Digestorum.--More maiorum ita comparatum est, ut is demum iurisdictionem mandare possit, qui eam suo iure, non alieno 5. JULIANO; Digesto, libro I.-Por costumbre de nuestros mayores se halla establecido, que tan solo pueda delegar la jurisdicción, el que la tenga beneficio haberet. por derecho propio, no por beneficio de otro. 6. PAULUS libro II. ad Edictum . Et quia nec principaliter ei iurisdictio data est, nec ipsa Lex defert, sed confirmat mandatam iurisdictionem; ideoque si is, qui mandavit iurisdictionem, decesserit, antequam res ab eo, cui mandata est iurisdictio, geri coeperit, solvi mandatum Labeo ait, sicut in reliquis causis . 6. PAULO; Comentarios al Edicto, libro II. - Y porque ni la jurisdicción se le dió á él particularmente, ni la misma Ley defiere, sino que confirma la jurisdicción delegada; por esto, si hubiere fa- llecido el que delegó la jurisdicción, antes que el negocio hubiere comenzado á ser conocido por aquél a quien la jurisdicción se delegó, dice Labeon que se extingue el mandato, lo mismo que en los demás casos . 7. ULPIANUS libro III. ad Edictum.- Si quis (1) Según conjetura de Br.; Consiliari, Fl.; Consiliariis-adsident -prohibentur, Hal. Vulg. (2) OMNIUM IUDICUM, añade la Vulg. Томо 1-82 7. ULPIANO; Comentarios al Edicto, libro III.— (3) ci, Hal. (4) libro singulari, Hal. (5) in, insertan acertadamente Hal. Vulg.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> duouf1ezw57zvbqu0wsech1gbnjl51z 266312 266311 2026-05-15T23:23:07Z ~2026-22045-61 32244 266312 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>245 DIGESTO .- LIBRO 11: TÍTULO Ι aliis eodem tempore fuerunt. Diversum in eo servatur, qui successorem ante tempus accepit. 5. PAULUS libro I. Sententiarum .- Consiliario <ref>Según conjetura de Br.; Consiliari, Fl.; Consiliariis-adsident -prohibentur, Hal. Vulg.</ref> eo tempore, quo assidet , negotia tractare in suum quidem auditorium nullo modo concessum est, in alienum autem non prohibetur. 6. PAPINIANUS libro primo Responsorum. - In consilium Curatoris Reipublicae vir eiusdem civi- tatis assidere non prohibetur, quia publico salario non fruitur . {{c|LIBER SECUNDUS}} {{c|{{maior|TIT. I}}}} {{c|DE IURISDICTIONE (2)}} {{c|[Cf. Cod. III. 13.]}} 1. ULPIANUS libro primo Regularum .- Ius dicentis officium latissimum est; nam et bonorum possessionem dare potest, et in possessionem mittere, pupillis non habentibus tutores constituere, iudices litigantibus dare. 2. IAVOLENUS libro VI. ex Cassio .-Cui iuris- dictio data est, ea (3) quoque concessa esse viden- quien se le dió jurisdicción, se considera que se le tur, sine quibus iurisdictio explicari non potuit . concedieron también aquellas cosas , sin las cuales no pudo ejercerse la jurisdicción. 3. ULPIANUS libro II. (4) de officio Quaestoris . animadvertendum (5) facinorosos homines, quod etiam potestas appellatur. Mixtum est imperium, 3. ULPIANO; Del cargo de Cuestor, libro II. - ΕΙ imperio, ó es mero, ó es mixto. Mero imperio es, tener potestad de espada para castigar á los hombres facinerosos, el cual también se llama potestad. Es mixto imperio, al cual está también aneja cui etiam iurisdictio inest, quod in danda bonorum possessione consistit. Iurisdictio est etiam iudicis de bienes. La jurisdicción es también facultad de dandi licentia . dar juez. -Imperium aut merum est, aut mixtum est. Me- rum est imperium, habere gladii potestatem ad 4. IDEM libro I. ad Edictum .-Iubere caveri lajurisdicción, el que consiste en dar la posesión Praetoria stipulatione, et in possessionem mitte- 4 EL MISMO; Comentarios al Edicto, libro I.-El mandar que se dé caución por la estipulación Pre- re, imperii magis est, quam iurisdictionis . toria, y el poner en posesión, es más del imperio, que de la jurisdicción. 5. IULIANUS libro I. Digestorum.--More maiorum ita comparatum est, ut is demum iurisdictionem mandare possit, qui eam suo iure, non alieno 5. JULIANO; Digesto, libro I.-Por costumbre de nuestros mayores se halla establecido, que tan solo pueda delegar la jurisdicción, el que la tenga beneficio haberet. por derecho propio, no por beneficio de otro. 6. PAULUS libro II. ad Edictum . Et quia nec principaliter ei iurisdictio data est, nec ipsa Lex defert, sed confirmat mandatam iurisdictionem; ideoque si is, qui mandavit iurisdictionem, decesserit, antequam res ab eo, cui mandata est iurisdictio, geri coeperit, solvi mandatum Labeo ait, sicut in reliquis causis . 6. PAULO; Comentarios al Edicto, libro II. - Y porque ni la jurisdicción se le dió á él particularmente, ni la misma Ley defiere, sino que confirma la jurisdicción delegada; por esto, si hubiere fa- llecido el que delegó la jurisdicción, antes que el negocio hubiere comenzado á ser conocido por aquél a quien la jurisdicción se delegó, dice Labeon que se extingue el mandato, lo mismo que en los demás casos . 7. ULPIANUS libro III. ad Edictum.- Si quis (1) Según conjetura de Br.; Consiliari, Fl.; Consiliariis-adsident -prohibentur, Hal. Vulg. (2) OMNIUM IUDICUM, añade la Vulg. Томо 1-82 7. ULPIANO; Comentarios al Edicto, libro III.— (3) ci, Hal. (4) libro singulari, Hal. (5) in, insertan acertadamente Hal. Vulg.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> o13mglral865ctl3wnndjp7o82ht9q9 266313 266312 2026-05-15T23:39:49Z ~2026-22045-61 32244 266313 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>245 DIGESTO .- LIBRO 11: TÍTULO Ι aliis eodem tempore fuerunt. Diversum in eo servatur, qui successorem ante tempus accepit. 5. PAULUS libro I. Sententiarum .- Consiliario <ref>Según conjetura de Br.; Consiliari, Fl.; Consiliariis-adsident -prohibentur, Hal. Vulg.</ref> eo tempore, quo assidet , negotia tractare in suum quidem auditorium nullo modo concessum est, in alienum autem non prohibetur. 6. PAPINIANUS libro primo Responsorum. - In consilium Curatoris Reipublicae vir eiusdem civi- tatis assidere non prohibetur, quia publico salario non fruitur . {{c|LIBER SECUNDUS}} {{c|{{maior|TIT. I}}}} {{c|DE IURISDICTIONE <ref>OMNIUM IUDICUM, añade la Vulg.</ref>}} {{c|[Cf. Cod. III. 13.]}} 1. ULPIANUS libro primo Regularum .- Ius dicentis officium latissimum est; nam et bonorum possessionem dare potest, et in possessionem mittere, pupillis non habentibus tutores constituere, iudices litigantibus dare. 2. IAVOLENUS libro VI. ex Cassio .-Cui iuris- dictio data est, ea <ref>ci, Hal</ref> quoque concessa esse viden- tur, sine quibus iurisdictio explicari non potuit . 3. ULPIANUS libro II.<ref>libro singulari, Hal.</ref> de officio Quaestoris . -Imperium aut merum est, aut mixtum est. Me- rum est imperium, habere gladii potestatem ad animadvertendum <ref>in, insertan acertadamente Hal. Vulg.</ref> facinorosos homines, quod etiam potestas appellatur. Mixtum est imperium, cui etiam iurisdictio inest, quod in danda bonorum possessione consistit. Iurisdictio est etiam iudicis dandi licentia . 4. IDEM libro I. ad Edictum .-Iubere caveri Praetoria stipulatione, et in possessionem mitte- re, imperii magis est, quam iurisdictionis . 5. IULIANUS libro I. Digestorum.--More maiorum ita comparatum est, ut is demum iurisdictionem mandare possit, qui eam suo iure, non alieno beneficio haberet. 6. PAULUS libro II. ad Edictum . Et quia nec principaliter ei iurisdictio data est, nec ipsa Lex defert, sed confirmat mandatam iurisdictionem; ideoque si is, qui mandavit iurisdictionem, decesserit, antequam res ab eo, cui mandata est iurisdictio, geri coeperit, solvi mandatum Labeo ait, sicut in reliquis causis . 7. ULPIANUS libro III. ad Edictum.- Si quis (1) Según conjetura de Br.; Consiliari, Fl.; Consiliariis-adsident -prohibentur, Hal. Vulg. (2) OMNIUM IUDICUM, añade la Vulg. (3) ci, Hal. (4) libro singulari, Hal. (5) in, insertan acertadamente Hal. Vulg. Томо 1-82<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 6u1a0yihictu65ejwd27t0iuqaccp81 266315 266313 2026-05-15T23:56:22Z ~2026-22045-61 32244 266315 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> aliis eodem tempore fuerunt. Diversum in eo servatur, qui successorem ante tempus accepit. 5. PAULUS libro I. Sententiarum .- Consiliario <ref>Según conjetura de Br.; Consiliari, Fl.; Consiliariis-adsident -prohibentur, Hal. Vulg.</ref> eo tempore, quo assidet , negotia tractare in suum quidem auditorium nullo modo concessum est, in alienum autem non prohibetur. 6. PAPINIANUS libro primo Responsorum. - In consilium Curatoris Reipublicae vir eiusdem civi- tatis assidere non prohibetur, quia publico salario non fruitur . {{c|LIBER SECUNDUS}} {{c|{{maior|TIT. I}}}} {{c|DE IURISDICTIONE <ref>OMNIUM IUDICUM, añade la Vulg.</ref>}} {{c|[Cf. Cod. III. 13.]}} 1. ULPIANUS libro primo Regularum .- Ius dicentis officium latissimum est; nam et bonorum possessionem dare potest, et in possessionem mittere, pupillis non habentibus tutores constituere, iudices litigantibus dare. 2. IAVOLENUS libro VI. ex Cassio .-Cui iuris- dictio data est, ea <ref>ci, Hal</ref> quoque concessa esse viden- tur, sine quibus iurisdictio explicari non potuit . 3. ULPIANUS libro II.<ref>libro singulari, Hal.</ref> de officio Quaestoris . -Imperium aut merum est, aut mixtum est. Me- rum est imperium, habere gladii potestatem ad animadvertendum <ref>in, insertan acertadamente Hal. Vulg.</ref> facinorosos homines, quod etiam potestas appellatur. Mixtum est imperium, cui etiam iurisdictio inest, quod in danda bonorum possessione consistit. Iurisdictio est etiam iudicis dandi licentia . 4. IDEM libro I. ad Edictum .-Iubere caveri Praetoria stipulatione, et in possessionem mitte- re, imperii magis est, quam iurisdictionis . 5. IULIANUS libro I. Digestorum.--More maiorum ita comparatum est, ut is demum iurisdictionem mandare possit, qui eam suo iure, non alieno beneficio haberet. 6. PAULUS libro II. ad Edictum . Et quia nec principaliter ei iurisdictio data est, nec ipsa Lex defert, sed confirmat mandatam iurisdictionem; ideoque si is, qui mandavit iurisdictionem, decesserit, antequam res ab eo, cui mandata est iurisdictio, geri coeperit, solvi mandatum Labeo ait, sicut in reliquis causis . 7. ULPIANUS libro III. ad Edictum.- Si quis (1) Según conjetura de Br.; Consiliari, Fl.; Consiliariis-adsident -prohibentur, Hal. Vulg. (2) OMNIUM IUDICUM, añade la Vulg. (3) ci, Hal. (4) libro singulari, Hal. (5) in, insertan acertadamente Hal. Vulg. Томо 1-82<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> d6mif08o3by7rih31zzzauyj1q6lvk0 266316 266315 2026-05-15T23:56:43Z ~2026-22045-61 32244 266316 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>aliis eodem tempore fuerunt. Diversum in eo servatur, qui successorem ante tempus accepit. 5. PAULUS libro I. Sententiarum .- Consiliario <ref>Según conjetura de Br.; Consiliari, Fl.; Consiliariis-adsident -prohibentur, Hal. Vulg.</ref> eo tempore, quo assidet , negotia tractare in suum quidem auditorium nullo modo concessum est, in alienum autem non prohibetur. 6. PAPINIANUS libro primo Responsorum. - In consilium Curatoris Reipublicae vir eiusdem civi- tatis assidere non prohibetur, quia publico salario non fruitur . {{c|LIBER SECUNDUS}} {{c|{{maior|TIT. I}}}} {{c|DE IURISDICTIONE <ref>OMNIUM IUDICUM, añade la Vulg.</ref>}} {{c|[Cf. Cod. III. 13.]}} 1. ULPIANUS libro primo Regularum .- Ius dicentis officium latissimum est; nam et bonorum possessionem dare potest, et in possessionem mittere, pupillis non habentibus tutores constituere, iudices litigantibus dare. 2. IAVOLENUS libro VI. ex Cassio .-Cui iuris- dictio data est, ea <ref>ci, Hal</ref> quoque concessa esse viden- tur, sine quibus iurisdictio explicari non potuit . 3. ULPIANUS libro II.<ref>libro singulari, Hal.</ref> de officio Quaestoris . -Imperium aut merum est, aut mixtum est. Me- rum est imperium, habere gladii potestatem ad animadvertendum <ref>in, insertan acertadamente Hal. Vulg.</ref> facinorosos homines, quod etiam potestas appellatur. Mixtum est imperium, cui etiam iurisdictio inest, quod in danda bonorum possessione consistit. Iurisdictio est etiam iudicis dandi licentia . 4. IDEM libro I. ad Edictum .-Iubere caveri Praetoria stipulatione, et in possessionem mitte- re, imperii magis est, quam iurisdictionis . 5. IULIANUS libro I. Digestorum.--More maiorum ita comparatum est, ut is demum iurisdictionem mandare possit, qui eam suo iure, non alieno beneficio haberet. 6. PAULUS libro II. ad Edictum . Et quia nec principaliter ei iurisdictio data est, nec ipsa Lex defert, sed confirmat mandatam iurisdictionem; ideoque si is, qui mandavit iurisdictionem, decesserit, antequam res ab eo, cui mandata est iurisdictio, geri coeperit, solvi mandatum Labeo ait, sicut in reliquis causis . 7. ULPIANUS libro III. ad Edictum.- Si quis (1) Según conjetura de Br.; Consiliari, Fl.; Consiliariis-adsident -prohibentur, Hal. Vulg. (2) OMNIUM IUDICUM, añade la Vulg. (3) ci, Hal. (4) libro singulari, Hal. (5) in, insertan acertadamente Hal. Vulg. Томо 1-82<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 03m1q2dug2qxhttbl2ntn8md3cv46vl 266317 266316 2026-05-15T23:58:02Z ~2026-22045-61 32244 266317 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>aliis eodem tempore fuerunt. Diversum in eo servatur, qui successorem ante tempus accepit. 5. PAULUS libro I. Sententiarum .- Consiliario <ref>Según conjetura de Br.; Consiliari, Fl.; Consiliariis-adsident -prohibentur, Hal. Vulg.</ref> eo tempore, quo assidet , negotia tractare in suum quidem auditorium nullo modo concessum est, in alienum autem non prohibetur. 6. PAPINIANUS libro primo Responsorum. - In consilium Curatoris Reipublicae vir eiusdem civi- tatis assidere non prohibetur, quia publico salario non fruitur . {{c|LIBER SECUNDUS}} {{c|{{maior|TIT. I}}}} {{c|DE IURISDICTIONE <ref>OMNIUM IUDICUM, añade la Vulg.</ref>}} {{c|[Cf. Cod. III. 13.]}} 1. ULPIANUS libro primo Regularum .- Ius dicentis officium latissimum est; nam et bonorum possessionem dare potest, et in possessionem mittere, pupillis non habentibus tutores constituere, iudices litigantibus dare. 2. IAVOLENUS libro VI. ex Cassio .-Cui iuris- dictio data est, ea <ref>ci, Hal</ref> quoque concessa esse viden- tur, sine quibus iurisdictio explicari non potuit . 3. ULPIANUS libro II.<ref>libro singulari, Hal.</ref> de officio Quaestoris . -Imperium aut merum est, aut mixtum est. Me- rum est imperium, habere gladii potestatem ad animadvertendum <ref>in, insertan acertadamente Hal. Vulg.</ref> facinorosos homines, quod etiam potestas appellatur. Mixtum est imperium, cui etiam iurisdictio inest, quod in danda bonorum possessione consistit. Iurisdictio est etiam iudicis dandi licentia . 4. IDEM libro I. ad Edictum .-Iubere caveri Praetoria stipulatione, et in possessionem mitte- re, imperii magis est, quam iurisdictionis . 5. IULIANUS libro I. Digestorum.--More maiorum ita comparatum est, ut is demum iurisdictionem mandare possit, qui eam suo iure, non alieno beneficio haberet. 6. PAULUS libro II. ad Edictum . Et quia nec principaliter ei iurisdictio data est, nec ipsa Lex defert, sed confirmat mandatam iurisdictionem; ideoque si is, qui mandavit iurisdictionem, decesserit, antequam res ab eo, cui mandata est iurisdictio, geri coeperit, solvi mandatum Labeo ait, sicut in reliquis causis . 7. ULPIANUS libro III. ad Edictum.- Si quis Томо 1-82<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 76w5jafb4m34ub8lhdf80hn3jhp5pld 266345 266317 2026-05-16T04:00:55Z ~2026-22045-61 32244 266345 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>aliis eodem tempore fuerunt. Diversum in eo servatur, qui successorem ante tempus accepit. 5. PAULUS libro I. Sententiarum .- Consiliario <ref>Según conjetura de Br.; Consiliari, Fl.; Consiliariis-adsident -prohibentur, Hal. Vulg.</ref> eo tempore, quo assidet , negotia tractare in suum quidem auditorium nullo modo concessum est, in alienum autem non prohibetur. 6. PAPINIANUS libro primo Responsorum. - In consilium Curatoris Reipublicae vir eiusdem civi- tatis assidere non prohibetur, quia publico salario non fruitur . {{c|LIBER SECUNDUS|negrita|}} {{c|{{maior|TIT. I}}}} {{c|DE IURISDICTIONE <ref>OMNIUM IUDICUM, añade la Vulg.</ref>}} {{c|[Cf. Cod. III. 13.]}} 1. ULPIANUS libro primo Regularum .- Ius dicentis officium latissimum est; nam et bonorum possessionem dare potest, et in possessionem mittere, pupillis non habentibus tutores constituere, iudices litigantibus dare. 2. IAVOLENUS libro VI. ex Cassio .-Cui iuris- dictio data est, ea <ref>ci, Hal</ref> quoque concessa esse viden- tur, sine quibus iurisdictio explicari non potuit . 3. ULPIANUS libro II.<ref>libro singulari, Hal.</ref> de officio Quaestoris . -Imperium aut merum est, aut mixtum est. Me- rum est imperium, habere gladii potestatem ad animadvertendum <ref>in, insertan acertadamente Hal. Vulg.</ref> facinorosos homines, quod etiam potestas appellatur. Mixtum est imperium, cui etiam iurisdictio inest, quod in danda bonorum possessione consistit. Iurisdictio est etiam iudicis dandi licentia . 4. IDEM libro I. ad Edictum .-Iubere caveri Praetoria stipulatione, et in possessionem mitte- re, imperii magis est, quam iurisdictionis . 5. IULIANUS libro I. Digestorum.--More maiorum ita comparatum est, ut is demum iurisdictionem mandare possit, qui eam suo iure, non alieno beneficio haberet. 6. PAULUS libro II. ad Edictum . Et quia nec principaliter ei iurisdictio data est, nec ipsa Lex defert, sed confirmat mandatam iurisdictionem; ideoque si is, qui mandavit iurisdictionem, decesserit, antequam res ab eo, cui mandata est iurisdictio, geri coeperit, solvi mandatum Labeo ait, sicut in reliquis causis . 7. ULPIANUS libro III. ad Edictum.- Si quis Томо 1-82<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> q9dfk7lw5ulgl454uh1ynafoc4fv4vw 266346 266345 2026-05-16T04:03:17Z ~2026-22045-61 32244 266346 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>aliis eodem tempore fuerunt. Diversum in eo servatur, qui successorem ante tempus accepit. 5. PAULUS libro I. Sententiarum .- Consiliario <ref>Según conjetura de Br.; Consiliari, Fl.; Consiliariis-adsident -prohibentur, Hal. Vulg.</ref> eo tempore, quo assidet , negotia tractare in suum quidem auditorium nullo modo concessum est, in alienum autem non prohibetur. 6. PAPINIANUS libro primo Responsorum. - In consilium Curatoris Reipublicae vir eiusdem civi- tatis assidere non prohibetur, quia publico salario non fruitur . {{c|LIBER SECUNDUS|negrita}} {{c|{{maior|TIT. I}}}} {{c|DE IURISDICTIONE <ref>OMNIUM IUDICUM, añade la Vulg.</ref>}} {{c|[Cf. Cod. III. 13.]}} 1. ULPIANUS libro primo Regularum .- Ius dicentis officium latissimum est; nam et bonorum possessionem dare potest, et in possessionem mittere, pupillis non habentibus tutores constituere, iudices litigantibus dare. 2. IAVOLENUS libro VI. ex Cassio .-Cui iuris- dictio data est, ea <ref>ci, Hal</ref> quoque concessa esse viden- tur, sine quibus iurisdictio explicari non potuit . 3. ULPIANUS libro II.<ref>libro singulari, Hal.</ref> de officio Quaestoris . -Imperium aut merum est, aut mixtum est. Me- rum est imperium, habere gladii potestatem ad animadvertendum <ref>in, insertan acertadamente Hal. Vulg.</ref> facinorosos homines, quod etiam potestas appellatur. Mixtum est imperium, cui etiam iurisdictio inest, quod in danda bonorum possessione consistit. Iurisdictio est etiam iudicis dandi licentia . 4. IDEM libro I. ad Edictum .-Iubere caveri Praetoria stipulatione, et in possessionem mitte- re, imperii magis est, quam iurisdictionis . 5. IULIANUS libro I. Digestorum.--More maiorum ita comparatum est, ut is demum iurisdictionem mandare possit, qui eam suo iure, non alieno beneficio haberet. 6. PAULUS libro II. ad Edictum . Et quia nec principaliter ei iurisdictio data est, nec ipsa Lex defert, sed confirmat mandatam iurisdictionem; ideoque si is, qui mandavit iurisdictionem, decesserit, antequam res ab eo, cui mandata est iurisdictio, geri coeperit, solvi mandatum Labeo ait, sicut in reliquis causis . 7. ULPIANUS libro III. ad Edictum.- Si quis Томо 1-82<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> gowuz9cfff9x253n804xw0nq3gmgvws 266348 266346 2026-05-16T04:10:23Z ~2026-22045-61 32244 266348 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>aliis eodem tempore fuerunt. Diversum in eo servatur, qui successorem ante tempus accepit. 5. PAULUS libro I. Sententiarum .- Consiliario <ref>Según conjetura de Br.; Consiliari, Fl.; Consiliariis-adsident -prohibentur, Hal. Vulg.</ref> eo tempore, quo assidet , negotia tractare in suum quidem auditorium nullo modo concessum est, in alienum autem non prohibetur. 6. PAPINIANUS libro primo Responsorum. - In consilium Curatoris Reipublicae vir eiusdem civi- tatis assidere non prohibetur, quia publico salario non fruitur . {{c|{{sc|LIBER SECUNDUS}}}} {{c|{{maior|TIT. I}}}} {{c|DE IURISDICTIONE <ref>OMNIUM IUDICUM, añade la Vulg.</ref>}} {{c|[Cf. Cod. III. 13.]}} 1. ULPIANUS libro primo Regularum .- Ius dicentis officium latissimum est; nam et bonorum possessionem dare potest, et in possessionem mittere, pupillis non habentibus tutores constituere, iudices litigantibus dare. 2. IAVOLENUS libro VI. ex Cassio .-Cui iuris- dictio data est, ea <ref>ci, Hal</ref> quoque concessa esse viden- tur, sine quibus iurisdictio explicari non potuit . 3. ULPIANUS libro II.<ref>libro singulari, Hal.</ref> de officio Quaestoris . -Imperium aut merum est, aut mixtum est. Me- rum est imperium, habere gladii potestatem ad animadvertendum <ref>in, insertan acertadamente Hal. Vulg.</ref> facinorosos homines, quod etiam potestas appellatur. Mixtum est imperium, cui etiam iurisdictio inest, quod in danda bonorum possessione consistit. Iurisdictio est etiam iudicis dandi licentia . 4. IDEM libro I. ad Edictum .-Iubere caveri Praetoria stipulatione, et in possessionem mitte- re, imperii magis est, quam iurisdictionis . 5. IULIANUS libro I. Digestorum.--More maiorum ita comparatum est, ut is demum iurisdictionem mandare possit, qui eam suo iure, non alieno beneficio haberet. 6. PAULUS libro II. ad Edictum . Et quia nec principaliter ei iurisdictio data est, nec ipsa Lex defert, sed confirmat mandatam iurisdictionem; ideoque si is, qui mandavit iurisdictionem, decesserit, antequam res ab eo, cui mandata est iurisdictio, geri coeperit, solvi mandatum Labeo ait, sicut in reliquis causis . 7. ULPIANUS libro III. ad Edictum.- Si quis Томо 1-82<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> l07yqc9211sflmto5zhbqo0zome1d65 266349 266348 2026-05-16T04:11:34Z ~2026-22045-61 32244 266349 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>aliis eodem tempore fuerunt. Diversum in eo servatur, qui successorem ante tempus accepit. 5. PAULUS libro I. Sententiarum .- Consiliario <ref>Según conjetura de Br.; Consiliari, Fl.; Consiliariis-adsident -prohibentur, Hal. Vulg.</ref> eo tempore, quo assidet , negotia tractare in suum quidem auditorium nullo modo concessum est, in alienum autem non prohibetur. 6. PAPINIANUS libro primo Responsorum. - In consilium Curatoris Reipublicae vir eiusdem civi- tatis assidere non prohibetur, quia publico salario non fruitur . {{c|LIBER SECUNDUS}} {{c|{{maior|TIT. I}}}} {{c|DE IURISDICTIONE <ref>OMNIUM IUDICUM, añade la Vulg.</ref>}} {{c|[Cf. Cod. III. 13.]}} 1. ULPIANUS libro primo Regularum .- Ius dicentis officium latissimum est; nam et bonorum possessionem dare potest, et in possessionem mittere, pupillis non habentibus tutores constituere, iudices litigantibus dare. 2. IAVOLENUS libro VI. ex Cassio .-Cui iuris- dictio data est, ea <ref>ci, Hal</ref> quoque concessa esse viden- tur, sine quibus iurisdictio explicari non potuit . 3. ULPIANUS libro II.<ref>libro singulari, Hal.</ref> de officio Quaestoris . -Imperium aut merum est, aut mixtum est. Me- rum est imperium, habere gladii potestatem ad animadvertendum <ref>in, insertan acertadamente Hal. Vulg.</ref> facinorosos homines, quod etiam potestas appellatur. Mixtum est imperium, cui etiam iurisdictio inest, quod in danda bonorum possessione consistit. Iurisdictio est etiam iudicis dandi licentia . 4. IDEM libro I. ad Edictum .-Iubere caveri Praetoria stipulatione, et in possessionem mitte- re, imperii magis est, quam iurisdictionis . 5. IULIANUS libro I. Digestorum.--More maiorum ita comparatum est, ut is demum iurisdictionem mandare possit, qui eam suo iure, non alieno beneficio haberet. 6. PAULUS libro II. ad Edictum . Et quia nec principaliter ei iurisdictio data est, nec ipsa Lex defert, sed confirmat mandatam iurisdictionem; ideoque si is, qui mandavit iurisdictionem, decesserit, antequam res ab eo, cui mandata est iurisdictio, geri coeperit, solvi mandatum Labeo ait, sicut in reliquis causis . 7. ULPIANUS libro III. ad Edictum.- Si quis Томо 1-82<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 76w5jafb4m34ub8lhdf80hn3jhp5pld 104 82431 266314 2026-05-15T23:47:34Z Liliana Torres Condori 32220 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '512 tam hereditatem dies non cedit, sed nec actio de usufructu; idemque, et si ex die fuerit legatus ususfructus . Denique Scaevola ait, agentem ante diem ususfructus nihil facere, quamvis alias, qui ante diem agit, male agit. {{t3|TIT.IV.}} {{t3|QUIBUS MODIS USUSFRUCTUS VEL USUS AMITTITUR}} '''1.''' ULPIANUS ''libro XVII.'' <ref>capita vel, inserta la Vulg</ref> ''ad Sabinum.—'' <ref>alia, Hal</ref> Non solum usumfructum amitti capitis m... 266314 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Liliana Torres Condori" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>512 tam hereditatem dies non cedit, sed nec actio de usufructu; idemque, et si ex die fuerit legatus ususfructus . Denique Scaevola ait, agentem ante diem ususfructus nihil facere, quamvis alias, qui ante diem agit, male agit. {{t3|TIT.IV.}} {{t3|QUIBUS MODIS USUSFRUCTUS VEL USUS AMITTITUR}} '''1.''' ULPIANUS ''libro XVII.'' <ref>capita vel, inserta la Vulg</ref> ''ad Sabinum.—'' <ref>alia, Hal</ref> Non solum usumfructum amitti capitis minu tione constat, sed et actionem de usufructu; et parvi refert, utrum iure sit constitutus ususfru ctus,an vero tuitione Praetoris. Proinde traditus quoque ususfructus, item in fundo vectigali vel superficie non <ref>vei aliena ab eo, omitelos acertadamente Hal</ref> iure constitutus capitis minu tione amittitur. § '''1'''.-<ref>Fi, segun Br., deduei, Taur</ref> Sed ita demum amittitur capitis demi nutione ususfructus, si iam constitutus est, cete rum si ante aditam hereditatem, aut ante diem cedentem quis capite minutus est, constat non amitti . § 2. Si tibi fundus ex die legatus est, et usum- fructum mihi rogatus es restituere, videndum erit, si capite minutus fuero intra diem legato tuo insertum, ne forte salvus sit mihi ususfru ctus, quasi ante diem cedentem capitis minutio interveniat; quod benigne dici poterit. § 3. <ref>Idem Popmponius seribit, omitenias otros en Hal.</ref>: Usque adeo autem capitis minutio eum demum usumfructum perimit, qui iam con stitutus est,ut si in singulos annos, vel menses, vel dies legatus sit, is demum amittatur <ref>In, omitela Hal.</ref>, qui iam processit; et si forte in annos singulos lega tus est, illius duntaxat anni ususfructus amitte tur,et si in menses, eius mensis, si in dies,eius diei. '''2.''' PAPINIANUS ''libro XVII.'' <ref>Fi. segun Br., deduci, Taur</ref> ''Quaestionum.'' -Si duobus separatim alternis annis ususfructus relinquatur, continuis annis proprietas nuda est, quum, si legatarium unum substituas, cui alter- nis annis legatus sit ususfructus, plena sit apud heredem proprietas eo tempore, quo ius fruendi legatario non est.Quodsi ex duobus illis alter de cedat, per vices temporum plena proprietas erit; neque enim accrescere alteri quidquam potest, quoniam <ref>quia separari potest, omitelas Hal</ref>; propria quisque tempora non concur rente altero fructus integri habuit. § 1. Si non mors, sed capitis deminutio inter- cesserit, quia plura legata sunt, illius anni tan tum, si modo ius fruendi habuit, fructus amissus erit;quod et in uno legatario,qui fructum in sin- gulos annos accepit, defendendum est, ut comme- moratio temporum repetitionis potestatem habeat. § 2. Quum singulis fructus alternis annis le-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> p5z50l0abd3dwujkbg6ie3kmahhf89x 104 82432 266318 2026-05-16T01:48:13Z Liliana Torres Condori 32220 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '513 gatur, si consentiant in eundem annum, impe diuntur, quod non id actum videtur, ut concurre rent; multum etenim refert, duobus simul alter nis annis legetur,-quod sane ultra primum an- num procedere <ref>capita vel, inserta la Vulg</ref> non poterit, non magis, quam si uni legatus<ref>alia, Hal</ref>ita fuisset,-an singulis alternis annis; nam si concurrere volent, aut impedient invicem propter voluntatem, aut si ea non refra gabitur, si... 266318 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Liliana Torres Condori" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>513 gatur, si consentiant in eundem annum, impe diuntur, quod non id actum videtur, ut concurre rent; multum etenim refert, duobus simul alter nis annis legetur,-quod sane ultra primum an- num procedere <ref>capita vel, inserta la Vulg</ref> non poterit, non magis, quam si uni legatus<ref>alia, Hal</ref>ita fuisset,-an singulis alternis annis; nam si concurrere volent, aut impedient invicem propter voluntatem, aut si ea non refra gabitur, singulorum annorum fructus vacabit. '''3.''' ULPIANUS ''libro XVII.'' <ref>vei aliena ab eo, omitelos acertadamente Hal</ref> ''ad Sabinum''.-<ref>Fi, segun Br., deduei, Taur</ref> Sicut in annos singulos ususfructus legari potest ita et capitis minutione amissus legari potest,ut adiiciatur: «quotiesque <ref>Idem Popmponius seribit, omitenias otros en Hal.</ref>:capite minutus erit,ei <ref>In, omitela Hal.</ref>lego», vel sic:«quoties amissus erit»,et tunc, si capitis minutione amittatur, repetitus videbi- tur. Unde tractatum est, si cui, quamdiu vivat, ususfructus legatus sit, an videatur repetitus, quoties amissus est; quod et Maecianus tentat, et puto repetitum videri. Quare si usque ad tempus <ref>Fi. segun Br., deduci, Taur</ref> sit legatus, ut puta usque ad decennium, idem erit dicendum . § 1. Haec autem repetitio, quae fit post amis sum capitis minutione usumfructum, quaeritur, an et ius accrescendi secum salvum <ref>quia separari potest, omitelas Hal</ref>; habeat; ut puta Titio et Maevio ususfructus legatus est, et si Titius capite minutus esset, eidem usumfru ctum legavit; quaesitum est, si Titius ex repeti tione usumfructum haberet , an inter eos ius ac- crescendi salvum esset? Et Papinianus libro se ptimo decimo <ref>adscribat,'' Hal. Russ. Cont. 66.71.76. Char. Pac. Bk.''</ref> Quaestionum scribit, salvum esse,perinde ac si alius esset Titio in usufructu substitutus ; hos enim, tametsi non verbis,re ta- men coniunctos videri. § 2.--Idem Papinianus quaerit, si Titio et Mae vio usufructu legato, in repetitione ususfructus non totum, sed partem Titio relegasset, <ref>nec,'' faltaen Hal.;pero τὴν τῶν ὁμοίων παρεδεξάμεθα θέτιν,'' dice la const. Δέδωκεν §. 13.''</ref> an viderentur coniuncti? Et ait, si quidem Titius amiserit, totum socio <ref>cognitionem,'' mss. Pl. 1. 2. Bg. Gt., ed . Nbg. Schf.''</ref> accrescere; quodsi Mae vius amisisset, non totum <ref>mas. Flor.Pl.1 2. By,ed, Nbg. Schf. Sp; oport-tuerit,''Hal.y las demás.''</ref>, accrescere, sed partem ad eum, partem ad proprietatem redire. Quae sententia habet rationem, neque enim pot est dici, eo momento, quo quis amittit usumfru ctum et resumit, etiam ipsi quidquam ex usufru ctu accrescere; placet enim nobis,ei, qui amittit usumfructum,ex eo, quod amittit,nihil accre scere. § 3.-Morte quoque amitti usumfructum ,non recipit dubitationem, quum fruendi morte ex tinguatur,sicuti si quid aliud, quod personae co- haeret. quumius '''4.''' MARCIANUS ''libro III. Institutionum.-''Si le gatum usumfructum legatarius alii restituere ro gatus est, id agere Praetor debet,ut ex fideicom-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 95pnnu3twey8a8tsn71h94mkpjr9j2t 104 82433 266319 2026-05-16T03:33:59Z ~2026-22045-61 32244 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '246 DIGESTO .-LIBRO II : TÍTULO I id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1. Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante proposit... 266319 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>246 DIGESTO .-LIBRO II : TÍTULO I id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1. Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4. Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5. Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 1u95wn5e8kasasnczdgkipleaml4pyc 266320 266319 2026-05-16T03:34:35Z ~2026-22045-61 32244 266320 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>246 id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1. Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4. Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5. Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 0xktc0887k62qlz8xc9z6d5lax87pfd 266321 266320 2026-05-16T03:35:22Z ~2026-22045-61 32244 266321 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>246 id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . §1. Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4. Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5. Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> q6czpdqqcdw7v9bs7wctxzh0zzzpgyq 266322 266321 2026-05-16T03:36:02Z ~2026-22045-61 32244 266322 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>246 id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> i5yiep5no3zflh8ae8ek08ufulqp0g3 266323 266322 2026-05-16T03:45:38Z ~2026-22045-61 32244 266323 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id,quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> lx2pmwgtrx1d8r76vv4t1uekwduxx4l 266324 266323 2026-05-16T03:45:50Z ~2026-22045-61 32244 266324 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> e85jppawp2ofjv5ipq6zwzq692uv6gf 266325 266324 2026-05-16T03:46:20Z ~2026-22045-61 32244 266325 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> n1fj0dpat7y67ternzrjp3o3xszo1fk 266326 266325 2026-05-16T03:46:35Z ~2026-22045-61 32244 266326 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> sitbqsqq7l6ssaqqgnebl7fq18ha5rj 266327 266326 2026-05-16T03:46:58Z ~2026-22045-61 32244 266327 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 7xa0u194cwfh4kqn0mgp6tdt1zegc84 266328 266327 2026-05-16T03:47:14Z ~2026-22045-61 32244 266328 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> c0aou9tilprrc45qndlf1cien08fbg9 266329 266328 2026-05-16T03:47:32Z ~2026-22045-61 32244 266329 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 7xa0u194cwfh4kqn0mgp6tdt1zegc84 266330 266329 2026-05-16T03:47:54Z ~2026-22045-61 32244 266330 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> gsxpgisbavp18ctku7oydmo2j3bcwv8 266331 266330 2026-05-16T03:48:18Z ~2026-22045-61 32244 266331 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 9qvg2tq80ejbc9afekihw095taud1wn 266332 266331 2026-05-16T03:48:45Z ~2026-22045-61 32244 266332 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> ssfbwowyahhrnrj593h1zb87qj58m6q 266333 266332 2026-05-16T03:49:18Z ~2026-22045-61 32244 266333 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> e6sqm8kmb9bbjjjnjis912wxhtwn2rn 266334 266333 2026-05-16T03:49:56Z ~2026-22045-61 32244 266334 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 0w5eqrqtx28ocice5j2yawx6mgq2e44 266335 266334 2026-05-16T03:50:18Z ~2026-22045-61 32244 266335 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> o0tzsnxw2pcd5lncx9kdwo359djmvgz 266336 266335 2026-05-16T03:50:43Z ~2026-22045-61 32244 266336 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> n7h202off9fvzbsdp0powogd4wceagd 266337 266336 2026-05-16T03:51:36Z ~2026-22045-61 32244 266337 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> ne4koulxy7fusnlv9pgtz4j6ui9dfpf 266338 266337 2026-05-16T03:52:16Z ~2026-22045-61 32244 266338 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> n7h202off9fvzbsdp0powogd4wceagd 266339 266338 2026-05-16T03:52:44Z ~2026-22045-61 32244 266339 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> kypdivx5xyrkm55583091etlilh4j77 266340 266339 2026-05-16T03:53:08Z ~2026-22045-61 32244 266340 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> mdivkvm2afexo1jqcqat44sgk103f0g 266341 266340 2026-05-16T03:53:28Z ~2026-22045-61 32244 266341 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 6unwqdd8cp2td8wcnck1u1gdnesbk8r 266342 266341 2026-05-16T03:53:51Z ~2026-22045-61 32244 266342 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> pnnx4nqbqkkvaa29vsb9hryjcyvl68p 266343 266342 2026-05-16T03:54:31Z ~2026-22045-61 32244 266343 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit , datur in eum quingentorum <ref>"quinquaginta, Hal."</ref> aureorum iudicium, quod populare est . § 1.- Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor com- plexus est . § 2. Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit , Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec . § 3. In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.- Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fece- rit, non tenetur . § 5.- Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quam- vis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, te- nebitur . Si uterque dolo malo fecerit, ambo tene- buntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale .- adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS libro III. ad Edictum .- Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tan- tum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; for- tasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmo- dum quum plures servi iniuriam fecerunt , vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto , unum . Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici , si dolo ma- lo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>"quando, Hal."</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS libro III. ad Edictum. - Qui iu- risdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ce- teris, quos secum habet. 11. GAIUS libro I. ad Edictum provinciale.- Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> qjh2ic99djt3zjv96h7jdah9176hw0j 266398 266343 2026-05-16T09:36:06Z JimKillock 19003 266398 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit, datur in eum quingentorum <ref>quinquaginta, ''Hal.''</ref> aureorum iudicium, quod populare est. § 1.{{em}} Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor complexus est. § 2.{{em}} Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit, Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec. § 3.{{em}} In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.{{em}} Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fecerit, non tenetur. § 5.{{em}} Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quamvis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, tenebitur. Si uterque dolo malo fecerit, ambo tenebuntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS ''libro I. ad Edictum provinciale''.{{em}} adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS ''libro III. ad Edictum''.{{em}} Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tantum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; fortasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmodum quum plures servi iniuriam fecerunt, vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto, unum. Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici, si dolo malo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>quando, ''Hal''.</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS ''libro III. ad Edictum''.{{em}} Qui iurisdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ceteris, quos secum habet. 11. GAIUS ''libro I. ad Edictum provinciale''.{{em}} Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> bsuhbx13ad543e7hlkt6cs3neftclha 266399 266398 2026-05-16T09:36:57Z JimKillock 19003 /* Incerta */ 266399 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="JimKillock" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod, prout res incidit, in albo, vel in charta, vel in alia materia propositum erit , dolo malo corruperit, datur in eum quingentorum <ref>quinquaginta, ''Hal.''</ref> aureorum iudicium, quod populare est. § 1.{{bar|1}} Servi quoque et filiifamilias verbis Edicti continentur; set et utrumque sexum Praetor complexus est. § 2.{{bar|1}} Quod si dum proponitur, vel ante propositionem quis corruperit, Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait, sententiam Edicti porrigendam esse ad haec. § 3.{{bar|1}} In servos autem , si non defenduntur a dominis, et eos, qui inopia laborant, corpus torquendum est. § 4.{{bar|1}} Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio, quod, si per imperitiam, vel rusticitatem, vel ab ipso Praetore iussus, vel casu aliquis fecerit, non tenetur. § 5.{{bar|1}} Hoc vero Edicto tenetur etqui tollit, quamvis non corruperit; item <ref>"Hal. y otros insertan et, Br."</ref> qui suis manibus facit, et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit, tenebitur. Si uterque dolo malo fecerit, ambo tenebuntur; nam etsi plures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint, omnes tenebuntur, 8. GAIUS ''libro I. ad Edictum provinciale''.{{bar|1}} adeo quidem, ut non sufficiat, unum eorum poenam luere. 9. PAULUS ''libro III. ad Edictum''.{{bar|1}} Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto , ne in reliquos actio detur, si tantum dominus, quum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret; fortasse quia hic et contemta maiestas Praetoris vindicatur, et plura facta intelliguntur, quemadmodum quum plures servi iniuriam fecerunt, vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non, ut in furto, unum. Octavenus hic quoque domino succurrendum ait. Sed hoc potest dici, si dolo malo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia <ref>quando, ''Hal''.</ref> tunc unum consilium sit, non plura facta; idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS ''libro III. ad Edictum''.{{bar|1}} Qui iurisdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet, neque uxori vel liberis suis, neque libertis vel ceteris, quos secum habet. 11. GAIUS ''libro I. ad Edictum provinciale''.{{bar|1}} Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius; apud eum agi posse Sabino, Cassio, Proculo placuit; quae sententia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> af9adiyntm79yjwqixc0iv8msxn4jkd 104 82434 266344 2026-05-16T03:58:44Z Liliana Torres Condori 32220 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '514 missarii persona magis, quam ex legatarii pereat ususfructus. '''5.''' ULPIANUS ''libro XVII.'' <ref>capita vel, inserta la Vulg</ref> ''ad Sabinum.'' Repeti potest legatus ususfructus amissus quali- cunque ratione, dummodo non morte, nisi forte heredibus <ref>alia, Hal</ref> legaverit. § 1. Si quis usumfructum solum servi aliena- verit, per quem ususfructus ei acquisitus est,du- bium non est, quin ususfructus per eum acquisi- tus reti... 266344 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Liliana Torres Condori" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>514 missarii persona magis, quam ex legatarii pereat ususfructus. '''5.''' ULPIANUS ''libro XVII.'' <ref>capita vel, inserta la Vulg</ref> ''ad Sabinum.'' Repeti potest legatus ususfructus amissus quali- cunque ratione, dummodo non morte, nisi forte heredibus <ref>alia, Hal</ref> legaverit. § 1. Si quis usumfructum solum servi aliena- verit, per quem ususfructus ei acquisitus est,du- bium non est, quin ususfructus per eum acquisi- tus retineatur. § 2. Rei mutatione interire usumfructum pla- cet; veluti ususfructus mihi aedium legatus est, aedes corruerunt vel exustae sunt, sine dubio ex- tinguitur. An et areae? Certissimum est, exustis aedibus nec areae, nec caementorum usumfru- ctum deberi ; et ita et Iulianus. § 3. Si areae sit ususfructus legatus, et in ea aedificium sit positum,rem mutari,etusumfru- ctum extingui constat. Plane si proprietarius hoc fecit, ex testamento, vel de dolo tenebitur. '''6.''' POMPONIUS ''libro V. ad Sabinum.'' Sed et interdictum Quod vi aut clam usufructuario com- petit, '''7.''' IULIANUS <ref>vei aliena ab eo, omitelos acertadamente Hal</ref> ''libro XXXV. Digestorum.-'' nisi sublato aedificio usumfructum areae mihi cesserit,tempore scilicet, quo ususfructus perit, transacto. '''8.''' ULPIANUS ''libro XVII.'' <ref>Fi, segun Br., deduei, Taur</ref> ''ad Sabinum.—'' Fundi usufructu legato si villa diruta sit, usus- fructus non extinguetur, quia villa fundi acces- sio est; non magis, quam si arbores deciderint. '''9.''' PAULUs ''libro III. ad Sabinum.'' Sed et eo quoque solo, in quo fuit villa, uti frui potero. '''10.''' ULPIANUS ''libro XVII.'' <ref>Idem Popmponius seribit, omitenias otros en Hal.</ref>: ''ad Sabinum.'' Quid tamen, si fundus villae fuit accessio? Vi- deamus, ne etiam fundi ususfructus extinguatur; et idem dicendum est, ut non extinguatur. § 1. Non tantum si aedes ad aream redactae sint, ususfructus extinguitur, verum etiam si de- las casas quedaron reducidas al solar, sino tam- molitis aedibus testator alias novas restituerit; bién si demolidas las casas hubiere el testador plane si per partes reficiat,licet omnis nova fa- cta sit, aliud erit nobis dicendum. § 2.-Agri vel loci ususfructus legatus, si fue- rit inundatus, ut stagnum iam sit aut palus, pro- cul dubio extinguetur. § 3. Sed et si stagni ususfructus legetur, et exaruerit sic,ut ager sit factus, mutata re usus- fructus extinguitur. § 4. Non tamen, si arvi ususfructus legetur, et ibi vineae <ref>In, omitela Hal.</ref> sint positae, vel contra, puto extingui; certe silvae usufructu legato, si silva<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> g6yum6fg731vaep9pr3bfroe5e7mcij 104 82435 266347 2026-05-16T04:06:18Z ~2026-22045-61 32244 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'D. IUSTINIANI DIGESTORUM SEU PANDECTARUM PARS SECUNDA (DE IUDICIIS) PARTE SEGUNDA DEL DIGESTO PANDECTAS DEL SEÑOR JUSTINIANO (DE LOS JUICIOS ) LIBER QUINTUS LIBRO QUINTO TIT. I TÍTULO I DE IUDICIIS ET UBI QUISQUE (1) AGERE VEL CONVENIRI DEBEAT DE LOS JUICIOS, Y EN DÓNDE CADA CUAL DEBA DEMANDAR Ó SER DEMANDADO [Cf. Cod. III. 1-10. 13-27 ] . [Véase Cód. III. 1-10 . 13-27.] 1. ULPIANUS libro II. (2) ad Edictum . - Si se subiiciant... 266347 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>D. IUSTINIANI DIGESTORUM SEU PANDECTARUM PARS SECUNDA (DE IUDICIIS) PARTE SEGUNDA DEL DIGESTO PANDECTAS DEL SEÑOR JUSTINIANO (DE LOS JUICIOS ) LIBER QUINTUS LIBRO QUINTO TIT. I TÍTULO I DE IUDICIIS ET UBI QUISQUE (1) AGERE VEL CONVENIRI DEBEAT DE LOS JUICIOS, Y EN DÓNDE CADA CUAL DEBA DEMANDAR Ó SER DEMANDADO [Cf. Cod. III. 1-10. 13-27 ] . [Véase Cód. III. 1-10 . 13-27.] 1. ULPIANUS libro II. (2) ad Edictum . - Si se subiiciant aliqui iurisdictioni, et consentiant, in- Si algunos se sujetasen á una jurisdicción, y la 1. ULPIANO; Comentarios al Edicto, libro II.- ter consentientes cuiusvis iudicis, qui tribunali consintieran, entre los que la consienten hay la praeest, vel aliam iurisdictionem habet, est iu- jurisdicción de un juez cualquiera que preside un risdictio . tribunal, ó que tiene otra jurisdicción. 2. IDEM libro III. ad Edictum . - Consensisse 2. EL MISMO ; Comentarios al Edicto, libro III.— autem videntur, qui sciant se non esse subiectos iurisdictioni eius, et in eum consentiant. Ceterum si putent eius iurisdictionem esse, non erit eius Mas se entiende que han consentido los que sepan iurisdictio; error enim litigatorum, ut Iulianus quoque libro primo Digestorum scribit, non ha- bet consensum; aut (3) si putaverunt alium esse Praetorem pro alio, aeque error non dedit iurisdictionem; aut si, quum restitisset quivis ex liti- que no están sujetos á la jurisdicción de aquél, y consintieran en él. Pero si juzgan que son de su jurisdicción, no existirá lajurisdicción de él; porque el error de los litigantes, como escribe también Juliano en el libro primero del Digesto , no importa consentimiento ; o si creyeron que uno era el Pretor en vez de otro, del mismo modo este gatoribus, viribus Praeturae compulsus est, nul- error tampoco dió jurisdicción; ó si, habiéndolo la iurisdictio est . resistido alguno de los litigantes, fué compelido por fuerzas de la Pretura, no hay jurisdicción alguna. § 1.- Convenire autem utrum inter privatos sufficit, an vero etiam ipsius Praetoris consensus necessarius est? Lex Iulia iudiciorum ait: QUO MI- NUS INTER PRIVATOS CONVENIAT ; sufficit ergo privatorum consensus. Proinde si privati consen- tiant, Praetor autem ignoret consentire, et putet (4) suam iurisdictionem, an legi satisfactum sit, videndum est; et puto posse defendi, eius esse iurisdictionem . § 2. Si et iudex ad tempus datus, et omnes li- § 1. ¿Pero basta acaso convenir entre particulares, ó es quizá también necesario el consentimiento del mismo Pretor? La ley Julia de los juicios dice: «que no se convenga entre particulares » ; luego basta el consentimiento de los particulares . Por tanto, si los particulares consintieran , pero el Pretor ignorase que consienten, y juzgara suya la jurisdicción, se ha de ver si se habrá cumplido con la ley; y opino que puede defenderse que es de él la jurisdicción. § 2. Si también el juez nombrado para cierto tigatores consentiant, nisi specialiter Principali tiempo, y todos los litigantes consintieran, pue- iussione prorogatio fuerit inhibita, possunt tem- den prorrogarse los términos dentro de los que se pora, intra quae iussus est litem dirimere , pro- le mandó a aquél dirimir el pleito, á no ser que por mandato del Principe se hubiere prohibido rogari. especialmente la prórroga. (1) UBI QUIS AGERE, (omitiendo DE IUDICIIS ET), Hal. (2) I., Hal . (3) ut si putaverint-Praetorem prae alio -non dederit iu- risdictionem, ac si, quum- viribus Praefecturae, Hal. (4) Asi Taur , al márgen; putat, en el texto .<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 1j97nhx1h3jpqqyorz8hhyiespc9aax 104 82436 266350 2026-05-16T04:27:52Z Liliana Torres Condori 32220 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens ' caesa illic sationes fuerint factae , sine dubio ususfructus extinguitur. § 5. Si massae ususfructus legetur, et ex ea vasa sint facta, vel contra, Cassius apud Urse- ium scribit, interire usumfructum; quam senten- tiam puto veram. § 6. Proinde et ornamentum dissolutum aut transfiguratum extinguit usumfructum. § 7. In navis quoque usufructu Sabinus scri- bit, si quidem per partes refecta sit, usumfru- ctum non interire; si autem dissoluta... 266350 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Liliana Torres Condori" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> caesa illic sationes fuerint factae , sine dubio ususfructus extinguitur. § 5. Si massae ususfructus legetur, et ex ea vasa sint facta, vel contra, Cassius apud Urse- ium scribit, interire usumfructum; quam senten- tiam puto veram. § 6. Proinde et ornamentum dissolutum aut transfiguratum extinguit usumfructum. § 7. In navis quoque usufructu Sabinus scri- bit, si quidem per partes refecta sit, usumfru- ctum non interire; si autem dissoluta sit, licet iisdem tabulis nulla praeterea adiecta restaurata sit, usumfructum extinctum. Quam sententiam puto veriorem, nam etsi domus <ref>capita vel, inserta la Vulg</ref> fuerit restitu- ta, ususfructus extinguitur. 515 § 8.- Quadrigae usufructu legato, si unus ex equis decesserit , an extinguatur ususfructus, quaeritur; ego puto multum interesse, equorum, an quadrigae ususfructus sit legatus ; nam si equorum, supererit in residuis, si quadrigae, non remanebit, quoniam quadriga esse desiit, '''11.''' PAULUS ''libro III. ad Sabinum.-'' nisi alius ante diem legati cedentem substitutus sit. '''12.''' ULPIANUS ''libro XVII.'' <ref>alia, Hal</ref> ''ad Sabinum.-'' Si cui balnei ususfructus legatus sit,et testator habitationem hoc fecerit, vel si tabernae , et diaetam fecerit, dicendum est, usumfructum ex- tinctum. § 1. Proinde et si histrionis reliquerit usum- fructum,et eum ad aliud ministerium transtule rit, extinctum esse usumfructum, dicendum erit. '''13.''' PAULUS ''libro III. ad Sabinum.-''Si fructu- arius <ref>vei aliena ab eo, omitelos acertadamente Hal</ref> messem fecit , et decessit, stipulam, quae in messe <ref>Fi, segun Br., deduei, Taur</ref> iacet, heredis eius esse Labeo ait, spicam, quae terra teneatur, domini fundi esse, fructumque percipi spica aut foeno caeso, aut uva ademta, aut excussa olea, quamvis non- dum tritum frumentum, aut oleum factum, vel vindemia coacta sit. Sed ut verum est, quod de olea excussa scripsit, ita aliter observandum de ea olea, quae per se deciderit. Iulianus ait,fru- ctuarii fructus tunc fieri, quum eos perceperit, bonae fidei autem possessoris mox, quam a solo separati sint. '''14.''' POMPONIUS ''libro V. ad Sabinum.-'' Exce- pta capitis minutione vel morte, reliquae causae vel pro parte interitum ususfructus recipiunt. '''15.''' ULPIANUS ''libro XVIII. ad Sabinum.-'' In- terdum proprietarius ad libertatem perducet, si forte ususfructus fuerit tamdiu legatus, quamdiu manumittatur; nam incipiente proprietario manu- mittere extinguetur ususfructus.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 2altjfoxaaz76ttoae5nrvdvw0crcdb 0 82437 266353 2026-05-16T08:02:04Z Saumache 27923 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= De re publica |OperaeWikiPagina= |Annus= 55 a.C.n. |SubTitulus= Liber VI }} {{Liber |Ante= Liber V |AnteNomen= ../Liber Quintus |Post= |PostNomen= }} {{c|'''Somnium Scipionis'''}} {{pn|9}}Scipio: "Cum in Africam venissem M.' Manilio consuli ad quartam legionem tribunus, ut scitis, militum, nihil mihi fuit potius, quam ut Masinissam convenirem regem, familiae nostrae iustis de causis amicissimum. A...' 266353 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= De re publica |OperaeWikiPagina= |Annus= 55 a.C.n. |SubTitulus= Liber VI }} {{Liber |Ante= Liber V |AnteNomen= ../Liber Quintus |Post= |PostNomen= }} {{c|'''Somnium Scipionis'''}} {{pn|9}}Scipio: "Cum in Africam venissem M.' Manilio consuli ad quartam legionem tribunus, ut scitis, militum, nihil mihi fuit potius, quam ut Masinissam convenirem regem, familiae nostrae iustis de causis amicissimum. Ad quem ut veni, complexus me senex collacrimavit aliquantoque post suspexit ad caelum et: 'Grates', inquit, 'tibi ago, summe Sol, vobisque, reliqui Caelites, quod, antequam ex hac vita migro, conspicio in meo regno et his tectis P. Cornelium Scipionem, cuius ego nomine ipso recreor; ita numquam ex animo meo discedit illius optimi atque invictissimi viri memoria.' Deinde ego illum de suo regno, ille me de nostra re publica percontatus est, multisque verbis ultro citroque habitis ille nobis consumptus est dies. {{pn|10}}Post autem apparatu regio accepti sermonem in multam noctem produximus, cum senex nihil nisi de Africano loqueretur omniaque eius non facta solum, sed etiam dicta meminisset. Deinde, ut cubitum discessimus, me et de via fessum, et qui ad multam noctem vigilassem, artior, quam solebat, somnus complexus est. Hic mihi—credo equidem ex hoc, quod eramus locuti; fit enim fere, ut cogitationes sermonesque nostri pariant aliquid in somno tale, quale de Homero scribit Ennius, de quo videlicet saepissime vigilans solebat cogitare et loqui—Africanus se ostendit ea forma, quae mihi ex imagine eius quam ex ipso erat notior; quem ubi agnovi, equidem cohorrui, sed ille: 'Ades,' inquit, 'animo et omitte timorem, Scipio, et, quae dicam, trade memoriae! {{pn|11}}Videsne illam urbem, quae parere populo Romano coacta per me renovat pristina bella nec potest quiescere?' Ostendebat autem Carthaginem de excelso et pleno stellarum, illustri et claro quodam loco. 'Ad quam tu oppugnandam nunc venis paene miles. Hanc hoc biennio consul evertes, eritque cognomen id tibi per te partum, quod habes adhuc a nobis hereditarium. Cum autem Carthaginem deleveris, triumphum egeris censorque fueris et obieris legatus Aegyptum, Syriam, Asiam, Graeciam, deligere iterum consul absens bellumque maximum conficies, Numantiam exscindes. Sed cum eris curru in Capitolium invectus, offendes rem publicam consiliis perturbatam nepotis mei. {{pn|12}}Hic tu, Africane, ostendas oportebit patriae lumen animi, ingenii consiliique tui. Sed eius temporis ancipitem video quasi fatorum viam. Nam cum aetas tua septenos octiens solis anfractus reditusque converterit duoque hi numeri, quorum uterque plenus alter altera de causa habetur, circuitu naturali summam tibi fatalem confecerint, in te unum atque in tuum nomen se tota convertet civitas; te senatus, te omnes boni, te socii, te Latini intuebuntur; tu eris unus, in quo nitatur civitatis salus, ac, ne multa, dictator rem publicam constituas oportet, si impias propinquorum manus effugeris.'" Hic cum exclamasset Laelius ingemuissentque vehementius ceteri: "St! Quaeso", inquit, "Ne me ex somno excitetis et parumper audite cetera! {{pn|13}}'Sed quo sis, Africane, alacrior ad tutandam rem publicam, sic habeto, omnibus, qui patriam conservaverint, adiuverint, auxerint, certum esse in caelo definitum locum, ubi beati aevo sempiterno fruantur; nihil est enim illi principi deo, qui omnem mundum regit, quod quidem in terris fiat, acceptius quam concilia coetusque hominum iure sociati, quae 'civitates' appellantur; harum rectores et conservatores hinc profecti huc revertuntur.' {{pn|14}}Hic ego, etsi eram perterritus non tam mortis metu quam insidiarum a meis, quaesivi tamen, viveretne ipse et Paulus pater et alii, quos nos exstinctos arbitraremur. 'Immo vero', inquit, 'hi vivunt, qui e corporum vinculis tamquam e carcere evolaverunt, vestra vero, quae dicitur, vita mors est. Quin tu aspicis ad te venientem Paulum patrem?' Quem ut vidi, equidem vim lacrimarum profudi, ille autem me complexus atque osculans flere prohibebat. {{pn|15}}Atque ut ego primum fletu represso loqui posse coepi: 'Quaeso', inquam, 'pater sanctissime atque optime, quoniam haec est vita, ut Africanum audio dicere, quid moror in terris? Quin huc ad vos venire propero?' 'Non est ita,' inquit ille. 'Nisi enim deus is, cuius hoc templum est omne, quod conspicis, istis te corporis custodiis liberaverit, huc tibi aditus patere non potest. Homines enim sunt hac lege generati, qui tuerentur illum globum, quem in hoc templo medium vides, quae terra dicitur, iisque animus datus est ex illis sempiternis ignibus, quae sidera et stellas vocatis, quae globosae et rotundae, divinis animatae mentibus, circulos suos orbesque conficiunt celeritate mirabili. Quare et tibi, Publi, et piis omnibus retinendus animus est in custodia corporis nec iniussu eius, a quo ille est vobis datus, ex hominum vita migrandum est, ne munus humanum assignatum a deo defugisse videamini. {{pn|16}}Sed sic, Scipio, ut avus hic tuus, ut ego, qui te genui, iustitiam cole et pietatem, quae cum magna in parentibus et propinquis tum in patria maxima est; ea vita via est in caelum et in hunc coetum eorum, qui iam vixerunt et corpore laxati illum incolunt locum, quem vides.' Erat autem is splendidissimo candore inter flammas circus elucens. 'Quem vos, ut a Graiis accepistis, orbem lacteum nuncupatis.' Ex quo omnia mihi contemplanti praeclara cetera et mirabilia videbantur. Erant autem eae stellae, quas numquam ex hoc loco vidimus, et eae magnitudines omnium, quas esse numquam suspicati sumus; ex quibus erat ea minima, quae ultima a caelo, citima a terris luce lucebat aliena. Stellarum autem globi terrae magnitudinem facile vincebant. Iam ipsa terra ita mihi parva visa est, ut me imperii nostri, quo quasi punctum eius attingimus, paeniteret. {{pn|17}}Quam cum magis intuerer: 'Quaeso,' inquit Africanus, 'quousque humi defixa tua mens erit? Nonne aspicis, quae in templa veneris? Novem tibi orbibus vel potius globis conexa sunt omnia, quorum unus est caelestis, extimus, qui reliquos omnes complectitur, summus ipse deus arcens et continens ceteros; in quo sunt infixi illi, qui volvuntur, stellarum cursus sempiterni. Cui subiecti sunt septem, qui versantur retro contrario motu atque caelum. Ex quibus summum globum possidet illa, quam in terris Saturniam nominant. Deinde est hominum generi prosperus et salutaris ille fulgor, qui dicitur Iovis; tum rutilus horribilisque terris, quem Martium dicitis; deinde subter mediam fere regionem Sol obtinet, dux et princeps et moderator luminum reliquorum, mens mundi et temperatio, tanta magnitudine, ut cuncta sua luce lustret et compleat. Hunc ut comites consequuntur Veneris alter, alter Mercurii cursus, in infimoque orbe Luna radiis solis accensa convertitur. Infra autem iam nihil est nisi mortale et caducum praeter animos munere deorum hominum generi datos; supra Lunam sunt aeterna omnia. Nam ea, quae est media et nona, Tellus, neque movetur et infima est, et in eam feruntur omnia nutu suo pondera.' {{pn|18}}Quae cum intuerer stupens, ut me recepi: 'Quid hic?' inquam, 'quis est, qui complet aures, tantus et tam dulcis sonus?' 'Hic est,' inquit, 'ille, qui intervallis disiunctus imparibus, sed tamen pro rata parte distinctis, impulsu et motu ipsorum orbium efficitur et acuta cum gravibus temperans varios aequabiliter concentus efficit; nec enim silentio tanti motus incitari possunt, et natura fert, ut extrema ex altera parte graviter, ex altera autem acute sonent. Quam ob causam summus ille caeli stellifer cursus, cuius conversio est concitatior, acuto et excitato movetur sono, gravissimo autem hic lunaris atque infimus; nam terra nona immobilis manens una sede semper haeret complexa medium mundi locum. Illi autem octo cursus, in quibus eadem vis est duorum, septem efficiunt distinctos intervallis sonos, qui numerus rerum omnium fere nodus est; quod docti homines nervis imitati atque cantibus aperuerunt sibi reditum in hunc locum, sicut alii, qui praestantibus ingeniis in vita humana divina studia coluerunt. {{pn|19}}Hoc sonitu oppletae aures hominum obsurduerunt; nec est ullus hebetior sensus in vobis, sicut, ubi Nilus ad illa, quae Catadupa nominantur, praecipitat ex altissimis montibus, ea gens, quae illum locum accolit, propter magnitudinem sonitus sensu audiendi caret. Hic vero tantus est totius mundi incitatissima conversione sonitus, ut eum aures hominum capere non possint, sicut intueri solem adversum nequitis, eiusque radiis acies vestra sensusque vincitur.' Haec ego admirans referebam tamen oculos ad terram identidem. {{pn|20}}Tum Africanus: 'Sentio,' inquit, 'te sedem etiam nunc hominum ac domum contemplari; quae si tibi parva, ut est, ita videtur, haec caelestia semper spectato, illa humana contemnito! Tu enim quam celebritatem sermonis hominum aut quam expetendam consequi gloriam potes? Vides habitari in terra raris et angustis in locis et in ipsis quasi maculis, ubi habitatur, vastas solitudines interiectas eosque, qui incolunt terram, non modo interruptos ita esse, ut nihil inter ipsos ab aliis ad alios manare possit, sed partim obliquos, partim transversos, partim etiam adversos stare vobis; a quibus exspectare gloriam certe nullam potestis. {{pn|21}}Cernis autem eandem terram quasi quibusdam redimitam et circumdatam cingulis, e quibus duos maxime inter se diversos et caeli verticibus ipsis ex utraque parte subnixos obriguisse pruina vides, medium autem illum et maximum solis ardore torreri. Duo sunt habitabiles, quorum australis ille, in quo, qui insistunt, adversa vobis urgent vestigia, nihil ad vestrum genus; hic autem alter subiectus aquiloni, quem incolitis, cerne quam tenui vos parte contingat! Omnis enim terra, quae colitur a vobis, angustata verticibus, lateribus latior, parva quaedam insula est circumfusa illo mari, quod 'Atlanticum', quod 'magnum', quem 'Oceanum' appellatis in terris; qui tamen tanto nomine quam sit parvus, vides. {{pn|22}}Ex his ipsis cultis notisque terris num aut tuum aut cuiusquam nostrum nomen vel Caucasum hunc, quem cernis, transcendere potuit vel illum Gangem tranatare? Quis in reliquis orientis aut obeuntis solis ultimis aut aquilonis austrive partibus tuum nomen audiet? Quibus amputatis cernis profecto, quantis in angustiis vestra se gloria dilatari velit. Ipsi autem, qui de nobis loquuntur, quam loquentur diu? {{pn|23}}Quin etiam si cupiat proles illa futurorum hominum deinceps laudes unius cuiusque nostrum a patribus acceptas posteris prodere, tamen propter eluviones exustionesque terrarum, quas accidere tempore certo necesse est, non modo non aeternam, sed ne diuturnam quidem gloriam assequi possumus. Quid autem interest ab iis, qui postea nascentur, sermonem fore de te, cum ab iis nullus fuerit, qui ante nati sunt—{{pn|24}}qui nec pauciores et certe meliores fuerunt viri—praesertim cum apud eos ipsos, a quibus audiri nomen nostrum potest, nemo unius anni memoriam consequi possit. Homines enim populariter annum tantummodo solis, id est unius astri, reditu metiuntur; cum autem ad idem, unde semel profecta sunt, cuncta astra redierint eandemque totius caeli discriptionem longis intervallis rettulerint, tum ille vere vertens annus appellari potest; in quo vix dicere audeo, quam multa hominum saecula teneantur. Namque ut olim deficere sol hominibus exstinguique visus est, cum Romuli animus haec ipsa in templa penetravit, quandoque ab eadem parte sol eodemque tempore iterum defecerit, tum signis omnibus ad principium stellisque revocatis expletum annum habeto; cuius quidem anni nondum vicesimam partem scito esse conversam. {{pn|25}}Quocirca si reditum in hunc locum desperaveris, in quo omnia sunt magnis et praestantibus viris, quanti tandem est ista hominum gloria, quae pertinere vix ad unius anni partem exiguam potest? Igitur, alte spectare si voles atque hanc sedem et aeternam domum contueri, neque te sermonibus vulgi dederis nec in praemiis humanis spem posueris rerum tuarum! Suis te oportet illecebris ipsa virtus trahat ad verum decus; quid de te alii loquantur, ipsi videant! Sed loquentur tamen; sermo autem omnis ille et angustiis cingitur iis regionum, quas vides, nec umquam de ullo perennis fuit et obruitur hominum interitu et oblivione posteritatis exstinguitur.' {{pn|26}}Quae cum dixisset: 'Ego vero,' inquam, 'Africane, si quidem bene meritis de patria quasi limes ad caeli aditus patet, quamquam a pueritia vestigiis ingressus patris et tuis decori vestro non defui, nunc tamen tanto praemio exposito enitar multo vigilantius.' Et ille: 'Tu vero enitere et sic habeto, non esse te mortalem, sed corpus hoc; nec enim tu is es, quem forma ista declarat, sed mens cuiusque is est quisque, non ea figura, quae digito demonstrari potest. Deum te igitur scito esse, si quidem est deus, qui viget, qui sentit, qui meminit, qui providet, qui tam regit et moderatur et movet id corpus, cui praepositus est, quam hunc mundum ille princeps deus, et ut mundum ex quadam parte mortalem ipse deus aeternus, sic fragile corpus animus sempiternus movet. {{pn|27}}Nam quod semper movetur, aeternum est. Quod autem motum affert alicui, quodque ipsum agitatur aliunde, quando finem habet motus, vivendi finem habeat necesse est. Solum igitur, quod se movet, quia numquam deseritur a se, numquam ne moveri quidem desinit. Quin etiam ceteris, quae moventur, hic fons, hoc principium est movendi. Principii autem nulla est origo; nam ex principio oriuntur omnia, ipsum autem nulla ex re alia nasci potest; nec enim esset id principium, quod gigneretur aliunde. Quodsi numquam oritur, ne occidit quidem umquam. Nam principium exstinctum nec ipsum ab alio renascetur nec ex se aliud creabit, si quidem necesse est a principio oriri omnia. Ita fit, ut motus principium ex eo sit, quod ipsum a se movetur. Id autem nec nasci potest nec mori; vel concidat omne caelum omnisque natura et consistat necesse est nec vim ullam nanciscatur, qua a primo impulsa moveatur. {{pn|28}}Cum pateat igitur aeternum id esse, quod a se ipso moveatur, quis est, qui hanc naturam animis esse tributam neget? Inanimum est enim omne, quod pulsu agitatur externo; quod autem est animal, id motu cietur interno et suo; nam haec est propria natura animi atque vis. Quae si est una ex omnibus, quae sese moveat, neque nata certe est et aeterna est. {{pn|29}}Hanc tu exerce optimis in rebus! Sunt autem optimae curae de salute patriae; quibus agitatus et exercitatus animus velocius in hanc sedem et domum suam pervolabit; idque ocius faciet, si iam tum, cum erit inclusus in corpore, eminebit foras et ea, quae extra erunt, contemplans quam maxime se a corpore abstrahet. Namque eorum animi, qui se corporis voluptatibus dediderunt earumque se quasi ministros praebuerunt impulsuque libidinum voluptatibus oboedientium deorum et hominum iura violaverunt, corporibus elapsi circum terram ipsam volutantur nec hunc in locum nisi multis exagitati saeculis revertuntur.' Ille discessit; ego somno solutus sum." Cicero The Latin Library The Classics Page fequgdj2l8aksngmz91jf9h9sbu7fvo 266363 266353 2026-05-16T08:37:02Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De re publica/Liber Sextus]] ad [[De re publica/Liber VI]] 266353 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= De re publica |OperaeWikiPagina= |Annus= 55 a.C.n. |SubTitulus= Liber VI }} {{Liber |Ante= Liber V |AnteNomen= ../Liber Quintus |Post= |PostNomen= }} {{c|'''Somnium Scipionis'''}} {{pn|9}}Scipio: "Cum in Africam venissem M.' Manilio consuli ad quartam legionem tribunus, ut scitis, militum, nihil mihi fuit potius, quam ut Masinissam convenirem regem, familiae nostrae iustis de causis amicissimum. Ad quem ut veni, complexus me senex collacrimavit aliquantoque post suspexit ad caelum et: 'Grates', inquit, 'tibi ago, summe Sol, vobisque, reliqui Caelites, quod, antequam ex hac vita migro, conspicio in meo regno et his tectis P. Cornelium Scipionem, cuius ego nomine ipso recreor; ita numquam ex animo meo discedit illius optimi atque invictissimi viri memoria.' Deinde ego illum de suo regno, ille me de nostra re publica percontatus est, multisque verbis ultro citroque habitis ille nobis consumptus est dies. {{pn|10}}Post autem apparatu regio accepti sermonem in multam noctem produximus, cum senex nihil nisi de Africano loqueretur omniaque eius non facta solum, sed etiam dicta meminisset. Deinde, ut cubitum discessimus, me et de via fessum, et qui ad multam noctem vigilassem, artior, quam solebat, somnus complexus est. Hic mihi—credo equidem ex hoc, quod eramus locuti; fit enim fere, ut cogitationes sermonesque nostri pariant aliquid in somno tale, quale de Homero scribit Ennius, de quo videlicet saepissime vigilans solebat cogitare et loqui—Africanus se ostendit ea forma, quae mihi ex imagine eius quam ex ipso erat notior; quem ubi agnovi, equidem cohorrui, sed ille: 'Ades,' inquit, 'animo et omitte timorem, Scipio, et, quae dicam, trade memoriae! {{pn|11}}Videsne illam urbem, quae parere populo Romano coacta per me renovat pristina bella nec potest quiescere?' Ostendebat autem Carthaginem de excelso et pleno stellarum, illustri et claro quodam loco. 'Ad quam tu oppugnandam nunc venis paene miles. Hanc hoc biennio consul evertes, eritque cognomen id tibi per te partum, quod habes adhuc a nobis hereditarium. Cum autem Carthaginem deleveris, triumphum egeris censorque fueris et obieris legatus Aegyptum, Syriam, Asiam, Graeciam, deligere iterum consul absens bellumque maximum conficies, Numantiam exscindes. Sed cum eris curru in Capitolium invectus, offendes rem publicam consiliis perturbatam nepotis mei. {{pn|12}}Hic tu, Africane, ostendas oportebit patriae lumen animi, ingenii consiliique tui. Sed eius temporis ancipitem video quasi fatorum viam. Nam cum aetas tua septenos octiens solis anfractus reditusque converterit duoque hi numeri, quorum uterque plenus alter altera de causa habetur, circuitu naturali summam tibi fatalem confecerint, in te unum atque in tuum nomen se tota convertet civitas; te senatus, te omnes boni, te socii, te Latini intuebuntur; tu eris unus, in quo nitatur civitatis salus, ac, ne multa, dictator rem publicam constituas oportet, si impias propinquorum manus effugeris.'" Hic cum exclamasset Laelius ingemuissentque vehementius ceteri: "St! Quaeso", inquit, "Ne me ex somno excitetis et parumper audite cetera! {{pn|13}}'Sed quo sis, Africane, alacrior ad tutandam rem publicam, sic habeto, omnibus, qui patriam conservaverint, adiuverint, auxerint, certum esse in caelo definitum locum, ubi beati aevo sempiterno fruantur; nihil est enim illi principi deo, qui omnem mundum regit, quod quidem in terris fiat, acceptius quam concilia coetusque hominum iure sociati, quae 'civitates' appellantur; harum rectores et conservatores hinc profecti huc revertuntur.' {{pn|14}}Hic ego, etsi eram perterritus non tam mortis metu quam insidiarum a meis, quaesivi tamen, viveretne ipse et Paulus pater et alii, quos nos exstinctos arbitraremur. 'Immo vero', inquit, 'hi vivunt, qui e corporum vinculis tamquam e carcere evolaverunt, vestra vero, quae dicitur, vita mors est. Quin tu aspicis ad te venientem Paulum patrem?' Quem ut vidi, equidem vim lacrimarum profudi, ille autem me complexus atque osculans flere prohibebat. {{pn|15}}Atque ut ego primum fletu represso loqui posse coepi: 'Quaeso', inquam, 'pater sanctissime atque optime, quoniam haec est vita, ut Africanum audio dicere, quid moror in terris? Quin huc ad vos venire propero?' 'Non est ita,' inquit ille. 'Nisi enim deus is, cuius hoc templum est omne, quod conspicis, istis te corporis custodiis liberaverit, huc tibi aditus patere non potest. Homines enim sunt hac lege generati, qui tuerentur illum globum, quem in hoc templo medium vides, quae terra dicitur, iisque animus datus est ex illis sempiternis ignibus, quae sidera et stellas vocatis, quae globosae et rotundae, divinis animatae mentibus, circulos suos orbesque conficiunt celeritate mirabili. Quare et tibi, Publi, et piis omnibus retinendus animus est in custodia corporis nec iniussu eius, a quo ille est vobis datus, ex hominum vita migrandum est, ne munus humanum assignatum a deo defugisse videamini. {{pn|16}}Sed sic, Scipio, ut avus hic tuus, ut ego, qui te genui, iustitiam cole et pietatem, quae cum magna in parentibus et propinquis tum in patria maxima est; ea vita via est in caelum et in hunc coetum eorum, qui iam vixerunt et corpore laxati illum incolunt locum, quem vides.' Erat autem is splendidissimo candore inter flammas circus elucens. 'Quem vos, ut a Graiis accepistis, orbem lacteum nuncupatis.' Ex quo omnia mihi contemplanti praeclara cetera et mirabilia videbantur. Erant autem eae stellae, quas numquam ex hoc loco vidimus, et eae magnitudines omnium, quas esse numquam suspicati sumus; ex quibus erat ea minima, quae ultima a caelo, citima a terris luce lucebat aliena. Stellarum autem globi terrae magnitudinem facile vincebant. Iam ipsa terra ita mihi parva visa est, ut me imperii nostri, quo quasi punctum eius attingimus, paeniteret. {{pn|17}}Quam cum magis intuerer: 'Quaeso,' inquit Africanus, 'quousque humi defixa tua mens erit? Nonne aspicis, quae in templa veneris? Novem tibi orbibus vel potius globis conexa sunt omnia, quorum unus est caelestis, extimus, qui reliquos omnes complectitur, summus ipse deus arcens et continens ceteros; in quo sunt infixi illi, qui volvuntur, stellarum cursus sempiterni. Cui subiecti sunt septem, qui versantur retro contrario motu atque caelum. Ex quibus summum globum possidet illa, quam in terris Saturniam nominant. Deinde est hominum generi prosperus et salutaris ille fulgor, qui dicitur Iovis; tum rutilus horribilisque terris, quem Martium dicitis; deinde subter mediam fere regionem Sol obtinet, dux et princeps et moderator luminum reliquorum, mens mundi et temperatio, tanta magnitudine, ut cuncta sua luce lustret et compleat. Hunc ut comites consequuntur Veneris alter, alter Mercurii cursus, in infimoque orbe Luna radiis solis accensa convertitur. Infra autem iam nihil est nisi mortale et caducum praeter animos munere deorum hominum generi datos; supra Lunam sunt aeterna omnia. Nam ea, quae est media et nona, Tellus, neque movetur et infima est, et in eam feruntur omnia nutu suo pondera.' {{pn|18}}Quae cum intuerer stupens, ut me recepi: 'Quid hic?' inquam, 'quis est, qui complet aures, tantus et tam dulcis sonus?' 'Hic est,' inquit, 'ille, qui intervallis disiunctus imparibus, sed tamen pro rata parte distinctis, impulsu et motu ipsorum orbium efficitur et acuta cum gravibus temperans varios aequabiliter concentus efficit; nec enim silentio tanti motus incitari possunt, et natura fert, ut extrema ex altera parte graviter, ex altera autem acute sonent. Quam ob causam summus ille caeli stellifer cursus, cuius conversio est concitatior, acuto et excitato movetur sono, gravissimo autem hic lunaris atque infimus; nam terra nona immobilis manens una sede semper haeret complexa medium mundi locum. Illi autem octo cursus, in quibus eadem vis est duorum, septem efficiunt distinctos intervallis sonos, qui numerus rerum omnium fere nodus est; quod docti homines nervis imitati atque cantibus aperuerunt sibi reditum in hunc locum, sicut alii, qui praestantibus ingeniis in vita humana divina studia coluerunt. {{pn|19}}Hoc sonitu oppletae aures hominum obsurduerunt; nec est ullus hebetior sensus in vobis, sicut, ubi Nilus ad illa, quae Catadupa nominantur, praecipitat ex altissimis montibus, ea gens, quae illum locum accolit, propter magnitudinem sonitus sensu audiendi caret. Hic vero tantus est totius mundi incitatissima conversione sonitus, ut eum aures hominum capere non possint, sicut intueri solem adversum nequitis, eiusque radiis acies vestra sensusque vincitur.' Haec ego admirans referebam tamen oculos ad terram identidem. {{pn|20}}Tum Africanus: 'Sentio,' inquit, 'te sedem etiam nunc hominum ac domum contemplari; quae si tibi parva, ut est, ita videtur, haec caelestia semper spectato, illa humana contemnito! Tu enim quam celebritatem sermonis hominum aut quam expetendam consequi gloriam potes? Vides habitari in terra raris et angustis in locis et in ipsis quasi maculis, ubi habitatur, vastas solitudines interiectas eosque, qui incolunt terram, non modo interruptos ita esse, ut nihil inter ipsos ab aliis ad alios manare possit, sed partim obliquos, partim transversos, partim etiam adversos stare vobis; a quibus exspectare gloriam certe nullam potestis. {{pn|21}}Cernis autem eandem terram quasi quibusdam redimitam et circumdatam cingulis, e quibus duos maxime inter se diversos et caeli verticibus ipsis ex utraque parte subnixos obriguisse pruina vides, medium autem illum et maximum solis ardore torreri. Duo sunt habitabiles, quorum australis ille, in quo, qui insistunt, adversa vobis urgent vestigia, nihil ad vestrum genus; hic autem alter subiectus aquiloni, quem incolitis, cerne quam tenui vos parte contingat! Omnis enim terra, quae colitur a vobis, angustata verticibus, lateribus latior, parva quaedam insula est circumfusa illo mari, quod 'Atlanticum', quod 'magnum', quem 'Oceanum' appellatis in terris; qui tamen tanto nomine quam sit parvus, vides. {{pn|22}}Ex his ipsis cultis notisque terris num aut tuum aut cuiusquam nostrum nomen vel Caucasum hunc, quem cernis, transcendere potuit vel illum Gangem tranatare? Quis in reliquis orientis aut obeuntis solis ultimis aut aquilonis austrive partibus tuum nomen audiet? Quibus amputatis cernis profecto, quantis in angustiis vestra se gloria dilatari velit. Ipsi autem, qui de nobis loquuntur, quam loquentur diu? {{pn|23}}Quin etiam si cupiat proles illa futurorum hominum deinceps laudes unius cuiusque nostrum a patribus acceptas posteris prodere, tamen propter eluviones exustionesque terrarum, quas accidere tempore certo necesse est, non modo non aeternam, sed ne diuturnam quidem gloriam assequi possumus. Quid autem interest ab iis, qui postea nascentur, sermonem fore de te, cum ab iis nullus fuerit, qui ante nati sunt—{{pn|24}}qui nec pauciores et certe meliores fuerunt viri—praesertim cum apud eos ipsos, a quibus audiri nomen nostrum potest, nemo unius anni memoriam consequi possit. Homines enim populariter annum tantummodo solis, id est unius astri, reditu metiuntur; cum autem ad idem, unde semel profecta sunt, cuncta astra redierint eandemque totius caeli discriptionem longis intervallis rettulerint, tum ille vere vertens annus appellari potest; in quo vix dicere audeo, quam multa hominum saecula teneantur. Namque ut olim deficere sol hominibus exstinguique visus est, cum Romuli animus haec ipsa in templa penetravit, quandoque ab eadem parte sol eodemque tempore iterum defecerit, tum signis omnibus ad principium stellisque revocatis expletum annum habeto; cuius quidem anni nondum vicesimam partem scito esse conversam. {{pn|25}}Quocirca si reditum in hunc locum desperaveris, in quo omnia sunt magnis et praestantibus viris, quanti tandem est ista hominum gloria, quae pertinere vix ad unius anni partem exiguam potest? Igitur, alte spectare si voles atque hanc sedem et aeternam domum contueri, neque te sermonibus vulgi dederis nec in praemiis humanis spem posueris rerum tuarum! Suis te oportet illecebris ipsa virtus trahat ad verum decus; quid de te alii loquantur, ipsi videant! Sed loquentur tamen; sermo autem omnis ille et angustiis cingitur iis regionum, quas vides, nec umquam de ullo perennis fuit et obruitur hominum interitu et oblivione posteritatis exstinguitur.' {{pn|26}}Quae cum dixisset: 'Ego vero,' inquam, 'Africane, si quidem bene meritis de patria quasi limes ad caeli aditus patet, quamquam a pueritia vestigiis ingressus patris et tuis decori vestro non defui, nunc tamen tanto praemio exposito enitar multo vigilantius.' Et ille: 'Tu vero enitere et sic habeto, non esse te mortalem, sed corpus hoc; nec enim tu is es, quem forma ista declarat, sed mens cuiusque is est quisque, non ea figura, quae digito demonstrari potest. Deum te igitur scito esse, si quidem est deus, qui viget, qui sentit, qui meminit, qui providet, qui tam regit et moderatur et movet id corpus, cui praepositus est, quam hunc mundum ille princeps deus, et ut mundum ex quadam parte mortalem ipse deus aeternus, sic fragile corpus animus sempiternus movet. {{pn|27}}Nam quod semper movetur, aeternum est. Quod autem motum affert alicui, quodque ipsum agitatur aliunde, quando finem habet motus, vivendi finem habeat necesse est. Solum igitur, quod se movet, quia numquam deseritur a se, numquam ne moveri quidem desinit. Quin etiam ceteris, quae moventur, hic fons, hoc principium est movendi. Principii autem nulla est origo; nam ex principio oriuntur omnia, ipsum autem nulla ex re alia nasci potest; nec enim esset id principium, quod gigneretur aliunde. Quodsi numquam oritur, ne occidit quidem umquam. Nam principium exstinctum nec ipsum ab alio renascetur nec ex se aliud creabit, si quidem necesse est a principio oriri omnia. Ita fit, ut motus principium ex eo sit, quod ipsum a se movetur. Id autem nec nasci potest nec mori; vel concidat omne caelum omnisque natura et consistat necesse est nec vim ullam nanciscatur, qua a primo impulsa moveatur. {{pn|28}}Cum pateat igitur aeternum id esse, quod a se ipso moveatur, quis est, qui hanc naturam animis esse tributam neget? Inanimum est enim omne, quod pulsu agitatur externo; quod autem est animal, id motu cietur interno et suo; nam haec est propria natura animi atque vis. Quae si est una ex omnibus, quae sese moveat, neque nata certe est et aeterna est. {{pn|29}}Hanc tu exerce optimis in rebus! Sunt autem optimae curae de salute patriae; quibus agitatus et exercitatus animus velocius in hanc sedem et domum suam pervolabit; idque ocius faciet, si iam tum, cum erit inclusus in corpore, eminebit foras et ea, quae extra erunt, contemplans quam maxime se a corpore abstrahet. Namque eorum animi, qui se corporis voluptatibus dediderunt earumque se quasi ministros praebuerunt impulsuque libidinum voluptatibus oboedientium deorum et hominum iura violaverunt, corporibus elapsi circum terram ipsam volutantur nec hunc in locum nisi multis exagitati saeculis revertuntur.' Ille discessit; ego somno solutus sum." Cicero The Latin Library The Classics Page fequgdj2l8aksngmz91jf9h9sbu7fvo 266365 266363 2026-05-16T08:37:15Z Saumache 27923 266365 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= De re publica |OperaeWikiPagina= |Annus= 55 a.C.n. |SubTitulus= Liber VI }} {{Liber |Ante= Liber V |AnteNomen= ../Liber V |Post= |PostNomen= }} {{c|'''Somnium Scipionis'''}} {{pn|9}}Scipio: "Cum in Africam venissem M.' Manilio consuli ad quartam legionem tribunus, ut scitis, militum, nihil mihi fuit potius, quam ut Masinissam convenirem regem, familiae nostrae iustis de causis amicissimum. Ad quem ut veni, complexus me senex collacrimavit aliquantoque post suspexit ad caelum et: 'Grates', inquit, 'tibi ago, summe Sol, vobisque, reliqui Caelites, quod, antequam ex hac vita migro, conspicio in meo regno et his tectis P. Cornelium Scipionem, cuius ego nomine ipso recreor; ita numquam ex animo meo discedit illius optimi atque invictissimi viri memoria.' Deinde ego illum de suo regno, ille me de nostra re publica percontatus est, multisque verbis ultro citroque habitis ille nobis consumptus est dies. {{pn|10}}Post autem apparatu regio accepti sermonem in multam noctem produximus, cum senex nihil nisi de Africano loqueretur omniaque eius non facta solum, sed etiam dicta meminisset. Deinde, ut cubitum discessimus, me et de via fessum, et qui ad multam noctem vigilassem, artior, quam solebat, somnus complexus est. Hic mihi—credo equidem ex hoc, quod eramus locuti; fit enim fere, ut cogitationes sermonesque nostri pariant aliquid in somno tale, quale de Homero scribit Ennius, de quo videlicet saepissime vigilans solebat cogitare et loqui—Africanus se ostendit ea forma, quae mihi ex imagine eius quam ex ipso erat notior; quem ubi agnovi, equidem cohorrui, sed ille: 'Ades,' inquit, 'animo et omitte timorem, Scipio, et, quae dicam, trade memoriae! {{pn|11}}Videsne illam urbem, quae parere populo Romano coacta per me renovat pristina bella nec potest quiescere?' Ostendebat autem Carthaginem de excelso et pleno stellarum, illustri et claro quodam loco. 'Ad quam tu oppugnandam nunc venis paene miles. Hanc hoc biennio consul evertes, eritque cognomen id tibi per te partum, quod habes adhuc a nobis hereditarium. Cum autem Carthaginem deleveris, triumphum egeris censorque fueris et obieris legatus Aegyptum, Syriam, Asiam, Graeciam, deligere iterum consul absens bellumque maximum conficies, Numantiam exscindes. Sed cum eris curru in Capitolium invectus, offendes rem publicam consiliis perturbatam nepotis mei. {{pn|12}}Hic tu, Africane, ostendas oportebit patriae lumen animi, ingenii consiliique tui. Sed eius temporis ancipitem video quasi fatorum viam. Nam cum aetas tua septenos octiens solis anfractus reditusque converterit duoque hi numeri, quorum uterque plenus alter altera de causa habetur, circuitu naturali summam tibi fatalem confecerint, in te unum atque in tuum nomen se tota convertet civitas; te senatus, te omnes boni, te socii, te Latini intuebuntur; tu eris unus, in quo nitatur civitatis salus, ac, ne multa, dictator rem publicam constituas oportet, si impias propinquorum manus effugeris.'" Hic cum exclamasset Laelius ingemuissentque vehementius ceteri: "St! Quaeso", inquit, "Ne me ex somno excitetis et parumper audite cetera! {{pn|13}}'Sed quo sis, Africane, alacrior ad tutandam rem publicam, sic habeto, omnibus, qui patriam conservaverint, adiuverint, auxerint, certum esse in caelo definitum locum, ubi beati aevo sempiterno fruantur; nihil est enim illi principi deo, qui omnem mundum regit, quod quidem in terris fiat, acceptius quam concilia coetusque hominum iure sociati, quae 'civitates' appellantur; harum rectores et conservatores hinc profecti huc revertuntur.' {{pn|14}}Hic ego, etsi eram perterritus non tam mortis metu quam insidiarum a meis, quaesivi tamen, viveretne ipse et Paulus pater et alii, quos nos exstinctos arbitraremur. 'Immo vero', inquit, 'hi vivunt, qui e corporum vinculis tamquam e carcere evolaverunt, vestra vero, quae dicitur, vita mors est. Quin tu aspicis ad te venientem Paulum patrem?' Quem ut vidi, equidem vim lacrimarum profudi, ille autem me complexus atque osculans flere prohibebat. {{pn|15}}Atque ut ego primum fletu represso loqui posse coepi: 'Quaeso', inquam, 'pater sanctissime atque optime, quoniam haec est vita, ut Africanum audio dicere, quid moror in terris? Quin huc ad vos venire propero?' 'Non est ita,' inquit ille. 'Nisi enim deus is, cuius hoc templum est omne, quod conspicis, istis te corporis custodiis liberaverit, huc tibi aditus patere non potest. Homines enim sunt hac lege generati, qui tuerentur illum globum, quem in hoc templo medium vides, quae terra dicitur, iisque animus datus est ex illis sempiternis ignibus, quae sidera et stellas vocatis, quae globosae et rotundae, divinis animatae mentibus, circulos suos orbesque conficiunt celeritate mirabili. Quare et tibi, Publi, et piis omnibus retinendus animus est in custodia corporis nec iniussu eius, a quo ille est vobis datus, ex hominum vita migrandum est, ne munus humanum assignatum a deo defugisse videamini. {{pn|16}}Sed sic, Scipio, ut avus hic tuus, ut ego, qui te genui, iustitiam cole et pietatem, quae cum magna in parentibus et propinquis tum in patria maxima est; ea vita via est in caelum et in hunc coetum eorum, qui iam vixerunt et corpore laxati illum incolunt locum, quem vides.' Erat autem is splendidissimo candore inter flammas circus elucens. 'Quem vos, ut a Graiis accepistis, orbem lacteum nuncupatis.' Ex quo omnia mihi contemplanti praeclara cetera et mirabilia videbantur. Erant autem eae stellae, quas numquam ex hoc loco vidimus, et eae magnitudines omnium, quas esse numquam suspicati sumus; ex quibus erat ea minima, quae ultima a caelo, citima a terris luce lucebat aliena. Stellarum autem globi terrae magnitudinem facile vincebant. Iam ipsa terra ita mihi parva visa est, ut me imperii nostri, quo quasi punctum eius attingimus, paeniteret. {{pn|17}}Quam cum magis intuerer: 'Quaeso,' inquit Africanus, 'quousque humi defixa tua mens erit? Nonne aspicis, quae in templa veneris? Novem tibi orbibus vel potius globis conexa sunt omnia, quorum unus est caelestis, extimus, qui reliquos omnes complectitur, summus ipse deus arcens et continens ceteros; in quo sunt infixi illi, qui volvuntur, stellarum cursus sempiterni. Cui subiecti sunt septem, qui versantur retro contrario motu atque caelum. Ex quibus summum globum possidet illa, quam in terris Saturniam nominant. Deinde est hominum generi prosperus et salutaris ille fulgor, qui dicitur Iovis; tum rutilus horribilisque terris, quem Martium dicitis; deinde subter mediam fere regionem Sol obtinet, dux et princeps et moderator luminum reliquorum, mens mundi et temperatio, tanta magnitudine, ut cuncta sua luce lustret et compleat. Hunc ut comites consequuntur Veneris alter, alter Mercurii cursus, in infimoque orbe Luna radiis solis accensa convertitur. Infra autem iam nihil est nisi mortale et caducum praeter animos munere deorum hominum generi datos; supra Lunam sunt aeterna omnia. Nam ea, quae est media et nona, Tellus, neque movetur et infima est, et in eam feruntur omnia nutu suo pondera.' {{pn|18}}Quae cum intuerer stupens, ut me recepi: 'Quid hic?' inquam, 'quis est, qui complet aures, tantus et tam dulcis sonus?' 'Hic est,' inquit, 'ille, qui intervallis disiunctus imparibus, sed tamen pro rata parte distinctis, impulsu et motu ipsorum orbium efficitur et acuta cum gravibus temperans varios aequabiliter concentus efficit; nec enim silentio tanti motus incitari possunt, et natura fert, ut extrema ex altera parte graviter, ex altera autem acute sonent. Quam ob causam summus ille caeli stellifer cursus, cuius conversio est concitatior, acuto et excitato movetur sono, gravissimo autem hic lunaris atque infimus; nam terra nona immobilis manens una sede semper haeret complexa medium mundi locum. Illi autem octo cursus, in quibus eadem vis est duorum, septem efficiunt distinctos intervallis sonos, qui numerus rerum omnium fere nodus est; quod docti homines nervis imitati atque cantibus aperuerunt sibi reditum in hunc locum, sicut alii, qui praestantibus ingeniis in vita humana divina studia coluerunt. {{pn|19}}Hoc sonitu oppletae aures hominum obsurduerunt; nec est ullus hebetior sensus in vobis, sicut, ubi Nilus ad illa, quae Catadupa nominantur, praecipitat ex altissimis montibus, ea gens, quae illum locum accolit, propter magnitudinem sonitus sensu audiendi caret. Hic vero tantus est totius mundi incitatissima conversione sonitus, ut eum aures hominum capere non possint, sicut intueri solem adversum nequitis, eiusque radiis acies vestra sensusque vincitur.' Haec ego admirans referebam tamen oculos ad terram identidem. {{pn|20}}Tum Africanus: 'Sentio,' inquit, 'te sedem etiam nunc hominum ac domum contemplari; quae si tibi parva, ut est, ita videtur, haec caelestia semper spectato, illa humana contemnito! Tu enim quam celebritatem sermonis hominum aut quam expetendam consequi gloriam potes? Vides habitari in terra raris et angustis in locis et in ipsis quasi maculis, ubi habitatur, vastas solitudines interiectas eosque, qui incolunt terram, non modo interruptos ita esse, ut nihil inter ipsos ab aliis ad alios manare possit, sed partim obliquos, partim transversos, partim etiam adversos stare vobis; a quibus exspectare gloriam certe nullam potestis. {{pn|21}}Cernis autem eandem terram quasi quibusdam redimitam et circumdatam cingulis, e quibus duos maxime inter se diversos et caeli verticibus ipsis ex utraque parte subnixos obriguisse pruina vides, medium autem illum et maximum solis ardore torreri. Duo sunt habitabiles, quorum australis ille, in quo, qui insistunt, adversa vobis urgent vestigia, nihil ad vestrum genus; hic autem alter subiectus aquiloni, quem incolitis, cerne quam tenui vos parte contingat! Omnis enim terra, quae colitur a vobis, angustata verticibus, lateribus latior, parva quaedam insula est circumfusa illo mari, quod 'Atlanticum', quod 'magnum', quem 'Oceanum' appellatis in terris; qui tamen tanto nomine quam sit parvus, vides. {{pn|22}}Ex his ipsis cultis notisque terris num aut tuum aut cuiusquam nostrum nomen vel Caucasum hunc, quem cernis, transcendere potuit vel illum Gangem tranatare? Quis in reliquis orientis aut obeuntis solis ultimis aut aquilonis austrive partibus tuum nomen audiet? Quibus amputatis cernis profecto, quantis in angustiis vestra se gloria dilatari velit. Ipsi autem, qui de nobis loquuntur, quam loquentur diu? {{pn|23}}Quin etiam si cupiat proles illa futurorum hominum deinceps laudes unius cuiusque nostrum a patribus acceptas posteris prodere, tamen propter eluviones exustionesque terrarum, quas accidere tempore certo necesse est, non modo non aeternam, sed ne diuturnam quidem gloriam assequi possumus. Quid autem interest ab iis, qui postea nascentur, sermonem fore de te, cum ab iis nullus fuerit, qui ante nati sunt—{{pn|24}}qui nec pauciores et certe meliores fuerunt viri—praesertim cum apud eos ipsos, a quibus audiri nomen nostrum potest, nemo unius anni memoriam consequi possit. Homines enim populariter annum tantummodo solis, id est unius astri, reditu metiuntur; cum autem ad idem, unde semel profecta sunt, cuncta astra redierint eandemque totius caeli discriptionem longis intervallis rettulerint, tum ille vere vertens annus appellari potest; in quo vix dicere audeo, quam multa hominum saecula teneantur. Namque ut olim deficere sol hominibus exstinguique visus est, cum Romuli animus haec ipsa in templa penetravit, quandoque ab eadem parte sol eodemque tempore iterum defecerit, tum signis omnibus ad principium stellisque revocatis expletum annum habeto; cuius quidem anni nondum vicesimam partem scito esse conversam. {{pn|25}}Quocirca si reditum in hunc locum desperaveris, in quo omnia sunt magnis et praestantibus viris, quanti tandem est ista hominum gloria, quae pertinere vix ad unius anni partem exiguam potest? Igitur, alte spectare si voles atque hanc sedem et aeternam domum contueri, neque te sermonibus vulgi dederis nec in praemiis humanis spem posueris rerum tuarum! Suis te oportet illecebris ipsa virtus trahat ad verum decus; quid de te alii loquantur, ipsi videant! Sed loquentur tamen; sermo autem omnis ille et angustiis cingitur iis regionum, quas vides, nec umquam de ullo perennis fuit et obruitur hominum interitu et oblivione posteritatis exstinguitur.' {{pn|26}}Quae cum dixisset: 'Ego vero,' inquam, 'Africane, si quidem bene meritis de patria quasi limes ad caeli aditus patet, quamquam a pueritia vestigiis ingressus patris et tuis decori vestro non defui, nunc tamen tanto praemio exposito enitar multo vigilantius.' Et ille: 'Tu vero enitere et sic habeto, non esse te mortalem, sed corpus hoc; nec enim tu is es, quem forma ista declarat, sed mens cuiusque is est quisque, non ea figura, quae digito demonstrari potest. Deum te igitur scito esse, si quidem est deus, qui viget, qui sentit, qui meminit, qui providet, qui tam regit et moderatur et movet id corpus, cui praepositus est, quam hunc mundum ille princeps deus, et ut mundum ex quadam parte mortalem ipse deus aeternus, sic fragile corpus animus sempiternus movet. {{pn|27}}Nam quod semper movetur, aeternum est. Quod autem motum affert alicui, quodque ipsum agitatur aliunde, quando finem habet motus, vivendi finem habeat necesse est. Solum igitur, quod se movet, quia numquam deseritur a se, numquam ne moveri quidem desinit. Quin etiam ceteris, quae moventur, hic fons, hoc principium est movendi. Principii autem nulla est origo; nam ex principio oriuntur omnia, ipsum autem nulla ex re alia nasci potest; nec enim esset id principium, quod gigneretur aliunde. Quodsi numquam oritur, ne occidit quidem umquam. Nam principium exstinctum nec ipsum ab alio renascetur nec ex se aliud creabit, si quidem necesse est a principio oriri omnia. Ita fit, ut motus principium ex eo sit, quod ipsum a se movetur. Id autem nec nasci potest nec mori; vel concidat omne caelum omnisque natura et consistat necesse est nec vim ullam nanciscatur, qua a primo impulsa moveatur. {{pn|28}}Cum pateat igitur aeternum id esse, quod a se ipso moveatur, quis est, qui hanc naturam animis esse tributam neget? Inanimum est enim omne, quod pulsu agitatur externo; quod autem est animal, id motu cietur interno et suo; nam haec est propria natura animi atque vis. Quae si est una ex omnibus, quae sese moveat, neque nata certe est et aeterna est. {{pn|29}}Hanc tu exerce optimis in rebus! Sunt autem optimae curae de salute patriae; quibus agitatus et exercitatus animus velocius in hanc sedem et domum suam pervolabit; idque ocius faciet, si iam tum, cum erit inclusus in corpore, eminebit foras et ea, quae extra erunt, contemplans quam maxime se a corpore abstrahet. Namque eorum animi, qui se corporis voluptatibus dediderunt earumque se quasi ministros praebuerunt impulsuque libidinum voluptatibus oboedientium deorum et hominum iura violaverunt, corporibus elapsi circum terram ipsam volutantur nec hunc in locum nisi multis exagitati saeculis revertuntur.' Ille discessit; ego somno solutus sum." Cicero The Latin Library The Classics Page s4xsa4tt0oct37mizwv9fmdts56eejj 0 82438 266364 2026-05-16T08:37:02Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De re publica/Liber Sextus]] ad [[De re publica/Liber VI]] 266364 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[De re publica/Liber VI]] 2igan5g8kaca68v1y0zon1hdda37m0w 0 82439 266372 2026-05-16T08:41:52Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De finibus bonorum et malorum/Liber Primus]] ad [[De finibus bonorum et malorum/Liber I]] praeter redirectionem 266372 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[De finibus bonorum et malorum/Liber I]] rvy326fhm1hrsutbg3iudr7h3247u6h 1 82440 266374 2026-05-16T08:41:52Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Disputatio:De finibus bonorum et malorum/Liber Primus]] ad [[Disputatio:De finibus bonorum et malorum/Liber I]] 266374 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Disputatio:De finibus bonorum et malorum/Liber I]] e24j4muel7m0ni29v3r6lt6ojwr2sy6 0 82441 266376 2026-05-16T08:42:00Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De finibus bonorum et malorum/Liber Secundus]] ad [[De finibus bonorum et malorum/Liber II]] praeter redirectionem 266376 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[De finibus bonorum et malorum/Liber II]] t228l84ybp23b4fsookugjvpxyb6ewr 0 82442 266378 2026-05-16T08:42:08Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De finibus bonorum et malorum/Liber Tertius]] ad [[De finibus bonorum et malorum/Liber III]] praeter redirectionem 266378 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[De finibus bonorum et malorum/Liber III]] gkucvrsz7wli1lr0xkzsn3jeih8ewmm 1 82443 266380 2026-05-16T08:42:08Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Disputatio:De finibus bonorum et malorum/Liber Tertius]] ad [[Disputatio:De finibus bonorum et malorum/Liber III]] 266380 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Disputatio:De finibus bonorum et malorum/Liber III]] ke11pybe7uaruq37t8u1hezz93dz11c 0 82444 266382 2026-05-16T08:42:15Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De finibus bonorum et malorum/Liber Quartus]] ad [[De finibus bonorum et malorum/Liber IV]] praeter redirectionem 266382 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[De finibus bonorum et malorum/Liber IV]] iutzbixhrusozd6tmduafgfmaewvf41 1 82445 266384 2026-05-16T08:42:15Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Disputatio:De finibus bonorum et malorum/Liber Quartus]] ad [[Disputatio:De finibus bonorum et malorum/Liber IV]] 266384 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Disputatio:De finibus bonorum et malorum/Liber IV]] 98f3q4xdabljp3kaa447zd5nil52hvk 0 82446 266386 2026-05-16T08:42:22Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De finibus bonorum et malorum/Liber Quintus]] ad [[De finibus bonorum et malorum/Liber V]] praeter redirectionem 266386 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[De finibus bonorum et malorum/Liber V]] a1dd9akr6p6ehmd06m91j6n40ba76vo