Wikisource lawikisource https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Media Specialis Disputatio Usor Disputatio Usoris Vicifons Disputatio Vicifontis Fasciculus Disputatio Fasciculi MediaWiki Disputatio MediaWiki Formula Disputatio Formulae Auxilium Disputatio Auxilii Categoria Disputatio Categoriae Scriptor Disputatio Scriptoris Pagina Disputatio Paginae Liber Disputatio Libri TimedText TimedText talk Modulus Disputatio Moduli Event Event talk 0 1431 266467 266215 2026-05-17T10:02:25Z Saumache 27923 /* Liber XII */ 266467 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Quintus Ennius |OperaeTitulus= Annales |OperaeWikiPagina= Annalium fragmenta |Annus= Saeculum II a.Ch.n. |SubTitulus= fragmenta |Genera= Carmina epica |Editio= 1874, Oxford; [[:en:Author:John Wordsworth|John Wordsworth]], apud ''Fragments and Specimens of Early Latin'', pp 299-307. |Fons= [https://www.google.com/books/edition/Fragments_and_Specimens_of_Early_Latin/pFwtAQAAMAAJ?gbpv=1&pg=PA299 Google Books]. Numeri ex E. H. Warmington (Loeb Classical Library) [https://archive.org/details/remainsofoldlati01warmuoft/page/3/mode/1up?view=theater editione anni 1935] sunt. }} == Liber I == <poem> ::{{font-size|90%|[Ilia Aeneae filia sororem adloquitur.]}} Excita cum tremulis anus attulit artubus lumen,{{Versus|32}} Talia commemorat lacrimans, exterrita somno: ‘Eurudica prognata pater quam noster amavit, Vires vitaque corpus meum nunc deserit omne.{{Versus|35}} Nam me visus homo pulcher per amoena salicta Et ripas raptare locosque novos: ita sola Postilla germana soror, errare videbar Tardaque vestigare et quaerere te, neque posse Corde capessere: semita nulla pedem stabilibat.{{Versus|40}} Exin compellare pater me voce videtur His verbis: “o gnata, tibi sunt ante ferendae Aerumnae, post ex fluvio fortuna resistet.” Haec ecfatus pater, germana, repente recessit Nec sese dedit in conspectum corde cupitus,{{Versus|45}} Quamquam multa manus ad caeli caerula templa Tendebam lacrumans et blanda voce vocabam. Vix aegro cum corde meo me somnus reliquit.’{{Versus|48}} ::{{font-size|90%|[Romulo auspicia data.]}} Curantes magna cum cura cumcupientes{{Versus|80}} Regni dant operam simul auspicio augurioque. .&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;. [Hinc] Remus auspicio se devovet atque secundam Solus avem servat. at Romulus pulcher in alto Quaerit Aventino, servat genus altivolantum.{{Versus|85}} Certabant urbem Romam Remoramne vocarent. Omnibus cura viris uter esset induperator. Expectant vel uti, consul cum mittere signum Volt, omnes avidi spectant ad carceris oras, Quam mox emittat pictis e faucibus currus:{{Versus|90}} Sic expectabat populus atque ora tenebat Rebus, utri magni victoria sit data regni. Interea sol albus recessit in infera noctis. Exin candida se radiis dedit icta foras lux. Et simul ex alto longe pulcherruma praepes{{Versus|95}} Laeva volavit avis: simul aureus exoritur sol. Cedunt de caelo ter quattor corpora sancta Avium, praepetibus sese pulchrisque locis dant. Conspicit inde sibi data Romulus esse priora, Auspicio regni stabilita scamna locumque.{{Versus|100}} ::{{font-size|90%|[Romuli nenia.]}} Pectora diu tenet desiderium, simul inter{{Versus|117}} Sese sic memorant, ‘o Romule, Romule die, Qualem te patriae custodem di genuerunt!{{Versus|119}} O pater o genitor o sanguen dis oriundum, Tu produxisti nos intra luminis oras.{{Versus|121}} Romulus in caelo cum dis genitalibus aevum{{Versus|114}} Degit.{{Versus|115}} </poem> ==Liber II: Regna Numae Pompilii, Tulli Hostilii, Anci Marcii== <poem> ::{{font-size|90%|[Populo Romulus maeretur.]}} {{gap|15em}}simul inter{{r|117}} sese sic memorant: ‘O Romule Romule die qualem te patriae custodem di genuerunt! O pater o genitor o sanguen dis oriundum!{{r|120}} ‘Tu produxisti nos intra luminis oras.<ref>[[De re publica/Liber Primus#64|de re publica 1.64]]</ref>{{r|121}} <!--Cp. Lactant., Div. Inst., I, 15, 30 : {{wl|Q356433|Priscianus}}, [[Institutiones grammaticae/Liber VI#66|institutiones<br>grammaticae 6.66]]--> 'Et simul effugit speres ita funditus nostras . . .<ref>Festus, 492, 6 : ' Speres ' antiqui pluraliter dicebant, ut E' lib. II—</ref>{{r|122}} <!--11' it- trib. lib. II Prise, lib. I Colonna sec. vetws exemplar Prise. vocabvla pectora tenet desiderium fortasse Ennio tribuenda. diu cd. m. 1 dia m. 2 dura Steinacker fida Krarup--> ::{{font-size|90%|[Successoris quaestio ad Romulum.]}} Et qui se sperat Romae regnare Quadratae?<ref>Festus, 346, 5</ref>{{r|123}} ::{{font-size|90%|[Regnum Pompilii. Colloquium Numae cum Egeria.]}} Olli respondit suavis sonus Egeriai,<ref>Varro, L.L., VII, 42</ref>{{r|124}} <!--* olli ' valet dictum ' illi ' ab ' olla ' et ' olio.' Cp. Serv., ad Aen., XI, 236.--> ::{{font-size|90%|[Sacra quae Numa instituit.]}} Mensas constituit idemque ancilia;{{r|125}} libaque fictores Argeos et tutulatos.<ref>Varro, L.L., VII, 4</ref>{{r|126}} <!--Liba quod libandi causa fiunt : fictores dicti a fingendis libis, Argei ab Argis . . . tutulati dicti hi qui in sacris in capitibus habere solent ut metam.--> ::{{font-size|90%|[Sed corpus eius avibus devoratur.]}} Vulturus in silvis miserum mandebat homonem.{{r|141}} Heu! Quam crudeli condebat membra sepulchre!<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#15|institutiones grammaticae 6.15]]</ref>{{r|142}} <!--Cp. Charis., ap. O.L., I, 147, 15 K : Serv., ad Aen., VI, 595. Schol. Bamb., ad Stat., Theb., Ill, 508.--> ::{{font-size|90%|[Destructio Albae Longae Tullo duce.]}} At tuba terribili sonitu taratantara dixit.<ref>[[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber II#313|Servius, In Vergilii Aeneidem commentarii 2.313]]</ref><ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VIII#103|Institutiones grammaticae 8.103]]</ref>{{r|143}} <!--Cp. Serv., ad Aen., IX, 501 : 'At tuba terribilem sonitum.' Servius ad 486: 'At domus interior' : de Albano excidio<br>translatus est locus.--> </poem> == Liber VI == <poem> (''fragmenta quae exstant omnia'') ::{{font-size|90%|[Bellum cum Pyrrho Epiri rege.]}} Quis potis ingentis oras evolvere belli?{{Versus|173}} Tum cum corde suo divum pater atque hominum rex{{Versus|207}} Effatur.{{Versus|208}} ::{{font-size|90%|[Postumius apud Tarentinos.]}} ::::.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;. Contra carinantes verba atque obscena profatus.{{Versus|12}} ::{{font-size|90%|[Tarentini Pyrrhum arcessunt.]}} Navus repertus homo Graio patre Graius homo rex,{{Versus|178}} Nomine Burrus uti memorant a stirpe supremo.{{Versus|172}} Intus in occulto mussabant …{{Versus|179}} ::{{font-size|90%|[Oraculum Apollinis Pyrrho datum.]}} Aio te Aeacida Romanos vincere posse.{{Versus|174}} ::::stolidum genus Aeacidarum Bellipotentes sunt magis quam sapientipotentes.{{Versus|176}} ::{{font-size|90%|[Proletarii armantur.]}} Proletarius publicitus scuteisque feroque{{Versus|526}} Ornatur ferro, muros urbemque forumque Excubiis curant.{{Versus|528}} Balantum pecudes quatit: omnes arma requirunt.{{Versus|180}} ::{{font-size|90%|[Arbores ad rogos faciendos caeduntur.]}} Incedunt arbusta per alta, securibus caedunt,{{Versus|181}} Percellunt magnas quercus, exciditur ilex, Fraxinus frangitur atque abies consternitur alta.{{Versus|183}} Pinus proceras pervortunt: omne sonabat Arbustum fremitu silvai frondosai.{{Versus|185}} ::{{font-size|90%|[Epigramma Pyrrhi in templo Tarentini Iovis.]}} Qui antehae invicti fuerunt, pater optime Olympi,{{Versus|21}} Hos et ego in pugna vici victusque sum ab isdem.{{Versus|22}} ::{{font-size|90%|[Pyrrhi de captivis reddendis praeclara sententia.]}} Nec mi aurum posco nec mi pretium dederitis:{{Versus|186}} Non cauponantes bellum sed belligerantes, Ferro non auro vitam cernamus utrique.{{Versus|188}} Vosne velit an me regnare, era quidve ferat Fors Virtute experiamur. Et hoc simul accipe dictum:{{Versus|190}} Quorum virtutei belli fortuna pepercit, Eorundem libertati me parcere certumust. Dono ducite, doque volentibus cum magnis Dis.{{Versus|193}} ::{{font-size|90%|[Sententia ab Appio dicta.]}} Quo vobis mentes rectae quae stare solebant{{Versus|194}} Antehac, dementes sese flexere viai? Sed quid ego hic animo lamentor?{{Versus|196}} ::{{font-size|90%|[Cineas redit re infecta.]}} Orator sine pace redit regique refert rem.{{Versus|197}} ::{{font-size|90%|[Cineas rem Pyrrho refert.]}} … ast animo superant atque asp''era p''rima{{Versus|198}} Volnera belli despernunt.{{Versus|199}} … decretum est fossari corpora telis.{{Versus|510}} Dum quidem unus homo Romanus toga superescit.{{Versus|486}} ::{{font-size|90%|[Decius nepos apud Asculum se devovet.]}} … divi hoc audite parumper,{{Versus|200}} Ut pro Romano populo prognariter armis Certando prudens animam de corpore mitto.{{Versus|202}} ::{{font-size|90%|[De rebus ad Beneventum gestis.]}} Lumen … scitus agaso{{Versus|203}} Vertitur interea caelum cum ingentibus signis.{{Versus|205}} Ut primum tenebris abiectis indalbabat.{{Versus|206}} ::{{font-size|90%|[Laus M’. Curii.]}} Quem nemo ferro potuit superare nec auro.{{Versus|209}} </poem> == Liber VII == <poem> ::{{font-size|90%|[Gemini Servilii amicus describitur.]}} Haece locutus vocat quocum bene saepe libenter{{Versus|210}} Mensam sermonesque suos rerumque suarum Comiter impartit, magnam cum lassus diei Partem fuisset de summis rebus regundis Consilio iudu foro lato sanctoque senatu: Cui res audacter magnas parvasque iocumque{{Versus|215}} Eloqueretur, et cuncta malaque et bona dictu Evomeret, si qui vellet, tutoque locaret. Quocum multa volup ''ac'' gaudia clamque palamque. Ingenium cui nulla malum sententia suadet Ut faceret facinus, levis, haut malus, doctus, fidelis,{{Versus|220}} Suavis homo, facundus, suo contentus, beatus, Scitus, secunda loquens in tempore, commodus verbum Paucum, multa tenens antiqua sepulta, vestutas Qu''em'' facit et mores veteresque novosque tenentem, Multorum veterum leges divumque hominumque;{{Versus|225}} Prudenter qui dicta loquive tacereve possit: Hunc inter pugnas compellat Servilius sic:—{{Versus|227}} <!--Festus, 340, 24 : ' Quianam ' pro quare ... — — --> quianam dictis nostris sententia flexa est?{{r|228}} <!--Cp. Paul., ex F., 341, 9.--> <!--Festus, 476, 17 : ' Sas.' . . . Eiusdem lib. VII fatendum est earn significari cum ait —--> nec quisquam sophiam sapientia quae perhibetur{{r|229}} in somnis vidit prius quam sam discere coepit.{{r|230}} <!--Cp. Paul., ex F., 477, 4.--> ::{{font-size|90%|[Ennii de Naevio sententia.]}} &emsp;&emsp;&emsp;&emsp;&emsp;&emsp;scripsere alii rem{{Versus|231}} Versibus quos olim Faunei vatesque canebant; Cum neque Musarum scopulos quisquam superarat{{Versus|233}} Nec dicti studiosus erat,{{Versus|234}} ::::::::::ante hunc Nos ausi reserare …{{Versus|235}} Sulphureas posuit spiramina Naris ad undas.<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#31|Institutiones grammaticae 6.31]]</ref>{{r|255}} </poem> ==Liber VIII: Bellum Punicum secundum usque ad Scipionis abitum Africam== <poem> ::{{font-size|90%|[Initium belli.]}} {{gap|8em}}postquam Discordia taetra{{Versus|258}} Belli ferratos postes portasque refregit.<ref>[[Sermones (Horatius)/Liber I/Sermo IV#60|Sermones (Horatius) 1.4.60-61]]</ref>{{Versus|259}} <!--PorphjTio ad loc. Est sensus : Si dissolvas versus vel meos vel Lucilii, non invenies eadem membra quae sunt in Ennianis versibus, qui magno scilicet spiritu et verbis altioribus compositi sunt, velut hi sunt ' Postquam e.q.s. Cp. Verg., Aen., VII, 622 : Belli ferratos rupit Saturnia postes. Serv., ad 622 ; Aero, ad Hor., Lc.--> corpore tartarino prognata paluda virago,{{r|260}} cui par imber et ignis spiritus et gravis terra.{{r|261}}<ref>Probus, ad Verg., EcL, VI, 31</ref> <!--Cp. Varr., L.L., VII, 37; Test., 546, 2.--> {{gap|8em}}<proeliis{{gap|4em}}promulgatis> Pellitur e medio sapientia, vi geritur res,{{Versus|263}} Spernitur orator bonus, horridus miles amatur. Haut doctis dictis certantes sed maledictis{{Versus|265}} Miscent inter sese inimicitiam agitantes. Non ex iure manu consertum sed magis ferro Rem repetunt, regnumque petunt, vadunt solida vi.<ref>[[Noctes Atticae/Liber XX#X.IV|Noctes Atticae 20.10.4]]</ref>{{Versus|268}} {{gap|10em}}Poenos Didone oriundos<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#18|Institutiones grammaticae 6.18]]</ref>{{r|269}} </poem> == Liber IX == <poem> ::{{font-size|90%|[De consulatu Cethegi et Tuditani, v. c. 548.]}} Additur orator Cornelius saviloquenti{{Versus|300}} Ore Cethegus Marcus Tuditano conlega Marci filius{{Versus|302}} … is dictust ollis popularibus olim, Qui tum vivebant homines atque aevum agitabant, Flos delibatus populi suadaeque medulla.{{Versus|305}} ::{{font-size|90%|[Fabii Cunctatoris elogium.]}} Unus homo nobis cunctando restituit rem.{{Versus|360}} Non enim rumores ponebat ante salutem. Ergo postque magisque viri nunc gloria claret.{{Versus|362}} ::{{font-size|90%|[De Hannibale.]}} … mortalem summum fortuna repente{{Versus|313}} Reddidit, ''e'' summo regno ut famul infimus esset.{{Versus|314}} </poem> == Liber X == <poem> ::{{font-size|90%|[Bellum Macedonicum.]}} Insece Musa manu Romanorum induperator{{Versus|322}} Quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.{{Versus|323}} Egregie cordatus homo catus Aelius Sextus.{{Versus|326}} ::{{font-size|90%|[Charopi Epirotae pastor T. Quinctium adloquitur.]}} Sollicitari te Tite sic noctesque diesque{{Versus|331}} &emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;* O Tite si quid ego adiuero curamve levasso,{{Versus|327}} Quae nunc te coquit et versat in pectore fixa, Ecquid erit praemi?{{Versus|329}} &emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;* Ille vir haud magna cum re, set plenus fidei.{{Versus|330}} ::{{font-size|90%|[T. Quinctius ante pugnam ad Cynoscephalas.]}} Aspectabat virtutem legionis ''suai'',{{Versus|333}} ''Ex''pectans si mussaret quae denique pausa Pugnandi fieret aut duri ''finis'' laboris.{{Versus|335}} </poem> == Liber XI == <poem> Quae neque Dardaniis campis potuere perire,{{Versus|349}} Nec cum capta capi, nec cum combusta cremari.{{Versus|350}} </poem> ==Liber XII== <poem> Unus homo nobis cunctando restituit rem.{{r|360}} Noenum rumores ponebat ante salutem; ergo postque magisque viri nunc gloria claret.<ref>[[De officiis/Liber I#84|De officiis 1.24.84]]</ref>{{r|362}} <!--Cp. Macrob., S., VI, 1, 23: 'Unus qui nobis cunctando restituit rem (Aen., VI, 846). Ennius in XII : ' Unus ... I rem. Serv., ad Aen., VI, 845; Cic, de Sencct., 4, 10; ad ^ Alt., II, 19, 2; Senec, de Bene/., IV, 27, 2; Seren. Sammon., I de Med., 1092; Sueton., Tib., 21; Liv., XXX, 26, 7; Ov., Fast., II, 240-42 : Polyb., Ill, 105, 8; SO., VI, 613 s.--> Omnes mortales victores, cordibus imis{{r|363}} laetantes, vino curatos, somnus repente in campo passim mollissimus perculit acris.<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber V#17|Prisciani institutiones gramaticae 5.17]], [[Institutiones grammaticae/Liber VI#40|6.40]]</ref>{{r|365}} </poem> <!--Gellius, XVII, 21, 43 : Ennium . . . M. Varro . . . scripsit, . . . cum septimum et sexagesimum annum haberet, duodecimum Annalem scripsisse idque ipsum Ennium in eodem libro dicere.--> ==Liber XIV== <poem> Verrunt extemplo placide mare marmore flavo;{{r|372}} caeruleum spumat sale conferta rate pulsum.<ref>[[Noctes Atticae/Liber II#XXVI.21|Noctes Atticae 2.26.21]]</ref>{{r|373}} Caeruleum spumat sale conferta rate pulsum{{r|372}} per mare<ref>[[Institutiones Grammaticae/Liber V#45|Institutiones Grammaticae 5.45]]</ref>{{r|373}} Litora lata sonunt{{r|377}} ‘Nunc est ille dies quom gloria maxima sese{{r|378}} nobis ostendat, si vivimus sive morimur.’<ref>[[Institutiones grammaticae]]</ref>{{r|378}} </poem> ==Liber XVI== <poem> Quippe vetusta virum non est satis bella moveri?{{r|390}} post aetate pigret subferre laborem.{{r|391}} Aestatem autumnus sequitur, post acer hiems it.{{r|395}} </poem> == Liber XVII == <poem> ::{{font-size|90%|[Festus, 510, 28: 'Specus' feminino genere ... Ennius—}} Tum cava sub monte late specus intus patebat.{{r|427}} ::<span style="font-size:90%">[{{wl|Q356433|Prisciani}} [[Institutiones grammaticae/Liber VI#6|institutiones gramaticae VI, 6]]]</span style> ... dux ipse vias{{r|428}} ::{{font-size|90%|[Res gestae {{Minor|A.V.C.}} 572, 573.]}} Concurrunt vel uti venti cum spiritus austri{{Versus|430}} Imbricitor aquiloque suo cum flamine contra Indu mari magno fluctus extollere certant.{{Versus|432}} ::{{font-size|90%|[Macrobius, S., VI, 1, 21. [[Aeneis/Liber XI#745|Aeneis 11.745]]. Ennius in XVII—}} Tollitur in caelum clamor exortus utrimque.{{r|433}} ::{{font-size|90%|[Servius (auctus), ad Georg., IV, 188]}} ‘Noenu decet mussare bonos qui facta labore{{r|434}} nixi militiae perperere.{{r|435}} ::{{font-size|90%|[Nonius, 134, 19]}} {{gap|12em}}neque corpora firma{{r|436}} longiscunt quicquam. ::{{font-size|90%|idem—}} quom soles eadem facient longiscere longe.{{r|438}} </poem> == Liber XVIII == <poem> ::{{font-size|90%|[Pugna C. Aelii tribuni; cf. Liv. xli. 4.]}} Undique conveniunt vel ut imber tela tribuno:{{Versus|409}} Configunt parmam, tinnit astilibus umbo Aerato sonitu galeae: sed nec pote quisquam Undique nitendo corpus discerpere ferro.{{Versus|412}} Semper ''o''bundantes hastas frangitque quatitque: Totum sudor habet corpus multumque laborat, Nec respirandi fit copia: praepete ferro Histri tela manu iacientes sollicitabant.{{Versus|416}} ::{{font-size|90%|[De se ipso.]}} Nos sumus Romani qui fuimus ante Rudini.{{Versus|10}} Sicut fortis equus, spatio qui saepe supremo{{Versus|388}} Vicit Olimpia, nunc senio confectus quiescit.{{Versus|389}} </poem> ==Incertae Sedis Fragmenta.== <poem> Moribus antiquis res stat Romana virisque.{{Versus|467}} Septingenti sunt paulo plus aut minus anni Augusto augurio postquam inclita condita Roma est.{{Versus|469}} Et tum sic ut equus, qui de praesepibus fartus{{Versus|517}} Vincla suis magnis animis abrupit, et inde Fert sese campi per caerula laetaque prata{{Versus|519}} Celso pectore, saepe iubam quassat simul altam, Spiritus ex anima calida spumas agit albas.{{Versus|521}} Interea fugit albus iubar Hyperionis cursum<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber V#44|Institutiones grammaticae 5.44]]</ref>{{r|559}} Perque fabam repunt et mollia crura reponunt.{{Versus|563}} </poem> 90cuoqg9zq86o3vmaerxlttdkmvpnty 266468 266467 2026-05-17T10:02:52Z Saumache 27923 /* Liber XII */ 266468 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Quintus Ennius |OperaeTitulus= Annales |OperaeWikiPagina= Annalium fragmenta |Annus= Saeculum II a.Ch.n. |SubTitulus= fragmenta |Genera= Carmina epica |Editio= 1874, Oxford; [[:en:Author:John Wordsworth|John Wordsworth]], apud ''Fragments and Specimens of Early Latin'', pp 299-307. |Fons= [https://www.google.com/books/edition/Fragments_and_Specimens_of_Early_Latin/pFwtAQAAMAAJ?gbpv=1&pg=PA299 Google Books]. Numeri ex E. H. Warmington (Loeb Classical Library) [https://archive.org/details/remainsofoldlati01warmuoft/page/3/mode/1up?view=theater editione anni 1935] sunt. }} == Liber I == <poem> ::{{font-size|90%|[Ilia Aeneae filia sororem adloquitur.]}} Excita cum tremulis anus attulit artubus lumen,{{Versus|32}} Talia commemorat lacrimans, exterrita somno: ‘Eurudica prognata pater quam noster amavit, Vires vitaque corpus meum nunc deserit omne.{{Versus|35}} Nam me visus homo pulcher per amoena salicta Et ripas raptare locosque novos: ita sola Postilla germana soror, errare videbar Tardaque vestigare et quaerere te, neque posse Corde capessere: semita nulla pedem stabilibat.{{Versus|40}} Exin compellare pater me voce videtur His verbis: “o gnata, tibi sunt ante ferendae Aerumnae, post ex fluvio fortuna resistet.” Haec ecfatus pater, germana, repente recessit Nec sese dedit in conspectum corde cupitus,{{Versus|45}} Quamquam multa manus ad caeli caerula templa Tendebam lacrumans et blanda voce vocabam. Vix aegro cum corde meo me somnus reliquit.’{{Versus|48}} ::{{font-size|90%|[Romulo auspicia data.]}} Curantes magna cum cura cumcupientes{{Versus|80}} Regni dant operam simul auspicio augurioque. .&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;. [Hinc] Remus auspicio se devovet atque secundam Solus avem servat. at Romulus pulcher in alto Quaerit Aventino, servat genus altivolantum.{{Versus|85}} Certabant urbem Romam Remoramne vocarent. Omnibus cura viris uter esset induperator. Expectant vel uti, consul cum mittere signum Volt, omnes avidi spectant ad carceris oras, Quam mox emittat pictis e faucibus currus:{{Versus|90}} Sic expectabat populus atque ora tenebat Rebus, utri magni victoria sit data regni. Interea sol albus recessit in infera noctis. Exin candida se radiis dedit icta foras lux. Et simul ex alto longe pulcherruma praepes{{Versus|95}} Laeva volavit avis: simul aureus exoritur sol. Cedunt de caelo ter quattor corpora sancta Avium, praepetibus sese pulchrisque locis dant. Conspicit inde sibi data Romulus esse priora, Auspicio regni stabilita scamna locumque.{{Versus|100}} ::{{font-size|90%|[Romuli nenia.]}} Pectora diu tenet desiderium, simul inter{{Versus|117}} Sese sic memorant, ‘o Romule, Romule die, Qualem te patriae custodem di genuerunt!{{Versus|119}} O pater o genitor o sanguen dis oriundum, Tu produxisti nos intra luminis oras.{{Versus|121}} Romulus in caelo cum dis genitalibus aevum{{Versus|114}} Degit.{{Versus|115}} </poem> ==Liber II: Regna Numae Pompilii, Tulli Hostilii, Anci Marcii== <poem> ::{{font-size|90%|[Populo Romulus maeretur.]}} {{gap|15em}}simul inter{{r|117}} sese sic memorant: ‘O Romule Romule die qualem te patriae custodem di genuerunt! O pater o genitor o sanguen dis oriundum!{{r|120}} ‘Tu produxisti nos intra luminis oras.<ref>[[De re publica/Liber Primus#64|de re publica 1.64]]</ref>{{r|121}} <!--Cp. Lactant., Div. Inst., I, 15, 30 : {{wl|Q356433|Priscianus}}, [[Institutiones grammaticae/Liber VI#66|institutiones<br>grammaticae 6.66]]--> 'Et simul effugit speres ita funditus nostras . . .<ref>Festus, 492, 6 : ' Speres ' antiqui pluraliter dicebant, ut E' lib. II—</ref>{{r|122}} <!--11' it- trib. lib. II Prise, lib. I Colonna sec. vetws exemplar Prise. vocabvla pectora tenet desiderium fortasse Ennio tribuenda. diu cd. m. 1 dia m. 2 dura Steinacker fida Krarup--> ::{{font-size|90%|[Successoris quaestio ad Romulum.]}} Et qui se sperat Romae regnare Quadratae?<ref>Festus, 346, 5</ref>{{r|123}} ::{{font-size|90%|[Regnum Pompilii. Colloquium Numae cum Egeria.]}} Olli respondit suavis sonus Egeriai,<ref>Varro, L.L., VII, 42</ref>{{r|124}} <!--* olli ' valet dictum ' illi ' ab ' olla ' et ' olio.' Cp. Serv., ad Aen., XI, 236.--> ::{{font-size|90%|[Sacra quae Numa instituit.]}} Mensas constituit idemque ancilia;{{r|125}} libaque fictores Argeos et tutulatos.<ref>Varro, L.L., VII, 4</ref>{{r|126}} <!--Liba quod libandi causa fiunt : fictores dicti a fingendis libis, Argei ab Argis . . . tutulati dicti hi qui in sacris in capitibus habere solent ut metam.--> ::{{font-size|90%|[Sed corpus eius avibus devoratur.]}} Vulturus in silvis miserum mandebat homonem.{{r|141}} Heu! Quam crudeli condebat membra sepulchre!<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#15|institutiones grammaticae 6.15]]</ref>{{r|142}} <!--Cp. Charis., ap. O.L., I, 147, 15 K : Serv., ad Aen., VI, 595. Schol. Bamb., ad Stat., Theb., Ill, 508.--> ::{{font-size|90%|[Destructio Albae Longae Tullo duce.]}} At tuba terribili sonitu taratantara dixit.<ref>[[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber II#313|Servius, In Vergilii Aeneidem commentarii 2.313]]</ref><ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VIII#103|Institutiones grammaticae 8.103]]</ref>{{r|143}} <!--Cp. Serv., ad Aen., IX, 501 : 'At tuba terribilem sonitum.' Servius ad 486: 'At domus interior' : de Albano excidio<br>translatus est locus.--> </poem> == Liber VI == <poem> (''fragmenta quae exstant omnia'') ::{{font-size|90%|[Bellum cum Pyrrho Epiri rege.]}} Quis potis ingentis oras evolvere belli?{{Versus|173}} Tum cum corde suo divum pater atque hominum rex{{Versus|207}} Effatur.{{Versus|208}} ::{{font-size|90%|[Postumius apud Tarentinos.]}} ::::.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;. Contra carinantes verba atque obscena profatus.{{Versus|12}} ::{{font-size|90%|[Tarentini Pyrrhum arcessunt.]}} Navus repertus homo Graio patre Graius homo rex,{{Versus|178}} Nomine Burrus uti memorant a stirpe supremo.{{Versus|172}} Intus in occulto mussabant …{{Versus|179}} ::{{font-size|90%|[Oraculum Apollinis Pyrrho datum.]}} Aio te Aeacida Romanos vincere posse.{{Versus|174}} ::::stolidum genus Aeacidarum Bellipotentes sunt magis quam sapientipotentes.{{Versus|176}} ::{{font-size|90%|[Proletarii armantur.]}} Proletarius publicitus scuteisque feroque{{Versus|526}} Ornatur ferro, muros urbemque forumque Excubiis curant.{{Versus|528}} Balantum pecudes quatit: omnes arma requirunt.{{Versus|180}} ::{{font-size|90%|[Arbores ad rogos faciendos caeduntur.]}} Incedunt arbusta per alta, securibus caedunt,{{Versus|181}} Percellunt magnas quercus, exciditur ilex, Fraxinus frangitur atque abies consternitur alta.{{Versus|183}} Pinus proceras pervortunt: omne sonabat Arbustum fremitu silvai frondosai.{{Versus|185}} ::{{font-size|90%|[Epigramma Pyrrhi in templo Tarentini Iovis.]}} Qui antehae invicti fuerunt, pater optime Olympi,{{Versus|21}} Hos et ego in pugna vici victusque sum ab isdem.{{Versus|22}} ::{{font-size|90%|[Pyrrhi de captivis reddendis praeclara sententia.]}} Nec mi aurum posco nec mi pretium dederitis:{{Versus|186}} Non cauponantes bellum sed belligerantes, Ferro non auro vitam cernamus utrique.{{Versus|188}} Vosne velit an me regnare, era quidve ferat Fors Virtute experiamur. Et hoc simul accipe dictum:{{Versus|190}} Quorum virtutei belli fortuna pepercit, Eorundem libertati me parcere certumust. Dono ducite, doque volentibus cum magnis Dis.{{Versus|193}} ::{{font-size|90%|[Sententia ab Appio dicta.]}} Quo vobis mentes rectae quae stare solebant{{Versus|194}} Antehac, dementes sese flexere viai? Sed quid ego hic animo lamentor?{{Versus|196}} ::{{font-size|90%|[Cineas redit re infecta.]}} Orator sine pace redit regique refert rem.{{Versus|197}} ::{{font-size|90%|[Cineas rem Pyrrho refert.]}} … ast animo superant atque asp''era p''rima{{Versus|198}} Volnera belli despernunt.{{Versus|199}} … decretum est fossari corpora telis.{{Versus|510}} Dum quidem unus homo Romanus toga superescit.{{Versus|486}} ::{{font-size|90%|[Decius nepos apud Asculum se devovet.]}} … divi hoc audite parumper,{{Versus|200}} Ut pro Romano populo prognariter armis Certando prudens animam de corpore mitto.{{Versus|202}} ::{{font-size|90%|[De rebus ad Beneventum gestis.]}} Lumen … scitus agaso{{Versus|203}} Vertitur interea caelum cum ingentibus signis.{{Versus|205}} Ut primum tenebris abiectis indalbabat.{{Versus|206}} ::{{font-size|90%|[Laus M’. Curii.]}} Quem nemo ferro potuit superare nec auro.{{Versus|209}} </poem> == Liber VII == <poem> ::{{font-size|90%|[Gemini Servilii amicus describitur.]}} Haece locutus vocat quocum bene saepe libenter{{Versus|210}} Mensam sermonesque suos rerumque suarum Comiter impartit, magnam cum lassus diei Partem fuisset de summis rebus regundis Consilio iudu foro lato sanctoque senatu: Cui res audacter magnas parvasque iocumque{{Versus|215}} Eloqueretur, et cuncta malaque et bona dictu Evomeret, si qui vellet, tutoque locaret. Quocum multa volup ''ac'' gaudia clamque palamque. Ingenium cui nulla malum sententia suadet Ut faceret facinus, levis, haut malus, doctus, fidelis,{{Versus|220}} Suavis homo, facundus, suo contentus, beatus, Scitus, secunda loquens in tempore, commodus verbum Paucum, multa tenens antiqua sepulta, vestutas Qu''em'' facit et mores veteresque novosque tenentem, Multorum veterum leges divumque hominumque;{{Versus|225}} Prudenter qui dicta loquive tacereve possit: Hunc inter pugnas compellat Servilius sic:—{{Versus|227}} <!--Festus, 340, 24 : ' Quianam ' pro quare ... — — --> quianam dictis nostris sententia flexa est?{{r|228}} <!--Cp. Paul., ex F., 341, 9.--> <!--Festus, 476, 17 : ' Sas.' . . . Eiusdem lib. VII fatendum est earn significari cum ait —--> nec quisquam sophiam sapientia quae perhibetur{{r|229}} in somnis vidit prius quam sam discere coepit.{{r|230}} <!--Cp. Paul., ex F., 477, 4.--> ::{{font-size|90%|[Ennii de Naevio sententia.]}} &emsp;&emsp;&emsp;&emsp;&emsp;&emsp;scripsere alii rem{{Versus|231}} Versibus quos olim Faunei vatesque canebant; Cum neque Musarum scopulos quisquam superarat{{Versus|233}} Nec dicti studiosus erat,{{Versus|234}} ::::::::::ante hunc Nos ausi reserare …{{Versus|235}} Sulphureas posuit spiramina Naris ad undas.<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#31|Institutiones grammaticae 6.31]]</ref>{{r|255}} </poem> ==Liber VIII: Bellum Punicum secundum usque ad Scipionis abitum Africam== <poem> ::{{font-size|90%|[Initium belli.]}} {{gap|8em}}postquam Discordia taetra{{Versus|258}} Belli ferratos postes portasque refregit.<ref>[[Sermones (Horatius)/Liber I/Sermo IV#60|Sermones (Horatius) 1.4.60-61]]</ref>{{Versus|259}} <!--PorphjTio ad loc. Est sensus : Si dissolvas versus vel meos vel Lucilii, non invenies eadem membra quae sunt in Ennianis versibus, qui magno scilicet spiritu et verbis altioribus compositi sunt, velut hi sunt ' Postquam e.q.s. Cp. Verg., Aen., VII, 622 : Belli ferratos rupit Saturnia postes. Serv., ad 622 ; Aero, ad Hor., Lc.--> corpore tartarino prognata paluda virago,{{r|260}} cui par imber et ignis spiritus et gravis terra.{{r|261}}<ref>Probus, ad Verg., EcL, VI, 31</ref> <!--Cp. Varr., L.L., VII, 37; Test., 546, 2.--> {{gap|8em}}<proeliis{{gap|4em}}promulgatis> Pellitur e medio sapientia, vi geritur res,{{Versus|263}} Spernitur orator bonus, horridus miles amatur. Haut doctis dictis certantes sed maledictis{{Versus|265}} Miscent inter sese inimicitiam agitantes. Non ex iure manu consertum sed magis ferro Rem repetunt, regnumque petunt, vadunt solida vi.<ref>[[Noctes Atticae/Liber XX#X.IV|Noctes Atticae 20.10.4]]</ref>{{Versus|268}} {{gap|10em}}Poenos Didone oriundos<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#18|Institutiones grammaticae 6.18]]</ref>{{r|269}} </poem> == Liber IX == <poem> ::{{font-size|90%|[De consulatu Cethegi et Tuditani, v. c. 548.]}} Additur orator Cornelius saviloquenti{{Versus|300}} Ore Cethegus Marcus Tuditano conlega Marci filius{{Versus|302}} … is dictust ollis popularibus olim, Qui tum vivebant homines atque aevum agitabant, Flos delibatus populi suadaeque medulla.{{Versus|305}} ::{{font-size|90%|[Fabii Cunctatoris elogium.]}} Unus homo nobis cunctando restituit rem.{{Versus|360}} Non enim rumores ponebat ante salutem. Ergo postque magisque viri nunc gloria claret.{{Versus|362}} ::{{font-size|90%|[De Hannibale.]}} … mortalem summum fortuna repente{{Versus|313}} Reddidit, ''e'' summo regno ut famul infimus esset.{{Versus|314}} </poem> == Liber X == <poem> ::{{font-size|90%|[Bellum Macedonicum.]}} Insece Musa manu Romanorum induperator{{Versus|322}} Quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.{{Versus|323}} Egregie cordatus homo catus Aelius Sextus.{{Versus|326}} ::{{font-size|90%|[Charopi Epirotae pastor T. Quinctium adloquitur.]}} Sollicitari te Tite sic noctesque diesque{{Versus|331}} &emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;* O Tite si quid ego adiuero curamve levasso,{{Versus|327}} Quae nunc te coquit et versat in pectore fixa, Ecquid erit praemi?{{Versus|329}} &emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;* Ille vir haud magna cum re, set plenus fidei.{{Versus|330}} ::{{font-size|90%|[T. Quinctius ante pugnam ad Cynoscephalas.]}} Aspectabat virtutem legionis ''suai'',{{Versus|333}} ''Ex''pectans si mussaret quae denique pausa Pugnandi fieret aut duri ''finis'' laboris.{{Versus|335}} </poem> == Liber XI == <poem> Quae neque Dardaniis campis potuere perire,{{Versus|349}} Nec cum capta capi, nec cum combusta cremari.{{Versus|350}} </poem> ==Liber XII== <poem> Unus homo nobis cunctando restituit rem.{{r|360}} Noenum rumores ponebat ante salutem; ergo postque magisque viri nunc gloria claret.<ref>[[De officiis/Liber I#84|De officiis 1.24.84]]</ref>{{r|362}}<!--Cp. Macrob., S., VI, 1, 23: 'Unus qui nobis cunctando restituit rem (Aen., VI, 846). Ennius in XII : ' Unus ... I rem. Serv., ad Aen., VI, 845; Cic, de Sencct., 4, 10; ad ^ Alt., II, 19, 2; Senec, de Bene/., IV, 27, 2; Seren. Sammon., I de Med., 1092; Sueton., Tib., 21; Liv., XXX, 26, 7; Ov., Fast., II, 240-42 : Polyb., Ill, 105, 8; SO., VI, 613 s.--> Omnes mortales victores, cordibus imis{{r|363}} laetantes, vino curatos, somnus repente in campo passim mollissimus perculit acris.<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber V#17|Prisciani institutiones gramaticae 5.17]], [[Institutiones grammaticae/Liber VI#40|6.40]]</ref>{{r|365}} </poem><!--Gellius, XVII, 21, 43 : Ennium . . . M. Varro . . . scripsit, . . . cum septimum et sexagesimum annum haberet, duodecimum Annalem scripsisse idque ipsum Ennium in eodem libro dicere.--> ==Liber XIV== <poem> Verrunt extemplo placide mare marmore flavo;{{r|372}} caeruleum spumat sale conferta rate pulsum.<ref>[[Noctes Atticae/Liber II#XXVI.21|Noctes Atticae 2.26.21]]</ref>{{r|373}} Caeruleum spumat sale conferta rate pulsum{{r|372}} per mare<ref>[[Institutiones Grammaticae/Liber V#45|Institutiones Grammaticae 5.45]]</ref>{{r|373}} Litora lata sonunt{{r|377}} ‘Nunc est ille dies quom gloria maxima sese{{r|378}} nobis ostendat, si vivimus sive morimur.’<ref>[[Institutiones grammaticae]]</ref>{{r|378}} </poem> ==Liber XVI== <poem> Quippe vetusta virum non est satis bella moveri?{{r|390}} post aetate pigret subferre laborem.{{r|391}} Aestatem autumnus sequitur, post acer hiems it.{{r|395}} </poem> == Liber XVII == <poem> ::{{font-size|90%|[Festus, 510, 28: 'Specus' feminino genere ... Ennius—}} Tum cava sub monte late specus intus patebat.{{r|427}} ::<span style="font-size:90%">[{{wl|Q356433|Prisciani}} [[Institutiones grammaticae/Liber VI#6|institutiones gramaticae VI, 6]]]</span style> ... dux ipse vias{{r|428}} ::{{font-size|90%|[Res gestae {{Minor|A.V.C.}} 572, 573.]}} Concurrunt vel uti venti cum spiritus austri{{Versus|430}} Imbricitor aquiloque suo cum flamine contra Indu mari magno fluctus extollere certant.{{Versus|432}} ::{{font-size|90%|[Macrobius, S., VI, 1, 21. [[Aeneis/Liber XI#745|Aeneis 11.745]]. Ennius in XVII—}} Tollitur in caelum clamor exortus utrimque.{{r|433}} ::{{font-size|90%|[Servius (auctus), ad Georg., IV, 188]}} ‘Noenu decet mussare bonos qui facta labore{{r|434}} nixi militiae perperere.{{r|435}} ::{{font-size|90%|[Nonius, 134, 19]}} {{gap|12em}}neque corpora firma{{r|436}} longiscunt quicquam. ::{{font-size|90%|idem—}} quom soles eadem facient longiscere longe.{{r|438}} </poem> == Liber XVIII == <poem> ::{{font-size|90%|[Pugna C. Aelii tribuni; cf. Liv. xli. 4.]}} Undique conveniunt vel ut imber tela tribuno:{{Versus|409}} Configunt parmam, tinnit astilibus umbo Aerato sonitu galeae: sed nec pote quisquam Undique nitendo corpus discerpere ferro.{{Versus|412}} Semper ''o''bundantes hastas frangitque quatitque: Totum sudor habet corpus multumque laborat, Nec respirandi fit copia: praepete ferro Histri tela manu iacientes sollicitabant.{{Versus|416}} ::{{font-size|90%|[De se ipso.]}} Nos sumus Romani qui fuimus ante Rudini.{{Versus|10}} Sicut fortis equus, spatio qui saepe supremo{{Versus|388}} Vicit Olimpia, nunc senio confectus quiescit.{{Versus|389}} </poem> ==Incertae Sedis Fragmenta.== <poem> Moribus antiquis res stat Romana virisque.{{Versus|467}} Septingenti sunt paulo plus aut minus anni Augusto augurio postquam inclita condita Roma est.{{Versus|469}} Et tum sic ut equus, qui de praesepibus fartus{{Versus|517}} Vincla suis magnis animis abrupit, et inde Fert sese campi per caerula laetaque prata{{Versus|519}} Celso pectore, saepe iubam quassat simul altam, Spiritus ex anima calida spumas agit albas.{{Versus|521}} Interea fugit albus iubar Hyperionis cursum<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber V#44|Institutiones grammaticae 5.44]]</ref>{{r|559}} Perque fabam repunt et mollia crura reponunt.{{Versus|563}} </poem> dyk41lg2nq1mzrh61uuypjztl959j17 0 2486 266465 86158 2026-05-17T09:59:51Z Saumache 27923 266465 wikitext text/x-wiki <div class="text"> {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post= Liber II |PostNomen= De officiis/Liber II }} {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= De officiis |OperaeWikiPagina= De officiis |Annus= 44 a.C.n. |SubTitulus= Liber I <br /><br /> [[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|Opera philosophica]] }} {{pn|1}}Quamquam te, Marce fili, annum iam audientem Cratippum idque Athenis abundare oportet praeceptis institutisque philosophiae propter summam et doctoris auctoritatem et urbis, quorum alter te scientia augere potest, altera exemplis, tamen, ut ipse ad meam utilitatem semper cum Graecis Latina coniunxi neque id in philosophia solum, sed etiam in dicendi exercitatione feci, idem tibi censeo faciendum, ut par sis in utriusque orationis facultate. Quam quidem ad rem nos, ut videmur, magnum attulimus adiumentum hominibus nostris, ut non modo Graecarum litterarum rudes, sed etiam docti aliquantum se arbitrentur adeptos et ad dicendum et ad iudicandum. {{pn|2}}Quam ob rem disces tu quidem a principe huius aetatis philosophorum et disces quam diu voles; tam diu autem velle debebis, quoad te quantum proficias non paenitebit. Sed tamen nostra legens non multum a Peripateticis dissidentia, quoniam utrique Socratici et Platonici volumus esse, de rebus ipsis utere tuo iudicio--nihil enim impedio--orationem autem Latinam efficies profecto legendis nostris pleniorem. Nec vero hoc arroganter dictum existimari velim. Nam philosophandi scientiam concedens multis, quod est oratoris proprium, apte, distincte, ornate dicere, quoniam in eo studio aetatem consumpsi, si id mihi assumo, videor id meo iure quodam modo vindicare. {{pn|3}}Quam ob rem magnopere te hortor, mi Cicero, ut non solum orationes meas, sed hos etiam de philosophia libros, qui iam illis fere se aequarunt, studiose legas,--vis enim maior in illis dicendi,--sed hoc quoque colendum est aequabile et temperatum orationis genus. Et id quidem nemini video Graecorum adhuc contigisse, ut idem utroque in genere elaboraret sequereturque et illud forense dicendi et hoc quietum disputandi genus, nisi forte Demetrius Phalereus in hoc numero haberi potest, disputator subtilis, orator parum vehemens, dulcis tamen, ut Theophrasti discipulum possis agnoscere. Nos autem quantum in utroque profecerimus, aliorum sit iudicium, utrumque certe secuti sumus. {{pn|4}}Equidem et Platonem existimo si genus forense dicendi tractare voluisset, gravissime et copiosissime potuisse dicere et Demosthenem si illa, quae a Platone didicerat, tenuisset et pronuntiare voluisset, ornate splendideque facere potuisse; eodemque modo de Aristotele et Isocrate iudico, quorum uterque suo studio delectatus contempsit alterum. Sed cum statuissem scribere ad te aliquid hoc tempore, multa posthac, ab eo ordiri maxime volui, quod et aetati tuae esset aptissimum et auctoritati meae. Nam cum multa sint in philosophia et gravia et utilia accurate copioseque a philosophis disputata, latissime patere videntur ea quae de officiis tradita ab illis et praecepta sunt. Nulla enim vitae pars neque publicis neque privatis neque forensibus neque domesticis in rebus, neque si tecum agas quid, neque si cum altero contrahas, vacare officio potest in eoque et colendo sita vitae est honestas omnis et neglegendo turpitudo. {{pn|5}}Atque haec quidem quaestio communis est omnium philosophorum. Quis est enim, qui nullis officii praeceptis tradendis philosophum se audeat dicere? Sed sunt non nullae disciplinae, quae propositis bonorum et malorum finibus officium omne pervertant. Nam qui summum bonum sic instituit, ut nihil habeat cum virtute coniunctum, idque suis commodis, non honestate metitur, hic, si sibi ipse consentiat et non interdum naturae bonitate vincatur, neque amicitiam colere possit nec iustitiam nec liberalitatem; fortis vero dolorem summum malum iudicans aut temperans voluptatem summum bonum statuens esse certe nullo modo potest. {{pn|6}}Quae quamquam ita sint in promptu, ut res disputatione non egeat, tamen sunt a nobis alio loco disputata. Hae disciplinae igitur si sibi consentaneae velint esse, de officio nihil queant dicere, neque ulla officii praecepta firma, stabilia, coniuncta naturae tradi possunt, nisi aut ab iis, qui solam, aut ab iis, qui maxime honestatem propter se dicant expetendam. Ita propria est ea praeceptio Stoicorum, Academicorum, Peripateticorum, quoniam Aristonis, Pyrrhonis, Erilli iam pridem explosa sententia est, qui tamen haberent ius suum disputandi de officio, si rerum aliquem dilectum reliquissent, ut ad officii inventionem aditus esset. Sequemur igitur hoc quidem tempore et hac in quaestione potissimum Stoicos, non ut interpretes, sed, ut solemus, e fontibus eorum iudicio arbitrioque nostro quantum quoque modo videbitur, hauriemus. {{pn|7}}Placet igitur, quoniam omnis disputatio de officio futura est, ante definire, quid sit officium, quod a Panaetio praetermissum esse miror. Omnis enim, quae a ratione suscipitur de aliqua re institutio, debet a definitione proficisci, ut intellegatur, quid sit id de quo disputetur. . . . Omnis de officio duplex est quaestio. Unum genus est, quod pertinet ad finem bonorum, alterum, quod positum est in praeceptis, quibus in omnes partes usus vitae conformari possit. Superioris generis huiusmodi sunt exempla, omniane officia perfecta sint, num quod officium aliud alio maius sit et quae sunt generis eiusdem. Quorum autem officiorum praecepta traduntur, ea quamquam pertinent ad finem bonorum, tamen minus id apparet, quia magis ad institutionem vitae communis spectare videntur; de quibus est nobis his libris explicandum. {{pn|8}}Atque etiam alia divisio est officii. Nam et medium quoddam officium dicitur et perfectum. Perfectum officium rectum, opinor, vocemus, quoniam Graeci katorthoma, hoc autem commune officium kathekon vocant. Atque ea sic definiunt, ut rectum quod sit, id officium perfectum esse definiant; medium autem officium id esse dicunt, quod cur factum sit, ratio probabilis reddi possit. {{pn|9}}Triplex igitur est, ut Panaetio videtur, consilii capiendi deliberatio. Nam aut honestumne factu sit an turpe dubitant id, quod in deliberationem cadit; in quo considerando saepe animi in contrarias sententias distrahuntur. Tum autem aut anquirunt aut consultant ad vitae commoditatem iucunditatemque, ad facultates rerum atque copias, ad opes, ad potentiam, quibus et se possint iuvare et suos, conducat id necne, de quo deliberant; quae deliberatio omnis in rationem utilitatis cadit. Tertium dubitandi genus est, cum pugnare videtur cum honesto id, quod videtur esse utile. Cum enim utilitas ad se rapere, honestas contra revocare ad se videtur, fit ut distrahatur in deliberando animus afferatque ancipitem curam cogitandi. {{pn|10}}Hac divisione, cum praeterire aliquid maximum vitium in dividendo sit, duo praetermissa sunt. Nec enim solum, utrum honestum an turpe sit, deliberari solet, sed etiam duobus propositis honestis utrum honestius, itemque duobus propositis utilibus utrum utilius. Ita quam ille triplicem putavit esse rationem in quinque partes distribui debere reperitur. Primum igitur est de honesto, sed dupliciter, tum pari ratione de utili, post de comparatione eorum disserendum. {{pn|11}}Principio generi animantium omni est a natura tributum, ut se, vitam corpusque tueatur, declinet ea, quae nocitura videantur, omniaque, quae sint ad vivendum necessaria anquirat et paret, ut pastum, ut latibula, ut alia generis eiusdem. Commune item animantium omnium est coniunctionis appetitus procreandi causa et cura quaedam eorum, quae procreata sint. Sed inter hominem et beluam hoc maxime interest, quod haec tantum, quantum sensu movetur, ad id solum, quod adest quodque praesens est se accommodat, paulum admodum sentiens praeteritum aut futurum. Homo autem, quod rationis est particeps, per quam consequentia cernit, causas rerum videt earumque praegressus et quasi antecessiones non ignorat, similitudines comparat rebusque praesentibus adiungit atque adnectit futuras, facile totius vitae cursum videt ad eamque degendam praeparat res necessarias. {{pn|12}}Eademque natura vi rationis hominem conciliat homini et ad orationis et ad vitae societatem ingeneratque inprimis praecipuum quendam amorem in eos, qui procreati sunt impellitque, ut hominum coetus et celebrationes et esse et a se obiri velit ob easque causas studeat parare ea, quae suppeditent ad cultum et ad victum, nec sibi soli, sed coniugi, liberis, ceterisque quos caros habeat tuerique debeat, quae cura exsuscitat etiam animos et maiores ad rem gerendam facit. {{pn|13}}Inprimisque hominis est propria veri inquisitio atque investigatio. Itaque cum sumus necessariis negotiis curisque vacui, tum avemus aliquid videre, audire, addiscere cognitionemque rerum aut occultarum aut admirabilium ad beate vivendum necessariam ducimus. Ex quo intellegitur, quod verum, simplex sincerumque sit, id esse naturae hominis aptissimum. Huic veri videndi cupiditati adiuncta est appetitio quaedam principatus, ut nemini parere animus bene informatus a natura velit nisi praecipienti aut docenti aut utilitatis causa iuste et legitime imperanti; ex quo magnitudo animi existit humanarumque rerum contemptio. {{pn|14}}Nec vero illa parva vis naturae est rationisque, quod unum hoc animal sentit, quid sit ordo, quid sit quod deceat, in factis dictisque qui modus. Itaque eorum ipsorum, quae aspectu sentiuntur, nullum aliud animal pulchritudinem, venustatem, convenientiam partium sentit; quam similitudinem natura ratioque ab oculis ad animum transferens multo etiam magis pulchritudinem, constantiam, ordinem in consiliis factisque conservandam putat cavetque ne quid indecore effeminateve faciat, tum in omnibus et opinionibus et factis ne quid libidinose aut faciat aut cogitet. Quibus ex rebus conflatur et efficitur id, quod quaerimus, honestum, quod etiamsi nobilitatum non sit, tamen honestum sit, quodque vere dicimus, etiamsi a nullo laudetur, natura esse laudabile. {{pn|15}}Formam quidem ipsam, Marce fili, et tamquam faciem honesti vides, "quae si oculis cerneretur, mirabiles amores ut ait Plato, excitaret sapientiae". Sed omne, quod est honestum, id quattuor partium oritur ex aliqua. Aut enim in perspicientia veri sollertiaque versatur aut in hominum societate tuenda tribuendoque suum cuique et rerum contractarum fide aut in animi excelsi atque invicti magnitudine ac robore aut in omnium, quae fiunt quaeque dicuntur ordine et modo, in quo inest modestia et temperantia. Quae quattuor quamquam inter se colligata atque implicata sunt, tamen ex singulis certa officiorum genera nascuntur, velut ex ea parte, quae prima discripta est, in qua sapientiam et prudentiam ponimus, inest indagatio atque inventio veri, eiusque virtutis hoc munus est proprium. {{pn|16}}Ut enim quisque maxime perspicit, quid in re quaque verissimum sit quique acutissime et celerrime potest et videre et explicare rationem, is prudentissimus et sapientissimus rite haberi solet. Quocirca huic quasi materia, quam tractet et in qua versetur, subiecta est veritas. {{pn|17}}Reliquis autem tribus virtutibus necessitates propositae sunt ad eas res parandas tuendasque, quibus actio vitae continetur, ut et societas hominum coniunctioque servetur et animi excellentia magnitudoque cum in augendis opibus utilitatibusque et sibi et suis comparandis, tum multo magis in his ipsis despiciendis eluceat. Ordo autem et constantia et moderatio et ea, quae sunt his similia, versantur in eo genere ad quod est adhibenda actio quaedam, non solum mentis agitatio. Is enim rebus, quae tractantur in vita, modum quendam et ordinem adhibentes, honestatem et decus conservabimus. {{pn|18}}Ex quattuor autem locis, in quos honesti naturam vimque divisimus, primus ille, qui in veri cognitione consistit, maxime naturam attingit humanam. Omnes enim trahimur et ducimur ad cognitionis et scientiae cupiditatem, in qua excellere pulchrum putamus, labi autem, errare, nescire, decipi et malum et turpe ducimus. In hoc genere et naturali et honesto duo vitia vitanda sunt, unum, ne incognita pro cognitis habeamus hisque temere assentiamur, quod vitium effugere qui volet--omnes autem velle debent--adhibebit ad considerandas res et tempus et diligentiam. {{pn|19}}Alterum est vitium, quod quidam nimis magnum studium multamque operam in res obscuras atque difficiles conferunt easdemque non necessarias. Quibus vitiis declinatis quod in rebus honestis et cognitione dignis operae curaeque ponetur, id iure laudabitur, ut in astrologia C. Sulpicium audimus, in geometria Sex. Pompeium ipsi cognovimus, multos in dialecticis, plures in iure civili, quae omnes artes in veri investigatione versantur, cuius studio a rebus gerendis abduci contra officium est. Virtutis enim laus omnis in actione consistit, a qua tamen fit intermissio saepe multique dantur ad studia reditus; tum agitatio mentis, quae numquam adquiescit, potest nos in studiis cognitionis etiam sine opera nostra continere. Omnis autem cogitatio motusque animi aut in consiliis capiendis de rebus honestis et pertinentibus ad bene beateque vivendum aut in studiis scientiae cognitionisque versabitur. Ac de primo quidem officii fonte diximus. {{pn|20}}De tribus autem reliquis latissime patet ea ratio, qua societas hominum inter ipsos et vitae quasi communitas continetur; cuius partes duae: iustitia, in qua virtutis splendor est maximus, ex qua viri boni nominantur, et huic coniuncta beneficentia, quam eandem vel benignitatem vel liberalitatem appellari licet. Sed iustitiae primum munus est, ut ne cui quis noceat, nisi lacessitus iniuria, deinde ut communibus pro communibus utatur, privatis ut suis. {{pn|21}}Sunt autem privata nulla natura, sed aut vetere occupatione, ut qui quondam in vacua venerunt, aut victoria, ut qui bello potiti sunt, aut lege, pactione, condicione, sorte; ex quo fit, ut ager Arpinas Arpinatium dicatur, Tusculanus Tusculanorum; similisque est privatarum possessionum discriptio. Ex quo, quia suum cuiusque fit eorum, quae natura fuerant communia, quod cuique optigit, id quisque teneat; e quo si quis [quaevis] sibi appetet, violabit ius humanae societatis. {{pn|22}}Sed quoniam, ut praeclare scriptum est a Platone, non nobis solum nati sumus ortusque nostri partem patria vindicat, partem amici, atque, ut placet Stoicis, quae in terris gignantur, ad usum hominum omnia creari, homines autem hominum causa esse generatos, ut ipsi inter se aliis alii prodesse possent, in hoc naturam debemus ducem sequi, communes utilitates in medium adferre, mutatione officiorum, dando accipiendo, tum artibus, tum opera, tum facultatibus devincire hominum inter homines societatem. {{pn|23}}Fundamentum autem est iustitiae fides, id est dictorum conventorumque constantia et veritas. Ex quo, quamquam hoc videbitur fortasse cuipiam durius, tamen audeamus imitari Stoicos, qui studiose exquirunt, unde verba sint ducta, credamusque, quia fiat, quod dictum est appellatam fidem. Sed iniustitiae genera duo sunt, unum eorum, qui inferunt, alterum eorum, qui ab is, quibus infertur, si possunt, non propulsant iniuriam. Nam qui iniuste impetum in quempiam facit aut ira aut aliqua perturbatione incitatus, is quasi manus afferre videtur socio; qui autem non defendit nec obsistit, si potest, iniuriae, tam est in vitio, quam si parentes aut amicos aut patriam deserat. {{pn|24}}Atque illae quidem iniuriae, quae nocendi causa de industria inferuntur, saepe a metu proficiscuntur, cum is, qui nocere alteri cogitat, timet, ne, nisi id fecerit, ipse aliquo afficiatur incommodo. Maximam autem partem ad iniuriam faciendam aggrediuntur, ut adipiscantur ea, quae concupiverunt; in quo vitio latissime patet avaritia. {{pn|25}}Expetuntur autem divitiae cum ad usus vitae necessarios, tum ad perfruendas voluptates. In quibus autem maior est animus, in is pecuniae cupiditas spectat ad opes et ad gratificandi facultatem, ut nuper M. Crassus negabat ullam satis magnam pecuniam esse ei, qui in re publica princeps vellet esse, cuius fructibus exercitum alere non posset. Delectant etiam magnifici apparatus vitaeque cultus cum elegantia et copia, quibus rebus effectum est, ut infinita pecuniae cupiditas esset. Nec vero rei familiaris amplificatio nemini nocens vituperanda est, sed fugienda semper iniuria est. {{pn|26}}Maxime autem adducuntur plerique, ut eos iustitiae capiat oblivio, cum in imperiorum, honorum, gloriae cupiditatem inciderunt. Quod enim est apud Ennium: "Nulla sancta societas Nec fides regni est", id latius patet. Nam quidquid eiusmodi est, in quo non possint plures excellere, in eo fit plerumque tanta contentio, ut difficillimum sit servare sanctam societatem. Declaravit id modo temeritas C. Caesaris, qui omnia iura divina et humana pervertit propter eum, quem sibi ipse opinionis errore finxerat principatum. Est autem in hoc genere molestum, quod in maximis animis splendidissimisque ingeniis plerumque existunt honoris, imperii, potentiae, gloriae cupiditates. Quo magis cavendum est, ne quid in eo genere peccetur. {{pn|27}}Sed in omni iniustitia permultum interest, utrum perturbatione aliqua animi, quae plerumque brevis est et ad tempus, an consulto et cogitata fiat iniuria. Leviora enim sunt ea, quae repentino aliquo motu accidunt, quam ea, quae meditata et praeparata inferuntur. Ac de inferenda quidem iniuria satis dictum est. {{pn|28}}Praetermittendae autem defensionis deserendique officii plures solent esse causae. Nam aut inimicitias aut laborem aut sumptus suscipere nolunt aut etiam neglegentia, pigritia, inertia aut suis studiis quibusdam occupationibusve sic impediuntur, ut eos, quos tutari debeant, desertos esse patiantur. Itaque videndum est, ne non satis sit id, quod apud Platonem est in philosophos dictum, quod in veri investigatione versentur quodque ea, quae plerique vehementer expetant, de quibus inter se digladiari soleant, contemnant et pro nihilo putent, propterea iustos esse. Nam alterum [iustitiae genus] assequuntur, ut inferenda ne cui noceant iniuria, in alterum incidunt; discendi enim studio impediti, quos tueri debent, deserunt. Itaque eos ne ad rem publicam quidem accessuros putant nisi coactos. Aequius autem erat id voluntate fieri; nam hoc ipsum ita iustum est, quod recte fit, si est voluntarium. {{pn|29}}Sunt etiam, qui aut studio rei familiaris tuendae aut odio quodam hominum suum se negotium agere dicant nec facere cuiquam videantur iniuriam. Qui altero genere iniustitiae vacant, in alterum incurrunt; deserunt enim vitae societatem, quia nihil conferunt in eam studii, nihil operae, nihil facultatum. {{pn|30}}Quando igitur duobus generibus iniustitiae propositis adiunximus causas utriusque generis easque res ante constituimus, quibus iustitia contineretur, facile quod cuiusque temporis officium sit poterimus, nisi nosmet ipsos valde amabimus, iudicare. Est enim difficilis cura rerum alienarum. Quamquam Terentianus ille Chremes "humani nihil a se alienum putat"; sed tamen, quia magis ea percipimus atque sentimus, quae nobis ipsis aut prospera aut adversa eveniunt, quam illa, quae ceteris, quae quasi longo intervallo interiecto videmus, aliter de illis ac de nobis iudicamus. Quocirca bene praecipiunt, qui vetant quicquam agere, quod dubites aequum sit an iniquum. Aequitas lucet ipsa per se, dubitatio cogitationem significat iniuriae. {{pn|31}}Sed incidunt saepe tempora, cum ea, quae maxime videntur digna esse iusto homine, eoque quem virum bonum dicimus, commutantur fiuntque contraria, ut reddere depositum, [etiamne furioso?] facere promissum quaeque pertinent ad veritatem et ad fidem; ea migrare interdum et non servare fit iustum. Referri enim decet ad ea, quae posui principio fundamenta iustitiae, primum ut ne cui noceatur, deinde ut communi utilitati serviatur. Ea cum tempore commutantur, commutatur officium et non semper est idem. {{pn|32}}Potest enim accidere promissum aliquod et conven tum, ut id effici sit inutile vel ei, cui promissum sit, vel ei, qui promiserit. Nam si, ut in fabulis est, Neptunus, quod Theseo promiserat, non fecisset, Theseus Hippolyto filio non esset orbatus. Ex tribus enim optatis, ut scribitur, hoc erat tertium, quod de Hippolyti interitu iratus optavit; quo impetrato in maximos luctus incidit. Nec promissa igitur servanda sunt ea, quae sint is, quibus promiseris inutilia, nec si plus tibi ea noceant, quam illi prosint, cui promiseris, contra officium est, maius anteponi minori, ut si constitueris, cuipiam te advocatum in rem praesentem esse venturum atque interim graviter aegrotare filius coeperit, non sit contra officium non facere, quod dixeris, magisque ille, cui promissum sit, ab officio discedat, si se destitutum queratur. Iam illis promissis standum non esse quis non videt, quae coactus quis metu, quae deceptus dolo promiserit? quae quidem pleraque iure praetorio liberantur, nonnulla legibus. {{pn|33}}Existunt etiam saepe iniuriae calumnia quadam et nimis callida sed malitiosa iuris interpretatione. Ex quo illud "summum ius summa iniuria" factum est iam tritum sermone proverbium. Quo in genere etiam in re publica multa peccantur, ut ille, qui, cum triginta dierum essent cum hoste indutiae factae, noctu populabatur agros, quod dierum essent pactae, non noctium indutiae. Ne noster quidem probandus, si verum est Q. Fabium Labeonem seu quem alium--nihil enim habeo praeter auditum --arbitrum Nolanis et Neapolitanis de finibus a senatu datum, cum ad locum venisset, cum utrisque separatim locutum, ne cupide quid agerent, ne appetenter, atque ut regredi quam progredi mallent. Id cum utrique fecissent, aliquantum agri in medio relictum est. Itaque illorum finis sic, ut ipsi dixerant, terminavit; in medio relictum quod erat, populo Romano adiudicavit. Decipere hoc quidem est, non iudicare. Quocirca in omni est re fugienda talis sollertia. {{pn|34}}Sunt autem quaedam officia etiam adversus eos servanda, a quibus iniuriam acceperis. Est enim ulciscendi et puniendi modus; atque haud scio an satis sit eum, qui lacessierit iniuriae suae paenitere, ut et ipse ne quid tale posthac et ceteri sint ad iniuriam tardiores. Atque in re publica maxime conservanda sunt iura belli. Nam cum sint duo genera decertandi, unum per disceptationem, alterum per vim, cumque illud proprium sit hominis, hoc beluarum, confugiendum est ad posterius, si uti non licet superiore. {{pn|35}}Quare suscipienda quidem bella sunt ob eam causam, ut sine iniuria in pace vivatur, parta autem victoria conservandi i, qui non crudeles in bello, non inmanes fuerunt, ut maiores nostri Tusculanos, Aequos, Volscos, Sabinos, Hernicos in civitatem etiam acceperunt, at Karthaginem et Numantiam funditus sustulerunt; nollem Corinthum, sed credo aliquid secutos, oportunitatem loci maxime, ne posset aliquando ad bellum faciendum locus ipse adhortari. Mea quidem sententia paci, quae nihil habitura sit insidiarum, semper est consulendum. In quo si mihi esset obtemperatum, si non optimam, at aliquam rem publicam, quae nunc nulla est, haberemus. Et cum iis, quos vi deviceris consulendum est, tum ii, qui armis positis ad imperatorum fidem confugient, quamvis murum aries percusserit, recipiendi. In quo tantopere apud nostros iustitia culta est, ut ii, qui civitates aut nationes devictas bello in fidem recepissent, earum patroni essent more maiorum. {{pn|36}}Ac belli quidem aequitas sanctissime fetiali populi Romani iure perscripta est. Ex quo intellegi potest nullum bellum esse iustum, nisi quod aut rebus repetitis geratur aut denuntiatum ante sit et indictum. [Popilius imperator tenebat provinciam, in cuius exercitu Catonis filius tiro militabat. Cum autem Popilio videretur unam dimittere legionem, Catonis quoque filium, qui in eadem legione militabat, dimisit. Sed cum amore pugnandi in exercitu remansisset, Cato ad Popilium scripsit, ut, si eum patitur in exercitu remanere, secundo eum obliget militiae sacramento, quia priore amisso iure cum hostibus pugnare non poterat. {{pn|37}}Adeo summa erat observatio in bello movendo.] M. quidem Catonis senis est epistula ad M. filium, in qua scribit se audisse eum missum factum esse a consule cum in Macedonia bello Persico miles esset. Monet igitur ut caveat, ne proelium ineat; negat enim ius esse, qui miles non sit cum hoste pugnare. Equidem etiam illud animadverto, quod, qui proprio nomine perduellis esset, is hostis vocaretur, lenitate verbi rei tristitiam mitigatam. Hostis enim apud maiores nostros is dicebatur, quem nunc peregrinum dicimus. Indicant duodecim tabulae: aut status dies cum hoste, itemque adversus hostem aeterna auctoritas. Quid ad hanc mansuetudinem addi potest, eum, quicum bellum geras, tam molli nomine appellare? Quamquam id nomen durius effecit iam vetustas; a peregrino enim recessit et proprie in eo, qui arma contra ferret, remansit. {{pn|38}}Cum vero de imperio decertatur belloque quaeritur gloria, causas omnino subesse tamen oportet easdem, quas dixi paulo ante iustas causas esse bellorum. Sed ea bella, quibus imperii proposita gloria est, minus acerbe gerenda sunt. Ut enim cum civi aliter contendimus, si est inimicus, aliter si competitor (cum altero certamen honoris et dignitatis est, cum altero capitis et famae) sic cum Celtiberis, cum Cimbris bellum ut cum inimicis gerebatur, uter esset, non uter imperaret, cum Latinis, Sabinis, Samnitibus, Poenis, Pyrrho de imperio dimicabatur. Poeni foedifragi, crudelis Hannibal, reliqui iustiores. Pyrrhi quidem de captivis reddendis illa praeclara: Nec mi aurum posco nec mi pretium dederitis, Nec cauponantes bellum, sed belligerantes Ferro, non auro vitam cernamus utrique. Vosne velit an me regnare era, quidve ferat Fors, Virtute experiamur. Et hoc simul accipe dictum: Quorum virtuti belli Fortuna pepercit, Eorundem libertati me parcere certum est. Dono, ducite, doque volentibus cum magnis dis. {{pn|39}}Regalis sane et digna Aeacidarum genere sententia. Atque etiam si quid singuli temporibus adducti hosti promiserunt, est in eo ipso fides conservanda, ut primo Punico bello Regulus captus a Poenis, cum de captivis commutandis Romam missus esset iurassetque se rediturum, primum, ut venit, captivos reddendos in senatu non censuit, deinde, cum retineretur a propinquis et ab amicis, ad supplicium redire maluit quam fidem hosti datam fallere. {{pn|40}}[Secundo autem Punico bello post Cannensem pugnam quos decem Hannibal Romam misit astrictos iure iurando se redituros esse nisi de redimendis is, qui capti erant, impetrassent, eos omnes censores, quoad quisque eorum vixit, quod peierassent in aerariis reliquerunt, nec minus illum, qui iure iurando fraude culpam invenerat. Cum enim permissu Hannibalis exisset e castris, rediit paulo post, quod se oblitum nescio quid diceret; deinde egressus e castris iure iurando se solutum putabat, et erat verbis, re non erat. Semper autem in fide quid senseris, non quid dixeris, cogitandum est. Maximum autem exemplum est iustitiae in hostem a maioribus nostris constitutum, cum a Pyrrho perfuga senatui est pollicitus se venenum regi daturum et eum necaturum. Senatus et C. Fabricius eum Pyrrho dedit. Ita ne hostis quidem et potentis et bellum ultro inferentis interitum cum scelere approbavit.] {{pn|41}}Ac de bellicis quidem officiis satis dictum est. Meminerimus autem etiam adversus infimos iustitiam esse servandam. Est autem infima condicio et fortuna servorum, quibus non male praecipiunt, qui ita iubent uti, ut mercennariis, operam exigendam, iusta praebenda. Cum autem duobus modis, id est aut vi aut fraude, fiat iniuria, fraus quasi vulpeculae, vis leonis videtur; utrumque homine alienissimum, sed fraus odio digna maiore. Totius autem iniustitiae nulla capitalior quam eorum, qui tum, cum maxime fallunt, id agunt, ut viri boni esse videantur. De iustitia satis dictum. {{pn|42}}Deinceps, ut erat propositum, de beneficentia ac de liberalitate dicatur, qua quidem nihil est naturae hominis accommodatius, sed habet multas cautiones. Videndum est enim, primum ne obsit benignitas et iis ipsis, quibus benigne videbitur fieri, et ceteris, deinde ne maior benignitas sit, quam facultates, tum ut pro dignitate cuique tribuatur; id enim est iustitiae fundamentum, ad quam haec referenda sunt omnia. Nam et qui gratificantur cuipiam, quod obsit illi, cui prodesse velle videantur, non benefici neque liberales, sed perniciosi assentatores iudicandi sunt, et qui aliis nocent, ut in alios liberales sint, in eadem sunt iniustitia, ut si in suam rem aliena convertant. {{pn|43}}Sunt autem multi et quidem cupidi splendoris et gloriae, qui eripiunt aliis, quod aliis largiantur, ique arbitrantur se beneficos in suos amicos visum iri, si locupletent eos quacumque ratione. Id autem tantum abest ab officio, ut nihil magis officio possit esse contrarium. Videndum est igitur, ut ea liberalitate utamur. quae prosit amicis, noceat nemini. Quare L. Sullae, C. Caesaris pecuniarum translatio a iustis dominis ad alienos non debet liberalis videri; nihil est enim liberale, quod non idem iustum. {{pn|44}}Alter locus erat cautionis, ne benignitas maior esset quam facultates, quod qui benigniores volunt esse, quam res patitur, primum in eo peccant, quod iniuriosi sunt in proximos; quas enim copias his et suppeditari aequius est et relinqui eas transferunt ad alienos. Inest autem in tali liberalitate cupiditas plerumque rapiendi et auferendi per iniuriam, ut ad largiendum suppetant copiae. Videre etiam licet plerosque non tam natura liberales quam quadam gloria ductos, ut benefici videantur facere multa, quae proficisci ab ostentatione magis quam a voluntate videantur. Talis autem simulatio vanitati est coniunctior quam aut liberalitati aut honestati. {{pn|45}}Tertium est propositum, ut in beneficentia dilectus esset dignitatis; in quo et mores eius erunt spectandi, in quem beneficium conferetur, et animus erga nos et communitas ac societas vitae et ad nostras utilitates officia ante collata; quae ut concurrant omnia, optabile est; si minus, plures causae maioresque ponderis plus habebunt. {{pn|46}}Quoniam autem vivitur non cum perfectis hominibus planeque sapientibus, sed cum iis, in quibus praeclare agitur, si sunt simulacra virtutis, etiam hoc intellegendum puto, neminem omnino esse neglegendum, in quo aliqua significatio virtutis appareat, colendum autem esse ita quemque maxime, ut quisque maxime virtutibus his lenioribus erit ornatus, modestia, temperantia, hac ipsa, de qua multa iam dicta sunt, iustitia. Nam fortis animus et magnus in homine non perfecto nec sapiente ferventior plerumque est, illae virtutes bonum virum videntur potius attingere. Atque haec in moribus. {{pn|47}}De benivolentia autem, quam quisque habeat erga nos, primum illud est in officio, ut ei plurimum tribuamus, a quo plurimum diligamur, sed benivolentiam non adulescentulorum more ardore quodam amoris, sed stabilitate potius et constantia iudicemus. Sin erunt merita, ut non ineunda, sed referenda sit gratia, maior quaedam cura adhibenda est; nullum enim officium referenda gratia magis necessarium est. {{pn|48}}Quodsi ea, quae utenda acceperis, maiore mensura, si modo possis, iubet reddere Hesiodus, quidnam beneficio provocati facere debemus? An imitari agros fertiles, qui multo plus efferunt, quam acceperunt? Etenim si in eos, quos speramus nobis profuturos, non dubitamus, officia conferre, quales in eos esse debemus, qui iam profuerunt? Nam cum duo genera liberalitatis sint, unum dandi beneficii, alterum reddendi, demus necne in nostra potestate est, non reddere viro bono non licet, modo id facere possit sine iniuria. {{pn|49}}Acceptorum autem beneficiorum sunt dilectus habendi, nec dubium, quin maximo cuique plurimum debeatur. In quo tamen inprimis, quo quisque animo, studio, benivolentia fecerit, ponderandum est. Multi enim faciunt multa temeritate quadam sine iudicio, vel morbo in omnes vel repentino quodam quasi vento impetu animi incitati; quae beneficia aeque magna non sunt habenda atque ea, quae iudicio, considerate constanterque delata sunt. Sed in collocando beneficio et in referenda gratia, si cetera paria sunt, hoc maxime officii est, ut quisque opis indigeat, ita ei potissimum opitulari; quod contra fit a plerisque; a quo enim plurimum sperant, etiamsi ille iis non eget, tamen ei potissimum inserviunt. {{pn|50}}Optime autem societas hominum coniunctioque servabitur, si, ut quisque erit coniunctissimus, ita in eum benignitatis plurimum conferetur. Sed quae naturae principia sint communitatis et societatis humanae, repetendum videtur altius. Est enim primum quod cernitur in universi generis humani societate. Eius autem vinculum est ratio et oratio, quae docendo, discendo, communicando, disceptando, iudicando conciliat inter se homines coniungitque naturali quadam societate, neque ulla re longius absumus a natura ferarum, in quibus inesse fortitudinem saepe dicimus, ut in equis, in leonibus, iustitiam, aequitatem, bonitatem non dicimus; sunt enim rationis et orationis expertes. {{pn|51}}Ac latissime quidem patens hominibus inter ipsos, omnibus inter omnes societas haec est. In qua omnium rerum, quas ad communem hominum usum natura genuit, est servanda communitas, ut quae discripta sunt legibus et iure civili, haec ita teneantur, ut sit constitutum e quibus ipsis, cetera sic observentur, ut in Graecorum proverbio est, amicorum esse communia omnia. Omnium autem communia hominum videntur ea, quae sunt generis eius, quod ab Ennio positum in una re transferri in permultas potest: Homo, qui erranti comiter monstrat viam, Quasi lumen de suo lumine accendat, facit. Nihilo minus ipsi lucet, cum illi accenderit. Una ex re satis praecipit, ut quidquid sine detrimento commodari possit, id tribuatur vel ignoto. {{pn|52}}Ex quo sunt illa communia: non prohibere aqua profluente, pati ab igne ignem capere, si qui velit, consilium fidele deliberanti dare, quae sunt iis utilia, qui accipiunt, danti non molesta. Quare et his utendum est et semper aliquid ad communem utilitatem afferendum. Sed quoniam copiae parvae singulorum sunt, eorum autem, qui his egeant, infinita est multitudo, vulgaris liberalitas referenda est ad illum Ennii finem "nihilominus ipsi lucet", ut facultas sit, qua in nostros simus liberales. {{pn|53}}Gradus autem plures sunt societatis hominum. Ut enim ab illa infinita discedatur, proprior est eiusdem gentis, nationis, linguae, qua maxime homines coniunguntur. Interius etiam est eiusdem esse civitatis; multa enim sunt civibus inter se communia, forum, fana, porticus, viae, leges, iura, iudicia, suffragia, consuetudines praeterea et familiaritates multisque cum multis res rationesque contractae. Artior vero colligatio est societatis propinquorum; ab illa enim inmensa societate humani generis in exiguum angustumque concluditur. {{pn|54}}Nam cum sit hoc natura commune animantium, ut habeant libidinem procreandi, prima societas in ipso coniugio est, proxima in liberis, deinde una domus, communia omnia; id autem est principium urbis et quasi seminarium rei publicae. Sequuntur fratrum coniunctiones, post consobrinorum sobrinorumque, qui cum una domo iam capi non possint, in alias domos tamquam in colonias exeunt. Sequuntur conubia et affinitates ex quibus etiam plures propinqui; quae propagatio et suboles origo est rerum publicarum. Sanguinis autem coniunctio et benivolentia devincit homines [et] caritate. {{pn|55}}Magnum est enim eadem habere monumenta maiorum, eisdem uti sacris, sepulchra habere communia. Sed omnium societatum nulla praestantior est, nulla firmior, quam cum viri boni moribus similes sunt familiaritate coniuncti; illud enim honestum, quod saepe dicimus, etiam si in alio cernimus, [tamen] nos movet atque illi in quo id inesse videtur amicos facit.] {{pn|56}}Et quamquam omnis virtus nos ad se allicit facitque, ut eos diligamus, in quibus ipsa inesse videatur, tamen iustitia et liberalitas id maxime efficit. Nihil autem est amabilius nec copulatius, quam morum similitudo bonorum; in quibus enim eadem studia sunt, eaedem voluntates, in iis fit, ut aeque quisque altero delectetur ac se ipso, efficiturque id, quod Pythagoras vult in amicitia, ut unus fiat ex pluribus. Magna etiam illa communitas est, quae conficitur ex beneficiis ultro et citro datis acceptis, quae et mutua et grata dum sunt, inter quos ea sunt firma devinciuntur societate. {{pn|57}}Sed cum omnia ratione animoque lustraris, omnium societatum nulla est gravior, nulla carior quam ea, quae cum re publica est uni cuique nostrum. Cari sunt parentes, cari liberi, propinqui, familiares, sed omnes omnium caritates patria una complexa est, pro qua quis bonus dubitet mortem oppetere, si ei sit profuturus? Quo est detestabilior istorum immanitas, qui lacerarunt omni scelere patriam et in ea funditus delenda occupati et sunt et fuerunt. {{pn|58}}Sed si contentio quaedam et comparatio fiat, quibus plurimum tribuendum sit officii, principes sint patria et parentes, quorum beneficiis maximis obligati sumus proximi liberi totaque domus, quae spectat in nos solos neque aliud ullum potest habere perfugium, deinceps bene convenientes propinqui, quibuscum communis etiam fortuna plerumque est. Quamobrem necessaria praesidia vitae debentur his maxime quos ante dixi, vita autem victusque communis, consilia, sermones, cohortationes, consolationes, interdum etiam obiurgationes in amicitiis vigent maxime, estque ea iucundissima amicitia, quam similitudo morum coniugavit. {{pn|59}}Sed in his omnibus officiis tribuendis videndum erit, quid cuique maxime necesse sit et quid quisque vel sine nobis aut possit consequi aut non possit. Ita non idem erunt necessitudinum gradus qui temporum, suntque officia, quae aliis magis quam aliis debeantur, ut vicinum citius adiuveris in fructibus percipiendis quam aut fratrem aut familiarem, at, si lis in iudicio sit, propinquum potius et amicum quam vicinum defenderis. Haec igitur et talia circumspicienda sunt in omni officio [et consuetudo exercitatioque capienda], ut boni ratiocinatores officiorum esse possimus et addendo deducendoque videre, quae reliqui summa fiat, ex quo quantum cuique debeatur intellegas. {{pn|60}}Sed ut nec medici nec imperatores nec oratores quamvis artis praecepta perceperint, quicquam magna laude dignum sine usu et exercitatione consequi possunt, sic officii conservandi praecepta traduntur illa quidem, ut facimus ipsi, sed rei magnitudo usum quoque exercitationemque desiderat. Atque ab iis rebus, quae sunt in iure societatis humanae, quemadmodum ducatur honestum, ex quo aptum est officium, satis fere diximus. {{pn|61}}Intellegendum autem est, cum proposita sint genera quattuor, e quibus honestas officiumque manaret, splendidissimum videri, quod animo magno elatoque humanasque res despiciente factum sit. Itaque in probris maxime in promptu est, si quid tale dici potest: "Vos enim, iuvenes, animum geritis muliebrem, illa" virgo "viri" et si quid eiusmodi: Salmacida, spolia sine sudore et sanguine. Contraque in laudibus, quae magno animo et fortiter excellenterque gesta sunt, ea nescio quomodo quasi pleniore ore laudamus. Hinc rhetorum campus de Marathone, Salamine, Plataeis, Thermopylis, Leuctris, hinc noster Cocles, hinc Decii, hinc Cn. et P. Scipiones, hinc M. Marcellus, innumerabiles alii, maximeque ipse populus Romanus animi magnitudine excellit. Declaratur autem studium bellicae gloriae, quod statuas quoque videmus ornatu fere militari. {{pn|62}}Sed ea animi elatio, quae cernitur in periculis et laboribus, si iustitia vacat pugnatque non pro salute communi, sed pro suis commodis, in vitio est; non modo enim id virtutis non est, sed est potius immanitatis omnem humanitatem repellentis. Itaque probe definitur a Stoicis fortitudo, cum eam virtutem esse dicunt propugnantem pro aequitate. Quocirca nemo, qui fortitudinis gloriam consecutus est insidiis et malitia, laudem est adeptus: nihil enim honestum esse potest, quod iustitia vacat. {{pn|63}}Praeclarum igitur illud Platonis: "Non," inquit, "solum scientia, quae est remota ab iustitia calliditas potius quam sapientia est appellanda, verum etiam animus paratus ad periculum, si sua cupiditate, non utilitate communi impellitur, audaciae potius nomen habeat, quam fortitudinis." Itaque viros fortes et magnanimos eosdem bonos et simplices, veritatis amicos minimeque fallaces esse volumus; quae sunt ex media laude iustitiae. {{pn|64}}Sed illud odiosum est, quod in hac elatione et magnitudine animi facillime pertinacia et nimia cupiditas principatus innascitur. Ut enim apud Platonem est, omnem morem Lacedaemoniorum inflammatum esse cupiditate vincendi, sic, ut quisque animi magnitudine maxime excellet, ita maxime vult princeps omnium vel potius solus esse. Difficile autem est, cum praestare omnibus concupieris, servare aequitatem, quae est iustitiae maxime propria. Ex quo fit ut neque disceptatione vinci se nec ullo publico ac legitimo iure patiantur, existuntque in re publica plerumque largitores et factiosi, ut opes quam maximas consequantur et sint vi potius superiores quam iustitia pares. Sed quo difficilius, hoc praeclarius; nullum enim est tempus, quod iustitia vacare debeat. {{pn|65}}Fortes igitur et magnanimi sunt habendi non qui faciunt, sed qui propulsant iniuriam. Vera autem et sapiens animi magnitudo honestum illud, quod maxime natura sequitur, in factis positum, non in gloria iudicat principemque se esse mavult quam videri. Etenim qui ex errore imperitae multitudinis pendet, hic in magnis viris non est habendus. Facillime autem ad res iniustas impellitur, ut quisque altissimo animo est, gloriae cupiditate; qui locus est sane lubricus, quod vix invenitur, qui laboribus susceptis periculisque aditis non quasi mercedem rerum gestarum desideret gloriam. {{pn|66}}Omnino fortis animus et magnus duabus rebus maxime cernitur, quarum una in rerum externarum despicientia ponitur, cum persuasum est nihil hominem nisi quod honestum decorumque sit aut admirari aut optare aut expetere oportere, nullique neque homini neque perturbationi animi nec fortunae succumbere. Altera est res, ut cum ita sis affectus animo, ut supra dixi, res geras magnas illas quidem et maxime utiles, sed ut vehementer arduas plenasque laborum et periculorum cum vitae, tum multarum rerum, quae ad vitam pertinent. {{pn|67}}Harum rerum duarum splendor omnis, amplitudo, addo etiam utilitatem, in posteriore est, causa autem et ratio efficiens magnos viros in priore. In eo est enim illud, quod excellentes animos et humana contemnentes facit. Id autem ipsum cernitur in duobus, si et solum id, quod honestum sit, bonum iudices et ab omni animi perturbatione liber sis. Nam et ea, quae eximia plerisque et praeclara videntur, parva ducere eaque ratione stabili firmaque contemnere fortis animi magnique ducendum est, et ea, quae videntur acerba, quae multa et varia in hominum vita fortunaque versantur, ita ferre, ut nihil a statu naturae discedas, nihil a dignitate sapientis. robusti animi est magnaeque constantiae. {{pn|68}}Non est autem consentaneum, qui metu non frangatur, eum frangi cupiditate, nec qui invictum se a labore praestiterit, vinci a voluptate. Quam ob rem et haec vitanda et pecuniae fugienda cupiditas; nihil enim est tam angusti animi tamque parvi quam amare divitias, nihil honestius magnificentiusque quam pecuniam contemnere, si non habeas, si habeas, ad beneficentiam liberalitatemque conferre. Cavenda etiam est gloriae cupiditas, ut supra dixi; eripit enim libertatem, pro qua magnanimis viris omnis debet esse contentio. Nec vero imperia expetenda ac potius aut non accipienda interdum aut deponenda non numquam. {{pn|69}}Vacandum autem omni est animi perturbatione, cum cupiditate et metu, tum etiam aegritudine et voluptate nimia et iracundia, ut tranquillitas animi et securitas adsit, quae affert cum constantiam tum etiam dignitatem. Multi autem et sunt et fuerunt, qui eam, quam dico, tranquillitatem expetentes a negotiis publicis se removerint ad otiumque perfugerint, in his et nobilissimi philosophi longeque principes et quidam homines severi et graves, nec populi nec principum mores ferre potuerunt vixeruntque non nulli in agris delectati re sua familiari. {{pn|70}}His idem propositum fuit quod regibus, ut ne qua re egerent, ne cui parerent, libertate uterentur, cuius proprium est sic vivere ut velis. Quare cum hoc commune sit potentiae cupidorum cum his, quos dixi, otiosis, alteri se adipisci id posse arbitrantur, si opes magnas habeant, alteri si contenti sint et suo et parvo. In quo neutrorum omnino contemnenda sententia est, sed et facilior et tutior et minus aliis gravis aut molesta vita est otiosorum, fructuosior autem hominum generi et ad claritatem amplitudinemque aptior eorum, qui se ad rem publicam et ad magnas res gerendas accomodaverunt. {{pn|71}}Quapropter et iis forsitan concedendum sit rem publicam non capessentibus, qui excellenti ingenio doctrinae sese dediderunt, et iis, qui aut valitudinis imbecillitate aut aliqua graviore causa impediti a re publica recesserunt, cum eius administrandae potestatem aliis laudemque concederent. Quibus autem talis nulla sit causa, si despicere se dicant ea, quae plerique mirentur, imperia et magistratus, iis non modo non laudi, verum etiam vitio dandum puto. Quorum iudicium in eo, quod gloriam contemnant et pro nihilo putent, difficile factu est non probare, sed videntur labores et molestias, tum offensionum et repulsarum quasi quandam ignominiam timere et infamiam. Sunt enim qui in rebus contrariis parum sibi constent, voluptatem severissime contemnant, in dolore sint molliores, gloriam neglegant, frangantur infamia atque ea quidem non satis constanter. {{pn|72}}Sed iis qui habent a natura adiumenta rerum gerendarum, abiecta omni cunctatione adipiscendi magistratus et gerenda res publica est; nec enim aliter aut regi civitas aut declarari animi magnitudo potest. Capessentibus autem rem publicam nihilominus quam philosophis, haud scio an magis etiam, et magnificentia et despicientia adhibenda est rerum humanarum, quam saepe dico, et tranquillitas animi atque securitas, si quidem nec anxii futuri sunt et cum gravitate constantiaque victuri. {{pn|73}}Quae faciliora sunt philosophis, quo minus multa patent in eorum vita, quae fortuna feriat, et quo minus multis rebus egent, et quia si quid adversi eveniat, tam graviter cadere non possunt. Quocirca non sine causa maiores motus animorum concitantur maioraque studia efficiendi rem publicam gerentibus quam quietis, quo magis iis et magnitudo est animi adhibenda et vacuitas ab angoribus. Ad rem gerendam autem qui accedit, caveat, ne id modo consideret, quam illa res honesta sit, sed etiam ut habeat efficiendi facultatem; in quo ipso considerandum est, ne aut temere desperet propter ignaviam aut nimis confidat propter cupiditatem. In omnibus autem negotiis priusquam adgrediare, adhibenda est praeparatio diligens. {{pn|74}}Sed cum plerique arbitrentur res bellicas maiores esse quam urbanas, minuenda est haec opinio. Multi enim bella saepe quaesiverunt propter gloriae cupiditatem, atque id in magnis animis ingeniisque plerumque contingit, eoque magis, si sunt ad rem militarem apti et cupidi bellorum gerendorum; vere autem si volumus iudicare multae res extiterunt urbanae maiores clarioresque quam bellicae. {{pn|75}}Quamvis enim Themistocles iure laudetur et sit eius nomen quam Solonis illustrius citeturque Salamis clarissimae testis victoriae, quae anteponatur consilio Solonis ei, quo primum constituit Areopagitas, non minus praeclarum hoc quam illud iudicandum est. Illud enim semel profuit, hoc semper proderit civitati; hoc consilio leges Atheniensium, hoc maiorum instituta servantur. Et Themistocles quidem nihil dixerit, in quo ipse Areopagum adiuverit, at ille vere [a] se adiutum Themistoclem; est enim bellum gestum consilio senatus eius, qui a Solone erat constitutus. {{pn|76}}Licet eadem de Pausania Lysandroque dicere, quorum rebus gestis quamquam imperium Lacedaemoniis partum putatur, tamen ne minima quidem ex parte Lycurgi legibus et disciplinae conferendi sunt; quin etiam ob has ipsas causas et parentiores habuerunt exercitus et fortiores. Mihi quidem neque pueris nobis M. Scaurus C. Mario neque, cum versaremur in re publica, Q. Catulus Cn. Pompeio cedere videbatur; parvi enim sunt foris arma, nisi est consilium domi. Nec plus Africanus, singularis et vir et imperator in exscindenda Numantia rei publicae profuit quam eodem tempore P. Nasica privatus, cum Ti. Gracchum interemit; quamquam haec quidem res non solum ex domestica est ratione--attingit etiam bellicam, quoniam vi manuque confecta est--sed tamen id ipsum est gestum consilio urbano sine exercitu. {{pn|77}}Illud autem optimum est, in quod invadi solere ab improbis et invidis audio "cedant arma togae concedat laurea laudi". Ut enim alios omittam, nobis rem publicam gubernantibus nonne togae arma cesserunt? Neque enim periculum in re publica fuit gravius umquam nec maius otium. Ita consiliis diligentiaque nostra celeriter de manibus audacissimorum civium delapsa arma ipsa ceciderunt. Quae res igitur gesta umquam in bello tanta? qui triumphus conferendus? {{pn|78}}Licet enim mihi, M. fili, apud te gloriari, ad quem et hereditas huius gloriae et factorum imitatio pertinet. Mihi quidem certe vir abundans bellicis laudibus, Cn. Pompeius, multis audientibus, hoc tribuit, ut diceret frustra se triumphum tertium deportaturum fuisse, nisi meo in rem publicam beneficio ubi triumpharet esset habiturus. Sunt igitur domesticae fortitudines non inferiores militaribus; in quibus plus etiam quam in his operae studiique ponendum est. {{pn|79}}Omnino illud honestum, quod ex animo excelso magnificoque quaerimus, animi efficitur, non corporis viribus. Exercendum tamen corpus et ita afficiendum est, ut oboedire consilio rationique possit in exsequendis negotiis et in labore tolerando. Honestum autem id, quod exquirimus, totum est positum in animi cura et cogitatione; in quo non minorem utilitatem afferunt, qui togati rei publicae praesunt, quam qui bellum gerunt. Itaque eorum consilio saepe aut non suscepta aut confecta bella sunt, non numquam etiam illata, ut M. Catonis bellum tertium Punicum, in quo etiam mortui valuit auctoritas. {{pn|80}}Qua re expetenda quidem magis est decernendi ratio quam decertandi fortitudo, sed cavendum, ne id bellandi magis fuga quam utilitatis ratione faciamus. Bellum autem ita suscipiatur, ut nihil aliud nisi pax quaesita videatur. Fortis vero animi et constantis est non perturbari in rebus asperis nec tumultuantem de gradu deici, ut dicitur, sed praesenti animo uti et consilio nec a ratione discedere. {{pn|81}}Quamquam hoc animi, illud etiam ingenii magni est, praecipere cogitatione futura et aliquanto ante constituere, quid accidere possit in utramque partem et quid agendum sit, cum quid evenerit, nec committere, ut aliquando dicendum sit "non putaram". Haec sunt opera magni animi et excelsi et prudentia consilioque fidentis; temere autem in acie versari et manu cum hoste confligere immane quiddam et beluarum simile est; sed cum tempus necessitasque postulat, decertandum manu est et mors servituti turpitudinique anteponenda. {{pn|82}}[De evertendis autem diripiendisque urbibus valde considerandum est, ne quid temere, ne quid crudeliter. Idque est viri magni rebus agitatis punire sontes, multitudinem conservare, in omni fortuna recta atque honesta retinere.] Ut enim sunt, quemadmodum supra dixi, qui urbanis rebus bellicas anteponant, sic reperias multos, quibus periculosa et calida consilia quietis et cogitatis splendidiora et maiora videantur. {{pn|83}}Numquam omnino periculi fuga committendum est, ut inbelles timidique videamur, sed fugiendum illud etiam, ne offeramus nos periculis sine causa, quo esse nihil potest stultius. Quapropter in adeundis periculis consuetudo imitanda medicorum est, qui leviter aegrotantes leniter curant, gravioribus autem morbis periculosas curationes et ancipites adhibere coguntur. Quare in tranquillo tempestatem adversam optare dementis est, subvenire autem tempestati quavis ratione sapientis, eoque magis, si plus adipiscare re explicata boni quam addubitata mali. Periculosae autem rerum actiones partim iis sunt, qui eas suscipiunt, partim rei publicae. {{pn|84}}Itemque alii de vita, alii de gloria et benivolentia civium in discrimen vocantur. Promptiores igitur debemus esse ad nostra pericula quam ad communia dimicareque paratius de honore et gloria quam de ceteris commodis. Inventi autem multi sunt, qui non modo pecuniam, sed etiam vitam profundere pro patria parati essent, idem gloriae iacturam ne minimam quidem facere vellent, ne re publica quidem postulante, ut Callicratidas, qui, cum Lacedaemoniorum dux fuisset Peloponnesiaco bello multaque fecisset egregie, vertit ad extremum omnia, cum consilio non paruit eorum, qui classem ab Arginusis removendam nec cum Atheniensibus dimicandum putabant. Quibus ille respondit Lacedaemonios classe illa amissa aliam parare posse, se fugere sine suo dedecore non posse. Atque haec quidem Lacedaemoniis plaga mediocris, illa pestifera, qua, cum Cleombrotus invidiam timens temere cum Epaminonda conflixisset, Lacedaemoniorum opes corruerunt. Quanto Q. Maximus melius! de quo Ennius: Unus homo nobis cunctando restituit rem. Noenum rumores ponebat ante salutem. Ergo postque magisque viri nunc gloria claret. Quod genus peccandi vitandum est etiam in rebus urbanis. Sunt enim qui quod sentiunt, etsi optimum sit, tamen invidiae metu non audeant dicere. {{pn|85}}Omnino qui rei publicae praefuturi sunt duo Platonis praecepta teneant: unum, ut utilitatem civium sic tueantur, ut quaecumque agunt, ad eam referant obliti commodorum suorum, alterum, ut totum corpus rei publicae curent, ne, dum partem aliquam tuentur, reliquas deserant. Ut enim tutela, sic procuratio rei publicae ad eorum utilitatem, qui commissi sunt, non ad eorum, quibus commissa est, gerenda est. Qui autem parti civium consulunt, partem neglegunt, rem perniciosissimam in civitatem inducunt, seditionem atque discordiam; ex quo evenit, ut alii populares, alii studiosi optimi cuiusque videantur, pauci universorum. {{pn|86}}Hinc apud Athenienses magnae discordiae, in nostra re publica non solum seditiones, sed etiam pestifera bella civilia; quae gravis et fortis civis et in re publica dignus principatu fugiet atque oderit tradetque se totum rei publicae neque opes aut potentiam consectabitur totamque eam sic tuebitur, ut omnibus consulat. Nec vero criminibus falsis in odium aut invidiam quemquam vocabit omninoque ita iustitiae honestatique adhaerescet, ut, dum ea conservet, quamvis graviter offendat mortemque oppetat potius, quam deserat illa, quae dixi. {{pn|87}}Miserrima omnino est ambitio honorumque contentio, de qua praeclare apud eundem est Platonem "similiter facere eos, qui inter se contenderent, uter potius rem publicam administraret, ut si nautae certarent, quis eorum potissimum gubernaret". Idemque praecipit, "ut eos adversarios existimemus, qui arma contra ferant, non eos, qui suo iudicio tueri rem publicam velint", qualis fuit inter P. Africanum et Q. Metellum sine acerbitate dissensio. {{pn|88}}Nec vero audiendi qui graviter inimicis irascendum putabunt idque magnanimi et fortis viri esse censebunt; nihil enim laudabilius, nihil magno et praeclaro viro dignius placabilitate atque clementia. In liberis vero populis et in iuris aequabilitate exercenda etiam est facilitas et altitudo animi quae dicitur, ne si irascamur aut intempestive accedentibus aut impudenter rogantibus in morositatem inutilem et odiosam incidamus et tamen ita probanda est mansuetudo atque clementia, ut adhibeatur rei publicae causa severitas, sine qua administrari civitas non potest. omnis autem et animadversio et castigatio contumelia vacare debet neque ad eius, qui punitur aliquem aut verbis castigat, sed ad rei publicae utilitatem referri. {{pn|89}}Cavendum est etiam ne maior poena quam culpa sit et ne isdem de causis alii plectantur, alii ne appellentur quidem. prohibenda autem maxime est ira puniendo; numquam enim iratus qui accedet ad poenam mediocritatem illam tenebit, quae est inter nimium et parum, quae placet Peripateticis et recte placet, modo ne laudarent iracundiam et dicerent utiliter a natura datam. Illa vero omnibus in rebus repudianda est optandumque, ut ii, qui praesunt rei publicae, legum similes sint, quae ad puniendum non iracundia, sed aequitate ducuntur. {{pn|90}}Atque etiam in rebus prosperis et ad voluntatem nostram fluentibus superbiam magnopere, fastidium arrogantiamque fugiamus. nam ut adversas res, sic secundas inmoderate ferre levitatis est praeclaraque est aequabilitas in omni vita et idem semper vultus eademque frons, ut de Socrate itemque de C. Laelio accepimus. Philippum quidem Macedonum regem rebus gestis et gloria superatum a filio, facilitate et humanitate video superiorem fuisse. Itaque alter semper magnus, alter saepe turpissimus, ut recte praecipere videantur, qui monent, ut, quanto superiores simus, tanto nos geramus summissius. Panaetius quidem Africanum auditorem et familiarem suum solitum ait dicere, "ut equos propter crebras contentiones proeliorum ferocitate exultantes domitoribus tradere soleant, ut iis facilioribus possint uti, sic homines secundis rebus effrenatos sibique praefidentes tamquam in gyrum rationis et doctrinae duci oportere, ut perspicerent rerum humanarum imbecillitatem varietatemque fortunae". {{pn|91}}Atque etiam in secundissimis rebus maxime est utendum consilio amicorum isque maior etiam quam ante tribuenda auctoritas. Isdemque temporibus cavendum est ne assentatoribus patefaciamus aures neve adulari nos sinamus, in quo falli facile est. tales enim nos esse putamus, ut iure laudemur; ex quo nascuntur innumerabilia peccata, cum homines inflati opinionibus turpiter irridentur et in maximis versantur erroribus. {{pn|92}}sed haec quidem hactenus. Illud autem sic est iudicandum, maximas geri res et maximi animi ab iis, qui res publicas regant, quod earum administratio latissime pateat ad plurimosque pertineat; esse autem magni animi et fuisse multos etiam in vita otiosa, qui aut investigarent aut conarentur magna quaedam seseque suarum rerum finibus continerent aut interiecti inter philosophos et eos, qui rem publicam administrarent, delectarentur re sua familiari, non eam quidem omni ratione exaggerantes neque excludentes ab eius usu suos potiusque et amicis impertientes et rei publicae, si quando usus esset. quae primum bene parta sit nullo neque turpi quaestu neque odioso, tum quam plurimis, modo dignis, se utilem praebeat] deinde augeatur ratione, diligentia, parsimonia [nec libidini potius luxuriaeque quam liberalitati et beneficentiae pareat. Haec praescripta servantem licet magnifice, graviter animoseque vivere atque etiam simpliciter, fideliter, + vere hominum amice. {{pn|93}}Sequitur ut de una reliqua parte honestatis dicendum sit, in qua verecundia et quasi quidam ornatus vitae, temperantia et modestia omnisque sedatio perturbationum animi et rerum modus cernitur. hoc loco continetur id, quod dici latine decorum potest; Graece enim prepon dicitur. {{pn|94}}Huius vis ea est, ut ab honesto non queat separari; nam et quod decet honestum est et quod honestum est decet. qualis autem differentia sit honesti et decori, facilius intellegi quam explanari potest. quicquid est enim, quod deceat, id tum apparet, cum antegressa est honestas. Itaque non solum in hac parte honestatis, de qua hoc loco disserendum est, sed etiam in tribus superioribus quid deceat apparet. Nam et ratione uti atque oratione prudenter et agere quod agas considerate omnique in re quid sit veri videre et tueri decet, contraque falli, errare, labi, decipi tam dedecet quam delirare et mente esse captum; et iusta omnia decora sunt, iniusta contra, ut turpia, sic indecora. Similis est ratio fortitudinis. quod enim viriliter animoque magno fit, id dignum viro et decorum videtur, quod contra, id ut turpe sic indecorum. {{pn|95}}Quare pertinet quidem ad omnem honestatem hoc, quod dico, decorum, et ita pertinet, ut non recondita quadam ratione cernatur, sed sit in promptu. est enim quiddam, idque intellegitur in omni virtute, quod deceat; quod cogitatione magis a virtute potest quam re separari. ut venustas et pulchritudo corporis secerni non potest a valitudine, sic hoc, de quo loquimur, decorum totum illud quidem est cum virtute confusum, sed mente et cogitatione distinguitur. {{pn|96}}Est autem eius discriptio duplex; nam et generale quoddam decorum intellegimus, quod in omni honestate versatur, et aliud huic subiectum, quod pertinet ad singulas partes honestatis. Atque illud superius sic fere definiri solet, decorum id esse, quod consentaneum sit hominis excellentiae in eo, in quo natura eius a reliquis animantibus differat. quae autem pars subiecta generi est, eam sic definiunt, ut id decorum velint esse, quod ita naturae consentaneum sit, ut in eo moderatio et temperantia appareat cum specie quadam liberali. {{pn|97}}Haec ita intellegi, possumus existimare ex eo decoro, quod poetae sequuntur, de quo alio loco plura dici solent. Sed tum servare illud poetas, quod deceat, dicimus, cum id quod quaque persona dignum est, et fit et dicitur, ut si Aeacus aut Minos diceret: oderint, dum metuant, aut: natis sepulchro ipse est parens, indecorum videretur, quod eos fuisse iustos accepimus; at Atreo dicente plausus excitantur, est enim digna persona oratio; sed poetae quid quemque deceat, ex persona iudicabunt; nobis autem personam imposuit ipsa natura magna cum excellentia praestantiaque animantium reliquarum. {{pn|98}}Quocirca poetae in magna varietate personarum etiam vitiosis quid conveniat et quid deceat videbunt, nobis autem cum a natura constantiae, moderationis, temperantiae, verecundiae partes datae sint cumque eadem natura doceat non neglegere, quemadmodum nos adversus homines geramus, efficitur ut et illud, quod ad omnem honestatem pertinet, decorum quam late fusum sit appareat et hoc, quod spectatur in uno quoque genere virtutis. Ut enim pulchritudo corporis apta compositione membrorum movet oculos et delectat hoc ipso, quod inter se omnes partes cum quodam lepore consentiunt, sic hoc decorum, quod elucet in vita, movet approbationem eorum, quibuscum vivitur, ordine et constantia et moderatione dictorum omnium atque factorum. {{pn|99}}adhibenda est igitur quaedam reverentia adversus homines et optimi cuiusque et reliquorum. nam neglegere quid de se quisque sentiat, non solum arrogantis est sed etiam omnino dissoluti. est autem quod differat in hominum ratione habenda inter iustitiam et verecundiam. Iustitiae partes sunt non violare homines, verecundiae non offendere, in quo maxime vis perspicitur decori. His igitur eitis quale sit id, quod decere dicimus, intellectum puto. {{pn|100}}Officium autem, quod ab eo ducitur, hanc primum habet viam, quae deducit ad convenientiam conservationemque naturae; quam si sequemur ducem, nunquam aberrabimus sequemurque et id, quod acutum et perspicax natura est, et id, quod ad hominum consociationem accommodatum, et id, quod vehemens atque forte. Sed maxima vis decori in hac inest parte, de qua disputamus; neque enim solum corporis, qui ad naturam apti sunt, sed multo etiam magis animi motus probandi, qui item ad naturam accommodati sunt. {{pn|101}}Duplex est enim vis animorum atque natura; una pars in appetitu posita est, quae est orme Graece, quae hominem huc et illuc rapit, altera in ratione, quae docet et explanat, quid faciendum fugiendumque sit. Ita fit, ut ratio praesit, appetitus obtemperet. Omnis autem actio vacare debet temeritate et neglegentia nec vero agere quicquam, cuius non possit causam probabilem reddere; haec est enim fere discriptio officii. {{pn|102}}Efficiendum autem est, ut appetitus rationi oboediant eamque neque praecurrant nec propter pigritiam aut ignaviam deserant sintque tranquilli atque omni animi perturbatione careant; ex quo elucebit omnis constantia omnisque moderatio. nam qui appetitus longius evagantur et tamquam exultantes sive cupiendo sive fugiendo non satis a ratione retinentur, ii sine dubio finem et modum transeunt. relinquunt enim et abiciunt oboedientiam nec rationi parent, cui sunt subiecti lege naturae; a quibus non modo animi perturbantur, sed etiam corpora. licet ora ipsa cernere iratorum aut eorum, qui aut libidine aliqua aut metu commoti sunt aut voluptate nimia gestiunt; quorum omnium vultus, voces, motus statusque mutantur. {{pn|103}}Ex quibus illud intellegitur, ut ad officii formam revertamur, appetitus omnes contrahendos sedandosque esse excitandamque animadversionem et diligentiam, ut ne quid temere ac fortuito, inconsiderate neglegenterque agamus. neque enim ita generati a natura sumus, ut ad ludum et iocum facti esse videamur, ad severitatem potius et ad quaedam studia graviora atque maiora. ludo autem et ioco uti illo quidem licet, sed sicut somno et quietibus ceteris tum, cum gravibus seriisque rebus satis fecerimus. ipsumque genus iocandi non profusum nec immodestum, sed ingenuum et facetum esse debet. ut enim pueris non omnem ludendi licentiam damus, sed eam, quae ab honestatis actionibus non sit aliena, sic in ipso ioco aliquod probi ingenii lumen eluceat. {{pn|104}}Duplex omnino est iocandi genus, unum illiberale, petulans, flagitiosum, obscenum, alterum elegans, urbanum, ingeniosum, facetum, quo genere non modo Plautus noster et Atticorum antiqua comoedia, sed etiam philosophorum Socraticorum libri referti sunt, multaque multorum facete dicta, ut ea, quae a sene Catone collecta sunt, quae vocantur apophthegmata. Facilis igitur est distinctio ingenui et illiberalis ioci. alter est, si tempore fit, ut si remisso animo, [severissimo] homine dignus, alter ne libero quidem, si rerum turpitudo adhibetur et verborum obscenitas. Ludendi etiam est quidam modus retinendus, ut ne nimis omnia profundamus elatique voluptate in aliquam turpitudinem delabamur. Suppeditant autem et campus noster et studia venandi honesta exempla ludendi. {{pn|105}}Sed pertinet ad omnem officii quaestionem semper in promptu habere, quantum natura hominis pecudibus reliquisque beluis antecedat; illae nihil sentiunt nisi voluptatem ad eamque feruntur omni impetu, hominis autem mens discendo alitur et cogitando, semper aliquid aut anquirit aut agit videndique et audiendi delectatione ducitur. quin etiam, si quis est paulo ad voluptates propensior, modo ne sit ex pecudum genere (sunt enim quidam homines non re, sed nomine) sed si quis est paulo erectior, quamvis voluptate capiatur, occultat et dissimulat appetitum voluptatis propter verecundiam. {{pn|106}}Ex quo intellegitur corporis voluptatem non satis esse dignam hominis praestantia eamque contemni et reici oportere, sin sit quispiam, qui aliquid tribuat voluptati, diligenter ei tenendum esse eius fruendae modum. Itaque victus cultusque corporis ad valetudinem referatur et ad vires, non ad voluptatem. Atque etiam, si considerare volumus, quae sit in natura excellentia et dignitas, intellegemus, quam sit turpe diffluere luxuria et delicate ac molliter vivere, quamque honestum parce, continenter, severe, sobrie. {{pn|107}}Intellegendum etiam est duabus quasi nos a natura indutos esse personis; quarum una communis est ex eo, quod omnes participes sumus rationis praestantiaeque eius, qua antecellimus bestiis, a qua omne honestum decorumque trahitur et ex qua ratio inveniendi officii exquiritur, altera autem quae proprie singulis est tributa. ut enim in corporibus magnae dissimilitudines sunt, alios videmus velocitate ad cursum, alios viribus ad luctandum valere, itemque in formis aliis dignitatem inesse, aliis venustatem, sic in animis existunt maiores etiam varietates. {{pn|108}}Erat in L. Crasso, in L. Philippo multus lepos, maior etiam magisque de industria in C. Caesare, L. filio; at isdem temporibus in M. Scauro et in M. Druso adulescente singularis severitas, in C. Laelio multa hilaritas, in eius familiari Scipione ambitio maior, vita tristior. de Graecis autem dulcem et facetum festivique sermonis atque in omni oratione simulatorem, quem eirona Graeci nominarunt, Socratem accepimus, contra Pythagoram et Periclem summam auctoritatem consecutos sine ulla hilaritate. Callidum Hannibalem ex Poenorum, ex nostris ducibus Q. Maximum accepimus, facile celare, tacere, dissimulare, insidiari, praeripere hostium consilia. In quo genere Graeci Themistoclem et Pheraeum Iasonem ceteris anteponunt, in primisque versutum et callidum factum Solonis, qui, quo et tutior eius vita esset et plus aliquanto rei publicae prodesset, furere se simulavit. {{pn|109}}Sunt his alii multum dispares, simplices et aperti, qui nihil ex occulto, nihil de insidiis agendum putant, veritatis cultores, fraudis inimici, itemque alii, qui quidvis perpetiantur, cuivis deserviant, dum quod velint consequantur, ut Sullam et M. Crassum videbamus. quo in genere versutissimum et patientissimum Lacedaemonium Lysandrum accepimus, contraque Callicratidan, qui praefectus classis proximus post Lysandrum fuit. Itemque in sermonibus alium [quemque], quamvis praepotens sit, efficere, ut unus de multis esse videatur, quod in Catulo, et in patre et in filio, idemque in Q. Mucio, + Mancia vidimus. Audivi ex maioribus natu, hoc idem fuisse in P. Scipione Nasica, contraque patrem eius, illum qui Ti. Gracchi conatus perditos vindicavit, nullam comitatem habuisse sermonis, [ne Xenocratem quidem severissimum philosophorum,] ob eamque rem ipsam magnum et clarum fuisse. Innumerabiles aliae dissimilitudines sunt naturae morumque, minime tamen vituperandorum. {{pn|110}}Admodum autem tenenda sunt sua cuique, non vitiosa, sed tamen propria, quo facilius, decorum illud, quod quaerimus, retineatur. Sic enim est faciendum, ut contra universam naturam nihil contendamus, ea tamen conservata propriam nostram sequamur, ut etiamsi sint alia graviora atque meliora, tamen nos studia nostra nostrae naturae regula metiamur; neque enim attinet naturae repugnare nec quicquam sequi, quod assequi non queas. ex quo magis emergit quale sit decorum illud, ideo quia nihil decet invita Minerva, ut aiunt, id est adversante et repugnante natura. {{pn|111}}Omnino si quicquam est decorum, nihil est profecto magis quam aequabilitas [cum] universae vitae, tum singularum actionum, quam conservare non possis, si aliorum naturam imitans, omittas tuam. Ut enim sermone eo debemus uti, qui innatus est nobis, ne, ut quidam, Graeca verba inculcantes iure optimo rideamur, sic in actiones omnemque vitam nullam discrepantiam conferre debemus. {{pn|112}}Atque haec differentia naturarum tantam habet vim, ut non numquam mortem sibi ipse consciscere alius debeat, alius [in eadem causa] non debeat. Num enim alia in causa M. Cato fuit, alia ceteri, qui se in Africa Caesari tradiderunt? atqui ceteris forsitan vitio datum esset, si se interemissent, propterea quod lenior eorum vita et mores fuerant faciliores; Catoni cum incredibilem tribuisset natura gravitatem, eamque ipse perpetua constantia roboravisset semperque in proposito susceptoque consilio permansisset, moriendum potius quam tyranni vultus aspiciendus fuit. {{pn|113}}Quam multa passus est Ulixes in illo errore diuturno, cum et mulieribus, si Circe et Calypso mulieres appellandae sunt, inserviret et in omni sermone omnibus affabilem [et iocundum] esse se vellet! Domi vero etiam contumelias servorum ancillarumque pertulit, ut ad id aliquando, quod cupiebat, veniret. At Aiax, quo animo traditur, milies oppetere mortem quam illa perpeti maluisset. Quae contemplantes expendere oportebit, quid quisque habeat sui, eaque moderari nec velle experiri, quam se aliena deceant; id enim maxime quemque decet, quod est cuiusque maxime suum. {{pn|114}}[Suum] quisque igitur noscat ingenium acremque se et bonorum et vitiorum suorum iudicem praebeat, ne scaenici plus quam nos videantur habere prudentiae. Illi enim non optumas, sed sibi accomodatissimas fabulas eligunt; qui voce freti sunt, Epigonos Medumque, qui gestu Melanippam, Clytemestram, semper Rupilius, quem ego memini, Antiopam, non saepe Aesopus Aiacem. ergo histrio hoc videbit in scena, non videbit sapiens vir in vita? Ad quas igitur res aptissimi erimus, in iis potissimum elaborabimus. sin aliquando necessitas nos ad ea detruserit, quae nostri ingenii non erunt, omnis adhibenda erit cura, meditatio, diligentia, ut ea, si non decore, at quam minime indecore facere possimus, nec tam est enitendum, ut bona, quae nobis data non sint, sequamur, quam ut vitia fugiamus. {{pn|115}}Ac duabus iis personis, quas supra dixi, tertia adiungitur, quam casus aliqui aut tempus imponit, quarta etiam, quam nobismet ipsis iudicio nostro accommodamus. nam regna, imperia, nobilitatem, honores, divitiae, opes eaque, quae sunt his contraria, in casu sita temporibus gubernantur; ipsi autem gerere quam personam velimus, a nostra voluntate proficiscitur. Itaque se alii ad philosophiam, alii ad ius civile, alii ad eloquentiam applicant, ipsarumque virtutum in alia alius mavult excellere. {{pn|116}}quorum vero patres aut maiores aliqua gloria praestiterunt, ii student plerumque eodem in genere laudis excellere, ut Q. Mucius P. f. In iure civili, Pauli filius Africanus in re militari. quidam autem ad eas laudes quas a patribus acceperunt, addunt aliquam suam, ut hic idem Africanus eloquentia cumulavit bellicam gloriam, quod idem fecit Timotheus, Cononis filius, qui cum belli laude non inferior fuisset quam pater, ad eam laudem doctrinae et ingenii gloriam adiecit. fit autem interdum, ut nonnulli omissa imitatione maiorum suum quoddam institutum consequantur, maximeque in eo plerumque elaborant ii, qui magna sibi proponunt obscuris orti maioribus. {{pn|117}}Haec igitur omnia, cum quaerimus quid deceat, complecti animo et cogitatione debemus; in primis autem constituendum est, quos nos et quales esse velimus et in quo genere vitae, quae deliberatio est omnium difficillima. Ineunte enim adulescentia, cum est maxima inbecillitas consilii, tum id sibi quisque genus aetatis degendae constituit, quod maxime adamavit. Itaque ante implicatur aliquo certo genere cursuque vivendi, quam potuit, quod optimum esset, iudicare. {{pn|118}}Nam quod Herculem Prodicus dicit, ut est apud Xenophontem, cum primum pubesceret, quod tempus a natura ad deligendum, quam quisque viam vivendi sit ingressurus, datum est, exisse in solitudinem atque ibi sedentem diu secum multumque dubitasse, cum duas cerneret vias, unam Voluptatis, alteram Virtutis, utram ingredi melius esset, hoc Herculi, "Iovis satu edito" potuit fortasse contingere, nobis non item, qui imitamur quos cuique visum est atque ad eorum studia institutaque impellimur. Plerumque autem parentium praeceptis imbuti ad eorum consuetudinem moremque deducimur; alii multitudinis iudicio feruntur, quaeque maiori parti pulcherrima videntur, ea maxime exoptant; nonnulli tamen sive felicitate quadam sive bonitate naturae sine parentium disciplina rectam vitae secuti sunt viam. {{pn|119}}Illud autem maxime rarum genus est eorum, qui aut excellenti ingenii magnitudine aut praeclara eruditione atque doctrina aut utraque re ornati spatium etiam deliberandi habuerunt, quem potissimum vitae cursum sequi vellent; in qua deliberatione ad suam cuiusque naturam consilium est omne revocandum. Nam cum in omnibus quae aguntur, ex eo, quomodo quisque natus est, ut supra dictum est, quid deceat, exquirimus, tum in tota vita constituenda multo est ei rei cura maior adhibenda, ut constare in perpetuitate vitae possimus nobismet ipsis nec in ullo officio claudicare. {{pn|120}}Ad hanc autem rationem quoniam maximam vim natura habet, fortuna proximam, utriusque omnino habenda ratio est in deligendo genere vitae, sed naturae magis; multo enim et firmior est et constantior, ut fortuna nonunquam tamquam ipsa mortalis cum immortali natura pugnare videatur. Qui igitur ad naturae suae non vitiosae genus consilium vivendi omne contulerit, is constantiam teneat (id enim maxime decet) nisi forte se intellexerit errasse in deligendo genere vitae. Quod si acciderit (potest autem accidere) facienda morum institutorumque mutatio est. Eam mutationem si tempora adiuvabunt, facilius commodiusque faciemus; sin minus, sensim erit pedetemptimque facienda, ut amicitias, quae minus delectent et minus probentur, magis decere censent sapientes sensim diluere quam repente praecidere. {{pn|121}}Commutato autem genere vitae omni ratione curandum est ut id bono consilio fecisse videamur. Sed quoniam paulo ante dictum est imitandos esse maiores, primum illud exceptum sit ne vitia sint imitanda, deinde si natura non feret, ut quaedam imitari possit (ut superioris filius Africani, qui hunc Paulo natum adoptavit, propter infirmitatem valetudinis non tam potuit patris similis esse, quam ille fuerat sui) si igitur non poterit sive causas defensitare sive populum contionibus tenere sive bella gerere, illa tamen praestare debebit, quae erunt in ipsius potestate, iustitiam, fidem, liberalitatem, modestiam, temperantiam, quo minus ab eo id, quod desit, requiratur. Optima autem hereditas a patribus traditur liberis omnique patrimonio praestantior gloria virtutis rerumque gestarum, cui dedecori esse nefas et vitium iudicandum est. {{pn|122}}Et quoniam officia non eadem disparibus aetatibus tribuuntur aliaque sunt iuvenum, alia seniorum, aliquid etiam de hac distinctione dicendum est. Est igitur adulescentis maiores natu vereri exque iis deligere optimos et probatissimos, quorum consilio atque auctoritate nitatur; ineuntis enim aetatis inscitia senum constituenda et regenda prudentia est. Maxime autem haec aetas a libidinibus arcenda est exercendaque in labore patientiaque et animi et corporis, ut eorum et in bellicis et in civilibus officiis vigeat industria. Atque etiam cum relaxare animos et dare se iucunditati volent, caveant intemperantiam, meminerint verecundiae, quod erit facilius, si in eiusmodi quidem rebus maiores natu nolent interesse. {{pn|123}}Senibus autem labores corporis minuendi, exercitationes animi etiam augendae videntur, danda vero opera, ut et amicos et iuventutem et maxime rem publicam consilio et prudentia quam plurimum adiuvent. Nihil autem magis cavendum est senectuti quam ne languori se desidiaeque dedat; luxuria vero cum omni aetati turpis, tum senectuti foedissima est. Sin autem etiam libidinum intemperantia accessit, duplex malum est, quod et ipsa senectus dedecus concipit et facit adulescentium impudentiorem intemperantiam. {{pn|124}}Ac ne illud quidem alienum est, de magistratuum, de privatorum, [de civium], de peregrinorum officiis dicere. Est igitur proprium munus magistratus intellegere se gerere personam civitatis debereque eius dignitatem et decus sustinere, servare leges, iura discribere, ea fidei suae commissa meminisse. Privatum autem oportet aequo et pari cum civibus iure vivere neque summissum et abiectum neque se efferentem, tum in re publica ea velle, quae tranquilla et honesta sint; talem enim solemus et sentire bonum civem et dicere. {{pn|125}}Peregrini autem atque incolae officium est nihil praeter suum negotium agere, nihil de alio anquirere minimeque esse in aliena re publica curiosum.--Ita fere officia reperientur, cum quaeretur quid deceat et quid aptum sit personis, temporibus, aetatibus. Nihil est autem quod tam deceat, quam in omni re gerenda consilioque capiendo servare constantiam. {{pn|126}}Sed quoniam decorum illud in omnibus factis, dictis, in corporis denique motu et statu cernitur idque positum est in tribus rebus, formositate, ordine, ornatu ad actionem apto, difficilibus ad eloquendum, sed satis erit intellegi, in his autem tribus continetur cura etiam illa, ut probemur iis, quibuscum apud quosque vivamus, his quoque de rebus pauca dicantur. Principio corporis nostri magnam natura ipsa videatur habuisse rationem, quae formam nostram reliquamque figuram, in qua esset species honesta, eam posuit in promptu, quae partes autem corporis ad naturae necessitatem datae aspectum essent deformem habiturae atque foedum, eas contexit atque abdidit. {{pn|127}}Hanc naturae tam diligentem fabricam imitata est hominum verecundia. Quae enim natura occultavit, eadem omnes, qui sana mente sunt, removent ab oculis ipsique necessitati dant operam ut quam occultissime pareant; quarumque partium corporis usus sunt necessarii, eas neque partes neque earum usus suis nominibus appellant, quodque facere turpe non est, modo occulte, id dicere obscenum est. Itaque nec actio rerum illarum aperta petulantia vacat nec orationis obscenitas. {{pn|128}}Nec vero audiendi sunt Cynici aut se qui fuerunt Stoici paene cynici qui reprehendunt et irrident, quod ea, quae turpia non sint, verbis flagitiosa ducamus, illa autem, quae turpia sunt, nominibus appellemus suis. Latrocinari, fraudare, adulterare re turpe est, sed dicitur non obscene; liberis dare operam re honestum est, nomine obscenum; pluraque in eam sententiam ab eisdem contra verecundiam disputantur. Nos autem naturam sequamur et ab omni, quod abhorret ab oculorum auriumque approbatione fugiamus; status, incessus, sessio, accubitio, vultus, oculi, manuum motus teneat illud decorum. {{pn|129}}Quibus in rebus duo maxime sunt fugienda, ne quid effeminatum aut molle et ne quid durum aut rusticum sit. Nec vero histrionibus oratoribusque concedendum est, ut is haec apta sint, nobis dissoluta. Scaenicorum quidem mos tantam habet vetere disciplina verecundiam, ut in scaenam sine subligaculo prodeat nemo; verentur enim, ne, si quo casu evenerit, ut corporis partes quaedam aperiantur, aspiciantur non decore. Nostro quidem more cum parentibus puberes filii, cum soceris generi non lavantur. Retinenda igitur est huius generis verecundia, praesertim natura ipsa magistra et duce. {{pn|130}}Cum autem pulchritudinis duo genera sint, quorum in altero venustas sit, in altero dignitas, venustatem muliebrem ducere debemus, dignitatem virilem. Ergo et a forma removeatur omnis viro non dignus ornatus, et huic simile vitium in gestu motuque caveatur. Nam et palaestrici motus sunt saepe odiosiores et histrionum nonnulli gestus ineptiis non vacant, et in utroque genere quae sunt recta et simplicia laudantur. Formae autem dignitas coloris bonitate tuenda est, color exercitationibus corporis. Adhibenda praeterea munditia est non odiosa neque exquisita nimis, tantum quae fugiat agrestem et inhumanam neglegentiam. Eadem ratio est habenda vestitus, in quo, sicut in plerisque rebus, mediocritas optima est. {{pn|131}}Cavendum autem est, ne aut tarditatibus utamur [in] ingressu mollioribus, ut pomparum ferculis similes esse videamur, aut in festinationibus suscipiamus nimias celeritates, quae cum fiunt, anhelitus moventur, vultus mutantur, ora torquentur; ex quibus magna significatio fit non adesse constantiam. Sed multo etiam magis elaborandum est, ne animi motus a natura recedant, quod assequemur, si cavebimus ne in perturbationes atque exanimationes incidamus et si attentos animos ad decoris conservationem tenebimus. {{pn|132}}Motus autem animorum duplices sunt; alteri cogitationis, alteri appetitus. Cogitatio in vero exquirendo maxime versatur, appetitus impellit ad agendum. Curandum est igitur, ut cogitatione ad res quam optimas utamur, appetitum rationi oboedientem praebeamus. Et quoniam magna vis orationis est eaque duplex, altera contentionis, altera sermonis, contentio disceptationibus tribuatur iudiciorum, contionum, senatus, sermo in circulis, disputationibus, congressionibus familiarium versetur, sequatur etiam convivia. Contentionis praecepta rhetorum sunt, nulla sermonis, quamquam haud scio an possint haec quoque esse. Sed discentium studiis inveniuntur magistri, huic autem qui studeant sunt nulli, rhetorum turba referta omnia; quamquam, quae verborum sententiarumque praecepta sunt, eadem ad sermonem pertinebunt. {{pn|133}}Sed cum orationis indicem vocem habeamus, in voce autem duo sequamur, ut clara sit, ut suavis, utrumque omnino a natura petundum est, verum alterum exercitatio augebit, alterum imitatio presse loquentium et leniter. Nihil fuit in Catulis, ut eos exquisito iudicio putares uti litterarum, quamquam erant litterati; sed et alii; hi autem optime uti lingua Latina putabantur. Sonus erat dulcis, litterae neque expressae, neque oppressae, ne aut obscurum esset aut putidum, sine contentione vox nec languens nec canora. Uberior oratio L. Crassi nec minus faceta, sed bene loquendi de Catulis opinio non minor. Sale vero et facetiis Caesar, Catuli patris frater, vicit omnes, ut in illo ipso forensi genere dicendi contentiones aliorum sermone vinceret. In omnibus igitur his elaborandum est, si in omni re quid deceat exquirimus. {{pn|134}}Sit ergo hic sermo, in quo Socratici maxime excellunt, lenis minimeque pertinax, insit in eo lepos. Nec vero, tamquam in possessionem suam venerit, excludat alios, sed cum reliquis in rebus tum in sermone communi vicissitudinem non iniquam putet. Ac videat in primis, quibus de rebus loquatur, si seriis, severitatem adhibeat, si iocosis leporem. In primisque provideat, ne sermo vitium aliquod indicet inesse in moribus; quod maxime tum solet evenire, cum studiose de absentibus detrahendi causa aut per ridiculum aut severe, maledice contumelioseque dicitur. {{pn|135}}Habentur autem plerumque sermones aut de domesticis negotiis aut de re publica aut de artium studiis atque doctrina. Danda igitur opera est, ut, etiamsi aberrare ad alia coeperit, ad haec revocetur oratio, sed utcumque aderunt; neque enim isdem de rebus nec omni tempore nec similiter delectamur. Animadvertendum est etiam, quatenus sermo delectationem habeat, et ut incipiendi ratio fuerit, ita sit desinendi modus. {{pn|136}}Sed quomodo in omni vita rectissime praecipitur, ut perturbationes fugiamus, id est motus animi nimios rationi non obtemperantes, sic eiusmodi motibus sermo debet vacare, ne aut ira existat aut cupiditas aliqua aut pigritia aut ignavia aut tale aliquid appareat, maximeque curandum est, ut eos, quibuscum sermonem conferemus, et vereri et diligere videamur. Obiurgationes etiam nonnumquam incidunt necessariae, in quibus utendum est fortasse et vocis contentione maiore et verborum gravitate acriore, id agendum etiam, ut ea facere videamur irati. Sed ut ad urendum et secandum, sic ad hoc genus castigandi raro invitique veniemus, nec unquam nisi necessario, si nulla reperietur alia medicina, sed tamen ira procul absit, cum qua nihil recte fieri, nihil considerate potest. {{pn|137}}Magnam autem partem clementi castigatione licet uti, gravitate tamen adiuncta, ut et severitas adhibeatur et contumelia repellatur, atque etiam illud ipsum, quod acerbitatis habet obiurgatio, significandum est ipsius id causa, qui obiurgetur, esse susceptum. Rectum est autem etiam in illis contentionibus, quae cum inimicissimis fiunt, etiam si nobis indigna audiamus, tamen gravitatem retinere, iracundiam pellere; quae enim cum aliqua perturbatione fiunt, ea nec constanter fieri possunt neque is, qui adsunt, probari. Deforme etiam est de se ipsum praedicare, falsa praesertim, et cum inrisione audientium imitari militem gloriosum. {{pn|138}}Et quoniam omnia persequimur, volumus quidem certe, dicendum est etiam, qualem hominis honorati et principis domum placeat esse, cuius finis est usus, ad quem accommodanda est aedificandi descriptio et tamen adhibenda commoditatis dignitatisque diligentia. Cn. Octavio, qui primus ex illa familia consul factus est, honori fuisse accepimus, quod praeclaram aedificasset in Palatio et plenam dignitatis domum, quae cum vulgo viseretur, suffragata domino, novo homini, ad consulatum putabatur. Hanc Scaurus demolitus accessionem adiunxit aedibus. Itaque ille in suam domum consulatum primus attulit, hic, summi et clarissimi viri filius, in domum multiplicatam non repulsam solum rettulit, sed ignominiam etiam et calamitatem. {{pn|139}}Ornanda enim est dignitas domo, non ex domo tota quaerenda, nec domo dominus, sed domino domus honestanda est, et, ut in ceteris habenda ratio non sua solum, sed etiam aliorum, sic in domo clari hominis, in quam et hospites multi recipiendi et admittenda hominum cuiusque modi multitudo, adhibenda cura est laxitatis. Aliter ampla domus dedecori saepe domino fit, si est in ea solitudo, et maxime, si aliquando alio domino solita est frequentari. Odiosum est enim, cum a praetereuntibus dicitur: o domus antiqua, heu quam dispari dominare domino quod quidem his temporibus in multis licet dicere. {{pn|140}}Cavendum autem est, praesertim si ipse aedifices, ne extra modum sumptu et magnificentia prodeas, quo in genere multum mali etiam in exemplo est. Studiose enim plerique praesertim in hanc partem facta principum imitantur, ut L. Luculli, summi viri, virtutem quis? at quam multi villarum magnificentiam imitati! Quarum quidem certe est adhibendus modus ad mediocritatemque revocandus. Eademque mediocritas ad omnem usum cultumque vitae transferenda est. Sed haec hactenus. {{pn|141}}In omni autem actione suscipienda tria sunt tenenda, primum ut appetitus rationi pareat, quo nihil est ad officia conservanda accommodatius, deinde ut animadvertatur, quanta illa res sit, quam efficere velimus, ut neve maior neve minor cura et opera suscipiatur, quam causa postulet. Tertium est, ut caveamus, ut ea, quae pertinent ad liberalem speciem et dignitatem, moderata sint. Modus autem est optimus decus ipsum tenere, de quo ante diximus, nec progredi longius. Horum tamen trium praestantissimum est appetitum obtemperare rationi. {{pn|142}}Deinceps de ordine rerum et de opportunitate temporum dicendum est. Haec autem scientia continentur ea, quam Graeci eutaxin nominant, non hanc, quam interpretamur modestiam, quo in verbo modus inest, sed illa est eutaxia, in qua intellegitur ordinis conservatio. Itaque, ut eandem nos modestiam appellemus, sic definitur a Stoicis, ut modestia sit scientia rerum earum, quae agentur aut dicentur, loco suo collocandarum. Ita videtur eadem vis ordinis et collocationis fore; nam et ordinem sic definiunt, compositionem rerum aptis et accommodatis locis. Locum autem actionis opportunitatem temporis esse dicunt; tempus autem actionis opportunum Graece eukairia, Latine appellatur occasio. Sic fit, ut modestia haec, quam ita interpretamur, ut dixi, scientia sit opportunitatis idoneorum ad agendum temporum. {{pn|143}}Sed potest eadem esse prudentiae definitio, de qua principio diximus, hoc autem loco de moderatione et temperantia et harum similibus virtutibus quaerimus. Itaque quae erant prudentiae propria suo loco dicta sunt; quae autem harum virtutum, de quibus iam diu loquimur, quae pertinent ad verecundiam et ad eorum approbationem, quibuscum vivimus, nunc dicenda sunt. {{pn|144}}Talis est igitur ordo actionum adhibendus, ut, quemadmodum in oratione constanti, sic in vita omnia sint apta inter se et convenientia; turpe enim valdeque vitiosum in re severa convivio digna aut delicatum aliquem inferre sermonem. Bene Pericles, cum haberet collegam in praetura Sophoclem poetam iique de communi officio convenissent et casu formosus puer praeteriret dixissetque Sophocles: "O puerum pulchrum, Pericle!" "At enim praetorem, Sophocle, decet non solum manus sed etiam oculos abstinentes habere." Atqui hoc idem Sophocles si in athletarum probatione dixisset, iusta reprehensione caruisset. Tanta vis est et loci et temporis. Ut si qui, cum causam sit acturus, in itinere aut in ambulatione secum ipse meditetur, aut si quid aliud attentius cogitet, non reprehendatur, at hoc idem si in convivio faciat, inhumanus videatur inscitia temporis. {{pn|145}}Sed ea, quae multum ab humanitate discrepant, ut si qui in foro cantet aut si qua est alia magna perversitas, facile apparet nec magnopere admonitionem et praecepta desiderat; quae autem parva videntur esse delicta neque a multis intellegi possunt, ab iis est diligentius declinandum. Ut in fidibus aut tibiis quamvis paulum discrepent, tamen id a sciente animadverti solet, sic videndum est in vita ne forte quid discrepet, vel multo etiam magis, quo maior et melior actionum quam sonorum concentus est. {{pn|146}}Itaque ut in fidibus musicorum aures vel minima sentiunt, sic nos, si acres ac diligentes iudices esse volumus animadversores[que] vitiorum, magna saepe intellegemus ex parvis. Ex oculorum optutu, superciliorum aut remissione aut contractione, ex maestitia, ex hilaritate, ex risu, ex locutione, ex reticentia, ex contentione vocis, ex summissione, ex ceteris similibus facile iudicabimus, quid eorum apte fiat, quid ab officio naturaque discrepet. Quo in genere non est incommodum, quale quidque eorum sit, ex aliis iudicare, ut, si quid dedeceat in illis, vitemus ipsi; fit enim nescio quomodo ut magis in aliis cernamus, quam in nobismet ipsis, si quid delinquitur. Itaque facillume corriguntur in discendo, quorum vitia imitantur emendandi causa magistri. {{pn|147}}Nec vero alienum est ad ea deligenda, quae dubitationem afferunt, adhibere doctos homines vel etiam usu peritos et, quid iis de quoque officii genere placeat exquirere. Maior enim pars eo fere deferri solet, quo a natura ipsa deducitur. In quibus videndum est, non modo quid quisque loquatur, sed etiam quid quisque sentiat atque etiam de qua causa quisque sentiat. Ut enim pictores et ii qui signa fabricantur et vero etiam poetae suum quisque opus a vulgo considerari vult, ut si quid reprehensum sit a pluribus, id corrigatur, iique et secum et ab aliis, quid in eo peccatum sit exquirunt, sic aliorum iudicio permulta nobis et facienda et non facienda et mutanda et corrigenda sunt. {{pn|148}}Quae vero more agentur institutisque civilibus, de his nihil est praecipiendum; illa enim ipsa praecepta sunt, nec quemquam hoc errore duci oportet, ut siquid Socrates aut Aristippus contra morem consuetudinemque civilem fecerint locutive sint, idem sibi arbitretur licere; magnis illi et divinis bonis hanc licentiam assequebantur. Cynicorum vero ratio tota est eicienda; est enim inimica verecundiae, sine qua nihil rectum esse potest, nihil honestum. {{pn|149}}Eos autem, quorum vita perspecta in rebus honestis atque magnis est, bene de re publica sentientes ac bene meritos aut merentes sic ut aliquo honore aut imperio affectos observare et colere debemus, tribuere etiam multum senectuti, cedere iis, qui magistratum habebunt, habere dilectum civis et peregrini in ipsoque peregrino privatimne an publice venerit. Ad summam, ne agam de singulis, totius generis hominum conciliationem et consociationem colere, tueri, servare debemus. {{pn|150}}Iam de artificiis et quaestibus, qui liberales habendi, qui sordidi sint, haec fere accepimus. Primum improbantur ii quaestus, qui in odia hominum incurrunt, ut portitorum, ut feneratorum. Illiberales autem et sordidi quaestus mercennariorum omnium, quorum operae, non quorum artes emuntur; est enim in illis ipsa merces auctoramentum servitutis. Sordidi etiam putandi, qui mercantur a mercatoribus, quod statim vendant; nihil enim proficiant, nisi admodum mentiantur; nec vero est quicquam turpius vanitate. Opificesque omnes in sordida arte versantur; nec enim quicquam ingenuum habere potest officina. Minimeque artes eae probandae, quae ministrae sunt voluptatum: Cetarii, lanii, coqui, fartores, piscatores, ut ait Terentius; adde huc, si placet, unguentarios, saltatores, totumque ludum talarium. {{pn|151}}Quibus autem artibus aut prudentia maior inest aut non mediocris utilitas quaeritur ut medicina, ut architectura, ut doctrina rerum honestarum, eae sunt iis, quorum ordini conveniunt, honestae. Mercatura autem, si tenuis est, sordida putanda est; sin magna et copiosa, multa undique apportans multisque sine vanitate inpertiens, non est admodum vituperanda; atque etiam si satiata quaestu vel contenta potius, ut saepe ex alto in portum, ex ipso se portu in agros possessionesque contulit, videtur iure optimo posse laudari. Omnium autem rerum, ex quibus aliquid adquiritur, nihil est agri cultura melius, nihil uberius, nihil dulcius, nihil homine libero dignius. De qua quoniam in Catone Maiore satis multa diximus, illim assumes quae ad hunc locum pertinebunt. {{pn|152}}Sed ab iis partibus, quae sunt honestatis, quem ad modum officia ducerentur, satis eitum videtur. Eorum autem ipsorum, quae honesta sunt, potest incidere saepe contentio et comparatio, de duobus honestis utrum honestius, qui locus a Panaetio est praetermissus. Nam cum omnis honestas manet a partibus quattuor, quarum una sit cognitionis, altera communitatis, tertia magnanimitatis, quarta moderationis, haec in deligendo officio saepe inter se comparentur necesse est. {{pn|153}}Placet igitur aptiora esse naturae ea officia, quae ex communitate, quam ea, quae ex cognitione ducantur, idque hoc argumento confirmari potest, quod, si contigerit ea vita sapienti, ut omnium rerum affluentibus copiis [quamvis] omnia, quae cognitione digna sint, summo otio secum ipse consideret et contempletur, tamen si solitudo tanta sit, ut hominem videre non possit, excedat e vita. Princepsque omnium virtutum illa sapientia, quam sophian Graeci vocant--prudentiam enim, quam Graeci phronesin dicunt, aliam quandam intellegimus, quae est rerum expetendarum fugiendarumque scientia; illa autem sapientia, quam principem dixi, rerum est divinarum et humanarum scientia, in qua continetur deorum et hominum communitas et societas inter ipsos; ea si maxima est, ut est, certe necesse est, quod a communitate ducatur officium, id esse maximum. Etenim cognitio contemplatioque [naturae] manca quodam modo atque inchoata sit, si nulla actio rerum consequatur. Ea autem actio in hominum commodis tuendis maxime cernitur; pertinet igitur ad societatem generis humani; ergo haec cognitioni anteponenda est. {{pn|154}}Atque id optimus quisque re ipsa ostendit et iudicat. Quis enim est tam cupidus in perspicienda cognoscendaque rerum natura, ut, si ei tractanti contemplantique res cognitione dignissimas subito sit allatum periculum discrimenque patriae, cui subvenire opitularique possit, non illa omnia relinquat atque abiciat, etiamsi dinumerare se stellas aut metiri mundi magnitudinem posse arbitretur? atque hoc idem in parentis, in amici re aut periculo fecerit. {{pn|155}}Quibus rebus intellegitur, studiis officiisque scientiae praeponenda esse officia iustitiae, quae pertinent ad hominum utilitatem, qua nihil homini esse debet antiquius. Atque illi ipsi, quorum studia vitaque omnis in rerum cognitione versata est, tamen ab augendis hominum utilitatibus et commodis non recesserunt. Nam et erudierunt multos, quo meliores cives utilioresque rebus suis publicis essent, ut Thebanum Epaminondam Lysis Pythagoreus, Syracosium Dionem Plato multique multos, nosque ipsi, quicquid ad rem publicam attulimus, si modo aliquid attulimus, a doctoribus atque doctrina instructi ad eam et ornati accessimus. {{pn|156}}Neque solum vivi atque praesentes studiosos discendi erudiunt atque docent, sed hoc idem etiam post mortem monumentis litterarum assequuntur. Nec enim locus ullus est praetermissus ab iis, qui ad leges, qui ad mores, qui ad disciplinam rei publicae pertineret, ut otium suum ad nostrum negotium contulisse videantur. Ita illi ipsi doctrinae studiis et sapientiae dediti ad hominum utilitatem suam intelligentiam prudentiamque potissimum conferunt; ob eamque etiam causam eloqui copiose, modo prudenter, melius est quam vel acutissime sine eloquentia cogitare, quod cogitatio in se ipsa vertitur, eloquentia complectitur eos, quibuscum communitate iuncti sumus. {{pn|157}}Atque ut apium examina non fingendorum favorum causa congregantur, sed cum congregabilia natura sint, fingunt favos, sic homines, ac multo etiam magis, natura congregati adhibent agendi cogitandique sollertiam. Itaque, nisi ea virtus, quae constat ex hominibus tuendis, id est ex societate generis humani, attingat cognitionem rerum, solivaga cognitio et ieiuna videatur, itemque magnitudo animi remota communitate coniunctioneque humana feritas sit quaedam et immanitas. Ita fit, ut vincat cognitionis studium consociatio hominum atque communitas. {{pn|158}}Nec verum est quod dicitur a quibusdam propter necessitatem vitae, quod ea, quae natura desideraret, consequi sine aliis atque efficere non possemus, idcirco initam esse cum hominibus communitatem et societatem; quodsi omnia nobis, quae ad victum cultumque pertinent, quasi virgula divina, ut aiunt, suppeditarentur, tum optimo quisque ingenio negotiis omnibus omissis totum se in cognitione et scientia collocaret. Non est ita. Nam et solitudinem fugeret et socium studii quaereret, tum docere, tum discere vellet, tum audire, tum dicere. Ergo omne officium, quod ad coniunctionem hominum et ad societatem tuendam valet, anteponendum est illi officio, quod cognitione et scientia continetur. {{pn|159}}Illud forsitan quaerendum sit, num haec communitas, quae maxime est apta naturae ea sit etiam moderationi modestiaeque semper anteponenda. non placet; sunt enim quaedam partim ita foeda, partim ita flagitiosa, ut ea ne conservandae quidem patriae causa sapiens facturus sit. Ea Posidonius collegit permulta, sed ita taetra quaedam, ita obscena, ut dictu quoque videantur turpia. Haec igitur non suscipiet rei publicae causa, ne res publica quidem pro se suscipi volet. Sed hoc commodius se res habet, quod non potest accidere tempus, ut intersit rei publicae quicquam illorum facere sapientem. {{pn|160}}Quare hoc quidem effectum sit, in officiis deligendis id genus officiorum excellere, quod teneatur hominum societate. [Etenim cognitionem prudentiamque sequetur considerata actio; ita fit, ut agere considerate pluris sit quam cogitare prudenter]. Atque haec quidem hactenus. Patefactus enim locus est ipse, ut non difficile sit in exquirendo officio quid cuique sit praeponendum videre. In ipsa autem communitate sunt gradus officiorum, ex quibus quid cuique praestet intellegi possit, ut prima diis immortalibus, secunda patriae, tertia parentibus, deinceps gradatim reliquis debeantur. {{pn|161}}Quibus ex rebus breviter disputatis intellegi potest non solum id homines solere dubitare, honestumne an turpe sit, sed etiam duobus propositis honestis utrum honestius sit. Hic locus a Panaetio est, ut supra dixi, praetermissus. Sed iam ad reliqua pergamus. {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post= Liber II |PostNomen= De officiis/Liber II }} </div>{{finis}} tp57p6s8lll48s53v12vt8fzqtcoe7w 266466 266465 2026-05-17T10:00:38Z Saumache 27923 266466 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= De officiis |OperaeWikiPagina= De officiis |Annus= 44 a.C.n. |SubTitulus= Liber I <br /><br /> [[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|Opera philosophica]] }} {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post= Liber II |PostNomen= De officiis/Liber II }} <div class="text"> {{pn|1}}Quamquam te, Marce fili, annum iam audientem Cratippum idque Athenis abundare oportet praeceptis institutisque philosophiae propter summam et doctoris auctoritatem et urbis, quorum alter te scientia augere potest, altera exemplis, tamen, ut ipse ad meam utilitatem semper cum Graecis Latina coniunxi neque id in philosophia solum, sed etiam in dicendi exercitatione feci, idem tibi censeo faciendum, ut par sis in utriusque orationis facultate. Quam quidem ad rem nos, ut videmur, magnum attulimus adiumentum hominibus nostris, ut non modo Graecarum litterarum rudes, sed etiam docti aliquantum se arbitrentur adeptos et ad dicendum et ad iudicandum. {{pn|2}}Quam ob rem disces tu quidem a principe huius aetatis philosophorum et disces quam diu voles; tam diu autem velle debebis, quoad te quantum proficias non paenitebit. Sed tamen nostra legens non multum a Peripateticis dissidentia, quoniam utrique Socratici et Platonici volumus esse, de rebus ipsis utere tuo iudicio--nihil enim impedio--orationem autem Latinam efficies profecto legendis nostris pleniorem. Nec vero hoc arroganter dictum existimari velim. Nam philosophandi scientiam concedens multis, quod est oratoris proprium, apte, distincte, ornate dicere, quoniam in eo studio aetatem consumpsi, si id mihi assumo, videor id meo iure quodam modo vindicare. {{pn|3}}Quam ob rem magnopere te hortor, mi Cicero, ut non solum orationes meas, sed hos etiam de philosophia libros, qui iam illis fere se aequarunt, studiose legas,--vis enim maior in illis dicendi,--sed hoc quoque colendum est aequabile et temperatum orationis genus. Et id quidem nemini video Graecorum adhuc contigisse, ut idem utroque in genere elaboraret sequereturque et illud forense dicendi et hoc quietum disputandi genus, nisi forte Demetrius Phalereus in hoc numero haberi potest, disputator subtilis, orator parum vehemens, dulcis tamen, ut Theophrasti discipulum possis agnoscere. Nos autem quantum in utroque profecerimus, aliorum sit iudicium, utrumque certe secuti sumus. {{pn|4}}Equidem et Platonem existimo si genus forense dicendi tractare voluisset, gravissime et copiosissime potuisse dicere et Demosthenem si illa, quae a Platone didicerat, tenuisset et pronuntiare voluisset, ornate splendideque facere potuisse; eodemque modo de Aristotele et Isocrate iudico, quorum uterque suo studio delectatus contempsit alterum. Sed cum statuissem scribere ad te aliquid hoc tempore, multa posthac, ab eo ordiri maxime volui, quod et aetati tuae esset aptissimum et auctoritati meae. Nam cum multa sint in philosophia et gravia et utilia accurate copioseque a philosophis disputata, latissime patere videntur ea quae de officiis tradita ab illis et praecepta sunt. Nulla enim vitae pars neque publicis neque privatis neque forensibus neque domesticis in rebus, neque si tecum agas quid, neque si cum altero contrahas, vacare officio potest in eoque et colendo sita vitae est honestas omnis et neglegendo turpitudo. {{pn|5}}Atque haec quidem quaestio communis est omnium philosophorum. Quis est enim, qui nullis officii praeceptis tradendis philosophum se audeat dicere? Sed sunt non nullae disciplinae, quae propositis bonorum et malorum finibus officium omne pervertant. Nam qui summum bonum sic instituit, ut nihil habeat cum virtute coniunctum, idque suis commodis, non honestate metitur, hic, si sibi ipse consentiat et non interdum naturae bonitate vincatur, neque amicitiam colere possit nec iustitiam nec liberalitatem; fortis vero dolorem summum malum iudicans aut temperans voluptatem summum bonum statuens esse certe nullo modo potest. {{pn|6}}Quae quamquam ita sint in promptu, ut res disputatione non egeat, tamen sunt a nobis alio loco disputata. Hae disciplinae igitur si sibi consentaneae velint esse, de officio nihil queant dicere, neque ulla officii praecepta firma, stabilia, coniuncta naturae tradi possunt, nisi aut ab iis, qui solam, aut ab iis, qui maxime honestatem propter se dicant expetendam. Ita propria est ea praeceptio Stoicorum, Academicorum, Peripateticorum, quoniam Aristonis, Pyrrhonis, Erilli iam pridem explosa sententia est, qui tamen haberent ius suum disputandi de officio, si rerum aliquem dilectum reliquissent, ut ad officii inventionem aditus esset. Sequemur igitur hoc quidem tempore et hac in quaestione potissimum Stoicos, non ut interpretes, sed, ut solemus, e fontibus eorum iudicio arbitrioque nostro quantum quoque modo videbitur, hauriemus. {{pn|7}}Placet igitur, quoniam omnis disputatio de officio futura est, ante definire, quid sit officium, quod a Panaetio praetermissum esse miror. Omnis enim, quae a ratione suscipitur de aliqua re institutio, debet a definitione proficisci, ut intellegatur, quid sit id de quo disputetur. . . . Omnis de officio duplex est quaestio. Unum genus est, quod pertinet ad finem bonorum, alterum, quod positum est in praeceptis, quibus in omnes partes usus vitae conformari possit. Superioris generis huiusmodi sunt exempla, omniane officia perfecta sint, num quod officium aliud alio maius sit et quae sunt generis eiusdem. Quorum autem officiorum praecepta traduntur, ea quamquam pertinent ad finem bonorum, tamen minus id apparet, quia magis ad institutionem vitae communis spectare videntur; de quibus est nobis his libris explicandum. {{pn|8}}Atque etiam alia divisio est officii. Nam et medium quoddam officium dicitur et perfectum. Perfectum officium rectum, opinor, vocemus, quoniam Graeci katorthoma, hoc autem commune officium kathekon vocant. Atque ea sic definiunt, ut rectum quod sit, id officium perfectum esse definiant; medium autem officium id esse dicunt, quod cur factum sit, ratio probabilis reddi possit. {{pn|9}}Triplex igitur est, ut Panaetio videtur, consilii capiendi deliberatio. Nam aut honestumne factu sit an turpe dubitant id, quod in deliberationem cadit; in quo considerando saepe animi in contrarias sententias distrahuntur. Tum autem aut anquirunt aut consultant ad vitae commoditatem iucunditatemque, ad facultates rerum atque copias, ad opes, ad potentiam, quibus et se possint iuvare et suos, conducat id necne, de quo deliberant; quae deliberatio omnis in rationem utilitatis cadit. Tertium dubitandi genus est, cum pugnare videtur cum honesto id, quod videtur esse utile. Cum enim utilitas ad se rapere, honestas contra revocare ad se videtur, fit ut distrahatur in deliberando animus afferatque ancipitem curam cogitandi. {{pn|10}}Hac divisione, cum praeterire aliquid maximum vitium in dividendo sit, duo praetermissa sunt. Nec enim solum, utrum honestum an turpe sit, deliberari solet, sed etiam duobus propositis honestis utrum honestius, itemque duobus propositis utilibus utrum utilius. Ita quam ille triplicem putavit esse rationem in quinque partes distribui debere reperitur. Primum igitur est de honesto, sed dupliciter, tum pari ratione de utili, post de comparatione eorum disserendum. {{pn|11}}Principio generi animantium omni est a natura tributum, ut se, vitam corpusque tueatur, declinet ea, quae nocitura videantur, omniaque, quae sint ad vivendum necessaria anquirat et paret, ut pastum, ut latibula, ut alia generis eiusdem. Commune item animantium omnium est coniunctionis appetitus procreandi causa et cura quaedam eorum, quae procreata sint. Sed inter hominem et beluam hoc maxime interest, quod haec tantum, quantum sensu movetur, ad id solum, quod adest quodque praesens est se accommodat, paulum admodum sentiens praeteritum aut futurum. Homo autem, quod rationis est particeps, per quam consequentia cernit, causas rerum videt earumque praegressus et quasi antecessiones non ignorat, similitudines comparat rebusque praesentibus adiungit atque adnectit futuras, facile totius vitae cursum videt ad eamque degendam praeparat res necessarias. {{pn|12}}Eademque natura vi rationis hominem conciliat homini et ad orationis et ad vitae societatem ingeneratque inprimis praecipuum quendam amorem in eos, qui procreati sunt impellitque, ut hominum coetus et celebrationes et esse et a se obiri velit ob easque causas studeat parare ea, quae suppeditent ad cultum et ad victum, nec sibi soli, sed coniugi, liberis, ceterisque quos caros habeat tuerique debeat, quae cura exsuscitat etiam animos et maiores ad rem gerendam facit. {{pn|13}}Inprimisque hominis est propria veri inquisitio atque investigatio. Itaque cum sumus necessariis negotiis curisque vacui, tum avemus aliquid videre, audire, addiscere cognitionemque rerum aut occultarum aut admirabilium ad beate vivendum necessariam ducimus. Ex quo intellegitur, quod verum, simplex sincerumque sit, id esse naturae hominis aptissimum. Huic veri videndi cupiditati adiuncta est appetitio quaedam principatus, ut nemini parere animus bene informatus a natura velit nisi praecipienti aut docenti aut utilitatis causa iuste et legitime imperanti; ex quo magnitudo animi existit humanarumque rerum contemptio. {{pn|14}}Nec vero illa parva vis naturae est rationisque, quod unum hoc animal sentit, quid sit ordo, quid sit quod deceat, in factis dictisque qui modus. Itaque eorum ipsorum, quae aspectu sentiuntur, nullum aliud animal pulchritudinem, venustatem, convenientiam partium sentit; quam similitudinem natura ratioque ab oculis ad animum transferens multo etiam magis pulchritudinem, constantiam, ordinem in consiliis factisque conservandam putat cavetque ne quid indecore effeminateve faciat, tum in omnibus et opinionibus et factis ne quid libidinose aut faciat aut cogitet. Quibus ex rebus conflatur et efficitur id, quod quaerimus, honestum, quod etiamsi nobilitatum non sit, tamen honestum sit, quodque vere dicimus, etiamsi a nullo laudetur, natura esse laudabile. {{pn|15}}Formam quidem ipsam, Marce fili, et tamquam faciem honesti vides, "quae si oculis cerneretur, mirabiles amores ut ait Plato, excitaret sapientiae". Sed omne, quod est honestum, id quattuor partium oritur ex aliqua. Aut enim in perspicientia veri sollertiaque versatur aut in hominum societate tuenda tribuendoque suum cuique et rerum contractarum fide aut in animi excelsi atque invicti magnitudine ac robore aut in omnium, quae fiunt quaeque dicuntur ordine et modo, in quo inest modestia et temperantia. Quae quattuor quamquam inter se colligata atque implicata sunt, tamen ex singulis certa officiorum genera nascuntur, velut ex ea parte, quae prima discripta est, in qua sapientiam et prudentiam ponimus, inest indagatio atque inventio veri, eiusque virtutis hoc munus est proprium. {{pn|16}}Ut enim quisque maxime perspicit, quid in re quaque verissimum sit quique acutissime et celerrime potest et videre et explicare rationem, is prudentissimus et sapientissimus rite haberi solet. Quocirca huic quasi materia, quam tractet et in qua versetur, subiecta est veritas. {{pn|17}}Reliquis autem tribus virtutibus necessitates propositae sunt ad eas res parandas tuendasque, quibus actio vitae continetur, ut et societas hominum coniunctioque servetur et animi excellentia magnitudoque cum in augendis opibus utilitatibusque et sibi et suis comparandis, tum multo magis in his ipsis despiciendis eluceat. Ordo autem et constantia et moderatio et ea, quae sunt his similia, versantur in eo genere ad quod est adhibenda actio quaedam, non solum mentis agitatio. Is enim rebus, quae tractantur in vita, modum quendam et ordinem adhibentes, honestatem et decus conservabimus. {{pn|18}}Ex quattuor autem locis, in quos honesti naturam vimque divisimus, primus ille, qui in veri cognitione consistit, maxime naturam attingit humanam. Omnes enim trahimur et ducimur ad cognitionis et scientiae cupiditatem, in qua excellere pulchrum putamus, labi autem, errare, nescire, decipi et malum et turpe ducimus. In hoc genere et naturali et honesto duo vitia vitanda sunt, unum, ne incognita pro cognitis habeamus hisque temere assentiamur, quod vitium effugere qui volet--omnes autem velle debent--adhibebit ad considerandas res et tempus et diligentiam. {{pn|19}}Alterum est vitium, quod quidam nimis magnum studium multamque operam in res obscuras atque difficiles conferunt easdemque non necessarias. Quibus vitiis declinatis quod in rebus honestis et cognitione dignis operae curaeque ponetur, id iure laudabitur, ut in astrologia C. Sulpicium audimus, in geometria Sex. Pompeium ipsi cognovimus, multos in dialecticis, plures in iure civili, quae omnes artes in veri investigatione versantur, cuius studio a rebus gerendis abduci contra officium est. Virtutis enim laus omnis in actione consistit, a qua tamen fit intermissio saepe multique dantur ad studia reditus; tum agitatio mentis, quae numquam adquiescit, potest nos in studiis cognitionis etiam sine opera nostra continere. Omnis autem cogitatio motusque animi aut in consiliis capiendis de rebus honestis et pertinentibus ad bene beateque vivendum aut in studiis scientiae cognitionisque versabitur. Ac de primo quidem officii fonte diximus. {{pn|20}}De tribus autem reliquis latissime patet ea ratio, qua societas hominum inter ipsos et vitae quasi communitas continetur; cuius partes duae: iustitia, in qua virtutis splendor est maximus, ex qua viri boni nominantur, et huic coniuncta beneficentia, quam eandem vel benignitatem vel liberalitatem appellari licet. Sed iustitiae primum munus est, ut ne cui quis noceat, nisi lacessitus iniuria, deinde ut communibus pro communibus utatur, privatis ut suis. {{pn|21}}Sunt autem privata nulla natura, sed aut vetere occupatione, ut qui quondam in vacua venerunt, aut victoria, ut qui bello potiti sunt, aut lege, pactione, condicione, sorte; ex quo fit, ut ager Arpinas Arpinatium dicatur, Tusculanus Tusculanorum; similisque est privatarum possessionum discriptio. Ex quo, quia suum cuiusque fit eorum, quae natura fuerant communia, quod cuique optigit, id quisque teneat; e quo si quis [quaevis] sibi appetet, violabit ius humanae societatis. {{pn|22}}Sed quoniam, ut praeclare scriptum est a Platone, non nobis solum nati sumus ortusque nostri partem patria vindicat, partem amici, atque, ut placet Stoicis, quae in terris gignantur, ad usum hominum omnia creari, homines autem hominum causa esse generatos, ut ipsi inter se aliis alii prodesse possent, in hoc naturam debemus ducem sequi, communes utilitates in medium adferre, mutatione officiorum, dando accipiendo, tum artibus, tum opera, tum facultatibus devincire hominum inter homines societatem. {{pn|23}}Fundamentum autem est iustitiae fides, id est dictorum conventorumque constantia et veritas. Ex quo, quamquam hoc videbitur fortasse cuipiam durius, tamen audeamus imitari Stoicos, qui studiose exquirunt, unde verba sint ducta, credamusque, quia fiat, quod dictum est appellatam fidem. Sed iniustitiae genera duo sunt, unum eorum, qui inferunt, alterum eorum, qui ab is, quibus infertur, si possunt, non propulsant iniuriam. Nam qui iniuste impetum in quempiam facit aut ira aut aliqua perturbatione incitatus, is quasi manus afferre videtur socio; qui autem non defendit nec obsistit, si potest, iniuriae, tam est in vitio, quam si parentes aut amicos aut patriam deserat. {{pn|24}}Atque illae quidem iniuriae, quae nocendi causa de industria inferuntur, saepe a metu proficiscuntur, cum is, qui nocere alteri cogitat, timet, ne, nisi id fecerit, ipse aliquo afficiatur incommodo. Maximam autem partem ad iniuriam faciendam aggrediuntur, ut adipiscantur ea, quae concupiverunt; in quo vitio latissime patet avaritia. {{pn|25}}Expetuntur autem divitiae cum ad usus vitae necessarios, tum ad perfruendas voluptates. In quibus autem maior est animus, in is pecuniae cupiditas spectat ad opes et ad gratificandi facultatem, ut nuper M. Crassus negabat ullam satis magnam pecuniam esse ei, qui in re publica princeps vellet esse, cuius fructibus exercitum alere non posset. Delectant etiam magnifici apparatus vitaeque cultus cum elegantia et copia, quibus rebus effectum est, ut infinita pecuniae cupiditas esset. Nec vero rei familiaris amplificatio nemini nocens vituperanda est, sed fugienda semper iniuria est. {{pn|26}}Maxime autem adducuntur plerique, ut eos iustitiae capiat oblivio, cum in imperiorum, honorum, gloriae cupiditatem inciderunt. Quod enim est apud Ennium: "Nulla sancta societas Nec fides regni est", id latius patet. Nam quidquid eiusmodi est, in quo non possint plures excellere, in eo fit plerumque tanta contentio, ut difficillimum sit servare sanctam societatem. Declaravit id modo temeritas C. Caesaris, qui omnia iura divina et humana pervertit propter eum, quem sibi ipse opinionis errore finxerat principatum. Est autem in hoc genere molestum, quod in maximis animis splendidissimisque ingeniis plerumque existunt honoris, imperii, potentiae, gloriae cupiditates. Quo magis cavendum est, ne quid in eo genere peccetur. {{pn|27}}Sed in omni iniustitia permultum interest, utrum perturbatione aliqua animi, quae plerumque brevis est et ad tempus, an consulto et cogitata fiat iniuria. Leviora enim sunt ea, quae repentino aliquo motu accidunt, quam ea, quae meditata et praeparata inferuntur. Ac de inferenda quidem iniuria satis dictum est. {{pn|28}}Praetermittendae autem defensionis deserendique officii plures solent esse causae. Nam aut inimicitias aut laborem aut sumptus suscipere nolunt aut etiam neglegentia, pigritia, inertia aut suis studiis quibusdam occupationibusve sic impediuntur, ut eos, quos tutari debeant, desertos esse patiantur. Itaque videndum est, ne non satis sit id, quod apud Platonem est in philosophos dictum, quod in veri investigatione versentur quodque ea, quae plerique vehementer expetant, de quibus inter se digladiari soleant, contemnant et pro nihilo putent, propterea iustos esse. Nam alterum [iustitiae genus] assequuntur, ut inferenda ne cui noceant iniuria, in alterum incidunt; discendi enim studio impediti, quos tueri debent, deserunt. Itaque eos ne ad rem publicam quidem accessuros putant nisi coactos. Aequius autem erat id voluntate fieri; nam hoc ipsum ita iustum est, quod recte fit, si est voluntarium. {{pn|29}}Sunt etiam, qui aut studio rei familiaris tuendae aut odio quodam hominum suum se negotium agere dicant nec facere cuiquam videantur iniuriam. Qui altero genere iniustitiae vacant, in alterum incurrunt; deserunt enim vitae societatem, quia nihil conferunt in eam studii, nihil operae, nihil facultatum. {{pn|30}}Quando igitur duobus generibus iniustitiae propositis adiunximus causas utriusque generis easque res ante constituimus, quibus iustitia contineretur, facile quod cuiusque temporis officium sit poterimus, nisi nosmet ipsos valde amabimus, iudicare. Est enim difficilis cura rerum alienarum. Quamquam Terentianus ille Chremes "humani nihil a se alienum putat"; sed tamen, quia magis ea percipimus atque sentimus, quae nobis ipsis aut prospera aut adversa eveniunt, quam illa, quae ceteris, quae quasi longo intervallo interiecto videmus, aliter de illis ac de nobis iudicamus. Quocirca bene praecipiunt, qui vetant quicquam agere, quod dubites aequum sit an iniquum. Aequitas lucet ipsa per se, dubitatio cogitationem significat iniuriae. {{pn|31}}Sed incidunt saepe tempora, cum ea, quae maxime videntur digna esse iusto homine, eoque quem virum bonum dicimus, commutantur fiuntque contraria, ut reddere depositum, [etiamne furioso?] facere promissum quaeque pertinent ad veritatem et ad fidem; ea migrare interdum et non servare fit iustum. Referri enim decet ad ea, quae posui principio fundamenta iustitiae, primum ut ne cui noceatur, deinde ut communi utilitati serviatur. Ea cum tempore commutantur, commutatur officium et non semper est idem. {{pn|32}}Potest enim accidere promissum aliquod et conven tum, ut id effici sit inutile vel ei, cui promissum sit, vel ei, qui promiserit. Nam si, ut in fabulis est, Neptunus, quod Theseo promiserat, non fecisset, Theseus Hippolyto filio non esset orbatus. Ex tribus enim optatis, ut scribitur, hoc erat tertium, quod de Hippolyti interitu iratus optavit; quo impetrato in maximos luctus incidit. Nec promissa igitur servanda sunt ea, quae sint is, quibus promiseris inutilia, nec si plus tibi ea noceant, quam illi prosint, cui promiseris, contra officium est, maius anteponi minori, ut si constitueris, cuipiam te advocatum in rem praesentem esse venturum atque interim graviter aegrotare filius coeperit, non sit contra officium non facere, quod dixeris, magisque ille, cui promissum sit, ab officio discedat, si se destitutum queratur. Iam illis promissis standum non esse quis non videt, quae coactus quis metu, quae deceptus dolo promiserit? quae quidem pleraque iure praetorio liberantur, nonnulla legibus. {{pn|33}}Existunt etiam saepe iniuriae calumnia quadam et nimis callida sed malitiosa iuris interpretatione. Ex quo illud "summum ius summa iniuria" factum est iam tritum sermone proverbium. Quo in genere etiam in re publica multa peccantur, ut ille, qui, cum triginta dierum essent cum hoste indutiae factae, noctu populabatur agros, quod dierum essent pactae, non noctium indutiae. Ne noster quidem probandus, si verum est Q. Fabium Labeonem seu quem alium--nihil enim habeo praeter auditum --arbitrum Nolanis et Neapolitanis de finibus a senatu datum, cum ad locum venisset, cum utrisque separatim locutum, ne cupide quid agerent, ne appetenter, atque ut regredi quam progredi mallent. Id cum utrique fecissent, aliquantum agri in medio relictum est. Itaque illorum finis sic, ut ipsi dixerant, terminavit; in medio relictum quod erat, populo Romano adiudicavit. Decipere hoc quidem est, non iudicare. Quocirca in omni est re fugienda talis sollertia. {{pn|34}}Sunt autem quaedam officia etiam adversus eos servanda, a quibus iniuriam acceperis. Est enim ulciscendi et puniendi modus; atque haud scio an satis sit eum, qui lacessierit iniuriae suae paenitere, ut et ipse ne quid tale posthac et ceteri sint ad iniuriam tardiores. Atque in re publica maxime conservanda sunt iura belli. Nam cum sint duo genera decertandi, unum per disceptationem, alterum per vim, cumque illud proprium sit hominis, hoc beluarum, confugiendum est ad posterius, si uti non licet superiore. {{pn|35}}Quare suscipienda quidem bella sunt ob eam causam, ut sine iniuria in pace vivatur, parta autem victoria conservandi i, qui non crudeles in bello, non inmanes fuerunt, ut maiores nostri Tusculanos, Aequos, Volscos, Sabinos, Hernicos in civitatem etiam acceperunt, at Karthaginem et Numantiam funditus sustulerunt; nollem Corinthum, sed credo aliquid secutos, oportunitatem loci maxime, ne posset aliquando ad bellum faciendum locus ipse adhortari. Mea quidem sententia paci, quae nihil habitura sit insidiarum, semper est consulendum. In quo si mihi esset obtemperatum, si non optimam, at aliquam rem publicam, quae nunc nulla est, haberemus. Et cum iis, quos vi deviceris consulendum est, tum ii, qui armis positis ad imperatorum fidem confugient, quamvis murum aries percusserit, recipiendi. In quo tantopere apud nostros iustitia culta est, ut ii, qui civitates aut nationes devictas bello in fidem recepissent, earum patroni essent more maiorum. {{pn|36}}Ac belli quidem aequitas sanctissime fetiali populi Romani iure perscripta est. Ex quo intellegi potest nullum bellum esse iustum, nisi quod aut rebus repetitis geratur aut denuntiatum ante sit et indictum. [Popilius imperator tenebat provinciam, in cuius exercitu Catonis filius tiro militabat. Cum autem Popilio videretur unam dimittere legionem, Catonis quoque filium, qui in eadem legione militabat, dimisit. Sed cum amore pugnandi in exercitu remansisset, Cato ad Popilium scripsit, ut, si eum patitur in exercitu remanere, secundo eum obliget militiae sacramento, quia priore amisso iure cum hostibus pugnare non poterat. {{pn|37}}Adeo summa erat observatio in bello movendo.] M. quidem Catonis senis est epistula ad M. filium, in qua scribit se audisse eum missum factum esse a consule cum in Macedonia bello Persico miles esset. Monet igitur ut caveat, ne proelium ineat; negat enim ius esse, qui miles non sit cum hoste pugnare. Equidem etiam illud animadverto, quod, qui proprio nomine perduellis esset, is hostis vocaretur, lenitate verbi rei tristitiam mitigatam. Hostis enim apud maiores nostros is dicebatur, quem nunc peregrinum dicimus. Indicant duodecim tabulae: aut status dies cum hoste, itemque adversus hostem aeterna auctoritas. Quid ad hanc mansuetudinem addi potest, eum, quicum bellum geras, tam molli nomine appellare? Quamquam id nomen durius effecit iam vetustas; a peregrino enim recessit et proprie in eo, qui arma contra ferret, remansit. {{pn|38}}Cum vero de imperio decertatur belloque quaeritur gloria, causas omnino subesse tamen oportet easdem, quas dixi paulo ante iustas causas esse bellorum. Sed ea bella, quibus imperii proposita gloria est, minus acerbe gerenda sunt. Ut enim cum civi aliter contendimus, si est inimicus, aliter si competitor (cum altero certamen honoris et dignitatis est, cum altero capitis et famae) sic cum Celtiberis, cum Cimbris bellum ut cum inimicis gerebatur, uter esset, non uter imperaret, cum Latinis, Sabinis, Samnitibus, Poenis, Pyrrho de imperio dimicabatur. Poeni foedifragi, crudelis Hannibal, reliqui iustiores. Pyrrhi quidem de captivis reddendis illa praeclara: Nec mi aurum posco nec mi pretium dederitis, Nec cauponantes bellum, sed belligerantes Ferro, non auro vitam cernamus utrique. Vosne velit an me regnare era, quidve ferat Fors, Virtute experiamur. Et hoc simul accipe dictum: Quorum virtuti belli Fortuna pepercit, Eorundem libertati me parcere certum est. Dono, ducite, doque volentibus cum magnis dis. {{pn|39}}Regalis sane et digna Aeacidarum genere sententia. Atque etiam si quid singuli temporibus adducti hosti promiserunt, est in eo ipso fides conservanda, ut primo Punico bello Regulus captus a Poenis, cum de captivis commutandis Romam missus esset iurassetque se rediturum, primum, ut venit, captivos reddendos in senatu non censuit, deinde, cum retineretur a propinquis et ab amicis, ad supplicium redire maluit quam fidem hosti datam fallere. {{pn|40}}[Secundo autem Punico bello post Cannensem pugnam quos decem Hannibal Romam misit astrictos iure iurando se redituros esse nisi de redimendis is, qui capti erant, impetrassent, eos omnes censores, quoad quisque eorum vixit, quod peierassent in aerariis reliquerunt, nec minus illum, qui iure iurando fraude culpam invenerat. Cum enim permissu Hannibalis exisset e castris, rediit paulo post, quod se oblitum nescio quid diceret; deinde egressus e castris iure iurando se solutum putabat, et erat verbis, re non erat. Semper autem in fide quid senseris, non quid dixeris, cogitandum est. Maximum autem exemplum est iustitiae in hostem a maioribus nostris constitutum, cum a Pyrrho perfuga senatui est pollicitus se venenum regi daturum et eum necaturum. Senatus et C. Fabricius eum Pyrrho dedit. Ita ne hostis quidem et potentis et bellum ultro inferentis interitum cum scelere approbavit.] {{pn|41}}Ac de bellicis quidem officiis satis dictum est. Meminerimus autem etiam adversus infimos iustitiam esse servandam. Est autem infima condicio et fortuna servorum, quibus non male praecipiunt, qui ita iubent uti, ut mercennariis, operam exigendam, iusta praebenda. Cum autem duobus modis, id est aut vi aut fraude, fiat iniuria, fraus quasi vulpeculae, vis leonis videtur; utrumque homine alienissimum, sed fraus odio digna maiore. Totius autem iniustitiae nulla capitalior quam eorum, qui tum, cum maxime fallunt, id agunt, ut viri boni esse videantur. De iustitia satis dictum. {{pn|42}}Deinceps, ut erat propositum, de beneficentia ac de liberalitate dicatur, qua quidem nihil est naturae hominis accommodatius, sed habet multas cautiones. Videndum est enim, primum ne obsit benignitas et iis ipsis, quibus benigne videbitur fieri, et ceteris, deinde ne maior benignitas sit, quam facultates, tum ut pro dignitate cuique tribuatur; id enim est iustitiae fundamentum, ad quam haec referenda sunt omnia. Nam et qui gratificantur cuipiam, quod obsit illi, cui prodesse velle videantur, non benefici neque liberales, sed perniciosi assentatores iudicandi sunt, et qui aliis nocent, ut in alios liberales sint, in eadem sunt iniustitia, ut si in suam rem aliena convertant. {{pn|43}}Sunt autem multi et quidem cupidi splendoris et gloriae, qui eripiunt aliis, quod aliis largiantur, ique arbitrantur se beneficos in suos amicos visum iri, si locupletent eos quacumque ratione. Id autem tantum abest ab officio, ut nihil magis officio possit esse contrarium. Videndum est igitur, ut ea liberalitate utamur. quae prosit amicis, noceat nemini. Quare L. Sullae, C. Caesaris pecuniarum translatio a iustis dominis ad alienos non debet liberalis videri; nihil est enim liberale, quod non idem iustum. {{pn|44}}Alter locus erat cautionis, ne benignitas maior esset quam facultates, quod qui benigniores volunt esse, quam res patitur, primum in eo peccant, quod iniuriosi sunt in proximos; quas enim copias his et suppeditari aequius est et relinqui eas transferunt ad alienos. Inest autem in tali liberalitate cupiditas plerumque rapiendi et auferendi per iniuriam, ut ad largiendum suppetant copiae. Videre etiam licet plerosque non tam natura liberales quam quadam gloria ductos, ut benefici videantur facere multa, quae proficisci ab ostentatione magis quam a voluntate videantur. Talis autem simulatio vanitati est coniunctior quam aut liberalitati aut honestati. {{pn|45}}Tertium est propositum, ut in beneficentia dilectus esset dignitatis; in quo et mores eius erunt spectandi, in quem beneficium conferetur, et animus erga nos et communitas ac societas vitae et ad nostras utilitates officia ante collata; quae ut concurrant omnia, optabile est; si minus, plures causae maioresque ponderis plus habebunt. {{pn|46}}Quoniam autem vivitur non cum perfectis hominibus planeque sapientibus, sed cum iis, in quibus praeclare agitur, si sunt simulacra virtutis, etiam hoc intellegendum puto, neminem omnino esse neglegendum, in quo aliqua significatio virtutis appareat, colendum autem esse ita quemque maxime, ut quisque maxime virtutibus his lenioribus erit ornatus, modestia, temperantia, hac ipsa, de qua multa iam dicta sunt, iustitia. Nam fortis animus et magnus in homine non perfecto nec sapiente ferventior plerumque est, illae virtutes bonum virum videntur potius attingere. Atque haec in moribus. {{pn|47}}De benivolentia autem, quam quisque habeat erga nos, primum illud est in officio, ut ei plurimum tribuamus, a quo plurimum diligamur, sed benivolentiam non adulescentulorum more ardore quodam amoris, sed stabilitate potius et constantia iudicemus. Sin erunt merita, ut non ineunda, sed referenda sit gratia, maior quaedam cura adhibenda est; nullum enim officium referenda gratia magis necessarium est. {{pn|48}}Quodsi ea, quae utenda acceperis, maiore mensura, si modo possis, iubet reddere Hesiodus, quidnam beneficio provocati facere debemus? An imitari agros fertiles, qui multo plus efferunt, quam acceperunt? Etenim si in eos, quos speramus nobis profuturos, non dubitamus, officia conferre, quales in eos esse debemus, qui iam profuerunt? Nam cum duo genera liberalitatis sint, unum dandi beneficii, alterum reddendi, demus necne in nostra potestate est, non reddere viro bono non licet, modo id facere possit sine iniuria. {{pn|49}}Acceptorum autem beneficiorum sunt dilectus habendi, nec dubium, quin maximo cuique plurimum debeatur. In quo tamen inprimis, quo quisque animo, studio, benivolentia fecerit, ponderandum est. Multi enim faciunt multa temeritate quadam sine iudicio, vel morbo in omnes vel repentino quodam quasi vento impetu animi incitati; quae beneficia aeque magna non sunt habenda atque ea, quae iudicio, considerate constanterque delata sunt. Sed in collocando beneficio et in referenda gratia, si cetera paria sunt, hoc maxime officii est, ut quisque opis indigeat, ita ei potissimum opitulari; quod contra fit a plerisque; a quo enim plurimum sperant, etiamsi ille iis non eget, tamen ei potissimum inserviunt. {{pn|50}}Optime autem societas hominum coniunctioque servabitur, si, ut quisque erit coniunctissimus, ita in eum benignitatis plurimum conferetur. Sed quae naturae principia sint communitatis et societatis humanae, repetendum videtur altius. Est enim primum quod cernitur in universi generis humani societate. Eius autem vinculum est ratio et oratio, quae docendo, discendo, communicando, disceptando, iudicando conciliat inter se homines coniungitque naturali quadam societate, neque ulla re longius absumus a natura ferarum, in quibus inesse fortitudinem saepe dicimus, ut in equis, in leonibus, iustitiam, aequitatem, bonitatem non dicimus; sunt enim rationis et orationis expertes. {{pn|51}}Ac latissime quidem patens hominibus inter ipsos, omnibus inter omnes societas haec est. In qua omnium rerum, quas ad communem hominum usum natura genuit, est servanda communitas, ut quae discripta sunt legibus et iure civili, haec ita teneantur, ut sit constitutum e quibus ipsis, cetera sic observentur, ut in Graecorum proverbio est, amicorum esse communia omnia. Omnium autem communia hominum videntur ea, quae sunt generis eius, quod ab Ennio positum in una re transferri in permultas potest: Homo, qui erranti comiter monstrat viam, Quasi lumen de suo lumine accendat, facit. Nihilo minus ipsi lucet, cum illi accenderit. Una ex re satis praecipit, ut quidquid sine detrimento commodari possit, id tribuatur vel ignoto. {{pn|52}}Ex quo sunt illa communia: non prohibere aqua profluente, pati ab igne ignem capere, si qui velit, consilium fidele deliberanti dare, quae sunt iis utilia, qui accipiunt, danti non molesta. Quare et his utendum est et semper aliquid ad communem utilitatem afferendum. Sed quoniam copiae parvae singulorum sunt, eorum autem, qui his egeant, infinita est multitudo, vulgaris liberalitas referenda est ad illum Ennii finem "nihilominus ipsi lucet", ut facultas sit, qua in nostros simus liberales. {{pn|53}}Gradus autem plures sunt societatis hominum. Ut enim ab illa infinita discedatur, proprior est eiusdem gentis, nationis, linguae, qua maxime homines coniunguntur. Interius etiam est eiusdem esse civitatis; multa enim sunt civibus inter se communia, forum, fana, porticus, viae, leges, iura, iudicia, suffragia, consuetudines praeterea et familiaritates multisque cum multis res rationesque contractae. Artior vero colligatio est societatis propinquorum; ab illa enim inmensa societate humani generis in exiguum angustumque concluditur. {{pn|54}}Nam cum sit hoc natura commune animantium, ut habeant libidinem procreandi, prima societas in ipso coniugio est, proxima in liberis, deinde una domus, communia omnia; id autem est principium urbis et quasi seminarium rei publicae. Sequuntur fratrum coniunctiones, post consobrinorum sobrinorumque, qui cum una domo iam capi non possint, in alias domos tamquam in colonias exeunt. Sequuntur conubia et affinitates ex quibus etiam plures propinqui; quae propagatio et suboles origo est rerum publicarum. Sanguinis autem coniunctio et benivolentia devincit homines [et] caritate. {{pn|55}}Magnum est enim eadem habere monumenta maiorum, eisdem uti sacris, sepulchra habere communia. Sed omnium societatum nulla praestantior est, nulla firmior, quam cum viri boni moribus similes sunt familiaritate coniuncti; illud enim honestum, quod saepe dicimus, etiam si in alio cernimus, [tamen] nos movet atque illi in quo id inesse videtur amicos facit.] {{pn|56}}Et quamquam omnis virtus nos ad se allicit facitque, ut eos diligamus, in quibus ipsa inesse videatur, tamen iustitia et liberalitas id maxime efficit. Nihil autem est amabilius nec copulatius, quam morum similitudo bonorum; in quibus enim eadem studia sunt, eaedem voluntates, in iis fit, ut aeque quisque altero delectetur ac se ipso, efficiturque id, quod Pythagoras vult in amicitia, ut unus fiat ex pluribus. Magna etiam illa communitas est, quae conficitur ex beneficiis ultro et citro datis acceptis, quae et mutua et grata dum sunt, inter quos ea sunt firma devinciuntur societate. {{pn|57}}Sed cum omnia ratione animoque lustraris, omnium societatum nulla est gravior, nulla carior quam ea, quae cum re publica est uni cuique nostrum. Cari sunt parentes, cari liberi, propinqui, familiares, sed omnes omnium caritates patria una complexa est, pro qua quis bonus dubitet mortem oppetere, si ei sit profuturus? Quo est detestabilior istorum immanitas, qui lacerarunt omni scelere patriam et in ea funditus delenda occupati et sunt et fuerunt. {{pn|58}}Sed si contentio quaedam et comparatio fiat, quibus plurimum tribuendum sit officii, principes sint patria et parentes, quorum beneficiis maximis obligati sumus proximi liberi totaque domus, quae spectat in nos solos neque aliud ullum potest habere perfugium, deinceps bene convenientes propinqui, quibuscum communis etiam fortuna plerumque est. Quamobrem necessaria praesidia vitae debentur his maxime quos ante dixi, vita autem victusque communis, consilia, sermones, cohortationes, consolationes, interdum etiam obiurgationes in amicitiis vigent maxime, estque ea iucundissima amicitia, quam similitudo morum coniugavit. {{pn|59}}Sed in his omnibus officiis tribuendis videndum erit, quid cuique maxime necesse sit et quid quisque vel sine nobis aut possit consequi aut non possit. Ita non idem erunt necessitudinum gradus qui temporum, suntque officia, quae aliis magis quam aliis debeantur, ut vicinum citius adiuveris in fructibus percipiendis quam aut fratrem aut familiarem, at, si lis in iudicio sit, propinquum potius et amicum quam vicinum defenderis. Haec igitur et talia circumspicienda sunt in omni officio [et consuetudo exercitatioque capienda], ut boni ratiocinatores officiorum esse possimus et addendo deducendoque videre, quae reliqui summa fiat, ex quo quantum cuique debeatur intellegas. {{pn|60}}Sed ut nec medici nec imperatores nec oratores quamvis artis praecepta perceperint, quicquam magna laude dignum sine usu et exercitatione consequi possunt, sic officii conservandi praecepta traduntur illa quidem, ut facimus ipsi, sed rei magnitudo usum quoque exercitationemque desiderat. Atque ab iis rebus, quae sunt in iure societatis humanae, quemadmodum ducatur honestum, ex quo aptum est officium, satis fere diximus. {{pn|61}}Intellegendum autem est, cum proposita sint genera quattuor, e quibus honestas officiumque manaret, splendidissimum videri, quod animo magno elatoque humanasque res despiciente factum sit. Itaque in probris maxime in promptu est, si quid tale dici potest: "Vos enim, iuvenes, animum geritis muliebrem, illa" virgo "viri" et si quid eiusmodi: Salmacida, spolia sine sudore et sanguine. Contraque in laudibus, quae magno animo et fortiter excellenterque gesta sunt, ea nescio quomodo quasi pleniore ore laudamus. Hinc rhetorum campus de Marathone, Salamine, Plataeis, Thermopylis, Leuctris, hinc noster Cocles, hinc Decii, hinc Cn. et P. Scipiones, hinc M. Marcellus, innumerabiles alii, maximeque ipse populus Romanus animi magnitudine excellit. Declaratur autem studium bellicae gloriae, quod statuas quoque videmus ornatu fere militari. {{pn|62}}Sed ea animi elatio, quae cernitur in periculis et laboribus, si iustitia vacat pugnatque non pro salute communi, sed pro suis commodis, in vitio est; non modo enim id virtutis non est, sed est potius immanitatis omnem humanitatem repellentis. Itaque probe definitur a Stoicis fortitudo, cum eam virtutem esse dicunt propugnantem pro aequitate. Quocirca nemo, qui fortitudinis gloriam consecutus est insidiis et malitia, laudem est adeptus: nihil enim honestum esse potest, quod iustitia vacat. {{pn|63}}Praeclarum igitur illud Platonis: "Non," inquit, "solum scientia, quae est remota ab iustitia calliditas potius quam sapientia est appellanda, verum etiam animus paratus ad periculum, si sua cupiditate, non utilitate communi impellitur, audaciae potius nomen habeat, quam fortitudinis." Itaque viros fortes et magnanimos eosdem bonos et simplices, veritatis amicos minimeque fallaces esse volumus; quae sunt ex media laude iustitiae. {{pn|64}}Sed illud odiosum est, quod in hac elatione et magnitudine animi facillime pertinacia et nimia cupiditas principatus innascitur. Ut enim apud Platonem est, omnem morem Lacedaemoniorum inflammatum esse cupiditate vincendi, sic, ut quisque animi magnitudine maxime excellet, ita maxime vult princeps omnium vel potius solus esse. Difficile autem est, cum praestare omnibus concupieris, servare aequitatem, quae est iustitiae maxime propria. Ex quo fit ut neque disceptatione vinci se nec ullo publico ac legitimo iure patiantur, existuntque in re publica plerumque largitores et factiosi, ut opes quam maximas consequantur et sint vi potius superiores quam iustitia pares. Sed quo difficilius, hoc praeclarius; nullum enim est tempus, quod iustitia vacare debeat. {{pn|65}}Fortes igitur et magnanimi sunt habendi non qui faciunt, sed qui propulsant iniuriam. Vera autem et sapiens animi magnitudo honestum illud, quod maxime natura sequitur, in factis positum, non in gloria iudicat principemque se esse mavult quam videri. Etenim qui ex errore imperitae multitudinis pendet, hic in magnis viris non est habendus. Facillime autem ad res iniustas impellitur, ut quisque altissimo animo est, gloriae cupiditate; qui locus est sane lubricus, quod vix invenitur, qui laboribus susceptis periculisque aditis non quasi mercedem rerum gestarum desideret gloriam. {{pn|66}}Omnino fortis animus et magnus duabus rebus maxime cernitur, quarum una in rerum externarum despicientia ponitur, cum persuasum est nihil hominem nisi quod honestum decorumque sit aut admirari aut optare aut expetere oportere, nullique neque homini neque perturbationi animi nec fortunae succumbere. Altera est res, ut cum ita sis affectus animo, ut supra dixi, res geras magnas illas quidem et maxime utiles, sed ut vehementer arduas plenasque laborum et periculorum cum vitae, tum multarum rerum, quae ad vitam pertinent. {{pn|67}}Harum rerum duarum splendor omnis, amplitudo, addo etiam utilitatem, in posteriore est, causa autem et ratio efficiens magnos viros in priore. In eo est enim illud, quod excellentes animos et humana contemnentes facit. Id autem ipsum cernitur in duobus, si et solum id, quod honestum sit, bonum iudices et ab omni animi perturbatione liber sis. Nam et ea, quae eximia plerisque et praeclara videntur, parva ducere eaque ratione stabili firmaque contemnere fortis animi magnique ducendum est, et ea, quae videntur acerba, quae multa et varia in hominum vita fortunaque versantur, ita ferre, ut nihil a statu naturae discedas, nihil a dignitate sapientis. robusti animi est magnaeque constantiae. {{pn|68}}Non est autem consentaneum, qui metu non frangatur, eum frangi cupiditate, nec qui invictum se a labore praestiterit, vinci a voluptate. Quam ob rem et haec vitanda et pecuniae fugienda cupiditas; nihil enim est tam angusti animi tamque parvi quam amare divitias, nihil honestius magnificentiusque quam pecuniam contemnere, si non habeas, si habeas, ad beneficentiam liberalitatemque conferre. Cavenda etiam est gloriae cupiditas, ut supra dixi; eripit enim libertatem, pro qua magnanimis viris omnis debet esse contentio. Nec vero imperia expetenda ac potius aut non accipienda interdum aut deponenda non numquam. {{pn|69}}Vacandum autem omni est animi perturbatione, cum cupiditate et metu, tum etiam aegritudine et voluptate nimia et iracundia, ut tranquillitas animi et securitas adsit, quae affert cum constantiam tum etiam dignitatem. Multi autem et sunt et fuerunt, qui eam, quam dico, tranquillitatem expetentes a negotiis publicis se removerint ad otiumque perfugerint, in his et nobilissimi philosophi longeque principes et quidam homines severi et graves, nec populi nec principum mores ferre potuerunt vixeruntque non nulli in agris delectati re sua familiari. {{pn|70}}His idem propositum fuit quod regibus, ut ne qua re egerent, ne cui parerent, libertate uterentur, cuius proprium est sic vivere ut velis. Quare cum hoc commune sit potentiae cupidorum cum his, quos dixi, otiosis, alteri se adipisci id posse arbitrantur, si opes magnas habeant, alteri si contenti sint et suo et parvo. In quo neutrorum omnino contemnenda sententia est, sed et facilior et tutior et minus aliis gravis aut molesta vita est otiosorum, fructuosior autem hominum generi et ad claritatem amplitudinemque aptior eorum, qui se ad rem publicam et ad magnas res gerendas accomodaverunt. {{pn|71}}Quapropter et iis forsitan concedendum sit rem publicam non capessentibus, qui excellenti ingenio doctrinae sese dediderunt, et iis, qui aut valitudinis imbecillitate aut aliqua graviore causa impediti a re publica recesserunt, cum eius administrandae potestatem aliis laudemque concederent. Quibus autem talis nulla sit causa, si despicere se dicant ea, quae plerique mirentur, imperia et magistratus, iis non modo non laudi, verum etiam vitio dandum puto. Quorum iudicium in eo, quod gloriam contemnant et pro nihilo putent, difficile factu est non probare, sed videntur labores et molestias, tum offensionum et repulsarum quasi quandam ignominiam timere et infamiam. Sunt enim qui in rebus contrariis parum sibi constent, voluptatem severissime contemnant, in dolore sint molliores, gloriam neglegant, frangantur infamia atque ea quidem non satis constanter. {{pn|72}}Sed iis qui habent a natura adiumenta rerum gerendarum, abiecta omni cunctatione adipiscendi magistratus et gerenda res publica est; nec enim aliter aut regi civitas aut declarari animi magnitudo potest. Capessentibus autem rem publicam nihilominus quam philosophis, haud scio an magis etiam, et magnificentia et despicientia adhibenda est rerum humanarum, quam saepe dico, et tranquillitas animi atque securitas, si quidem nec anxii futuri sunt et cum gravitate constantiaque victuri. {{pn|73}}Quae faciliora sunt philosophis, quo minus multa patent in eorum vita, quae fortuna feriat, et quo minus multis rebus egent, et quia si quid adversi eveniat, tam graviter cadere non possunt. Quocirca non sine causa maiores motus animorum concitantur maioraque studia efficiendi rem publicam gerentibus quam quietis, quo magis iis et magnitudo est animi adhibenda et vacuitas ab angoribus. Ad rem gerendam autem qui accedit, caveat, ne id modo consideret, quam illa res honesta sit, sed etiam ut habeat efficiendi facultatem; in quo ipso considerandum est, ne aut temere desperet propter ignaviam aut nimis confidat propter cupiditatem. In omnibus autem negotiis priusquam adgrediare, adhibenda est praeparatio diligens. {{pn|74}}Sed cum plerique arbitrentur res bellicas maiores esse quam urbanas, minuenda est haec opinio. Multi enim bella saepe quaesiverunt propter gloriae cupiditatem, atque id in magnis animis ingeniisque plerumque contingit, eoque magis, si sunt ad rem militarem apti et cupidi bellorum gerendorum; vere autem si volumus iudicare multae res extiterunt urbanae maiores clarioresque quam bellicae. {{pn|75}}Quamvis enim Themistocles iure laudetur et sit eius nomen quam Solonis illustrius citeturque Salamis clarissimae testis victoriae, quae anteponatur consilio Solonis ei, quo primum constituit Areopagitas, non minus praeclarum hoc quam illud iudicandum est. Illud enim semel profuit, hoc semper proderit civitati; hoc consilio leges Atheniensium, hoc maiorum instituta servantur. Et Themistocles quidem nihil dixerit, in quo ipse Areopagum adiuverit, at ille vere [a] se adiutum Themistoclem; est enim bellum gestum consilio senatus eius, qui a Solone erat constitutus. {{pn|76}}Licet eadem de Pausania Lysandroque dicere, quorum rebus gestis quamquam imperium Lacedaemoniis partum putatur, tamen ne minima quidem ex parte Lycurgi legibus et disciplinae conferendi sunt; quin etiam ob has ipsas causas et parentiores habuerunt exercitus et fortiores. Mihi quidem neque pueris nobis M. Scaurus C. Mario neque, cum versaremur in re publica, Q. Catulus Cn. Pompeio cedere videbatur; parvi enim sunt foris arma, nisi est consilium domi. Nec plus Africanus, singularis et vir et imperator in exscindenda Numantia rei publicae profuit quam eodem tempore P. Nasica privatus, cum Ti. Gracchum interemit; quamquam haec quidem res non solum ex domestica est ratione--attingit etiam bellicam, quoniam vi manuque confecta est--sed tamen id ipsum est gestum consilio urbano sine exercitu. {{pn|77}}Illud autem optimum est, in quod invadi solere ab improbis et invidis audio "cedant arma togae concedat laurea laudi". Ut enim alios omittam, nobis rem publicam gubernantibus nonne togae arma cesserunt? Neque enim periculum in re publica fuit gravius umquam nec maius otium. Ita consiliis diligentiaque nostra celeriter de manibus audacissimorum civium delapsa arma ipsa ceciderunt. Quae res igitur gesta umquam in bello tanta? qui triumphus conferendus? {{pn|78}}Licet enim mihi, M. fili, apud te gloriari, ad quem et hereditas huius gloriae et factorum imitatio pertinet. Mihi quidem certe vir abundans bellicis laudibus, Cn. Pompeius, multis audientibus, hoc tribuit, ut diceret frustra se triumphum tertium deportaturum fuisse, nisi meo in rem publicam beneficio ubi triumpharet esset habiturus. Sunt igitur domesticae fortitudines non inferiores militaribus; in quibus plus etiam quam in his operae studiique ponendum est. {{pn|79}}Omnino illud honestum, quod ex animo excelso magnificoque quaerimus, animi efficitur, non corporis viribus. Exercendum tamen corpus et ita afficiendum est, ut oboedire consilio rationique possit in exsequendis negotiis et in labore tolerando. Honestum autem id, quod exquirimus, totum est positum in animi cura et cogitatione; in quo non minorem utilitatem afferunt, qui togati rei publicae praesunt, quam qui bellum gerunt. Itaque eorum consilio saepe aut non suscepta aut confecta bella sunt, non numquam etiam illata, ut M. Catonis bellum tertium Punicum, in quo etiam mortui valuit auctoritas. {{pn|80}}Qua re expetenda quidem magis est decernendi ratio quam decertandi fortitudo, sed cavendum, ne id bellandi magis fuga quam utilitatis ratione faciamus. Bellum autem ita suscipiatur, ut nihil aliud nisi pax quaesita videatur. Fortis vero animi et constantis est non perturbari in rebus asperis nec tumultuantem de gradu deici, ut dicitur, sed praesenti animo uti et consilio nec a ratione discedere. {{pn|81}}Quamquam hoc animi, illud etiam ingenii magni est, praecipere cogitatione futura et aliquanto ante constituere, quid accidere possit in utramque partem et quid agendum sit, cum quid evenerit, nec committere, ut aliquando dicendum sit "non putaram". Haec sunt opera magni animi et excelsi et prudentia consilioque fidentis; temere autem in acie versari et manu cum hoste confligere immane quiddam et beluarum simile est; sed cum tempus necessitasque postulat, decertandum manu est et mors servituti turpitudinique anteponenda. {{pn|82}}[De evertendis autem diripiendisque urbibus valde considerandum est, ne quid temere, ne quid crudeliter. Idque est viri magni rebus agitatis punire sontes, multitudinem conservare, in omni fortuna recta atque honesta retinere.] Ut enim sunt, quemadmodum supra dixi, qui urbanis rebus bellicas anteponant, sic reperias multos, quibus periculosa et calida consilia quietis et cogitatis splendidiora et maiora videantur. {{pn|83}}Numquam omnino periculi fuga committendum est, ut inbelles timidique videamur, sed fugiendum illud etiam, ne offeramus nos periculis sine causa, quo esse nihil potest stultius. Quapropter in adeundis periculis consuetudo imitanda medicorum est, qui leviter aegrotantes leniter curant, gravioribus autem morbis periculosas curationes et ancipites adhibere coguntur. Quare in tranquillo tempestatem adversam optare dementis est, subvenire autem tempestati quavis ratione sapientis, eoque magis, si plus adipiscare re explicata boni quam addubitata mali. Periculosae autem rerum actiones partim iis sunt, qui eas suscipiunt, partim rei publicae. {{pn|84}}Itemque alii de vita, alii de gloria et benivolentia civium in discrimen vocantur. Promptiores igitur debemus esse ad nostra pericula quam ad communia dimicareque paratius de honore et gloria quam de ceteris commodis. Inventi autem multi sunt, qui non modo pecuniam, sed etiam vitam profundere pro patria parati essent, idem gloriae iacturam ne minimam quidem facere vellent, ne re publica quidem postulante, ut Callicratidas, qui, cum Lacedaemoniorum dux fuisset Peloponnesiaco bello multaque fecisset egregie, vertit ad extremum omnia, cum consilio non paruit eorum, qui classem ab Arginusis removendam nec cum Atheniensibus dimicandum putabant. Quibus ille respondit Lacedaemonios classe illa amissa aliam parare posse, se fugere sine suo dedecore non posse. Atque haec quidem Lacedaemoniis plaga mediocris, illa pestifera, qua, cum Cleombrotus invidiam timens temere cum Epaminonda conflixisset, Lacedaemoniorum opes corruerunt. Quanto Q. Maximus melius! de quo Ennius: Unus homo nobis cunctando restituit rem. Noenum rumores ponebat ante salutem. Ergo postque magisque viri nunc gloria claret. Quod genus peccandi vitandum est etiam in rebus urbanis. Sunt enim qui quod sentiunt, etsi optimum sit, tamen invidiae metu non audeant dicere. {{pn|85}}Omnino qui rei publicae praefuturi sunt duo Platonis praecepta teneant: unum, ut utilitatem civium sic tueantur, ut quaecumque agunt, ad eam referant obliti commodorum suorum, alterum, ut totum corpus rei publicae curent, ne, dum partem aliquam tuentur, reliquas deserant. Ut enim tutela, sic procuratio rei publicae ad eorum utilitatem, qui commissi sunt, non ad eorum, quibus commissa est, gerenda est. Qui autem parti civium consulunt, partem neglegunt, rem perniciosissimam in civitatem inducunt, seditionem atque discordiam; ex quo evenit, ut alii populares, alii studiosi optimi cuiusque videantur, pauci universorum. {{pn|86}}Hinc apud Athenienses magnae discordiae, in nostra re publica non solum seditiones, sed etiam pestifera bella civilia; quae gravis et fortis civis et in re publica dignus principatu fugiet atque oderit tradetque se totum rei publicae neque opes aut potentiam consectabitur totamque eam sic tuebitur, ut omnibus consulat. Nec vero criminibus falsis in odium aut invidiam quemquam vocabit omninoque ita iustitiae honestatique adhaerescet, ut, dum ea conservet, quamvis graviter offendat mortemque oppetat potius, quam deserat illa, quae dixi. {{pn|87}}Miserrima omnino est ambitio honorumque contentio, de qua praeclare apud eundem est Platonem "similiter facere eos, qui inter se contenderent, uter potius rem publicam administraret, ut si nautae certarent, quis eorum potissimum gubernaret". Idemque praecipit, "ut eos adversarios existimemus, qui arma contra ferant, non eos, qui suo iudicio tueri rem publicam velint", qualis fuit inter P. Africanum et Q. Metellum sine acerbitate dissensio. {{pn|88}}Nec vero audiendi qui graviter inimicis irascendum putabunt idque magnanimi et fortis viri esse censebunt; nihil enim laudabilius, nihil magno et praeclaro viro dignius placabilitate atque clementia. In liberis vero populis et in iuris aequabilitate exercenda etiam est facilitas et altitudo animi quae dicitur, ne si irascamur aut intempestive accedentibus aut impudenter rogantibus in morositatem inutilem et odiosam incidamus et tamen ita probanda est mansuetudo atque clementia, ut adhibeatur rei publicae causa severitas, sine qua administrari civitas non potest. omnis autem et animadversio et castigatio contumelia vacare debet neque ad eius, qui punitur aliquem aut verbis castigat, sed ad rei publicae utilitatem referri. {{pn|89}}Cavendum est etiam ne maior poena quam culpa sit et ne isdem de causis alii plectantur, alii ne appellentur quidem. prohibenda autem maxime est ira puniendo; numquam enim iratus qui accedet ad poenam mediocritatem illam tenebit, quae est inter nimium et parum, quae placet Peripateticis et recte placet, modo ne laudarent iracundiam et dicerent utiliter a natura datam. Illa vero omnibus in rebus repudianda est optandumque, ut ii, qui praesunt rei publicae, legum similes sint, quae ad puniendum non iracundia, sed aequitate ducuntur. {{pn|90}}Atque etiam in rebus prosperis et ad voluntatem nostram fluentibus superbiam magnopere, fastidium arrogantiamque fugiamus. nam ut adversas res, sic secundas inmoderate ferre levitatis est praeclaraque est aequabilitas in omni vita et idem semper vultus eademque frons, ut de Socrate itemque de C. Laelio accepimus. Philippum quidem Macedonum regem rebus gestis et gloria superatum a filio, facilitate et humanitate video superiorem fuisse. Itaque alter semper magnus, alter saepe turpissimus, ut recte praecipere videantur, qui monent, ut, quanto superiores simus, tanto nos geramus summissius. Panaetius quidem Africanum auditorem et familiarem suum solitum ait dicere, "ut equos propter crebras contentiones proeliorum ferocitate exultantes domitoribus tradere soleant, ut iis facilioribus possint uti, sic homines secundis rebus effrenatos sibique praefidentes tamquam in gyrum rationis et doctrinae duci oportere, ut perspicerent rerum humanarum imbecillitatem varietatemque fortunae". {{pn|91}}Atque etiam in secundissimis rebus maxime est utendum consilio amicorum isque maior etiam quam ante tribuenda auctoritas. Isdemque temporibus cavendum est ne assentatoribus patefaciamus aures neve adulari nos sinamus, in quo falli facile est. tales enim nos esse putamus, ut iure laudemur; ex quo nascuntur innumerabilia peccata, cum homines inflati opinionibus turpiter irridentur et in maximis versantur erroribus. {{pn|92}}sed haec quidem hactenus. Illud autem sic est iudicandum, maximas geri res et maximi animi ab iis, qui res publicas regant, quod earum administratio latissime pateat ad plurimosque pertineat; esse autem magni animi et fuisse multos etiam in vita otiosa, qui aut investigarent aut conarentur magna quaedam seseque suarum rerum finibus continerent aut interiecti inter philosophos et eos, qui rem publicam administrarent, delectarentur re sua familiari, non eam quidem omni ratione exaggerantes neque excludentes ab eius usu suos potiusque et amicis impertientes et rei publicae, si quando usus esset. quae primum bene parta sit nullo neque turpi quaestu neque odioso, tum quam plurimis, modo dignis, se utilem praebeat] deinde augeatur ratione, diligentia, parsimonia [nec libidini potius luxuriaeque quam liberalitati et beneficentiae pareat. Haec praescripta servantem licet magnifice, graviter animoseque vivere atque etiam simpliciter, fideliter, + vere hominum amice. {{pn|93}}Sequitur ut de una reliqua parte honestatis dicendum sit, in qua verecundia et quasi quidam ornatus vitae, temperantia et modestia omnisque sedatio perturbationum animi et rerum modus cernitur. hoc loco continetur id, quod dici latine decorum potest; Graece enim prepon dicitur. {{pn|94}}Huius vis ea est, ut ab honesto non queat separari; nam et quod decet honestum est et quod honestum est decet. qualis autem differentia sit honesti et decori, facilius intellegi quam explanari potest. quicquid est enim, quod deceat, id tum apparet, cum antegressa est honestas. Itaque non solum in hac parte honestatis, de qua hoc loco disserendum est, sed etiam in tribus superioribus quid deceat apparet. Nam et ratione uti atque oratione prudenter et agere quod agas considerate omnique in re quid sit veri videre et tueri decet, contraque falli, errare, labi, decipi tam dedecet quam delirare et mente esse captum; et iusta omnia decora sunt, iniusta contra, ut turpia, sic indecora. Similis est ratio fortitudinis. quod enim viriliter animoque magno fit, id dignum viro et decorum videtur, quod contra, id ut turpe sic indecorum. {{pn|95}}Quare pertinet quidem ad omnem honestatem hoc, quod dico, decorum, et ita pertinet, ut non recondita quadam ratione cernatur, sed sit in promptu. est enim quiddam, idque intellegitur in omni virtute, quod deceat; quod cogitatione magis a virtute potest quam re separari. ut venustas et pulchritudo corporis secerni non potest a valitudine, sic hoc, de quo loquimur, decorum totum illud quidem est cum virtute confusum, sed mente et cogitatione distinguitur. {{pn|96}}Est autem eius discriptio duplex; nam et generale quoddam decorum intellegimus, quod in omni honestate versatur, et aliud huic subiectum, quod pertinet ad singulas partes honestatis. Atque illud superius sic fere definiri solet, decorum id esse, quod consentaneum sit hominis excellentiae in eo, in quo natura eius a reliquis animantibus differat. quae autem pars subiecta generi est, eam sic definiunt, ut id decorum velint esse, quod ita naturae consentaneum sit, ut in eo moderatio et temperantia appareat cum specie quadam liberali. {{pn|97}}Haec ita intellegi, possumus existimare ex eo decoro, quod poetae sequuntur, de quo alio loco plura dici solent. Sed tum servare illud poetas, quod deceat, dicimus, cum id quod quaque persona dignum est, et fit et dicitur, ut si Aeacus aut Minos diceret: oderint, dum metuant, aut: natis sepulchro ipse est parens, indecorum videretur, quod eos fuisse iustos accepimus; at Atreo dicente plausus excitantur, est enim digna persona oratio; sed poetae quid quemque deceat, ex persona iudicabunt; nobis autem personam imposuit ipsa natura magna cum excellentia praestantiaque animantium reliquarum. {{pn|98}}Quocirca poetae in magna varietate personarum etiam vitiosis quid conveniat et quid deceat videbunt, nobis autem cum a natura constantiae, moderationis, temperantiae, verecundiae partes datae sint cumque eadem natura doceat non neglegere, quemadmodum nos adversus homines geramus, efficitur ut et illud, quod ad omnem honestatem pertinet, decorum quam late fusum sit appareat et hoc, quod spectatur in uno quoque genere virtutis. Ut enim pulchritudo corporis apta compositione membrorum movet oculos et delectat hoc ipso, quod inter se omnes partes cum quodam lepore consentiunt, sic hoc decorum, quod elucet in vita, movet approbationem eorum, quibuscum vivitur, ordine et constantia et moderatione dictorum omnium atque factorum. {{pn|99}}adhibenda est igitur quaedam reverentia adversus homines et optimi cuiusque et reliquorum. nam neglegere quid de se quisque sentiat, non solum arrogantis est sed etiam omnino dissoluti. est autem quod differat in hominum ratione habenda inter iustitiam et verecundiam. Iustitiae partes sunt non violare homines, verecundiae non offendere, in quo maxime vis perspicitur decori. His igitur eitis quale sit id, quod decere dicimus, intellectum puto. {{pn|100}}Officium autem, quod ab eo ducitur, hanc primum habet viam, quae deducit ad convenientiam conservationemque naturae; quam si sequemur ducem, nunquam aberrabimus sequemurque et id, quod acutum et perspicax natura est, et id, quod ad hominum consociationem accommodatum, et id, quod vehemens atque forte. Sed maxima vis decori in hac inest parte, de qua disputamus; neque enim solum corporis, qui ad naturam apti sunt, sed multo etiam magis animi motus probandi, qui item ad naturam accommodati sunt. {{pn|101}}Duplex est enim vis animorum atque natura; una pars in appetitu posita est, quae est orme Graece, quae hominem huc et illuc rapit, altera in ratione, quae docet et explanat, quid faciendum fugiendumque sit. Ita fit, ut ratio praesit, appetitus obtemperet. Omnis autem actio vacare debet temeritate et neglegentia nec vero agere quicquam, cuius non possit causam probabilem reddere; haec est enim fere discriptio officii. {{pn|102}}Efficiendum autem est, ut appetitus rationi oboediant eamque neque praecurrant nec propter pigritiam aut ignaviam deserant sintque tranquilli atque omni animi perturbatione careant; ex quo elucebit omnis constantia omnisque moderatio. nam qui appetitus longius evagantur et tamquam exultantes sive cupiendo sive fugiendo non satis a ratione retinentur, ii sine dubio finem et modum transeunt. relinquunt enim et abiciunt oboedientiam nec rationi parent, cui sunt subiecti lege naturae; a quibus non modo animi perturbantur, sed etiam corpora. licet ora ipsa cernere iratorum aut eorum, qui aut libidine aliqua aut metu commoti sunt aut voluptate nimia gestiunt; quorum omnium vultus, voces, motus statusque mutantur. {{pn|103}}Ex quibus illud intellegitur, ut ad officii formam revertamur, appetitus omnes contrahendos sedandosque esse excitandamque animadversionem et diligentiam, ut ne quid temere ac fortuito, inconsiderate neglegenterque agamus. neque enim ita generati a natura sumus, ut ad ludum et iocum facti esse videamur, ad severitatem potius et ad quaedam studia graviora atque maiora. ludo autem et ioco uti illo quidem licet, sed sicut somno et quietibus ceteris tum, cum gravibus seriisque rebus satis fecerimus. ipsumque genus iocandi non profusum nec immodestum, sed ingenuum et facetum esse debet. ut enim pueris non omnem ludendi licentiam damus, sed eam, quae ab honestatis actionibus non sit aliena, sic in ipso ioco aliquod probi ingenii lumen eluceat. {{pn|104}}Duplex omnino est iocandi genus, unum illiberale, petulans, flagitiosum, obscenum, alterum elegans, urbanum, ingeniosum, facetum, quo genere non modo Plautus noster et Atticorum antiqua comoedia, sed etiam philosophorum Socraticorum libri referti sunt, multaque multorum facete dicta, ut ea, quae a sene Catone collecta sunt, quae vocantur apophthegmata. Facilis igitur est distinctio ingenui et illiberalis ioci. alter est, si tempore fit, ut si remisso animo, [severissimo] homine dignus, alter ne libero quidem, si rerum turpitudo adhibetur et verborum obscenitas. Ludendi etiam est quidam modus retinendus, ut ne nimis omnia profundamus elatique voluptate in aliquam turpitudinem delabamur. Suppeditant autem et campus noster et studia venandi honesta exempla ludendi. {{pn|105}}Sed pertinet ad omnem officii quaestionem semper in promptu habere, quantum natura hominis pecudibus reliquisque beluis antecedat; illae nihil sentiunt nisi voluptatem ad eamque feruntur omni impetu, hominis autem mens discendo alitur et cogitando, semper aliquid aut anquirit aut agit videndique et audiendi delectatione ducitur. quin etiam, si quis est paulo ad voluptates propensior, modo ne sit ex pecudum genere (sunt enim quidam homines non re, sed nomine) sed si quis est paulo erectior, quamvis voluptate capiatur, occultat et dissimulat appetitum voluptatis propter verecundiam. {{pn|106}}Ex quo intellegitur corporis voluptatem non satis esse dignam hominis praestantia eamque contemni et reici oportere, sin sit quispiam, qui aliquid tribuat voluptati, diligenter ei tenendum esse eius fruendae modum. Itaque victus cultusque corporis ad valetudinem referatur et ad vires, non ad voluptatem. Atque etiam, si considerare volumus, quae sit in natura excellentia et dignitas, intellegemus, quam sit turpe diffluere luxuria et delicate ac molliter vivere, quamque honestum parce, continenter, severe, sobrie. {{pn|107}}Intellegendum etiam est duabus quasi nos a natura indutos esse personis; quarum una communis est ex eo, quod omnes participes sumus rationis praestantiaeque eius, qua antecellimus bestiis, a qua omne honestum decorumque trahitur et ex qua ratio inveniendi officii exquiritur, altera autem quae proprie singulis est tributa. ut enim in corporibus magnae dissimilitudines sunt, alios videmus velocitate ad cursum, alios viribus ad luctandum valere, itemque in formis aliis dignitatem inesse, aliis venustatem, sic in animis existunt maiores etiam varietates. {{pn|108}}Erat in L. Crasso, in L. Philippo multus lepos, maior etiam magisque de industria in C. Caesare, L. filio; at isdem temporibus in M. Scauro et in M. Druso adulescente singularis severitas, in C. Laelio multa hilaritas, in eius familiari Scipione ambitio maior, vita tristior. de Graecis autem dulcem et facetum festivique sermonis atque in omni oratione simulatorem, quem eirona Graeci nominarunt, Socratem accepimus, contra Pythagoram et Periclem summam auctoritatem consecutos sine ulla hilaritate. Callidum Hannibalem ex Poenorum, ex nostris ducibus Q. Maximum accepimus, facile celare, tacere, dissimulare, insidiari, praeripere hostium consilia. In quo genere Graeci Themistoclem et Pheraeum Iasonem ceteris anteponunt, in primisque versutum et callidum factum Solonis, qui, quo et tutior eius vita esset et plus aliquanto rei publicae prodesset, furere se simulavit. {{pn|109}}Sunt his alii multum dispares, simplices et aperti, qui nihil ex occulto, nihil de insidiis agendum putant, veritatis cultores, fraudis inimici, itemque alii, qui quidvis perpetiantur, cuivis deserviant, dum quod velint consequantur, ut Sullam et M. Crassum videbamus. quo in genere versutissimum et patientissimum Lacedaemonium Lysandrum accepimus, contraque Callicratidan, qui praefectus classis proximus post Lysandrum fuit. Itemque in sermonibus alium [quemque], quamvis praepotens sit, efficere, ut unus de multis esse videatur, quod in Catulo, et in patre et in filio, idemque in Q. Mucio, + Mancia vidimus. Audivi ex maioribus natu, hoc idem fuisse in P. Scipione Nasica, contraque patrem eius, illum qui Ti. Gracchi conatus perditos vindicavit, nullam comitatem habuisse sermonis, [ne Xenocratem quidem severissimum philosophorum,] ob eamque rem ipsam magnum et clarum fuisse. Innumerabiles aliae dissimilitudines sunt naturae morumque, minime tamen vituperandorum. {{pn|110}}Admodum autem tenenda sunt sua cuique, non vitiosa, sed tamen propria, quo facilius, decorum illud, quod quaerimus, retineatur. Sic enim est faciendum, ut contra universam naturam nihil contendamus, ea tamen conservata propriam nostram sequamur, ut etiamsi sint alia graviora atque meliora, tamen nos studia nostra nostrae naturae regula metiamur; neque enim attinet naturae repugnare nec quicquam sequi, quod assequi non queas. ex quo magis emergit quale sit decorum illud, ideo quia nihil decet invita Minerva, ut aiunt, id est adversante et repugnante natura. {{pn|111}}Omnino si quicquam est decorum, nihil est profecto magis quam aequabilitas [cum] universae vitae, tum singularum actionum, quam conservare non possis, si aliorum naturam imitans, omittas tuam. Ut enim sermone eo debemus uti, qui innatus est nobis, ne, ut quidam, Graeca verba inculcantes iure optimo rideamur, sic in actiones omnemque vitam nullam discrepantiam conferre debemus. {{pn|112}}Atque haec differentia naturarum tantam habet vim, ut non numquam mortem sibi ipse consciscere alius debeat, alius [in eadem causa] non debeat. Num enim alia in causa M. Cato fuit, alia ceteri, qui se in Africa Caesari tradiderunt? atqui ceteris forsitan vitio datum esset, si se interemissent, propterea quod lenior eorum vita et mores fuerant faciliores; Catoni cum incredibilem tribuisset natura gravitatem, eamque ipse perpetua constantia roboravisset semperque in proposito susceptoque consilio permansisset, moriendum potius quam tyranni vultus aspiciendus fuit. {{pn|113}}Quam multa passus est Ulixes in illo errore diuturno, cum et mulieribus, si Circe et Calypso mulieres appellandae sunt, inserviret et in omni sermone omnibus affabilem [et iocundum] esse se vellet! Domi vero etiam contumelias servorum ancillarumque pertulit, ut ad id aliquando, quod cupiebat, veniret. At Aiax, quo animo traditur, milies oppetere mortem quam illa perpeti maluisset. Quae contemplantes expendere oportebit, quid quisque habeat sui, eaque moderari nec velle experiri, quam se aliena deceant; id enim maxime quemque decet, quod est cuiusque maxime suum. {{pn|114}}[Suum] quisque igitur noscat ingenium acremque se et bonorum et vitiorum suorum iudicem praebeat, ne scaenici plus quam nos videantur habere prudentiae. Illi enim non optumas, sed sibi accomodatissimas fabulas eligunt; qui voce freti sunt, Epigonos Medumque, qui gestu Melanippam, Clytemestram, semper Rupilius, quem ego memini, Antiopam, non saepe Aesopus Aiacem. ergo histrio hoc videbit in scena, non videbit sapiens vir in vita? Ad quas igitur res aptissimi erimus, in iis potissimum elaborabimus. sin aliquando necessitas nos ad ea detruserit, quae nostri ingenii non erunt, omnis adhibenda erit cura, meditatio, diligentia, ut ea, si non decore, at quam minime indecore facere possimus, nec tam est enitendum, ut bona, quae nobis data non sint, sequamur, quam ut vitia fugiamus. {{pn|115}}Ac duabus iis personis, quas supra dixi, tertia adiungitur, quam casus aliqui aut tempus imponit, quarta etiam, quam nobismet ipsis iudicio nostro accommodamus. nam regna, imperia, nobilitatem, honores, divitiae, opes eaque, quae sunt his contraria, in casu sita temporibus gubernantur; ipsi autem gerere quam personam velimus, a nostra voluntate proficiscitur. Itaque se alii ad philosophiam, alii ad ius civile, alii ad eloquentiam applicant, ipsarumque virtutum in alia alius mavult excellere. {{pn|116}}quorum vero patres aut maiores aliqua gloria praestiterunt, ii student plerumque eodem in genere laudis excellere, ut Q. Mucius P. f. In iure civili, Pauli filius Africanus in re militari. quidam autem ad eas laudes quas a patribus acceperunt, addunt aliquam suam, ut hic idem Africanus eloquentia cumulavit bellicam gloriam, quod idem fecit Timotheus, Cononis filius, qui cum belli laude non inferior fuisset quam pater, ad eam laudem doctrinae et ingenii gloriam adiecit. fit autem interdum, ut nonnulli omissa imitatione maiorum suum quoddam institutum consequantur, maximeque in eo plerumque elaborant ii, qui magna sibi proponunt obscuris orti maioribus. {{pn|117}}Haec igitur omnia, cum quaerimus quid deceat, complecti animo et cogitatione debemus; in primis autem constituendum est, quos nos et quales esse velimus et in quo genere vitae, quae deliberatio est omnium difficillima. Ineunte enim adulescentia, cum est maxima inbecillitas consilii, tum id sibi quisque genus aetatis degendae constituit, quod maxime adamavit. Itaque ante implicatur aliquo certo genere cursuque vivendi, quam potuit, quod optimum esset, iudicare. {{pn|118}}Nam quod Herculem Prodicus dicit, ut est apud Xenophontem, cum primum pubesceret, quod tempus a natura ad deligendum, quam quisque viam vivendi sit ingressurus, datum est, exisse in solitudinem atque ibi sedentem diu secum multumque dubitasse, cum duas cerneret vias, unam Voluptatis, alteram Virtutis, utram ingredi melius esset, hoc Herculi, "Iovis satu edito" potuit fortasse contingere, nobis non item, qui imitamur quos cuique visum est atque ad eorum studia institutaque impellimur. Plerumque autem parentium praeceptis imbuti ad eorum consuetudinem moremque deducimur; alii multitudinis iudicio feruntur, quaeque maiori parti pulcherrima videntur, ea maxime exoptant; nonnulli tamen sive felicitate quadam sive bonitate naturae sine parentium disciplina rectam vitae secuti sunt viam. {{pn|119}}Illud autem maxime rarum genus est eorum, qui aut excellenti ingenii magnitudine aut praeclara eruditione atque doctrina aut utraque re ornati spatium etiam deliberandi habuerunt, quem potissimum vitae cursum sequi vellent; in qua deliberatione ad suam cuiusque naturam consilium est omne revocandum. Nam cum in omnibus quae aguntur, ex eo, quomodo quisque natus est, ut supra dictum est, quid deceat, exquirimus, tum in tota vita constituenda multo est ei rei cura maior adhibenda, ut constare in perpetuitate vitae possimus nobismet ipsis nec in ullo officio claudicare. {{pn|120}}Ad hanc autem rationem quoniam maximam vim natura habet, fortuna proximam, utriusque omnino habenda ratio est in deligendo genere vitae, sed naturae magis; multo enim et firmior est et constantior, ut fortuna nonunquam tamquam ipsa mortalis cum immortali natura pugnare videatur. Qui igitur ad naturae suae non vitiosae genus consilium vivendi omne contulerit, is constantiam teneat (id enim maxime decet) nisi forte se intellexerit errasse in deligendo genere vitae. Quod si acciderit (potest autem accidere) facienda morum institutorumque mutatio est. Eam mutationem si tempora adiuvabunt, facilius commodiusque faciemus; sin minus, sensim erit pedetemptimque facienda, ut amicitias, quae minus delectent et minus probentur, magis decere censent sapientes sensim diluere quam repente praecidere. {{pn|121}}Commutato autem genere vitae omni ratione curandum est ut id bono consilio fecisse videamur. Sed quoniam paulo ante dictum est imitandos esse maiores, primum illud exceptum sit ne vitia sint imitanda, deinde si natura non feret, ut quaedam imitari possit (ut superioris filius Africani, qui hunc Paulo natum adoptavit, propter infirmitatem valetudinis non tam potuit patris similis esse, quam ille fuerat sui) si igitur non poterit sive causas defensitare sive populum contionibus tenere sive bella gerere, illa tamen praestare debebit, quae erunt in ipsius potestate, iustitiam, fidem, liberalitatem, modestiam, temperantiam, quo minus ab eo id, quod desit, requiratur. Optima autem hereditas a patribus traditur liberis omnique patrimonio praestantior gloria virtutis rerumque gestarum, cui dedecori esse nefas et vitium iudicandum est. {{pn|122}}Et quoniam officia non eadem disparibus aetatibus tribuuntur aliaque sunt iuvenum, alia seniorum, aliquid etiam de hac distinctione dicendum est. Est igitur adulescentis maiores natu vereri exque iis deligere optimos et probatissimos, quorum consilio atque auctoritate nitatur; ineuntis enim aetatis inscitia senum constituenda et regenda prudentia est. Maxime autem haec aetas a libidinibus arcenda est exercendaque in labore patientiaque et animi et corporis, ut eorum et in bellicis et in civilibus officiis vigeat industria. Atque etiam cum relaxare animos et dare se iucunditati volent, caveant intemperantiam, meminerint verecundiae, quod erit facilius, si in eiusmodi quidem rebus maiores natu nolent interesse. {{pn|123}}Senibus autem labores corporis minuendi, exercitationes animi etiam augendae videntur, danda vero opera, ut et amicos et iuventutem et maxime rem publicam consilio et prudentia quam plurimum adiuvent. Nihil autem magis cavendum est senectuti quam ne languori se desidiaeque dedat; luxuria vero cum omni aetati turpis, tum senectuti foedissima est. Sin autem etiam libidinum intemperantia accessit, duplex malum est, quod et ipsa senectus dedecus concipit et facit adulescentium impudentiorem intemperantiam. {{pn|124}}Ac ne illud quidem alienum est, de magistratuum, de privatorum, [de civium], de peregrinorum officiis dicere. Est igitur proprium munus magistratus intellegere se gerere personam civitatis debereque eius dignitatem et decus sustinere, servare leges, iura discribere, ea fidei suae commissa meminisse. Privatum autem oportet aequo et pari cum civibus iure vivere neque summissum et abiectum neque se efferentem, tum in re publica ea velle, quae tranquilla et honesta sint; talem enim solemus et sentire bonum civem et dicere. {{pn|125}}Peregrini autem atque incolae officium est nihil praeter suum negotium agere, nihil de alio anquirere minimeque esse in aliena re publica curiosum.--Ita fere officia reperientur, cum quaeretur quid deceat et quid aptum sit personis, temporibus, aetatibus. Nihil est autem quod tam deceat, quam in omni re gerenda consilioque capiendo servare constantiam. {{pn|126}}Sed quoniam decorum illud in omnibus factis, dictis, in corporis denique motu et statu cernitur idque positum est in tribus rebus, formositate, ordine, ornatu ad actionem apto, difficilibus ad eloquendum, sed satis erit intellegi, in his autem tribus continetur cura etiam illa, ut probemur iis, quibuscum apud quosque vivamus, his quoque de rebus pauca dicantur. Principio corporis nostri magnam natura ipsa videatur habuisse rationem, quae formam nostram reliquamque figuram, in qua esset species honesta, eam posuit in promptu, quae partes autem corporis ad naturae necessitatem datae aspectum essent deformem habiturae atque foedum, eas contexit atque abdidit. {{pn|127}}Hanc naturae tam diligentem fabricam imitata est hominum verecundia. Quae enim natura occultavit, eadem omnes, qui sana mente sunt, removent ab oculis ipsique necessitati dant operam ut quam occultissime pareant; quarumque partium corporis usus sunt necessarii, eas neque partes neque earum usus suis nominibus appellant, quodque facere turpe non est, modo occulte, id dicere obscenum est. Itaque nec actio rerum illarum aperta petulantia vacat nec orationis obscenitas. {{pn|128}}Nec vero audiendi sunt Cynici aut se qui fuerunt Stoici paene cynici qui reprehendunt et irrident, quod ea, quae turpia non sint, verbis flagitiosa ducamus, illa autem, quae turpia sunt, nominibus appellemus suis. Latrocinari, fraudare, adulterare re turpe est, sed dicitur non obscene; liberis dare operam re honestum est, nomine obscenum; pluraque in eam sententiam ab eisdem contra verecundiam disputantur. Nos autem naturam sequamur et ab omni, quod abhorret ab oculorum auriumque approbatione fugiamus; status, incessus, sessio, accubitio, vultus, oculi, manuum motus teneat illud decorum. {{pn|129}}Quibus in rebus duo maxime sunt fugienda, ne quid effeminatum aut molle et ne quid durum aut rusticum sit. Nec vero histrionibus oratoribusque concedendum est, ut is haec apta sint, nobis dissoluta. Scaenicorum quidem mos tantam habet vetere disciplina verecundiam, ut in scaenam sine subligaculo prodeat nemo; verentur enim, ne, si quo casu evenerit, ut corporis partes quaedam aperiantur, aspiciantur non decore. Nostro quidem more cum parentibus puberes filii, cum soceris generi non lavantur. Retinenda igitur est huius generis verecundia, praesertim natura ipsa magistra et duce. {{pn|130}}Cum autem pulchritudinis duo genera sint, quorum in altero venustas sit, in altero dignitas, venustatem muliebrem ducere debemus, dignitatem virilem. Ergo et a forma removeatur omnis viro non dignus ornatus, et huic simile vitium in gestu motuque caveatur. Nam et palaestrici motus sunt saepe odiosiores et histrionum nonnulli gestus ineptiis non vacant, et in utroque genere quae sunt recta et simplicia laudantur. Formae autem dignitas coloris bonitate tuenda est, color exercitationibus corporis. Adhibenda praeterea munditia est non odiosa neque exquisita nimis, tantum quae fugiat agrestem et inhumanam neglegentiam. Eadem ratio est habenda vestitus, in quo, sicut in plerisque rebus, mediocritas optima est. {{pn|131}}Cavendum autem est, ne aut tarditatibus utamur [in] ingressu mollioribus, ut pomparum ferculis similes esse videamur, aut in festinationibus suscipiamus nimias celeritates, quae cum fiunt, anhelitus moventur, vultus mutantur, ora torquentur; ex quibus magna significatio fit non adesse constantiam. Sed multo etiam magis elaborandum est, ne animi motus a natura recedant, quod assequemur, si cavebimus ne in perturbationes atque exanimationes incidamus et si attentos animos ad decoris conservationem tenebimus. {{pn|132}}Motus autem animorum duplices sunt; alteri cogitationis, alteri appetitus. Cogitatio in vero exquirendo maxime versatur, appetitus impellit ad agendum. Curandum est igitur, ut cogitatione ad res quam optimas utamur, appetitum rationi oboedientem praebeamus. Et quoniam magna vis orationis est eaque duplex, altera contentionis, altera sermonis, contentio disceptationibus tribuatur iudiciorum, contionum, senatus, sermo in circulis, disputationibus, congressionibus familiarium versetur, sequatur etiam convivia. Contentionis praecepta rhetorum sunt, nulla sermonis, quamquam haud scio an possint haec quoque esse. Sed discentium studiis inveniuntur magistri, huic autem qui studeant sunt nulli, rhetorum turba referta omnia; quamquam, quae verborum sententiarumque praecepta sunt, eadem ad sermonem pertinebunt. {{pn|133}}Sed cum orationis indicem vocem habeamus, in voce autem duo sequamur, ut clara sit, ut suavis, utrumque omnino a natura petundum est, verum alterum exercitatio augebit, alterum imitatio presse loquentium et leniter. Nihil fuit in Catulis, ut eos exquisito iudicio putares uti litterarum, quamquam erant litterati; sed et alii; hi autem optime uti lingua Latina putabantur. Sonus erat dulcis, litterae neque expressae, neque oppressae, ne aut obscurum esset aut putidum, sine contentione vox nec languens nec canora. Uberior oratio L. Crassi nec minus faceta, sed bene loquendi de Catulis opinio non minor. Sale vero et facetiis Caesar, Catuli patris frater, vicit omnes, ut in illo ipso forensi genere dicendi contentiones aliorum sermone vinceret. In omnibus igitur his elaborandum est, si in omni re quid deceat exquirimus. {{pn|134}}Sit ergo hic sermo, in quo Socratici maxime excellunt, lenis minimeque pertinax, insit in eo lepos. Nec vero, tamquam in possessionem suam venerit, excludat alios, sed cum reliquis in rebus tum in sermone communi vicissitudinem non iniquam putet. Ac videat in primis, quibus de rebus loquatur, si seriis, severitatem adhibeat, si iocosis leporem. In primisque provideat, ne sermo vitium aliquod indicet inesse in moribus; quod maxime tum solet evenire, cum studiose de absentibus detrahendi causa aut per ridiculum aut severe, maledice contumelioseque dicitur. {{pn|135}}Habentur autem plerumque sermones aut de domesticis negotiis aut de re publica aut de artium studiis atque doctrina. Danda igitur opera est, ut, etiamsi aberrare ad alia coeperit, ad haec revocetur oratio, sed utcumque aderunt; neque enim isdem de rebus nec omni tempore nec similiter delectamur. Animadvertendum est etiam, quatenus sermo delectationem habeat, et ut incipiendi ratio fuerit, ita sit desinendi modus. {{pn|136}}Sed quomodo in omni vita rectissime praecipitur, ut perturbationes fugiamus, id est motus animi nimios rationi non obtemperantes, sic eiusmodi motibus sermo debet vacare, ne aut ira existat aut cupiditas aliqua aut pigritia aut ignavia aut tale aliquid appareat, maximeque curandum est, ut eos, quibuscum sermonem conferemus, et vereri et diligere videamur. Obiurgationes etiam nonnumquam incidunt necessariae, in quibus utendum est fortasse et vocis contentione maiore et verborum gravitate acriore, id agendum etiam, ut ea facere videamur irati. Sed ut ad urendum et secandum, sic ad hoc genus castigandi raro invitique veniemus, nec unquam nisi necessario, si nulla reperietur alia medicina, sed tamen ira procul absit, cum qua nihil recte fieri, nihil considerate potest. {{pn|137}}Magnam autem partem clementi castigatione licet uti, gravitate tamen adiuncta, ut et severitas adhibeatur et contumelia repellatur, atque etiam illud ipsum, quod acerbitatis habet obiurgatio, significandum est ipsius id causa, qui obiurgetur, esse susceptum. Rectum est autem etiam in illis contentionibus, quae cum inimicissimis fiunt, etiam si nobis indigna audiamus, tamen gravitatem retinere, iracundiam pellere; quae enim cum aliqua perturbatione fiunt, ea nec constanter fieri possunt neque is, qui adsunt, probari. Deforme etiam est de se ipsum praedicare, falsa praesertim, et cum inrisione audientium imitari militem gloriosum. {{pn|138}}Et quoniam omnia persequimur, volumus quidem certe, dicendum est etiam, qualem hominis honorati et principis domum placeat esse, cuius finis est usus, ad quem accommodanda est aedificandi descriptio et tamen adhibenda commoditatis dignitatisque diligentia. Cn. Octavio, qui primus ex illa familia consul factus est, honori fuisse accepimus, quod praeclaram aedificasset in Palatio et plenam dignitatis domum, quae cum vulgo viseretur, suffragata domino, novo homini, ad consulatum putabatur. Hanc Scaurus demolitus accessionem adiunxit aedibus. Itaque ille in suam domum consulatum primus attulit, hic, summi et clarissimi viri filius, in domum multiplicatam non repulsam solum rettulit, sed ignominiam etiam et calamitatem. {{pn|139}}Ornanda enim est dignitas domo, non ex domo tota quaerenda, nec domo dominus, sed domino domus honestanda est, et, ut in ceteris habenda ratio non sua solum, sed etiam aliorum, sic in domo clari hominis, in quam et hospites multi recipiendi et admittenda hominum cuiusque modi multitudo, adhibenda cura est laxitatis. Aliter ampla domus dedecori saepe domino fit, si est in ea solitudo, et maxime, si aliquando alio domino solita est frequentari. Odiosum est enim, cum a praetereuntibus dicitur: o domus antiqua, heu quam dispari dominare domino quod quidem his temporibus in multis licet dicere. {{pn|140}}Cavendum autem est, praesertim si ipse aedifices, ne extra modum sumptu et magnificentia prodeas, quo in genere multum mali etiam in exemplo est. Studiose enim plerique praesertim in hanc partem facta principum imitantur, ut L. Luculli, summi viri, virtutem quis? at quam multi villarum magnificentiam imitati! Quarum quidem certe est adhibendus modus ad mediocritatemque revocandus. Eademque mediocritas ad omnem usum cultumque vitae transferenda est. Sed haec hactenus. {{pn|141}}In omni autem actione suscipienda tria sunt tenenda, primum ut appetitus rationi pareat, quo nihil est ad officia conservanda accommodatius, deinde ut animadvertatur, quanta illa res sit, quam efficere velimus, ut neve maior neve minor cura et opera suscipiatur, quam causa postulet. Tertium est, ut caveamus, ut ea, quae pertinent ad liberalem speciem et dignitatem, moderata sint. Modus autem est optimus decus ipsum tenere, de quo ante diximus, nec progredi longius. Horum tamen trium praestantissimum est appetitum obtemperare rationi. {{pn|142}}Deinceps de ordine rerum et de opportunitate temporum dicendum est. Haec autem scientia continentur ea, quam Graeci eutaxin nominant, non hanc, quam interpretamur modestiam, quo in verbo modus inest, sed illa est eutaxia, in qua intellegitur ordinis conservatio. Itaque, ut eandem nos modestiam appellemus, sic definitur a Stoicis, ut modestia sit scientia rerum earum, quae agentur aut dicentur, loco suo collocandarum. Ita videtur eadem vis ordinis et collocationis fore; nam et ordinem sic definiunt, compositionem rerum aptis et accommodatis locis. Locum autem actionis opportunitatem temporis esse dicunt; tempus autem actionis opportunum Graece eukairia, Latine appellatur occasio. Sic fit, ut modestia haec, quam ita interpretamur, ut dixi, scientia sit opportunitatis idoneorum ad agendum temporum. {{pn|143}}Sed potest eadem esse prudentiae definitio, de qua principio diximus, hoc autem loco de moderatione et temperantia et harum similibus virtutibus quaerimus. Itaque quae erant prudentiae propria suo loco dicta sunt; quae autem harum virtutum, de quibus iam diu loquimur, quae pertinent ad verecundiam et ad eorum approbationem, quibuscum vivimus, nunc dicenda sunt. {{pn|144}}Talis est igitur ordo actionum adhibendus, ut, quemadmodum in oratione constanti, sic in vita omnia sint apta inter se et convenientia; turpe enim valdeque vitiosum in re severa convivio digna aut delicatum aliquem inferre sermonem. Bene Pericles, cum haberet collegam in praetura Sophoclem poetam iique de communi officio convenissent et casu formosus puer praeteriret dixissetque Sophocles: "O puerum pulchrum, Pericle!" "At enim praetorem, Sophocle, decet non solum manus sed etiam oculos abstinentes habere." Atqui hoc idem Sophocles si in athletarum probatione dixisset, iusta reprehensione caruisset. Tanta vis est et loci et temporis. Ut si qui, cum causam sit acturus, in itinere aut in ambulatione secum ipse meditetur, aut si quid aliud attentius cogitet, non reprehendatur, at hoc idem si in convivio faciat, inhumanus videatur inscitia temporis. {{pn|145}}Sed ea, quae multum ab humanitate discrepant, ut si qui in foro cantet aut si qua est alia magna perversitas, facile apparet nec magnopere admonitionem et praecepta desiderat; quae autem parva videntur esse delicta neque a multis intellegi possunt, ab iis est diligentius declinandum. Ut in fidibus aut tibiis quamvis paulum discrepent, tamen id a sciente animadverti solet, sic videndum est in vita ne forte quid discrepet, vel multo etiam magis, quo maior et melior actionum quam sonorum concentus est. {{pn|146}}Itaque ut in fidibus musicorum aures vel minima sentiunt, sic nos, si acres ac diligentes iudices esse volumus animadversores[que] vitiorum, magna saepe intellegemus ex parvis. Ex oculorum optutu, superciliorum aut remissione aut contractione, ex maestitia, ex hilaritate, ex risu, ex locutione, ex reticentia, ex contentione vocis, ex summissione, ex ceteris similibus facile iudicabimus, quid eorum apte fiat, quid ab officio naturaque discrepet. Quo in genere non est incommodum, quale quidque eorum sit, ex aliis iudicare, ut, si quid dedeceat in illis, vitemus ipsi; fit enim nescio quomodo ut magis in aliis cernamus, quam in nobismet ipsis, si quid delinquitur. Itaque facillume corriguntur in discendo, quorum vitia imitantur emendandi causa magistri. {{pn|147}}Nec vero alienum est ad ea deligenda, quae dubitationem afferunt, adhibere doctos homines vel etiam usu peritos et, quid iis de quoque officii genere placeat exquirere. Maior enim pars eo fere deferri solet, quo a natura ipsa deducitur. In quibus videndum est, non modo quid quisque loquatur, sed etiam quid quisque sentiat atque etiam de qua causa quisque sentiat. Ut enim pictores et ii qui signa fabricantur et vero etiam poetae suum quisque opus a vulgo considerari vult, ut si quid reprehensum sit a pluribus, id corrigatur, iique et secum et ab aliis, quid in eo peccatum sit exquirunt, sic aliorum iudicio permulta nobis et facienda et non facienda et mutanda et corrigenda sunt. {{pn|148}}Quae vero more agentur institutisque civilibus, de his nihil est praecipiendum; illa enim ipsa praecepta sunt, nec quemquam hoc errore duci oportet, ut siquid Socrates aut Aristippus contra morem consuetudinemque civilem fecerint locutive sint, idem sibi arbitretur licere; magnis illi et divinis bonis hanc licentiam assequebantur. Cynicorum vero ratio tota est eicienda; est enim inimica verecundiae, sine qua nihil rectum esse potest, nihil honestum. {{pn|149}}Eos autem, quorum vita perspecta in rebus honestis atque magnis est, bene de re publica sentientes ac bene meritos aut merentes sic ut aliquo honore aut imperio affectos observare et colere debemus, tribuere etiam multum senectuti, cedere iis, qui magistratum habebunt, habere dilectum civis et peregrini in ipsoque peregrino privatimne an publice venerit. Ad summam, ne agam de singulis, totius generis hominum conciliationem et consociationem colere, tueri, servare debemus. {{pn|150}}Iam de artificiis et quaestibus, qui liberales habendi, qui sordidi sint, haec fere accepimus. Primum improbantur ii quaestus, qui in odia hominum incurrunt, ut portitorum, ut feneratorum. Illiberales autem et sordidi quaestus mercennariorum omnium, quorum operae, non quorum artes emuntur; est enim in illis ipsa merces auctoramentum servitutis. Sordidi etiam putandi, qui mercantur a mercatoribus, quod statim vendant; nihil enim proficiant, nisi admodum mentiantur; nec vero est quicquam turpius vanitate. Opificesque omnes in sordida arte versantur; nec enim quicquam ingenuum habere potest officina. Minimeque artes eae probandae, quae ministrae sunt voluptatum: Cetarii, lanii, coqui, fartores, piscatores, ut ait Terentius; adde huc, si placet, unguentarios, saltatores, totumque ludum talarium. {{pn|151}}Quibus autem artibus aut prudentia maior inest aut non mediocris utilitas quaeritur ut medicina, ut architectura, ut doctrina rerum honestarum, eae sunt iis, quorum ordini conveniunt, honestae. Mercatura autem, si tenuis est, sordida putanda est; sin magna et copiosa, multa undique apportans multisque sine vanitate inpertiens, non est admodum vituperanda; atque etiam si satiata quaestu vel contenta potius, ut saepe ex alto in portum, ex ipso se portu in agros possessionesque contulit, videtur iure optimo posse laudari. Omnium autem rerum, ex quibus aliquid adquiritur, nihil est agri cultura melius, nihil uberius, nihil dulcius, nihil homine libero dignius. De qua quoniam in Catone Maiore satis multa diximus, illim assumes quae ad hunc locum pertinebunt. {{pn|152}}Sed ab iis partibus, quae sunt honestatis, quem ad modum officia ducerentur, satis eitum videtur. Eorum autem ipsorum, quae honesta sunt, potest incidere saepe contentio et comparatio, de duobus honestis utrum honestius, qui locus a Panaetio est praetermissus. Nam cum omnis honestas manet a partibus quattuor, quarum una sit cognitionis, altera communitatis, tertia magnanimitatis, quarta moderationis, haec in deligendo officio saepe inter se comparentur necesse est. {{pn|153}}Placet igitur aptiora esse naturae ea officia, quae ex communitate, quam ea, quae ex cognitione ducantur, idque hoc argumento confirmari potest, quod, si contigerit ea vita sapienti, ut omnium rerum affluentibus copiis [quamvis] omnia, quae cognitione digna sint, summo otio secum ipse consideret et contempletur, tamen si solitudo tanta sit, ut hominem videre non possit, excedat e vita. Princepsque omnium virtutum illa sapientia, quam sophian Graeci vocant--prudentiam enim, quam Graeci phronesin dicunt, aliam quandam intellegimus, quae est rerum expetendarum fugiendarumque scientia; illa autem sapientia, quam principem dixi, rerum est divinarum et humanarum scientia, in qua continetur deorum et hominum communitas et societas inter ipsos; ea si maxima est, ut est, certe necesse est, quod a communitate ducatur officium, id esse maximum. Etenim cognitio contemplatioque [naturae] manca quodam modo atque inchoata sit, si nulla actio rerum consequatur. Ea autem actio in hominum commodis tuendis maxime cernitur; pertinet igitur ad societatem generis humani; ergo haec cognitioni anteponenda est. {{pn|154}}Atque id optimus quisque re ipsa ostendit et iudicat. Quis enim est tam cupidus in perspicienda cognoscendaque rerum natura, ut, si ei tractanti contemplantique res cognitione dignissimas subito sit allatum periculum discrimenque patriae, cui subvenire opitularique possit, non illa omnia relinquat atque abiciat, etiamsi dinumerare se stellas aut metiri mundi magnitudinem posse arbitretur? atque hoc idem in parentis, in amici re aut periculo fecerit. {{pn|155}}Quibus rebus intellegitur, studiis officiisque scientiae praeponenda esse officia iustitiae, quae pertinent ad hominum utilitatem, qua nihil homini esse debet antiquius. Atque illi ipsi, quorum studia vitaque omnis in rerum cognitione versata est, tamen ab augendis hominum utilitatibus et commodis non recesserunt. Nam et erudierunt multos, quo meliores cives utilioresque rebus suis publicis essent, ut Thebanum Epaminondam Lysis Pythagoreus, Syracosium Dionem Plato multique multos, nosque ipsi, quicquid ad rem publicam attulimus, si modo aliquid attulimus, a doctoribus atque doctrina instructi ad eam et ornati accessimus. {{pn|156}}Neque solum vivi atque praesentes studiosos discendi erudiunt atque docent, sed hoc idem etiam post mortem monumentis litterarum assequuntur. Nec enim locus ullus est praetermissus ab iis, qui ad leges, qui ad mores, qui ad disciplinam rei publicae pertineret, ut otium suum ad nostrum negotium contulisse videantur. Ita illi ipsi doctrinae studiis et sapientiae dediti ad hominum utilitatem suam intelligentiam prudentiamque potissimum conferunt; ob eamque etiam causam eloqui copiose, modo prudenter, melius est quam vel acutissime sine eloquentia cogitare, quod cogitatio in se ipsa vertitur, eloquentia complectitur eos, quibuscum communitate iuncti sumus. {{pn|157}}Atque ut apium examina non fingendorum favorum causa congregantur, sed cum congregabilia natura sint, fingunt favos, sic homines, ac multo etiam magis, natura congregati adhibent agendi cogitandique sollertiam. Itaque, nisi ea virtus, quae constat ex hominibus tuendis, id est ex societate generis humani, attingat cognitionem rerum, solivaga cognitio et ieiuna videatur, itemque magnitudo animi remota communitate coniunctioneque humana feritas sit quaedam et immanitas. Ita fit, ut vincat cognitionis studium consociatio hominum atque communitas. {{pn|158}}Nec verum est quod dicitur a quibusdam propter necessitatem vitae, quod ea, quae natura desideraret, consequi sine aliis atque efficere non possemus, idcirco initam esse cum hominibus communitatem et societatem; quodsi omnia nobis, quae ad victum cultumque pertinent, quasi virgula divina, ut aiunt, suppeditarentur, tum optimo quisque ingenio negotiis omnibus omissis totum se in cognitione et scientia collocaret. Non est ita. Nam et solitudinem fugeret et socium studii quaereret, tum docere, tum discere vellet, tum audire, tum dicere. Ergo omne officium, quod ad coniunctionem hominum et ad societatem tuendam valet, anteponendum est illi officio, quod cognitione et scientia continetur. {{pn|159}}Illud forsitan quaerendum sit, num haec communitas, quae maxime est apta naturae ea sit etiam moderationi modestiaeque semper anteponenda. non placet; sunt enim quaedam partim ita foeda, partim ita flagitiosa, ut ea ne conservandae quidem patriae causa sapiens facturus sit. Ea Posidonius collegit permulta, sed ita taetra quaedam, ita obscena, ut dictu quoque videantur turpia. Haec igitur non suscipiet rei publicae causa, ne res publica quidem pro se suscipi volet. Sed hoc commodius se res habet, quod non potest accidere tempus, ut intersit rei publicae quicquam illorum facere sapientem. {{pn|160}}Quare hoc quidem effectum sit, in officiis deligendis id genus officiorum excellere, quod teneatur hominum societate. [Etenim cognitionem prudentiamque sequetur considerata actio; ita fit, ut agere considerate pluris sit quam cogitare prudenter]. Atque haec quidem hactenus. Patefactus enim locus est ipse, ut non difficile sit in exquirendo officio quid cuique sit praeponendum videre. In ipsa autem communitate sunt gradus officiorum, ex quibus quid cuique praestet intellegi possit, ut prima diis immortalibus, secunda patriae, tertia parentibus, deinceps gradatim reliquis debeantur. {{pn|161}}Quibus ex rebus breviter disputatis intellegi potest non solum id homines solere dubitare, honestumne an turpe sit, sed etiam duobus propositis honestis utrum honestius sit. Hic locus a Panaetio est, ut supra dixi, praetermissus. Sed iam ad reliqua pergamus. {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post= Liber II |PostNomen= De officiis/Liber II }} </div>{{finis}} 98ihvkub6ndzulyrpigmf3w8kvsagva 102 47118 266458 182036 2026-05-17T09:29:59Z Saumache 27923 /* Opera */ 266458 wikitext text/x-wiki {{Scriptor|IndicisNomen=Naevius, Gnaeus}} == Opera == * Ariolus * [[Bellum Poenicum]] * Clastidium * Romulus * Satura (''vel'' poema ''vel'' ludus) * [[Tragoediae (Naevius)|Tragoediae (fragmenta)]] a8y4bx7h3831snijpocr80qqm6axjb2 0 56473 266464 265385 2026-05-17T09:52:16Z Saumache 27923 /* LIBER I */ 266464 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Naevius |OperaeTitulus=Belli Poenici et aliorum carminum fragmenta |Annus= saeculo III a.C.n. |Genera=carmina |Editio=1961 |Fons=[http://www.thelatinlibrary.com/naevius.html] }} ===LIBER I=== <poem> {{r|1}}Nouem Iouis concordes filiae sorores {{r|2}}''Gell. XVII 21, 45'' eodemque anno [519 a.u.c. 235 a.Ch.n.] Cn. Naeuius poeta fabulas apud populum dedit, quem M. Varro in libro de poetis primo stipendia fecisse ait bello Poenico primo idque ipsum Naeuium dicere in eo carmine, quod de eodem bello scripsit. {{r|3}}Scopas atque uerbenas sagmina sumpserunt. {{r|4}}Manius Valerius consul partem exerciti in expeditionem ducit. {{r|5}}fames acer augescit hostibus ...<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber V#17|Prisciani institutiones gramaticae 5.17]], [[Institutiones grammaticae/Liber VI#40|6.40]]</ref> {{r|6}}apud emporium in campo hostium pro moene {{r|7}}Inerant signa expressa, quomodo Titani, bicorpores Gigantes magnique Atlantes Runcus ac Purpureus filii Terras<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#6|Prisciani institutiones gramaticae 6.6]]</ref> {{r|8}}amborum uxores noctu Troiad exibant capitibus opertis, flentes ambae, abeuntes lacrimis cum multis. {{r|9}}''Seru. Dan. Aen. X 712 ''Prochyta ... hanc Naeuius in primo belli Punici de cognata Aeneae nomen accepisse dicit. {{r|10}}Eorum sectam sequuntur multi mortales ... multi alii e Troia strenui uiri ... ubi foras cum auro illinc exibant. {{r|11}}''Seru. Dan. Aen. I 170 ''nouam ... rem Naeuius bello Punico dicit, unam nauem habuisse Aeneam, quam Mercurius fecerit. {{r|12}}Res diuas edicit, praedicit castus. {{r|13}}''Schol. Verg. Aen. Cod. Paris. lat.7930 saec. XI ad Aen. VII 123'' Anchises fatorum arcana reliquit] hoc autem non praedixit Anchises, sed Celaeno: unde uel catasiopomenon intellegendum est uel diuinitatem Anchisae assignat, qui ubique diuinus dicitur. Naeuius enim dicit Venerem libros futura continentes Anchisae dedisse, unde reliquit aut mandauit significat aut libros reliquit qui haec responsa continebant. {{r|14}}Senex fretus pietati deum adlocutus summi deum regis fratrem Neptunum regnatorem marum {{r|15}}Siluicolae homines bellique inertes {{r|16}}''Macrob. VI 2, 31 ''in principio Aeneidos tempestas describitur et Venus apud Iouem queritur ... hic locus totus sumptus a Naeuio est ex primo libro Punici belli. illic enim aeque Venus Troianis tempestate laborantibus cum Ioue queritur, et secuntur uerba Iouis filiam consolatis spe futurorum. {{r|17}}''Seru. Dan. Aen. I 198'' et totus hic locus de Naeuio belli Punici libro translatus est. {{r|18}}ei uenit in mentem hominum fortunas.<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#6|Prisciani institutiones gramaticae 6.6]]</ref> {{r|19}}patrem suum supremum optumum appellat. {{r|20}}summe deum regnator quianam genus odisti? </poem> ===LIBER II=== <poem> {{r|21}}prima incedit Cereris Proserpina puer {{r|22}}dein pollens sagittis inclutus arquitenens sanctus Ioue prognatus Pythius Apollo {{r|23}}''Seru. Dan. Aen. IV 9'' cuius filiae fuerint Anna et Dido Naeuius dicit. {{r|24}}pulchraque ... ex auro uestemque citrosam {{r|25}}ferunt pulchras creterras, aureas lepistas. {{r|26}}''C.Gl.L. II 17,34 ''angla oges trapezai trigonoi, hos Nebios. {{r|27}}''Fest. p. 406 L.'' supparus ... parum puni ... cat neuius de ... co. {{r|28}}blande et docte percontat Aenea quo pacto Troiam urbem liquerit {{r|29}}''Varro in libris rerum diuinarum ap. Lactant. inst. I 6,9 ''quartam [sc. Sibyllam] Cimmeriam in Italia Naeuius in libris belli Punici Piso in annalibus [fr. 41 Peter] nominat. {{r|30}}iamque eius mentem fortuna fecerat quietem. </poem> ===LIBER III=== <poem> {{r|31}}postquam auem aspexit in templo Anchisa, sacra in mensa penatium ordine ponuntur; immolabat auream uictimam pulchram. {{r|32}}manusque susum ad caelum sustulit suas rex Amulius diuisque gratulabatur. {{r|33}}''Seru. Dan. Aen. I 273'' Naeuius et Ennius Aeneae ex filia nepotem Romulum conditorem urbis tradunt. {{r|34}}''Varr. l. L. V 53 ''quartae regionis Palatium ... eundem hunc locum a pecore dictum putant quidam. itaque Naeuius Balatium appellat. {{r|35}}''Varr. l. L. V 43 ''Auentinum aliquot de causis dicunt. Naeuius ab auibus, quod eo se ab Tiberi ferrent aues. </poem> ===LIBER IV=== <poem> {{r|36}}simul atrocia proicerent exta ministratores {{r|37}}uirum praetor aduenit auspicat auspicium prosperum. {{r|38}}''Fest. p. 156 L.'' nauali corona ... primus eam accepit ... C. Atilius bello Punico primo, ut a Naeuio narratum est in carmine belli Punici. {{r|39}}''Priscian. G.L.K. II p. 249 ''huius [sc. uocis Samnis] neutrum Naeuius Samnite protulit in carmine belli Punici. Ibid. p. 388 Naeuius neutraliter hoc Samnite protulit in carmine belli Punici. {{r|40}}transit Melitam Romanus exercitus, insulam integram urit populatur, uastat, rem hostium concinnat. {{r|41}}... eam carnem uictoribus danunt {{r|42}}uicissatim uolui uictoriam ... </poem> ===LIBER V=== <poem> {{r|43}}seseque ei perire mauolunt ibidem quam cum stupro redire ad suos popularis. {{r|44}}sin illos deserant fortissimos uiros, magnum stuprum populo fieri per gentes. </poem> ===LIBER VI=== <poem> {{r|45}}censet eo uenturum obuiam Poenum {{r|46}}fato Metelli Romae fiunt consules. {{r|47}}superbiter contemptim conterit legiones. {{r|48}}onerariae onustae stabant in flustris {{r|49}}conuenit regnum simul atque locos ut haberent {{r|50}}septimum decimum annum ilico sedent. </poem> ===LIBER VII=== <poem> {{r|51}}Sicilienses paciscit obsides ut reddant {{r|52}}id quoque paciscunt moenia sint quae Lutatium reconciliant, captiuos plurimos </poem> ===FRAGMENTA INCERTAE SEDIS ET DVBIA=== <poem> {{r|53}}magnam domum decoremque ditem uexerant. {{r|54}}simul alius aliunde rumitant inter se. {{r|55}}magnae metus tumultus pectora possidit. {{r|56}}plerique omnes subiguntur sub unum iudicium. {{r|57}}quod bruti nec satis sardare queunt {{r|58}}atque prius pariet locusta lucam bouem {{r|59}}''Gell. V 12,7'' Lucetium ... Iouem Cn. Naeuius in libris belli Poenici appellat. {{r|60}}''Fest. p. 316 L. ''runa genus teli significat ... Naeui ... {{r|61}}''Fest. p. 158 L. ''nemut nisi etiam uel ... i Punici cumait nemut ... aerumnas. {{r|62}}''Paul. exc. Fest. p. 18 L.'' Aenesi dicti sunt comites Aeneae. {{r|63.}} '' Paul. exc. Fest. p. 18 L.'' Aenariam appellauere locum, ubi Aeneas classem a Troia ueniens appulit. {{r|64}}''Fest. 482 L. ''topper significare ait Artorius cito, fortasse, celeriter, temere ... citius; sic C. naeuicapesset flammam Volcani. {{r|65.}} '' Fest. p. 374 L. ''sublicium pontem ... et meminit s ... qui ait in belli ... quam liquidum ... amnem. </poem> ==SATYRA== <poem> {{r|66}}quianam Saturnium populum pepulisti? </poem> ==EPITAPHIVM NAEVII== <poem> {{r|67}}inmortales mortales si foret fas flere, flerent diuae Camenae Naeuium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. </poem> itksczf4avzqfah5o0v2nsythtglzf4 104 72502 266455 239434 2026-05-17T06:49:54Z EnaldoSS 18086 /* Emendata */ 266455 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="EnaldoSS" />{{rh||{{sc|Histor. Plantarvm Lib. III.}}|137}}</noinclude><noinclude>quuntur </noinclude>fructus, videlicet copio{{s}}{{ae}} {{s}}iliqu{{ae}}, ubi maturuerunt fu{{s}}c{{ae}}: qu{{ae}}dam unum, qu{{ae}}dam tres, qu{{ae}}dam quinque digitos long{{ae}}, digitum cra{{s}}{{s}}{{ae}}, teretes {{et}} in tot ventres elat{{ae}} {{et}} loculamenta divi{{s}}{{ae}}, quot continent pha{{s}}eolos: quorum quilibet magnitudinem habet nuclei avellan{{ae}} aut fab{{ae}} vulgaris; in totum e{{s}}t miniati coloris, {{et}} prope hilum qui fu{{s}}ce{{s}}cit, parvam habet maculam nigram: interius autem ex albo flave{{s}}cit. Nullus ejus u{{s}}us apud incolas. An Coral arbor? Vide Car. Clu{{s}}ium in Appendice ad Hi{{s}}tor. Rar. Plantarum. {{c|{{sc|Cap. XIV.}}}} {{c|{{larger|''Cabui Iba. Pacoeira. Banana. Inaja guacaiba {{s}}ive Coqueiro.''}}}} {{Is|C}}{{sc|Abvi Iba}} ''Bra{{s}}ilien{{s}}ibus'', ''Pao amorello'' Lu{{s}}itanis: Arbor magna {{et}} alta, ramos {{et}} folia di{{s}}po{{s}}ita habens pene ut ''Vi{{s}}quiero'', {{s}}ed minora, {{et}} Tamarindifer{{ae}} arbori {{s}}imilia. [[File:Historia naturalis Brasiliae 282 (cropped) 1.jpg|left|300px]] ''Nihil pr{{ae}}terea de hac arbore ab Auctore ob{{s}}ervatum inveni.'' [[File:Historia naturalis Brasiliae 282 (cropped) 2.jpg|right|200px]] {{sc|Pacoeira}} Lu{{s}}itanis, non e{{s}}t naturalis Bra{{s}}ili{{ae}}: in Congo vocatur arbor ''Quibuaaquitiba'' {{et}} fructus ''Quitiba'', Bra{{s}}ilien{{s}}ibus ''Pacobete'', Lu{{s}}itanis ''Pacoba''. Ex radice propagatur hoc modo: Primo erumpunt folia duo aut tria in fi{{s}}tulam convoluta, paulo po{{s}}t {{s}}ecundo {{s}}e produnt ad quodlibet latus unum, in medio e{{s}}t fi{{s}}tula foliacea, {{et}} {{s}}ic {{s}}en{{s}}im planta trium aut quatuor men{{s}}ium {{s}}pacio, in quinque, {{s}}ex, {{s}}eptem pedum altitudinem adole{{s}}cit, caudice tibiam humanam cra{{s}}{{s}}o aut paulo cra{{s}}{{s}}iori, {{s}}pongio{{s}}o, foliis convolutis {{s}}imilis, {{et}} uno ictu facile di{{s}}cindi pote{{s}}t. Superius octo, novem, etiam duodecim folia expandit elegantia; quodlibet quatuor, quinque, interdum {{et}} octo pedes longum; quatuordecim aut quindecim digitos latum. In utraque extremitate paulo angu{{s}}tius, nervo {{s}}ecundum longitudinem digitum humanum cra{{s}}{{s}}o, qui etiam {{s}}ex aut {{s}}eptem digitos cra{{s}}{{s}}us, per {{s}}ex aut {{s}}eptem digitorum longitudinem {{s}}e ex{{s}}erens è folio, pediculus folii vice fungitur. Nervus hic in {{s}}uperiori {{s}}uperficie tanquam canalis excavatur {{et}} tran{{s}}ver{{s}}im line{{ae}} {{s}}ubtiles à nervo ad latera extenduntur. Suntque folia eleganter viridia, ad tactum l{{ae}}via {{et}} {{s}}olida in{{s}}tar chart{{ae}} membranace{{ae}}, eodemque modo crepitant: Ideo non diu integra manent, {{s}}ed à vento agitata dilacerantur tran{{s}}ver{{s}}im {{s}}ecundum ductum {{s}}triarum, {{et}} {{s}}trepitum excitant commota. Ex {{s}}ummitate caudicis hujus {{s}}pongio{{s}}i, {{s}}eu è medio foliorum prodit ramus {{s}}eu brachium. Ramus hic primo qua{{s}}i {{s}}emipedem longus, tener {{et}} pollicem humanum cra{{s}}{{s}}us, in extremitate {{s}}ua continet corpus turbinat{{ae}} figur{{ae}}, magnitudine {{s}}trobyli majoris circiter quinque {{pt|digi-|digitos}}<noinclude>{{rh||S|tos lon-}}</noinclude> 5823cqd2kuly32xo4v86b29vdxa9fav 102 78352 266438 264913 2026-05-16T18:28:27Z Erblanchard57 30712 Redirigens ad [[Scriptor:Johannes Lyserus]] 266438 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Scriptor:Johannes Lyserus]] 0ji43p9wrgaacss8pw3xlypbwqc13ty 104 81968 266456 266360 2026-05-17T08:51:37Z Saumache 27923 /* Emendata */ 266456 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 35 — 36|227}}</noinclude>{{spatium|eorum causa}}.<ref>deest</ref> {{spatium|{{wl|Q1275409|G. Licinius}}}} in {{spatium|II: perversum esse alii modi postulare}}.<ref>deest</ref> {{spatium|{{wl|Q1048|Caesar}}}} in {{spatium|{{wl|Q1226598|Anticatone}} priore: uno enim excepto, quem alius modi atque omnis natura finxit, suos quisque habet caros}}.<ref>deest</ref> ‘uni’ pro ‘unius’ {{spatium|{{wl|Q3991846|Titinius}}}} in {{spatium|{{wl|Q106368553|barbato}}}}:<poem>{{gap|12em}}{{spatium|quod quidem pol mulier dicet, {{gap|4em}}Namque uni collegi sumus}}.<ref>deest</ref></poem>‘ipsi’ pro ‘ipsius’ {{spatium|{{wl|Q472077|Afranius}}}} in {{spatium|{{wl||homine}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Ipsi me velle vestimenta dicito}}.<ref>deest</ref></poem>‘toti’ pro ‘totius’ idem in {{spatium|{{wl||suspecta}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Adeo ut te satias caperet toti familiae}}.<ref>deest</ref></poem>‘soli’ pro ‘solius’ {{spatium|{{wl|Q180081|Cato}}}} in {{spatium|I {{wl|Q204058|originum}}: nam de omni Tusculana civitate soli Lucii Mamilii beneficium gratum fuit}}. idem ‘nulli’ pro ‘nullius’: {{spatium|qui tantisper nulli rei sies, dum nihil agas}}.<ref>desunt</ref> potest tamen hic dativus accipi: ‘nulli rei’ pro ‘nulli utilitati’. {{spatium|{{wl|Q172048|Terentius}}}} in {{spatium|{{wl|Q1233645|Andria}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|quandoquidem tam iners, tam nulli consili}}.<ref>[[Andria#Actus III#605|Andria 608]]</ref></poem>‘ulli’ pro ‘ullius’ {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q652185|truculento}}}}:<noinclude><references/></noinclude> 5q4k7lnwkxmtddj0fas7kpmpx0ffpb8 104 81970 266457 264775 2026-05-17T09:08:05Z Saumache 27923 /* Emendata */ 266457 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh|228|PRISCIANI INST.}}</noinclude><poem>{{gap|11em}}{{spatium|quasi vero corpori reliqueris {{gap|4em}}†. potestatem coloris ulli capiendi, mala}}.<ref>[[Truculentus#290|Truculentus 292-293]]</ref></poem>‘illi’ pro ‘illius’ {{spatium|{{wl|Q180081|Cato}}}} in {{spatium|{{wl|Q128796898|Marcum Caelium}}: ecquis illi modi esse vult?}}<ref>deest</ref> idem de moribus {{spatium|{{wl|Q1280715|Claudii Neronis}}}} 'isti’ pro ‘istius’: {{spatium|pecunia mea rei publicae profuit quam isti modi uti tu es}}.<ref>deest</ref> {{r|37}}et sciendum , quod in ‘ius’ terminantium genetivus producit paenultimam, nisi poetica auctoritas eam corripiat, excepto ‘alter alterius’, quod ideo magis correptam habuit paenultimam, quod duabus syllabis vincit genetivus. quod igitur crevit syllabis, hoc minuit tempore. {{spatium|{{wl|Q535-60|Terentianus}}}} tamen invenitur huius etiam paenultimam produxisse in trochaico metro, quod est ex septem pedibus et syllaba:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Sescuplo vel una vincet alterius singulum}}.<ref>deest</ref></poem>sextus enim pes vult a longa incipere. propria eiusdem (id est in ‘er’ terminationis) nomina si sint appellativis similia, eorum sequuntur regulam, ut ‘Asper’ proprium ‘Aspri’ appellativum ‘asperi’ et 'aspri’ per syncopam, ‘liber’ proprium et appellativum ‘liberi’, ‘caper’ [nomen proprium] similiter ‘capri’. <p>{{r|38}}Reliqua vero omnia in ‘er’ correptam sive productam tertiae sunt declinationis Graeca sive Latina cuiuscumque sint generis. et t antecedente ‘er’ in ‘ris’ mutantia faciunt genetivum, ut ‘pater patris’, ‘mater matris’, ‘equester equestris’. excipitur ‘hic later lateris’, praeterea ‘Iuppiter’, cuius genetivus ad aliud nomen transit, dicimus enim ‘huius Iovis’, et ‘hoc<noinclude><references/></noinclude> hcfgeuzp29qmbpxezl506afmlyvw9jm 266470 266457 2026-05-17T10:18:42Z Saumache 27923 266470 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh|228|PRISCIANI INST.}}</noinclude><poem>{{gap|11em}}{{spatium|quasi vero corpori reliqueris {{gap|4em}}†. potestatem coloris ulli capiendi, mala}}.<ref>[[Truculentus#290|Truculentus 292-293]]</ref></poem>‘illi’ pro ‘illius’ {{spatium|{{wl|Q180081|Cato}}}} in {{spatium|{{wl|Q128796898|Marcum Caelium}}: ecquis illi modi esse vult?}}<ref>deest</ref> idem de moribus {{spatium|{{wl|Q1280715|Claudii Neronis}}}} 'isti’ pro ‘istius’: {{spatium|pecunia mea rei publicae profuit quam isti modi uti tu es}}.<ref>deest</ref> {{r|37}}et sciendum , quod in ‘ius’ terminantium genetivus producit paenultimam, nisi poetica auctoritas eam corripiat, excepto ‘alter alterius’, quod ideo magis correptam habuit paenultimam, quod duabus syllabis vincit genetivus. quod igitur crevit syllabis, hoc minuit tempore. {{spatium|{{wl|Q535060|Terentianus}}}} tamen invenitur huius etiam paenultimam produxisse in trochaico metro, quod est ex septem pedibus et syllaba:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Sescuplo vel una vincet alterius singulum}}.<ref>deest</ref></poem>sextus enim pes vult a longa incipere. propria eiusdem (id est in ‘er’ terminationis) nomina si sint appellativis similia, eorum sequuntur regulam, ut ‘Asper’ proprium ‘Aspri’ appellativum ‘asperi’ et 'aspri’ per syncopam, ‘liber’ proprium et appellativum ‘liberi’, ‘caper’ [nomen proprium] similiter ‘capri’. <p>{{r|38}}Reliqua vero omnia in ‘er’ correptam sive productam tertiae sunt declinationis Graeca sive Latina cuiuscumque sint generis. et t antecedente ‘er’ in ‘ris’ mutantia faciunt genetivum, ut ‘pater patris’, ‘mater matris’, ‘equester equestris’. excipitur ‘hic later lateris’, praeterea ‘Iuppiter’, cuius genetivus ad aliud nomen transit, dicimus enim ‘huius Iovis’, et ‘hoc<noinclude><references/></noinclude> ce8mxdnzaurdz8z3q1holdaltxlpkwt 104 81971 266463 264761 2026-05-17T09:48:07Z Saumache 27923 /* Emendata */ 266463 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 36 — 40|229}}</noinclude>iter’, dicimus enim ‘huius itineris’, quamvis antiqui et ‘hoc iter iteris’ et ‘hoc itiner itineris’ dixerunt. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q972126|mercatore}}}}:<poem>{{gap|8em}}{{spatium|quin tu ergo itiner exsequi meum me sinis}}.<ref>[[Mercator#925|Mercator 929]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q212667|Naevius}}}} in {{spatium|{{wl|Q1116861|Lycurgo}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Ignoti iteris sumus, tute scis}},<ref>deest, [[Tragoediae (Naevius)/Lycurgus|Lycurgum]] vide</ref></poem>{{r|39}}quae sunt nunc heteroclita. inveniuntur tamen apud vetustissimos haec ancipitis genetivi: ‘hic accipiter huius accipiteris’ et ‘accipitris’, ‘Opiter Opiteris’ et ‘Opitris’, ‘Maspiter Maspiteris’ et ‘Maspitris’, ‘Diespiter Diespiteris’ et ‘Diespitris’. sic etiam ‘Iuppiter Iuppiteris’ et ‘luppitris’, ut {{spatium|{{wl|Q105714668|Caesellio Vindici}}}} placet, debuit declinari. nam ‘Iovis’ nominativo quoque casu invenitur. {{spatium|{{wl|Q350781|Caecilius}}}} in {{Spatium|epistula}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Nam novus quidem deus repertus est Iovis}}.<ref>deest</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q311287|Accius}}}}s in {{spatium|{{wl||Epinausimache}}}}:<poem>{{gap|9em}}{{spatium|lucifera lampade exurat Iovis {{gap|4em}}Arietem}}.<ref>deest</ref></poem>ex quo etiam pluralem numerum {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} protulit in {{spatium|{{wl|Q1216194|Casina}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Repente ut emoriantur humani Ioves}}.<ref>[[Casina#330|Casina 334]]</ref></poem>c quoque antecedente supra dictam servant regulam, id est ‘er’ in ‘ris’ convertunt in genetivo, si sint communia vel in ‘is’ facientia feminina, ut ‘alacer alacris’, ‘acer acris’. {{r|40}}et sciendum, quod in utraque terminatione utriusque generis inveniuntur haec. [{{spatium|{{wl|Q1298|Virgilius}}}} in {{spatium|VI}} de Anchisa dicens:<noinclude><references/></noinclude> 564y5afbpwnr1vteczquze1vx0ew4nb 104 81972 266469 264773 2026-05-17T10:11:51Z Saumache 27923 /* Emendata */ 266469 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh|230|PRISCIANI INST.}}</noinclude><poem>{{gap|10em}}{{spatium|alacris palmas utrasque tetendit}}.<ref>[[Aeneis/Liber VI#685|Aeneis 6.685]]</ref>]</poem>{{spatium|{{wl|Q212667|Naevius}}}} in {{spatium|{{wl|Q816057|carmine belli Punici}}}}:<poem>{{gap|26em}}{{spatium|fames acer {{gap|4em}}Augescit hostibus}}.<ref>deest, [[Bellum Poenicum#5|Bellum Poenicum 1.5]] vide</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q47130|Ennius}}}} in {{spatium|XII}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Omneis mortaleis victores cordibus vivis {{gap|4em}}Laetantes, vino curatos somnus repente {{gap|4em}}In campo passim mollissimus perculit acris}}.<ref>deest, [[Annalium fragmenta#363|Annales 12.363-365]] vide</ref></poem>alia vero omnia, cuiuscumque sint generis, accepta ‘is’ faciunt genetivum una syllaba abundantem, ut ‘aer aeris’, ‘carcer carceris’, ‘mulier mulieris’, ‘suber suberis’, ‘Mulciber Mulciberis’ et ‘Mulcibris’, ut {{spatium|{{wl|Q105714668|Caesellius}}}} in {{spatium|{{wl||stromateo}}}} docet – quod si est a mulcendo imbri compositum, ut plerisque videtur, melius simplicis declinationem servat –, ‘celer celeris’, ‘agger aggeris’, ‘Liger Ligeris’, ‘vomer vomeris’, ‘degener degeneris’, ‘pauper pauperis’, ‘cadaver cadaveris’, ‘cicer ciceris’. excipitur ‘imber imbris’ et ab eo composita, ut ‘September Septembris’, ‘October Octobris’, quod similis est numerus syllabarum tam in nominativo quam in genetivo. vetustissimi tamen genetivo quoque similem nominativum eorum proferebant. {{spatium|{{wl|Q180081|Cato}}}} {{wl||de {{spatium|sacrificio commisso}}}}: {{spatium|mense Octobri fecimus, Novembris reliquus erat}}.<ref>deest</ref> {{r|41|VIII 41}}et omnia, quae faciunt feminina in ‘is’, sic solebant etiam in masculino proferre, ‘hic equester’ et ‘equestris’, ‘alacer’ et ‘alacris’, ‘celeber’ et ‘celebris’, ‘hic campester’ et ‘hic campestris’. {{spatium|{{wl|Q180081|Cato}}}} in {{spatium|I {{wl|Q204058|originum}}: agrum quem Volsci habuerunt campestris plerus Aboriginum fuit}}.<ref>deest</ref> [{{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|VI}} de Anchisa:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Isque ubi tendentem adversum per gramina vidit {{gap|4em}}Aenecan, alacris palmas utrasque tetendit}}.<ref>[[Aeneis/Liber VI#680|Aeneis 6.684-685]]</ref>]</poem>haec etiam contra rationem supra dictarum regularum declinantur: ‘puer<noinclude><references/></noinclude> 28k80mghnr2q84dgjzqve497vi63gcu 104 82367 266446 266146 2026-05-16T23:37:21Z Liliana Torres Condori 32220 266446 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Liliana Torres Condori" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> {{t3|TIT . VII}} {{c|DE OPERIS SERVORUM}} {{c|[Cf. Cod. III. 33.]}} '''1.'''PAULUS ''libro II.''<ref>capita vel, inserta la Vulg</ref> ''ad Edictum''. — Opera in actu consistit, nec ante in rerum natura est, quam si dies venit, quo praestanda est, quemadmod um quum stipulamur: «quod ex Arethusa <ref>alia, Hal</ref> natum erit». '''2.''' ULPIANUS ''libro XVII. ad Edictum'' <ref>vei aliena ab eo, omitelos acertadamente Hal</ref> . — Operae servi legatae capitis minutione non amit- tuntur. '''3.''' Gaius libro VII. ad Edictum provinciale. .— Iu hominis usufructu operae sunt, et ob operas mercedes. '''4.''' IDEM ''libro II. de liberali causa Edicti ur'' banici — <ref>Fi, segun Br., deduei, Taur</ref>.- Fructus hominis in operis consistit, et retro in fructu hominis operae sunt. Et ut in ceteris rebus fructus deductis necessariis impen sis intelligitur, ita et in operis servorum. '''5.'''TERENTIUS CLEMENS ''libro XVIII.'' ad legem Iuliam et Papiam.— Operis servi legatis usum da tum intelligi et ego didici,et Iulianus existimat. '''6.''' ULPIANUS ''libro LV. ad Edictum'' <ref>Idem Popmponius seribit, omitenias otros en Hal.</ref>. — Quum de servi operis artificis agitur, pro modo restituendae sunt, sed mediastini secundum mi nisterium; et ita Mela scribit. § 1.— Si minor quinque annis vel debilis servus sit, vel quis alius, cuius nulla opera esse apud dominum potuit, nulla aestimatio fiet. § 2.— Item voluptatis vel affectionis aestimatio non habebitur, veluti si dilexerit eum dominus, aut in deliciis habuerit. § 3.— Ceterum deductis necessariis impensis fiet aestimatio. {{t3|TIT . VIII}} {{c|DE USU ET HABITATIONE}} {{c|[Cf. Cod. III. 33.]}} 1. GAIUS ''libro VII. ad Edictum provinciale.''— Nunc videndum de usu et habitatione. § 1.— Constituitur etiam nudus usus, id est si- ne fructu, qui et ipse iisdem modis constitui so- let, quibus et ususfructus. '''2.''' ULPIANUS ''libro XVII.'' <ref>In, omitela Hal.</ref> ad Sabinum. — Cui usus relictus est,uti potest,frui non potest. Et de singulis videndum. § 1. — Domus usus relictus est aut marito, aut mulieri;si marito,potest illic habitare non solus<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> ikg69yxh0162f080hreisnpyv27ylxs 266447 266446 2026-05-16T23:40:27Z Liliana Torres Condori 32220 266447 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Liliana Torres Condori" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>{{t3|TIT . VII}} {{c|DE OPERIS SERVORUM}} {{c|[Cf. Cod. III. 33.]}} '''1.'''PAULUS ''libro II.''<ref>capita vel, inserta la Vulg</ref> ''ad Edictum''. — Opera in actu consistit, nec ante in rerum natura est, quam si dies venit, quo praestanda est, quemadmod um quum stipulamur: «quod ex Arethusa <ref>alia, Hal</ref> natum erit». '''2.''' ULPIANUS ''libro XVII. ad Edictum'' <ref>vei aliena ab eo, omitelos acertadamente Hal</ref> . — Operae servi legatae capitis minutione non amit- tuntur. '''3.''' Gaius libro VII. ad Edictum provinciale. .— Iu hominis usufructu operae sunt, et ob operas mercedes. '''4.''' IDEM ''libro II. de liberali causa Edicti ur'' banici — <ref>Fi, segun Br., deduei, Taur</ref>.- Fructus hominis in operis consistit, et retro in fructu hominis operae sunt. Et ut in ceteris rebus fructus deductis necessariis impen sis intelligitur, ita et in operis servorum. '''5.'''TERENTIUS CLEMENS ''libro XVIII.'' ad legem Iuliam et Papiam.— Operis servi legatis usum da tum intelligi et ego didici,et Iulianus existimat. '''6.''' ULPIANUS ''libro LV. ad Edictum'' <ref>Idem Popmponius seribit, omitenias otros en Hal.</ref>. — Quum de servi operis artificis agitur, pro modo restituendae sunt, sed mediastini secundum mi nisterium; et ita Mela scribit. § 1.— Si minor quinque annis vel debilis servus sit, vel quis alius, cuius nulla opera esse apud dominum potuit, nulla aestimatio fiet. § 2.— Item voluptatis vel affectionis aestimatio non habebitur, veluti si dilexerit eum dominus, aut in deliciis habuerit. § 3.— Ceterum deductis necessariis impensis fiet aestimatio. {{t3|TIT . VIII}} {{c|DE USU ET HABITATIONE}} {{c|[Cf. Cod. III. 33.]}} 1. GAIUS ''libro VII. ad Edictum provinciale.''— Nunc videndum de usu et habitatione. § 1.— Constituitur etiam nudus usus, id est si- ne fructu, qui et ipse iisdem modis constitui so- let, quibus et ususfructus. '''2.''' ULPIANUS ''libro XVII.'' <ref>In, omitela Hal.</ref> ad Sabinum. — Cui usus relictus est,uti potest,frui non potest. Et de singulis videndum. § 1. — Domus usus relictus est aut marito, aut mulieri;si marito,potest illic habitare non solus<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 2tgbauhq03dsqglsus3ggsa68ra5nws 104 82427 266441 266304 2026-05-16T21:54:05Z Anderson Cahuana Cutipa 32316 266441 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Anderson Cahuana Cutipa" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>consistere; nam si Titius tibi decem sub conditione debeat, et ego abs te nomen eius emam, confestim ex emto vendito agere potero , ut vel acceptum ei facias . 20. AFRICANUS libro VII. Quaestionum . - Si hereditatem mihi Lucii Titii vendideris, ac post debitori eiusdem heres existas , actione ex emto teneberis . § 1.- Quod simplicius etiam in illa propositione procedit, quum quis ipse creditori suo heres exti- tit, et hereditatem vendidit. 21. PAULUS libro XVI. <ref>XIII. , Hal.</ref> Quaestionum. Venditor ex hereditate interposita stipulatione rem hereditariam persecutus alii vendidit ; quaeri- tur, quid ex stipulatione praestare debeat; nam bis utique non committitur stipulatio, ut et rem , et pretium debeat. Et quidem si, posteaquam rem vendidit heres , intercessit stipulatio , credimus , pretium in stipulationem venisse; quodsi anteces- sit stipulatio, deinde rem nactus est, tunc rem de- bebit. Si ergo hominem vendiderit, et is decesse- rit, an pretium eiusdem debeat -non enim deberet Stichi promissor, si eum vendidisset, mortuo eo, si nulla mora processisset -? Sed ubi hereditatem vendidi , et postea rem ex ea vendidi, potest vide- ri, ut negotium eius potius <ref>Vulg.; potius, omitela el códice Fl.</ref> agam, quam here- ditatis. Sed hoc in re singulari non potest credi; nam si eundem hominem tibi vendidero, et necdum tradito eo alii quoque vendidero, pretiumque ac- cepero, mortuo eo, videamus, ne nihil tibi debeam ex emto, quoniam moram in tradendo non feci; pretium enim hominis venditi non ex re, sed pro- pter negotiationem percipitur; et sic fit <ref>al. Vulg., sit, Fl.</ref> , quasi alii non vendidissem; tibi enim rem debebam, non actionem. At quum hereditas venit, tacite hoc agi videtur, ut, si quid tanquam heres feci, id prae- stem emtori, quasi illius negotium agam; quemad- modum fundi venditor fructus praestet bonae fidei ratione, quamvis, si neglexisset ut alienum, nihil ei imputari <ref>Hal .; imputare, Fl.</ref> possit, nisi si culpa eius arguere- tur. Quid, si rem, quam vendidi alio possidente, petii et litis aestimationem accepi, utrum pretium illi debeo, an rem? Utique rem, non enim actiones ei, sed rem praestare debeo. Et si vi deiectus , vel propter furti actionem duplum abstulero, nihil hoc ad emtorem pertinebit; nam si sine culpa desiit detinere <ref>possidere, Hal.</ref> venditor, actiones suas praestare de- bebit, non rem, et sic <ref>nec, inserta Hal.</ref> aestimationem quoque, nam et aream tradere debet exusto aedificio . 22. SCAEVOLA libro II. Responsorum. - Here- ditatis venditae pretium pro parte accepit; reli- quum emtore non solvente , quaesitum est, an cor- pora hereditaria pignoris nomine teneantur? Re- spondi, nihil proponi, cur non teneantur. (1) XIII. , Hal. (2) Vulg.; potius, omitela el códice Fl. (3) Hal. Vulg., sit, Fl. (4) Hal .; imputare, Fl. (5) possidere, Hal. (6) nec, inserta Hal.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> pyt0jpye47ycd7x12tf29x62mpygdkc 266442 266441 2026-05-16T21:54:39Z Anderson Cahuana Cutipa 32316 266442 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Anderson Cahuana Cutipa" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>consistere; nam si Titius tibi decem sub conditione debeat, et ego abs te nomen eius emam, confestim ex emto vendito agere potero , ut vel acceptum ei facias . 20. AFRICANUS libro VII. Quaestionum . - Si hereditatem mihi Lucii Titii vendideris, ac post debitori eiusdem heres existas , actione ex emto teneberis . § 1.- Quod simplicius etiam in illa propositione procedit, quum quis ipse creditori suo heres exti- tit, et hereditatem vendidit. 21. PAULUS libro XVI. <ref>XIII. , Hal.</ref> Quaestionum. Venditor ex hereditate interposita stipulatione rem hereditariam persecutus alii vendidit ; quaeri- tur, quid ex stipulatione praestare debeat; nam bis utique non committitur stipulatio, ut et rem , et pretium debeat. Et quidem si, posteaquam rem vendidit heres , intercessit stipulatio , credimus , pretium in stipulationem venisse; quodsi anteces- sit stipulatio, deinde rem nactus est, tunc rem de- bebit. Si ergo hominem vendiderit, et is decesse- rit, an pretium eiusdem debeat -non enim deberet Stichi promissor, si eum vendidisset, mortuo eo, si nulla mora processisset -? Sed ubi hereditatem vendidi , et postea rem ex ea vendidi, potest vide- ri, ut negotium eius potius <ref>Vulg.; potius, omitela el códice Fl.</ref> agam, quam here- ditatis. Sed hoc in re singulari non potest credi; nam si eundem hominem tibi vendidero, et necdum tradito eo alii quoque vendidero, pretiumque ac- cepero, mortuo eo, videamus, ne nihil tibi debeam ex emto, quoniam moram in tradendo non feci; pretium enim hominis venditi non ex re, sed pro- pter negotiationem percipitur; et sic fit <ref>al. Vulg., sit, Fl.</ref> , quasi alii non vendidissem; tibi enim rem debebam, non actionem. At quum hereditas venit, tacite hoc agi videtur, ut, si quid tanquam heres feci, id prae- stem emtori, quasi illius negotium agam; quemad- modum fundi venditor fructus praestet bonae fidei ratione, quamvis, si neglexisset ut alienum, nihil ei imputari <ref>Hal .; imputare, Fl.</ref> possit, nisi si culpa eius arguere- tur. Quid, si rem, quam vendidi alio possidente, petii et litis aestimationem accepi, utrum pretium illi debeo, an rem? Utique rem, non enim actiones ei, sed rem praestare debeo. Et si vi deiectus , vel propter furti actionem duplum abstulero, nihil hoc ad emtorem pertinebit; nam si sine culpa desiit detinere <ref>possidere, Hal.</ref> venditor, actiones suas praestare de- bebit, non rem, et sic <ref>nec, inserta Hal.</ref> aestimationem quoque, nam et aream tradere debet exusto aedificio . 22. SCAEVOLA libro II. Responsorum. - Here- ditatis venditae pretium pro parte accepit; reli- quum emtore non solvente , quaesitum est, an cor- pora hereditaria pignoris nomine teneantur? Re- spondi, nihil proponi, cur non teneantur.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> d79o1smqfky4lj1499n03wxwqtrkgsj 104 82428 266448 266305 2026-05-16T23:52:26Z Liliana Torres Condori 32220 266448 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Liliana Torres Condori" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> verum cum familia quoque sua; an et cum liber tis,fuit quaestionis.Et Celsus scripsit:et cum li bertis;posse hospitem quoque recipere;nam ita<ref>capita vel, inserta la Vulg</ref> libro octavo decimo <ref>alia, Hal</ref> Digestorum scripsit, quam sententiam et Tubero probat. Sed an etiam inquilinum recipere possit, apud Labeonem me mini tractatum libro Posteriorum. Et ait Labeo, eum, qui ipse habitat, inquilinum posse recipere; item <ref>vei aliena ab eo, omitelos acertadamente Hal</ref> et hospites , et libertos suos, '''3'''. PAULUS ''libro '''III.''' ad Vitellium'' — et clientes; '''4'''. ULPIANUSs ''libro XVII.'' <ref>Fi, segun Br., deduei, Taur</ref> ''ad Sabinum.''— ceterum sine eo ne hos quidem habitare posse. Proculus autem de inquilino notat, non belle <ref>Idem Popmponius seribit, omitenias otros en Hal.</ref>: inquilinum dici, qui cum eo habitet. Secundum haec, et si pensionem percipiat, dum ipse quoque inhabitat, non erit ei invidendum; quid enim,si tam spatiosae domus usus sit relictus homini me- diocri, ut portiuncula contentus sit? Sed et cum his, quos loco servorum in operis habet, habita bit, licet liberi sint, vel servi alieni. § '''1'''. — Mulieri autem si usus relictus sit, posse eam et cum marito habitare, Quintus Mucius primus admisit, ne ei matrimonio carendum fo ret, quum uti vult domo; nam per contrarium, quin uxor cum marito possit habitare, nec fuit dubitatum. Quid ergo, si viduae legatus sit, an nuptiis contractis post constitutum usum mulier habitare cum marito possit? Et est verum, ut et Pomponius libro quinto, et Papinianus libro nono decimo Quaestionum probat, posse eam cum viro et postea nubentem habitare. Hoc amplius Pom ponius ait, et cum socero habitaturam. '''5'''. PAULUs ''libro III. ad Sabinum.'' — Imo et so- cer cum nuru habitabit, utique quum vir una sit <ref>In, omitela Hal.</ref>. '''6'''. ULPIANUs ''libro XVII.'' <ref>Fi. segun Br., deduci, Taur</ref> ''ad Sabinum.—'' Non solum autem cum marito, sed et cum liberis libertisque habitare, et cum parentibus poterit; et ita et Aristo notat apud Sabinum. Et hucusque erit procedendum, ut eosdem, quos masculi, re cipere et mulieres possint. '''7'''.POMPONIUS ''libro '''V'''. ad Sabinum''.- Non ali— ter autem mulier hospitem recipere potest, quam si is sit, qui honeste cum ea, quae usum habeat, habitaturus sit. '''8'''. ULPIANUs ''libro'' '''XVII.''' <ref>quia separari potest, omitelas Hal</ref>; ''ad Sabinum.—''Sed neque locabunt seorsum, neque concedent habi- tationem sine se , nec vendent usum. § 1.— Sed si usus aedium mulieri legatus sit ea conditione: «si a viro divortisset », remittendam<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> ezzfej98b5nicqqyml1zcygmj3ov7en 266449 266448 2026-05-16T23:56:30Z Liliana Torres Condori 32220 266449 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Liliana Torres Condori" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> verum cum familia quoque sua; an et cum liber tis,fuit quaestionis.Et Celsus scripsit:et cum li bertis;posse hospitem quoque recipere;nam ita<ref>capita vel, inserta la Vulg</ref> libro octavo decimo <ref>alia, Hal</ref> Digestorum scripsit, quam sententiam et Tubero probat. Sed an etiam inquilinum recipere possit, apud Labeonem me mini tractatum libro Posteriorum. Et ait Labeo, eum, qui ipse habitat, inquilinum posse recipere; item <ref>vei aliena ab eo, omitelos acertadamente Hal</ref> et hospites , et libertos suos, '''3'''. PAULUS ''libro III. ad Vitellium'' — et clientes; '''4'''. ULPIANUS ''libro XVII.'' <ref>Fi, segun Br., deduei, Taur</ref> ''ad Sabinum.''— ceterum sine eo ne hos quidem habitare posse. Proculus autem de inquilino notat, non belle <ref>Idem Popmponius seribit, omitenias otros en Hal.</ref>: inquilinum dici, qui cum eo habitet. Secundum haec, et si pensionem percipiat, dum ipse quoque inhabitat, non erit ei invidendum; quid enim,si tam spatiosae domus usus sit relictus homini me- diocri, ut portiuncula contentus sit? Sed et cum his, quos loco servorum in operis habet, habita bit, licet liberi sint, vel servi alieni. § '''1'''. — Mulieri autem si usus relictus sit, posse eam et cum marito habitare, Quintus Mucius primus admisit, ne ei matrimonio carendum fo ret, quum uti vult domo; nam per contrarium, quin uxor cum marito possit habitare, nec fuit dubitatum. Quid ergo, si viduae legatus sit, an nuptiis contractis post constitutum usum mulier habitare cum marito possit? Et est verum, ut et Pomponius libro quinto, et Papinianus libro nono decimo Quaestionum probat, posse eam cum viro et postea nubentem habitare. Hoc amplius Pom ponius ait, et cum socero habitaturam. '''5'''. PAULUS ''libro III. ad Sabinum.'' — Imo et so- cer cum nuru habitabit, utique quum vir una sit <ref>In, omitela Hal.</ref>. '''6'''. ULPIANUS ''libro XVII.'' <ref>Fi. segun Br., deduci, Taur</ref> ''ad Sabinum.—'' Non solum autem cum marito, sed et cum liberis libertisque habitare, et cum parentibus poterit; et ita et Aristo notat apud Sabinum. Et hucusque erit procedendum, ut eosdem, quos masculi, re cipere et mulieres possint. '''7'''.POMPONIUS ''libro V. ad Sabinum''.- Non ali— ter autem mulier hospitem recipere potest, quam si is sit, qui honeste cum ea, quae usum habeat, habitaturus sit. '''8'''. ULPIANUS ''libro'' XVII. <ref>quia separari potest, omitelas Hal</ref>; ''ad Sabinum.—''Sed neque locabunt seorsum, neque concedent habi- tationem sine se , nec vendent usum. § 1.— Sed si usus aedium mulieri legatus sit ea conditione: «si a viro divortisset », remittendam<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> ju9ohkbhfnixqo7c16o99d6tzkx4jrl 106 82447 266400 2026-05-16T14:19:47Z Erblanchard57 30712 Paginam instituit, scribens '' 266400 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Polygamia Triumphatrix |Language=la |Volume= |Author=Johannes Lyserus |Translator= |Editor= |Illustrator= |Publisher= |Address=Londini Scanorum |Year=1682 |Source= |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist 1=Title 2to10=– 11=1 576to609=– /> |Remarks= |Header={{rvh|{{{pagenum}}}|DISCURSUS|DE POLYGAMIA}} |Footer= }} ec8ila63ikmgjnlbh8hq52ct5af2i2p 266402 266400 2026-05-16T14:38:08Z Erblanchard57 30712 266402 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Polygamia Triumphatrix |Language=la |Volume= |Author=Johannes Lyserus |Translator= |Editor= |Illustrator= |Publisher= |Address=Londini Scanorum |Year=1682 |Source= |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist 1=Titulus 2to10=– 11=1 576to609=– /> |Remarks= |Header={{rvh|{{{pagenum}}}|DISCURSUS|DE POLYGAMIA}} |Footer= }} 9oweo0hnv2vr6fr5n6nwfdkrcvqpu9u 266436 266402 2026-05-16T18:18:28Z Erblanchard57 30712 266436 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Polygamia Triumphatrix |Language=la |Volume= |Author=Johannes Lyserus |Translator= |Editor= |Illustrator= |Publisher= |Address=Londini Scanorum |Year=1682 |Source= |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist 1=Titulus 2to10=– 11=1 576to609=– /> |Remarks= |Header={{rvh|{{{pagenum}}}|DE POLYGAMIA|DISCURSUS}} |Footer= }} dm9zekt040m5rmp0wymvpv2zlzq1jh9 266439 266436 2026-05-16T19:25:32Z Erblanchard57 30712 266439 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=[[Polygamia Triumphatrix]] |Language=la |Volume= |Author=[[Scriptor:Johannes Lyserus|Johannes Lyserus]] |Translator= |Editor= |Illustrator= |Publisher= |Address=Londini Scanorum |Year=1682 |Source= |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist 1=Titulus 2to10=– 11=1 576to609=– /> |Remarks= |Header={{rvh|{{{pagenum}}}|DE POLYGAMIA|DISCURSUS}} |Footer= }} hq859cinfsfadn5ckgp1tbr1zk3zoif 266452 266439 2026-05-17T04:54:14Z Erblanchard57 30712 266452 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=[[Polygamia Triumphatrix]] |Language=la |Volume= |Author=[[Scriptor:Johannes Lyserus|Johannes Lyserus]] |Translator= |Editor= |Illustrator= |Publisher= |Address=Londini Scanorum |Year=1682 |Source= |Image=[[Image:Polygamia Triumphatrix.pdf|page=1|200px]] |Progress=X |Pages=<pagelist 1=Titulus 2to10=– 11=1 576to609=– /> |Remarks= |Header={{rvh|{{{pagenum}}}|DE POLYGAMIA|DISCURSUS}} |Footer= }} qk02w0hwvp1p6t4upxnrco9azue0ion 104 82448 266401 2026-05-16T14:36:22Z Erblanchard57 30712 /* Nondum emendata */ 266401 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Erblanchard57" /></noinclude>{{c|{{xx-larger|''Polygamia Triumphatrix,''}}}} {{c|{{smaller|{{sc|Id Est}}}}}} {{c|{{xx-larger|Di{{ls}}cur{{ls}}us Politicus}}}} {{c|{{smaller|{{sc|De}}}}}} {{c|{{xxxx-larger|POLYGAMIA}}}} {{c|{{smaller|''Auctore''}}}} {{c|{{xx-larger|THEOPHILO ALETHEO,}}}} {{c|{{smaller|''cum Notis''}}}} {{c|{{x-larger|ATHANASI VINCENTII,}}}} {{c|{{x-larger|Omnibus Anti-Polygamis ubique}}}} {{c|locorum, terrarum, in{{ls}}ularum, pagorum,<br /> urbium, mode{{ls}}tè & piè oppo{{ls}}ita.}} {{c|{{missing image}}}} {{c|{{smaller|{{sc|Londini Scanorum.}}}}}} {{rule|25%|align=center}} {{c|{{smaller|Sumtibus Authoris po{{ls}}t. Annum MD. C. {{sc|lxxxii.}}}}}} {{nop}}<noinclude></noinclude> 9dm1hag2gi9ni0umlgbsv0qn7exf4ws 266451 266401 2026-05-17T04:51:38Z Erblanchard57 30712 /* Emendata */ 266451 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Erblanchard57" /></noinclude>{{c|{{xx-larger|''Polygamia Triumphatrix,''}}}} {{c|{{smaller|{{sc|Id Est}}}}}} {{c|{{xx-larger|Di{{ls}}cur{{ls}}us Politicus}}}} {{c|{{smaller|{{sc|De}}}}}} {{c|{{xxxxx-larger|POLYGAMIA}}}} {{c|{{smaller|''Auctore''}}}} {{c|{{xx-larger|THEOPHILO ALETHEO,}}}} {{c|{{smaller|''cum Notis''}}}} {{c|{{x-larger|ATHANASI VINCENTII,}}}} {{c|{{x-larger|Omnibus Anti-Polygamis ubique}}}} {{c|locorum, terrarum, in{{ls}}ularum, pagorum,<br /> urbium, mode{{ls}}tè & piè oppo{{ls}}ita.}} {{dhr}} [[File:Polygamia Triumphatrix (Title Page Crop).png|frameless|center|90px]] {{dhr}} {{c|{{smaller|{{sc|Londini Scanorum.}}}}}} {{rule|25%|align=center}} {{c|{{smaller|Sumtibus Authoris po{{ls}}t. Annum MD. C.}} {{x-smaller|LXXXII.}}}} {{nop}}<noinclude></noinclude> 2p6jpdsab32jeax205jt964qt0tqx4x 104 82449 266403 2026-05-16T14:40:57Z Erblanchard57 30712 /* Vacua */ 266403 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="Erblanchard57" /></noinclude><noinclude></noinclude> enmbr5jptgjpfccl4objivf7xce3j39 104 82450 266404 2026-05-16T14:47:26Z ~2026-22045-61 32244 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Rescripto Imperatoris (1) Antonini confirmata est. § 1. Sed et si mutuae sunt actiones, et alter minorem quantitatem, alter maiorem petat, apud eundem iudicem agendum est ei, qui quantitatem minorem petit, ne in potestate calumniosa adver- sarii mei sit, an apud eundem litigare possim . § 2. Si una actio communis sit plurium personarum, veluti familiae erciscundae, communi di- vidundo, finium regundorum, utrum singulae par- tes spectandae... 266404 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Rescripto Imperatoris (1) Antonini confirmata est. § 1. Sed et si mutuae sunt actiones, et alter minorem quantitatem, alter maiorem petat, apud eundem iudicem agendum est ei, qui quantitatem minorem petit, ne in potestate calumniosa adver- sarii mei sit, an apud eundem litigare possim . § 2. Si una actio communis sit plurium personarum, veluti familiae erciscundae, communi di- vidundo, finium regundorum, utrum singulae par- tes spectandae sunt circa iurisdictionem eius, qui cognoscit?-quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque de parte sua litigat-; an potius tota res? quia et tota res in iudicium venit et vel uni adiudicari potest. Quod et Cassio et Pegaso pla- cet; et sane eorum sententia probabilis est. 12. ULPIANUS libro XVIII. ad Edictum-Magi- stratibus municipalibus supplicium a servo sumere non licet; modica autem castigatio iis non est deneganda. 13. IDEM libro LI. ad Sabinum.-Eum, qui iudicare iubet, Magistratum esse oportet. § 1.-Magistratus autem, vel is, qui in potesta- te aliqua sit, ut puta Proconsul, vel Praetor, vel alii, qui provincias regunt, iudicare iubere eo die, quo privati futuri essent, non possunt. 14. IDEM libro XXXIX. ad Edictum . - Est re- ceptum, eoque iure utimur, ut si quis maior vel aequalis subiiciat se iurisdictioni alterius , possit ei et adversus eum ius dici . 15. IDEM libro II. de omnibus Tribunalibus - Si per errorem alius pro alio Praetor fuerit aditus, nihil valebit, quod actum est; nec enim ferendus est, qui dicat, consensisse eos in Praesidem, quum, ut Iulianus scribit, non consentiant, qui errent. Quid enim tam contrarium consensui est, quam error, qui imperitiam detegit? 16. IDEM libro III. de omnibus Tribunalibus.- Solet Praetor iurisdictionem mandare ; et aut omnem mandat, aut speciem unam; et is, cui man- data iurisdictio est, fungetur vice eius, qui man- davit, non sua. 17. IDEM libro I. Opinionum. - Praetor, sicut universam iurisdictionem mandare alii potest, ita et inpersonas certas, vel de una specie (2) potest; maxime quum iustam causam susceptae ante Magistratum advocationis alterius partis habuerat. 18. AFRICANUS libro VII.<ref>''VI., Hal.''</ref> Quaestionum.-Si convenerit, ut alius Praetor, quam cuius iurisdictio esset, ius diceret, et priusquam adiretur, mu- (1) imperatorum Severi et Ant., Vulg. (2) velunamspeciem, Vulg. (3) VI., Hal.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> n1tcmvvhvttrs4gpmgi0rohgz32kox3 266405 266404 2026-05-16T14:50:47Z ~2026-22045-61 32244 266405 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Rescripto Imperatoris <ref>''imperatorum Severi et Ant., Vulg.''</ref> Antonini confirmata est. § 1. Sed et si mutuae sunt actiones, et alter minorem quantitatem, alter maiorem petat, apud eundem iudicem agendum est ei, qui quantitatem minorem petit, ne in potestate calumniosa adver- sarii mei sit, an apud eundem litigare possim . § 2. Si una actio communis sit plurium personarum, veluti familiae erciscundae, communi di- vidundo, finium regundorum, utrum singulae par- tes spectandae sunt circa iurisdictionem eius, qui cognoscit?-quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque de parte sua litigat-; an potius tota res? quia et tota res in iudicium venit et vel uni adiudicari potest. Quod et Cassio et Pegaso pla- cet; et sane eorum sententia probabilis est. 12. ULPIANUS libro XVIII. ad Edictum-Magi- stratibus municipalibus supplicium a servo sumere non licet; modica autem castigatio iis non est deneganda. 13. IDEM libro LI. ad Sabinum.-Eum, qui iudicare iubet, Magistratum esse oportet. § 1.-Magistratus autem, vel is, qui in potesta- te aliqua sit, ut puta Proconsul, vel Praetor, vel alii, qui provincias regunt, iudicare iubere eo die, quo privati futuri essent, non possunt. 14. IDEM libro XXXIX. ad Edictum . - Est re- ceptum, eoque iure utimur, ut si quis maior vel aequalis subiiciat se iurisdictioni alterius , possit ei et adversus eum ius dici . 15. IDEM libro II. de omnibus Tribunalibus - Si per errorem alius pro alio Praetor fuerit aditus, nihil valebit, quod actum est; nec enim ferendus est, qui dicat, consensisse eos in Praesidem, quum, ut Iulianus scribit, non consentiant, qui errent. Quid enim tam contrarium consensui est, quam error, qui imperitiam detegit? 16. IDEM libro III. de omnibus Tribunalibus.- Solet Praetor iurisdictionem mandare ; et aut omnem mandat, aut speciem unam; et is, cui man- data iurisdictio est, fungetur vice eius, qui man- davit, non sua. 17. IDEM libro I. Opinionum. - Praetor, sicut universam iurisdictionem mandare alii potest, ita et inpersonas certas, vel de una specie <ref>''velunamspeciem, Vulg.''</ref> potest; maxime quum iustam causam susceptae ante Magistratum advocationis alterius partis habuerat. 18. AFRICANUS libro VII.<ref>''VI., Hal.''</ref> Quaestionum.-Si convenerit, ut alius Praetor, quam cuius iurisdictio esset, ius diceret, et priusquam adiretur, mu-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 0r493jdsa0f7w34714v9lgck6anx2lr 266406 266405 2026-05-16T14:51:22Z ~2026-22045-61 32244 266406 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Rescripto Imperatoris <ref>''imperatorum Severi et Ant., Vulg.''<ref> Antonini confirmata est. § 1. Sed et si mutuae sunt actiones, et alter minorem quantitatem, alter maiorem petat, apud eundem iudicem agendum est ei, qui quantitatem minorem petit, ne in potestate calumniosa adver- sarii mei sit, an apud eundem litigare possim . § 2. Si una actio communis sit plurium personarum, veluti familiae erciscundae, communi di- vidundo, finium regundorum, utrum singulae par- tes spectandae sunt circa iurisdictionem eius, qui cognoscit?-quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque de parte sua litigat-; an potius tota res? quia et tota res in iudicium venit et vel uni adiudicari potest. Quod et Cassio et Pegaso pla- cet; et sane eorum sententia probabilis est. 12. ULPIANUS libro XVIII. ad Edictum-Magi- stratibus municipalibus supplicium a servo sumere non licet; modica autem castigatio iis non est deneganda. 13. IDEM libro LI. ad Sabinum.-Eum, qui iudicare iubet, Magistratum esse oportet. § 1.-Magistratus autem, vel is, qui in potesta- te aliqua sit, ut puta Proconsul, vel Praetor, vel alii, qui provincias regunt, iudicare iubere eo die, quo privati futuri essent, non possunt. 14. IDEM libro XXXIX. ad Edictum . - Est re- ceptum, eoque iure utimur, ut si quis maior vel aequalis subiiciat se iurisdictioni alterius , possit ei et adversus eum ius dici . 15. IDEM libro II. de omnibus Tribunalibus - Si per errorem alius pro alio Praetor fuerit aditus, nihil valebit, quod actum est; nec enim ferendus est, qui dicat, consensisse eos in Praesidem, quum, ut Iulianus scribit, non consentiant, qui errent. Quid enim tam contrarium consensui est, quam error, qui imperitiam detegit? 16. IDEM libro III. de omnibus Tribunalibus.- Solet Praetor iurisdictionem mandare ; et aut omnem mandat, aut speciem unam; et is, cui man- data iurisdictio est, fungetur vice eius, qui man- davit, non sua. 17. IDEM libro I. Opinionum. - Praetor, sicut universam iurisdictionem mandare alii potest, ita et inpersonas certas, vel de una specie <ref>''velunamspeciem, Vulg.''</ref> potest; maxime quum iustam causam susceptae ante Magistratum advocationis alterius partis habuerat. 18. AFRICANUS libro VII.<ref>''VI., Hal.''</ref> Quaestionum.-Si convenerit, ut alius Praetor, quam cuius iurisdictio esset, ius diceret, et priusquam adiretur, mu-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> kxwslhvv9mnw53ze4w120c7v6vyk6a5 266407 266406 2026-05-16T14:51:42Z ~2026-22045-61 32244 266407 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Rescripto Imperatoris <ref>''imperatorum Severi et Ant., Vulg.''</ref> Antonini confirmata est. § 1. Sed et si mutuae sunt actiones, et alter minorem quantitatem, alter maiorem petat, apud eundem iudicem agendum est ei, qui quantitatem minorem petit, ne in potestate calumniosa adver- sarii mei sit, an apud eundem litigare possim . § 2. Si una actio communis sit plurium personarum, veluti familiae erciscundae, communi di- vidundo, finium regundorum, utrum singulae par- tes spectandae sunt circa iurisdictionem eius, qui cognoscit?-quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque de parte sua litigat-; an potius tota res? quia et tota res in iudicium venit et vel uni adiudicari potest. Quod et Cassio et Pegaso pla- cet; et sane eorum sententia probabilis est. 12. ULPIANUS libro XVIII. ad Edictum-Magi- stratibus municipalibus supplicium a servo sumere non licet; modica autem castigatio iis non est deneganda. 13. IDEM libro LI. ad Sabinum.-Eum, qui iudicare iubet, Magistratum esse oportet. § 1.-Magistratus autem, vel is, qui in potesta- te aliqua sit, ut puta Proconsul, vel Praetor, vel alii, qui provincias regunt, iudicare iubere eo die, quo privati futuri essent, non possunt. 14. IDEM libro XXXIX. ad Edictum . - Est re- ceptum, eoque iure utimur, ut si quis maior vel aequalis subiiciat se iurisdictioni alterius , possit ei et adversus eum ius dici . 15. IDEM libro II. de omnibus Tribunalibus - Si per errorem alius pro alio Praetor fuerit aditus, nihil valebit, quod actum est; nec enim ferendus est, qui dicat, consensisse eos in Praesidem, quum, ut Iulianus scribit, non consentiant, qui errent. Quid enim tam contrarium consensui est, quam error, qui imperitiam detegit? 16. IDEM libro III. de omnibus Tribunalibus.- Solet Praetor iurisdictionem mandare ; et aut omnem mandat, aut speciem unam; et is, cui man- data iurisdictio est, fungetur vice eius, qui man- davit, non sua. 17. IDEM libro I. Opinionum. - Praetor, sicut universam iurisdictionem mandare alii potest, ita et inpersonas certas, vel de una specie <ref>''velunamspeciem, Vulg.''</ref> potest; maxime quum iustam causam susceptae ante Magistratum advocationis alterius partis habuerat. 18. AFRICANUS libro VII.<ref>''VI., Hal.''</ref> Quaestionum.-Si convenerit, ut alius Praetor, quam cuius iurisdictio esset, ius diceret, et priusquam adiretur, mu-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> pu0jxsjnhumpvyyx9pua3or9956d9lb 266408 266407 2026-05-16T14:52:11Z ~2026-22045-61 32244 266408 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Rescripto Imperatoris <ref>''imperatorum Severi et Ant., Vulg.''</ref> Antonini confirmata est. § 1. Sed et si mutuae sunt actiones, et alter minorem quantitatem, alter maiorem petat, apud eundem iudicem agendum est ei, qui quantitatem minorem petit, ne in potestate calumniosa adver- sarii mei sit, an apud eundem litigare possim . § 2. Si una actio communis sit plurium personarum, veluti familiae erciscundae, communi di- vidundo, finium regundorum, utrum singulae par- tes spectandae sunt circa iurisdictionem eius, qui cognoscit?-quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque de parte sua litigat-; an potius tota res? quia et tota res in iudicium venit et vel uni adiudicari potest. Quod et Cassio et Pegaso pla- cet; et sane eorum sententia probabilis est. 12. ULPIANUS libro XVIII. ad Edictum-Magi- stratibus municipalibus supplicium a servo sumere non licet; modica autem castigatio iis non est deneganda. 13. IDEM libro LI. ad Sabinum.-Eum, qui iudicare iubet, Magistratum esse oportet. § 1.-Magistratus autem, vel is, qui in potesta- te aliqua sit, ut puta Proconsul, vel Praetor, vel alii, qui provincias regunt, iudicare iubere eo die, quo privati futuri essent, non possunt. 14. IDEM libro XXXIX. ad Edictum . - Est re- ceptum, eoque iure utimur, ut si quis maior vel aequalis subiiciat se iurisdictioni alterius , possit ei et adversus eum ius dici . 15. IDEM libro II. de omnibus Tribunalibus - Si per errorem alius pro alio Praetor fuerit aditus, nihil valebit, quod actum est; nec enim ferendus est, qui dicat, consensisse eos in Praesidem, quum, ut Iulianus scribit, non consentiant, qui errent. Quid enim tam contrarium consensui est, quam error, qui imperitiam detegit? 16. IDEM libro III. de omnibus Tribunalibus.- Solet Praetor iurisdictionem mandare ; et aut omnem mandat, aut speciem unam; et is, cui man- data iurisdictio est, fungetur vice eius, qui man- davit, non sua. 17. IDEM libro I. Opinionum. - Praetor, sicut universam iurisdictionem mandare alii potest, ita et inpersonas certas, vel de una specie <ref>''velunamspeciem, Vulg.''</ref> potest; maxime quum iustam causam susceptae ante Magistratum advocationis alterius partis habuerat. 18. AFRICANUS libro VII.<ref>''VI., Hal.''</ref> Quaestionum.-Si convenerit, ut alius Praetor, quam cuius iurisdictio esset, ius diceret, et priusquam adiretur, mu-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> s5s3ybno9asdfgebryspv28kgva740q 266409 266408 2026-05-16T14:52:27Z ~2026-22045-61 32244 266409 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Rescripto Imperatoris <ref>''imperatorum Severi et Ant., Vulg.''</ref> Antonini confirmata est. § 1. Sed et si mutuae sunt actiones, et alter minorem quantitatem, alter maiorem petat, apud eundem iudicem agendum est ei, qui quantitatem minorem petit, ne in potestate calumniosa adver- sarii mei sit, an apud eundem litigare possim . § 2. Si una actio communis sit plurium personarum, veluti familiae erciscundae, communi di- vidundo, finium regundorum, utrum singulae par- tes spectandae sunt circa iurisdictionem eius, qui cognoscit?-quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque de parte sua litigat-; an potius tota res? quia et tota res in iudicium venit et vel uni adiudicari potest. Quod et Cassio et Pegaso pla- cet; et sane eorum sententia probabilis est. 12. ULPIANUS libro XVIII. ad Edictum-Magi- stratibus municipalibus supplicium a servo sumere non licet; modica autem castigatio iis non est deneganda. 13. IDEM libro LI. ad Sabinum.-Eum, qui iudicare iubet, Magistratum esse oportet. § 1.-Magistratus autem, vel is, qui in potesta- te aliqua sit, ut puta Proconsul, vel Praetor, vel alii, qui provincias regunt, iudicare iubere eo die, quo privati futuri essent, non possunt. 14. IDEM libro XXXIX. ad Edictum . - Est re- ceptum, eoque iure utimur, ut si quis maior vel aequalis subiiciat se iurisdictioni alterius , possit ei et adversus eum ius dici . 15. IDEM libro II. de omnibus Tribunalibus - Si per errorem alius pro alio Praetor fuerit aditus, nihil valebit, quod actum est; nec enim ferendus est, qui dicat, consensisse eos in Praesidem, quum, ut Iulianus scribit, non consentiant, qui errent. Quid enim tam contrarium consensui est, quam error, qui imperitiam detegit? 16. IDEM libro III. de omnibus Tribunalibus.- Solet Praetor iurisdictionem mandare ; et aut omnem mandat, aut speciem unam; et is, cui man- data iurisdictio est, fungetur vice eius, qui man- davit, non sua. 17. IDEM libro I. Opinionum. - Praetor, sicut universam iurisdictionem mandare alii potest, ita et inpersonas certas, vel de una specie <ref>''velunamspeciem, Vulg.''</ref> potest; maxime quum iustam causam susceptae ante Magistratum advocationis alterius partis habuerat. 18. AFRICANUS libro VII.<ref>''VI., Hal.''</ref> Quaestionum.-Si convenerit, ut alius Praetor, quam cuius iurisdictio esset, ius diceret, et priusquam adiretur, mu-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> s3mgmorfokq1hfxl451yhkcsdjzo7k2 266411 266409 2026-05-16T14:53:16Z ~2026-22045-61 32244 266411 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Rescripto Imperatoris <ref>''imperatorum Severi et Ant., Vulg.''</ref> Antonini confirmata est. § 1. Sed et si mutuae sunt actiones, et alter minorem quantitatem, alter maiorem petat, apud eundem iudicem agendum est ei, qui quantitatem minorem petit, ne in potestate calumniosa adver- sarii mei sit, an apud eundem litigare possim . § 2. Si una actio communis sit plurium personarum, veluti familiae erciscundae, communi di- vidundo, finium regundorum, utrum singulae par- tes spectandae sunt circa iurisdictionem eius, qui cognoscit?-quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque de parte sua litigat-; an potius tota res? quia et tota res in iudicium venit et vel uni adiudicari potest. Quod et Cassio et Pegaso pla- cet; et sane eorum sententia probabilis est. 12. ULPIANUS libro XVIII. ad Edictum-Magi- stratibus municipalibus supplicium a servo sumere non licet; modica autem castigatio iis non est deneganda. 13. IDEM libro LI. ad Sabinum.-Eum, qui iudicare iubet, Magistratum esse oportet. § 1.-Magistratus autem, vel is, qui in potesta- te aliqua sit, ut puta Proconsul, vel Praetor, vel alii, qui provincias regunt, iudicare iubere eo die, quo privati futuri essent, non possunt. 14. IDEM libro XXXIX. ad Edictum . - Est re- ceptum, eoque iure utimur, ut si quis maior vel aequalis subiiciat se iurisdictioni alterius , possit ei et adversus eum ius dici . 15. IDEM libro II. de omnibus Tribunalibus - Si per errorem alius pro alio Praetor fuerit aditus, nihil valebit, quod actum est; nec enim ferendus est, qui dicat, consensisse eos in Praesidem, quum, ut Iulianus scribit, non consentiant, qui errent. Quid enim tam contrarium consensui est, quam error, qui imperitiam detegit? 16. IDEM libro III. de omnibus Tribunalibus.- Solet Praetor iurisdictionem mandare ; et aut omnem mandat, aut speciem unam; et is, cui man- data iurisdictio est, fungetur vice eius, qui man- davit, non sua. 17. IDEM libro I. Opinionum. - Praetor, sicut universam iurisdictionem mandare alii potest, ita et inpersonas certas, vel de una specie <ref>''velunamspeciem, Vulg.''</ref> potest; maxime quum iustam causam susceptae ante Magistratum advocationis alterius partis habuerat. 18. AFRICANUS libro VII.<ref>''VI., Hal.''</ref> Quaestionum.-Si convenerit, ut alius Praetor, quam cuius iurisdictio esset, ius diceret, et priusquam adiretur, mu-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 6u6vx78m18gzas319yv0ifr0vh0s8l2 266412 266411 2026-05-16T14:53:42Z ~2026-22045-61 32244 266412 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Rescripto Imperatoris <ref>''imperatorum Severi et Ant., Vulg.''</ref> Antonini confirmata est. § 1. Sed et si mutuae sunt actiones, et alter minorem quantitatem, alter maiorem petat, apud eundem iudicem agendum est ei, qui quantitatem minorem petit, ne in potestate calumniosa adver- sarii mei sit, an apud eundem litigare possim . § 2. Si una actio communis sit plurium personarum, veluti familiae erciscundae, communi di- vidundo, finium regundorum, utrum singulae par- tes spectandae sunt circa iurisdictionem eius, qui cognoscit?-quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque de parte sua litigat-; an potius tota res? quia et tota res in iudicium venit et vel uni adiudicari potest. Quod et Cassio et Pegaso pla- cet; et sane eorum sententia probabilis est. 12. ULPIANUS libro XVIII. ad Edictum-Magi- stratibus municipalibus supplicium a servo sumere non licet; modica autem castigatio iis non est deneganda. 13. IDEM libro LI. ad Sabinum.-Eum, qui iudicare iubet, Magistratum esse oportet. § 1.-Magistratus autem, vel is, qui in potesta- te aliqua sit, ut puta Proconsul, vel Praetor, vel alii, qui provincias regunt, iudicare iubere eo die, quo privati futuri essent, non possunt. 14. IDEM libro XXXIX. ad Edictum . - Est re- ceptum, eoque iure utimur, ut si quis maior vel aequalis subiiciat se iurisdictioni alterius , possit ei et adversus eum ius dici . 15. IDEM libro II. de omnibus Tribunalibus - Si per errorem alius pro alio Praetor fuerit aditus, nihil valebit, quod actum est; nec enim ferendus est, qui dicat, consensisse eos in Praesidem, quum, ut Iulianus scribit, non consentiant, qui errent. Quid enim tam contrarium consensui est, quam error, qui imperitiam detegit? 16. IDEM libro III. de omnibus Tribunalibus.- Solet Praetor iurisdictionem mandare ; et aut omnem mandat, aut speciem unam; et is, cui man- data iurisdictio est, fungetur vice eius, qui man- davit, non sua. 17. IDEM libro I. Opinionum. - Praetor, sicut universam iurisdictionem mandare alii potest, ita et inpersonas certas, vel de una specie <ref>''velunamspeciem, Vulg.''</ref> potest; maxime quum iustam causam susceptae ante Magistratum advocationis alterius partis habuerat. 18. AFRICANUS libro VII.<ref>''VI., Hal.''</ref> Quaestionum.-Si convenerit, ut alius Praetor, quam cuius iurisdictio esset, ius diceret, et priusquam adiretur, mu-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> s3mgmorfokq1hfxl451yhkcsdjzo7k2 266413 266412 2026-05-16T14:54:02Z ~2026-22045-61 32244 266413 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Rescripto Imperatoris <ref>''imperatorum Severi et Ant., Vulg.''</ref> Antonini confirmata est. § 1. Sed et si mutuae sunt actiones, et alter minorem quantitatem, alter maiorem petat, apud eundem iudicem agendum est ei, qui quantitatem minorem petit, ne in potestate calumniosa adver- sarii mei sit, an apud eundem litigare possim . § 2. Si una actio communis sit plurium personarum, veluti familiae erciscundae, communi di- vidundo, finium regundorum, utrum singulae par- tes spectandae sunt circa iurisdictionem eius, qui cognoscit?-quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque de parte sua litigat-; an potius tota res? quia et tota res in iudicium venit et vel uni adiudicari potest. Quod et Cassio et Pegaso pla- cet; et sane eorum sententia probabilis est. 12. ULPIANUS libro XVIII. ad Edictum-Magi- stratibus municipalibus supplicium a servo sumere non licet; modica autem castigatio iis non est deneganda. 13. IDEM libro LI. ad Sabinum.-Eum, qui iudicare iubet, Magistratum esse oportet. § 1.-Magistratus autem, vel is, qui in potesta- te aliqua sit, ut puta Proconsul, vel Praetor, vel alii, qui provincias regunt, iudicare iubere eo die, quo privati futuri essent, non possunt. 14. IDEM libro XXXIX. ad Edictum . - Est re- ceptum, eoque iure utimur, ut si quis maior vel aequalis subiiciat se iurisdictioni alterius , possit ei et adversus eum ius dici . 15. IDEM libro II. de omnibus Tribunalibus - Si per errorem alius pro alio Praetor fuerit aditus, nihil valebit, quod actum est; nec enim ferendus est, qui dicat, consensisse eos in Praesidem, quum, ut Iulianus scribit, non consentiant, qui errent. Quid enim tam contrarium consensui est, quam error, qui imperitiam detegit? 16. IDEM libro III. de omnibus Tribunalibus.- Solet Praetor iurisdictionem mandare ; et aut omnem mandat, aut speciem unam; et is, cui man- data iurisdictio est, fungetur vice eius, qui man- davit, non sua. 17. IDEM libro I. Opinionum. - Praetor, sicut universam iurisdictionem mandare alii potest, ita et inpersonas certas, vel de una specie <ref>''velunamspeciem, Vulg.''</ref> potest; maxime quum iustam causam susceptae ante Magistratum advocationis alterius partis habuerat. 18. AFRICANUS libro VII.<ref>''VI., Hal.''</ref> Quaestionum.-Si convenerit, ut alius Praetor, quam cuius iurisdictio esset, ius diceret, et priusquam adiretur, mu-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> hu6g2npjw7dblkvrm9epadnh0u7dpoy 266414 266413 2026-05-16T14:54:23Z ~2026-22045-61 32244 266414 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Rescripto Imperatoris <ref>''imperatorum Severi et Ant., Vulg.''</ref> Antonini confirmata est. § 1. Sed et si mutuae sunt actiones, et alter minorem quantitatem, alter maiorem petat, apud eundem iudicem agendum est ei, qui quantitatem minorem petit, ne in potestate calumniosa adver- sarii mei sit, an apud eundem litigare possim . § 2. Si una actio communis sit plurium personarum, veluti familiae erciscundae, communi di- vidundo, finium regundorum, utrum singulae par- tes spectandae sunt circa iurisdictionem eius, qui cognoscit?-quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque de parte sua litigat-; an potius tota res? quia et tota res in iudicium venit et vel uni adiudicari potest. Quod et Cassio et Pegaso pla- cet; et sane eorum sententia probabilis est. 12. ULPIANUS libro XVIII. ad Edictum-Magi- stratibus municipalibus supplicium a servo sumere non licet; modica autem castigatio iis non est deneganda. 13. IDEM libro LI. ad Sabinum.-Eum, qui iudicare iubet, Magistratum esse oportet. § 1.-Magistratus autem, vel is, qui in potesta- te aliqua sit, ut puta Proconsul, vel Praetor, vel alii, qui provincias regunt, iudicare iubere eo die, quo privati futuri essent, non possunt. 14. IDEM libro XXXIX. ad Edictum . - Est re- ceptum, eoque iure utimur, ut si quis maior vel aequalis subiiciat se iurisdictioni alterius , possit ei et adversus eum ius dici . 15. IDEM libro II. de omnibus Tribunalibus - Si per errorem alius pro alio Praetor fuerit aditus, nihil valebit, quod actum est; nec enim ferendus est, qui dicat, consensisse eos in Praesidem, quum, ut Iulianus scribit, non consentiant, qui errent. Quid enim tam contrarium consensui est, quam error, qui imperitiam detegit? 16. IDEM libro III. de omnibus Tribunalibus.- Solet Praetor iurisdictionem mandare ; et aut omnem mandat, aut speciem unam; et is, cui man- data iurisdictio est, fungetur vice eius, qui man- davit, non sua. 17. IDEM libro I. Opinionum. - Praetor, sicut universam iurisdictionem mandare alii potest, ita et inpersonas certas, vel de una specie <ref>''velunamspeciem, Vulg.''</ref> potest; maxime quum iustam causam susceptae ante Magistratum advocationis alterius partis habuerat. 18. AFRICANUS libro VII.<ref>''VI., Hal.''</ref> Quaestionum.-Si convenerit, ut alius Praetor, quam cuius iurisdictio esset, ius diceret, et priusquam adiretur, mu-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 007d5z4rt5uia3wbtew3hwui2iad2o8 266415 266414 2026-05-16T14:54:49Z ~2026-22045-61 32244 266415 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Rescripto Imperatoris <ref>''imperatorum Severi et Ant., Vulg.''</ref> Antonini confirmata est. § 1. Sed et si mutuae sunt actiones, et alter minorem quantitatem, alter maiorem petat, apud eundem iudicem agendum est ei, qui quantitatem minorem petit, ne in potestate calumniosa adver- sarii mei sit, an apud eundem litigare possim . § 2. Si una actio communis sit plurium personarum, veluti familiae erciscundae, communi di- vidundo, finium regundorum, utrum singulae par- tes spectandae sunt circa iurisdictionem eius, qui cognoscit?-quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque de parte sua litigat-; an potius tota res? quia et tota res in iudicium venit et vel uni adiudicari potest. Quod et Cassio et Pegaso pla- cet; et sane eorum sententia probabilis est. 12. ULPIANUS libro XVIII. ad Edictum-Magi- stratibus municipalibus supplicium a servo sumere non licet; modica autem castigatio iis non est deneganda. 13. IDEM libro LI. ad Sabinum.-Eum, qui iudicare iubet, Magistratum esse oportet. § 1.-Magistratus autem, vel is, qui in potesta- te aliqua sit, ut puta Proconsul, vel Praetor, vel alii, qui provincias regunt, iudicare iubere eo die, quo privati futuri essent, non possunt. 14. IDEM libro XXXIX. ad Edictum . - Est re- ceptum, eoque iure utimur, ut si quis maior vel aequalis subiiciat se iurisdictioni alterius , possit ei et adversus eum ius dici . 15. IDEM libro II. de omnibus Tribunalibus - Si per errorem alius pro alio Praetor fuerit aditus, nihil valebit, quod actum est; nec enim ferendus est, qui dicat, consensisse eos in Praesidem, quum, ut Iulianus scribit, non consentiant, qui errent. Quid enim tam contrarium consensui est, quam error, qui imperitiam detegit? 16. IDEM libro III. de omnibus Tribunalibus.- Solet Praetor iurisdictionem mandare ; et aut omnem mandat, aut speciem unam; et is, cui man- data iurisdictio est, fungetur vice eius, qui man- davit, non sua. 17. IDEM libro I. Opinionum. - Praetor, sicut universam iurisdictionem mandare alii potest, ita et inpersonas certas, vel de una specie <ref>''velunamspeciem, Vulg.''</ref> potest; maxime quum iustam causam susceptae ante Magistratum advocationis alterius partis habuerat. 18. AFRICANUS libro VII.<ref>''VI., Hal.''</ref> Quaestionum.-Si convenerit, ut alius Praetor, quam cuius iurisdictio esset, ius diceret, et priusquam adiretur, mu-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 7nzjstqbw3fqvhvxgxcda1uxsi73l3j 266416 266415 2026-05-16T14:55:20Z ~2026-22045-61 32244 266416 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Rescripto Imperatoris <ref>''imperatorum Severi et Ant., Vulg.''</ref> Antonini confirmata est. § 1. Sed et si mutuae sunt actiones, et alter minorem quantitatem, alter maiorem petat, apud eundem iudicem agendum est ei, qui quantitatem minorem petit, ne in potestate calumniosa adver- sarii mei sit, an apud eundem litigare possim . § 2. Si una actio communis sit plurium personarum, veluti familiae erciscundae, communi di- vidundo, finium regundorum, utrum singulae par- tes spectandae sunt circa iurisdictionem eius, qui cognoscit?-quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque de parte sua litigat-; an potius tota res? quia et tota res in iudicium venit et vel uni adiudicari potest. Quod et Cassio et Pegaso pla- cet; et sane eorum sententia probabilis est. 12. ULPIANUS libro XVIII. ad Edictum-Magi- stratibus municipalibus supplicium a servo sumere non licet; modica autem castigatio iis non est deneganda. 13. IDEM libro LI. ad Sabinum.-Eum, qui iudicare iubet, Magistratum esse oportet. § 1.-Magistratus autem, vel is, qui in potesta- te aliqua sit, ut puta Proconsul, vel Praetor, vel alii, qui provincias regunt, iudicare iubere eo die, quo privati futuri essent, non possunt. 14. IDEM libro XXXIX. ad Edictum . - Est re- ceptum, eoque iure utimur, ut si quis maior vel aequalis subiiciat se iurisdictioni alterius , possit ei et adversus eum ius dici . 15. IDEM libro II. de omnibus Tribunalibus - Si per errorem alius pro alio Praetor fuerit aditus, nihil valebit, quod actum est; nec enim ferendus est, qui dicat, consensisse eos in Praesidem, quum, ut Iulianus scribit, non consentiant, qui errent. Quid enim tam contrarium consensui est, quam error, qui imperitiam detegit? 16. IDEM libro III. de omnibus Tribunalibus.- Solet Praetor iurisdictionem mandare ; et aut omnem mandat, aut speciem unam; et is, cui man- data iurisdictio est, fungetur vice eius, qui man- davit, non sua. 17. IDEM libro I. Opinionum. - Praetor, sicut universam iurisdictionem mandare alii potest, ita et inpersonas certas, vel de una specie <ref>''velunamspeciem, Vulg.''</ref> potest; maxime quum iustam causam susceptae ante Magistratum advocationis alterius partis habuerat. 18. AFRICANUS libro VII.<ref>''VI., Hal.''</ref> Quaestionum.-Si convenerit, ut alius Praetor, quam cuius iurisdictio esset, ius diceret, et priusquam adiretur, mu-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 85jr9lz0l3rylv18rpam29o3gj9wtpw 266417 266416 2026-05-16T14:55:53Z ~2026-22045-61 32244 266417 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Rescripto Imperatoris <ref>''imperatorum Severi et Ant., Vulg.''</ref> Antonini confirmata est. § 1. Sed et si mutuae sunt actiones, et alter minorem quantitatem, alter maiorem petat, apud eundem iudicem agendum est ei, qui quantitatem minorem petit, ne in potestate calumniosa adver- sarii mei sit, an apud eundem litigare possim . § 2. Si una actio communis sit plurium personarum, veluti familiae erciscundae, communi di- vidundo, finium regundorum, utrum singulae par- tes spectandae sunt circa iurisdictionem eius, qui cognoscit?-quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque de parte sua litigat-; an potius tota res? quia et tota res in iudicium venit et vel uni adiudicari potest. Quod et Cassio et Pegaso pla- cet; et sane eorum sententia probabilis est. 12. ULPIANUS libro XVIII. ad Edictum-Magi- stratibus municipalibus supplicium a servo sumere non licet; modica autem castigatio iis non est deneganda. 13. IDEM libro LI. ad Sabinum.-Eum, qui iudicare iubet, Magistratum esse oportet. § 1.-Magistratus autem, vel is, qui in potesta- te aliqua sit, ut puta Proconsul, vel Praetor, vel alii, qui provincias regunt, iudicare iubere eo die, quo privati futuri essent, non possunt. 14. IDEM libro XXXIX. ad Edictum . - Est re- ceptum, eoque iure utimur, ut si quis maior vel aequalis subiiciat se iurisdictioni alterius , possit ei et adversus eum ius dici . 15. IDEM libro II. de omnibus Tribunalibus - Si per errorem alius pro alio Praetor fuerit aditus, nihil valebit, quod actum est; nec enim ferendus est, qui dicat, consensisse eos in Praesidem, quum, ut Iulianus scribit, non consentiant, qui errent. Quid enim tam contrarium consensui est, quam error, qui imperitiam detegit? 16. IDEM libro III. de omnibus Tribunalibus.- Solet Praetor iurisdictionem mandare ; et aut omnem mandat, aut speciem unam; et is, cui man- data iurisdictio est, fungetur vice eius, qui man- davit, non sua. 17. IDEM libro I. Opinionum. - Praetor, sicut universam iurisdictionem mandare alii potest, ita et inpersonas certas, vel de una specie <ref>''velunamspeciem, Vulg.''</ref> potest; maxime quum iustam causam susceptae ante Magistratum advocationis alterius partis habuerat. 18. AFRICANUS libro VII.<ref>''VI., Hal.''</ref> Quaestionum.-Si convenerit, ut alius Praetor, quam cuius iurisdictio esset, ius diceret, et priusquam adiretur, mu-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> m5llwtu2lefyxi9y29riexqdqxqz4x3 266418 266417 2026-05-16T14:56:25Z ~2026-22045-61 32244 266418 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Rescripto Imperatoris <ref>''imperatorum Severi et Ant., Vulg.''</ref> Antonini confirmata est. § 1. Sed et si mutuae sunt actiones, et alter minorem quantitatem, alter maiorem petat, apud eundem iudicem agendum est ei, qui quantitatem minorem petit, ne in potestate calumniosa adver- sarii mei sit, an apud eundem litigare possim . § 2. Si una actio communis sit plurium personarum, veluti familiae erciscundae, communi di- vidundo, finium regundorum, utrum singulae par- tes spectandae sunt circa iurisdictionem eius, qui cognoscit?-quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque de parte sua litigat-; an potius tota res? quia et tota res in iudicium venit et vel uni adiudicari potest. Quod et Cassio et Pegaso pla- cet; et sane eorum sententia probabilis est. 12. ULPIANUS libro XVIII. ad Edictum-Magi- stratibus municipalibus supplicium a servo sumere non licet; modica autem castigatio iis non est deneganda. 13. IDEM libro LI. ad Sabinum.-Eum, qui iudicare iubet, Magistratum esse oportet. § 1.-Magistratus autem, vel is, qui in potesta- te aliqua sit, ut puta Proconsul, vel Praetor, vel alii, qui provincias regunt, iudicare iubere eo die, quo privati futuri essent, non possunt. 14. IDEM libro XXXIX. ad Edictum . - Est re- ceptum, eoque iure utimur, ut si quis maior vel aequalis subiiciat se iurisdictioni alterius , possit ei et adversus eum ius dici . 15. IDEM libro II. de omnibus Tribunalibus - Si per errorem alius pro alio Praetor fuerit aditus, nihil valebit, quod actum est; nec enim ferendus est, qui dicat, consensisse eos in Praesidem, quum, ut Iulianus scribit, non consentiant, qui errent. Quid enim tam contrarium consensui est, quam error, qui imperitiam detegit? 16. IDEM libro III. de omnibus Tribunalibus.- Solet Praetor iurisdictionem mandare ; et aut omnem mandat, aut speciem unam; et is, cui man- data iurisdictio est, fungetur vice eius, qui man- davit, non sua. 17. IDEM libro I. Opinionum. - Praetor, sicut universam iurisdictionem mandare alii potest, ita et inpersonas certas, vel de una specie <ref>''velunamspeciem, Vulg.''</ref> potest; maxime quum iustam causam susceptae ante Magistratum advocationis alterius partis habuerat. 18. AFRICANUS libro VII.<ref>''VI., Hal.''</ref> Quaestionum.-Si convenerit, ut alius Praetor, quam cuius iurisdictio esset, ius diceret, et priusquam adiretur, mu-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> i3jmx3owkfd22u0ou37aqoac5fht3gd 266419 266418 2026-05-16T14:56:49Z ~2026-22045-61 32244 266419 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Rescripto Imperatoris <ref>''imperatorum Severi et Ant., Vulg.''</ref> Antonini confirmata est. § 1. Sed et si mutuae sunt actiones, et alter minorem quantitatem, alter maiorem petat, apud eundem iudicem agendum est ei, qui quantitatem minorem petit, ne in potestate calumniosa adver- sarii mei sit, an apud eundem litigare possim . § 2. Si una actio communis sit plurium personarum, veluti familiae erciscundae, communi di- vidundo, finium regundorum, utrum singulae par- tes spectandae sunt circa iurisdictionem eius, qui cognoscit?-quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque de parte sua litigat-; an potius tota res? quia et tota res in iudicium venit et vel uni adiudicari potest. Quod et Cassio et Pegaso pla- cet; et sane eorum sententia probabilis est. 12. ULPIANUS libro XVIII. ad Edictum-Magi- stratibus municipalibus supplicium a servo sumere non licet; modica autem castigatio iis non est deneganda. 13. IDEM libro LI. ad Sabinum.-Eum, qui iudicare iubet, Magistratum esse oportet. § 1.-Magistratus autem, vel is, qui in potesta- te aliqua sit, ut puta Proconsul, vel Praetor, vel alii, qui provincias regunt, iudicare iubere eo die, quo privati futuri essent, non possunt. 14. IDEM libro XXXIX. ad Edictum . - Est re- ceptum, eoque iure utimur, ut si quis maior vel aequalis subiiciat se iurisdictioni alterius , possit ei et adversus eum ius dici . 15. IDEM libro II. de omnibus Tribunalibus - Si per errorem alius pro alio Praetor fuerit aditus, nihil valebit, quod actum est; nec enim ferendus est, qui dicat, consensisse eos in Praesidem, quum, ut Iulianus scribit, non consentiant, qui errent. Quid enim tam contrarium consensui est, quam error, qui imperitiam detegit? 16. IDEM libro III. de omnibus Tribunalibus.- Solet Praetor iurisdictionem mandare ; et aut omnem mandat, aut speciem unam; et is, cui man- data iurisdictio est, fungetur vice eius, qui man- davit, non sua. 17. IDEM libro I. Opinionum. - Praetor, sicut universam iurisdictionem mandare alii potest, ita et inpersonas certas, vel de una specie <ref>''velunamspeciem, Vulg.''</ref> potest; maxime quum iustam causam susceptae ante Magistratum advocationis alterius partis habuerat. 18. AFRICANUS libro VII.<ref>''VI., Hal.''</ref> Quaestionum.-Si convenerit, ut alius Praetor, quam cuius iurisdictio esset, ius diceret, et priusquam adiretur, mu-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 467jhc920fg5zjyteb9dghslxw8ca4r 266421 266419 2026-05-16T15:02:30Z ~2026-22045-61 32244 266421 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Rescripto Imperatoris <ref>''imperatorum Severi et Ant., Vulg.''</ref> Antonini confirmata est. § 1.- Sed et si mutuae sunt actiones, et alter minorem quantitatem, alter maiorem petat, apud eundem iudicem agendum est ei, qui quantitatem minorem petit, ne in potestate calumniosa adver- sarii mei sit, an apud eundem litigare possim . § 2.- Si una actio communis sit plurium personarum, veluti familiae erciscundae, communi di- vidundo, finium regundorum, utrum singulae par- tes spectandae sunt circa iurisdictionem eius, qui cognoscit?-quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque de parte sua litigat-; an potius tota res? quia et tota res in iudicium venit et vel uni adiudicari potest. Quod et Cassio et Pegaso pla- cet; et sane eorum sententia probabilis est. 12. ULPIANUS libro XVIII. ad Edictum-Magi- stratibus municipalibus supplicium a servo sumere non licet; modica autem castigatio iis non est deneganda. 13. IDEM libro LI. ad Sabinum.-Eum, qui iudicare iubet, Magistratum esse oportet. § 1.- Magistratus autem, vel is, qui in potesta- te aliqua sit, ut puta Proconsul, vel Praetor, vel alii, qui provincias regunt, iudicare iubere eo die, quo privati futuri essent, non possunt. 14. IDEM libro XXXIX. ad Edictum . - Est re- ceptum, eoque iure utimur, ut si quis maior vel aequalis subiiciat se iurisdictioni alterius , possit ei et adversus eum ius dici . 15. IDEM libro II. de omnibus Tribunalibus - Si per errorem alius pro alio Praetor fuerit aditus, nihil valebit, quod actum est; nec enim ferendus est, qui dicat, consensisse eos in Praesidem, quum, ut Iulianus scribit, non consentiant, qui errent. Quid enim tam contrarium consensui est, quam error, qui imperitiam detegit? 16. IDEM libro III. de omnibus Tribunalibus.- Solet Praetor iurisdictionem mandare ; et aut omnem mandat, aut speciem unam; et is, cui man- data iurisdictio est, fungetur vice eius, qui man- davit, non sua. 17. IDEM libro I. Opinionum. - Praetor, sicut universam iurisdictionem mandare alii potest, ita et inpersonas certas, vel de una specie <ref>''velunamspeciem, Vulg.''</ref> potest; maxime quum iustam causam susceptae ante Magistratum advocationis alterius partis habuerat. 18. AFRICANUS libro VII.<ref>''VI., Hal.''</ref> Quaestionum.-Si convenerit, ut alius Praetor, quam cuius iurisdictio esset, ius diceret, et priusquam adiretur, mu-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> hmopb5xsqyl3rdl2c8vwhc0f0sf1ijn 104 82451 266410 2026-05-16T14:53:00Z Erblanchard57 30712 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '{{c|{{xx-larger|PRÆFATIO}}<br /> AD<br /> {{xxx-larger|LECTOREM}}}} {{is|C}}Um rara fint in rerum naturâ, quæ omnium applaufum atque defiderium non mereantur duntaxat, fed & inve- niant; à verò alienum nil dixerit, qui afferet, quod inter illa utramque impleat paginam aurea libertas. Videmus enim omnis generis animantia ingenio fuo libertatem amare & concupifcere, nec ullis illecebris, aut efcis exquifitiffi- mis, non fericeis vinculis, aut... 266410 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Erblanchard57" /></noinclude>{{c|{{xx-larger|PRÆFATIO}}<br /> AD<br /> {{xxx-larger|LECTOREM}}}} {{is|C}}Um rara fint in rerum naturâ, quæ omnium applaufum atque defiderium non mereantur duntaxat, fed & inve- niant; à verò alienum nil dixerit, qui afferet, quod inter illa utramque impleat paginam aurea libertas. Videmus enim omnis generis animantia ingenio fuo libertatem amare & concupifcere, nec ullis illecebris, aut efcis exquifitiffi- mis, non fericeis vinculis, aut carcere aureo adduci poffe, ut illi, quam- vis miferæ, ac omnium rerum egenæ, præferant fplendidam, cunctifque copiis refertam fervitutem. Homines etiam, uti beftias ingenii bonita- te multis parafangis poft fe relinquunt; ita impenfius inftinctu ejufdem li- bertatem maximopere appetunt, fervitutem verò cane pejus & angue fugiunt, eaque propter libertatem fummopere commendant, rem qui- dem minimè indigam commendationis alienæ, cum fele ipfam commen- det omnibus, quibus {{poez|{{smaller|''De meliore luto finxit præcordia Titan.''}}}} Eft enim libertas res omnium quæ in mundo reperiri poffunt, illuftriffi- ma, omniumque confenfu approbata, ut, quicunque rationem aliquam vitæ inftituit, eamque promiferit, quafi cum ea omnia promififfe dicen- dus fit. Neque etiam ullum genus fcriptorum inveniri poteft, qui eam non eam maximè ad coelum, quamvis aliam alii, omnes tamen ad cœ- Jum ferant. Hanc Jure confultus rem ineftumabilem pronuntiavit; Philofo- phus ille, qui regna Alexandri & omnia mundana contempfit, optimum in vita, nihil fine hac, dixit bonum effe. Hanc Princeps Orator etiam vi- ta putat emendam, quando fervitutem ait malorum omnium poftremum non modò bello, fed etiam morte repellendum. Hanc negat hiftoricus bonum quenquam nifi cum anima amittere. Sicuti & boni ac egregii ci- ves hinc & inde fæpè factis eam fibi afferuerunt non copiam, non opes, non regnum Perfarum, quod ille ait, ei æquantes. Quin etiam pueri & fœminæ liberaliter & honefte educatæ, libertatis ceu Numinis alicu- jus pleni vitam fæpè fervitutis odio pofthabuerunt. Unde Rex {{hws|Age{{ls}}i|Agesilaus}}<noinclude>{{rh||* 2|{{right|laus}}}}</noinclude> r6kwc2hmsf4nyo5dic6owzlbivck01w 266433 266410 2026-05-16T16:39:06Z Erblanchard57 30712 /* Emendata */ 266433 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Erblanchard57" /></noinclude>{{c|{{xx-larger|PRÆFATIO}}<br /> AD<br /> {{xxx-larger|LECTOREM}}}} {{is|C}}Um rara {{ls}}int in rerum naturâ, quæ omnium applau{{ls}}um atque de{{ls}}iderium non mereantur duntaxat, {{ls}}ed & inveniant; à verò alienum nil dixerit, qui a{{ls}}{{ls}}eret, quod inter illa utramque impleat paginam ''aurea libertas.'' Videmus enim omnis generis animantia ingenio {{ls}}uo libertatem amare & concupi{{ls}}cere, nec ullis illecebris, aut e{{ls}}cis exqui{{ls}}iti{{ls}}{{ls}}imis, non {{ls}}ericeis vinculis, aut carcere aureo adduci po{{ls}}{{ls}}e, ut illi, quamvis mi{{ls}}eræ, ac omnium rerum egenæ, præferant {{ls}}plendidam, cuncti{{ls}}que copiis refertam {{ls}}ervitutem. Homines etiam, uti be{{ls}}tias ingenii bonitate multis para{{ls}}angis po{{ls}}t {{ls}}e relinquunt; ita impen{{ls}}ius in{{ls}}tinctu eju{{ls}}dem libertatem maximopere appetunt, {{ls}}ervitutem verò cane pejus & angue fugiunt, eaque propter libertatem {{ls}}ummopere commendant, rem quidem minimè indigam commendationis alienæ, cum {{ls}}e{{ls}}e ip{{ls}}am commendet omnibus, quibus {{poez|{{smaller|''De meliore luto finxit præcordia Titan.''}}}} E{{ls}}t enim libertas res omnium quæ in mundo reperiri po{{ls}}{{ls}}unt, illu{{ls}}tri{{ls}}{{ls}}ima, omniumque con{{ls}}en{{ls}}u approbata, ut, quicunque rationem aliquam vitæ in{{ls}}tituit, eamque promi{{ls}}erit, qua{{ls}}i cum eâ omnia promi{{ls}}i{{ls}}{{ls}}e dicendus {{ls}}it. Neque etiam ullum genus {{ls}}criptorum inveniri pote{{ls}}t, qui eam non eam maximè ad cœlum, quamvis aliam alii, omnes tamen ad cœlum ferant. Hanc Jure con{{ls}}ultus ''rem inæ{{ls}}timabilem'' pronuntiavit; Philo{{ls}}ophus ille, qui regna Alexandri & omnia mundana contemp{{ls}}it, ''optimum in vita, nihil {{ls}}ine hac,'' dixit ''bonum'' e{{ls}}{{ls}}e. Hanc Princeps Orator etiam ''vita putat emendam,'' quando {{ls}}ervitutem ait malorum omnium po{{ls}}tremum non modò bello, {{ls}}ed etiam morte repellendum. Hanc negat hi{{ls}}toricus bonum quenquam ni{{ls}}i cum anima amittere. Sicuti & boni ac egregii cives hinc & inde {{ls}}æpè factis eam {{ls}}ibi a{{ls}}{{ls}}eruerunt non copiam, non opes, non regnum Per{{ls}}arum, quod ille ait, ei æquantes. Quin etiam pueri & fœminæ liberaliter & hone{{ls}}te educatæ, libertatis ceu Numinis alicujus pleni vitam {{ls}}æpè {{ls}}ervitutis odio po{{ls}}thabuerunt. Unde Rex {{hws|Age{{ls}}i|Agesilaus}}<noinclude>{{rh||* 2|{{right|laus}}}}</noinclude> aae302gk574rw4xcy2zbq56p7a82q2u 266453 266433 2026-05-17T05:02:34Z Erblanchard57 30712 266453 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Erblanchard57" /></noinclude>{{c|{{xx-larger|PRÆFATIO}}<br /> {{sc|Ad}}<br /> {{xxx-larger|LECTOREM.}}}} {{is|C}}Um rara {{ls}}int in rerum naturâ, quæ omnium applau{{ls}}um atque de{{ls}}iderium non mereantur duntaxat, {{ls}}ed & inveniant; à verò alienum nil dixerit, qui a{{ls}}{{ls}}eret, quod inter illa utramque impleat paginam ''aurea libertas.'' Videmus enim omnis generis animantia ingenio {{ls}}uo libertatem amare & concupi{{ls}}cere, nec ullis illecebris, aut e{{ls}}cis exqui{{ls}}iti{{ls}}{{ls}}imis, non {{ls}}ericeis vinculis, aut carcere aureo adduci po{{ls}}{{ls}}e, ut illi, quamvis mi{{ls}}eræ, ac omnium rerum egenæ, præferant {{ls}}plendidam, cuncti{{ls}}que copiis refertam {{ls}}ervitutem. Homines etiam, uti be{{ls}}tias ingenii bonitate multis para{{ls}}angis po{{ls}}t {{ls}}e relinquunt; ita impen{{ls}}ius in{{ls}}tinctu eju{{ls}}dem libertatem maximopere appetunt, {{ls}}ervitutem verò cane pejus & angue fugiunt, eaque propter libertatem {{ls}}ummopere commendant, rem quidem minimè indigam commendationis alienæ, cum {{ls}}e{{ls}}e ip{{ls}}am commendet omnibus, quibus {{poez|{{smaller|''De meliore luto finxit præcordia Titan.''}}}} E{{ls}}t enim libertas res omnium quæ in mundo reperiri po{{ls}}{{ls}}unt, illu{{ls}}tri{{ls}}{{ls}}ima, omniumque con{{ls}}en{{ls}}u approbata, ut, quicunque rationem aliquam vitæ in{{ls}}tituit, eamque promi{{ls}}erit, qua{{ls}}i cum eâ omnia promi{{ls}}i{{ls}}{{ls}}e dicendus {{ls}}it. Neque etiam ullum genus {{ls}}criptorum inveniri pote{{ls}}t, qui eam non eam maximè ad cœlum, quamvis aliam alii, omnes tamen ad cœlum ferant. Hanc Jure con{{ls}}ultus ''rem inæ{{ls}}timabilem'' pronuntiavit; Philo{{ls}}ophus ille, qui regna Alexandri & omnia mundana contemp{{ls}}it, ''optimum in vita, nihil {{ls}}ine hac,'' dixit ''bonum'' e{{ls}}{{ls}}e. Hanc Princeps Orator etiam ''vita putat emendam,'' quando {{ls}}ervitutem ait malorum omnium po{{ls}}tremum non modò bello, {{ls}}ed etiam morte repellendum. Hanc negat hi{{ls}}toricus bonum quenquam ni{{ls}}i cum anima amittere. Sicuti & boni ac egregii cives hinc & inde {{ls}}æpè factis eam {{ls}}ibi a{{ls}}{{ls}}eruerunt non copiam, non opes, non regnum Per{{ls}}arum, quod ille ait, ei æquantes. Quin etiam pueri & fœminæ liberaliter & hone{{ls}}te educatæ, libertatis ceu Numinis alicujus pleni vitam {{ls}}æpè {{ls}}ervitutis odio po{{ls}}thabuerunt. Unde Rex {{hws|Age{{ls}}i|Agesilaus}}<noinclude>{{rh||* 2|{{right|laus}}}}</noinclude> rcdaskq8b5e1fjdovv6cb8m85snqvlu 266454 266453 2026-05-17T05:08:30Z Erblanchard57 30712 266454 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Erblanchard57" /></noinclude>{{c|{{xx-larger|PRÆFATIO}}<br /> {{sc|Ad}}<br /> {{xxx-larger|LECTOREM.}}}} [[File:Polygamia Triumphatrix (Preface Initial Crop).png|frameless|left|75px]]Um rara {{ls}}int in rerum naturâ, quæ omnium applau{{ls}}um atque de{{ls}}iderium non mereantur duntaxat, {{ls}}ed & inveniant; à verò alienum nil dixerit, qui a{{ls}}{{ls}}eret, quod inter illa utramque impleat paginam ''aurea libertas.'' Videmus enim omnis generis animantia ingenio {{ls}}uo libertatem amare & concupi{{ls}}cere, nec ullis illecebris, aut e{{ls}}cis exqui{{ls}}iti{{ls}}{{ls}}imis, non {{ls}}ericeis vinculis, aut carcere aureo adduci po{{ls}}{{ls}}e, ut illi, quamvis mi{{ls}}eræ, ac omnium rerum egenæ, præferant {{ls}}plendidam, cuncti{{ls}}que copiis refertam {{ls}}ervitutem. Homines etiam, uti be{{ls}}tias ingenii bonitate multis para{{ls}}angis po{{ls}}t {{ls}}e relinquunt; ita impen{{ls}}ius in{{ls}}tinctu eju{{ls}}dem libertatem maximopere appetunt, {{ls}}ervitutem verò cane pejus & angue fugiunt, eaque propter libertatem {{ls}}ummopere commendant, rem quidem minimè indigam commendationis alienæ, cum {{ls}}e{{ls}}e ip{{ls}}am commendet omnibus, quibus {{poez|{{smaller|''De meliore luto finxit præcordia Titan.''}}}} E{{ls}}t enim libertas res omnium quæ in mundo reperiri po{{ls}}{{ls}}unt, illu{{ls}}tri{{ls}}{{ls}}ima, omniumque con{{ls}}en{{ls}}u approbata, ut, quicunque rationem aliquam vitæ in{{ls}}tituit, eamque promi{{ls}}erit, qua{{ls}}i cum eâ omnia promi{{ls}}i{{ls}}{{ls}}e dicendus {{ls}}it. Neque etiam ullum genus {{ls}}criptorum inveniri pote{{ls}}t, qui eam non eam maximè ad cœlum, quamvis aliam alii, omnes tamen ad cœlum ferant. Hanc Jure con{{ls}}ultus ''rem inæ{{ls}}timabilem'' pronuntiavit; Philo{{ls}}ophus ille, qui regna Alexandri & omnia mundana contemp{{ls}}it, ''optimum in vita, nihil {{ls}}ine hac,'' dixit ''bonum'' e{{ls}}{{ls}}e. Hanc Princeps Orator etiam ''vita putat emendam,'' quando {{ls}}ervitutem ait malorum omnium po{{ls}}tremum non modò bello, {{ls}}ed etiam morte repellendum. Hanc negat hi{{ls}}toricus bonum quenquam ni{{ls}}i cum anima amittere. Sicuti & boni ac egregii cives hinc & inde {{ls}}æpè factis eam {{ls}}ibi a{{ls}}{{ls}}eruerunt non copiam, non opes, non regnum Per{{ls}}arum, quod ille ait, ei æquantes. Quin etiam pueri & fœminæ liberaliter & hone{{ls}}te educatæ, libertatis ceu Numinis alicujus pleni vitam {{ls}}æpè {{ls}}ervitutis odio po{{ls}}thabuerunt. Unde Rex {{hws|Age{{ls}}i|Agesilaus}}<noinclude>{{rh||* 2|{{right|laus}}}}</noinclude> os5u3hg3wn4hdq1zxw7bp2wgkyecg9m 104 82452 266420 2026-05-16T15:01:55Z ~2026-22045-61 32244 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '248 tata voluntas fuerit, proculdubio nemo compelle- tur eiusmodi conventioni stare . 19. ULPIANUS libro VI. Fideicommissorum.- Quum quaedam puella apud competentem indicem litem susceperat, deinde condemnata erat, posteaque ad viri matrimonium alii iurisdictioni subiecti pervenerat; quaerebatur, an prioris iudicis sententia exsequi possit? Dixi posse, quia ante fuerat sententia dicta. Sed et si post susceptam cognitionem ante sententiam ho... 266420 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>248 tata voluntas fuerit, proculdubio nemo compelle- tur eiusmodi conventioni stare . 19. ULPIANUS libro VI. Fideicommissorum.- Quum quaedam puella apud competentem indicem litem susceperat, deinde condemnata erat, posteaque ad viri matrimonium alii iurisdictioni subiecti pervenerat; quaerebatur, an prioris iudicis sententia exsequi possit? Dixi posse, quia ante fuerat sententia dicta. Sed et si post susceptam cognitionem ante sententiam hoc eveniet, idem putarem, sententiaque a priore iudice recte fertur (1) . Quod generaliter et in omnibus hui uscemodi casibus observandum est. § 1.- Quoties (de) quantitate ad iurisdictionem pertinente quaeritur, semper, quantum petatur, quaerendum est, non quantum debeatur. 20. PAULUS libro I. ad Edictum - Extra terri- torium ius dicenti impune non paretur. Idem est, et si supra iurisdictionem suam velit ius dicere . {{t3|TIT . II}} QUOD QUISQUE IURIS IN ALTERUM STATUERIT , UT DE QUE CADA CUAL USE DEL MISMO DERECHO QUE HUBIERE ESTABLECIDO CONTRA OTRO (2) IPSE EODEM IURE UTATUR 1. ULPIANUS libro III. ad Edictum .- Hoc Edi- ctum summam habet aequitatem et sine cuius- 1. ULPIANO ; Comentarios al Edicto, libro III.Este Edicto es de suma equidad y está exento de quam indignatione iusta. Quis enim aspernabi- lajusta indignación de cualquiera. Porque ¿quién tur idem ius sibi dici, quod ipse aliis dixit, vel dici desestimará que se pronuncie para él el mismo effecit? derecho , que él mismo pronunció para otros, ó hizo que se pronunciara? § 1.-«El que tuviere una magistratura ó po- § 1. QUI MAGISTRATUM POTESTATEMVE HABE- BIT, SI QUID IN ALIQUEM NOVI IURIS STATUERIT, IPSE QUANDOQUE (3) ADVERSARIO POSTULANTE EODEM IURE UTI DEBET . SI QUIS APUD EUM, QUI MA- GISTRATUM POTESTATEMQUE (4) HABEBIT , ALIQUID NOVI IURIS OBTINUERIT , QUANDOQUE POSTEA ADVERSARIO EIUS POSTULANTE, EODEM IURE ADVERSUS EUM DECERNETUR , SCILICET UT QUOD IPSE QUIS (5) IN ALTERIUS PERSONA AEQUUM ESSE CREDIDISSET, (6) ID (7) IN IPSIUS QUOQUE PERSONA VALERE PATIATUR . § 2. Haec autem verba, quod « statuerit » , qui iurisdictioni praeest, (8), cum effectu accipimus, non verbotenus . Et ideo, si quum vellet statuere , prohibitus sit, nec effectum decretum habuit, cessat Edictum; nam «statuit» (9) verbum rem perfectam significat et consummatam iniuriam, non coeptam . Et ideo si inter eos quis dixerit ius, in- >>testad, si hubiere establecido contra alguien al>>gún nuevo derecho, debe él mismo valerse del >>mismo derecho, siempre que lo pida el contra>>rio . Si alguien hubiere obtenido cualquier nue>>vo derecho, ante aquel que tuviere una magis- >>tratura y potestad, después, cuando su adver>>sario lo pidiese, se resolverá contra él por el >>mismo derecho, de suerte que en realidad, lo >>>que uno hubiese creido que era justo respecto >>á la persona de otro, sufra que sea válido tam>>>bién respecto á su propia persona.>>> § 2.-Mas estas palabras,«lo que hubiere establecido el que ejercejurisdicción, las entendemos acompañadas de efecto, no como meras palabras . Y por tanto, si cuando quisiere establecer derecho, se le hubiere prohibido, y no tuvo efecto su decreto, es inaplicable el Edicto; porque la palabra <<<estableció » significa cosa acabada é injusticia con- ter quos iurisdictionem non habuit, quoniam pro sumada, no comenzada. Y asi, si alguienhubiere nullo hoc habetur, nec est ulla sententia, cessare pronunciado este derecho respecto á aquellos so- Edictum putamus; quid enim obfuit conatus , quum bre los cuales no tuvo jurisdicción, puesto que esto se tiene por nulo y no hay sentencia alguna, juzgamos que deja de tener lugar el Edicto; por- iniuria nullum habuerit effectum ? que ¿en qué dañó el conato, cuando la injusticia no hubiere tenido ningún efecto? (1) putarem de sententia, quae a-ferretur, Hal. (2) STATUIT, UTI, Hal.; UT, omitela la Vulg. (3) QUOQUE, Vulg. (4) POTESTATEMVE, Hal. (5) QUIS, omitela Hal . (6) CREDIDIT, Hal. (7) ID, opina Br. que ha sido agregada recientemente al Cód Fl . (8) qui iurisdictioni praeest, omitelas Hal. (9) «statuerit , Vulg.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> o9312umteibzcewz1x91bxwh8xr18dq 266422 266420 2026-05-16T15:18:30Z ~2026-22045-61 32244 266422 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>248 tata voluntas fuerit, proculdubio nemo compelle- tur eiusmodi conventioni stare . 19. ULPIANUS libro VI. Fideicommissorum.- Quum quaedam puella apud competentem indicem litem susceperat, deinde condemnata erat, posteaque ad viri matrimonium alii iurisdictioni subiecti pervenerat; quaerebatur, an prioris iudicis sententia exsequi possit? Dixi posse, quia ante fuerat sententia dicta. Sed et si post susceptam cognitionem ante sententiam hoc eveniet, idem putarem, sententiaque a priore iudice recte fertur <ref>''putarem de sententia, quae a-ferretur, Hal.''</ref>. Quod generaliter et in omnibus hui uscemodi casibus observandum est. § 1.- Quoties (de) quantitate ad iurisdictionem pertinente quaeritur, semper, quantum petatur, quaerendum est, non quantum debeatur. 20. PAULUS libro I. ad Edictum - Extra terri- torium ius dicenti impune non paretur. Idem est, et si supra iurisdictionem suam velit ius dicere . {{t3|TIT . II}} {{c|{{sc|QUOD QUISQUE IURIS IN ALTERUM STATUERIT ,<ref>"STATUIT, UTI, Hal.; UT, omitela la Vulg.''</ref> IPSE EODEM IURE UTATUR}} 1. ULPIANUS libro III. ad Edictum .- Hoc Edi- ctum summam habet aequitatem et sine cuius- quam indignatione iusta. Quis enim aspernabi- tur idem ius sibi dici, quod ipse aliis dixit, vel dici effecit? § 1. QUI MAGISTRATUM POTESTATEMVE HABE- BIT, SI QUID IN ALIQUEM NOVI IURIS STATUERIT, IPSE QUANDOQUE <ref>''QUOQUE, Vulg.''</ref> ADVERSARIO POSTULANTE EODEM IURE UTI DEBET . SI QUIS APUD EUM, QUI MAGISTRATUM POTESTATEMQUE <ref>''POTESTATEMVE, Hal.''</ref> HABEBIT , ALIQUID NOVI IURIS OBTINUERIT , QUANDOQUE POSTEA ADVERSARIO EIUS POSTULANTE, EODEM IURE ADVERSUS EUM DECERNETUR , SCILICET UT QUOD IPSE QUIS <ref>''QUIS, omitela Hal .''</ref> IN ALTERIUS PERSONA AEQUUM ESSE CREDIDISSET, <ref>''CREDIDIT, Hal.''</ref> ID <ref>''ID, opina Br. que ha sido agregada recientemente al Cód Fl .''</ref> IN IPSIUS QUOQUE PERSONA VALERE PATIATUR . § 2. Haec autem verba, quod « statuerit » , qui iurisdictioni praeest, <ref>''qui iurisdictioni praeest, omitelas Hal.''</ref>, cum effectu accipimus, non verbotenus . Et ideo, si quum vellet statuere , prohibitus sit, nec effectum decretum habuit, cessat Edictum; nam «statuit» <ref>''«statuerit , Vulg.''</ref> verbum rem perfectam significat et consummatam iniuriam, non coeptam . Et ideo si inter eos quis dixerit ius, in- ter quos iurisdictionem non habuit, quoniam pro nullo hoc habetur, nec est ulla sententia, cessare Edictum putamus; quid enim obfuit conatus , quum iniuria nullum habuerit effectum ?<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> enthkplg2qojv12yvje6wlgjh5z2n5f 266423 266422 2026-05-16T15:34:38Z ~2026-22045-61 32244 266423 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>tata voluntas fuerit, proculdubio nemo compelle- tur eiusmodi conventioni stare . 19. ULPIANUS libro VI. Fideicommissorum.- Quum quaedam puella apud competentem indicem litem susceperat, deinde condemnata erat, posteaque ad viri matrimonium alii iurisdictioni subiecti pervenerat; quaerebatur, an prioris iudicis sententia exsequi possit? Dixi posse, quia ante fuerat sententia dicta. Sed et si post susceptam cognitionem ante sententiam hoc eveniet, idem putarem, sententiaque a priore iudice recte fertur <ref>''putarem de sententia, quae a-ferretur, Hal.''</ref>. Quod generaliter et in omnibus hui uscemodi casibus observandum est. § 1.- Quoties (de) quantitate ad iurisdictionem pertinente quaeritur, semper, quantum petatur, quaerendum est, non quantum debeatur. 20. PAULUS libro I. ad Edictum - Extra terri- torium ius dicenti impune non paretur. Idem est, et si supra iurisdictionem suam velit ius dicere . {{t3|TIT . II}} {{c|{{sc|QUOD QUISQUE IURIS IN ALTERUM STATUERIT ,<ref>"STATUIT, UTI, Hal.; UT, omitela la Vulg.''</ref> IPSE EODEM IURE UTATUR}} 1. ULPIANUS libro III. ad Edictum .- Hoc Edi- ctum summam habet aequitatem et sine cuius- quam indignatione iusta. Quis enim aspernabi- tur idem ius sibi dici, quod ipse aliis dixit, vel dici effecit? § 1. QUI MAGISTRATUM POTESTATEMVE HABE- BIT, SI QUID IN ALIQUEM NOVI IURIS STATUERIT, IPSE QUANDOQUE <ref>''QUOQUE, Vulg.''</ref> ADVERSARIO POSTULANTE EODEM IURE UTI DEBET . SI QUIS APUD EUM, QUI MAGISTRATUM POTESTATEMQUE <ref>''POTESTATEMVE, Hal.''</ref> HABEBIT , ALIQUID NOVI IURIS OBTINUERIT , QUANDOQUE POSTEA ADVERSARIO EIUS POSTULANTE, EODEM IURE ADVERSUS EUM DECERNETUR , SCILICET UT QUOD IPSE QUIS <ref>''QUIS, omitela Hal .''</ref> IN ALTERIUS PERSONA AEQUUM ESSE CREDIDISSET, <ref>''CREDIDIT, Hal.''</ref> ID <ref>''ID, opina Br. que ha sido agregada recientemente al Cód Fl .''</ref> IN IPSIUS QUOQUE PERSONA VALERE PATIATUR . § 2. Haec autem verba, quod « statuerit » , qui iurisdictioni praeest, <ref>''qui iurisdictioni praeest, omitelas Hal.''</ref>, cum effectu accipimus, non verbotenus . Et ideo, si quum vellet statuere , prohibitus sit, nec effectum decretum habuit, cessat Edictum; nam «statuit» <ref>''«statuerit , Vulg.''</ref> verbum rem perfectam significat et consummatam iniuriam, non coeptam . Et ideo si inter eos quis dixerit ius, in- ter quos iurisdictionem non habuit, quoniam pro nullo hoc habetur, nec est ulla sententia, cessare Edictum putamus; quid enim obfuit conatus , quum iniuria nullum habuerit effectum ?<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 19nvawcezt0vdwax879n2wwqvztp4ay 266424 266423 2026-05-16T15:35:07Z ~2026-22045-61 32244 266424 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>tata voluntas fuerit, proculdubio nemo compelle- tur eiusmodi conventioni stare . 19. ULPIANUS libro VI. Fideicommissorum.- Quum quaedam puella apud competentem indicem litem susceperat, deinde condemnata erat, posteaque ad viri matrimonium alii iurisdictioni subiecti pervenerat; quaerebatur, an prioris iudicis sententia exsequi possit? Dixi posse, quia ante fuerat sententia dicta. Sed et si post susceptam cognitionem ante sententiam hoc eveniet, idem putarem, sententiaque a priore iudice recte fertur <ref>''putarem de sententia, quae a-ferretur, Hal.''</ref>. Quod generaliter et in omnibus hui uscemodi casibus observandum est. § 1.- Quoties (de) quantitate ad iurisdictionem pertinente quaeritur, semper, quantum petatur, quaerendum est, non quantum debeatur. 20. PAULUS libro I. ad Edictum - Extra terri- torium ius dicenti impune non paretur. Idem est, et si supra iurisdictionem suam velit ius dicere . {{t3|TIT . II}} {{c|{{sc|QUOD QUISQUE IURIS IN ALTERUM STATUERIT ,<ref>"STATUIT, UTI, Hal.; UT, omitela la Vulg.''</ref> IPSE EODEM IURE UTATUR}} 1. ULPIANUS libro III. ad Edictum .- Hoc Edi- ctum summam habet aequitatem et sine cuius- quam indignatione iusta. Quis enim aspernabi- tur idem ius sibi dici, quod ipse aliis dixit, vel dici effecit? § 1. QUI MAGISTRATUM POTESTATEMVE HABE- BIT, SI QUID IN ALIQUEM NOVI IURIS STATUERIT, IPSE QUANDOQUE <ref>''QUOQUE, Vulg.''</ref> ADVERSARIO POSTULANTE EODEM IURE UTI DEBET . SI QUIS APUD EUM, QUI MAGISTRATUM POTESTATEMQUE <ref>''POTESTATEMVE, Hal.''</ref> HABEBIT , ALIQUID NOVI IURIS OBTINUERIT , QUANDOQUE POSTEA ADVERSARIO EIUS POSTULANTE, EODEM IURE ADVERSUS EUM DECERNETUR , SCILICET UT QUOD IPSE QUIS <ref>''QUIS, omitela Hal .''</ref> IN ALTERIUS PERSONA AEQUUM ESSE CREDIDISSET, <ref>''CREDIDIT, Hal.''</ref> ID <ref>''ID, opina Br. que ha sido agregada recientemente al Cód Fl .''</ref> IN IPSIUS QUOQUE PERSONA VALERE PATIATUR . § 2. Haec autem verba, quod « statuerit » , qui iurisdictioni praeest, <ref>''qui iurisdictioni praeest, omitelas Hal.''</ref>, cum effectu accipimus, non verbotenus . Et ideo, si quum vellet statuere , prohibitus sit, nec effectum decretum habuit, cessat Edictum; nam «statuit» <ref>''«statuerit , Vulg.''</ref> verbum rem perfectam significat et consummatam iniuriam, non coeptam . Et ideo si inter eos quis dixerit ius, in- ter quos iurisdictionem non habuit, quoniam pro nullo hoc habetur, nec est ulla sententia, cessare Edictum putamus; quid enim obfuit conatus , quum iniuria nullum habuerit effectum ?<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 2t2i37f961w6qdn8o3kumu6anrt7a23 266425 266424 2026-05-16T15:36:33Z ~2026-22045-61 32244 266425 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>tata voluntas fuerit, proculdubio nemo compelle- tur eiusmodi conventioni stare. 19. ULPIANUS libro VI. Fideicommissorum.- Quum quaedam puella apud competentem indicem litem susceperat, deinde condemnata erat, posteaque ad viri matrimonium alii iurisdictioni subiecti pervenerat; quaerebatur, an prioris iudicis sententia exsequi possit? Dixi posse, quia ante fuerat sententia dicta. Sed et si post susceptam cognitionem ante sententiam hoc eveniet, idem putarem, sententiaque a priore iudice recte fertur <ref>''putarem de sententia, quae a-ferretur, Hal.''</ref>. Quod generaliter et in omnibus hui uscemodi casibus observandum est. § 1.- Quoties (de) quantitate ad iurisdictionem pertinente quaeritur, semper, quantum petatur, quaerendum est, non quantum debeatur. 20. PAULUS libro I. ad Edictum - Extra terri- torium ius dicenti impune non paretur. Idem est, et si supra iurisdictionem suam velit ius dicere . {{t3|TIT . II}} {{c|{{sc|QUOD QUISQUE IURIS IN ALTERUM STATUERIT ,<ref>"STATUIT, UTI, Hal.; UT, omitela la Vulg.''</ref> IPSE EODEM IURE UTATUR}} 1. ULPIANUS libro III. ad Edictum .- Hoc Edi- ctum summam habet aequitatem et sine cuius- quam indignatione iusta. Quis enim aspernabi- tur idem ius sibi dici, quod ipse aliis dixit, vel dici effecit? § 1. QUI MAGISTRATUM POTESTATEMVE HABE- BIT, SI QUID IN ALIQUEM NOVI IURIS STATUERIT, IPSE QUANDOQUE <ref>''QUOQUE, Vulg.''</ref> ADVERSARIO POSTULANTE EODEM IURE UTI DEBET . SI QUIS APUD EUM, QUI MAGISTRATUM POTESTATEMQUE <ref>''POTESTATEMVE, Hal.''</ref> HABEBIT , ALIQUID NOVI IURIS OBTINUERIT , QUANDOQUE POSTEA ADVERSARIO EIUS POSTULANTE, EODEM IURE ADVERSUS EUM DECERNETUR , SCILICET UT QUOD IPSE QUIS <ref>''QUIS, omitela Hal .''</ref> IN ALTERIUS PERSONA AEQUUM ESSE CREDIDISSET, <ref>''CREDIDIT, Hal.''</ref> ID <ref>''ID, opina Br. que ha sido agregada recientemente al Cód Fl .''</ref> IN IPSIUS QUOQUE PERSONA VALERE PATIATUR . § 2. Haec autem verba, quod « statuerit » , qui iurisdictioni praeest, <ref>''qui iurisdictioni praeest, omitelas Hal.''</ref>, cum effectu accipimus, non verbotenus . Et ideo, si quum vellet statuere , prohibitus sit, nec effectum decretum habuit, cessat Edictum; nam «statuit» <ref>''«statuerit , Vulg.''</ref> verbum rem perfectam significat et consummatam iniuriam, non coeptam . Et ideo si inter eos quis dixerit ius, in- ter quos iurisdictionem non habuit, quoniam pro nullo hoc habetur, nec est ulla sententia, cessare Edictum putamus; quid enim obfuit conatus , quum iniuria nullum habuerit effectum ?<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 60xu85ula3gt1uy2ou59qjgloenu9g7 266426 266425 2026-05-16T15:37:06Z ~2026-22045-61 32244 266426 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>tata voluntas fuerit, proculdubio nemo compelle- tur eiusmodi conventioni stare. 19. ULPIANUS libro VI. Fideicommissorum.- Quum quaedam puella apud competentem indicem litem susceperat, deinde condemnata erat, posteaque ad viri matrimonium alii iurisdictioni subiecti pervenerat; quaerebatur, an prioris iudicis sententia exsequi possit? Dixi posse, quia ante fuerat sententia dicta. Sed et si post susceptam cognitionem ante sententiam hoc eveniet, idem putarem, sententiaque a priore iudice recte fertur <ref>''putarem de sententia, quae a-ferretur, Hal.''</ref>. Quod generaliter et in omnibus hui uscemodi casibus observandum est. § 1.- Quoties (de) quantitate ad iurisdictionem pertinente quaeritur, semper, quantum petatur, quaerendum est, non quantum debeatur. 20. PAULUS libro I. ad Edictum - Extra terri- torium ius dicenti impune non paretur. Idem est, et si supra iurisdictionem suam velit ius dicere . {{t3|TIT . II}} {{c|{{sc|QUOD QUISQUE IURIS IN ALTERUM STATUERIT ,<ref>"STATUIT, UTI, Hal.; UT, omitela la Vulg.''</ref> IPSE EODEM IURE UTATUR}} 1. ULPIANUS libro III. ad Edictum .- Hoc Edi- ctum summam habet aequitatem et sine cuius- quam indignatione iusta. Quis enim aspernabi- tur idem ius sibi dici, quod ipse aliis dixit, vel dici effecit? § 1. QUI MAGISTRATUM POTESTATEMVE HABE- BIT, SI QUID IN ALIQUEM NOVI IURIS STATUERIT, IPSE QUANDOQUE <ref>''QUOQUE, Vulg.''</ref> ADVERSARIO POSTULANTE EODEM IURE UTI DEBET . SI QUIS APUD EUM, QUI MAGISTRATUM POTESTATEMQUE <ref>''POTESTATEMVE, Hal.''</ref> HABEBIT , ALIQUID NOVI IURIS OBTINUERIT , QUANDOQUE POSTEA ADVERSARIO EIUS POSTULANTE, EODEM IURE ADVERSUS EUM DECERNETUR , SCILICET UT QUOD IPSE QUIS <ref>''QUIS, omitela Hal .''</ref> IN ALTERIUS PERSONA AEQUUM ESSE CREDIDISSET, <ref>''CREDIDIT, Hal.''</ref> ID <ref>''ID, opina Br. que ha sido agregada recientemente al Cód Fl .''</ref> IN IPSIUS QUOQUE PERSONA VALERE PATIATUR . § 2. Haec autem verba, quod « statuerit » , qui iurisdictioni praeest, <ref>''qui iurisdictioni praeest, omitelas Hal.''</ref>, cum effectu accipimus, non verbotenus . Et ideo, si quum vellet statuere , prohibitus sit, nec effectum decretum habuit, cessat Edictum; nam «statuit» <ref>''«statuerit , Vulg.''</ref> verbum rem perfectam significat et consummatam iniuriam, non coeptam . Et ideo si inter eos quis dixerit ius, in- ter quos iurisdictionem non habuit, quoniam pro nullo hoc habetur, nec est ulla sententia, cessare Edictum putamus; quid enim obfuit conatus , quum iniuria nullum habuerit effectum ?<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 85tzhyhkdpqsxy2xs6vx2f0ryod14ew 266427 266426 2026-05-16T15:38:01Z ~2026-22045-61 32244 266427 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>tata voluntas fuerit, proculdubio nemo compelle- tur eiusmodi conventioni stare. 19. ULPIANUS libro VI. Fideicommissorum.- Quum quaedam puella apud competentem indicem litem susceperat, deinde condemnata erat, posteaque ad viri matrimonium alii iurisdictioni subiecti pervenerat; quaerebatur, an prioris iudicis sententia exsequi possit? Dixi posse, quia ante fuerat sententia dicta. Sed et si post susceptam cognitionem ante sententiam hoc eveniet, idem putarem, sententiaque a priore iudice recte fertur <ref>''putarem de sententia, quae a-ferretur, Hal.''</ref>. Quod generaliter et in omnibus hui uscemodi casibus observandum est. § 1.- Quoties (de) quantitate ad iurisdictionem pertinente quaeritur, semper, quantum petatur, quaerendum est, non quantum debeatur. 20. PAULUS libro I. ad Edictum - Extra territorium ius dicenti impune non paretur. Idem est, et si supra iurisdictionem suam velit ius dicere . {{t3|TIT . II}} {{c|{{sc|QUOD QUISQUE IURIS IN ALTERUM STATUERIT ,<ref>"STATUIT, UTI, Hal.; UT, omitela la Vulg.''</ref> IPSE EODEM IURE UTATUR}} 1. ULPIANUS libro III. ad Edictum .- Hoc Edi- ctum summam habet aequitatem et sine cuius- quam indignatione iusta. Quis enim aspernabi- tur idem ius sibi dici, quod ipse aliis dixit, vel dici effecit? § 1. QUI MAGISTRATUM POTESTATEMVE HABE- BIT, SI QUID IN ALIQUEM NOVI IURIS STATUERIT, IPSE QUANDOQUE <ref>''QUOQUE, Vulg.''</ref> ADVERSARIO POSTULANTE EODEM IURE UTI DEBET . SI QUIS APUD EUM, QUI MAGISTRATUM POTESTATEMQUE <ref>''POTESTATEMVE, Hal.''</ref> HABEBIT , ALIQUID NOVI IURIS OBTINUERIT , QUANDOQUE POSTEA ADVERSARIO EIUS POSTULANTE, EODEM IURE ADVERSUS EUM DECERNETUR , SCILICET UT QUOD IPSE QUIS <ref>''QUIS, omitela Hal .''</ref> IN ALTERIUS PERSONA AEQUUM ESSE CREDIDISSET, <ref>''CREDIDIT, Hal.''</ref> ID <ref>''ID, opina Br. que ha sido agregada recientemente al Cód Fl .''</ref> IN IPSIUS QUOQUE PERSONA VALERE PATIATUR . § 2. Haec autem verba, quod « statuerit » , qui iurisdictioni praeest, <ref>''qui iurisdictioni praeest, omitelas Hal.''</ref>, cum effectu accipimus, non verbotenus . Et ideo, si quum vellet statuere , prohibitus sit, nec effectum decretum habuit, cessat Edictum; nam «statuit» <ref>''«statuerit , Vulg.''</ref> verbum rem perfectam significat et consummatam iniuriam, non coeptam . Et ideo si inter eos quis dixerit ius, in- ter quos iurisdictionem non habuit, quoniam pro nullo hoc habetur, nec est ulla sententia, cessare Edictum putamus; quid enim obfuit conatus , quum iniuria nullum habuerit effectum ?<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> gn8dvb9syc0waupp5mox80mtvdeun3e 266428 266427 2026-05-16T15:38:55Z ~2026-22045-61 32244 266428 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>tata voluntas fuerit, proculdubio nemo compelle- tur eiusmodi conventioni stare. 19. ULPIANUS libro VI. Fideicommissorum.- Quum quaedam puella apud competentem indicem litem susceperat, deinde condemnata erat, posteaque ad viri matrimonium alii iurisdictioni subiecti pervenerat; quaerebatur, an prioris iudicis sententia exsequi possit? Dixi posse, quia ante fuerat sententia dicta. Sed et si post susceptam cognitionem ante sententiam hoc eveniet, idem putarem, sententiaque a priore iudice recte fertur <ref>''putarem de sententia, quae a-ferretur, Hal.''</ref>. Quod generaliter et in omnibus hui uscemodi casibus observandum est. § 1.- Quoties (de) quantitate ad iurisdictionem pertinente quaeritur, semper, quantum petatur, quaerendum est, non quantum debeatur. 20. PAULUS libro I. ad Edictum - Extra territorium ius dicenti impune non paretur. Idem est, et si supra iurisdictionem suam velit ius dicere . {{t3|TIT . II}} {{c|QUOD QUISQUE IURIS IN ALTERUM STATUERIT ,<ref>"STATUIT, UTI, Hal.; UT, omitela la Vulg.''</ref> IPSE EODEM IURE UTATUR}} 1. ULPIANUS libro III. ad Edictum .- Hoc Edi- ctum summam habet aequitatem et sine cuius- quam indignatione iusta. Quis enim aspernabi- tur idem ius sibi dici, quod ipse aliis dixit, vel dici effecit? § 1. QUI MAGISTRATUM POTESTATEMVE HABE- BIT, SI QUID IN ALIQUEM NOVI IURIS STATUERIT, IPSE QUANDOQUE <ref>''QUOQUE, Vulg.''</ref> ADVERSARIO POSTULANTE EODEM IURE UTI DEBET . SI QUIS APUD EUM, QUI MAGISTRATUM POTESTATEMQUE <ref>''POTESTATEMVE, Hal.''</ref> HABEBIT , ALIQUID NOVI IURIS OBTINUERIT , QUANDOQUE POSTEA ADVERSARIO EIUS POSTULANTE, EODEM IURE ADVERSUS EUM DECERNETUR , SCILICET UT QUOD IPSE QUIS <ref>''QUIS, omitela Hal .''</ref> IN ALTERIUS PERSONA AEQUUM ESSE CREDIDISSET, <ref>''CREDIDIT, Hal.''</ref> ID <ref>''ID, opina Br. que ha sido agregada recientemente al Cód Fl .''</ref> IN IPSIUS QUOQUE PERSONA VALERE PATIATUR . § 2. Haec autem verba, quod « statuerit » , qui iurisdictioni praeest, <ref>''qui iurisdictioni praeest, omitelas Hal.''</ref>, cum effectu accipimus, non verbotenus . Et ideo, si quum vellet statuere , prohibitus sit, nec effectum decretum habuit, cessat Edictum; nam «statuit» <ref>''«statuerit , Vulg.''</ref> verbum rem perfectam significat et consummatam iniuriam, non coeptam . Et ideo si inter eos quis dixerit ius, in- ter quos iurisdictionem non habuit, quoniam pro nullo hoc habetur, nec est ulla sententia, cessare Edictum putamus; quid enim obfuit conatus , quum iniuria nullum habuerit effectum ?<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> s8wsmwuk9apa0l0k79lbnkeo7ycyk1q 266429 266428 2026-05-16T15:39:35Z ~2026-22045-61 32244 266429 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>tata voluntas fuerit, proculdubio nemo compelletur eiusmodi conventioni stare. 19. ULPIANUS libro VI. Fideicommissorum.- Quum quaedam puella apud competentem indicem litem susceperat, deinde condemnata erat, posteaque ad viri matrimonium alii iurisdictioni subiecti pervenerat; quaerebatur, an prioris iudicis sententia exsequi possit? Dixi posse, quia ante fuerat sententia dicta. Sed et si post susceptam cognitionem ante sententiam hoc eveniet, idem putarem, sententiaque a priore iudice recte fertur <ref>''putarem de sententia, quae a-ferretur, Hal.''</ref>. Quod generaliter et in omnibus hui uscemodi casibus observandum est. § 1.- Quoties (de) quantitate ad iurisdictionem pertinente quaeritur, semper, quantum petatur, quaerendum est, non quantum debeatur. 20. PAULUS libro I. ad Edictum - Extra territorium ius dicenti impune non paretur. Idem est, et si supra iurisdictionem suam velit ius dicere . {{t3|TIT . II}} {{c|QUOD QUISQUE IURIS IN ALTERUM STATUERIT ,<ref>"STATUIT, UTI, Hal.; UT, omitela la Vulg.''</ref> IPSE EODEM IURE UTATUR}} 1. ULPIANUS libro III. ad Edictum .- Hoc Edi- ctum summam habet aequitatem et sine cuius- quam indignatione iusta. Quis enim aspernabi- tur idem ius sibi dici, quod ipse aliis dixit, vel dici effecit? § 1. QUI MAGISTRATUM POTESTATEMVE HABE- BIT, SI QUID IN ALIQUEM NOVI IURIS STATUERIT, IPSE QUANDOQUE <ref>''QUOQUE, Vulg.''</ref> ADVERSARIO POSTULANTE EODEM IURE UTI DEBET . SI QUIS APUD EUM, QUI MAGISTRATUM POTESTATEMQUE <ref>''POTESTATEMVE, Hal.''</ref> HABEBIT , ALIQUID NOVI IURIS OBTINUERIT , QUANDOQUE POSTEA ADVERSARIO EIUS POSTULANTE, EODEM IURE ADVERSUS EUM DECERNETUR , SCILICET UT QUOD IPSE QUIS <ref>''QUIS, omitela Hal .''</ref> IN ALTERIUS PERSONA AEQUUM ESSE CREDIDISSET, <ref>''CREDIDIT, Hal.''</ref> ID <ref>''ID, opina Br. que ha sido agregada recientemente al Cód Fl .''</ref> IN IPSIUS QUOQUE PERSONA VALERE PATIATUR . § 2. Haec autem verba, quod « statuerit » , qui iurisdictioni praeest, <ref>''qui iurisdictioni praeest, omitelas Hal.''</ref>, cum effectu accipimus, non verbotenus . Et ideo, si quum vellet statuere , prohibitus sit, nec effectum decretum habuit, cessat Edictum; nam «statuit» <ref>''«statuerit , Vulg.''</ref> verbum rem perfectam significat et consummatam iniuriam, non coeptam . Et ideo si inter eos quis dixerit ius, in- ter quos iurisdictionem non habuit, quoniam pro nullo hoc habetur, nec est ulla sententia, cessare Edictum putamus; quid enim obfuit conatus , quum iniuria nullum habuerit effectum ?<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 97rbcn8uy86agvwnivq8ulqbftjqmst 266430 266429 2026-05-16T15:41:22Z ~2026-22045-61 32244 266430 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>tata voluntas fuerit, proculdubio nemo compelletur eiusmodi conventioni stare. 19. ULPIANUS libro VI. Fideicommissorum.- Quum quaedam puella apud competentem indicem litem susceperat, deinde condemnata erat, posteaque ad viri matrimonium alii iurisdictioni subiecti pervenerat; quaerebatur, an prioris iudicis sententia exsequi possit? Dixi posse, quia ante fuerat sententia dicta. Sed et si post susceptam cognitionem ante sententiam hoc eveniet, idem putarem, sententiaque a priore iudice recte fertur <ref>''putarem de sententia, quae a-ferretur, Hal.''</ref>. Quod generaliter et in omnibus hui uscemodi casibus observandum est. § 1.- Quoties (de) quantitate ad iurisdictionem pertinente quaeritur, semper, quantum petatur, quaerendum est, non quantum debeatur. 20. PAULUS libro I. ad Edictum - Extra territorium ius dicenti impune non paretur. Idem est, et si supra iurisdictionem suam velit ius dicere . {{t3|TIT . II}} {{c|{{sc|QUOD QUISQUE IURIS IN ALTERUM STATUERIT ,<ref>"STATUIT, UTI, Hal.; UT, omitela la Vulg.''</ref> IPSE EODEM IURE UTATUR}}}} 1. ULPIANUS libro III. ad Edictum .- Hoc Edi- ctum summam habet aequitatem et sine cuius- quam indignatione iusta. Quis enim aspernabi- tur idem ius sibi dici, quod ipse aliis dixit, vel dici effecit? § 1. QUI MAGISTRATUM POTESTATEMVE HABE- BIT, SI QUID IN ALIQUEM NOVI IURIS STATUERIT, IPSE QUANDOQUE <ref>''QUOQUE, Vulg.''</ref> ADVERSARIO POSTULANTE EODEM IURE UTI DEBET . SI QUIS APUD EUM, QUI MAGISTRATUM POTESTATEMQUE <ref>''POTESTATEMVE, Hal.''</ref> HABEBIT , ALIQUID NOVI IURIS OBTINUERIT , QUANDOQUE POSTEA ADVERSARIO EIUS POSTULANTE, EODEM IURE ADVERSUS EUM DECERNETUR , SCILICET UT QUOD IPSE QUIS <ref>''QUIS, omitela Hal .''</ref> IN ALTERIUS PERSONA AEQUUM ESSE CREDIDISSET, <ref>''CREDIDIT, Hal.''</ref> ID <ref>''ID, opina Br. que ha sido agregada recientemente al Cód Fl .''</ref> IN IPSIUS QUOQUE PERSONA VALERE PATIATUR . § 2. Haec autem verba, quod « statuerit » , qui iurisdictioni praeest, <ref>''qui iurisdictioni praeest, omitelas Hal.''</ref>, cum effectu accipimus, non verbotenus . Et ideo, si quum vellet statuere , prohibitus sit, nec effectum decretum habuit, cessat Edictum; nam «statuit» <ref>''«statuerit , Vulg.''</ref> verbum rem perfectam significat et consummatam iniuriam, non coeptam . Et ideo si inter eos quis dixerit ius, in- ter quos iurisdictionem non habuit, quoniam pro nullo hoc habetur, nec est ulla sententia, cessare Edictum putamus; quid enim obfuit conatus , quum iniuria nullum habuerit effectum ?<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 5rli88niwp8ouptpyxlnhirso92ntqh 266431 266430 2026-05-16T15:45:51Z ~2026-22045-61 32244 266431 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>tata voluntas fuerit, proculdubio nemo compelletur eiusmodi conventioni stare. 19. ULPIANUS libro VI. Fideicommissorum.- Quum quaedam puella apud competentem indicem litem susceperat, deinde condemnata erat, posteaque ad viri matrimonium alii iurisdictioni subiecti pervenerat; quaerebatur, an prioris iudicis sententia exsequi possit? Dixi posse, quia ante fuerat sententia dicta. Sed et si post susceptam cognitionem ante sententiam hoc eveniet, idem putarem, sententiaque a priore iudice recte fertur <ref>''putarem de sententia, quae a-ferretur, Hal.''</ref>. Quod generaliter et in omnibus hui uscemodi casibus observandum est. § 1.- Quoties (de) quantitate ad iurisdictionem pertinente quaeritur, semper, quantum petatur, quaerendum est, non quantum debeatur. 20. PAULUS libro I. ad Edictum - Extra territorium ius dicenti impune non paretur. Idem est, et si supra iurisdictionem suam velit ius dicere . {{t3|TIT . II}} {{c|{{sc|QUOD QUISQUE IURIS IN ALTERUM STATUERIT , UT <ref>"STATUIT, UTI, Hal.; UT, omitela la Vulg.''</ref> IPSE EODEM IURE UTATUR}}}} 1. ULPIANUS libro III. ad Edictum .- Hoc Edi- ctum summam habet aequitatem et sine cuius- quam indignatione iusta. Quis enim aspernabi- tur idem ius sibi dici, quod ipse aliis dixit, vel dici effecit? § 1. QUI MAGISTRATUM POTESTATEMVE HABE- BIT, SI QUID IN ALIQUEM NOVI IURIS STATUERIT, IPSE QUANDOQUE <ref>''QUOQUE, Vulg.''</ref> ADVERSARIO POSTULANTE EODEM IURE UTI DEBET . SI QUIS APUD EUM, QUI MAGISTRATUM POTESTATEMQUE <ref>''POTESTATEMVE, Hal.''</ref> HABEBIT , ALIQUID NOVI IURIS OBTINUERIT , QUANDOQUE POSTEA ADVERSARIO EIUS POSTULANTE, EODEM IURE ADVERSUS EUM DECERNETUR , SCILICET UT QUOD IPSE QUIS <ref>''QUIS, omitela Hal .''</ref> IN ALTERIUS PERSONA AEQUUM ESSE CREDIDISSET, <ref>''CREDIDIT, Hal.''</ref> ID <ref>''ID, opina Br. que ha sido agregada recientemente al Cód Fl .''</ref> IN IPSIUS QUOQUE PERSONA VALERE PATIATUR . § 2. Haec autem verba, quod « statuerit » , qui iurisdictioni praeest, <ref>''qui iurisdictioni praeest, omitelas Hal.''</ref>, cum effectu accipimus, non verbotenus . Et ideo, si quum vellet statuere , prohibitus sit, nec effectum decretum habuit, cessat Edictum; nam «statuit» <ref>''«statuerit , Vulg.''</ref> verbum rem perfectam significat et consummatam iniuriam, non coeptam . Et ideo si inter eos quis dixerit ius, in- ter quos iurisdictionem non habuit, quoniam pro nullo hoc habetur, nec est ulla sententia, cessare Edictum putamus; quid enim obfuit conatus , quum iniuria nullum habuerit effectum ?<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 54cvceb1za5nldibp0f23l36g7qleiy 266432 266431 2026-05-16T15:47:44Z ~2026-22045-61 32244 266432 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-22045-61" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>tata voluntas fuerit, proculdubio nemo compelletur eiusmodi conventioni stare. 19. ULPIANUS libro VI. Fideicommissorum.- Quum quaedam puella apud competentem indicem litem susceperat, deinde condemnata erat, posteaque ad viri matrimonium alii iurisdictioni subiecti pervenerat; quaerebatur, an prioris iudicis sententia exsequi possit? Dixi posse, quia ante fuerat sententia dicta. Sed et si post susceptam cognitionem ante sententiam hoc eveniet, idem putarem, sententiaque a priore iudice recte fertur <ref>''putarem de sententia, quae a-ferretur, Hal.''</ref>. Quod generaliter et in omnibus hui uscemodi casibus observandum est. § 1.- Quoties (de) quantitate ad iurisdictionem pertinente quaeritur, semper, quantum petatur, quaerendum est, non quantum debeatur. 20. PAULUS libro I. ad Edictum - Extra territorium ius dicenti impune non paretur. Idem est, et si supra iurisdictionem suam velit ius dicere . {{t3|TIT . II}} {{c|{{sc|QUOD QUISQUE IURIS IN ALTERUM STATUERIT , UT <ref>"STATUIT, UTI, Hal.; UT, omitela la Vulg.''</ref> IPSE EODEM IURE UTATUR}}}} 1. ULPIANUS libro III. ad Edictum .- Hoc Edi- ctum summam habet aequitatem et sine cuius- quam indignatione iusta. Quis enim aspernabi- tur idem ius sibi dici, quod ipse aliis dixit, vel dici effecit? § 1. QUI MAGISTRATUM POTESTATEMVE HABE- BIT, SI QUID IN ALIQUEM NOVI IURIS STATUERIT, IPSE QUANDOQUE <ref>''QUOQUE, Vulg.''</ref> ADVERSARIO POSTULANTE EODEM IURE UTI DEBET . SI QUIS APUD EUM, QUI MAGISTRATUM POTESTATEMQUE <ref>''POTESTATEMVE, Hal.''</ref> HABEBIT , ALIQUID NOVI IURIS OBTINUERIT , QUANDOQUE POSTEA ADVERSARIO EIUS POSTULANTE, EODEM IURE ADVERSUS EUM DECERNETUR , SCILICET UT QUOD IPSE QUIS <ref>''QUIS, omitela Hal .''</ref> IN ALTERIUS PERSONA AEQUUM ESSE CREDIDISSET, <ref>''CREDIDIT, Hal.''</ref> ID <ref>''ID, opina Br. que ha sido agregada recientemente al Cód Fl .''</ref> IN IPSIUS QUOQUE PERSONA VALERE PATIATUR . § 2. Haec autem verba, quod « statuerit » , qui iurisdictioni praeest, <ref>''qui iurisdictioni praeest, omitelas Hal.''</ref>, cum effectu accipimus, non verbotenus . Et ideo, si quum vellet statuere , prohibitus sit, nec effectum decretum habuit, cessat Edictum; nam «statuit» <ref>''«statuerit , Vulg.''</ref> verbum rem perfectam significat et consummatam iniuriam, non coeptam . Et ideo si inter eos quis dixerit ius, in- ter quos iurisdictionem non habuit, quoniam pro nullo hoc habetur, nec est ulla sententia, cessare Edictum putamus; quid enim obfuit conatus , quum iniuria nullum habuerit effectum ?<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 1ba6qff4rk6mtu1mxj2vibn0wfvbb8j 104 82453 266434 2026-05-16T16:46:10Z Erblanchard57 30712 /* Vacua */ 266434 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="Erblanchard57" />{{rvh|–|DISCURSUS|DE POLYGAMIA}}</noinclude>Errata. Pag. 3. {{tooltip|l.|linea}} 22. ip{{ls}}a {{tooltip|l.|lege}} ip{{ls}}um. p. 7. l. 12. abit l. ambit. p. 10. l. 2. criminæ l. crimine. ibid. expilate l. expilatæ.<noinclude></noinclude> o9j3fpo50lkfjgypnbcc1irxn3b94eq 266435 266434 2026-05-16T16:46:27Z Erblanchard57 30712 Paginam vacuavit 266435 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="Erblanchard57" /></noinclude><noinclude></noinclude> enmbr5jptgjpfccl4objivf7xce3j39 102 82454 266437 2026-05-16T18:28:16Z Erblanchard57 30712 Paginam instituit, scribens '{{Scriptor |Alias=Germana ''Johann Leyser'' |Munera= |PostNationem= |IndicisNomen=Lyserus, Iohannes }} ==Opera== *[[Polygamia Triumphatrix]], Id est Discursus Politicus De Polygamia (1682) [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=ucm.5323773687&seq=5&view=1up] * Discursus inter Polygamum et Monagamum de Polygamia (1673) [https://www.google.com/books/edition/Discursus_inter_polygamum_et_monogamum_d/LYtXAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=0]' 266437 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |Alias=Germana ''Johann Leyser'' |Munera= |PostNationem= |IndicisNomen=Lyserus, Iohannes }} ==Opera== *[[Polygamia Triumphatrix]], Id est Discursus Politicus De Polygamia (1682) [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=ucm.5323773687&seq=5&view=1up] * Discursus inter Polygamum et Monagamum de Polygamia (1673) [https://www.google.com/books/edition/Discursus_inter_polygamum_et_monogamum_d/LYtXAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=0] n9dk2tcu451h75gc5j9l4hraybt15uv 102 82455 266440 2026-05-16T21:39:15Z Demetrius Talpa 13304 nova 266440 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |IndicisNomen=Broukhusius, Janus }} ==Opera== * [[Elegiae (Broukhusius)|Elegiae]] * [[Lyricae (Broukhusius)|Lyricae]] * [[Hendecasyllabi (Broukhusius)|Hendecasyllabi]] * [[Eclogae (Broukhusius)|Eclogae]] * [[Epigrammata (Broukhusius)|Epigrammata]] * [[Silvae (Broukhusius)|Silvae]] * [[Brandeburgica]] * [[Juvenilia (Broukhusius)|Juvenilia]] i8uvwryl9o2akv9nq3q1idbexoqiuh8 104 82456 266443 2026-05-16T22:23:38Z Helen Escobedo 32219 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens ''''34.''' IULIANUS ''libro VI. Digestorum''. — Idem est, et si per alluvionem pars fando accesserit. '''35.''' PAULUS ''libro XXI. ad Edictum''.— Et ox diverso, si petitor lite contestata usumfructum legaverit, ex que tempore, ex quo discessit a pro- prietate, fructuum rationem non habendam qui- dam recte putant. § 1.—Ubi autem alionum fundum petii (1), ot index sententia declaravit meum esse, debet (2) etiam de fructibus possessorem condem... 266443 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Helen Escobedo" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>'''34.''' IULIANUS ''libro VI. Digestorum''. — Idem est, et si per alluvionem pars fando accesserit. '''35.''' PAULUS ''libro XXI. ad Edictum''.— Et ox diverso, si petitor lite contestata usumfructum legaverit, ex que tempore, ex quo discessit a pro- prietate, fructuum rationem non habendam qui- dam recte putant. § 1.—Ubi autem alionum fundum petii (1), ot index sententia declaravit meum esse, debet (2) etiam de fructibus possessorem condemnare. Eo- dem enim errore ot de fructibus condemnaturum; non debere enim lucro possessoris cedere fructus, quum victus sit, alioquin, ut Mauricianus (3) ait, nec rem arbitrabitur index mihi restitui. Et qua- re habeat, quod non esset habiturus, possessor, si statim possessionem restituisset? § 2.-Petitor possessor de evictione cavere non cogitur rei nomino, cuius aestimationem accepits aibi enim possessor imputare debet, qui non re- stituit rem, § 3.—Eorum quoque, quae sine interitu dividi non possunt, partem petere posse constat. '''36.''' GAIUS ''libro VII. ad Edictum provinciale.'' —Qui petitorio iudicio utitur, ne frustra experia- tur, requirere debet, an is, cum quo instituat actionem, possessor sit, vel dolo desiit possidere. § 1.—Qui in rem convenitur, otiam culpae no- mine condemnatur. Culpae autem reus est posses- sor, qui per insidiosa loca servum misit, si is per- fit, et qui servam a se petitum in arena esse con- cessit, et is mortuus sit; sed et qui fugitivum a se petitum non custoditt, si is fugit; et qui navem 8.8 petitam adverso tempore navigatum misit, si ea naufragio peremta est. '''37'''. ULPIANUS ''libro XVII. (4) ad Edictum.—''''Textus litteris Italicis scriptus'' Tulianus libro octavo (5) Digestorum scribit: si in aliens area aedificassem, cuius bonae fidei qui- dem emtor fui, verum eo tempore aedificavi, quo iam sciebam alienam, videamus, an nihil mibi exceptio prosit, nisl forte quis dicat, prodesse de damno sollicito. Puto autem buic exceptionem non prodesse, nec enim debuit, iam alienam (6) certus, aedificium ponere. Sed hoc ei conceden- dum est, ut sine dispendio domini areae tollat ac- difleinm, quod posuit. '''38.''' CELSUS libro II, Digestorum.— In fundo alieno, quem imprudens emeras, redificasti aut conseruisti, deinde evincitur, bonus iudex varie ex personis causisque constituet. Finge et domi- num eadem facturum fuisse, reddat impensam, ut fundum recipiat, usque eo duntaxat, quo pre- tiosior factus est, et si plus pretio fundi accessit, solum, quod impensum est. Finge pauperem, qui, si reddere id cogatur, laribus, sepuleria avitis<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 1z0wbomu5kvws1vryb8haackok4waxa 266444 266443 2026-05-16T22:29:31Z Helen Escobedo 32219 266444 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Helen Escobedo" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>'''34.''' IULIANUS ''libro VI. Digestorum''. — Idem est, et si per alluvionem pars fando accesserit. '''35.''' PAULUS ''libro XXI. ad Edictum''.— Et ox diverso, si petitor lite contestata usumfructum legaverit, ex que tempore, ex quo discessit a pro- prietate, fructuum rationem non habendam qui- dam recte putant. § 1.—Ubi autem alionum fundum petii <ref>(1) Taur,;petit, Fi., Br.</ref>, ot index sententia declaravit meum esse, debet <ref>(2)meum asse debera:etiam, Hal</ref> etiam de fructibus possessorem condemnare. Eo- dem enim errore ot de fructibus condemnaturum; non debere enim lucro possessoris cedere fructus, quum victus sit, alioquin, ut Mauricianus <ref>(3) Martianus, hal. Vulg</ref> ait, nec rem arbitrabitur index mihi restitui. Et qua- re habeat, quod non esset habiturus, possessor, si statim possessionem restituisset? § 2.-Petitor possessor de evictione cavere non cogitur rei nomino, cuius aestimationem accepits aibi enim possessor imputare debet, qui non re- stituit rem, § 3.—Eorum quoque, quae sine interitu dividi non possunt, partem petere posse constat. '''36.''' GAIUS ''libro VII. ad Edictum provinciale.'' —Qui petitorio iudicio utitur, ne frustra experia- tur, requirere debet, an is, cum quo instituat actionem, possessor sit, vel dolo desiit possidere. § 1.—Qui in rem convenitur, otiam culpae no- mine condemnatur. Culpae autem reus est posses- sor, qui per insidiosa loca servum misit, si is per- fit, et qui servam a se petitum in arena esse con- cessit, et is mortuus sit; sed et qui fugitivum a se petitum non custoditt, si is fugit; et qui navem 8.8 petitam adverso tempore navigatum misit, si ea naufragio peremta est. '''37'''. ULPIANUS ''libro XVII. <ref>XVL, Hal.</ref> ad Edictum.—''''Textus litteris Italicis scriptus'' Tulianus libro octavo <ref>(5) septimo, Hal</ref> Digestorum scribit: si in aliens area aedificassem, cuius bonae fidei qui- dem emtor fui, verum eo tempore aedificavi, quo iam sciebam alienam, videamus, an nihil mibi exceptio prosit, nisl forte quis dicat, prodesse de damno sollicito. Puto autem buic exceptionem non prodesse, nec enim debuit, iam alienam <ref>Súplase esse.</ref> certus, aedificium ponere. Sed hoc ei conceden- dum est, ut sine dispendio domini areae tollat ac- difleinm, quod posuit. '''38.''' CELSUS libro II, Digestorum.— In fundo alieno, quem imprudens emeras, redificasti aut conseruisti, deinde evincitur, bonus iudex varie ex personis causisque constituet. Finge et domi- num eadem facturum fuisse, reddat impensam, ut fundum recipiat, usque eo duntaxat, quo pre- tiosior factus est, et si plus pretio fundi accessit, solum, quod impensum est. Finge pauperem, qui, si reddere id cogatur, laribus, sepuleria avitis<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> q1drrauf4cob75rlqcsiad5amlnq3a8 266445 266444 2026-05-16T22:30:35Z Helen Escobedo 32219 266445 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Helen Escobedo" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>'''34.''' IULIANUS ''libro VI. Digestorum''. — Idem est, et si per alluvionem pars fando accesserit. '''35.''' PAULUS ''libro XXI. ad Edictum''.— Et ox diverso, si petitor lite contestata usumfructum legaverit, ex que tempore, ex quo discessit a pro- prietate, fructuum rationem non habendam qui- dam recte putant. § 1.—Ubi autem alionum fundum petii <ref>Taur,;petit, Fi., Br.</ref>, ot index sententia declaravit meum esse, debet <ref>meum asse debera:etiam, Hal</ref> etiam de fructibus possessorem condemnare. Eo- dem enim errore ot de fructibus condemnaturum; non debere enim lucro possessoris cedere fructus, quum victus sit, alioquin, ut Mauricianus <ref> Martianus, hal. Vulg</ref> ait, nec rem arbitrabitur index mihi restitui. Et qua- re habeat, quod non esset habiturus, possessor, si statim possessionem restituisset? § 2.-Petitor possessor de evictione cavere non cogitur rei nomino, cuius aestimationem accepits aibi enim possessor imputare debet, qui non re- stituit rem, § 3.—Eorum quoque, quae sine interitu dividi non possunt, partem petere posse constat. '''36.''' GAIUS ''libro VII. ad Edictum provinciale.'' —Qui petitorio iudicio utitur, ne frustra experia- tur, requirere debet, an is, cum quo instituat actionem, possessor sit, vel dolo desiit possidere. § 1.—Qui in rem convenitur, otiam culpae no- mine condemnatur. Culpae autem reus est posses- sor, qui per insidiosa loca servum misit, si is per- fit, et qui servam a se petitum in arena esse con- cessit, et is mortuus sit; sed et qui fugitivum a se petitum non custoditt, si is fugit; et qui navem 8.8 petitam adverso tempore navigatum misit, si ea naufragio peremta est. '''37'''. ULPIANUS ''libro XVII. <ref>XVL, Hal.</ref> ad Edictum.—''''Textus litteris Italicis scriptus'' Tulianus libro octavo <ref> septimo, Hal</ref> Digestorum scribit: si in aliens area aedificassem, cuius bonae fidei qui- dem emtor fui, verum eo tempore aedificavi, quo iam sciebam alienam, videamus, an nihil mibi exceptio prosit, nisl forte quis dicat, prodesse de damno sollicito. Puto autem buic exceptionem non prodesse, nec enim debuit, iam alienam <ref>Súplase esse.</ref> certus, aedificium ponere. Sed hoc ei conceden- dum est, ut sine dispendio domini areae tollat ac- difleinm, quod posuit. '''38.''' CELSUS libro II, Digestorum.— In fundo alieno, quem imprudens emeras, redificasti aut conseruisti, deinde evincitur, bonus iudex varie ex personis causisque constituet. Finge et domi- num eadem facturum fuisse, reddat impensam, ut fundum recipiat, usque eo duntaxat, quo pre- tiosior factus est, et si plus pretio fundi accessit, solum, quod impensum est. Finge pauperem, qui, si reddere id cogatur, laribus, sepuleria avitis<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> kdxd5vx8n284q3bxde4hahklm2118g9 104 82457 266450 2026-05-17T04:26:21Z Erblanchard57 30712 /* Emendata */ 266450 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Erblanchard57" /></noinclude>{{hwe|laus|Age{{ls}}ilaus||title=Agesilaus}} non immerito a{{ls}}{{ls}}erit, ''nil quicquam {{ls}}ine libertate bonum e{{ls}}{{ls}}e aut vocari debere.'' Ip{{ls}}e quoque Primus Romanorum Imperator Julius Cæ{{ls}}ar omnes homines natura libertati {{ls}}tudere, & conditionem {{ls}}ervitutis odi{{ls}}{{ls}}e fatetur. Quin etiam Deus Optimus Maximus Rex Regum & Imperatorum Imperator, ut doceret populum {{ls}}uum quàm {{ls}}ingulare, quàm incomparabile, quàm dignum Deo beneficium ''Libertas,'' inter tot plenâ in eum manu conge{{ls}}ta beneficia nullum frequentius commendat, nullum {{ls}}æpius exprobrat, ac nullo nomine {{ls}}e {{ls}}æpius coli, celebrari, ac inanibus Gentium diis antehaberi po{{ls}}tulat, quam eò, quòd dejecto jugo {{ls}}ervili populum illum {{ls}}electi{{ls}}{{ls}}imum {{ls}}ibi a{{ls}}{{ls}}eruerit. Solent Reges & Principes titulos {{ls}}uos maxime nobiles & in{{ls}}ignes præ{{ls}}cribere legibus; quo Augu{{ls}}ti nominis Maje{{ls}}tate majorem {{ls}}ibi & legibus {{ls}}uis {{ls}}anctitatem circumdent, & reverentiam concilient. Nota {{ls}}unt in Romanis monumentis nomina {{ls}}plendida, ''Augu{{ls}}ti, Pii, Felicis, Germanici, Britannici, Parthici.'' &c. Vanus & inflatus Oriens habuit, qui Regum Reges, Gigantum Gigantes, Divinos, participes {{ls}}iderum, Patres {{ls}}olis & lunæ {{ls}}e{{ls}}e appellare non erubuerunt. At Deus Optimus Maximus, quo quicquid e{{ls}}t titulorum & laudum, inferius e{{ls}}t, cujus numen nulla verba exæquare po{{ls}}{{ls}}unt, in lege duarum tabularum, non conditor, non {{ls}}tator, non {{ls}}tabilitor rerum, {{ls}}ed Dominus liberorum, {{ls}}ed ''libertatis vindex'' voluit appellari, nullo {{ls}}e magis nomine commendans, quàm quod {{ls}}ervitutem à cervicibus oppre{{ls}}{{ls}}orum removi{{ls}}{{ls}}et. ''Ille ego Dominus Deus tuuis, qui te eduxi ex Ægypto domicilio {{ls}}ervitutis. Non habebis Deos alienos.'' &c. Unde ip{{ls}}a Dei in{{ls}}trumenta, quibus in a{{ls}}{{ls}}erenda populi {{ls}}ui libertate utebatur, ip{{ls}}e {{ls}}cilicet Mo{{ls}}es, Jo{{ls}}ua, Sim{{ls}}on, Jair, aliique Liberatores & Me{{ls}}{{ls}}iæ uti vocantur, mundani, in oculis ferebantur à Judæis. Ip{{ls}}e Gideon in tantâ gratiâ erat apud i{{ls}}tum populum, ut ei propter vindicatam libertatem, & ingentes virtutes, hæreditarium deferretur à populo imperium, Quod ille tamen {{ls}}ingulari pietate ac magnitudine animi abnuit, & neque {{ls}}ibi neque liberis {{ls}}uis recipere voluit; ''Non ego,'' inquiens, ''dominabor vobis, neque mei filii, {{ls}}ed dominabitur vobis Dominus.'' Atque eà propter po{{ls}}teà con{{ls}}tituti Reges Saul, David, Salomon, &c. maximè à populo celebrabantur, quando illos ab inva{{ls}}ione vicinorum populorum & oppre{{ls}}{{ls}}ione Tyrannorum proximorum intentatâ liberarunt, & in libertate con{{ls}}ervarunt, ut {{ls}}ub vite {{ls}}uâ quilibet {{ls}}ecurè & {{ls}}ub ficu liberrime umbram capere potuerit. Sicuti & nihil gravius unquam Judæis fuit, quàm {{ls}}i {{ls}}ervitutem Ægyptiacam vel po{{ls}}teà Babylonicam memoriâ recolerent; Unde in gratiam illius liberationis fe{{ls}}ta gratiarum actaria celebrarunt, & ne in eju{{ls}}modi captivitatem iterum inciderent, {{ls}}eriò cavere voluerunt. Ut nil jam dicam de Salvatore no{{ls}}tro Je{{ls}}u Chri{{ls}}to,<noinclude>{{right|qui}}</noinclude> eka87ypql4w90p35kz3gvnto628zrzp 0 82458 266459 2026-05-17T09:31:57Z Saumache 27923 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Gnaeus Naevius |OperaeTitulus=Tragoediarum fragmenta |OperaeWikiPagina=Tragoediae (Naevius) |Annus= Saeculo III a.Ch.n. |SubTitulus= |Genera=Tragoediae }} ==Index== * [[Lycurgus]]' 266459 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Gnaeus Naevius |OperaeTitulus=Tragoediarum fragmenta |OperaeWikiPagina=Tragoediae (Naevius) |Annus= Saeculo III a.Ch.n. |SubTitulus= |Genera=Tragoediae }} ==Index== * [[Lycurgus]] n9pe0jawj2h8av4nlykpusmnqivv9fv 0 82459 266460 2026-05-17T09:34:33Z Saumache 27923 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Gnaeus Naevius |OperaeTitulus=Tragoediarum fragmenta |OperaeWikiPagina=Tragoediae (Naevius) |Annus= |SubTitulus=Lycurgus }} — Risi egomet casabundum ire ebrium. Diabathra in pedibus habebat, atque amictus erat epicroco. ( VarR. Lib VI. fine auct.) Late longeque trans nostros fervere. (Non.) Tuos qui celsos termines tutant. (Id. Tutant pro Tutantur.) Vos qui regalis corporis custodias Agitis, ite actutum in frondiferos lucos; ubi In...' 266460 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Gnaeus Naevius |OperaeTitulus=Tragoediarum fragmenta |OperaeWikiPagina=Tragoediae (Naevius) |Annus= |SubTitulus=Lycurgus }} — Risi egomet casabundum ire ebrium. Diabathra in pedibus habebat, atque amictus erat epicroco. ( VarR. Lib VI. fine auct.) Late longeque trans nostros fervere. (Non.) Tuos qui celsos termines tutant. (Id. Tutant pro Tutantur.) Vos qui regalis corporis custodias Agitis, ite actutum in frondiferos lucos; ubi Ingenio arbusta innata sunt, non obsita. Ducite eo argutis linguis mutas quadrupedes : Ut in venatu vitulantes ex aviis Locis, nos mittant Poenis decoratos feris. Alii sublime , alios saltus illicite, ubi Bipedes volucres lino linquant luinina. (Id. ) Ignoti iteris sumus, tute scis. (Id.) Oderunt dii homines Injuriose. — Egone an ille injurie facimus? (Prisc. Lib. VI.) Sed quasi amnis cis rapit, sed tamen indexa flectitur. (Non.) Jam solis aestu candor quom liquesceret. (Id.) Pallis , patagiis , crocotis , malnciis , mortualibus. (Id.) Quaeque incedunt omnes arvas obterunt ? (Id. ) Pergite thyrsigerae Bacchae modo Bacchico cum schemate. (Id.) Sine ferro, pecuda manibus ut ad mortem meant. (Id.) Pro industria ne te regem prognatum patre Lycurgum cette. (Non. in Cette pro Dicite, vel Date. ) Suave summum melos. (Ib..) Cave sis tuam contendas iram cum ira Liberi. (Id.) Ne ille mei ferii ngenii, atque animi acrem acrimoniam. (Id..) Jam ubi nos duplicant advenientis timos vaposque. (Id. ) Vos qui adstatis obstinati. (FEST.) Die quo pacto eum potiti : pugna an dolis? (Non.) Alte jugatos angues in se gerunt. (Id.) halfhqmljimyzn9mf94gaut300e5g9l 266461 266460 2026-05-17T09:35:09Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Lycurgus]] ad [[Tragoediae (Naevius)/Lycurgus]] 266460 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Gnaeus Naevius |OperaeTitulus=Tragoediarum fragmenta |OperaeWikiPagina=Tragoediae (Naevius) |Annus= |SubTitulus=Lycurgus }} — Risi egomet casabundum ire ebrium. Diabathra in pedibus habebat, atque amictus erat epicroco. ( VarR. Lib VI. fine auct.) Late longeque trans nostros fervere. (Non.) Tuos qui celsos termines tutant. (Id. Tutant pro Tutantur.) Vos qui regalis corporis custodias Agitis, ite actutum in frondiferos lucos; ubi Ingenio arbusta innata sunt, non obsita. Ducite eo argutis linguis mutas quadrupedes : Ut in venatu vitulantes ex aviis Locis, nos mittant Poenis decoratos feris. Alii sublime , alios saltus illicite, ubi Bipedes volucres lino linquant luinina. (Id. ) Ignoti iteris sumus, tute scis. (Id.) Oderunt dii homines Injuriose. — Egone an ille injurie facimus? (Prisc. Lib. VI.) Sed quasi amnis cis rapit, sed tamen indexa flectitur. (Non.) Jam solis aestu candor quom liquesceret. (Id.) Pallis , patagiis , crocotis , malnciis , mortualibus. (Id.) Quaeque incedunt omnes arvas obterunt ? (Id. ) Pergite thyrsigerae Bacchae modo Bacchico cum schemate. (Id.) Sine ferro, pecuda manibus ut ad mortem meant. (Id.) Pro industria ne te regem prognatum patre Lycurgum cette. (Non. in Cette pro Dicite, vel Date. ) Suave summum melos. (Ib..) Cave sis tuam contendas iram cum ira Liberi. (Id.) Ne ille mei ferii ngenii, atque animi acrem acrimoniam. (Id..) Jam ubi nos duplicant advenientis timos vaposque. (Id. ) Vos qui adstatis obstinati. (FEST.) Die quo pacto eum potiti : pugna an dolis? (Non.) Alte jugatos angues in se gerunt. (Id.) halfhqmljimyzn9mf94gaut300e5g9l 0 82460 266462 2026-05-17T09:35:09Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Lycurgus]] ad [[Tragoediae (Naevius)/Lycurgus]] 266462 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Tragoediae (Naevius)/Lycurgus]] p4m5uyqhe88g7c9v5ilbjxd7xxs90gx